*Gayumars sudi*
Mirak akaga mansub *Faridun ajdaho qiyofasida oʻgʻillarini sinaydi*
**Shoh Tahmaspning *Shohnomasi*** (forscha: شاهنامه شاه‌طهماسب) — Buyuk Eron milliy eposi boʻlgan "*Shohnoma* "ning eng mashhur tasvirlangan qoʻlyozmalaridan biri va fors miniatyurasi sanʼatining yuksak nuqtasidir. Bu, ehtimol, hozirgacha ishlab chiqarilgan matnning, eng toʻliq tasvirlangan qoʻlyozmasi. Yaratilganda qoʻlyozma 759 sahifadan iborat boʻlib, ulardan 258 tasi miniatyuradir. Bu miniatyuralar hukmdorlar Shoh Ismoil I va Shoh Tahmasp I davrida Tabrizdagi qirollik ustaxonasi rassomlari tomonidan qoʻlda chizilgan. U tugallangach, "*Shohnoma* "1568-yilda Usmonli sultoni Salim II ga sovgʻa qilingan. Sahifa hajmi taxminan 48 x 32 sm va matn eng yuqori sifatda nastaʼliq yozuvida yozilgan. Qoʻlyozma 1970-yillarda parchalanib ketgan va sahifalari hozir butun dunyo boʻylab turli toʻplamlarda saqlanmoqda.

Tarix
-----

U Tabrizda yaqinda shaharni oʻz nazoratiga olgan Shoh Ismoil I buyrugʻi bilan tashkil etilgan. Shoh Ismoil I xarizmatik va harbiy tajovuzkor lider boʻlib, bu unga katta aholiga ega boʻlgan katta hududlarni bosib olishga imkon berdi. Shu sababli, u koʻplab ixtisosliklarga ega boʻlgan va turli uslublar boʻyicha tayyorgarlik koʻrgan turli xil rassomlar bilan tanishish imkoniyatiga ega boʻldi, bu esa rassomlarning hamkorligiga imkon berdi va keyinchalik Tabriz uslubi deb nomlangan yangi uslub paydo boʻlishiga olib keldi.

U bu qoʻlyozmani siyosiy manzaradagi oʻzgarishlarning namoyishi va shoh sifatidagi hukmronligini tasdiqlovchi sifatida tasvirlashni Safaviy Forsning eng koʻzga koʻringan rassomlariga topshirdi. "*Shohnoma* "komissiyasi hukmdor sifatida qonuniylikni tasdiqlashning keng tarqalgan usuli edi, chunki matnda shoh shubhasiz boʻysunishi va hurmat qilinishi kerak boʻlgan kuchli, barqaror shaxs sifatida tasvirlangan.

Bunday qimmatbaho va dabdaba bilan bezatilgan qoʻlyozma Ismoil I ni forslarning kuchi va mashhurligiga bogʻliq boʻlgan muvaffaqiyatli va qudratli rahbar sifatida taqdim etgan boʻlar edi. Katta ehtimol bilan, qoʻlyozma oxir-oqibat Usmonlilar imperiyasining sultoni Sulaymon Qonuniyga sovgʻa sifatida taqdim etilishi yoki uning oʻgʻli Tahmaspning Hirot hokimi boʻlgan davridan qaytishini nishonlash uchun moʻljallangan boʻlgan. "*Shohnoma* „ mifologiya, ishonib boʻlmas voqealar va Eron xalqining tarixi aralashmasi sifatida tasvirlangan. Bu uni Eski Ahdning Shohlar Kitobi yoki *Iliada kabi dunyoning boshqa mintaqalaridagi shunga oʻxshash mavzular bilan taqqoslanadigan qiladi.*

