**Prenatal rivojlanish** (lotincha natalis „tugʻilish bilan bogʻliq") tirik hayvonlarning homiladorlik davrida embrion va homilaning rivojlanishini oʻz ichiga oladi. Prenatal rivojlanish urug'lanishdan, embrion rivojlanishining germinal bosqichida boshlanadi va homila rivojlanishidan to tugʻilgunga qadar davom etadi.

**Inson homiladorligida** prenatal rivojlanish antenatal rivojlanish deb ham ataladi. Inson embrionining rivojlanishi urugʻlanishdan keyin davom etadi va homila rivojlanishi kabi davom etadi. Homiladorlik davrining oʻninchi haftasi oxirida embrion oʻzining asosiy shakliga ega boʻlib, homila deb ataladi. Keyingi davr homila rivojlanishining koʻp organlari toʻliq rivojlanadi. Ushbu homila davri mahalliy (organlar boʻyicha) va xronologik (vaqt boʻyicha) tavsiflanadi, asosiy hodisalar homiladorlik yoshiga qarab sanab oʻtiladi.

  

Embrion rivojlanishining eng dastlabki bosqichlari barcha sutemizuvchilarda bir xil, ammo keyingi rivojlanish bosqichlari va homiladorlikning davomiyligi har xil.

  

  

Odamlarda:

* Embrional rivojlanish davrlariEmbrional rivojlanish davrlari

**Terminologiya**

Prenatal rivojlanishni tavsiflash uchun turli atamalar qoʻllaniladi, yaʼni tugʻilishdan oldin rivojlanish. Xuddi shu maʼnoga ega boʻlgan atama „antepartum" (lotincha ante „oldin" va parere „tugʻilish" dan) Baʼzida „antepartum" homiladorlik davrining 24/26 haftasi orasidagi tugʻilishgacha boʻlgan davrni yaʼni muddatdan oldingi tugʻruqni bildirish uchun ham ishlatiladi. Masalan, tugʻruqdan oldingi qon ketishi buning sabablaridan biridir.

Perinatal davr (yunoncha peri, „taxminan, atrofida" va lotincha nasci „tugʻilish" dan) „tugʻilish vaqtiga yaqin". Rivojlangan mamlakatlarda va neonatal yordam koʻrsatadigan muassasalarda homiladorlikning tugallangan 22 haftasidan (odatda taxminan 154 kun) (tugʻilish vazni odatda 500 g boʻlgan vaqt) tugʻilgandan keyin tugallangan 7 kungacha hisoblanadi. Koʻpgina rivojlanayotgan mamlakatlarda ushbu davrning boshlangʻich nuqtasi homiladorlikning 28 haftasi (yoki vazni 1000 g dan ortiq) hisoblanadi.

**Urug'lantirish**

Tuxum hujayrani urug'lantiruvchi sperma hujayrasi
Urugʻlantirish embrion rivojlanishining birinchi germinal bosqichini belgilaydi. Sperma qinga chiqarilganda, spermatozoidalar bachadon boʻyni boʻylab, bachadon tanasi boʻylab va odatda ampulada sodir boʻlgan fallop naychalaridan biriga oʻtadi. Koʻpgina sperma hujayralari tuxum hujayrani (tuxum hujayrasi) oʻrab turgan qalin himoya qatlamiga yopishib olish va unga kirish imkoniyati bilan ajralib chiqadi. Tuxum hujayra ichiga muvaffaqiyatli kirib borgan birinchi sperma hujayrasi oʻzining genetik materialini (DNK) tuxum hujayrasining DNKsi bilan birlashishi uchun beradi, natijada yangi bir hujayrali zigota hosil boʻladi. „Konsepsiya" atamasi oʻzgaruvchan tarzda urugʻlantirish yoki bachadonga implantatsiya qilinganidan keyin konsepsiyaning shakllanishiga ishora qiladi va bu atama munozarali.

