recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Immunoterapiya** (immunitet... va terapiya) — bemor organizmiga vaksinalar, shifobaxsh zardoblar (biopreparatlar) yuborib, infeksion kasalliklarni davolash. Bunda organizmga kiritilgan vaksina bemorning uz kuchlarini infeksiyaga qarshi kurashga safarbar qilishiga turtki beradi. Shifobaxsh zardoblar bilan davolashda organizm muayyan infeksion kasallik mikrobi yoki shu mikrob toksinlaridan himoya qiladigan immun jismlar (antitelolar)ni tayyorgina oladi. Bun-day holda immunitet 1 — 1,5 oygina sak,lanib turadi. I.ga, asosan, utkir infeksion kasalliklar (difteriya, kuydirgi va h.k.)da seroterapiya, vaksinoterapiya (brutsellyoz, furunkulyoz kabi kasalliklar uzok, chuzilganda) va b. kiradi. Vaksinoterapiyada avtovaksina va anatoksindan ham foydalaniladi. Keyingi yillarda uzoq vaqtgacha tuzalmaydigan kasalliklarni, mas, oʻsmalarni nospetsifik silga qarshi vaksina (BSJ) bilan davolash ham I.ga kiritildi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Vikimanba** (*viki* va *manba* soʻzlarining birikmasi) (inglizcha: *Wikisource*) — erkin matnlarni oʻzida jamlagan onlayn kutubxona. Vikipediya singari Vikimanba ham Vikimedia Jamgʻarmasining loyihasi boʻlib, koʻngillilar tomonidan tuziladi. Vikimanba loyihaning ham umumiy nomi, ham uning har bir boʻlimi nomidir. Boʻlimlar odatda muayyan tildagi materiallarni oʻz ichiga oladi. Vikimanbaning turli tillardagi boʻlimlari birgalikda umumiy Vikimanbani tashkil qiladi. Loyihaning maqsadi turli shakldagi erkin matnlarni koʻp tillarda oʻziga jamlashdir. Vikimanba boshida foydali yoki muhim tarixiy matnlar arxivi sifatida yaratilgan. Keyinchalik toʻliq kutubxonaga aylangan. Loyiha rasmiy ravishda 2003-yilning 24-noyabrida **Manbaberg loyihasi** (inglizcha: *Project Sourceberg*) oʻlaroq ish boshlagan. Loyihaga „Vikimanba" nomi oʻsha yilning oxirida berilgan. Bundan yetti oy oʻtib loyiha uchun alohida domen ajratilgan. Loyihani yetarlicha ishonchli emas deb tanqid qilib kelishsa-da, uni Milliy arxivlar va hujjatlashtirish boshqarmasi kabi tashkilotlar manba sifatida koʻrsatib keladi.

Vikimanbaga erkin litsenziyali va ijtimoiy mulk hisoblangan asarlar; professionallar qalamiga mansub asarlar yoki tarixiy hujjatlar; mustaqil ravishda tekshirish mumkin boʻlgan asarlargina yuklanadi. Boshida asarlarni oflayn yoki boshqa onlayn kutubxonalarga tayanib tekshirish mumkin boʻlgan. Hozirgi kunda asarlar ProofreadPage xizmati yordamida tekshiriladi. Bu asbobdan loyihadagi matnlarning ishonarli va xatosiz ekanligi tekshiriladi.

Muayyan tildagi asarlarni oʻzida jamlagan ayrim Vikimanbalarda faqatgina tekshirib koʻrilgan asarlarni yuklash mumkin. Vikimanbadagi materiallarning asosiy qismi matnlardan iborat boʻlsa-da, loyihada rasmli jurnallardan tortib audio kitoblargacha bor. Ayrim Vikimanbalarda foydalanuvchilar tegishli Vikimanba qoidalariga amal qilgan holda asarlarga oʻz sharhlarini qoʻshishlari mumkin.

Manbalar
--------

1. ↑  Ayers, Phoebe; Matthews, Charles; Yates, Ben*. How Wikipedia Works*. No Starch Press, 2008 — 435–436 bet. ISBN 978-1-59327-176-3.
2. ↑  „Transcribe | Citizen Archivist". Qaraldi: 4-oktabr 2013-yil.

Havolalar
---------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Vikiomborda ***Vikimanba*** haqida turkum mavjud |

* Vikimanbalarning toʻliq roʻyxati
* Inglizcha Vikimanba
* Ruscha Vikimanba

|  Ushbu andozani koʻrish Vikimedia Jamgʻarmasi loyihalari |
| --- |
| Vikipediya • Vikilugʻat • Abstrakt Vikipediya • Vikiiqtibos • Vikimanba • Vikikitob • Vikiombor • Vikiturlar • Vikiyangiliklar • Vikiversitet • Vikimaʼlumotlar • Vikigid • Meta-viki • Vikiinkubator | Vikimedia Jamgʻarmasi logosi |
| Asoschilar | Jimmy Wales • Larry Sanger |
| Boshqa | Hududlardagi Vikimedia tashkilotlari |
**Xolidjon Komilov** (1945-yil, 5-yanvar; Toshkent shahri) — Oʻzbekiston qahramoni, „Mehnat shuhrati" ordeni sohibi.

Tarjimai holi
-------------

Xolidjon Komilov 1945-yilning 5-yanvar kuni Toshkent shahrida tugʻilgan. 1968-yilda Toshkent davlat meditsina institutini bitirgan. 1988-yilda Toshkent vrachlar malakasini oshirish institutining oftalmologiya kafedrasi mudiri boʻlgan. 2015—2019-yillar oraligʻida Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senati aʼzosi boʻlgan. 1972-yilda Xolidjon Komilov Tibbiyot fanlari nomzodi ilmiy darajasini olgan. 223 ta ilmi ish muallifi: 2 ta monografiya, 8 ta uslubiy qoʻllanma muallifi. Bundan tashqari Komilov 3ta fan doktori va 23 ta fan nomzodining ustozi hisoblanadi.

Mukofotlari
-----------

* Mehnat shuhrati ordeni (2006-yil)
* Oʻzbekiston qahramoni (2011-yil)

Manbalar
--------

1. ↑  Muhammad Ali, Rahmon Qoʻchqor 2021, s. 166. sfn error: no target: CITEREFMuhammad\_Ali,\_Rahmon\_Qoʻchqor2021 (help)
2. ↑  „Ўзбекистон Қаҳрамонлари кимлар?". Qaraldi: 27-sentabr 2023-yil.

Adabiyotlar
-----------

Muhammad Ali, Rahmon Qoʻchqor va boshqalar*. Oʻzbekiston qahramonlari*. Toshkent: Adabiyot, 2021 — 216 bet. 11-avgust 2023-yilda qaraldi.
**Szágy** ( [ˈsaːɟ] ) — qishloq ( vengr : *község* ) Vengriyaning janubiy Transdanubiya viloyatidagi Baranya okrugi shimolidagi Hegyhhat tumanidagi qishloq. 2011-yilgi aholini ro'yxatga olishda uning aholisi 140 kishi edi.

Geografiya
----------

Qishloq 46° 13′ 21″ shim. 17° 56′ 49″ shimolda joylashgan. Uning maydoni 9,40 km 2 (3,63 sq mi). Bu Janubiy Transdanubiya statistik mintaqasining bir qismi bo'lib, ma'muriy jihatdan Baranya okrugi , keyin esa Hegyhhat tumaniga to'g'ri keladi. Mindszentgodisa shahridan 9,5 km (5,9 milya) g'arbda va Pechdan 27,7 km (17,2 milya) shimoli-g'arbda joylashgan.

Demografiya
-----------

### 2011 yilgi aholini ro'yxatga olish

2011 yildagi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra qishloqda 140 nafar aholi, 59 ta xonadon va 37 ta oila istiqomat qiladi. Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 39 nafar (15 aholi/km 2 ). Kvadrat milya (6,6/km 2 ) uchun o‘rtacha 17 ta zichlikdagi 61 ta turar-joy bor edi. Uy xo'jaliklarining o'rtacha kattaligi 2,46 edi. Bolalarning o'rtacha soni 1,16 ni tashkil etdi. Oilaning o'rtacha kattaligi 2,95 edi. 

Diniy mansublik 83,4% Rim-katolik , 2,8% Kalvinist va 5,5% aloqasiz bo'lib , 8,3% javob berishdan bosh tortgan.

Qishloqda etnik ozchilikni tashkil etuvchi lo'lilar (27,6%) va nemislar (30,3%) aholi bor edi. Kam sonli aholi, shuningdek, Vengriyada tug'ilmagan boshqa aholi (2,8%) sifatida tanilgan. Ko'pchilik o'zini venger deb e'lon qildi (96,6%), 1,4% esa javob berishdan bosh tortdi.

Mahalliy hukumat
----------------

Qishloqni to'rt kishilik kengashga ega hokim boshqaradi. Qishloqning mahalliy hukumati yaqin atrofdagi Bakoca , Baranyajenő , Kisbeszterce , Kishajmas , Mindszentgodisa va Tormas shaharlari bilan qo'shma kengash idorasini boshqaradi. Qo'shma kengashning joyi Mindszentgodisa shahrida joylashgan. 

2019 yilgi saylovlarga ko'ra, qishloqda lo'lilar va nemis jamoalari uchun mahalliy ozchiliklarning o'zini o'zi boshqarish organlari ham mavjud bo'lib , ularning har biri uchta saylangan vakildan iborat.

Transport
---------

### Temir yo‘l

* Sásd poezd stantsiyasi , qishloqdan 18 km (11 milya) shimoli-sharqda. Stansiya Pusztaszabolcs-Pécs va Dombóvar-Komlo temir yo'l liniyalarida joylashgan va MÁV tomonidan boshqariladi.
* 

|  |
| --- |
| Joylashuvi Baranya okrugida |
| Koordinatalar: 46°13'21″N 17°56'49″EKoordinatalar : 46°13'21" N 17°56'49" E |
| Mamlakat | Vengriya |
| Viloyat | Baranya |
| Tuman | Hegyhát |
| Hukumat |
| • Tur | Meri-kengashi |
| •  Mayor | Shandor Laczo ( Ind. ) |
| Hudud |
| • Jami | 9,40 km 2 (3,63 kv milya) |
| Aholi
(2021)  |
| • Jami | 110 |
| • Zichlik | 12/km 2 (30/kv mi) |
| Vaqt zonasi | UTC+1 ( CET ) |
| • Yoz ( DST ) | UTC+2 ( CEST ) |
| Pochta kodi | 7383 |
| Hudud kodi | 72 |
| NOTS 3 | HU231 |
| HCSO | 27508 |

*

Manbalar
--------

1. ↑  „https://www.valasztas.hu/helyi-onkormanyzati-valasztasok-2019".
2. ↑  „https://www.ksh.hu/docs/hun/hnk/hnk\_2019.pdf".
3. ↑  „https://www.ksh.hu/apps/hntr.main?p\_lang=EN".
**Pirotexnika** (yunoncha: rug - olov va texnika) — portlovchi va yonuvchi aralashmalar tayyorlash hamda ularni amalda qoʻllash bilan shugullanadigan texnika tarmogʻi. Harbiy maqsadlarda, sanoatda, qishloq xoʻjaligida, bayramlarda mushakbozlikda qoʻllanadigan moddalar bilan shugʻullanuvchi turlari bor.

Harbiy maqsadlarda yorituvchi pirotexnik tarkib (PT)lar, signal, yondiruvchi, yorugʻ iz qoldiruvchi, tugun hosil qiluvchi PT lar qoʻllaniladi. PT dan jang maydonida snaryadlar, bombaning portlashi kabi sunʼiy portlashlarni hosil qilishda ham foydalaniladi. Sanoatda relslar, trubalar, elektr simlar, turli qotishmalar ishlab chiqarish da termit PT dan foydalaniladi. Gugurt ishlab chiqarishda ishlatiladigan tarkiblar ham PTning bir turi hisoblanadi. Signal PT laridan transportda, kinoga olish, mushaklar tayyorlash va boshqalarda foydalaniladi. Qishloq xoʻjaligi oʻsimliklarni zararkunandalardan saqlash, xoʻl mevalar saqlanadigan omborlar va vino bochkalarini dezinfeksiya qilishda PT ishlatiladi.

Koʻpchilik PTlarning asosini oksidlovchining yonilgʻi bilan ikkilamchi aralashmasi tashkil etadi; bunda yonil-gʻi qisman oksidlovchidagi, qisman havodagi kislorod hisobiga yonadi. PT da nitratlar va perxlorlarat, metall oksidlari (Fe3O4, MnO2 va boshqalar) oksidlovchi vazifasini bajaradi.

Yuqori temperaturali PT da yonuvchi aralashma sifatida Mg, A1 va ularning qotishmalari, kamdan-kam Ti va Zr dan; tutun hosil qiluvchi aralashmada esa, asosan, organik moddalardan foydalaniladi.

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
**Hafiza Sulton** (1495 — 1538-yildan keyin) — Usmonli sultoni Salim I Yavuzning birinchi xotini Hafsa Sultondan qizi, Sulaymon I ning singlisi.Ismlari: Hafiza Hafsa Sulton

Biografiya
----------

1518-yilda u Iskandar poshoga uylandi, ammo toʻydan keyin u vafot etdi va Hatiche onasi bilan yashash uchun qaytib keladi. 1520-yilda otasi vafotidan keyin Sulaymon sulton boʻlgach, Validai sulton Oysha Hafsa bilan birga Istanbulga koʻchib oʻtadi.

Pargali Ibrohim bilan turmush qurish
------------------------------------

1524-yilda Hadicha Sadr vazir Ibrohim poshoga uylangani haqidagi maʼlumotlar mavjud. Toʻy tantanalari juda ajoyib oʻtadi, 15 kun davom etadi va xazinadan juda koʻp pul sarflanadi. Bu yanicharlarning noroziligini keltirib chiqardi va keyinchalik ularni qoʻzgʻolonga undadi. Sulton Sulaymon yangi turmush qurganlarga Istanbuldagi ippodromda ulkan saroy berdi. 1536-yilda Ibrohim posho Sulton Sulaymonning buyrugʻi bilan qatl etildi. Tarixchilar Ibrohim poshoning toʻyi va ulugʻvor bayramlarni eslatib oʻtadilar, ammo zamonaviy manbalarning hech biri kelinning Sulton oilasidan ekanligi haqidagi maʼlumotni keltirmaydi. Baʼzi manbalarda Ibrohim poshoning xotini Sulaymon Kanuniyning singlisi boʻlishi mumkinligi qayd etilgan boʻlsa-da, uning ismi aytilmagan. Ehtimol, bu maʼlumotlar shahzoda Kantemirga, undan keyin esa Abdurahmonga taqaladi. Ibrohim poshoning nikohi munosabati bilan Hatiche nomi ilk bor XX asrda tarixchi Ismoil Haqqiy Uzuncharshili tomonidan tilga olingan boʻlsa-da, muallifning oʻzi Ibrohim va Hatichening nikohi maʼlumotini tezda rad etgan. Hatiche va Ibrohimning nikohiga mansub uch farzand aslida Ibrohimning oʻgʻli va Xatianing ikki qizidan hosil boʻlgan.

