***Xitoy dini: konfutsiylik va daosizm*** - nemis iqtisodchisi va sotsiologi Maks Veber tomonidan yozilgan kitob. U birinchi marta nemis tilida **Konfuzianismus und Taoismus** nomi bilan 1915-yilda nashr etilgan va moslashtirilgan versiyasi 1920-yilda paydo bo'lgan. Ingliz tiliga tarjimasi 1951-yilda nashr etilgan.

Bu uning *"Protestant axloqi va kapitalizm ruhi"* dan keyin din sotsiologiyasiga oid ikkinchi yirik asari edi. Veber Xitoy jamiyatining Evropa va Puritanizmdan farq qiladigan jihatlariga e'tibor qaratdi va nima uchun Xitoyda kapitalizm rivojlanmagan degan savolni qo'ydi. Vaqtt nuqtai nazardan u Xitoy tarixining dastlabki davriga ( yuz tafakkur maktabi, urushayotgan davlatlar davri ) e'tibor qaratdi, bu davrda Xitoyning asosiy fikr maktablari ( konfutsiylik, daoizm ) ixtiro qilingan. O'sha davrda u Xitoyning shahar rivojlanishi, Xitoy patrimonializmi va rasmiyligi va Xitoy dini masalalariga e'tibor qaratdi.

Veberning mavzu tanlashi va tahlili keyingi e'tibor va tanqidni kuchaytirdi. Masalan, xitoy dini sotsiologi CK Yang, Veberning talqini "ko'p jihatdan Xitoy madaniyatidagi diniy vaziyatga din rasmiy tashkiliy tizimga ega bo'lgan va muhim tarkibiy mavqega ega bo'lgan xristian olami nuqtai nazaridan qarash natijasidir" deb yozgan. G'arb jamiyatining tashkiliy sxemasida".

Tarixi
------

Veber o'z tahlilining ko'p qismini Xitoy tarixining dastlabki davriga asosladi. Miloddan avvalgi 200-yilga kelib Xitoy davlati urushayotgan davlatlar davridagi boʻshashgan feodal davlatlar federatsiyasidan patrimonal boshqaruvga ega boʻlgan yagona imperiyaga aylandi. Konfutsiylik imperatorlikdan oldingi Xitoyning qo'zg'olonlarida rivojlangan boshqa maktablarda ta'sir qilish uchun paydo bo'ldi, masalan, daoizm ( daosizm ), mohism va legalizm konfutsiychilikni tanqid qilgan (miloddan avvalgi 400-200 yillar). Konfutsiyning shogirdlaridan biri Mentsiy (miloddan avvalgi 372-289 yillar) konfutsiylikning yanada idealistik variantini ishlab chiqdi, Xunzi (Xsun Tszi, miloddan avvalgi 313-238 y.) esa barcha mayllarning orttirilgan taʼlimot orqali shakllantirilishini taʼkidladi. til va boshqa ijtimoiy shakllar. Konfutsiylik Xan sulolasi davrida (miloddan avvalgi 206–220 yillar) rasmiy pravoslavlik mavqeiga koʻtarildi.

Xan sulolasi parchalanganida, konfutsiylik u bilan birga qulab tushdi va deyarli 400 yil davomida (milodiy 220-618) harakatsiz qoldi, chunki Xitoy buddizmi va daoizmi yangi qarashlarni taklif qildi. Xitoy yana Tang sulolasi tomonidan birlashtirildi (618-906). Song (Sung) sulolasi davrida (960-1279) neo-konfutsiychilik rivojlandi - klassik Konfutsiy ta'limotini buddistlik va daoizm muammolarini hal qiladigan tarzda talqin qildi. 20-asr xitoylik ziyolilar konfutsiylikni Xitoyning ilmiy va siyosiy qoloqligi uchun aybladilar.

Diniy tashkilot va konfutsiy pravoslavligi
------------------------------------------

Xitoy sivilizatsiyasida diniy bashorat ham, kuchli ruhoniylar ijtimoiy sinfi ham yo'q edi.  Imperator davlat dinining oliy ruhoniysi va oliy hukmdori edi.  Veberning ta'kidlashicha, konfutsiylik bir vaqtning o'zida ko'plab mashhur kultlarning mavjudligiga toqat qilgan va ularni diniy ta'limotning bir qismi sifatida tashkil etishga harakat qilmagan, shu bilan birga ruhoniylarining siyosiy ambitsiyalarini cheklab qo'ygan.  Buning o'rniga u dunyoga moslashishni o'rgatdi.

Ommabop dindorlik
-----------------

Konfutsiylik taʼlimotiga koʻra, buyuk xudolarga sigʻinish davlat ishi boʻlgan, ajdodlarga sigʻinish hammadan talab qilinadi va koʻplab mashhur kultlarga toqat qilish mumkin.  Konfutsiylik sehr va tasavvufga asoslanadi, chunki ular ommani boshqarish uchun foydali vosita edi; u ularni bid'at deb qoraladi va o'rnatilgan tartibni tahdid qilganda ularni bostirdi (shuning uchun buddizmga qarshilik). Yana bir e'tiborga molik fazilat ham mantiqsiz ekstaz va hayajondan, shuningdek, mistik tafakkur va metafizik spekulyatsiyadan qochish edi. 

  

Veberning ta'kidlashicha, kapitalistik iqtisodiyotning rivojlanishi uchun bir qancha omillar (uzoq tinchlik davri, daryolar ustidan nazoratni yaxshilash, aholining o'sishi, yer olish va mahalliy jamoadan tashqariga ko'chib o'tish erkinligi, kasb tanlash erkinligi) ta'siri bo'lsa-da, ular ustunlik qiladi. Xitoyda boshqalar (asosan dindan kelib chiqqan) tomonidan: 

* diniy asosda texnik ixtirolarga ( ajdodlar ruhlarining buzilishi omadsizlikka olib keluvchi) qarshilik ko'rsatildi, dunyoni o'zgartirish o'rniga, unga moslashish afzal edi .
* yerni sotish ko'pincha ta' qiqlangan yoki juda qiyin bo'lgan
* Kengaytirilgan qarindoshlik guruhlari (dinga asoslanib, oilaviy aloqalar va nasl-nasab muhimligini ta'kidlaydi) o'z a'zolarini iqtisodiy qiyinchiliklardan himoya qildi, shuning uchun qarzlarni to'lash motivatsiyasiga va mehnat intizomiga salbiy ta'sir ko'rsatdi.
* bu qarindoshlik shahar nufuzining rivojlanishiga to'sqinlik qildi, huquqiy institutlarni yaratish, qonunlarni kodlashtirish va huquqshunoslik nufuzini huquqiy rivojlanishga to'sqinlik qildi.

Konfutsiylik va puritanlik
--------------------------

Veberning fikriga ko'ra, konfutsiylik va puritanizm bir-birini istisno qiladigan oqilona fikrlash turlaridan biri bo'lib, ularning har biri diniy aqidalarga asoslangan turmush tarzini belgilashga harakat qiladi. Shuningdek, ular ikkalasi ham o'zini tuta bilish va vazminlikni qadrlagan va boylik to'plashga qarshi bo'lmagan. 

  

Sotsiolog Andreas Buss 1985 yilda ko'plab g'arb olimlari "Veber tezislari" deb atalmish "o'tgan davr"ga tegishli deb hisoblashgan, ammo u muhokama va havolalarni ilhomlantirishda davom etishini yozgan. U ingliz tili olimlari Veberni o'qish qiyin bo'lishidan ogohlantirdi. Bir muammo shundaki, Veber Xitoy va Hindiston haqidagi insholarni alohida yoki aniq davolash sifatida o'qishni maqsad qilmagan. Uning maqsadi hind yoki xitoy madaniyatining tanlangan elementlarini "Protestant axloqi va kapitalizmning yuksalishi" inshosi bilan taqqoslash va sinab ko'rish edi. Konfutsiylik va daosizm haqidagi esse ingliz tilida "chalg'ituvchi" *"Xitoy dini* "nomi ostida nashr etilgan, bu "Veberning niyatlarini umuman aks ettirmaydi

1. ↑  Yang (1961). sfnp error: no target: CITEREFYang1961 (help)
2. 1 2  Reinhard Bendix, *Max Weber: an intellectual portrait*, University of California Press, 1977, p.103
3. 1 2 3  Reinhard Bendix, *Max Weber: an intellectual portrait*, University of California Press, 1977, p.103-104