**Balduin IV** (1161-1185-yillar), **Moxov shohi** deb atalgan, 1174-yildan 1185-yilgacha vafotigacha Quddus shohi boʻlgan. U oʻz zamondoshlari va keyinchalik tarixchilar tomonidan zaiflashtiruvchi moxov kasalligiga qarshi kurashda oʻzining irodasi va Quddus Qirolligiga oʻzini bagʻishlangani uchun hayratga tushishadilar. Malakali maslahatchilarni tanlab, Balduin gullab-yashnagan salibchilar davlatini boshqaradi va uni musulmon hukmdori Salohiddindan himoya qilishga muvaffaq boʻladi.

Balduinda moxovning birinchi alomatlari bolaligida paydo boʻlgan, ammo u otasi qirol Amalrikning oʻrniga (1163-1174-yillar) oʻtirgan. Shundan soʻng uning qoʻllari va yuzi tobora buzilib ketishni boshlagan. Tripolilik graf Raymond III qirol 1176-yilda voyaga yetguncha Balduin nomidan qirollikni boshqargan. Hukumatni egallashi bilan Balduin Misrga bostirib kirishni rejalashtiradi, bu esa oʻz vassallarining hamkorlik qilmasligi tufayli amalga oshmaydi. Salohiddin oʻz navbatida 1177-yilda Balduin shohligiga hujum qiladi, ammo qiroli va Chatillonlik zodagon Reynald uni Montgisardda daf etib, Balduin shuhratini qozonadi. Yosh podshoh oyoq-qoʻllarida sezuvchanlikni asta-sekin yoʻqotsa-da, ot minishni oʻzlashtirgan va umrining soʻnggi yillarigacha janglarda qatnasha olgan.

Moxov Balduinning turmush qurishiga toʻsqinlik qiladi. U singlisi Sibillani 1176-yilda Montferratlik Uilyamga uylanganida taxtdan voz kechishga umid qilgan edi, ammo Uilyam keyingi yili vafot etadi. 1180-yilda Tripolidagi graf Raymond III va Antioxiya shahzodasi Bogemond III tomonidan davlat toʻntarishining oldini olish uchun Balduin Sibillani Gi de Luzinyanga uylanishga majbur qiladi. Giga zodagonlarning katta qismi qarshilik koʻrsatadi va tez orada Balduin bilan munosabatlarini butunlay buzadi. Keyinchalik yuzaga kelgan ichki kelishmovchilik Balduinni qirol boʻlib qolishga majbur qiladi, chunki faqat ungina janjalli zodagonlarni birlashtirishga qodir edi. 1182-yilda Balduin Salohiddinni yana qaytardi, ammo 1183-yilda moxov uni koʻr qiladi va yura olmaydi, shuningdek, u qoʻllarini ham ishlata olmasdi. U Gini merosdan mahrum qiladi va Salohiddinning Kerak qal’asini olib tashlash uchun Sibillaning oʻgʻli Balduin V ni qirollik taxtiga oʻtkazadi. Balduin Sibillaning Gi bilan nikohini bekor qila olmaydi va Gining Askalondagi feodisini musodara qiladi. 1185-yil boshida u Raymondni Sibillaning oʻgʻli – Balduin V ning reagenti etib tayinlaydi va 16-mayda vafot etadi.

Bolalik
-------

Balduin 1161-yil oʻrtalarida tugʻilgan. Uning ota-onasi Amalrik, keyin Yaffa va Askalon grafi, Agnes Kurtenay edi. Balduinning choʻqintirgan otasi uning amakisi qirol Balduin III boʻlib, u suvga choʻmilish sovgʻasi Quddus Qirolligi ekanligini hazillashadi. Podshoh yosh edi va yaqinda turmushga chiqqan edi, shuning uchun jiyanining taxtga kirishi dargumon edi; hali Balduin III 1163-yilda farzandsiz vafot etadi. Amalrik uning merosxoʻri edi, lekin qirollik zodagonlari Amalrikning xotini Agnesga qattiq qarshilik koʻrsatishadi; Ular, ehtimol, uning taʼsirining kuchayishi bilan tahdid qilishgan. Oliy sud Amalrikni qirollikka qabul qilish uchun qarindoshlik asosida nikohini bekor qilishga rozi boʻlishga majbur qiladi. Amalrik bekor qilinganiga qaramay, uning va Agnesning farzandlari Sibilla va Balduinni qonuniy deb eʼlon qilishga muvaffaq boʻladi. Balduin onasiz oʻsadi, chunki u tez orada qayta turmushga chiqadi (birinchi navbatda Ibelinlik Xyuga, keyin Sidonlik
Reynaldga) va Balduinni faqat ommaviy tadbirlarda koʻrgan. Shuningdek, u Avliyo Lazar monastirida ularning buvisi Loveta tomonidan tarbiyalangan singlisi Sibillani ham kamdan-kam koʻrgan. Olti yoshida Balduin oʻgay onasi Mariya Komneni oladi, u bilan yaqin boʻlmagan. Qirolicha Balduinni oʻz farzandlari uchun toʻsiq sifatida koʻrgan ayol edi.

Oʻyindoshlari, Balduin va Tirlik Uilyam 1250-yillarda Fransiyada chizilgan *Estoire d’Eraclesda* Balduin moxovining birinchi alomati
Quddus qirolligi va boshqa salibchilar knyazliklari, garchi arab musulmon davlatlari bilan oʻralgan boʻlsalar ham, Gʻarbiy Yevropadan Levantga kelgan va madaniyat jihatidan gʻarbiy boʻlib qolgan fransuz tilida soʻzlashuvchi katoliklar franklar tomonidan boshqarilgan. Amalrik Balduinni qirollikning vorisi sifatida yaxshi taʼlim olishini taʼminlaydi. Toʻqqiz yoshli shahzoda oʻz bilimi bilan mashhur boʻlgan murakkab va yaxshi sayohat qilgan ruhoniy Tirlik Uilyam bilan yashashga yuboriladi. Uilyam oʻyin maydonchasidagi boshqa bolalardan farqli oʻlaroq, Balduin tengdoshlari tomonidan chimchilaganda yigʻlamasligini payqaydi. Bir muncha vaqt oʻtgach, oʻqituvchiga Balduin oʻng qoʻlida ogʻriq sezmayotgani maʼlum boʻladi. Qirol Balduinni davolash va unga ot minishni oʻrgatish uchun arablarni yollaydi, chunki bu frank zodagonlari uchun zaruriy mahoratdir. Bir qoʻlida his-tuygʻularga ega boʻlgan Balduin jangda faqat tizzalari yordamida otni boshqarishni oʻrganishi kerak edi va nogiron boʻlishiga qaramay, ot minishni oʻzlashtiradi. Moxovga shubha qilingan edi, lekin hali koʻrinadigan alomatlar yoʻq edi va shifokorlar bolaga stigma bilan tashxis qoʻyishda ikkilanishadi. Agar u bolaligida tashxis qoʻyilgan boʻlsa, Balduin qonun boʻyicha Avliyo Lazar ordeni, taʼsirlangan ritsarlar va serjantlardan tashkil topgan harbiy ordenga kirishi talab qilinishi mumkin edi.

