**Aqtogʻay** (qozoqcha: *Ақтоғай*) — Qozogʻiston Respublikasining Sharqiy Qozogʻiston viloyati Ayagʻoz tumanidagi qishloq. Aqtoʻgʻay qishloq xoʻjaligining maʼmuriy markazi va yagona aholi punkti. KATO kodi - 633441100. Turkiston-Sibir temir yoʻlidagi yirik temir yoʻl uzeli.

Fizik va geografik xususiyatlari
--------------------------------

Aqtoʻgʻay Balxash-Alakol pasttekisligida, Balxash koʻliga yaqin joyda joylashgan. Qishloq yaqinida Ayag‘oz daryosi Balxash ko‘liga quyiladi.

Iqlimi keskin kontinental, yozi issiq - 40 ° C gacha, qishi qattiq - -40 ° C gacha. Viloyat markazi – Ayag‘oz shahrigacha bo‘lgan masofa 100 kilometr, viloyat markazi – Ust-Kamenogorsk shahrigacha – 420 kilometr, poytaxt Ostona shahrigacha – 1250 kilometrni tashkil etadi.

Aqtoʻgʻaydan 22 km sharqda Sharqiy Qozogʻiston viloyatining Ayagʻoz tumanida mis zaxiralari boʻyicha dunyoda 4-oʻrinni egallagan Aqtoʻgʻay mis koni topildi. Shu munosabat bilan 2011-yilda Aqto‘g‘ayda "Kazakmys" kompaniyasiga qarashli Aqto‘g‘ay kon-qayta ishlash zavodi (2014-yildan – KAZ Minerals ) ishga tushirildi. Hisobotda qayd etilishicha, konni o‘zlashtirishning taxminiy xarajatlari taxminan 1,5-2 milliard dollarni tashkil etadi, kontsentratdagi mis ishlab chiqarishning kutilayotgan hajmi yiliga 100 ming tonnani tashkil etadi.

Tarixi
------

Qozogʻiston SSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1957-yil 1-iyuldagi farmoni bilan Aqtoʻgʻay ishchilar posyolkasi sifatida tasniflandi.

1954-yilda SSSR va Xitoy Xalq Respublikasi oʻrtasida Lanchjou – Urumchi – Olma-Ota temir yoʻlini yaratish toʻgʻrisida shartnoma tuzildi. 1959-yilda Aqto'g'ay- Drujba (Do'stlik) uchastkasida birinchi poezdlar harakatlana boshladi. Biroq, keyinchalik Xitoy bilan munosabatlar yomonlashdi va Do'stlik- Alashankou uchastkasi faqat 1990-yilda qurilgan.

  

Ammo Uzoq Sharq va Qozog'istonning Rossiya uchun ahamiyatini va Xitoy Xalq Respublikasi bilan chegaradagi mojarolar (to'qnashuvlar) haqida gap ketganda, o'sha vaqtga kelib rivojlangan xalqaro vaziyatni tushunish uchun Damanskiy oroli uchun bo'lgan janglarni eslash kifoya. Uzoq Sharq, Janubiy Qozog'istondagi Jung'or darvozasidagi janglar, Hukumat SSSR va partiya qaror qabul qildi va KPSS Markaziy Komiteti va SSSR Vazirlar Sovetining 1970-yil 23-oktyabrdagi № 38-sonli qarorini chiqardi. 878-301 "Sharqiy Sibir, Uzoq Sharq va Markaziy Osiyo mintaqalarida chegara yo'llarini qurish va rekonstruksiya qilish to'g'risida". Unga muvofiq, SSSR Mudofaa vazirligi, SSSR Qurolli Kuchlarining Bosh harbiy qurilish boshqarmasida 1970-yilda Irkutsk - Chita (hozirgi Baykal ) qurilishi va rekonstruktsiyasini boshlagan to'rtta alohida yo'l qurilish brigadalari tashkil etildi. va Oqto‘g‘ay yo‘llari.Do‘stlik.

Avtomobil yo'llarini qurish va rekonstruksiya qilishni moliyalashtirish SSSR Vazirlar Kengashi tomonidan yiliga bir marta markazlashtirilgan tarzda ajratilgan kapital qo'yilmalar hisobidan amalga oshirildi.

Har birida 5000 ga yaqin xodimlardan iborat 11 ta batalyon brigadalarini shakllantirish Mudofaa vazirining qurilish va qo'shinlarni joylashtirish bo'yicha o'rinbosari va SSSR Mudofaa vazirligining harbiy qurilish kompleksi shtab-kvartirasiga topshirildi.

1970-yilda SSSR Mudofaa vazirligi Maxsus qurilish Bosh boshqarmasi tomonidan 146-alohida yo'l qurilish brigadasi tuzilib, uzunligi 373,5 km bo'lgan Oqto'g'ay- Ucharal - Beskol - Ko'ktuma -Drujba avtomobil yo'li qurilishiga yuborilgan. 146-SDBR xodimlari yo'l qurilishidan tashqari, avtomobil yo'llari qurilishi zonasida, xususan, Oqto'g'oyda aholi punktlarini tartibga solish va qurishda ishtirok etgan. Avtomobil yo'lining qurilishi 1977-yilda yakunlangan.

1985-yilda Oqtoʻgʻay temir yoʻl orqali Turksibni markaziy Qozogʻiston bilan bogʻlagan Sayak stansiyasiga ham bogʻlandi va Doʻstiq-Aqtoʻgʻay-Sayak- Balxash - Moʻyinti toʻgʻridan-toʻgʻri temir yoʻl yoʻnalishini ochdi.

Qishloqda temir yoʻl transporti korxonalari bor.

Aholisi
-------

1999-yilda qishloq aholisi 5031 kishi (2458 erkak va 2573 ayol) edi. 2009-yilgi aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra, qishloqda 6251 kishi (3178 erkak va 3073 ayol) yashagan.

Shuningdek qarang
-----------------

* Qozog'iston temir yo'llari
* Oqto'g'ay stantsiyasi

Havolalar
---------

1. ↑  „База КАТО".  Агентство Республики Казахстан по статистике. 25-dekabr 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi.
2. ↑  „Аягозский район | Общий обзор по району".  Государственный архив Восточно-Казахстанской области и его филиалы. 2-sentyabr 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-mart 2016-yil.
3. 1 2  „Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года".  Агентство Республики Казахстан по статистике. 13-may 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi.