Falkuša
A falkuša — Xorvatiyaning Vis Adriatik orolidagi Komija shaharchasi baliqchilari foydalanadigan anʼanaviy baliq ovlash qayigʻi. Falkuša *gajetaning* kichik turi boʻlib, anʼanaviy Dalmatiya baliq ovlash yelkanli qayigʻidir hisoblanadi, baʼzan **gajeta falkuša** deb ataladi (Xorvatcha talaffuzi: ˈɡajeta ˈfalkuʃa
dan kelib chiqgan). Uning dizayni ochiq dengizlarda uzoq baliq ovlash ekspeditsiyalariga borgan Komiza baliqchilarining oʻziga xos ehtiyojlariga moslashtirildi, Adriatik va Oʻrta yer dengizida noyob amaliyot.

Dizayni va qurilishi
--------------------

 Latin yelkan Falkušada ishlatilgan
Falkuša noyob yogʻoch qayiq boʻlib, uning ikki tomoni tor boʻladi, uzunligi taxminan yetti-sakkiz metr va kengligi esa 3 metrni tashkil qiladi. Katta qismining (120 m2 or 1,300 kv. ft) ostida past qoralama bor edi) zigʻirdan yasalgan lateen yelkan, odatda kema uzunligicha baland boʻlgan ustunga oʻrnatilgan. U yelkan ostida ham, eshkakda ham juda tez ravishda ketadi, 8 dan 12 tugungacha tezlikka erisha oladi. Uning oʻziga xos xususiyati falke deb nomlangan ikkita olinadigan yogʻoch yon *chiziq edi*, shundan keyin falkuša oʻz nomini olgan. Qopqoqlar qayiqning chetini taxminan yarim metrga koʻtarib, uni ochiq dengizdagi baland toʻlqinlardan himoya qila oladi. Toʻrlarni tortib olishni osonlashtirish uchun baliq ovlash paytida chiziqlar olib tashlanadi. Kema sakkiz tonnagacha tuzlangan baliq bochkalarini olib yurishi imkoniyatiga ega edi.

Baliqchilar regatasi
--------------------

Komiža baliqchilari ekspluatatsiya qilgan asosiy baliq ovlash maydoni Palagruza orolida edi, taxminandengiz milida hisoblaganda janubi-janubiy gʻarbga 42 yaʼni 78 km, 42 milni talshkil etadi, baʼzida ellik yoki undan ortiq kemalar tomonidan ishlatilgan. Orolda vaqtinchalik uylar boʻlib, ular tuzlangan sardalya va baliq ovlash uskunalarini saqlash uchun foydalandilar.

Komiža baliqchilari har yili Komiža va Palagruja oʻrtasida *Rota Palagruža* („Palagruža yoʻnalishi") deb nomlanuvchi regata oʻtkazishar edibu safar yaxshi shamolda 5 soat suzib yurish yoki 13-16 soat eshkak eshish vaqtini oladi. Regattaning natijasi juda muhim edi, chunki eng yaxshi ishtirokchilar mavsum uchun Palagruža atrofidagi eng yaxshi baliq ovlash joylariga huquqni qoʻlga kiritdilar va boshqa oʻrinlar kelish tartibiga koʻra egallashga erishdilar.

Palagružaga birinchi maʼlum boʻlgan regatta 1593-yilda boʻlib oʻtgan. Komiža baliqchilari 1593-yil may oyida Hvar shahridagi Lojada uchrashishdi. U yerda 74 ta falkusha qayiqning poygasi 12-iyunda boshlanishiga kelishib olinadi. Poyga boshlanganini bildirish uchun yangi qurilgan shahar qal’asidan toʻpdan oʻq uziladi. Baliqchilarni qaroqchilardan himoya qilish uchun Venetsiyalik urush galereyalari hamrohlik qilgan.

Kema dvigatellari paydo boʻlishi bilan regata oʻz maqsadini yoʻqotdi va uning oxirgi nashri 1936-yilda boʻlib oʻtdi Falkuša XX asrning birinchi yarmida yaxshi ishlatilgan. Komiža orolining *Cicibela* deb nomlangan soʻnggi gajeta falkuša 1986-yilda Porat koʻrfazida (Bishevo oroli) boʻron tufayli vayron boʻlgan va choʻkib ketgan. Bugungi kunda uning qoldiqlari Komižadagi Baliqchilik muzeyida saqlanmoqda.