Oʻsmirlik chogʻida Balduin kasallikka qarshi erta, qatʼiyatli va optimistik edi. U goʻzal qiyofa, qaddi-qomati, yurish-turishi va oʻzini ifoda etishi bilan otasiga ergashgan. Balduin tez oʻrganuvchi edi, lekin u duduqlanardi. U hikoyalar va tarix saboqlarini tinglashni yoqtirardi. Uning oʻqituvchisi Uilyam Balduinning ajoyib xotirasini taʼkidlab, u boshqalarning unga qilgan yaxshiliklarini ham, yomonliklarini ham unutmasligini aytadi.

Amalrik Sibillani fransuz grafi Stiven I ga turmushga chiqishga harakat qiladi, agar Amalrik erta vafot etgan boʻlsa, Balduin nomidan qirollikni reagent sifatida boshqaradi. Shifokorlar unga Balduinda moxov kasalligi rivojlanishi mumkinligi haqida xabar berishganda, Amalrik Balduin oʻrniga Sibilla va Stivenni monarxlar sifatida koʻrishni boshlagan boʻlishi mumkin, ammo oʻyin muvaffaqiyatsiz tugaydi. 1174-yil iyun oyida qirol dizenteriya bilan kasallangan. U 11-iyul kuni voyaga yetmagan merosxoʻrini qoldirib vafot etadi, chunki u sodir boʻlishidan qoʻrqqan edi.

Toj kiydirilishi
----------------

 Patriarx Amalrik qirol Balduin IV ga toj kiydrishi, bu 13-asr oxiridagi *Mer Histoire d’Outre* nashrida tasvirlangan.
Amalrikning oʻlimidan soʻng, Oliy sud merosni muhokama qilish uchun yigʻiladi. Garchi unga hali tashxis qoʻyilmagan boʻlsa ham, Oliy sud qirollik shifokorlarining Balduinning moxov bilan kasallanganligi haqidagi shubhalaridan xabardor boʻlishi kerak edi. Shunga qaramay, munosib alternativa yoʻq edi. Balduin qirolning yagona oʻgʻli edi; ikkinchi turmushidan Amalrikning ikkita qizi bor edi, ulardan faqat Izabella goʻdakligidan omon qolgan edi. Ayollarning merosxoʻrligiga aniq ruxsat berilgan, biroq, Sibilla turmushga chiqmagan oʻsmir, Izabella esa ikki yoshda edi. Erkak nomzodlardan esa Amalrikning amakivachchalari Antioxiya shahzodasi Bogemond III, Antioxiyalik Balduin va Tripolilik graf Raymond III siyosiy jihatdan yaroqsiz edilar: Bogemond uzoq Antioxiyaga, Balduin Vizantiya imperatori Manuel I Komnenosning xizmatida edilar va Raymonds deyarli musulmon asirligida toʻqqiz yil oʻtkazgandan soʻng Oliy sud uni qirollik taxtiga ham munosib koʻrolmasdi.

Uch kunlik mulohazalardan soʻng Balduin IV tanlanadi, agar u taʼsirlanganligini isbotlasa, Sibillaning oʻrniga er topiladi, degan umidda edi. Quddusning Lotin patriarxi Amalrik Nesle tomonidan yosh qirolning toj kiyish marosimi darhol Muqaddas qabr cherkovida boʻlib oʻtadi. Oʻrta asr hukmdorlari odatda yakshanba kunlari toj kiyishadi, ammo Balduinning misolida 1174-yil 15-iyul kuni birinchi salib yurishi Quddusni egallab olganining 75 yilligi munosabati bilan tanlangan.

Reagentlik davri
----------------

Tripolining Raymond III muhri
Unga Quddus Qirolligida 15 yoshga toʻlgunga qadar Balduinga uning nomidan hukmronlik qilish uchun reagent kerak edi. Hukumat dastlab Seneschal Milesni qabul qilgan. Koʻp oʻtmay, Tripolilik graf Raymond III Quddusga keladi va qirolning eng yaqin qarindoshi sifatida reagentlikni daʼvo qilishga muvaffaq boʻladi. Miles hukumatdagi oʻz vakolatlarini uzaytirmoqchi boʻlgani uchun oʻldirilgan. Ikki yil davomida yangi reagent tayinlanmadi va shuning uchun yosh va kasal qirol reagent harbiy xizmatda boʻlganida yoki Tripolida boʻlganida Oliy sudning ogʻir yigʻilishlariga raislik qiladi.

Balduinning onasi Agnes Raymond reagent boʻlganida sudga qaytadi. U koʻpincha tarixchilar tomonidan oʻgʻlining ahvolidan oʻz manfaati uchun foydalanganlikda ayblanadi, ammo zamonaviy manbalar, jumladan Balduinning oʻqituvchisi Tirlik Uilyam unga nisbatan noxolis munosabatda edi. Ikki yoshidan beri usiz oʻsib ulgʻaygan Balduin onasi haqida hech qanday xotiraga ega emas edi, lekin u unga mehribon boʻlib qoladi va u unga qattiq bogʻlanib qoladi.