Urugʻlanish embrion rivojlanishining birinchi germinal bosqichini tozalash. Sperma qinga, spermatozoidalar bachadon boʻyni boʻylab, bachadon tanasi boʻylab va urugʻlanish paydo boʻlgan ampulada boʻlgan fallop naychalaridan biriga oʻtadi. Koʻpgina sperma tuxum hujayrani tuxum hujayrasiga (oʻralib turgan qalin himoyaga) oʻralib olish va unga kirish bilan harakatlanadi. Tuxum ishlab chiqarish kirib borgan birinchi sperma hujayrasi oʻzining materialini (DNK) genetik hujayrasining DNKsi bilan bir hosil beradi, natijada yangi bir hujayrali zigota hosil boʻladi. „Konsepsiya" atamasi oʻzgartirilgan urugʻlantirish yoki bachadonga implantatsiya qilinganidan keyin kontseptsiyaning ishlashiga ishora qiladi va bu atama munozarali.

  

**Embrionning rivojlanishi**

 
Urugʻlantirilgandan soʻng, rivojlanishning embrion bosqichi 10-haftaning oxirigacha (homiladorlik davri) (8-hafta urugʻlanish yoshi) davom etadi. Urugʻlantirishdan keyingi dastlabki ikki hafta germinal bosqich yoki pre-embrional bosqich deb ham ataladi.
Zigota keyingi bir necha kun davomida fallop naychasi boʻylab bir necha marta boʻlinib, morula deb ataladigan hujayralar toʻpini hosil qiladi. Keyinchalik hujayra boʻlinishi hujayralar orasidagi kichik boʻshliqning shakllanishi bilan birga keladi. Ushbu bosqich blastotsist deb ataladi. Shu paytgacha embrionning umumiy hajmida oʻsish kuzatilmaydi, chunki u zona pellucida deb nomlanuvchi glikoprotein qobigʻi ichida joylashgan. Buning oʻrniga, har bir boʻlinish ketma-ket kichikroq hujayralarni hosil qiladi.

Blastosist urugʻlantirilgandan keyin taxminan beshinchi kuni bachadonga yetib boradi. Blastosist pellusida hujayrasidan chiqadi va bu blastotsistning tashqi hujayrali trofoblast qatlamini bachadonning endometrium hujayralari bilan aloqa qilishiga va ularga yopishib olishiga imkon beradi. Trofoblastlar oxir-oqibat platsenta va membranalar kabi embriondan tashqari tuzilmalarni keltirib chiqaradi. Embrion implantatsiya deb ataladigan jarayonda endometriumga koʻmiladi. Muvaffaqiyatli urugʻlanishning koʻp hollarida embrion ovulyatsiyadan 8-10 kun oʻtgach implantatsiya qilinadi. Embrion, embriondan tashqari membranalar va platsenta birgalikda konsepsiya yoki „konsepsiya mahsulotlari" deb ataladi.

Tez oʻsish sodir boʻladi va embrionning asosiy xususiyatlari shakllana boshlaydi. Bu jarayon turli xil hujayra turlarini (masalan, qon hujayralari, buyrak hujayralari va asab hujayralari) hosil qiluvchi differentsiatsiya deb ataladi. Homiladorlikning birinchi trimestrida oʻz-oʻzidan abort qilish yoki tushish, odatda, rivojlanayotgan embriondagi katta genetik xatolar yoki anormalliklarga bogʻliq. Ushbu muhim davrda rivojlanayotgan embrion toksik taʼsirlarga ham moyil boʻladi, masalan:

* Spirtli ichimliklar, baʼzi dorilar va homila alkogol sindromi kabi tugʻma nuqsonlarni keltirib chiqaradigan boshqa toksinlar
* Infeksiya (qizilcha yoki sitomegalovirus kabi)
* Rentgen nurlari yoki radiatsiya terapiyasidan radiatsiya
* Orqa miya bifidasiga hissa qoʻshadigan folat etishmasligi kabi ozuqaviy kamchiliklar

**Oziqlanish**

  

Embrion onadan oziq-ovqat olishning 3 bosqichidan oʻtadi:

1. Soʻrilish bosqichi: Zigota hujayra sitoplazmasi va bachadon naychalari va bachadon boʻshligʻidagi sekretsiyalar bilan oziqlanadi.
2. Gistoplazmatik oʻtish: nidatsiyadan keyin va uteroplasental qon aylanishini oʻrnatishdan oldin, embrion oziqlanish trofoblastlarning eroziya faolligi natijasida ochilgan desidual hujayralar va ona qon hovuzlaridan kelib chiqadi.
3. Gematotrof faza: Homiladorlikning uchinchi haftasidan soʻng moddalar vilkalararo boʻshliq orqali passiv ravishda tashiladi.