Bir oila
--------

Ishonch bilan, biz faqat Hatichening 3 oʼgʻil va ikki qizi borligi haqida gapirishimiz mumkin:Mehmet bey,Sulaymon bey,va Usmon bey. Qizlari esa Xonim sulton (vaf. 1582) va Fulane sulton. Xanim Sulton Aleksandra Anastasiya Lisovska tomonidan tarbiyalanadi.

Oʻlim
-----

Hatiche Sulton 1536-yildan keyin vafot etdi. Oʻlim sababi maʼlum emas. Hatiche Sulton Selim yovuzning masjidi maqbarasida onasining yoniga dafn etilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  Peirce; Leslie P.*. The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire* (inglizcha). Oxford: Oxford University Press, 1993 — 374 bet. ISBN 0195086775, 9780195086775. 14-iyul 2022-yilda qaraldi.
2. ↑  Heuberger Valeria; Humbert Geneviève; Vyslonzil Elisabeth*. Cultures en couleurs: l'héritage des Empires Ottoman et Austro-Hongrois en Orient et en Occident* (inglizcha). Frankfurt an Main: P. Lang, 2001 — 97 bet. ISBN 0820454036. 13-iyul 2022-yilda qaraldi.
3. ↑  Goodwin Godfrey*. The Private World of Ottoman Women* (inglizcha). Is.: Saqi, 2006 — 261 bet. ISBN 0863567452. 13-iyul 2022-yilda qaraldi.
Amir Temurning nabirasi Abu Said Mirzo vafotidan keyin uning ancha qisqargan Temuriylar saltanati uning toʻrt nafar oʻgʻllari oʻrtasida boʻlingan, xususan:

* Umar Shayx Mirzo II, Farg‘ona podshosi
* Samarqand, Buxoro va Hisor shohi Sulton Ahmad Mirzo
* Sulton Mahmud Mirzo, Balx podshosi
* Ulugʻbek Mirzo II, Kobul shohi

Ikki aka-uka Umar Shayx Mirzo II (Boburning otasi)-Farg‘ona shohi va Samarqand va Buxoro podshosi Sulton Ahmad Mirzo oʻrtasida 1492-yilda urush bo‘layotgan paytda, Umar Shayx fojiali halok boʻlgani sababli uning 12 yoshli o‘g‘li Bobur o‘z saltanatini boshqarish uchun taxtga oʻtiradi. Boburning amakisi Ahmad Mirzo vaqtini behuda o‘tkazmay, uning saltanatiga hujum qiladi, ammo muvaffaqiyatsizlikka uchraydi. Keyinchalik Ahmad Mirzo ham tabiiy sabablar tufayli vafot etadi. Sulton Ahmad mirzo vafotidan keyin Sulton Mahmud mirzo Samarqandga koʻchib oʻtadi va u yerda besh-olti oy hukmronlik qiladi, maʼlumotlarga koʻra, soliq yigʻishni tartibga solish va qoʻshinini kuchaytirishga harakat qiladi. Ammo bir yil davomida sodir boʻlgan Sulton Ahmad Mirzo,Sulton Mahmud Mirzo va Umar Shayx Mirzo II vafoti bilan oʻzaro nizolar kuchaydi.

Eng boy amirlar yosh temuriylardan foydalanishga urinib, ularning eng zaiflari taxtga oʻtirishni afzal koʻradilar.Biroq yosh temuriy Sulton Boysunqor Mirzo bin Mahmud Mirzoning Samarqandda hokimiyat tepasiga kelishi boshqa viloyat hokimlarining noroziligini kuchaytirdi. Sulton Ali Mirzo bin Mahmud mirzo Buxoroda ulgʻaygan. U Samarqandni bosib olish uchun Buxoroni tark etadi, ammo shahar aholisining qattiq qarshiligiga uchraydi. Samarqand saltanatidagi bu voqealar, ular bilan kechgan tartibsizlik va anarxiya o‘z baxtini sinashga bel bog‘lagan Boburning nazaridan chetda qolmadi.

1496 yilda 15 yoshli Bobur Samarqandga hujum qilish uchun yurish qiladi Ayni damda va xuddi shu maqsadda Sulton Ali mirzo va Boysonqor mirzoning akasi Sulton Mas’ud mirzo shaharni qamal qilish uchun ketayotgan edi. Shunday qilib, oʻzining boyligi va avvalgi farovonligi tufayli baxtsiz boʻlgan shahar bir vaqtning oʻzida uch tomondan uch xil qudratli qoʻllar qurshovida qolinganini koʻrdi: Bobur Andijondan unga qarab yurdi;Maʼsud Mirzo Hisordan, Sulton Ali esa Buxorodan.

Qamal
-----

Sulton Ali Boburga ittifoqchilik va oʻzaro hamkorlik shartnomasini tuzishni taklif qildi, bu shartnomaga Bobur bajonidil rozi boʻldi. Cheklangan sonli izdoshlari Boburni qoʻllashadi. Ammo kuz fasli oxirlashayotgani va qish tez yaqinlashayotgani, bundan tashqari Samarqand atrofida juda koʻp qoʻshinlarning mavjudligidan charchagan, holdan toyganligi sababli, qoʻshinlarni zarur oziq-ovqatlar bilan taʼminlay olmasligini tushungan bosqinchi amirlar oʻz hududlariga qaytishga majbur boʻladilar. Ammo Bobur va Sulton Ali qish fasli tugashi bilan qaytib, shaharni yana qamal qilishga qaror qilishdi.Taxtga daʼvogarlar qatorida Bobur ham o‘zining buyuk bobosi Amir Temur yaratgan saltanat markazi Samarqand taxtini egallash niyatida boʻlgan

Yana qarang
-----------

* Samarqand qamali (1497)

Manbalar
--------

1. ↑
2. ↑

Adabiyotlar
-----------

* Boburnoma
* David, Saul: *War* (inglizcha: *War*, David, Saul)
**Pul massasi** — xoʻjalik aylanmasiga xizmat koʻrsatadigan va xususiy shaxslar, korxonalar va davlatga tegishli xarid va toʻlov vositalarining jami hajmi. Pul massasi muomaladagi va jami Pul massasigaboʻlinadi. Muomaladagi Pul massasi muayyan davrda, muayyan sanada harakatda, muomalada boʻlgan pul miqdorini, jami Pul massasi muomalaga chiqarilgan pullarning toʻliq miqdorini bildiradi. Unga naqd pullar, korxonalar va aholining banklarda hisob varaqlarda saqlanayotgan pul mablagʻlari, toʻlanishi shart boʻlgan pul majburiyatlari kiradi. Tovar ayirboshlash va toʻlov-hisobkitob munosabatlari shakllarining rivojlanishi bilan muomalada yurgan Pul massasining tarkibi va tuzilmasi jiddiy oʻzgarishlarga uchraydi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Qorakoʻz Beka** (XIII asr) — Temur Malik bilan birga moʻgʻullarga qarshi kurashgan va turli xalq afsonalarida nomi kechgan malika, Xorazmshohlar davrida Axsikent hokimi boʻlgan Muzaffar otaliqning qizi. Qorakoʻz Beka harbiy jang sanʼati boʻyicha maxsus taʼlim olgan boʻlib, shaxsan oʻzi bir qancha janglardan qatnashgan. Malika oʻzining harbiy mahoratini Axsikentda yuz bergan isyon vaqtida ilk bor namoyon etgan edi. Qorakoʻz Beka keyinchalik Temur Malik boshchiligidagi Xoʻjand mudofaachilariga oʻzining 500 nafar jangchisi bilan yordamga boradi. Qorakoʻz Beka Sirdaryo sohillarida dushman askarlariga bilan erkak kiyimini kiyib jang qilgani aytiladi. Tarixiy asarlarda Qorakoʻz Bekaning Xoʻjanddagi mudofaaga qatnashishiga asosiy sabab qilib uning Temur Malikka boʻlgan sevgisini koʻrsatib oʻtishgan. Bu turli tarixiy asarlarda ham oʻz ifodasini topgan. Xususan, yozuvchi Mirmuhsin oʻzining „Xoʻjand qalʻasi" asarida Qorakoʻz Beka obraziga alohida eʼtibor berib oʻtgan.

Qorakoʻz Beka janglarning birida ogʻir yarador boʻlgan. Temur Malik uni Xoʻjand qalʼasiga olib kirmoqchi boʻlganida bunga qarshi boʻlib, uni Axsikentga joʻnatib yuborishini iltimos qilgan. Biroq malika Axsikentga yetib bormasidan yoʻlda vafot etadi. Temur Malikning toʻrt nafar askari malikani kiyimlari bilan dafn etishgan va qabrida bir necha kun qorovullik qilib ortga qaytishgan. U dafn etilgan hudud keyinchalik Qistakoʻz nomini olgani taxmin qilinadi.

Manbalar
--------

1. ↑  „Namangan viloyat ensiklopediyasining birinchi jildi nashrdan chiqdi" (uz). *xs.uz*. Qaraldi: 9-avgust 2023-yil.
2. ↑  Rustamjon Ummatov*. Gʻaznai Namangon*. Toshkent: Sharq — 94 bet.
Tailandda transport tizimi boshqa davlatlardan ajralib turadi. Uzoq masofalarga sayohat qilish uchun avtobus transporti ustunlik qiladi. Past tezlikda temir yo'l qatnovi uzoq vaqtdan beri qishloqda uzoq masofali transport mexanizmi bo'lib kelgan, ammo Tailandning bir qancha yirik hududlariga tezyurar temir yo'l liniyalari bilan xizmat ko'rsatishni kengaytirish rejalashtirilmoqda. Avtomobil transporti butun mamlakat bo'ylab yuk tashishning asosiy shakli hisoblanadi.

Qisqa sayohatlar uchun mototsikllar keng tarqalgan. Bangkok, Pattaya va boshqa yirik shaharlarda jamoat mototsikl taksilari mavjud. Mamlakatning birinchi tez temir yo'l tranzit liniyasi 1999-yilda Bangkokda ochilganidan beri Bangkokning turli tranzit liniyalarida kunlik sayyohlar soni 800 000 dan oshdi.
So'nggi yigirma yil ichida Bangkokdagi mashhur tirbandlikka sabab bo`lgan xususiy avtomobillar, ayniqsa sayyohlar, chet elliklarning avtomobillari ko`paygan. Tailand bo'ylab avtomobil yo'llari tarmog'i bosqichma-bosqich amalga oshirildi, Bangkok va Tailandning ko'p qismidagi avtomobil yo'llari qurib bitkazildi.

Kema suv yo'llari bo'lgan hududlarda ko'pincha qayiqlar yoki qayiq xizmati mavjud va qishloq joylarida tuk-tuk , vanpul  va hatto fillar kabi ko'plab innovatsion transport vositalari mavjud.

Temir yo'l transporti
---------------------

Tailanddagi temir yo'l transporti, Tailanddagi shahar temir yo'l tizimlari ro'yxati va Tailand davlat temir yo'li
Tailand davlat temir yo'li (SRT) Tailandning barcha milliy temir yo'llarini boshqaradi. Bangkok temir yo'l stantsiyasi (Hua Lamphong stantsiyasi) barcha yo'nalishlarning asosiy terminalidir. Phahonyothin va ICD Lat Krabang asosiy yuk terminallari hisoblanadi.

2017-yil holatiga ko'ra, SRT 4,507 km (2,801 mil) yo'lga ega edi, buning barchasi aeroport havolasidan tashqari o'lchagich. Deyarli hammasi bir yo'lli (4097 km), garchi Bangkok atrofidagi ba'zi muhim uchastkalar ikki (303 km yoki 188 mil) yoki uch yo'lli (107 km yoki 66 mil) bo'lsa-da va uni kengaytirish rejalashtirilgan.

Avtomobil transporti
--------------------

Tailandda 390 000 km (242 335 milya) avtomobil yo'llari mavjud. BBC maʼlumotlariga koʻra , Tailandda 462 133 ta yoʻl va koʻp polosali avtomagistrallar mavjud. 2017-yil holatiga ko'ra, Tailandda ro'yxatdan o'tgan 37 million avtomobil bor edi, ulardan 20 millioni ikki yoki uch g'ildirakli mototsikllar va yana millionlab ro'yxatdan o'tmagan. Bundan tashqari, bir million "og'ir yuk mashinasi", 158 000 avtobus va 624 000 "boshqa" transport vositalari bor edi.  2019-yil oʻrtalariga kelib Tailandda roʻyxatdan oʻtgan avtomobillar soni 40.190.328 taga koʻtarildi. Yetti o'rindiqli xususiy avtomobillar soni 9 713 980 tani tashkil etdi.

Suv transporti
--------------

2011-yil holatiga ko'ra 3999 km asosiy suv yo'llari mavjud bo'lib, ulardan 3701 km yil davomida 0,9 m va undan ortiq kema qatnovi chuqurligiga ega edi. Sayoz dengiz kemalari, masalan, uzun dumli qayiqlar bilan harakatlanadigan ko'plab kichik suv yo'llari mavjud .

Manbalar
--------

* 
* 
* 
* 
*

Havolalar
---------

Jamoat transporlari Bankok

Tay avtomobillarining turlari 2022
Takini krateri (lat. Tacchini) - oyning ko'rinadigan tomonidagi Smit dengizining Shimoliy qirg'og'idagi katta zarba krateri. Bu nom italiyalik astronom Pietro Takini (1838-1905) sharafiga berilgan va 1973 yilda xalqaro astronomiya Ittifoqi tomonidan tasdiqlangan.

Kraterning tavsifi
------------------

 Takini kraterining atrofi. Lunar Reconnaissance Orbiter zondining surati.
Kraterning eng yaqin qo'shnilari hech qachon G'arbda Banaxevich krateri emas; shimolda neper krateri; shimoli-Sharqda Yanskiy krateri; janubda-janubi-Sharqda Pik krateri va g'arbda-janubi-g'arbda Shubert krateri. Kraterning shimolida marginal dengiz, janubda Smit dengizi joylashgan. Krater markazining selenografik koordinatalari 5°05' n 85°49 ' n 5,08° n 85,82° N G, diametri 42,6 km, chuqurligi 1200 m. 

Krater dumaloq shaklga yaqin va sezilarli darajada yo'q qilingan. Mil tekislanib, Shimoliy qismida deyarli atrofdagi er bilan tenglashdi, eng yaxshi Sharqiy qismida saqlanib qoldi, milning Janubiy qismi tor vodiy bilan kesilgan. Idishning shimoli-g'arbiy qismi neper krateri hosil bo'lganda tashlangan jinslar bilan qoplangan.