Replikalar
----------

 *Mikula*, ikkinchi toʻliq oʻlchamli nusxa, 2005-yilda tugatilgan.
 Falkuša *Comeza-Lisboa* oʻz ekipaji va egalari bilan Komižada, 2003-yil 7-dekabr
*Comeza-Lisboa* („Komiža — Lissabon") nomli falkužaning nusxasi 1997-yilda qurilgan va 1998-yilda Portugaliyaning Lissabon shahrida boʻlib oʻtgan Jahon koʻrgazmasida namoyish etib berilgan. Falkušaning qayta tiklanishi katta qiziqish uygʻotadi va qayiq beshta hujjatli film va mukofotga sazovor boʻlgan radio drama mavzusiga aylandi. 1998-yilda falkuša YuNESKOning Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan.

1999-yilda YuNESKO ostida va Velimir Salamon tomonidan taqdim etilgan kemasozlik hujjatlari bilan afsonaviy falkušaning besh metrli kichraytirilgan nusxasi qurilgan. U *Molo* deb nomlangan. U Komiža shahrida qurilgan va Sankt-Nikolay kuni (6-dekabr) dengizga tushirilgan. Koʻrgazmaning ochilishida Yevropa dengiz merosi kotibi, Amsterdamdan Thedo Fruithof ishtirok etdi. *Mikula* nomli ikkinchi toʻliq oʻlchamli nusxasi 2005-yilda tugatildi *Palagruja nomli uchinchi toʻliq oʻlchamli nusxa 2015-*yilda tugatildi.

Yana qarang
-----------

* Qayiq qurish
* Anʼanaviy baliq ovlash qayiqlari
* Komiža
* Palagruza
* Bracera

Manbalar
--------

1. ↑  *Bernetic.* „Gajeta falkusa at the Marine Biology Station Piran". *mbss.org*.  National Institute of Biology (23-yanvar 2007-yil). 27-iyul 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-fevral 2010-yil.
2. ↑
3. 1 2 3 4 5 6 7  Gamulin, Stjepan (2000). "Palagruža, Komiža's Fishermen, and Fishermen's Regatta". *Croatian Medical Journal* (Zagreb: Medicinska naklada) **41** (1): 1–3. ISSN 0353-9504.. Qaraldi: 2010-02-21. Falkuša]]
4. 1 2 3 4 5 6 7  *Kivela.* „The Falkuša". *nika-adventure-tours.com*.  Nika Adventure Tours. 4-noyabr 2010-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 21-fevral 2010-yil.
5. ↑
6. ↑  *Kukoč.* „Kalafat Tonči Bakica: ja sam otac falkuše!" (hr). *Slobodna Dalmacija* (24-avgust 1999-yil). Qaraldi: 25-fevral 2010-yil.
7. ↑  Stewart, James*. Croatia*. Cadogan Guides, 2006 — 268 bet. ISBN 1-86011-319-2. [*sayt ishlamaydi*]
8. 1 2 3 4 5 6 7 8  „Rota Palagruzona" (hr). 21-iyul 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-fevral 2010-yil.
9. ↑
10. 1 2  *Krnić.* „Rota Palagruzona kao zazivanje duhova komiških ribara" (hr). *Slobodna Dalmacija* (22-avgust 2009-yil). Qaraldi: 20-fevral 2010-yil.
11. ↑
12. 1 2  „Gajeta falkusa (Vis)" (it). *viaggioadriatico.it*.  Centro Interuniversitario Internazionale di Studi sul Viaggio Adriatico. 22-iyul 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-mart 2010-yil.
13. 1 2  Robinson, John (October 2004). "Palagruža". *European Maritime Heritage Newsletter* (17): 7–8. Archived from the original on 2011-07-26.. Qaraldi: 2010-03-07. Falkuša]]
14. ↑  *Bernetic.* „Gajeta falkusa at the Marine Biology Station Piran". *mbss.org*.  National Institute of Biology (23-yanvar 2007-yil). 27-iyul 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-fevral 2010-yil.
15. ↑  „Magazin Nutica". 10-avgust 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 2-noyabr 2017-yil.

Adabiyotlar
-----------

* Marzari, Mario*. Navi di legno: evoluzione tecnica e sviluppo della cantieristica nel Mediterraneo dal XVI secolo a oggi*, 2nd (it, en), 1998. ISBN 9788881900527.

Havolalar
---------

* Rota palagruzona 2010 Wayback Machine saytida arxivlandi (2010-06-15). Archived -da ,
* Regata do žala/Regatta to the beach, Jaksha Fiamengo (English and xorvatcha)
* Sv. Nikola (xorvatcha)
* Falkusha „Komez-Lisboa" Men „Mociguzica" ga egaman u Brestu  (xorvatcha)
* Priča o ljepoti gajete falkuše (xorvatcha)
* Falkuša opet putuje u Brest (xorvatcha)
* Forska gajeta „Mociguzica" u Brestu (xorvatcha)