Reagentlik davrida qirol haqiqatan ham moxov kasalligiga chalingani maʼlum boʻladi. Uni kimdan tutgani nomaʼlum, lekin u koʻp vaqt oʻtkazgan va osonlikcha koʻrinadigan alomatlarni koʻrsatmaydigan odam boʻlishi kerak edi. Balogʻat yoshi kasallikning lepromatoz shaklining rivojlanishini tezlashtirgan boʻlishi ham mumkin. Uning ahvoli tezda yomonlashdi. Eng ogʻir taʼsir uning oyoq-qoʻllari va yuzi edi, bu esa unga yaqinlashganda, odamlarni bezovta qiladi. Shunga qaramay, umumiy amaliyotdan farqli oʻlaroq va musulmon kuzatuvchilarni hayratda qoldirgan holda, Balduin hech qachon taslim boʻlmagan. Moxov boʻlgan Balduin turmushga chiqa olmaydi yoki farzand koʻrishni kutishni ham hayoliga keltirolmaydi. Shunday qilib, Balduinning singlisi va merosxoʻri Sibilla uchun nikoh tuzish ustuvor vazifaga aylanadi. Raymondning tanlovi Montferratlik Uilya edi. U Italiyaning Piemont shahridagi Montferratlik Margrave Uilyam V ning oʻgʻli va Muqaddas Rim imperatori Frederik Barbarossa va Fransiya qiroli Lui VII ning amakivachchasi edi.

Shaxsiy qoida
-------------

1176-yil 15-iyulda toj kiyganining ikkinchi yilligida Balduin balogʻat yoshiga yetadi va Raymondning reagentligi tugaydi. Onasining taklifiga koʻra, qirol oʻzining sodiq va qobiliyatli amakisi Joscelin III ni reagentlik lavozimiga tayinlaydi va uni boy merosxoʻr Agnes Milliga uylanishini tayinlaydi. Hukumatning oʻzgarishi, Raymond tomonidan Suriyadagi musulmon knyazliklarini zabt etish orqali salibchilar davlatlarini oʻrab olishga ruxsat bergan Misr hukmdori Salohiddinga yangi franklarning yondashuvidan dalolat beradi. Balduin Raymondning Salohuddin bilan tuzgan tinchlik shartnomasini ratifikatsiya qilmaydi, sulton hokimiyatini cheklash zarurligi haqida Joscelinning fikriga qatʼiy rozi boʻladi.

### Rejalashtirilgan hujum

1165-yil Old Osiyo xaritasi. Balduining taxtga oʻtirgan davrida Salohuddin Fotimiylarni agʻdaradi va bu davlatga tegishli yerlar Zengid sulolasiga oʻtadi
Hukumatni qoʻlga olishnishii bilan Balduin oʻz maslahatchilari bilan Misrga keng koʻlamli hujumni rejalashtira boshlaydi. Shoh Salohiddinning Halabdagi yurishidan foydalanib, Damashq atrofida jangni boshqaradi. Bu uning birinchi urush tajribasi edi. Bir qoʻlini ishlatganiga qaramay, u oʻz harbiy vazifalarini topshirishdan bosh tortadi va janglarda qatnashadi. Keyin u va uning maslahatchilari Salohiddinning qotillar ordeniga qarshi urushiga aralashishga qaror qilishadi. 1- avgustda Balduin va Raymond mos ravishda Quddus va Tripoli qoʻshinlariga boshchilik qilib, Biqo vodiysi (hozirgi Livan) boʻylab jang uyushtirib, Damashq garnizonini magʻlub etib, Salohuddinni oʻz yurishini tark etishga majbur qilishadi.

Montferratlik Uilyam Balduinning singlisi Sibillaga 1176- yil noyabrda uylanadi, zodagonlarning noroziligiga qaramay, uning amakivachchasi imperator Frederikning qirollikka yordam berish qobiliyatiga endi ishonmaydi. Balduin , Kremonalik Sikardga koʻra, Uilyamga taxtdan voz kechishni taklif qiladi; agar shunday boʻlsa, Uilyam rad etdi, chunki u zodagonlar tomonidan qoʻllab-quvvatlanmasligini bilar edi.

Misrga hujum qilish uchun Balduin dengiz yordamiga muhtoj edi. Shu tariqa u 1176–77-yillar qishida Konstantinopolga Raynaldning oʻgay oʻgʻlisini imperator Manuelga elchixona boshligʻi sifatida Chatillonlik Raynaldni yuboradi. Manuel qirollik ustidan Vizantiya protektoratini oʻrnatish va Quddusda pravoslav patriarxi Leontiy II ni tiklash evaziga bosqinchilikda ishtirok etishga rozi boʻladi. Reynaldning topshirigʻi muvaffaqiyatli boʻlganligi sababli, Balduin Oultrejordain xonimi, Milli Stefani bilan turmush qurishga rozi boʻladi.

1177-yil aprel oyida Monferratlik Uilyam Askalonda bezgak bilan kasal boʻlib qoladi, Balduin uning oldiga tashrif buyuradi va ogʻir kasal boʻlib qoladi. Uilyam iyun oyida vafot etadi va Sibilla homilador boʻlib qoladi va Balduin katta urush hujumi oldidan deputatsiz qoladi. Qirol Tripoli grafligini rad etib, hukumat va harbiy qoʻmondonlikni Raynaldga ishonib topshiradi. Balduinning birinchi amakivachchasi Flandriyalik graf Filip I sentyabr oyida Sharqqa keladi. U Balduinga boshqa amakivachchasi Angliya qiroli Genrix II dan moliyaviy yordam olib keladi. Genrixga sarmoya kiritiladi, chunki u ham, Balduin ham Angevin oilasiga mansub edi. Hali ham Askalonda kasal toʻshagida yotgan qirolning oʻzi kasallik bilan Quddusga qaytib keladi va umumiy kengashni chaqiardi va uning maslahati bilan Filippga reagentlikni taklif qiladi. Filipp rad etadi va Raynald oʻz lavozimini saqlab qoladi.

Vizantiyaliklar Misrga bostirib kirishga tayyorgarlik koʻrish uchun harbiy flot yubordilar, ammo Balduinning zarariga ular Flandriyalik Filipp, Antioxiyalik Bogemond, Tripolilik Raymond va ritsarlar gospitallarining grossmeysterlari bilan hamkorlik qilmayotgani uchun chekinishadi. Salohiddinning hokimiyati nazoratsiz qoladi va Vizantiya ittifoqi qulaydi. Lotin patriarxi Neslelik Amalrikning dushmanligiga qaramay, Balduin vizantiyaliklar uning shohligiga sodiq qolishlariga umid qilib, yunon patriarxi Leontiyga murojaat qilishni davom ettiradi.

### Salohiddin bilan dastlabki toʻqnashuvlar

A crowned man battling another man, both on horseback 13-asrda Balduinning Montgisard jangida dushmanni agʻdarib tashlashi tasviri.
Filipp 1177-yil oktyabr oyining oxirida oʻz qoʻshinlari bilan Quddus Qirolligini tark etib, Tripolilik Raymondga musulmonlar qoʻl ostidagi Xama shahriga hujum qilishga yordam beradi. Suriya shimolidagi frank armiyasi bilan Salohiddin 18-noyabr kuni Balduin qirolligiga bostirib kirish imkoniyatidan foydalanadi. Bezgakdan tuzalib ketayotgan boʻlsa-da, Balduin sultonni kutib olishga otlanadi, Templar ritsarlari esa Gʻazoni himoya qilishga shoshiladilar. Qirol oʻzining kamtar mezbonini Askalonga olib boradi va u yerda umidsizlikka tushib, barcha mehnatga layoqatli erkaklarni chaqirib, *arrière-ban* eʼlon qiladi. Salohiddin 22-noyabr kuni Askalonga yetib keladi va Balduin uni kutib olish uchun qoʻshinlarni boshlab chiqadi. Uning qanchalik koʻpligini koʻrgan qirol shaharga chekinadi. Salohiddin ham oʻz sonining kuchini koʻradi va ishonch bilan Quddus tomon yoʻl oladi. Balduin Templars bilan bogʻlanishga muvaffaq boʻladi va ularga Gʻazoni tashlab, unga qoʻshilishni buyuradi. Sulton kutganidan farqli oʻlaroq, Balduin va Reynald Askalondan chiqib ketishadi, Templars bilan qoʻshilishadi va Montgisardda uning tarqalib ketgan armiyasiga hujum qilishadi. Yosh podshoh oldinda edi. Zoʻrgʻa omon qolgan Salohiddin ogʻir magʻlubiyatga uchraydi.

 Vayron boʻlgan Le Chastellet qal’asi
Chekinayotgan musulmonlarga hujum qilish uchun yetarli odam yoʻqligi sababli Balduin Damashq chegarasini mustahkamlashga qaror qiladi. Templiyerlar uni Iordan daryosining yuqori qismida Le Chastellet qal’asini qurishga ishontirishadi; u istamaydi, chunki franklar chegaraning bu qismini belgilamaslikka vaʼda berishgan. Mahalliy musulmonlarning noroziliklaridan soʻng Salohiddin Balduinga qurilishni toʻxtatib qoʻyish evaziga pul taklif qilgan, biroq qirol buni rad etgan. 1178-yilda Balduin Suriya pravoslav cherkovining patriarxi Maykl Suriyani Quddusda qabul qiladi va franklar ishiga doimiy sodiqligini qozonadi.

1179-yil aprel oyida Balduin Damashqdan Baniasga oʻtadigan qoʻylarni yigʻib olmoqchi edi. Salohiddinning jiyani Farruxshoh qirolning harakatini tekshirish uchun yuborilgan, ammo toʻsatdan unga duch kelib, toʻqnashuv sodir boʻlgan. Keksa, ammo oʻta qobiliyatli konstebl, Toronlik Xamfri II qirolni himoya qilayotganda halokatli jarohatlar oladi. Bir necha hafta oʻtgach, Balduin Bayrut va Sidondagi badaviylarning bosqinlarini ushlab qolish uchun otlanadi va iyun oyida Salohiddinning bosqinchilar guruhi Balduinni magʻlub etadi. Podshoh otdan olinib, ritsarning belida xavfsiz joyga olib ketiladi, chunki u oʻzi otga otlana olmasdi. Avgust oyi oxirida Balduin Salohiddinning Le Chastelletni qamal qilishiga javob berish uchun Tiberiyaga mezbonni chaqiradi, ammo xristian qoʻshinlariga hamrohlik qilish uchun Quddusdan haqiqiy xoch qoldiqlari olib kelinmasdan oldin qal’a qulab tushadi.

### Fraksiyalarning koʻtarilishi

1177–78-yillar qishida qirolning beva qolgan singlisi Sibilla qirol nomi bilan atalgan Balduin ismli oʻgʻil tugʻadi. Bolaning otasi Uilyam uchun bir yillik rasmiy motam 1178-yil iyun oyida yakunlanadi va u uchun boshqa er izlash maqsadga muvofiq boʻladi. Ibelin kostyumidagi Balduin hammaga maʼlum boʻlgan, ammo uni qiziqtirmagan. Biroq, Ibelinlarga qarshi kurashmaslik uchun qirol Balduin 1177-yil oxirida Ibelinlik Balianga qirolning oʻgay onasi qirolicha Mariya bilan turmush qurishga ruxsat beradi. 1178-yil iyul oyida Balduin IV baʼzi ommaviy harakatlarda Sibillani u bilan bogʻlashni boshlaydi va shu tariqa uni taxtning navbatdagisi sifatida tan oladi. U uning Burgundiya gertsogi Xyu III bilan turmush qurishi haqida oʻylay boshlaydi va Fransiya qiroliga shunday deb yozadi: „Oʻz qoʻl-oyoqlarini ishlatishdan mahrum boʻlish hukumat ishlarini bajarishda unchalik yordam bermaydi … Bu oʻrinli emas. Har kuni arablar tajovuzidan qoʻrquv Muqaddas shaharga bostirib kelganda va mening kasalligim dushmanning jasoratini oshirganda, mening qoʻlimdek zaif qoʻl kuchni ushlab turishi kerak".

Raymond va Bogemond Quddusga Sibillani Giga turmushga chiqishi uchun kelishadi
1180-yilda Muqaddas haftada Antioxiya shahzodasi va Tripoli grafi oʻz qoʻshinlari bilan Quddusga yurish qiladilar. Ehtimol, ularning niyati qirolni Sibillani Ibelinlik Balduinga uylanishga va keyin taxtdan voz kechishga majburlash boʻlgan. Qirol Balduinning singlisiga uylanish istagini hech qachon maʼqullamagan va u taxtdan voz kechmoqchi boʻlsa-da, unga shart qoʻyishni xohlamagan. Balduin oʻz qarindoshlarining qoʻshinlari Quddusga yetib borgunga qadar qatʼiy harakat qiladi: u Sibillani Poitevin ritsariga, Lusignanlik Giga uylanishga tayyorlaydi. Raymond va Bogemondning *haqiqatga* rozi boʻlishdan boshqa iloji yoʻq edi va toʻntarish toʻxtatiladi.

Balduin taxtdan voz kechishga umid qilgan edi, lekin uning saroyidagi chuqur yorilish uni oldini oladi. Tarixchi Stiven Runsiman Balduin hukmronligining boshida bir tomondan ehtiyotkor, diplomatik mahalliy baronlar va gospitallerlar, ikkinchi tomondan Gʻarbiy Yevropadan kelgan „tajovuzkor, jangari xristian" yangi kelganlar va Templarlar oʻrtasidagi boʻlinish haqida gapiradi. Bu qarash, garchi eski tarixshunoslikda keng tarqalgan boʻlsa-da, Bernard Hamilton va Piter Edberi kabi zamonaviy mualliflar tomonidan rad etilgan. Hamiltonning taʼkidlashicha, fraksiyalar Sibillaning Giga turmushga chiqanidan keyingina paydo boʻlgan va ular markazida qirolning otalik qarindoshlari (amakivachchalari Raymond Tripolilik va Bogemond Antioxiya; oʻgay onasi Mariya; va uning yangi oilasi Ibelinlar) va onalik qarindoshlari (onasi Agnes; oʻgay ota) joylashgan. Sidonlik Reynald; singlisi Sibilla; qayin akasi Gi; amakisi Xoselin va Chatillonlik Raynald), ulardan qirol ikkinchisini qoʻllab-quvvatlagan edi. Bu muammolardan kelib chiqqan holda, Balduin Suriya shimolida erkin jang olib borish uchun rozi boʻlgan Salohiddin bilan ikki yillik sulh taklif qiladi. Balduin amakisi va bosh vaziri Joscelinni Vizantiya sudiga Quddus hali ham ularning himoyasiga muhtoj ekanligiga ishontirish uchun yuboradi. Joscelin yoʻqligida, 1180-yillarning oʻrtalaridan 1181-yillarning oʻrtalariga qadar, hukumatning toʻliq yuki sogʻligʻi yomonlashayotgan qirolning yelkasiga tushadi. Bu davrda u asosan onasiga tayanib ish koʻrgan edi.

Gining mavqeyini taʼminlash va muqobil daʼvogar paydo boʻlishiga yoʻl qoʻymaslik uchun Balduin oʻzining sakkiz yoshli oʻgay singlisi Izabellani 1180-yil oktyabr oyida Toronning oʻsmir lordi Xamfri IV bilan tantanali ravishda unashtiriladi. Keyin Izabella Kerak qasriga Xamfrining onasi Oultrejourdain xonim bilan, iloji boricha uning qarindoshlari va potensial fitnachilardan uzoqroqda yashashga yuboriladi. Nikoh shartnomasi shartlariga koʻra, Xamfri Toronni Balduinga topshiradi, u shu tariqa bir vassal ostida ikkita yirik feodning birlashishiga toʻsqinlik qiladi va Tripoli grafligiga qarshi oʻz pozitsiyasini mustahkamlaydi.

### Kelishuv va jangovar harakatlar davom ettirilishi

Balduin Salohiddin bilan tuzilgan sulhdan onalik qarindoshining mavqeyini mustahkamlash uchun foydalangan, Maron va Chastelneufni Joscelinga va Toronning uzufruktini Agnesga bergan, shuningdek, Gi va Sibillani jamoat ishlarida u bilan bogʻlagan. Biroq, u Raymond bilan yarashmaydi va 1182-yil boshida boshqa bir fitnaga shubha tufayli grafning qirollikka kirishini taqiqlaydi. Balduin, ehtimol, Raymondni xiyonatda ayblab, uni Bureslik Eschiva bilan turmush qurish orqali Raymond tomonidan ushlab turilgan Quddus feodi Jalila Knyazligidan mahrum qilmoqchi boʻlgan. Qonun qirolni Oliy sudning roziligisiz feodni egallab olishiga toʻsqinlik qiladi va Oliy sud qirolni Raymond bilan yarashishga undaydi; Balduin oʻz vassallarining maslahatiga beixtiyor quloq soladi.

 Salohiddinning dirham tangasi 1190-yil
Balduinning Salohiddin bilan tuzgan sulh muddati 1182-yilning may oyida tugashi kerak edi, ammo 1181-yil oʻrtalarida Misrdan Damashqqa ketayotgan savdogar karvonini qoʻlga olgan Raynald tomonidan buziladi. Raynald qirolning oʻsha paytda Zengidlar tomonidan boshqariladigan Halabni qoʻshib olishga tayyorgarlik koʻrayotgan Salohiddinga tovon toʻlash haqidagi iltimosini eʼtiborsiz qoldiradi. Salohiddinning Suriya shimoliga kengayish urinishlariga doimiy ravishda qarshi harakat qilgan qirol unga qarshi chiqishga qaror qiladi. Yaqinda Konstantinopoldagi katoliklarga qarshi toʻntarish Salohiddinga Quddus Qirolligiga hujum qilish uchun ishonch beradi. Iyul oyida Balduin oʻz uy egasi bilan musulmonlarning Baytsan qamalini yengillashtirish uchun yurish qiladi va uning soni koʻp boʻlgan armiyasi Le Forbelet jangida gʻalaba qozonadi. Tarixchi Bernard Hamilton bu gʻalabani Balduin tomonidan qoʻyilgan hurmat va sadoqat bilan bogʻlaydi, u kasallik va kuchli jaziramaga qaramay jang maydonida qolgan.

Magʻlub boʻlgan sulton oʻz qoʻshinini Bayrutni qamal qilish uchun olib ketadi, Misrdan boshqa qoʻshin esa saltanat janubiga hujum qiladi. Balduin oʻz kuchlarini boʻlishga undashayotganini bilar edi. Bayrut kattaroq strategik ahamiyatga ega ekanligiga qaror qilib, janubiy hujumga eʼtibor bermaydi va oʻz qoʻshinlari bilan Tirga koʻchib oʻtadi. U yerdan Salohiddinning Bayrutdagi dengiz blokadasini olib tashlashda Italiya dengiz respublikalaridan yordam oladi. Salohiddin qamaldan voz kechadi, lekin Balduin va uning maslahatchilarini xavotirga solib, sulh tuzishdan bosh tortadi. U zengidlar bilan jang qilish uchun shimolga yoʻl oladi va shu bilan oʻz saltanatini kengaytiradi, Balduin esa Salohiddinning Damashq hududiga, soʻngra Bosraga hujum qiladi va nihoyat qamal qilib, de Suet gʻorini egallaydi. 1182—3-yillar qishida oʻz kengashi bilan strategiyani kelishib olgandan soʻng Balduin yana Damashqqa hujum qiladi. U Darayyadagi masjidni vayron qilish bilan tahdid qilgan, biroq mahalliy nasroniylar qasos olish uchun cherkovlarini yoʻqotishdan qoʻrqib, uni bunday qilmaslikka ishontirishgan.

