**Sarni** ( ukraincha: *Сáрни* ), *Does* deb tarjima qilingan, Ukraina gʻarbidagi Rivne viloyati ( viloyati )dagi kichik shahar. Sarni tumani ( tuman )ning maʼmuriy markazi boʻlib, Sluch daryosidagi yirik temir yoʻl tugunidir. Aholisi: 28,865

Tarix
-----

### 1939-yilgacha bo'lgan tarix

Sarni o'zining boshida o'rmonlar va botqoqliklar orasida joylashgan Poleziya-Volxin chegarasida joylashgan kichik bir qishloq edi. Uning nomi "serna" so'zidan olingan bo'lib, o'sha paytda bu hududda erkin yurgan yovvoyi echkilarga ishora qiladi.

Sarni Halich-Voliniya qirolligining bir qismi edi. Keyinchalik u Litva Buyuk Gertsogligi, keyin Polsha-Litva Hamdo'stligi tomonidan qo'shildi. 1795 yildan Rossiya imperiyasining bir qismi, Volin gubernatorligi tarkibiga kirgan. Keyinchalik u general Feliks Dzerjinskiyning mulkiga aylandi.

Temir yo'l Sarniga 1885-yilda yetib bordi, aynan o'sha yili Sarni rasman shahar sifatida tashkil etilgan. Bu Rivne - Luninets va Kovel - Korosten temir yo'llari o'rtasidagi muhim kesishmaga aylandi, ayniqsa 1901-yilda temir yo'l stantsiyasi qurilgandan so'ng, Kievni Kovel bilan bog'laydigan temir yo'l liniyasiga bog'langan "janubiy-g'arbiy chiziq" va u endi "Poleziya chizig'iga" qo'shildi. Shu bilan birga, yirik lokomotiv deposi qurildi va Sarni temir yo'l faoliyatining markaziga aylandi, natijada temir yo'lchilar uchun yangi uy-joy qurish zarurati tug'ildi.

Sarny asosiy hudud chegaralarida temir yo'l vokzallari sifatida belgilangan bir qator shahar va shaharlardan biri edi. Ushbu munitsipalitetlar ishlab chiqarish va bozorlar bilan qanchalik bog'liqligi, shu jumladan eksport uchun qishloq xo'jaligi mahsulotlarini kontsentratsiyalash nuqtalari bo'lganligi bilan ajralib turardi. Sarni o'rmonlar bilan o'ralganligini hisobga olsak, yog'och ishlab chiqarish ham muhim va rivojlanayotgan sanoatga aylandi.

Sarni 1903-yildan boshlab, Sarni Rossiya hukmronligi ostida bo'lgan Kishinevdagi pogromlardan keyin rus yahudiylarining joylashishining markaziga aylandi. Rossiya ichki ishlar vaziri Vyacheslav fon Plehve yahudiylarga yashash uchun "ruxsat" berilgan qishloqlar ro‘yxatini e’lon qildi, ulardan biri Sarni edi. General Dzerjinskiy Sankt-Peterburgga borib, Sarnini yahudiylar uchun "ruxsat etilgan shaharcha" sifatida tashkil etish uchun ruxsat oldi. Qirollik farmoniga ko'ra, har 100 qishloq yahudiylarning yashashiga ruxsat berilgan shaharcha qurish huquqiga ega edi. Ruxsat olgandan so'ng, general Dzerjinskiy o'z yerini sotib olishdan ko'ra, faqat ijaraga olish huquqiga ega bo'lgan yahudiy fuqarolarga ijaraga berishni boshladi.

1912-yilda o'rmon mahsulotlari va to'qimachilik savdogarlarining moliyalashtirish talablariga javoban Sarnyda birinchi bank - Sarny Mutual Credit & Loan tashkil etildi.

1914-yilgacha Sarnida bitta xususiy maktab bo'lgan va davlat maktablari yo'q edi. Xususiy maktab temir yo'l rahbariyatiga tegishli bo'lgan va birinchi navbatda temir yo'l xodimlarining farzandlari manfaati uchun to'rt sinfli rus maktabi edi. Xuddi shu davrda Sarnida tibbiyot muassasalari yo'q edi, shaharda faqat bitta shifokor.

Sarni 1918-1920-yillar oraligʻida Ukrainadagi Petlura pogromlaridan qochgan koʻp sonli yetim bolalar uchun markazga aylandi Shahar 1919-1921-yillardagi Polsha-Sovet urushidan keyin Polshaga qoʻshib olingan. Shaharning Rossiya chegarasiga yaqinligi tufayli u Polsha-Sovet urushidan keyin Polsha harbiy markaziga aylandi. Bundan tashqari, Ikkinchi jahon urushi boshlanishidan oldin Sarni yonida aerodrom qurilgan.

Shaharning iqtisodiy cho'qqisi Birinchi jahon urushidan keyin, ayniqsa 1921 va 1939-yillardagi Polsha hukmronligi davrida, qo'shni Rovno shahri bilan yaqin iqtisodiy va ijtimoiy munosabatlarni o'z ichiga olgan, Polsha hukmronligidan oldin oldingi viloyat markazi bo'lgan. .

1921-yilda shahar Ikkinchi Polsha Respublikasi tarkibiga kirdi. Sarny, shuningdek, Varshava va Lodz kabi Polshaning metropolitan markazlari bilan yaqin iqtisodiy aloqalarni rivojlantirdi. Polshada u Sarni okrugi (powiat) ning qarorgohi boʻlgan, avvalo Polesie vodiysida, soʻngra 1930-yildan Volin vodiysida. Bu davrda temir yoʻl vokzali atrofida, xususan, yogʻoch savdogarlarining ehtiyojlari uchun toʻrtta mehmonxona qurildi. Bundan tashqari, Sarnida o'n kishilik politsiya bo'linmasi, doimiy sudya va kotib bilan ishlaydigan sud binosi, pochta bo'limi va o'sha vaqt uchun ayniqsa muhim bo'lgan qattiq spirtli ichimliklar sotadigan davlat do'koni bor edi.

1921-yil holatiga ko'ra, shaharning taxminan 50% asosan polyak, ukrain va rus millatiga mansub, ular ham yahudiy bo'lgan 2800 ga yaqin kishilardan iborat edi. Shahar temir yo'l bilan bo'lingan, bir tomonda asosan yahudiylar, boshqa tomondan esa yahudiy bo'lmaganlar: "Poleziya tomoni". Parallel ta'lim tizimlari yahudiylar va yahudiy bo'lmaganlar uchun ishlab chiqilgan, chunki yahudiy o'quvchilarning davlat o'rta maktablariga borishlarini cheklovchi 10% kvota mavjud edi.

Sarni Polshaning okrugi va Polsha qonunchiligi ostida bo'lishiga qaramay, o'sha paytdagi ijtimoiy ta'sir ukrainaliklar, shu jumladan ukrainalik millatchilik tuyg'ulari edi.

1930-yillarda Polsha harbiy ma'muriyati Sluch daryosi bo'yida Sarni mustahkamlangan hududi ( *Sarnenski Rejon Umocniony* ) deb nomlanuvchi Sarni hududida bir qator istehkomlar qurdi.

### 1939–1944; Sarni qirgʻini I (1939), Sarni qirgʻini II (1942), Volin genotsidi (1943)

1939-yilda Sarni Ribbentrop-Molotov pakti va Sovet qo'shinlarining Polshaga bostirib kirishi ortidan rus qo'shinlari tomonidan bosib olingan. Rossiyaning oldinga siljishi Polsha qarshiligiga duch keldi. Sarni brigada generali Vilgelm Orlik-Ryukeman qo'mondonligi ostidagi bo'linmalar uchun konsentratsiya nuqtasiga aylandi. Podpolkovnik Nikodem Sulik boshchiligidagi "Sarniy" polki himoya qildi. Polk Sarni mustahkamlangan hududining mustahkam istehkomlari asosida Sovet 60-oʻqchi diviziyasining hujumini toʻxtatdi. Ikkinchi leytenant Yan Bolbot qo'mondonligi ostida bitta bunker ekipaji 19-sentyabrgacha o'z pozitsiyasida turib, Sovet bo'linmalarining oldinga siljishini kechiktirdi.

Germaniya Ribbentrop-Molotov paktidan voz kechishi va 1941-yil 22-iyunda Germaniyaning Rossiyaga hujumi natijasida shahar 1941-yil 8-iyulda fashistlar Germaniyasi tomonidan bosib olingan.

O'sha paytda Sarnida taxminan 5000 kishilik yahudiy aholi bor edi. Rossiya qo'shinlari chekinayotganda, ukraina millatchilari rus qo'shinlari bilan chekinmadilar, aksincha, natsistlar bilan ittifoq tuzish orqali Ukraina mustaqilligini qo'llab-quvvatlash imkoniyatini ko'rdilar.

Nemis istilosidan so'ng, natsistlar Sarni yahudiylarini majburiy mehnat sifatida qo'mondon qildilar. Bundan tashqari, yahudiy aholisi o'z mol-mulkining katta qismini natsistlarga topshirishga majbur bo'ldi, buyruqlar asosan Ukraina politsiyasi tomonidan amalga oshirildi.

1942-yil aprel oyida Sarnida getto tashkil etildi, unga Sarni va uning atrofidagi shaharlardan yahudiylar majburan jalb qilindi.

1942-yil avgust oyida Sarnida Sarni qirg'ini deb nom olgan voqea sodir bo'ldi. Ikki kun ichida, 1942-yil 27-28 avgustda 14 dan 18 000 gacha odam, asosan Sarni va uning atrofidagi shaharlardan kelgan yahudiylar, jumladan, taxminan 100 ga yaqin lo'lilar shahar chetidagi chuqurliklar tayyorlangan jarlarda muntazam ravishda qatl qilindi.. Qatllarni nemis qo'shinlari va Ukraina yordamchi politsiyasi amalga oshirdi, ularga Todt tashkilotining 200 ga yaqin a'zosi yordam berdi. 1961-yilda Sarni shahridagi yahudiy jamiyati tarixiga bag'ishlangan yodgorlik kitobi nashr etilgan bo'lib, unda omon qolgan jamoalarning birinchi shaxsi qayd etilgan.

1943-yilda boshlangan Volin genotsidi paytida Sarni Ukraina qo'zg'olonchilar armiyasi tomonidan qirg'in qilingan Volin qishlog'ining etnik polshalik aholisi uchun boshpana bo'lgan. 1943- yil may oyida Germaniya hukumati shaharni ukrainaliklardan himoya qilgan Polsha politsiya bo'linmasini tuzdi. 1944-yilda ko'pchilik polyaklar umumiy hukumatga yoki OST-Arbeiters sifatida Uchinchi Reyxga ko'chirildi.

### 1944 - hozirgi kungacha

Sarni 1944-yil 11-yanvarda Sovet qo'shinlari tomonidan qaytarib olingan. 1944-yildan Ukraina SSR va 1991 yildan boshlab mustaqil Ukrainaning bir qismi

1972-yilda Sarni atrofidagi daryoda Panzerdan moslashtirilgan rus tanki SU-76i topildi. Aniqlanishicha, bu 1944-yil 11-yanvarda Rossiyaning 143-oʻqchilar diviziyasining Sarnida oldinga siljishini qoʻllab-quvvatlash maqsadida daryoni kesib oʻtishga uringan tank edi. Tank muzni yorib o‘tib, ekipaji bilan cho‘kib ketdi. 1972-yilda topilganidan so'ng, tank qayta tiklandi, ta'mirlandi va Sarnidagi o'sha paytdagi Lenin prospekti yodgorligiga qo'yildi.

Zamonaviy Sarni asosan qishloq xo'jaligiga asoslangan iqtisodiyotga ega. 1990-yillargacha u sanoat va transport markazi hisoblangan, uning asosiy tarmoqlari mashinasozlik va metallga ishlov berish, qurilish materiallari, yog'ochga ishlov berish va zig'irni qayta ishlash bo'lgan. Sha-ar va uning iqtisodiyoti 1986-yilgi Chernobil AESdagi halokatdan uzoq bo'lishiga qaramay, ta'sir ko'rsatdi. Sarni shahridagi taxta tegirmon sanoatiga yangi sarmoya kiritishga qiziqish bor.

2022-yil 16-mart kuni kechqurun Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi paytida shahar birinchi marta Rossiya Qurolli kuchlari tomonidan raketa zarbasiga uchradi. Rovno viloyati davlat maʼmuriyati rahbari Vitaliy Kovalning soʻzlariga koʻra, zarba Sarnidagi harbiy infratuzilma obʼyektlaridan biriga yetkazilgan. Shuningdek, u qurbonlar yo‘qligini aytdi.

 Avtomobil ta'mirlash ustaxonasi 2022-yil 25-iyunda raketa hujumiga uchradi
2022-yil 25-iyun kuni kechqurun shahar Rossiya Qurolli kuchlari tomonidan ikkinchi marta raketa zarbasiga uchradi. Rivne viloyati davlat ma'muriyati rahbari Vitaliy Kovalning so'zlariga ko'ra, hujum fuqarolik infratuzilmasiga uyushtirilgan, kamida 4 kishi halok bo'lgan va yana 7 kishi yaralangan.

2022-yil 28-avgust kuni kechqurun Sarnida havo hujumi haqida ogohlantirish paytida kuchli portlashlar yangradi, shahar uchinchi marta Rossiya Qurolli Kuchlaridan raketa bilan urilgan. Rovno viloyati davlat ma'muriyati rahbari V.Kovalning so'zlariga ko'ra, harbiy infratuzilma ob'ektiga jami to'rtta raketa zarbasi qayd etilgan. Qurbonlar yo‘q. Zarba to‘lqinidan 30 ga yaqin turar-joy binolari va tuman markaziy shifoxonasi binolari vayron bo‘lgan.

Iqlim
-----

| **{{{Joy\_ot}}} iqlimi** |
| --- |
| Koʻrsatkich | Yan | Fev | Mart | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek |

Taniqli odamlar
---------------

* Cheslav Bobrovski (1904-1996), polshalik iqtisodchi
* Vitaliy Bunechko (1973 yilda tug'ilgan), Ukraina davlat xizmatchisi va siyosatchisi
* Oleksandr Chernov (2002 yilda tug'ilgan), ukrainalik futbolchi

Qardosh shaharlar - qardosh shaharlar
-------------------------------------

* Polsha Długołęka, Poland
* Polsha Nowy Dwór Gdański, Poland

* Sarni yaqinidagi yo'lSarni yaqinidagi yo'l
* Sarny katolik cherkoviSarny katolik cherkovi

Manbalar
--------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13  Shlomo Zandweiss, Sarny – Its Creation, Existence and Destruction.
2. 1 2 3 4 5 6 7  Uncredited, Wildlife, Legends and History make Sarny a Memorable Destination; Ukraine Channel.
3. 1 2 3 4 5 6  Ben-Zion Dinor, The Origins and Configuration of Sarny.
4. ↑  Baruch Raks, From the Beginning to the End.
5. ↑  Aryeh Avtikhi, That Was The Sarny of The Past.
6. ↑  Uncredited, About Sarny Wayback Machine saytida arxivlandi (2016-08-28).; Before America.
7. ↑  Bronia Cimmerman Bronkesh, Sarny, Poland 1921-1941 Wayback Machine saytida arxivlandi (2016-04-23). contained in "My Life Before America 1921-1947"; Before America.
8. ↑  Wieczorkiewicz, Paweł Piotr*. Kampania 1939 roku*. Warsaw: Krajowa Agencja Wydawnicza, 2001 — 98 bet. ISBN 83-88072-53-6.
9. 1 2  Zvi Pearlstein, The Ghetto- The Beginning of The End.
10. ↑  Peter Longerich, *Holocaust: The Nazi Persecution and Murder of the Jews*.
11. ↑  Alex Levin, *Under the Yellow & Red Stars* Wayback Machine saytida arxivlandi (2016-08-09)..
12. ↑  United States Holocaust Memorial Museum, Profile of Itzhak Gendelman Wayback Machine saytida arxivlandi (2016-09-17)..
13. ↑  Y. Kariv, (ed.
14. ↑  Achtung Panzer, German Panzers SU-76i Wayback Machine saytida arxivlandi (2018-01-08)..
15. ↑  Uncredited, Sarny.
16. ↑  Uncredited, Hundreds growing up under radiation cloud helped by charity Mission Without Borders.
17. ↑  European Business Association, Investments into the Ukrainian wood-processing industry are increasing.
18. ↑  „Російські військові обстріляли Сарни на Рівненщині – місцева влада" (uk). *Радіо Свобода*. Qaraldi: 17-mart 2022-yil.
19. ↑  „Через ракетний удар по Сарнах на Рівненщині загинули чотири людини – голова ОВА" (uk). *Радіо Свобода*. Qaraldi: 26-iyun 2022-yil.
20. ↑  „Російські війська обстріляли Рівненщину, попередньо без жертв – голова ОВА" (uk). *Радіо Свобода*. Qaraldi: 28-avgust 2022-yil.