**Kelog'lan** - ertaklar, latifalar va shunga o'xshash xalq rivoyatlarida, xususan, turk va oltoy mifologiyasida tilga olinadigan kal, ertak qahramoni.

Turk ertak hikoya qilish an’anasida ijobiy va salbiy xususiyatlari bilan xalqni ifodalovchi tur. Uning asosiy xususiyatlari halollik, mardlik, xayrixohlik, saxovatlilik va ayyorlikdir. Kambag'al er va xotinning o'g'li, kambag'al ayolning o'g'li yoki kampirning nabirasi sifatida tasvirlangan Kelo'g'lan voqealar rivoji bilan ertaklar boshida bechora, dangasa odamdek taassurot qoldiradi. U ayyor, jasur va topqir bo'lib chiqadi; yoshi va bo'yidan umid qilinmagan holda qiyinchiliklarni yengadi. 

Nafaqat Anadolu turk xalqlari ertaklarida, balki Arab mamlakatlari, Eron, Kavkaz, O‘rta Osiyo, Rossiya va G‘arbiy Yevropa ertaklarida ham turli nom va ko‘rinishlarga ega bo‘lgan bu qahramon o‘ziga xos va keng o‘rin egalladi. Turkiy ertaklarda o‘rin egallab, sevimli va boy shakllarni egallagan. Anadoluda Keloğlan nomi bilan mashhur bo'lgan bu ertak turi Qozog'istonda *Taşza Bala*, Ozarbayjonda *Kechel*, *Kechel Memed* yoki *Kechel Yegen*, Kirkukda *Kecheloglan*, Turkmanistonda *Kelce Batir*, Qrimda *Tazog'lan*, Oltoyda *Tas* yoki *Tastarakay*, *Kechel* deb nomlanadi. Eronda va gruzin rivoyatlarida *kal boshli g'oz cho'pon* sifatida. 

Esheler tog'idagi "Keloğlan g'ori" ning kirish joyi

Kelib chiqishi
--------------

Adabiyot tarixchisi Tohir Alangu bu turning eng kech XVII asrga toʻgʻri kelishi mumkinligini taʼkidlagan boʻlsa-da, baʼzi tadqiqotchilar Keloʻgʻlan bilan oʻxshash xususiyatlarga ega boʻlgan boshqa qahramonlarni oʻrganib, Keloʻgʻlan tipining tarixini qaytarib olganlar.

Baʼzi manbalarga koʻra, Oltoy mifologiyasida tilga olingan yarim xudo *Keley* turk mifologiyasidagi Kelogʻlanning eng qadimgi shaklidir.[*manba?*] Keley — yerdan tugʻilgan shamanning Ulgenning bir qizi bilan nikohidan tugʻilgan shaxs; labli til.

Qirg‘iz ertaklari qatoridan joy olgan *Çinibek* turk mifologiyasida ham ramziy ma’noda Kelo‘g‘lan tipi bilan bog‘langan. Oddiy tipdagi Chinibek ertak oxiriga kelib bir necha bosqichlardan o‘tib, indamay qahramonga aylanadi. Ayrim tadqiqotchilarning fikricha, Kelog‘lan tipining eng qadimgi vakili Chinibekdir.

Kelog'lan motifi 16-asrda Evropada shunga o'xshash muammolarni hal qilish usullariga ega bo'lgan Pikaro ismli qahramon paydo bo'lganda kuchaydi. O'zidan kuchli qahramonlarni aqli va muloqot tili bilan mag'lub etgan bu tip, garchi mifologik muhitda yashasa ham, zamonaviy aqlning timsoliga aylangan.

Asosiy ertaklar
---------------

Kelog'lan tipi hukmron bo'lgan turk madaniyatida ko'plab ertaklar aytiladi. Tohir Alangu asl Kelog'lan ertaklarining 15 ta variantini uchratganini aytdi; ammo, bugungi kunda Keloğ'lan sarguzashti sifatida aytilgan va nashr etilgan yana ko'plab ertaklar mavjud.  Ulardan ba'zilari hikoyachi tomonidan keyinchalik Kelo'g'langa nisbat berilgan ertaklardir.

Qolaversa, ertaklik kimligidan mahrum boʻlgan "Kelogʻlan ertagi" nomi bilan baʼzi matnlar chop etiladi. Irq, millat va qarashlarni ifodalovchi matnlar, diniy ta’limotga urg‘u berishni maqsad qilgan matnlar, Kelog‘lan turidan foydalanib bolalarga ta’lim berishni maqsad qilgan matnlar, hikoya tarzida uslubi o‘zgartirilib, qayta tiklangan matnlar ertak deb atalsa ham, ertak emas. 

Kelog'lan ertakning bosh qahramoni bo'lgan ba'zi Kelog'lan ertaklari quyidagilardir:

|  |  |
| --- | --- |
| 
* Keloğlan ile Köse
* Keloğlan ile Kardeşi
* Açıl Sofram Açıl
* Keloğlan Hiç Alıyor
* Kedi, Köpek ve Yılanın Mükafatı
* Alicengiz Oyunu
* Keloğlan Ölüyü Diriltiyor
* Hamamcı ile Keloğlan

 | 
* Köse Değirmenci ile Keloğlan
* Bacadan Atılan Ölü
* Dev ile Keloğlan
* Keloğlan’ın Kargası
* Dev Anası ile Keloğlan
* Keloğlan ile Devler
* Keloğlan Sarimsaki Beyoğlu
* Topal Dev

 |

Xususiyatlari
-------------

Ko'p ertaklarning birinchi qahramoni "Keloğlan" boshida soch yo'qligi sababli bu nom oldi. U odatda tug'ma kal, kambag'al yigit sifatida tasvirlanadi, lekin uning keksa beva onasidan boshqa hech kim yo'q, lekin ba'zi ertaklarda uning ukalari bor. Agar Kelog'lanning ertakda ukalari bo'lsa, Kelog'lan eng kichigi bo'lib, "aqldan ozgan bola" deb ataladi.  Kelog'lanning otasi ham bir necha ertaklarda tilga olinadi.

Kelog'lan ko'pchilik ertaklarning oxirida sultonning qiziga uylanadi. Kelog'lanning turmush qurgan odam sifatida hikoya qilingan ertaklari ham bor. U hatto ba'zi ertaklarda uchta xonimga uylangan; Boshqalarida, birinchi xotini vafot etganidan keyin ikkinchisiga uylanadi. 

Kelog'lan ertaklarda o'zining asosiy dushmani bo'lgan Ko'se bilan yoki dev, pari, sulton, vazir, qozi, yahudiy, baxil kabi dushmanlar bilan kurashadi; U aqlini ishga solib, ba'zan esa yolg'on bilan g'alaba qozonadi. Ba'zi ertaklarda omad bilan, ba'zi ertaklarda esa favqulodda yordamchilar yoki tasodiflar bilan bir xil natijaga erishadi.  Unga yomonlik qilganlarni albatta jazolaydi. Arslonlar, baliqlar, qushlar, ayniqsa Zümrüdü feniksi, jin, peri kabi hayvonlar va ular sovg'a qilgan sehrli narsalar Keloğ'lanning ba'zi sarguzashtlarida yordam beradi.

Kelog'lan o'z o'rniga qarab ijobiy va salbiy tomonlari bilan ertaklarda sodir bo'ladi. Keloğlanning ijobiy xususiyatlari; aqlli, jasur, jasur, o'ziga ishongan, qo'rqmas, kurashchi, qobiliyatli, pokiza, pokiza, muvaffaqiyatli, xayrixoh, jilmayuvchi. U hokimiyatga qarshi xalqni ifodalaydi. Adolatsizlik, adolatsizlik, zulm va yovuzlikka qarshi kurashadi.

Ba'zi ertaklarda Kelo'g'lanning ayyorlik, makkorlik va makkorlik kabi salbiy xususiyatlari bilan bir qatorda qalbi yomonlik, qo'pollik, shafqatsizlik, odamlarni azob-uqubatga solishdan zavqlanish, uyquchanlik, dangasalik kabi salbiy xususiyatlar ham birinchi o'rinda turadi.  Uning jamiyatdagi noto'g'ri va g'alati va kulgili narsalarni ko'rish va ko'rsatish qobiliyati uning muhim xususiyatidir.

Ertaklarning tuzilishi
----------------------

Kelog'lan ertaklari nomi ostidagi nashrlarda matnlar to'rtta asosiy sarlavha ostida bo'limlarga bo'lingan: Keloğ'lan va uning atrofi tanishtirilgan dastlabki holat; Kelog'lanni sarguzashtga undagan maqsad va sabab aniqlangan bo'lim; sarguzasht hikoya qilingan qism va Kelog'lanning sarguzashtdan keyingi holati ochib beriladi. 

Ertakning boshida kambag'al va yolg'iz bo'lib, hamma tomonidan itarilib, kaka bo'ladigan Kelo'g'lan ertak oxirida o'zgacha o'ziga xoslik kasb etadi. U oddiy odamlar orzu qila olmaydigan muvaffaqiyat bilan eng yaxshi va hatto mukammallikka erishdi. Bu jihatdan Kelog'lan ertaklari qarama-qarshilik asosida qurilgan. 

Kelog'lanning ertaklari ko'pincha komediya unsurlari bilan motiflarda aytiladi. Mifologik asrda epik til o'rniga kulgili nutq hukmronlik qiladi.

Moslashuvlar
------------

Turgut O'zakman jami to'rtta Keloğ'lan filmining ssenariysini yozgan. Ushbu stsenariylarning barchasida Kelog'lan obrazini Rüştü Asya ijro etgan.

  

Keloğlan personaji filmlar, teleseriallar yoki animatsiya kabi turli formatlarga moslashtirilgan. 1970-yillarga kelsak, Rüştü Asya Kelog'lan rolini o'ynagan Kelog'lan filmlari juda mashhur bo'ldi. Keloğlan birinchi marta kinoga 1948 yilda ssenariyni Vedat Örfi Bengu yozgan va Keloğlan obrazini Ismail Dümbüllu ijro etgan "*Keloğlan* "filmi bilan moslashtirilgan. Keyingi film 1965 yilda xuddi shu nom bilan Yavuz Yalınkılıch tomonidan suratga olingan va bosh qahramonni Öztürk Serengil o'ynagan. Semih Evin tomonidan yozilgan va rejissyorlik qilgan *"Keloğlan va yetti mitti" filmi* 1971-yilda chiqarilgan va obrazni Sami Hazinses ijro etgan. O'sha yili Rüştü Asya Turgut Özakman tomonidan yozilgan va Süreyya Duru rejissyorligida yozilgan *"Keloğlan"* filmida bosh rolni o'ynadi. Yana 1971-yili, O'zakman tomonidan yozilgan va Syrri Gultekin rejissyorligida Asya bosh rolni o'ynagan *Keloğlan Oramizda* filmi. Metin Erksan rejissyorligida, Özakman tomonidan yozilgan va bosh rolni Asya o'tkazgan *"Keloğ'lan va Cankiz"* 1972 yilda nashr etilgan. 1975 yilda Özakman tomonidan yozilgan *"Keloğlan İş Peshinde"* da jamoa o'zgarmadi va Asya yana bosh qahramonni o'ynadi. Film rejissyori Nuri Ergun. 1976 yilda Asya bosh qahramonni o'ynagan *"Men Bir Garip Keloğ'lanim" filmini* Suavi Süalp yozgan va Sureyya Duru rejissyorlik qilgan. 2006-yilda *"Qora shahzodaga qarshi "Keloğlan"* filmi namoyish etildi, uni yozgan va rejissyori Tayfun Güneyer va Keloğlan rolini Mehmet Ali Erbil ijro etgan. 2018-yilda Sulaymon Mert O‘zdemir  boshchiligidagi "Kelog‘lan Yangi ertagi" da Keloğ‘lanni Atilla Doğukan Türkyılmaz suratga olgan.Keloğlan personaji filmlar, teleseriallar yoki animatsiya kabi turli formatlarga moslashtirilgan. 1970-yillarga kelsak, Rüştü Asya Kelog'lan rolini o'ynagan Kelog'lan filmlari juda mashhur bo'ldi. Keloğlan birinchi marta kinoga 1948 yilda ssenariyni Vedat Örfi Bengu yozgan va Keloğlan obrazini Ismail Dümbüllu ijro etgan "*Keloğlan* "filmi bilan moslashtirilgan. Keyingi film 1965 yilda xuddi shu nom bilan Yavuz Yalınkılıch tomonidan suratga olingan va bosh qahramonni Öztürk Serengil o'ynagan. Semih Evin tomonidan yozilgan va rejissyorlik qilgan *"Keloğlan va yetti mitti" filmi* 1971-yilda chiqarilgan va obrazni Sami Hazinses ijro etgan. O'sha yili Rüştü Asya Turgut Özakman tomonidan yozilgan va Süreyya Duru rejissyorligida yozilgan *"Keloğlan"* filmida bosh rolni o'ynadi. Yana 1971-yili, O'zakman tomonidan yozilgan va Syrri Gultekin rejissyorligida Asya bosh rolni o'ynagan *Keloğlan Oramizda* filmi. Metin Erksan rejissyorligida, Özakman tomonidan yozilgan va bosh rolni Asya o'tkazgan *"Keloğ'lan va Cankiz"* 1972 yilda nashr etilgan. 1975 yilda Özakman tomonidan yozilgan *"Keloğlan İş Peshinde"* da jamoa o'zgarmadi va Asya yana bosh qahramonni o'ynadi. Film rejissyori Nuri Ergun. 1976 yilda Asya bosh qahramonni o'ynagan *"Men Bir Garip Keloğ'lanim" filmini* Suavi Süalp yozgan va Sureyya Duru rejissyorlik qilgan. 2006-yilda *"Qora shahzodaga qarshi "Keloğlan"* filmi namoyish etildi, uni yozgan va rejissyori Tayfun Güneyer va Keloğlan rolini Mehmet Ali Erbil ijro etgan. 2018-yilda Sulaymon Mert O‘zdemir  boshchiligidagi "Kelog‘lan Yangi ertagi" da Keloğ‘lanni Atilla Doğukan Türkyılmaz suratga olgan.

Keloğlan personaji TRT Kids telekanalida 2009-yil 16-martdan boshlab *Keloğlan Tales* nomi bilan multfilm seriali va animatsiya sifatida efirga uzatila boshlandi. Ikkinchi fasl *Keloğlan* nomi bilan, uchinchi mavsum esa *Keloğlan Mening xonamda yashirin* nomi bilan nashr etildi. Sevgi Kartari multfilmlar seriyasining hikoyasi va ssenariysini, Asker Kartari esa yozgan. ANIMAX Studiosda tayyorlangan animatsiya musiqasini Istanbul 12 orkestridan Soner Şeker, Nihan Uch va Husnü Haznedarog'lu ijro etdi va TRTda Guzin İlyasog'ullari rahbarligida ijro etildi.

Manba
-----

* Turk afsonasi lug'ati, Deniz Karakurt, Turkiya, 2011 (OTRS: CC BY-SA 3.0) 27 Aralık 2019 tarihinde
* Pultar, Gonül (2005). Bag'dod yo'lida yoki, Sayohat bikulturalizmi: zamonaviy jahon fantastikasiga ikki madaniyatli yondashuvni nazariylashtirish. Yangi Akademiya nashriyoti. p. 53. ISBN 978-0-9767042-1-8. (ingl.)

izohlar
-------

1. ↑  „Geleneğin Güncellenmesi Bağlamında Masaldan Çizgi Filme Keloğlan Tiplemesi Üzerine".  İstanbul Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı dergisi, Cilt 49, Sayı 49, Yıl 2014. Qaraldi: 4 mayıs 2016.

[*sayt ishlamaydi*]
2. ↑  „Geleneğin Güncellenmesi Bağlamında Masaldan Çizgi Filme Keloğlan Tiplemesi Üzerine".  İstanbul Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı dergisi, Cilt 49, Sayı 49, Yıl 2014. Qaraldi: 4 mayıs 2016.

[*sayt ishlamaydi*]
3. ↑  „Modern Bir Öncü:Keloğlan".  Bilig, Bahar 2013, Sayı 65. 6 martda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4 mayıs 2016.
4. ↑  „Masalların Sembolik Dili Bağlamında Keloğlan Tipi Üzerine Bir Değerlendirme"".  İtaki Felsefi Edebiyat dergisi, yıl 2007, Sayı 2. 7 nisan 2015da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4 mayıs 2016.
5. ↑  „Keloğlan Masallarının Tespiti ve Tasnifi".  Muğla Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Ağustos 2008, Muğla. 6 mayıs 2016da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4 mayıs 2016.
6. ↑  „Masalların Sembolik Dili Bağlamında Keloğlan Tipi Üzerine Bir Değerlendirme"".  İtaki Felsefi Edebiyat dergisi, yıl 2007, Sayı 2. 7 nisan 2015da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4 mayıs 2016.
7. ↑  „Masalların Sembolik Dili Bağlamında Keloğlan Tipi Üzerine Bir Değerlendirme"".  İtaki Felsefi Edebiyat dergisi, yıl 2007, Sayı 2. 7 nisan 2015da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4 mayıs 2016.
8. ↑  „Masalların Sembolik Dili Bağlamında Keloğlan Tipi Üzerine Bir Değerlendirme"".  İtaki Felsefi Edebiyat dergisi, yıl 2007, Sayı 2. 7 nisan 2015da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4 mayıs 2016.
9. ↑  „Masalların Sembolik Dili Bağlamında Keloğlan Tipi Üzerine Bir Değerlendirme"".  İtaki Felsefi Edebiyat dergisi, yıl 2007, Sayı 2. 7 nisan 2015da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4 mayıs 2016.
10. ↑  „Keloğlan Masallarının Tespiti ve Tasnifi".  Muğla Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Ağustos 2008, Muğla. 6 mayıs 2016da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4 mayıs 2016.
11. ↑  „Masalların Sembolik Dili Bağlamında Keloğlan Tipi Üzerine Bir Değerlendirme"".  İtaki Felsefi Edebiyat dergisi, yıl 2007, Sayı 2. 7 nisan 2015da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4 mayıs 2016.
12. ↑  „Modern Bir Öncü:Keloğlan".  Bilig, Bahar 2013, Sayı 65. 6 martda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4 mayıs 2016.
13. ↑  „Keloğlan Yeni Masal" (2018). 17 ağustos 2020da asl nusxadan arxivlandi.
14. ↑  „Keloğlan Yeni Masal" (2018). 17 ağustos 2020da asl nusxadan arxivlandi.