**Tarkibning Doimiyligi Qonuni** — kimyoning asosiy qonunlaridan biri. Tarkibning doimiylik qonuni
Buyuk mutafakkir Abu Ali ibn Sino «Tib qonunlari» asarida sodda va murakkab dorilarni ta’riflab, har qanday dorivor vosita ma’lum tarkibga ega bo‘lishini izohlash orqali tarkibning doimiyligi haqidagi dastlabki tushunchalarni bayon etgan. 
1781 yilda A.Lavuaze karbonat angidridi gazini 10 xil usul bilan hosil qilib, gaz tarkibidagi uglerod va kislorod massalari orasidagi nisbat (CO2) 3:8 ekanligini aniqladi.
Bundan har qanday kimyoviy toza modda qaysi va qanday usulda olinishidan qat’iy nazar o‘zgarmas sifat va miqdoriy tarkibga ega degan xulosa chiqarildi. 
1803 yilda fransuz olimi Bertole qaytar reaksiyalarga oid tekshirishlar asosida kimyoviy reaksiya vaqtida hosil bo‘ladigan birikmalarning miqdoriy tarkibi reaksiya uchun olingan dastlabki moddalarning massa nisbatlariga bog‘liq bo‘ladi degan xulosa chiqardi.
Fransuz olimi J.P.Prust Bertolening yuqoridagi xulosasiga qarshi chiqdi.
U kimyoviy toza birikmalarning miqdoriy tarkibi bir xil bo‘lishini o‘zining juda ko‘p tajribalarida isbotlab berdi va 1809 yilda tarkibning doimiylik qonunini quyidagicha ta’rifladi:
• Har qanday kimyoviy toza birikma, olinish usulidan qat’iy nazar, o‘zgarmas sifat va miqdoriy tarkibga ega. 

```
Masalan, toza suvni bir necha xil usul bilan olish mumkin:
```

1) vodorod va kisloroddan sintez qilib:

```
                   2H2 + O2 = 2H2O
```

2) neytrallanish reaksiyasi asosida:

```
                   NaOH + HCl = H2O + NaCl
```

3) metanni yondirib:

```
                   CH4 + 2O2 = CO2 + 2H2O
```

4) kristallogidratni parchalash:

```
                   CuSO4 * 5H2O =5 H2O + CuSO4
```

5) gidroksidlarni qizdirish:

```
                   Cu(OH)2 = CuO + H2O
```

6) kislotalarni parchalash:

```
                   H2SiO3 = H2O + SiO2
```

7) oksidlar bilan kislotalar reaksiyasi natijasida:

```
                   ZnO + H2SO4 = ZnSO4 + H2O
```

  

```
Hosil bo‘lgan  suvlarning tarkibida 11,11%  vodorod va 88,89% kislorod bo‘lib, suv 0 ํC da muzlaydi, 100 ํC da qaynaydi, 4,5 ํC  da zichligi 1 g/sm3  ga teng, o‘zgarmas elektr o‘tkazuvchanlikka va qovushqoqlikka ega. Bu qonunga molekulyar tuzilishli moddalar - gaz, suyuqlik va oson suyuqlanadigan qattiq moddalar bo‘ysunadi.
```

Barcha noorganik moddalarning faqat 5% gina molekulyar tuzilishga ega. Molekulyar tuzilishli moddalar qatoriga inert gazlar (1 atomli), O2 , N2, F2, Cl2, H2 va bosqalar (2 atomli), suv, ammiak, metan, uglerod oksidlari kiradi(ko‘p atomli). Bunday moddalarning tarkibi doimiy bo‘ladi.
Mavjud anorganik moddalarning 95% molekulyar tuzilishga ega emas. Bunday moddalar tarkibi atomlardan, ionlardan tashkil topgan. Shuning uchun ular nomolekulyar tuzilishga ega.
Vodorod peroksid — H2O2 suv kabi sifat tarkibiga ega bo‘lsa-da, suvdan miqdoriy tarkibi bilan farqlanadi. Vodorod peroksidda vodorodning massa ulushi 5,88% ni, kislorodning massa ulushi 94,12% ni tashkil qiladi. Vodorod peroksid suvdan keskin farqlanuvchi xossaga ega bo‘lgan moddadir. 
• Modda tarkibidagi atomlarning miqdor o‘zgarishlari sifat o‘zgarishlariga olib keladi. 
• Miqdor va sifat doimo bog‘liqlikda bo‘ladi. 
Ingliz olimi Dalton «Birikmalar bir elementning ma’lum sondagi atomlari boshqa elementning aniq sondagi atomlari bilan birikishidan hosil bo‘ladi» degan fikr bildirgan (boshqacha qilib aytganda, birikmalar ikki yoki undan ortiq elementlarning aniq sondagi atomlari biri kishidan hosil bo‘ladi).
Ko‘p elementlar bir-biri bilan birikkanda, ushbu elementlar massalari nisbati har bir holda bir-biridan farq qiluvchi aniq qiymatga ega bo‘lgan turli birikmalar hosil qiladi. Masalan, uglerod kislorod bilan ikki xil birikma hosil qiladi. Ulardan biri – uglerod (II)-oksid (CO) 42,88% uglerod va 57,12% kislorod tutadi. Ikkinchi birikma – uglerod (IV)-oksidi (CO2) 27,29% uglerod va 72,71% kislorod tutadi. Shunday birikmalarni o‘rganish jara yonida J.Dalton 1803-yilda karrali nisbatlar qonunini kashf qildi. 
• Agar ikki element bir-biri bilan bir necha kimyoviy birikma hosil qilsa, bu birikmalardagi bir element massasiga to‘g‘ri keluvchi boshqa element massalari o‘zaro kichik butun sonlar nisbatida bo‘ladi. 
Bu qonun elementlarning birikmalar tarkibiga aniq miqdorlarda kirishini bevosita tasdiqlaydi. Uglerod (II)-oksidi va uglerod (IV)-oksidi hosil bo‘lishida uglerodning bir xil massasi miqdori bilan birikuvchi kislorod massasi miqdorini hisoblab ko‘raylik. Buning uchun ikkala birikmadagi uglerod va kislorod miqdorini ko‘rsatuvchi kattaliklarni bir-biriga bo‘lib ko‘ramiz.
Zamonaviy tekshrishlar asosida ko‘pdan ko‘p moddalar o‘zgaruvchan tarkibga ega ekanligi aniqlandi. Masalan, titan oksidi TiO1,8 dan TiO 1,2 gacha, mis(1) oksidi tarkibi Cu1,8O dan Cu2O gacha , temir(11) oksidi Fe0,89O dan Fe0,95O gacha, TiO1,46 TiO1,56 gacha o‘zgarishi aniqlangan. Bunday moddalar d-elementlarning oksidlari, gidridlari, karbidlari, nitridlari va sulfidlari orasida keng targalgan. Ular ko‘pincha ravshan rangli, yarim o‘tkazgich xossasiga ega, ularning reaksion qobiliyati va katalitik aktivligi ancha yuqori. O‘zgaruvchan tarkibli moddalar xossalarini tekshirgan N.S.Kurnakov taklifiga ko‘ra o‘zgaruvchan tarkibli birikmalar bertolidlar deb, o‘zgarmas, ya’ni molekulyar tarkibli birikmalar daltonidlar deb ataladigan bo‘ldi.

Foydalanilgan adabiyotlar

I.R.Asqarov, N.H.To‘xtaboyev, K.G‘.G‘opirov. 7-sinf kimyo. darslik – T.: "Sharq", 2017 y. 40-41 b.