Oʻtgan yillar
-------------

### Rivojlanayotgan nogironlik

Moxovning qirolga taʼsiri
Balduin 1183-yildan beri qoʻllab-quvvatlanmasdan yura olmasdi yoki qoʻllarini ishlata olmasdi. Koʻzini yuma olmagani uchun shox pardasi qurib, koʻr boʻlib qoladi. Shunga qaramay, u iyun oyida Misrning Halabni bosib olishi ortidan Salohiddinning janubga yurishiga javoban oʻz qoʻshinlarini chaqirishga majbur boʻladi. Keyin qirolning hayotiga xavf tugʻdiradigan isitma paydo boʻladi. Unga onasi va yaqin atrofdagi Nosiradagi yangi patriarx Irakliy tashrif buyuradi. Oliy sudni oʻz yotogʻiga chaqirib, Balduin hukumatni uning oʻrniga keyingi navbatda turgan qaynogʻasi Giga ishonib topshiradi. Gining reagentlikka tayinlanishi doimiy boʻlishi kerak edi. Balduin Quddus shahri ustidan faqat qirollik unvoni va hokimiyatini saqlab qoladi, lekin u Giga Balduin yashagan paytda oʻzini qirol qilmaslik yoki qirollik demesnesining bir qismini begonalashtirmaslik haqida qasam ichishga majbur qiladi.

Balduin oʻz baronlarining noroziligidan qoʻrqib, Giga reagent qilishdan oldin harbiy rahbarlik tajribasini bera olmaydi..Darhaqiqat, qirollikning buyuk lordlari, Antioxiya va Tripolining mustaqil hukmdorlari, harbiy buyruqlarning buyuk ustalari Gi bilan hamkorlik qilishdan bosh tortadilar. Balduin kutilmaganda tuzalib, Quddusga qaytib keladi. Sohil iqlimi uning sogʻligʻiga mos kelishini bilib, Balduin Tir evaziga Giga Quddusni taklif qiladi. Gi qoʻpollik bilan rad etdi, ehtimol Tir koʻproq daromadli boʻlgani uchun, Balduinni qattiq haqorat qiladi.

Kerak qal’asi
Balduinning oʻgay singlisi Izabella va Toronlik Xamfri IV ning toʻyi 1183-yil oxirida Kerakda nishonlanadi. Salohiddin shohning oʻgay singlisi va uning erini qoʻlga olish umidida bayram paytida hujum qilib, qal’ani qamal qiladi. Isteʼfodagi podshoh qamal haqidagi xabar yetib kelganida, shohlik hukumati haqida xabar berish uchun Quddusda kengash yigʻgan edi. U darhol Gini reagentlikdan boʻshatib, hokimiyatni tiklaydi, chunki bunday muhim qal’ani va uning ichidagi qirolning oʻgay singlisini himoya qilish qoʻshinlarga qoʻmondonlik qila olmasligini isbotlagan odamga ishonib topshirilishi mumkin emas edi. Gining reagentlikdan olib tashlanishi amalda merosdan mahrum boʻladi; kengashning talabiga binoan vorislik toʻgʻrisida munozaralar boshlanadi. Qirolni onasining Sibillaning besh yoshli oʻgʻli Balduinni qirol qilib qoʻyish haqidagi taklifi qabul qilinadi va 20-noyabr kuni bolaga toj kiydiriladi.

Noyabr oyi oxirida Balduin kuchli bombardimon qilingan Kerak himoyachilarini koʻnglini koʻtarish uchun Dovud minorasida mayoq yoqishni buyuradi, bu shunday mayoqlar zanjirida birinchi boʻlgan boʻlishi mumkin. Balduin yana oʻz qoʻshinlariga hamroh boʻlai, lekin koʻr va harakatsiz boʻlib, bu safar u ikki ot orasida yurishga majbur boʻladi. Uning mavjudligi ziddiyatli baronlarni birlashtirish uchun zarur edi. Hatto xoʻrlangan qaynogʻasi ham yigitlarini yetaklab boradi. Razvedkachilaridan qirolning yaqinlashgani haqida ogohlantirgan va Misrni qoʻriqsiz qoldirib ketganidan xavotirlangan Salohiddin 4-dekabrda qamalni tark etadi. Balduin esa Kerakga gʻalaba bilan kiradi.

### Gi de Luzinyanning itoatsizligi

Jiyanining reagentligi haqidagi savol Balduinni bezovta qiladi. Gi buni daʼvo qila olmasligini taʼminlashning yagona yoʻli Sibilla bilan nikohini bekor qilish edi. Balduin bu haqda patriarx Irakliy bilan muhokama qiladi. Qirol oʻz singlisini Giga turmushga chiqishga majburlaganini va shu sababli nikoh noqonuniy ekanligini daʼvo qilishni niyat qilgan boʻlishi mumkin. Sibillaning Giga sodiqligi uning rejalarini barbod qiladi, chunki er-xotin sudga kelishdan bosh tortadi.

1184-yilning boshida Balduin Giga Quddusda vassali sifatida qatnashishni buyuradi. Gi sogʻligʻining yomonligini aytib, rad etadi va bu bir necha bor takrorlanadi. Keyin Balduin oʻzini Oliy sud bilan birga Askalonga olib ketadi. Yigit uni shaharga kiritishdan bosh toratdi. Janglar va minoralardan shoh tantanali ravishda qoʻlini koʻtarib, eshiklarni taqillatganiga va faqat eshiklar yopiq boʻlishi uchun kirishni talab qilganiga guvoh boʻlishadi. Qirol Yaffada kutib olinadi, ammo u yerda gubernator oʻrnatadi va shu bilan Gini oʻz okrugining yarmidan mahrum qiladi. Akrda Balduin oʻz kengashini chaqiradi, ehtimol qirollik chaqiruvini rad etganligi sababli Gining feodisini qoʻlga olish uchun jang boshlanadi. Patriarx va grossmeysterlar Balduindan fuqarolar urushining oldini olish uchun Gini kechirishini iltimos qilishadi. Bu har qanday zamonaviy qirol uchun boʻlgani kabi Balduin uchun ham qabul qilinishi mumkin emas edi. Patriarx va buyuk ustalar yigʻilishning qolgan aʼzolarini harakatni qoʻllab-quvvatlamaslik uchun chayqalib, kengashdan chiqib ketishadi.

Balduin iyun oyigacha patriarx va grossmeysterlar bilan yarashadi, u ularni qirollik uchun yordam soʻrash uchun diplomatik topshiriq bilan Yevropaga yuboradi. U maktub orqali Salohiddinning Kerakni yana qamal qilganini aytadi. Yana Salohiddin qamalni tashlab, kasalikka mixlangan podshoh qoʻshini bilan yaqinlashadi. Kerakda bir marta Balduin vayron boʻlgan qal’ani qoplashni buyuradi va moliyalashtiradi.

### Oʻlim

Balduin IV ning oʻlimi va Balduin V ning toj kiyishi, Uilyam Tirning 1280-yildagi nashridan *"Tarix d’Outremer"*
1184-yil oxirida Balduin Gining qirollik himoyasi ostida boʻlgan va misrliklarning harakatlari haqida maʼlumot bergan Dorum qirollik feodi badaviylarini oʻldirganini bilib hayratda qoladi. Tez orada isitmasi koʻtariladi. U 1184-yil oxiri yoki 1185-yil boshida Quddusga qaytib kelganida, Balduin Tripolilik Raymondga reagentlikni beradi, u hech qachon ishonmagan, ammo boshqa odam topa olmagan. Oʻsha paytda u kasallikdan omon qolishni kutgan edi, buni oldin ikki marta qilgan edi, lekin bir necha hafta ichida bu uning oxirgisi boʻlishi maʼlum boʻladi. Oʻlim toʻshagida u jiyani Balduin V uchun doimiy reagent tayinlash uchun Oliy sudni chaqiradi va Raymond saylanadi. Oʻlgan qirol oʻz jiyani shoh sifatida va Raymondni reagent sifatida hurmat qilishni va Muqaddas qabr cherkovida tantanali toj kiyish marosimini oʻtkazishni buyuradi.

Balduin IV oʻz vassallari ishtirokida 1185-yilning mart oyida yoki 1185-yilning 16-mayidan oldin, Balduin V yagona qirol sifatida qayd etilganda vafot etadi. U Muqaddas qabr cherkovida, otasi qirol Amalrikning yonida dafn etilgan. Yosh Balduin V keyingi yili vafot etadi. Oʻgʻlining oʻrniga oʻtgan Sibilla Gini shoh qilib qoʻyadi. Balduin IV saltanati 1187-yilda Xattin jangida Gi ustidan gʻalaba qozonganidan keyin Salohiddin tomonidan vayron qilingan. Sibilla va ularning qizlari 1190-yilda vafot etadi va Izabella I magʻlubiyatga uchragan qirollikning vorisi sifatida qoladi.

Baholash va meros
-----------------

Balduinning oʻlimidan ikki yil oʻtgach, Xattindagi nasroniylarning magʻlubiyati qirolning merosiga putur yetkazqdi, tarixchilar Balduin hukmronligigacha boʻlgan halokatli kelishmovchilikni kuzatadilar. Holbuki, Balduin taxtda boʻlgan paytda qirollik hech qanday hududni yoʻqotmagan va iqtisodiy va maʼnaviy jihatdan gullab-yashnagan. Balduin Salohiddinning hokimiyatini jilovlash muhimligini tushunadi, bu uning vazirlarni tanlashida aks etadi. U yolgʻiz strategiya yoki diplomatiyani ishlab chiqmagan va cherkov homiyligi va moliyasini mos ravishda onasi Agnes va amakisi Joscelinga topshirgan. Uning asosiy hissasi, moxov kasalligi hukumatga chidab boʻlmas yuk boʻlishiga qaramay, munosib oʻrinbosar topmasdan oldin taxtdan voz kechmaslikka qaror qilgan edi. Uning hukmronligi davrida va ayniqsa uning halokatli oqibatlarida aniq boʻlganidek, Balduinning oʻzi shohlikdagi birlikni saqlab qoldi.

 19-asrda Charlz-Filip Lariviere tomonidan Montgisard jangida qoʻshinlar qoʻmondoni Balduinning tasviri. Balduin kasalikda tasvirlangan, lekin u oʻsha paytda hali ham harakatchan edi va bu jangni otda olib borgan.
Zamonaviy nasroniy ilohiyotshunoslari moxov masalasida ikkiga boʻlingan. Rim papasi Aleksandr III Balduin haqida yozganda, moxovni „ Xudoning adolatli hukmi" deb eʼlon qilganda kam hamdardlik koʻrsatadi, ammo boshqa bir fikr maktabi sodiqlarni Masihni jabrlanganda koʻrishga undaydi. Balduinning hukmronligi 13-asrdagi Quddus Qirolligida kasallikning kamroq qoralanishiga olib kelgan boʻlishi mumkin. Tobelarining uning kasalligini qabul qilishlari baʼzi musulmonlarni sarosimaga soladi. Musulmon tarixchisi Imodiddin al-Isfahoniy shunday yozgan:

> Kasallikka qaramay, franklar unga sodiq edilar, ular unga har tomonlama dalda berishdi ... uning hukmdori bo'lishidan mamnun edilar; ular uni yuksaltirishdi ... uni o'z lavozimida saqlab qolishga intilishdi, lekin uning moxoviga e'tibor bermadilar.
> 
> 

Balduinning omma oldida obroʻsiga uning pokligi yordam bergan boʻlishi mumkin, albatta, bu favqulodda muqaddaslikning dalili va Salohiddinga qarshi muvaffaqiyati Xudoning marhamati belgisi sifatida talqin qilingan. Yettinchi salib yurishidan keyin Damashqdagi bir chol salibchilarga shunday deydi:

> Men moxov bo'lgan Quddus qiroli Balduin Salohiddinni mag'lub etgan vaqtni ko'rdim, garchi u Salohiddinning 3000 ga qarshi atigi 300 qurolli odamiga ega edi. Ammo endi sizning gunohlaringiz shu qadar o'tib ketdiki, biz sizni chorva kabi dalalarda to'playmiz.
> 
> 

Muqaddaslikka qaramay, Balduin unchalik taqvodor emas edi. U, birinchi navbatda, feʼl-atvorida ham, tarbiyasida ham ritsar edi va zamondoshlari uchun uning eng oʻziga xos xususiyati jasorati va sharafliligi edi.

Kinoda
------

* Muqaddas zamin- Edvard Norton Balduin rolini oʻynagan film. Tarixiy qiroldan farqli oʻlaroq, Balduin oʻz xonasiga bogʻlangan dono, ammo moʻrt qirol sifatida tasvirlangan.

Koʻrsatkichlar
--------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87  Hamilton 2000. sfn error: no target: CITEREFHamilton2000 (help)
2. 1 2 3 4  Hamilton 2000, s. 26. sfn error: no target: CITEREFHamilton2000 (help)
3. ↑  Hamilton 2000, s. 34. sfn error: no target: CITEREFHamilton2000 (help)
4. 1 2  Hamilton 2000, s. 27. sfn error: no target: CITEREFHamilton2000 (help)
5. ↑  Hamilton 2000, ss. 57–58. sfn error: no target: CITEREFHamilton2000 (help)
6. ↑  Hamilton 2000, s. 28. sfn error: no target: CITEREFHamilton2000 (help)
7. 1 2  Hamilton 2000, s. 29. sfn error: no target: CITEREFHamilton2000 (help)
8. ↑  Hamilton 2000, s. 49. sfn error: no target: CITEREFHamilton2000 (help)
9. 1 2  Hamilton 2000, s. 31. sfn error: no target: CITEREFHamilton2000 (help)
10. 1 2 3  Hamilton 2000, s. 32. sfn error: no target: CITEREFHamilton2000 (help)
11. ↑  Hamilton 2000, s. 38. sfn error: no target: CITEREFHamilton2000 (help)
12. 1 2  Runciman 1952, s. 404. sfn error: no target: CITEREFRunciman1952 (help)
13. ↑  Hamilton 2000, s. 40. sfn error: no target: CITEREFHamilton2000 (help)
14. ↑  Hamilton 2000, ss. 40–41. sfn error: no target: CITEREFHamilton2000 (help)
15. 1 2  Hamilton 2000, s. 41. sfn error: no target: CITEREFHamilton2000 (help)
16. ↑  Hamilton 2000, s. 42. sfn error: no target: CITEREFHamilton2000 (help)
17. ↑  Hamilton 2000, s. 30. sfn error: no target: CITEREFHamilton2000 (help)
18. ↑  Hamilton 2000, s. 84. sfn error: no target: CITEREFHamilton2000 (help)
19. ↑  Hamilton 2000, ss. 88–89. sfn error: no target: CITEREFHamilton2000 (help)
20. ↑  Hamilton 2000, s. 90. sfn error: no target: CITEREFHamilton2000 (help)
21. ↑  Runciman 1952, s. 405. sfn error: no target: CITEREFRunciman1952 (help)
22. 1 2  Hamilton 2000, s. 95. sfn error: no target: CITEREFHamilton2000 (help)
23. ↑  Hamilton 2000, s. 96. sfn error: no target: CITEREFHamilton2000 (help)
24. ↑  Hamilton 2000, s. 100. sfn error: no target: CITEREFHamilton2000 (help)
25. ↑  Mitchell 2000, s. 249. sfn error: no target: CITEREFMitchell2000 (help)
26. 1 2  Hamilton 2000, s. 101. sfn error: no target: CITEREFHamilton2000 (help)
27. ↑  Hamilton 2000, s. 102. sfn error: no target: CITEREFHamilton2000 (help)
28. ↑  Hamilton 2000, s. 109. sfn error: no target: CITEREFHamilton2000 (help)
29. ↑  Hamilton 2000, ss. 105–106. sfn error: no target: CITEREFHamilton2000 (help)
30. ↑  Hamilton 2000, s. 106. sfn error: no target: CITEREFHamilton2000 (help)
31. 1 2  Hamilton 2000, s. 105. sfn error: no target: CITEREFHamilton2000 (help)
32. ↑  Hamilton 2000, s. 239. sfn error: no target: CITEREFHamilton2000 (help)
33. ↑  Hamilton 2000, s. 111. sfn error: no target: CITEREFHamilton2000 (help)
34. ↑  Hamilton 2000, s. 108. sfn error: no target: CITEREFHamilton2000 (help)
35. ↑  Hamilton 2000, ss. 107–108. sfn error: no target: CITEREFHamilton2000 (help)
36. ↑  Hamilton 2000, ss. 109–110. sfn error: no target: CITEREFHamilton2000 (help)
37. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15  Runciman 1952. sfn error: no target: CITEREFRunciman1952 (help)
38. ↑  Mitchell 2000. sfn error: no target: CITEREFMitchell2000 (help)
39. 1 2 3 4  Riley-Smith 1973. sfn error: no target: CITEREFRiley-Smith1973 (help)
40. ↑  Hamilton 2000, s. 241. sfn error: no target: CITEREFHamilton2000 (help)
41. 1 2  Hamilton 2000, s. 243. sfn error: no target: CITEREFHamilton2000 (help)

### Adabiyot

* Hamilton, Bernard*. The Leper King and His Heirs: Baldwin IV and the Crusader Kingdom of Jerusalem*. Cambridge University Press, 2000. ISBN 9780521017473.
* Hamilton, Bernard „An evaluation of the leprosy of King Baldwin IV of Jerusalem in the context of the medieval world",*. The Leper King and His Heirs: Baldwin IV and the Crusader Kingdom of Jerusalem*. Cambridge University Press, 2000 — 245–258 bet. ISBN 9780521017473.
* Riley-Smith, Jonathan*. The feudal nobility and the kingdom of Jerusalem, 1147–1277*. Macmillan, 1973.
* Runciman, Steven*. A History of the Crusades: The Kingdom of Jerusalem and the Frankish East, 1100–1187*. Cambridge University Press, 1952. ISBN 0241298768.

| Humkdorlik unvoni |
| --- |
| OldingisiAmalric |  **Quddus Qiroli** 1174–1185-yillar*with Balduin IV*  *(1183–1185-yillar)* | KeyingisiBalduin V |