1973 yilda o'z nomini olishdan oldin, krater neper k belgisiga ega edi (o'z nomiga ega bo'lgan krater yaqinida joylashgan sun'iy yo'ldosh kraterlari deb ataladigan belgilar tizimida).

shuningdek qarang
-----------------

* Oydagi kraterlar ro'yxati
* oy krateri
* Oy kraterlarining morfologik katalogi
* Sayyora nomenklaturasi
* Selenografiya
* Oyning mineralogiyasi
* Oyning geologiyasi
* Kechiktirilgan kuchli bombardimon

Eslatmalar
----------

Havolalar
---------

* Oyning raqamli foto atlasi.
* Apollon 11, Apollon 15, Apollon 16, Apollon 17 bortidan olingan krater rasmlari.
* Krater yaqinining topografik xaritasi.
* „Описание кратера на сайте The Moon-Wiki" (en). 30-may 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 13-dekabr 2022-yil.



* Andersson, LE va EA Whitaker, NASA Oy nomenklaturasi katalogi, NASA ma'lumotnoma nashri 1097, 1982 yil oktyabr.
**Takomillashmagan suyaklanish**— Suyaklarning tug'ma moʻrtligi — skeletning suyak xosil boʻlish anomaliyasi bilan bogʻliq. Suyak tizim kasalligidir.

Patogenez
---------

Naysimon suyaklarning tez-tez sinishi, mikrosinishlar bilan bog'liq qoʻl-oyoqlarnint qiyshayishi kuzatiladi. Kasallikning ikki turi mavjud: tug'ma va kechikkan takomillashmagan suyaklanish. Tug'ma takomillashmagan suyaklanishda suyakning sinishi ona kornida sodir boʻladi. Kechikkan takomillashmagan suyaklanishda sinish va qiyshayish tug'ilgandan soʻng sodir boʻladi.

Klinika
-------

Takomillashmagan suyaklanishning asosiy belgilari: uzun naysimon suyaklarning koʻpincha ozgina xarakat vaqtida (bolani kiyintirish, oʻynatish va shunga oʻxshash) sinishi va tez bitishidir. Shuning uchun oʻz vaqtida repozitsiya qilib maxkamlanmasa, shaklining buzilishi va kalta boʻlib qolishi mumkin. Suyaklar moʻrtlashishi, mushaklarning zaiflashishi, karlik skleraning xavo rangida boʻlishi, tishlarning moʻrtligi shu kasallikka xos belgilardir. Ichki sekretsiya bezlari funksiyasining buzilishi va qator ferment tizimlarining ishdan chiqishi natijasida infeksiya tez taʼsir qilib, bemor barvaqt nobud boʻladi. Rentgenologik koʻrinishi: suyaklar g'ovaksimon, kortikal qavati yupqa boʻladi.

Davolash
--------

Xozirgi vaqtda operativ usullar: osteoklaziya, ponasimon osteotomiya, boʻlaksimon (segmentar) osteotomiya bilan amalga oshiriladi. Ortopedik apparatlardan, protezdan foydalanish bemorning faol hayot kechirishida suyaklarning qiyshayishi va sinishining oldini olishga yordam beradi. Suyak skeletining takomillashmagan suyaklanishi bilan bir qatorda skelet displaziyasining qarama-qarshi formalari: zichlashgan suyaklarning rivojlanishi kuzatiladi. Ularga tug'ma giperostozlar — marmar kasalligi, meloreostoz va boshqalar kiritiladi.

Prognoz
-------

Operativ usullar orqali bemorlar davolanganda prognoz ijobiy.

Manbalar
--------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑

Adabiyotlar
-----------

* Травматология и ортопедия. Травматология и ортопедия. Юмашев Г.С
* Шаповалов В.М. Грицанов А.И. Ерохов А.Н. (ред.) Травматология и ортопедия
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Toʻrgʻay.

 
**Toʻrgʻay viloyati** — Qozoq SSR (1970—1988) va Qozogʻiston Respublikasining (1990—1997) tarkibidagi maʼmuriy hudud. Maʼmuriy markazi - Orqaliq shahri.

Geografiyasi
------------

Viloyat Qozogʻistonning markaziy qismida, Yesil va Toʻrgʻay daryolari havzasida joylashgan. Maydoni 111,9 ming km2. Aqtoʻbe, Qoʻstanay, Koʻkshetau, Tselinogarad va Jezqazgʻan viloyatlari bilan chegaradosh edi.

Tarixi
------

1970-yil 23-noyabrda Qozoq SSRning tarkibidagi Qoʻstanay viloyatining sharqiy tumanlarini Oqmoʻla viloyatining gʻarbiy tumanlarini biriktirish natijasida **Toʻrgʻay viloyati** tashkil topdi. Viloyat markazi etib Orqaliq shahri tanlandi. 1988-yilning 2-iyunida viloyat parchalandi.

1990-yil avgust oyida viloyat qaytadan tashkil topdi. 1991-yilning 16-dekabridan boshlab Qozogʻiston Respublikasining tarkibida. 1997-yil Toʻrgʻay viloyatining hududi Qoʻstanay va Oqmoʻla viloyatlarining tarkibiga qoʻshib berildi.

Aholisi
-------

### Milliy tarkibi

SSRIning 1970-yildagi aholisi sanogʻi boʻyicha viloyatning milliy tarkibi quyidagicha boʻldi: qozoqlar (32,5 %), ruslar (33,7 %), ukrainlar (15 %), shuningdek olmonlar (5,2 %), beloruslar (4,7 %), tatarlar, oʻzbeklar, boshqirdlar, marilar, chuvashlar, moldavanlar, udmurtlar, mordvalar v.b. Aholining oʻrtacha zichligi - 1 km2-ga 2,3 kishi edi. Shahar aholisinining salmgʻi 31 % (80 ming kishi, 1975) tashkil qildi.

Hududiy boʻlinishi
------------------

1988-yili **Toʻrgʻay viloyatining** tarkibiga 1 viloyatga boʻysunuvchi shahar (Orqaliq) va 9 ta tuman kirdi:

| № | Tuman | Markazi | Aholisi (1989), чел. |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | Orqaliq shahar kengashi | Orqaliq | 62 367 |
| 2 | Amangeldi tumani | Amangeldi | 27 998 |
| 3 | Orqaliq tumani | Rodina | 23 216 |
| 4 | Derjavin tumani | Derjavinsk | 30 634 |
| 5 | Jangeldi tumani | Toʻrgʻay | 28 765 |
| 6 | Yesil tumani | Yesil | 44 466 |
| 7 | Yaxshi tumani | Yaxshi | 20 542 |
| 8 | Janadala tumani | Tasli-Taldi | 13 058 |
| 9 | Qiyma tumani | Janaqiyma | 21 110 |
| 10 | Oktyabr tumani | Oktyabrskoye | 22 852 |

Havolalar
---------

* Тургайская область
* Всемирный исторический проект (Wayback Machine saytida 2009-02-02 sanasida arxivlangan)
* Путешествие на Тургай (фото)

Manbalar
--------

1. ↑  **Атлас СССР** / Отв. ред. Е. В. Большакова. — М.: ГУГК, 1984.
2. 1 2  „Всесоюзная перепись населения 1989 г.". 18-fevral 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6-fevral 2014-yil.
**Margʻiyona** (yun. qadimgi forscha Margush, Avestoda — Mouru, oʻrta forschada — Marv) — Oʻrta Osiyodagi katta tarixiy madaniy viloyat. Murgob daryosining oʻrta oqimidagi hududlar va Marv vohasi (Turkmaniston)dan iborat boʻlgan. Margʻiyona hududida — eneolit davrida ibtidoiy odamlar yashagan. Miloddan avvalgi 2-ming yillik boshlarida Murgʻobning yuqori havzasida qad. dehqonchilik markazi (Kallali vohasi) vujudga kelgan, bu yerda atrofi minorali mudofaa devori bilan oʻralgan yirik qishloqlar paydo boʻlgan. Ilk temir davri (miloddan avvalgi 1ming yillik boshlarida viloyatni oʻzlashtirish davom etgan. Yirik sugʻorish tizimlari barpo qilingan, sunʼiy baland tepaliklar ustiga qurilgan qoʻrgʻon (qalʼa)li qishloqgsar paydo boʻlgan (Yoztepa, Arvalitepa), ular kichik mulklarning markazi sanalgan. Miloddan avvalgi 1ming yillik oʻrtasida viloyat markazi jan.ga, Erkqalʼa va Gabr qalʼa oʻrniga koʻchgan, bu yerda M.ning poytaxt shahri — qad. Marv bunyod etilgan. M.ni Axomaniylar davlati tomonidan bosib olinishi (miloddan avvalgi 6-asr 2-yarmi) Frada boshchiligidagi Martena qoʻzgʻoloninn keltirib chiqargan. Qoʻzgolon Doro hukmronligi (miloddan avvalgi 521—486)ning dastlabki yillarida ayovsiz bostirilgan. Margʻiyona Baktriya satrapligi tarkibiga kiritilgan. Miloddan avvalgi taxminan 329 yil Margʻiyona Aleksandr tomonidan bosib olingan. Aleksandr bu yerda (Gabr qalʼa oʻrnida) Aleksandriya shahriga asos solgan. Miloddan avvalgi 4-asr oxiridan miloddan avvalgi 3-asr oʻrtalarigacha Margʻiyona Salavkiylar davlatiga tobe boʻlgan. Viloyat markazi qilib Margʻiyonadagi Antioxiya shahri olingan. Yunon-Baqtriya podsholigi barpo etilgach, Margʻiyona maʼlum vaqt uning satrapiyalaridan biri boʻlgan. Miloddan avvalgi 2-asrning 2-yarmida Margʻiyona Parfiya tarkibiga kirgan. Milodiy 1-asrning 2-yarmidan — 3-asr boshigacha bu yerda mahalliy shoh Sanobarning avlodlari sulolasi qaror topgan. Milodiy 3-asr 2-choragidan — 4-asr oʻrtasigacha Margʻiyona Sosoniylar davlatita boʻysungan. 651 yil M.ni arablar fath etgan.

Adabiyotlar
-----------

* Avesto [Yashtkitobi] (Ishoqov Margʻiyona tarjimasi), T. 2001;
* Oʻzbekiston davlatchiligi tarixi ocherklari, T. 2001;
* Sagdullayev A. Qadimgi Oʻzbekiston ilk yozma manbalarda, T. 1996.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Anodlash**, elektr-kimyoviy oksid-lash — elektroliz vositasida metall buyumlar sirtida shu metall oksidlaridan iborat parda hosil qilish. A.da elektrolitga botirilgan buyum tok man-baining musbat zaryadlangan elektrodiga (anodiga) ulanadi. Mas, mis ishqor eritmasida oksidlovchi ishtirokida anodlanganda Na2Cu03 tarkibli beqaror birikma eritmasi hosil boʻladi. Bu bi-rikma parchalanganda mis §-oksid aj-ralib chiqib, buyum sirtida kristalla-nadi. Metall buyumlar sirti elektrolit toʻldirilgan vannalarda anodlanadi. Elektrolit sifatida ishqor, kislota yoki tuz ishlatilishi mumkin. Oksid parda metall buyum sirtini korroziyadan saqlaydi va unga husn beradi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Yorug’lik dispersiyasi** birinchi marta 1672 yilda ingliz olimi I.Nyuton tomonidan kuzatilgan. U shisha prizmadan oq yorug’lik o’tganda rangli spektr hosil bo’lishini aniqlagan. Yorug’lik dispersiyasini sindirish ko’rsatkichni aniqlaydigan har qanday usul bilan kuzatish mumkin. Masalan, prizmalardan yorug’lik o’tganda, to’la ichki qaytish hodisasi ro’y berganda va interferension asboblar yordamida. Umumiy holda, yorug’lik dispersiyasi ro’y berganda to’lqin uzunligini kamayishi bilan sindirish ko’rsatkichi orta boradi. Bunga normal dispersiya deyiladi. Lekin shunday hollar ham kuzatiladiki, bunda to’lqin uzunligini kamayishi bilan sindirish kursatkichi ham kamayadi. Bunday dispersiyaga anomal dispersiya deyiladi. Odatda anomal dispersiya yorug’likni yutilish sohasida kuzatiladi.

Moddalar sindirish koʻrsatkichining yorugʻlik toʻlqin (chastotasiga) bogʻliqligi
dispersiya deb ataladi.
**Yorug’lik dispersiyasi** deb, moddaning sindirish ko’rsatkichini yorug’lik to’lqin uzunligiga bog’liqligidan yuz beradigan hodisalarga aytiladi.

Ba'zi moddalarda ham normal, ham anomal dispersiyalar kuzatiladi.
**Anomal dispersiya** — yorugʻlik toʻlqinlarining chastotasi ortganda moddaning sindirish koʻrsatkichi kamayishi bilan ifodalanadigan yorugʻlik dispersiyasi. Anomal dispersiya yorugʻlik eng koʻp yutiladigan spektr sohalarida kuzatiladi. Boshqacha aytganda yorugʻlik toʻlqin chastotasi, yorugʻlik toʻlqin uzunligiga teskari proporsional. Bundan kelib chiqib, yorugʻlik toʻlqin uzunligi kamayishi bilan moddaning nur sindirish koʻrsatkichi ham kamaysa, bu moddadagi yorugʻlikning dispersiyasi-anomal dispersiya deyiladi.

{\displaystyle dn/dw\ <0}; {\displaystyle n(w)} — moddaning sindirish koʻrsatkichi , {\displaystyle w} — toʻlqin chastotasi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Anons** (frans. annonce — omma-viy axborot, eʼlon) — spektakl haqida oldindan beriladigan eʼlon. 17-18-asrlarda koʻproq fransuz teatriga xos boʻlib, spektakl (yoki alohida pardalar) boshlanishidan oldin sahnadan turib koʻrsatiladigan tomosha, ishtirok etuvchilar, ijrochilar va boshqa haqida tomosha-binlarga beriladigan axborot. A. spek-taklning ajralmas boʻlagi hisoblanib, truppaning eng yaxshi aktyorlari tomonidan ijro etilgan. A. odatda badiha aso-sida qurilib, hazil-mutoyiba, qochirim va boshqa joʻrligida olib borilgan. Hozirgi A. spektakl, konsert, sirk tomoshasi va boshqa haqida (mufassal maʼlumotlarsiz) ol-dindan eʼlon qilinadigan afisha.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Murgʻob mulkida (1913-yil)
**Marv uyezdi** (1890-yilgacha **Marv okrugi**) – 1884—1925-yillarda mavjud boʻlgan Kaspiyorti viloyati, Turkman viloyati va Turkmaniston SSR tarkibidagi maʼmuriy-hududiy birligi. Uyezd markazi – Marv shahri.

Tarixi va maʼmuriy-hududiy boʻlinishi
-------------------------------------

Kaspiyorti (1921-yildan Turkman) viloyati tarkibidagi Marv okrugi 1884-yilda Rossiyaning yangidan bosib olingan hududlarida tashkil qilingan. 1890-yilda okrug Marv uyezdi shaklida qayta tashkil etiladi va pristavlikka boʻlingan: Iolatan, Pendin va Saraxs. 1891-yilda Saraxs pristavligi Tajan uyezdiga oʻtkaziladi. 1917-yilda pristavlik uchastka komissarligi deb atala boshlaydi. Oʻsha yilning oxirida Murgʻob mulki (bungacha imperatorga tegishli boʻlgan) Bayramali uchastka komissarligi shaklida uyezdga qoʻshib olinadi.

1919-yilda uchastka komissarligi tugatiladi. Marv uyezdida 6 ta tuman tashkil etiladi:

* Bayramali (markazi – Bayramali);
* Iolotan (markazi – Iolotan);
* Kushka ((markazi – Kushka);
* Taxtabozor (Pendin) (markazi – Taxtabozor);
* Toʻxtamish.

1920-yil aprelda tumanlar boʻlislar shaklida qayta tashkil etiladi. 1920-yil avgustdan oktyabrgacha Kushka va Taxtabozor boʻlislarini oʻz ichiga olgan Kushka tumani vaqtinchalik Marv uyezdidan chiqib ketadi. 1922-yil oktyabrda Kushka boʻlisi tugatiladi.

1924-yil oktyabrda Marv uyezdi Turkmaniston SSR tarkibiga, oʻsha yilning dekabr oyida Marv okrugining qismiga aylanadi. 1925-yil yanvarida uyezd tugatiladi, uning hududida tumanlar tashkil etiladi.

Aholisi
-------

1897-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, uyezdda 119,3 ming kishi yashagan. Shu jumladan turkmanlar – 99,0%; ruslar – 4,5%; tatarlar – 1,5%, ukrainlar – 1,3%. Marv shahrida 8533 kishi yashagan.

Manbalar
--------

1. ↑  Всемирный исторический проект (Wayback Machine saytida 2010-12-27 sanasida arxivlangan)
2. ↑  „Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей". 5-oktyabr 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-yanvar 2011-yil.
**Kenes Aytmuratovich Karimov** (1948-yil 27-avgust, Chimboy tumani) — jurnalist, shoir, yozuvchi va davlat arbobi. Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi kengesi deputati. „Qoraqalpog‘iston xalq shoiri", „Qoraqalpogʻiston Respublikasiga mehnati singan jurnalist", "O‘zbekiston xalq yozuvchisi" faxriy unvonlari, "El-yurt hurmati" ordeni bilan taqdirlangan. Hozirda Qoraqalpog‘iston Yozuvchilar uyushmasi raisi lavozimida faoliyat olib bormoqda.

Hayoti
------

U 1948-yil 27-avgustda Qoraqalpogʻiston Respublikasi Chimboy tumanida tugʻilgan. 1975-yilda Qoraqalpoq davlat pedagogika institutini (hozirgi Nukus davlat pedagogika instituti) tamomlagan. Maʼlumoti boʻyicha mutaxassisligi qoraqalpoq tili va adabiyoti oʻqituvchisi.

Mehnat faoliyatini 1967-yilda „Erkin Qaraqalpaqstan" gazetasida boshlagan. Yillar davomida Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi turli gazeta va teleradiokanallarda faoliyat yuritgan. Soʻng „Erkin Qaraqalpaqstan" va „Vesti Karakalpakiya" gezetalarining bosh muharrri lavozimida ishlagan. 1983-yildan Yozuvchilar uyushmasining aʼzosi boʻlgan.

2020-yildan buyon Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi kengesi deputati. 2011-yildan Qoraqalpogʻiston Respublikasi yozuvchilar uyushmasi raisi.

Kenes Karimov Qoraqalpogʻiston Respublikasida 2022-yil iyul oyida yuz bergan holatlar va voqealarni oʻrganish boʻyicha Mustaqil komissiya aʼzosi.

Ijodi
-----

Kenes Karimovning dastlabki sheʼrlari 60-yillarning oʻrtalaridan boshlab chop etila boshlagan.

**She’riy to‘plamlari:**

„Oraliqlar" (1980)

„Vaqt minorasi" (1982)

„Unutilgan yarim oy" (1984)

„Oroldan keldim" (1985)

„Mening derazalarim" (1985)

„Ko‘nglim mulki" (2005) nomli

„Ustyurt dostoni" she’riy manzumasi

**Nasriy kitoblari:**

„Og‘abiy" to‘rt romandan iborat roman-tetrologiyasi

"Ulug‘ dasht bo‘rilari"

"Oqqapchiq"

"Xusumat"

"Zardusht"

"Darvesh" 

Kenes Karimovning bolalar uchun yozilgan „Oltin tanga", „Ariq mergan" pyesalari yosh tomoshabinlar teatr saxnasiga qoʻyildi. 

U A. S. Pushkinning, A. Blok va Saadiyning asarlarini qoraqalpoq tiliga tarjima qilgan.

Mukofotlari
-----------

Kenes Karimov 2004-yilda Qoraqalpogʻiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan jurnalist, 2013-yil Oʻzbekiston Respublikasi xalq shoiri, 2015-yil „El-yurt hurmati" ordeni bilan taqdirlangan.

Manbalar
--------

1. ↑  „Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesi".
2. ↑  „Kengesbay Karimov. Og‘abiy & Anvar Allamberganov. Roman haqida" (7-oktyabr 2017-yil). 26-avgust 2023-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-sentyabr 2023-yil.
3. ↑  „Кенгесбой КАРИМОВ. ЗАРДУШТ". 26-oktyabr 2023-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-sentyabr 2023-yil.
**Najimatdin Ansatboyev** (23-dekabr 1943 Kegayli) – qoraqalpoq aktyori va rejissyor Oʻzbekiston xalq artisti (1974). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1966). Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat musiqali drama va komediya teatrida aktyor va rejissyor (1966-78, 1996-yildan navbatchi rejissyor), badiiy rahbari va direktori (1987-96). S. Xoʻjaniyozov nomidagi respublika Yosh tomoshabinlar teatrida bosh rejissyor (1978-79, 1987-96). Asosiy rollari: Navoiy („Navoiy Astrobodda"), Ayoz („Kaynona"), Kassio („Otello"), Gʻarib („Gʻarib oshiq"), Sharif Rahimov („Oʻz arizasiga koʻra"), Berdaq („Berdaq"), Yassaviy („Sohibqiron") va boshqa rejissyor sifatida „Gʻarib oshiq", „Oy tutilgan tunda", „Yaralangan yuraklar", „Kelinlar qoʻzgʻoloni", „Oʻn uchinchi rais", „Tobutdan tovush", „Ota taqdiri", „Sohibqiron" kabi spektakllarni sahnalashtirgan. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1973).

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Rossiya-Qoʻqon urushi** — bir tomondan Rossiyaga qarshi, ikkinchi tomondan Qoʻqon xonligi va Buxoro amirligi oʻrtasida Oʻrta Osiyoga taʼsir oʻtkazish uchun mojarolar zanjiridir.

U Rossiyaning gʻalabasi, Yettisuv va Sirdaryo sohillaridagi ulkan hududlarni qoʻshib olishi bilan yakunlandi. Qoʻqon xonligi va u bilan ittifoqdosh boʻlgan Buxoro amirligi kuchsizlanib, Rossiyaning protektoratiga aylantirildi.

Urushgacha boʻlgan davr
-----------------------

Rossiya davlatining Oʻrta Osiyo davlatlari bilan birinchi aloqalari XVI asrga toʻgʻri keladi: 1589-yilda Buxoro xoni Moskva bilan doʻstlikka intiladi, u bilan savdo aloqalarini oʻrnatmoqchi boʻladi. 17-18-asrlarda Rossiya Sibir kengliklarini oʻzlashtirish bilan band edi va faqat uning Osiyo chegaralarida, qirgʻiz dashtlari yoʻnalishi boʻyicha faqat mudofaa faoliyatini olib bordi.

Birinchi toʻqnashuvlar
----------------------

19-asrda Markaziy Osiyo Britaniya va Rossiya imperiyalari oʻrtasidagi geosiyosiy raqobat maydonlaridan biriga aylanib, tarixga "Buyuk oʻyin" nomi bilan kirgan. Turkistonga oʻzlarining janubiy chegaralarini himoya qilish, Yaqin Sharq va Oʻrta Osiyoda siyosiy taʼsir oʻrnatish uchun asos yaratish maqsadida rus safidagi batalyonlar yuborildi. 1850-yilda Qoʻqon xonligi hududiga shunday ikkita rus otryadi kirib keldi. Kapitan Karl Gutkovskiy boshchiligidagi bitta otryad (50 ta piyoda askar va 175 ta sibir kazaklari) 4-aprelda Kapalskaya qishlogʻidan Ili daryosiga Qoʻqon qal’asi Tauchubek yoʻnalishi boʻyicha harakatlana boshladi va u 19-aprelda yetib keldi. Biroq dashtlik yoʻlboshchilarning xiyonati tufayli otryad Oqqulla boshchiligidagi Qoʻqonning yuqori qoʻshinlari tomonidan hujumga uchradi va chekinishga majbur boʻldi. Belgilangan vazifani bajara olmagan ruslar ushbu ekspeditsiyada bir kishi halok boʻldi va toʻqqiz kishi yaralandi. Mayor Engmanning yana bir otryadi Raim istehkomidan chiqib, jangda Qashqoʻrgʻon qal'asini egallab, Qoʻqon olomonini tarqatib yubordi.

1851-yilda polkovnik Ivan Karbashevning otryadi ittifoqchi qozoqlar koʻmagida yana Ili daryosidan oʻtib, Tauchubek qal’asiga yaqinlashdi. Qoʻqon garnizoni jangga kirmay, Bishkekka chekindi. Tauchubekning kimsasiz qal’asi butunlay vayron boʻldi. Toʻychubek istehkomining qoʻlga olinishi Qoʻqonning Yettisuvdagi taʼsirini susaytirdi va 25-iyulda Xitoy bilan foydali Koʻlja shartnomasini imzolanishiga xizmat qildi.

Oqmachit uchun jang
-------------------

Asosiy maqola: Oqmachitning bosib olinishi

Manbalar
--------

1. ↑  „ГОРИТ АЛМАТЫ СИНИМ ПЛАМЕНЕМ". 13-aprel 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-iyun 2022-yil.
**Gʻurumsaroy jangi** - Toshkent hokimi Yunusxoʻja bilan Qoʻqon xoni Olimxon qoʻshinlari oʻrtasida boʻlgan jang (1803). Yunusxoʻja fargʻonani bosib olish maqsadida harbiy yurish qilgan. U Qoʻqon aholisi va qoʻshinining yordamiga koʻz tikkan edi. Olimxonning buyrugʻiga koʻra, Xoʻjand hokimi Rajab qushbegi oʻz qoʻshini bilan Sirdaryoning oʻng sohi-liga oʻtgan va tunda Samgʻar va Qami-shqoʻrgʻon orqali oʻtib ertasi kuni Gʻurumsaroyga yetib kelgan. Bu yerga Yunusxoʻja qoʻshini dovonni chetlab oʻtib Chodak yoʻli orqali kelgan, ayni vaqtda Sirdaryoning soʻl qirgʻogʻida Gʻurumsaroyning qarshisida Olimxonning ilgʻor harbiy qismi paydo boʻlgan. Rajab qushbegi Qoʻqonning oq yalovini koʻtargan otliq tugʻbegi atrofiga 50 ta oʻqchini joylashtirib, Yunusxoʻja otliqlarining yalovga qilgan hujumini qaytargan. Rajab qushbegi otliqlarining qarshi hujumi raqib qoʻshini saflarini toʻzitib yuborgan, natijada Yunusxoʻja magʻlu-biyatga uchragan. Yunusxoʻja jang may-donini tashlab qochgan. Olimxon katta oʻlja va koʻplab asirlarni qoʻlga kiritgan.

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Gulchehrabegim** (shuningdek, **GulChihra** yoki **GulShara** nomi bilan ham tanilgan; taxminan 1515 – 1557) — boburiy malika. Hindiston hukmdori Zahiriddin Muhammad Boburning qizi va podsho Humoyunning singlisi. Keyinchalik uning jiyani shahzoda Jaloliddin Muhammad imperator Akbar sifatida Hindiston taxtiga oʻtirgan.

Tarixi
------

Gulchehra ismi forschada „Gullarga oʻxshash yuz" degan maʼnoni anglatadi. U Oʻrta Osiyo oliy zodagonlarining avlodi boʻlgan: ota tomonidan Amir Temurning oʻgʻli Mironshohga va Chingizxonning oʻgʻli Chigʻatoyxonga bogʻlanadi. Onasi Dildor begim boʻlib, Gulchehrabegim Hindol Mirzo va Gulbadan begimning opasi boʻlgan.

Yoshligi
--------

Malika Gulbadan tugʻilganda otasi Bobur bir muddat Kobulda hukmronlik qilgan. U Qunduz va Badaxshonda ham istiqomat qilgan. 1519-yildan beri Bajaur va Svatni, bir yil Qandahorni boshqargan. Oʻsha yillarda Temur xonadoniga rahbarlik va mustaqil hukmronlik belgisi sifatida unga „podshoh" unvoni berilgan edi. Keyinchalik Bobur Hindistondagi imperiyani zabt etish uchun Hind daryosi boʻylab soʻnggi yurishiga otlanadi.

Nikoh
-----

Gulchehrabegim Boburning birinchi amakivachchasi (onasining ukasi Ahmadning oʻgʻli) Sulton Toʻxta-bugʻaxon Chigʻatol Mugʻalga turmushga chiqqan. Nikoh Bobur istagi bilan 1530-yilning oxirida boʻlib oʻtgan. Oʻshanda u oʻn toʻrt yoshda boʻlgan.

Gulchehrabegim 1533-yilda beva qolgan va 1549-yilgacha, yoshi oʻttizdan oshganiga qadar uning qayta turmushga chiqishi haqida hech narsa qayd etilmagan. Uning podsho xonadoni vakili sifatida shuncha yil beva qolgani ehtimoldan yiroq emas. Ayrim manbalarda u Humoyun Balxga yurishi oldidan Abbos Sulton Oʻzbek bilan oila qurgani haqida maʼlumotlar uchraydi. Kuyov keyinchalik boburiylar saroyidan qochib ketadi. Gulchehrani oʻzi bilan olib ketmagan boʻlsa kerak.

Vafoti
------

Gulchehrabegim 1557-yilda Gulbadan va Hamida bilan birga Hindistonga boradi va shu yili vafot etadi.

Manbalar
--------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
**Antraxinon** (yun. anthrax — koʻmir va hina — kechua xindulari tilida — xinon daraxti poʻstlogʻi), S14N8O2 — aromatik keton; mol.m. 208,20, sargish kristall; suyuqlanish temperaturasi 287°, kay-nash temperaturasi 377°. Anilin, nitrobenzol va issiq toluolda eriydi. A. antratsenni oksidlab yoki ftal kislota angidridiga alyuminiy xlorid katalizatorligida benzol taʼsir ettirib olinadi. U turli reaksiyalarga kirisha oladi, lekin oʻrin almashish reaksiyalariga juda qiyin kirishadi. A. turli oksidlovchilar taʼsirida ishqoriy muhitda alizaringa ay-lanadi. A.da karbonil guruhlar borligi tufayli uning xossalari ketonlar va xi-nonlarning xossalariga oʻxshaydi. A. an-traxinon boʻyoqlar olishda ishlatiladi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 
  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |