Kaneodagi Xushxabarchi Yuhanno — Oʻrta Vizantiya davridagi yunon meʼmorchiligining odatiy xoch gumbazli pravoslav cherkovi
**Pravoslav** **cherkovi**- jamoaviy ibodat qilish uchun moʻljallangan bino .
Pravoslav cherkovi uch qismdan iborat:

* qurbongoh (altar)
* oʻrta qism (koʻpincha gumbaz bilan qoplangan),
* vestibyul.

Tarixi
------

**Ilk nasroniy arxitekturasi -** arxitektura shakllarining boshlanishi va shakllanishini belgilab bergan, keyinchalik butun Yevropa va Xristian Sharqida turli xil timsollari, tasviriy sanʼatning oʻziga xos anʼanalari va qadimgi meʼmorchilikning soʻnggi davri anʼanalarini oʻzida mujassalashtirgan. Ilk xristian arxitekturasining rivojlanishi ikki bosqichda amalga oshirilgan:
1.Nasroniylikning paydo boʻlishidan imperator Konstantinning hokimiyatga kelgunigacha boʻlgan davr;
2.Buyuk Konstantin davridan 476-yilda Gʻarbiy Rim imperiyasining qulashigacha boʻlgan davr.
**Birinchi bosqich**. Birinchi xristian cherkovi Sionning yuqori xonasi deb nomlangan, u yerda eng muhim muqaddas marosim — Yevharistiya tashkil etilgan. Bu davrda voizlarning (havoriylarning) nutqlari sinagogalarda, imonlilarning yigʻilishlari esa jamoa aʼzolarining uylarida boʻlib oʻtgan. Dastlab, nasroniylar keng, toza va yorugʻ xonalarda ibodat qilishgan. Keyinchalik, bu uylar mustaqil cherkovlar uchun moslashtirilgan (masalan, Dura-Yevroposdagi uy-cherkovi, miloddan avvalgi 231-yil).

302-yil 28-dekabrda Nikomediyada Masihning tugʻilgan kuni munosabati bilan oʻz cherkovida yigʻilgan Maksimian tomonidan 20 000 ga yaqin nasroniylar yoqib yuborilgan.
**Ikkinchi bosqich -** 313-yilda Buyuk Konstantin tomonidan nasroniylikni qonuniylashtirish va xristianlar uchun yagona davlat dini maqomi (380 -yilda Buyuk Feodosiy I tomonidan) mustahkamlangandan keyin boshlanadi. Shu bilan birga, Konstantinning onasi Yelena Falastinda koʻplab cherkovlarni, shu jumladan Quddusdagi Muqaddas qabristonning ulugʻvor cherkovini qurishni boshladi. Konstantin davrida butun imperiya boʻylab xristian cherkovlarining keng koʻlamli qurilishi boshlanadi. Xristian ibodatxonalari uchun sobiq butparast ibodatxonalari yoki bazilikaning fuqarolik maʼmuriy binolari (grekcha:  — „ basileus uyi, qirollik uyi") ajratila boshlandi. Ushbu binolar koʻndalang gumbazli cherkovdan farqli oʻlaroq, oddiy gable tom va yon yoʻlaklarning bir tomonlama qoplamalariga ega boʻlgan.Ushbu inshoot qurbongoh maydoni bilan tugaydi.
Rimdagi eng qadimgi cherkov Lateranodagi San-Jovanni cherkovidir(miloddan avvalgi 319 yil) .

 Xristian bazilikasining qurilmasi
Davrlar oʻtishi bilan cherkovning tarkibi yanada murakkab holatda qurila boshlagan:

* kirish eshigi oldidagi atrium, uning markazida tahorat olish uchun favvora yoki suvga choʻmish uchun maxsus joy;
* vestibyul;
* transept .

Ibodatxona meʼmorchiligining keyingi rivojlanishiga V-VI asrlardagi Suriya cherkovlari kuchli taʼsir koʻrsatgan. Ular orasida Koja Kalessi cherkovi (miloddan avvalgi V asr) ayniqsa diqqatga sazovordir. Sharqda xristianlik binosining yangi turi — monastir (miloddan avvalgi V asr) vujudga kela boshlagan. Xristian meʼmorchiligining rivojlanishida muhim oʻrinni markazlashtirilgan tuzilmalar egallagan:

* qabr (uning shakllarida kechki antik anʼanalar oʻz ifodasini topdi);
* suvga choʻmdirish joyi;
* xoch shaklidagi cherkovlar (IV-V asrlar).

Rim imperiyasi parchalanganidan soʻng, pravoslav meʼmorchilik anʼanalarining shakllanishi va rivojlanishi Vizantiya hududida 1453-yilda Usmonli turklari tomonidan Konstantinopolni bosib olinganidan soʻng sodir boʻlgan.
Vizantiya sanʼati rivojlanishining ming yillik tarixi davomida cherkovning xoch gumbazli turi ancha keng tarqalgan boʻlib, keyinchalik bu tuzilish rus meʼmorchiligi tomonidan qabul qilingan. Rossiya uchun pravoslav cherkovining namunasi Konstantinopolning ulugʻvor Sofiya sobori edi.

Simvolizm
---------

 Kiyevdagi Avliyo Volodimir soborining ichki koʻrinishi
Anʼanaga koʻra xristian cherkovlari:

* xoch — abadiy najotning asosi sifatida Masihning xochining ramzi,
* doira (rotunda ibodatxonasining bir turi) — abadiylik ramzi,
* kvadrat (chetvertik) — xalqlar cherkovda toʻrtta asosiy nuqtadan birlashadigan yerning ramzi, shuningdek, ruhiy qal’aning ramzi;
* sakkizburchak (toʻrtburchakdagi sakkizburchak) Baytlahm yulduzining timsolidir. **8** raqami — kelajakdagi abadiy hayotning ramzi (dunyo yaratilishining 6 kuni-oʻtmish, yettinchi kun — hozirgi, sakkizinchisi — kelajak),
* kema (odatda choʻzilgan toʻrtburchaklar yoki tasvirlar) Nuh kemasining ramzi boʻlib, „gʻazablangan dunyoviy" ehtiroslar dengizi orqali sokin bandargohga (Osmon Shohligiga) suzib yuradi.

Har bir cherkov nasroniy bayramiga yoki biror avliyoga bagʻishlangan boʻlib, uning xotira kuni cherkov bayrami deb atalgan. Baʼzan cherkovda bir nechta qurbongohlar (altarlar) mavjud boʻlgan  .
Anʼanaga koʻra, ibodatxona qurbongohlari odatda sharqqa qaragan holda qurilgan . Biroq, baʼzi cherkovlarda sharqiy burilish geografik jihatdan mos kelmasligi mumkin boʻlgan istisnolar mavjud (masalan, Tarsus shahidi Yulian cherkovi — qurbongohi janubga burilgan; Tver viloyatining Nikola Rojok — qurbongohi shimolga burilgan). Umumiy anʼanaga koʻra, pravoslav cherkovlari quyidagilarga ega boʻlishi mumkin:

* 1 gumbaz — yagona Rabbiy Iso Masihni anglatadi;
* 2 gumbaz — Masihning ikkita tabiati (ilohiy va insoniy);
* 3 gumbaz — Muqaddas Uch Birlik ;
* 5 gumbaz — Masih va toʻrtta xushxabarchi ;
* 7 gumbaz — Muqaddas Ruhning yetti sovgʻasi (Is. 11:2-3), donolik uyining yetti ustuni (Prit. 9:1), haftaning yetti kuni, yetti nasroniy sirlari, taxtda oʻtirgan qirol oʻng qoʻlidagi kitobning yettita muhri, shuningdek, yetti shoxli va yetti koʻzli oʻldirilgan Xudoning yetti ruhi;
* 9 gumbaz — toʻqqiz daraja farishtalar ;
* 13 gumbaz — Masih va 12 havoriy .
* 24 gumbaz — Eski Ahdda Isroilning 12 qabilasi (yoki 12 ta kichik paygʻambar) va Yangi Ahdda 12 ta havoriy;
* 25 gumbaz — Iso Masihning taxti atrofida oq liboslarda taxtlarda oʻtirgan 24 toj kiygan oqsoqollar;
* 33 gumbaz — u xochga mixlangan Masihning yoshi.

Pravoslav cherkovi quyidagicha taʼriflanadi:

* Yerdagi jannat
* Osmon Shohligi ,
* Masih cherkovi.

Cherkov asosiy qismlari
-----------------------

Pravoslav cherkovida uchta qism ajralib turadi: vestibyul, maʼbadning asosiy hajmi — naos (oʻrta qism) va qurbongoh .

 Pravoslav cherkovining asosiy qismlari
### Pravoslav qurbongohi

**Qurbongoh** -Xudoning sirli turar joyi, cherkovning asosiy qismidir. Qurbongohdagi eng muhim oʻrin toʻrtburchak stol koʻrinishidagi **taxt** boʻlib, u 2 qismga boʻlingan: pastki qismi oq zigʻirdan (srachitsa) tikilgan, ustki qismi esa brokar (inditiya). Taxtning ramziy maʼnosi Rabbiyning koʻrinmas holda yashaydigan joyi deya taʼriflangan.
Qurbongohning sharqiy devori yonida "baland joy " — yepiskop va sintron uchun moʻljallangan baland oʻrindiq — qurbongohning sharqiy devoriga ichkaridan tutashgan, uning boʻylama oʻqiga simmetrik ravishda ruhoniylar uchun kamarli skameyka joylashgan. 
Qurbongoh qismi qurbongoh toʻsigʻi — **ikonostaz** bilan ajratilgan. Rossiyada koʻp bosqichli ikonostazlar boshida paydo boʻladi. XV asr (Vladimirdagi Assos sobori).
Ikonostazdagi piktogrammalarning tarkibi turli xil tasvirlardan iborat boʻlgan. Eng anʼanaviy tarzda yaratilgan tasvirlar:

* Mahalliy qatorning oʻrtasida joylashgan ikki qanotli qirollik eshiklarida koʻpincha 6 ta belgi — Annunciation va toʻrtta xushxabarchining tasviri mavjud.
* Qirollik eshiklarining chap tomonida Xudo onasining ikonasi, oʻng tomonida Iso Masih joylashgan.
* Qirollik eshiklarining oʻng tomonidagi ikkinchi belgi taxtga mos keladi.
* Qirollik eshiklari tepasida Desis darajasidagi „Kuchli Najotkor" yoki „Taxtdagi Najotkor", Uning oʻng tomonida suvga choʻmdiruvchi Yahyo, chap tomonda Xudoning onasi. Desis piktogrammalarining oʻziga xos xususiyati shundaki, raqamlar Masihning markaziy tasviriga biroz qaragan holda tasvirlangan.

Ikonostaz Masihning qiyofasi bilan xoch bilan tugaydi (baʼzan usiz). Ikonostazlar pavilyon tipidagi (Moskvadagi Najotkor Masih sobori) va stol tipidagi (ular XV-XVII asrlarda keng tarqalgan). Ikonostaz — bu yerdagi keladigan samoviy cherkovning ramzi.
Taxtni **qirollik eshiklaridan** ajratib turuvchi parda **katapetazma** deb atalgan. Katapetazmaning rangi har xil — fojiali kunlarda qorongʻi, bayram marosimlarida — oltin, koʻk, qizil ranglari boʻlgan.
Ikonostaz boʻylab cherkovning asosiy maydoni yonidan kichik choʻzilgan balandlik -tashqi qurbongoh mavjud boʻlgan.Tashqi qurbongohning ramziy maʼnosi — unda sodir boʻlgan barcha muqaddas harakatlarning Xudoga yaqinlashishida deya talqin qilinadi. Xuddi shu joyda **ambo** (qirollik eshiklari oldidagi tuz oʻsimtasi) oʻrnatiladi, unda ruhoniy Muqaddas Bitik va vaʼzlarni aytadi. Uning ahamiyati katta — xususan, minbar Masih vaʼz qilgan togʻni ifodalaydi.

Naos — cherkovning asosiy, eng katta maydoni, odamlarning yerdagi yashashi ramzi va Xudo bilan aloqa qilish joyi. Cherkovning oʻrtasida yepiskop minbari joylashgan.
Ibodat paytida qoʻshiqchilar uchun uchun ajratilgan maxsus joy kliros deb ataladi, ikonostazning yon tomonlarida, shuningdek, xorlarda (pravoslav cherkovi gʻarbiy devorining ichki qismidagi balkonda) joylashgan. Katholikonning sharqiy juft ustunlarida qirollik joyi — janubiy devorda hukmdor va ularning atrofidagilar uchun, shimoliy qismida — sodiq turmush oʻrtoqlari va qizlari uchun joy boʻlishi mumkin.
Cherkov bir qandil va shamdon bilan yoritilgan va radiatorlar bilan isitilgan. Ilgari, pechlar ibodatxonalarda ishlagan, murakkab bacalar devorlarga oʻrnatilgan.

Pravoslav cherkovining asosiy bezaklari va diqqatga sazovor joylari piktogrammalardir. Ular turli xil shakllar va ishlab chiqarish usullari bilan cherkovning butun ichki qismini qoplashi mumkin va koʻpincha cherkov devorlaridan tashqarida joylashgan.
Har bir cherkovda kichik osilgan yogʻoch piktogramma mavjud boʻlgan. Kattaroq piktogrammalar ikonostaz va alohida piktogramma qutilariga oʻrnatilgan.

### Vestibyul

Vestibyul (oldingi cherkov) gunohkor yerning ramzidir. Katechumenlar, tavba qiluvchilar va baʼzi kasallar bu yerda ibodat qilishgan. Vestibyulga ayvon (tashqi vestibyul) - zinapoyali ayvon va ibodatxonaning kirish eshiklari oldidagi platforma ham kiradi. Ajoyib dekorativ jozibadorlikka qaramay, baland ayvon unchalik qulay emas edi: keksalar (va ular koʻpchilik) parishionerlar uchun koʻp zinapoyalarga koʻtarilish va tushish, nogironlar aravachalari uchun panduslar, dafn marosimlari paytida oʻliklar bilan tobutlarni olib kelish va olib chiqish qiyin, gonfalonlar, kafan, diniy marosimlardagi yodgorliklari boʻlgan ziyoratgohlar, katta oʻlchamdagi cherkov idishlari, mebellar, qurilish va taʼmirlash iskalalari va boshqalar doimo qiyinchilik tugʻdirgan.
Zamonaviy standartlarga muvofiq, pravoslav cherkovlari xavfsizlik va yongʻin signalizatsiyasi bilan jihozlangan.
Dastlab nasroniy cherkovlarida xayriya uylari, kasalxonalar, qariyalar uylari, bevalar uylari, yetimlar uchun internatlar, uysizlar uchun boshpanalar, oshxonalar va boshqa xayriya tashkilotlari jamoat xizmatini amalga oshirgan.

Pravoslav cherkovlarining turlari
---------------------------------

1. sobor (yepiskop soborlari) — yeparxiyadagi asosiy sobor
2. saroy (Kreml, serflar),
3. cherkov (stauropegial, dekanlik, shahar, qishloq, shahar tashqarisi),
4. monastir (shlyuz, oshxona, gʻor, konfessional). Monastirning eng katta yoki eng qadimgi ibodatxonasini „katholikon", ruscha „sobor" deb atash mumkin).

```
Xoch gumbazli ibodatxona (X asrda paydo bo'lgan. Xristianlikning qabul qilinishi bilan, ma'badning eng qadimgi turi, keng tarqalgan);
Chodir ibodatxonasi (16-asrdan keng tarqalgan);
" Qo'ng'iroq ostidagi Izhe "(15-asrning oxiridan boshlab, 15-asr oxiri - 16-asrning birinchi yarmida keng tarqalgan. ): qo'ng'iroq darajasi ma'badning asosiy hajmidan yuqorida joylashgan;
```

* Kema (17-asr oʻrtalarida paydo boʻlgan, barokko davrida keng tarqalgan);
* Toʻrtburchakda sakkizburchak (barokko davrida keng tarqalgan);
* Rotunda (alohida Qadimgi rus namunalari („Germaniya maʼbudasi"), barokko (Podmoklovo shahridagi Bokira qizning tugʻilishi cherkovi) va klassitsizm (Ordinkadagi „Barcha qaygʻulilarning quvonchi" ikonasi cherkovi), kamdan-kam uchraydi);
* Hall ibodatxonasi (tanlangan misollar, masalan, Sankt-Peterburgdagi Pyotr va Pol sobori (1712-33) G.

Manbalar
--------

1. ↑  Vseobщaya istoriya arxitekturi // Rannexristianskaya arxitektura. T. 2, 1973 g.
2. ↑ . 26-mart 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24-mart 2012-yil.
3. ↑ . 31-dekabr 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 11-yanvar 2009-yil.
4. ↑  V. I. Plujnikov. Termini rossiyskogo arxitekturnogo naslediya. Moskva, 2011

Adabiyot
--------

* Zamonaviy xristian arxitekturasi haqida Anastasis.me „Imon" loyihasining chiqarilishi Arxivnaya kopiya .
* Xram xristianskiy / / Brokxaus va Efronning entsiklopedik lugʻati : 86 tonnada (82 tonna va 4 ta qoʻshimcha). — Sankt-Peterburg. 1890-1907.
* Melnik A. G. XVII asr maʼbadining tashqi shakllarining ramziyligi haqidagi savolga. // Rostov muzeyining aloqalari. — Rostov, 1991 yil. — Muammo. 1 . — S. 145-151 .
* Melnik A. G. Oʻrta asrlarning oxirlarida Rossiyada maʼbadning baʼzi shakllarini ramziy tushunish haqida // Rossiya tarixi: mentalitet muammolari. Annotatsiyalar.. — M. 1994 yil. — S. 68-69 . — ISBN 5-201-00574-8 .
* Melnik A. G. 15-17-asr oʻrtalaridagi rus yuqori ikonostazalarining tarixi va tipologiyasi haqida. // Rostov erining tarixi va madaniyati. 1994 yil. — Rostov, 1995 yil. — S. 114-124. Arxivlangan 24 2015 yil sentyabr yilning.
* Melnik A. G. 16-asr rus ibodatxonalari arxitekturasining eng muhim paradigmalaridan biri sifatida Moskva Assos soborining ichki qismi. // Rostov erining tarixi va madaniyati. 1994 yil. — Rostov; Yaroslavl, 1995 yil. — S. 124-133 . — ISBN 5-85975-035-8 .
* .
* Melnik A. G. XVI asrning olti ustunli besh gumbazli rus ibodatxonalari haqida. // Rostov muzeyining aloqalari. — Rostov, 2000 yil. — Muammo. 10 . — S. 193-251 .
* Melnik A. G. Buyuk Rostov cherkovlarida 17-19-asrlar oxiri ikonostazalari // Vestnik Ros. gumanitar fan. fond. — 2009 yil. — № 3 (56) . — S. 131-143 .
* .
* Melnik A. G. 16-asrning Solovetskiy monastiri ibodatxonalaridagi ikonostaz oldidagi makonni bezash. // Solovetskiy dengizi. Tarixiy va adabiy almanax. — 2012 yil. — Muammo. 11 . — S. 46-50 .
* *Uspenskiy B. A.* Rossiya ibodatxonasi qiyofasida quyosh-oy simvolizmi Arxivnaya kopiya // *Uspenskiy B. A.* Xoch va doira : Xristian ramzlari tarixidan. — M .: Slavyan madaniyatlari tillari, 2006. — S. 225-258.