  

**Homilaning rivojlanishi**

  

Homiladorlikning birinchi oʻn haftasi embrionogenez davri boʻlib, prenatal rivojlanishning dastlabki uch haftasi bilan birga homiladorlikning birinchi trimestrini tashkil qiladi.

  

Homiladorlikning 10-haftasidan (rivojlanishning 8-haftasi) rivojlanayotgan embrion homila deb ataladi. Barcha asosiy tuzilmalar shu vaqtga kelib shakllanadi, lekin ular oʻsishda va rivojlanishda davom etadilar. Organlarning prekursorlari hozir shakllanganligi sababli, homila embrion kabi atrof-muhit taʼsiridan zarar koʻrishga sezgir emas. Buning oʻrniga, toksik taʼsir koʻpincha fiziologik anormalliklarni yoki kichik tugʻma nuqsonlarni keltirib chiqaradi.

  

**Organ tizimlarining rivojlanishi**

  

Rivojlanish homilaning butun hayoti davomida va tugʻilishdan keyingi hayot davomida davom etadi. Tugʻilgandan keyingi davrda koʻplab tizimlarda sezilarli oʻzgarishlar roʻy beradi, chunki ular bachadondan tashqarida hayotga moslashadi.

**Homilalik qon**

Gematopoez birinchi boʻlib sarigʻ xaltasida sodir boʻladi. Bu funksiya homiladorlikning 10-haftasida jigarga, undan keyin esa taloq va suyak iligiga oʻtadi. Umumiy qon hajmi homila tana vazniga taxminan 125 ml / kg ni tashkil qiladi.

**Qizil qon tanachalari**

Megaloblastik qizil qon tanachalari erta rivojlanish davrida hosil boʻladi, ular yaqin vaqt ichida normoblastik boʻladi. Prenatal qizil qon hujayralarining umr koʻrish muddati 80 kun. Rh antigeni homiladorlikning taxminan 40 kunida paydo boʻladi.

**Oq qon tanachalari**

Homila 2 oylik homiladorlik davrida, asosan, timus va taloqdan leykotsitlar ishlab chiqarishni boshlaydi. Timusdan olingan limfotsitlar T limfotsitlar (T hujayralari), suyak iligidan olinganlar esa B limfotsitlar (B hujayralari) deb ataladi. Limfotsitlarning bu ikkala populyatsiyasi ham qisqa va uzoq muddatli guruhlarga ega. Qisqa muddatli T hujayralari odatda timus, suyak iligi va taloqda joylashgan; uzoq umr koʻradigan T hujayralari esa qon oqimida yashaydi. Plazma hujayralari B hujayralaridan kelib chiqadi va ularning homila qonidagi hayoti 0,5 dan 2 kungacha.

**Bezlar**

Qalqonsimon bez homiladorlikning 4-haftasida embrionda rivojlanadigan birinchi bezdir. Homilada insulin sekretsiyasi homiladorlikning 12-haftasida boshlanadi.

  

**Kognitiv (ongiy) rivojlanish**

  

Miyaning elektr faolligi birinchi marta homiladorlikning 5-haftasi oxirida aniqlanadi, ammo miyasi oʻlgan bemorlarda boʻlgani kabi, bu ongli miya faoliyatining boshlanishi emas, balki ibtidoiy asabiy faoliyatdir. Sinapslar 17-haftagacha shakllana boshlaydi. Sezgi poʻstlogʻi va talamus oʻrtasidagi nerv bogʻlanishlari homiladorlikning 24-haftasidayoq rivojlanadi, ammo ularning faoliyatining birinchi dalili taxminan 30-haftaga qadar sodir boʻladi, ya’ni minimal ong, tush koʻrish va ogʻriqni his qilish qobiliyati paydo boʻladi.

  

Prenatal tajribaning keyingi neyropsixologik rivojlanishga taʼsiri haqidagi dastlabki maʼlumotlar 1944—1945-yillardagi Gollandiya ochligidan keyin tugʻilgan shaxslarning kognitiv rivojlanishini oʻrgangan Gollandiyalik ocharchilik tadqiqotidan kelib chiqadi. Birinchi tadqiqotlar ocharchilikning kognitiv rivojlanishga, jumladan, aqliy zaiflikning tarqalishiga taʼsiriga qaratilgan. Bunday tadqiqotlar Devid Barkerning prenatal muhit va hayotning keyingi davridagi surunkali holatlarning rivojlanishi oʻrtasidagi bogʻliqlik haqidagi gipotezasini ilgari surgan. Dastlabki tadqiqotlar notoʻgʻri ovqatlanish va kognitiv rivojlanish oʻrtasida hech qanday bogʻliqlik yoʻqligini aniqladi, ammo keyingi tadqiqotlar toʻyib ovqatlanmaslik va shizofreniya, antisotsial kasalliklar va affektiv kasalliklar xavfi oʻrtasida bogʻliqlik borligini aniqladi.

  

Tilni oʻzlashtirish prenatal bosqichda boshlanganligi haqida dalillar mavjud. 26 haftalik homiladorlikdan soʻng periferik eshitish tizimi allaqachon toʻliq shakllangan. Bundan tashqari, koʻpchilik past chastotali tovushlar (300 Hz dan kam) sutemizuvchilar qornida homilaning ichki qulogʻiga etib borishi mumkin. Ushbu past chastotali tovushlar tovush balandligi, ritm va til bilan bogʻliq fonetik maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi. Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, homila tovushlar orasidagi farqlarni tan oladi va ularga javob beradi. Bunday gʻoyalar yangi tugʻilgan chaqaloqlarning onasining ovozini afzal koʻrishi, faqat homiladorlik paytida eshitiladigan hikoyalarni xatti-harakatini tan olishi va (bir tilli onalarda) oʻz ona tilini afzal koʻrishi bilan yanada mustahkamlanadi. EEG bilan olib borilgan yaqinda oʻtkazilgan tadqiqot yangi tugʻilgan chaqaloqlarda oʻz ona tilini eshitadigan miyaning faollashuvi, ularga boshqa til bilan solishtirganda, boshqa tilni oʻrganish homiladorlik paytida boshlanadi degan fikrni qoʻllab-quvvatladi.

  

**Oʻsish sur'ati**

  

Xomilaning oʻsish tezligi homiladorlikning 37 xaftaligigacha chiziqli boʻlib, undan keyin u platoga aylanadi. Embrion va chaqaloqning oʻsish tezligi homiladorlik yoshiga toʻgʻri keladigan vazn sifatida aks ettirilishi mumkin va koʻpincha homiladorlik yoshida kutilgan vaznga nisbatan qoʻllaniladigan vazn sifatida beriladi. Ushbu homiladorlik davri uchun normal vazn oraligʻida tugʻilgan chaqaloq homiladorlik yoshiga (AGA) mos keladi. Gʻayritabiiy darajada sekin oʻsish tezligi chaqaloqning homiladorlik yoshiga nisbatan kichik boʻlishiga olib keladi, gʻayritabiiy darajada katta oʻsish esa chaqaloqning homiladorlik yoshi uchun katta boʻlishiga olib keladi. Sekin oʻsish sur'ati va erta tugʻilish kam vaznga olib kelishi mumkin boʻlgan ikkita omildir. Kam tugʻilish vazni (2000 grammdan past) shizofreniya ehtimolini biroz oshirishi mumkin.

  

Oʻsish tezligini qorin boʻshligʻini palpatsiya qilish orqali aniqlash mumkin boʻlgan bachadon tubining balandligi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Aniqroq oʻlchovlarni akusherlik ultratovush tekshiruvi yordamida amalga oshirish mumkin.

  

**Rivojlanishga taʼsir etuvchi omillar**

  

Intrauterin oʻsishning cheklanishi neonatal oʻlimning yarmidan koʻpi bilan bogʻliq boʻlgan kam vazn sabablaridan biridir.

  

**Qashshoqlik**

  

Qashshoqlik prenatal parvarish bilan bogʻliq va u prenatal rivojlanishga taʼsir koʻrsatdi. Qashshoqlikda boʻlgan ayollar koʻproq yosh paytlarida farzand koʻrishadi, bu esa kam vaznlikga olib keladi. Bunday homilador onalarning aksariyati yetarli maʼlumotga ega emas va shuning uchun chekish, spirtli ichimliklarni isteʼmol qilish va giyohvand moddalarni isteʼmol qilish xavfini - homila oʻsish tezligiga taʼsir qiluvchi boshqa omillarni bilishmaydi.

  

**Onaning yoshi**

  

16 yoshdan 35 yoshgacha boʻlgan ayollar 16 yoshgacha yoki 35 yoshdan oshgan ayollarga qaraganda homila uchun sogʻlom muhitga ega. Bu yoshdagi ayollarda asoratlar kamroq boʻladi. 35 yoshdan oshgan ayollar koʻproq tugʻilish davriga moyil boʻlib, bu ona yoki homilaning oʻlimiga olib kelishi mumkin. 16 yoshgacha va 35 yoshdan oshgan ayollarda erta tugʻilish xavfi yuqori (erta tugʻilgan chaqaloq) va bu xavf kambagʻal ayollar, giyohvand moddalarni isteʼmol qiladigan va chekuvchi ayollar uchun ortadi. Yosh onalar spirtli ichimliklar, giyohvand moddalar yoki chekish kabi yuqori xavfli xatti-harakatlarga moyil boʻlib, homila uchun salbiy oqibatlarga olib keladi. Yosh onalarning erta tugʻilgan chaqaloqlarida nevrologik nuqsonlar boʻlishi ehtimoli koʻproq, bu ularning bardosh berish qobiliyatiga taʼsir qiladi  - masalan, asabiylashish, uyqu buzilishi, doimiy yigʻlash. 40 yoshdan oshgan chaqaloqlarda Daun sindromi xavfi ortadi. Yosh oʻsmir onalar (16 yoshdan kichik) va 35 yoshdan oshgan onalar homiladorlik, erta tugʻilish va tugʻma nuqsonlar xavfiga koʻproq duchor boʻlishadi.

  

**Giyohvand moddalar isteʼmol qilish**

  

Qo'shma Shtatlardagi homilalarning taxminan 5 foizi homiladorlik paytida noqonuniy giyohvand moddalarni isteʼmol qiladi. Ona tomonidan giyohvand moddalarni isteʼmol qilish homilador ayol tomonidan qabul qilingan dorilar platsentada metabolizmga uchraganida va keyin homilaga oʻtganda sodir boʻladi. Yaqinda oʻtkazilgan tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, nozik vosita qobiliyatlari va homiladorlik paytida psixofaol moddalarni isteʼmol qilish va abort belgilari kabi prenatal xavf omillari oʻrtasida bogʻliqlik bor. Shuningdek, homiladorlik vaqti, tugʻilish davomiyligi, tugʻilish vazni va doimiy tushish kabi postnatal xavf omillari kabi perinatal xavf omillari.

  

**Nasha**

  

Nasha ishlatganda, tugʻma nuqsonlar, kam vazn va chaqaloqlar yoki oʻlik tugʻilgan chaqaloqlarda oʻlim darajasi yuqori boʻladi. Giyohvand moddalarni isteʼmol qilish homila tugʻilgandan keyin haddan tashqari asabiylashish, yigʻlash va SIDS xavfiga taʼsir qiladi. Marixuana homilaning oʻsish tezligini sekinlashtiradi va erta tugʻilishga olib kelishi mumkin. Bu, shuningdek, kam vaznli tugʻilishga, homiladorlik davrining qisqarishiga va tugʻruqdagi asoratlarga olib kelishi mumkin. Homiladorlik paytida nasha isteʼmol qilish perinatal oʻlim xavfi yoki alohida parvarish zarurati bilan bogʻliq emas edi, ammo homiladorlikdan oldin va homiladorlik davrida kamida haftasiga bir marta nasha isteʼmol qilgan ayollarning chaqaloqlari isteʼmol qilmaydiganlarga qaraganda 216 g engilroq edi, tugʻilish davomiyligi sezilarli darajada qisqardi. va bosh atrofi kichikroq.

  

**Opioidlar**

  

Opioidlar, shu jumladan geroin homila rivojlanishining uzilishiga, oʻlik tugʻilishga olib keladi va koʻplab tugʻma nuqsonlarga olib kelishi mumkin. Geroin, shuningdek, erta tugʻilishga olib kelishi mumkin, homilador boʻlish xavfini oshiradi, yuz anormalliklari va bosh hajmini keltirib chiqaradi va homilada oshqozon-ichak anomaliyalarini keltirib chiqaradi. SIDS, markaziy asab tizimidagi disfunksiya va nevrologik disfunksiyalar, shu jumladan titroq, uyqu muammolari va tutilishlar xavfi ortadi. Homila kam vazn va nafas olish muammolari uchun ham katta xavf ostida.