 Rustam uxlab yotibdi
Aniq sanalar hali ham muhokama qilinayotgan boʻlsa-da, koʻpchilik olimlar ish 1520-yillarda boshlangan deb hisoblashadi. Buni yakunlash uchun bir necha avlod rassomlari kerak boʻlardi va koʻplab buyuk rassomlar, jumladan Sulton Muhammad, Mir Musavvir va Mirak aka kabilar. Shoh Ismoil I 1524-yilda qoʻlyozma ustida ish boshlanganidan koʻp oʻtmay vafot etdi. Keyin Tahmasp I taxtga oʻtirdi, lekin 11 yoshida jamiyatda buyuk sanʼat va madaniyatni targʻib qilish muhimligini anglay oladigan yoshda emas edi. Taxminlarga koʻra, uning maslahatchilari qoʻlyozmani nihoyasiga yetkazishga intilishgan va bu uning hukmronligi davrida 1530-yillarning oʻrtalarida yakunlanishiga yaqin edi.

*Shohnoma* nihoyat 1568-yilda Usmonli sultoni Salim II ga berilgan. Usmonli manbalari 1568-yilning fevral oyida Eron elchixonasiga sulton uchun moʻljallangan 34 ta tuya va boshqa dabdabali sovgʻalar bilan kelganligini bildiradi. Sulton ham, uning saroy aʼzolari ham qoʻlyozma dan katta taassurot oldi, bu qoʻlyozma ilk bor taqdim etilganida 30 000 baytdan iborat boʻlgan. U Istanbuldagi Toʻpqopi saroyi kutubxonasida uzoq vaqt saqlanib qolgan va 1800-yillar atrofida qoʻshilgan sharhlar ajoyib tarzda bezatilgan qoʻlyozma koʻplab hukmdorlar va olimlarni bitganidan keyin ham hayratga solganini isbotlaydi.

1900-yillarning boshlarida Usmonli imperiyasi parchalanganda, qoʻlyozma Edmond Jeyms de Rotshild kollektsiyasida paydo boʻldi. U Rotshildlar oilasida qoldi va keyin Artur Xoughton II tomonidan sotib olindi. Bir paytlar qoʻlyozmada 258 ta miniatyura boʻlgan, biroq Houghton soliq toʻlamaslik uchun alohida-alohida sotgan. Xoughton oʻzi uchun 118 ta miniatyura saqlab qoldi, 1972-yilda Metropolitan sanʼat muzeyiga 78 ta rasm sovgʻa qildi va qolganlarini butun dunyo boʻylab boshqa xususiy va jamoat kolleksiyalariga sotdi.

1990-yilda Artur Xoughton II vafot etganidan soʻng, uning oʻgʻli muqova, matn sahifalari va qolgan 118 ta rasmni sotishga qaror qildi. Londondagi sanʼat dileri Oliver Xoar bilan murakkab muzokaralar natijasida qoʻlyozma qoldiqlari 1994 -yilda Tehrondagi Zamonaviy sanʼat muzeyi bilan Villem de Kuningning „ *Ayol III"* kartinasiga almashtirildi. Rasmni imperator Farah sotib olgan, ammo Islom Respublikasida yoqimsiz deb topilgan. Tarqalgan miniatyuralar bir nechta toʻplamlarda, jumladan, 10 ta varaqdan iborat Xalili Islom sanʼati toʻplamida.

2011-yil 6-aprelda olim va kolleksioner Styuart Keri Uelchga tegishli ushbu qoʻlyozma sahifasi 7,4 million funt sterlingga (12 million dollar) sotildi.

Miniatyuralar
-------------

Jami 759 varaqdan, shu jumladan 258 miniatyuradan iborat boʻlgan ulkan hajmdagi ish qirollik ustaxonasining barcha yetakchi rassomlaridan yordam talab qilar edi. Belgilangan rassomlarning baʼzilari Mir Sayyid Ali, Sulton Muhammad, Mizra-Ali (Sulton Muhammadning oʻgʻli) Aqa Miroq, Mir Musavvir, Dust Muhammad va, ehtimol, Abdussamaddir. Bir qator sanʼatkorlar oʻzlarining uslublaridan olimlar tomonidan aniqlangan, ammo nomlari bilan maʼlum emas. Har bir sahifa oʻlchami taxminan 48 x 32 sm sifatli nastaʿliq yozuvida yozilgan. Koʻpgina miniatyuralarda afsonaviy naqshlar mavjud boʻlsa-da, ularda Eronda Safaviylar davrida keng tarqalgan kundalik buyumlar ham tasvirlangan. Bu miniatyuralarni maʼlum bir vaqt va makonga xos qiladi. Qoʻlyozmada temuriylar shoh ustaxonalari klassik vazminlik va nafislik uslubini shakllantirgan Hirot maktablari va uslubi yanada taʼsirchan va xayolparast boʻlgan Tabriz rassomlarining uslublari uygʻunlashganini koʻrsatadi. Tabriz Turkman hukmdorlarining, keyinchalik Ismoil I ularni magʻlub etishidan va 1501-yilda Safaviylar sulolasini boshlashidan oldin Forsning katta qismini boshqargan Qoraqoʻyunlu va Ogʻqoyunlularning sobiq poytaxti edi

Doʻstmuhammad qoʻlyozma haqida eslatib oʻtadigan fors rasmlari haqida maʼlumot yozgan. Bu *Gyumarlar saroyi* (yuqorida tasvirlangan) koʻplab rivoyatlardan birinchi boʻlib, u Sulton Muhammadga tegishli boʻlib, uni „zamon choʻqqisi" deb ataydi. Keyinchalik olimlar bu miniatyurani „ehtimol, Eron sanʼatidagi eng buyuk rasm" deb atashgan. Doʻstmuhammadning hikoyasida, shuningdek *, Nizomiy* Xamsasini tasvirlagan portret rassomlari Oqo Miroq va Mir Musavvirning hayratlanarli isteʼdodi ham taʼkidlangan.

Rustam uxlab yotgan, uning Raxsh oti sher bilan jang qilayotgani aks ettirilgan mashhur tugallanmagan miniatyura qoʻlyozma uchun yaratilgan boʻlsa kerak, lekin aslo tugallanmagan va bogʻlanmagan, chunki uning shijoatli Tabriz uslubi Tahmaspga yoqmagandir. Bu Sulton Muhammadga tegishli boʻlib, uning keyingi qoʻlyozmalarida Kamoluddin Behzodning saroy uslubiga moslashtirilgan uslub aks etgan. Hozir Britaniya muzeyida.

* Tahmasp I ning yagona ishonarli „portreti" Farrux beg tomonidan chizilgan va uni bir paytlar koʻrgan boʻlishi mumkin.Tahmasp I ning yagona ishonarli „portreti" Farrux beg tomonidan chizilgan va uni bir paytlar koʻrgan *boʻlishi mumkin*.
* Zahhokning oʻlimi.*Zahhokning oʻlimi*.
* "Taqdir kemasi (shialik kemasi)" masali"."Taqdir kemasi (shialik kemasi)" masali".
* Dust Muhammad, Haftvad Va Qurt Qissasi.Dust Muhammad, *Haftvad Va Qurt Qissasi*.
* Farishta Surush Xusrav Parvizni qutqaradiFarishta Surush Xusrav Parvizni qutqaradi

Manbalar
--------

1. ↑  *Leoni.* „The Shahnama of Shah Tahmasp: Heilbrunn Template of Art History". *Metropolitan Museum of Art*. Qaraldi: 2016-yil 13-fevral.
2. ↑  „FARIDUN IN THE GUISE OF A DRAGON TESTS HIS SONS: ILLUSTRATED FOLIO (F.42) FROM THE SHAHNAMEH OF SHAH TAHMASP, ATTRIBUTED TO AQA MIRAK, PERSIA, TABRIZ, ROYAL ATELIER, CIRCA 1525-35". *Sotheby's* (2011-yil 6-aprel).
3. ↑  Welch, Stuart*. Persian Painting: Five Royal Safavid Manuscripts of the Sixteenth Century*. New York: George Braziller, Inc. 1976 — 14 bet. ISBN 978-0-8076-0812-8.
4. ↑  Firdawsī*. The Shahnama of Shah Tahmasp : the Persian Book of kings*, Firdawsī. Canby, Sheila R. Mariani, Phil. Metropolitan Museum of Art (New York, N.Y.), New York, 2011 — 13, 21 bet. ISBN 9781588394361. OCLC 711045556.
5. ↑  Piotrovsky and Rogers, 112
6. ↑  Launer, John (October 1980). „Reading For Pleasure: Book Of Kings". *The British Medical Journal*. 281-jild, № 6245. 933–934-bet. doi:10.1136/bmj.281.6245.933. JSTOR 25441592. PMC 1714204. PMID 20793198.
7. ↑  „The Shahnama of Shah Tahmasp". *www.metmuseum.org*. Qaraldi: 2018-yil 27-noyabr.
8. ↑  Tanidi, Zeren (2000). „Additions to the Illustrated Manuscripts in Ottoman Workshops". *Muqarnas*. 17-jild. 147–161-bet. doi:10.2307/1523295. JSTOR 1523295.
9. ↑  *Leoni.* „The Shanama of Shah Tahmasp". *The Metropolitan Museum of Art* (2008-yil iyun). Qaraldi: 2018-yil 27-noyabr.
10. ↑  Walther & Wolf, 420
11. ↑  Untold Story of 'Shahnameh of Shah Tahmasp'. *Iran Daily* (0214-yil 29-aprel).
12. ↑  Untold story of 'Shahnameh of Shah Tahmasp'. *Iran Daily* (29-aprel 2014-yil).
13. ↑  *Blair.* „Making and Mutilating Manuscripts of the Shahnama". *Khan Academy*. Qaraldi: 2021-yil 10-mart.
14. ↑  Piotrovsky and Rogers, 112-117; Walther & Wolf, 420
15. ↑  „Ten Folios from the Copy of Firdawsi's Shahnamah Made for Shah Tahmasp (Houghton Shahnamah)". *Khalili Collections*.
16. ↑  „16th century folio sets Islamic art auction record".  reuters.com. Qaraldi: 2016-yil 13-fevral.
17. ↑  Welch, Stuart Cary (1986). „Islamic Art". *Recent Acquisitions (Metropolitan Museum of Art)*. № 1986/1987. 8–11-bet. doi:10.2307/1513701. JSTOR 1513701.
18. ↑  Walther and Wolf, 420; for Abd al-Samad, see his biography; there is some controversy over his contributions
19. ↑  Piotrovsky and Rogers, 112-117
20. ↑  Firdawsī.; Firdausī; Tahmāsp, Iran Schah; Tahmāsp, Iran Schah*. The Shahnama of Shah Tahmasp: the Persian Book of Kings*. New York: New York: Metropolitan Museum of Art, 2011 — 13–21 bet. ISBN 9781588394361.
21. ↑  Titley, 80; Walther & Wolf, 420-424
22. ↑  Binyon, Laurence*. Persian Miniature Painting*, Dover, Great Britain: Royal Academy of Arts, 1989-04-19 — 186 bet. ISBN 978-0486220543.
23. ↑  Titley, 83; Welch, 17, both quoted
24. ↑  Binyon, Laurence*. Persian miniature painting: including a critical and descriptive catalogue of the miniatures exhibited at Burlington House, January-March, 1931*, Wilkinson, J. V. S. (James Vere Stewart),, Gray, Basil, 1904-1989,, Royal Academy of Arts (Great Britain), Dover, New York, 1933. ISBN 978-0486220543. OCLC 162867.
25. ↑  Canby (1993), 79-80