  

**Kokain**

  

Kokainni isteʼmol qilish miyaning kichikroq boʻlishiga olib keladi, bu esa homila uchun oʻrganishda nuqsonlarga olib keladi. Kokain homilaning oʻlik yoki erta tugʻilish xavfini oshiradi. Kokainni isteʼmol qilish, shuningdek, kam vaznga, markaziy asab tizimining shikastlanishiga va vosita disfunksiyasiga olib keladi. Kokain taʼsirining vazokonstriksiyasi homilaga platsenta qon oqimining pasayishiga olib keladi, bu xomilalik gipoksiya (kislorod etishmovchiligi) va xomilalik ovqatlanishning pasayishiga olib keladi; platsentaga bu vazokonstriktiv taʼsirlar yangi tugʻilgan chaqaloqda aniq koʻrinadigan malformatsiyalardagi asoratlar soni bilan bogʻliq.

  

**Metamfetamin**

  

Prenatal metamfetamin taʼsiri miya rivojlanishi va xatti-harakatlariga salbiy taʼsir koʻrsatdi. 2019-yilgi tadqiqot prenatal metamfetamin taʼsirining neyrokognitiv va neyrorivojlanish taʼsirini qoʻshimcha ravishda oʻrganib chiqdi. Ushbu tadqiqot ikkita guruhdan iborat boʻlib, ulardan biri prenatal ravishda metamfetaminga duchor boʻlgan, lekin boshqa noqonuniy giyohvand moddalarga ega boʻlmagan va ikkinchisida DEHB diagnostikasi mezonlariga javob beradigan, lekin prenatal ravishda biron bir noqonuniy moddaga duchor boʻlmagan bolalar mavjud. Ikkala guruh bolalar ham IQ ni hisoblash uchun razvedka tadbirlarini yakunladilar. Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatdiki, prenatal taʼsirga uchragan bolalar DEHB bilan kasallanmagan tengdoshlariga qaraganda aql-idrok koʻrsatkichlari boʻyicha pastroq natijalarga erishgan. Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, metamfetaminning prenatal taʼsiri bolalar rivojlanishi bilan ishlov berish tezligiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin.

  

**Spirtli ichimliklar**

  

Onaning spirtli ichimliklarni isteʼmol qilish homilaning miya rivojlanishining buzilishiga olib keladi, homilaning hujayra rivojlanishi va tashkil etilishiga toʻsqinlik qiladi, markaziy asab tizimining kamolotiga taʼsir qiladi. Hatto kichik miqdordagi spirtli ichimliklarni isteʼmol qilish ham tugʻilishda boʻy, vazn va bosh hajmining pasayishiga va bolalik davrida yuqori tajovuzkorlik va past intellektga olib kelishi mumkin. Xomilaning alkogol spektrining buzilishi - bu homiladorlik paytida ona tomonidan koʻp miqdorda spirtli ichimliklarni isteʼmol qilish natijasida yuzaga keladigan rivojlanish buzilishi. FASD bilan ogʻrigan bolalarda turli xil yuz xususiyatlari, yurak muammolari va rivojlanishdagi nuqsonlar, diqqat bilan bogʻliq qiyinchiliklar va xotira etishmovchiligi kabi kognitiv muammolar mavjud.

  

**Tamaki chekish**

  

Homiladorlik paytida tamaki chekish homilani nikotin, smola va uglerod oksidi taʼsiriga olib keladi. Nikotin homilaga kamroq qon oqimiga olib keladi, chunki u qon tomirlarini toraytiradi. Uglerod oksidi homilaga kislorod oqimini kamaytiradi. Qon va kislorod oqimining kamayishi abort, oʻlik tugʻilish, kam vazn va erta tugʻilishga olib kelishi mumkin. Ikkilamchi tutunga taʼsir qilish kam vazn va bolalik saratoni xavfini oshiradi.

  

**Infeksiyalar**

  

Agar ona kasallik bilan kasallangan boʻlsa, platsenta har doim patogenlarni filtrlay olmaydi. Qizilcha, suvchechak, parotit, gerpes va inson immunitet tanqisligi virusi (OIV) kabi viruslar abort, kam vazn, erta tugʻilish, jismoniy nuqsonlar va aqliy nuqsonlar xavfining oshishi bilan bogʻliq. OIV orttirilgan immunitet tanqisligi sindromiga (OITS) olib kelishi mumkin. Davolanmagan OIV homilaga 10 dan 20 foizgacha yuqish xavfi mavjud. Bakterial yoki parazitar kasalliklar ham homilaga oʻtishi mumkin, ular orasida xlamidiya, sifiliz, sil, bezgak va odatda toksoplazmoz mavjud. Toksoplazmoz kasallangan goʻsht yoki ifloslangan ovqatni isteʼmol qilish va ifloslangan suvni isteʼmol qilish orqali yuqishi mumkin. Homila infeksiyasi xavfi homiladorlikning boshida eng past, uchinchi trimestrda esa eng yuqori boʻladi. Biroq, erta homiladorlikda oqibatlar yomonroq va oʻlimga olib kelishi mumkin.

  

**Onaning oziqlanishi**

  

Sogʻlom homila uchun etarli ovqatlanish kerak. Homiladorlik paytida 20 kilogrammdan kam vaznga ega boʻlgan onalar erta tugʻilgan yoki kam vaznli chaqaloqqa ega boʻlish xavfi yuqori. Temir va yod prenatal rivojlanish davrida ayniqsa muhimdir. Temir tanqisligi boʻlgan onalar erta tugʻilgan yoki kam vaznli chaqaloqqa ega boʻlish xavfi ostida. Yod etishmovchiligi abort, oʻlik tugʻilish va xomilalik miya anormalliklari xavfini oshiradi. Etarli prenatal parvarish yangi tugʻilgan chaqaloqqa yaxshi natija beradi.

  

**Kam vaznli tugʻilish**

  

Kam vaznli tugʻilish chaqaloqlarda uzoq muddatli oʻsish, kognitiv va til nuqsonlari xavfini oshiradi. Bundan tashqari, homiladorlik davrining qisqarishiga olib keladi va prenatal asoratlarni keltirib chiqarishi mumkin.

  

**Stress**

  

Homiladorlik paytida stress embrionning rivojlanishiga taʼsir qilishi mumkin. Reilly (2017) taʼkidlashicha, stress jamiyat, oila, moliyaviy muammolar va tabiiy sabablar kabi hayotiy hodisalarning koʻp shakllaridan kelib chiqishi mumkin. Ayol homilador boʻlganida, tashqi manbalardan kelib chiqadigan stress bachadondagi oʻsishga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin, bu esa tugʻilish paytida bolaning oʻrganishiga va munosabatlariga taʼsir qilishi mumkin. Masalan, ularda xulq-atvor muammolari boʻlishi mumkin va antisosyal boʻlishi mumkin. Onaning boshdan kechirayotgan stressi homila va homilaning oʻsishiga taʼsir qiladi, bu homilaning asab tizimini oʻz ichiga olishi mumkin (Reilly, 2017). Stress ham kam vaznga olib kelishi mumkin. Spirtli ichimliklar, giyohvand moddalar va sogʻlom boʻlish kabi boshqa omillardan qochishdan keyin ham, oilalar buni bilishadimi yoki yoʻqmi, stress oʻz taʼsirini koʻrsatishi mumkin. Onalik stressi bilan shugʻullanadigan koʻplab ayollar davolanishga murojaat qilmaydi. Stressga oʻxshab, Reillining taʼkidlashicha, soʻnggi tadqiqotlarda tadqiqotchilar depressiya belgilarini koʻrsatadigan homilador ayollar bolasi bachadonida boʻlganida unga u qadar bogʻlanmagan va bogʻlanmaganligini aniqladilar (2017).

  

**Tevarak atrofdagi toksinlar**

  

Homiladorlik paytida atrof-muhit toksinlariga taʼsir qilish abort, bepushtlik va tugʻma nuqsonlarning koʻpayishiga olib keladi. Toksinlarga qoʻrgʻoshin, simob va etanol yoki xavfli muhitning homila taʼsiri kiradi. Prenatal simobga taʼsir qilish jismoniy deformatsiyaga, chaynash va yutishda qiyinchilikka va zaif motorli muvofiqlashtirishga olib kelishi mumkin. Prenatal davrda qoʻrgʻoshinning yuqori miqdoriga taʼsir qilish erta tugʻilish, kam vazn, miya shikastlanishi va turli xil jismoniy nuqsonlar bilan bogʻliq. Yoʻl harakati va tutun tufayli havoning doimiy ifloslanishiga taʼsir qilish chaqaloqning bosh hajmining qisqarishiga, kam tugʻilish vazniga, chaqaloqlar oʻlimining koʻpayishiga, oʻpka va immunitet tizimining rivojlanishiga olib kelishi mumkin.

  

**Shuningdek tanishib chiqishingiz mumkin boʻlgan manbalar:**

* Prenatal xotira
* Prenatal va perinatal psixologiya
* Homila
* Insonning tug'ilishdan oldin rivojlanishining xronologiyasi
* Transplasental karsinogenez

  

  

  

  

  

  

  

 Homiladorlik davridagi bosqichlar. Embrion rivojlanishi yashil rang bilan belgilanadi. Haftalar va oylar homiladorlik bilan raqamlangan.
 Tuxum hujayrasini urug'lantiruvchi sperma hujayrasi .

Manbalar
--------

Qoʻshimcha oʻqish
-----------------

* MedlinePlus Encyclopedia: Fetal development
* Moore, Keith L.*. The Developing Human*, 3rd, Philadelphia PA: W.B. Saunders Company, 1998. ISBN 9780721669748.
* „Time of implantation of the conceptus and loss of pregnancy". *N. Engl. J. Med*. 340-jild, № 23. 1999-yil iyun. 1796–9-bet. doi:10.1056/NEJM199906103402304. PMID 10362823. `{{cite magazine}}`: sana kiritilishi kerak boʻlgan parametrga berilgan qiymatni tekshirish lozim: `|date=` (yordam)
* „Chromosomal anomalies in first-trimester miscarriages". *Acta Obstet Gynecol Scand*. 84-jild, № 11. 2005-yil noyabr. 1103–7-bet. doi:10.1111/j.0001-6349.2005.00882.x. PMID 16232180. `{{cite magazine}}`: sana kiritilishi kerak boʻlgan parametrga berilgan qiymatni tekshirish lozim: `|date=` (yordam)
* Newman, Barbara „The Period of Pregnancy and Prenatal Development",*. Development Through Life: A Psychosocial Approach*. Cengage Learning, 10 March 2008. ISBN 978-0-495-55341-0.
* „Prenatal Development – Prenatal Environmental Influences – Mother, Birth, Fetus, and Pregnancy." Social Issues Reference. Version Child Development Vol. 6. N.p. n.d. Web. 19 Nov. 2012.
* Niedziocha, Laura. „The Effects of Drugs And Alcohol on Fetal Development | LIVESTRONG.COM." LIVESTRONG.COM – Lose Weight & Get Fit with Diet, Nutrition & Fitness Tools | LIVESTRONG.COM. N.p. 4 Sept. 2011. Web. 19 Nov. 2012. <>.
* Jaakkola, JJ; Gissler, M (2004-yil yanvar). „Maternal smoking in pregnancy, fetal development, and childhood asthma". *American Journal of Public Health*. 94-jild, № 1. 136–40-bet. doi:10.2105/ajph.94.1.136. PMC 1449839. PMID 14713711. `{{cite magazine}}`: sana kiritilishi kerak boʻlgan parametrga berilgan qiymatni tekshirish lozim: `|date=` (yordam)
* Gutbrod, T (1–may 2000–yil). „Effects of gestation and birth weight on the growth and development of very low birthweight small for gestational age infants: a matched group comparison". *Archives of Disease in Childhood: Fetal and Neonatal Edition*. 82-jild, № 3. 208F–214-bet. doi:10.1136/fn.82.3.F208. PMC 1721075. PMID 10794788.`{{cite magazine}}`: CS1 maint: date format ()
* Brady, Joanne P. Marc Posner, and Cynthia Lang. „Risk and Reality: The Implications of Prenatal Exposure to Alcohol and Other Drugs." ASPE. N.p. n.d. Web. 19 Nov. 2012. <>.

Havolalar
---------

* Inson homila rivojlanishi jadvali, AQSh Milliy Tibbiyot kutubxonasi (NLM)
* Buyuk Britaniyaning Inson urug'lantirish va embriologiya boshqarmasi (HFEA), tugʻilishni davolash va tadqiqotda gametalar va embrionlardan foydalanishni nazorat qiluvchi tartibga soluvchi agentlik

Andoza:Human development