**Vyetnam tilidagi olmoshlar** — (Vyetnam tilida: đại từ xưng hô deb aytiladi) otlar o‘rnini bosish uchun ishlatiladigan nutq qismi. Odatda,Vyetnam tilidagi haqiqiy olmoshlar oʻrniga maʼnosini oʻzgartirgan qarindoshlik atamalari qoʻllanilishi mumkin. Olmoshlarning baʼzilari xitoy tilidan ham olingan.

Olmoshlarning qo‘llanishi so‘zlovchi va tinglovchi o‘rtasidagi munosabatga, ularning munosabat darajasiga, ijtimoiy mavqeiga, yoshiiga, psixologik moyilligiga bog‘liqdir.

Olmoshlar
---------

Bu sinf olmoshlari chung (chúng) va qanday (các) zarralari yordamida koʻp boʻlishi mumkinligiga qarab ikki turga boʻlinadi.

|  | Birlik | Koʻplik |
| --- | --- | --- |
| Birinchi shaxs | Toy (toi, y) birlikda ishlatilishi mumkin) men | Chung toy (chúng toi, mín) |
| ta (ta , 𢧲) (neytral yoki norasmiy) u | Chung ta (chung ta,) |
| tao (tao, n) (, boshliqdan boʻysunuvchiga) | Chung tao (chung tao,) (eksklyuziv) |
| men (minh , 🵴) | min (mình) yoki Chung i (chúng minh,) (inklyuziv) |
| ikkinchi shaxs | may (may , 𡮠) yoki mi (tanish, boshliqdan boʻysunuvchiga) | bay, chúng mày, tụi mày (tanish, boshliqdan boʻysunuvchiga) |
| uchinchi partiya | no (yoʻq, n) (tanish, boshliqdan boʻysunuvchiga) | tyung no (chung no) |

„Men" olmoshi asosan nutqda ishlatilishi mumkin boʻlgan yagona haqiqiy olmoshdir. „Ta" olmoshi koʻpincha ulugʻ kishilar tomonidan ichki monologda qoʻllaniladi. Oila aʼzolari oʻrtasidagi suhbatda „Tao", „May", „Mi", „Bai" ishlatiladi; boshqa hollarda qarindoshlik atamalaridan yasalgan olmoshlarni ishlatadilar. III shaxs olmoshi „no" hayvonlar, bolalar haqidagi nutqda ishlatiladi. „min" olmoshi yaqin doʻstlik yoki sevgi munosabatlarida qoʻllaniladi.

Vyetnam tilida koʻplik olmoshlari eksklyuzivlik va inklyuzivlikni ajratib turadi: Chung Toy(Vyetnamcha chúng tôi) va Chung tao(chúng tao) — eksklyuziv, „biz: men ular bilanman, lekin sizsiz" degan maʼnoni anglatadi; Chung ta (chúng ta) va Chung min(chúng mình) — inklyuziv, „biz: men, siz [va ular]" degan maʼnoni anglatadi.

Qolgan olmoshlarni qoʻshimchalar bilan ko‘plik qilib bo‘lmaydi.

|  | Birlik | Koʻplik |
| --- | --- | --- |
| Birinchi shaxs | Min (min ) (tanish, kitobiy) | choa (choa, mí) (kitobiy) |
| kua (qua) (erkak — ayol, kitobiy) |
| thep (bosh, y) (ayoldan erkakka, kitobiy) |
| cham (tẫm, mí) (hukmdor — amaldorlarga, arxaik) |
| ikkinchi shaxs | (bậu) (ayoldan-erkakka, kitobiy) | — |
| Chang (chang ) (ayol — erkak, kitob) |
| uchinchi partiya | i (y, mán) (tanish) | Ngioy ta (người ta) |
| Xan (hắn, mì) (tanish) |
| va (va) (kitobiy , tanish) |

Birinchi guruh olmoshlaridan farqli ravishda, bu guruhdagi uchinchi shaxs olmoshlari (y, hắn, va) faqat jonli otlarni, odamlarni almashtirish uchun ishlatilishi mumkin. Janubiy shevalarda „va"dan oldin ko‘plik qoʻshimchasi bor, bunda „no"dan ko‘ra muloyimroq bo‘ladi.

Munosabatlar shartlari
----------------------

Murojaat qilishning eng keng tarqalgan usuli — bu qarindoshlik atamalaridan foydalanish, shu jumladan qarindosh boʻlmagan shaxslarga nisbatan. Masalan, oshiqlar bir-biriga „katta aka" (anh) va „kenja opa" (em) deb murojaat qilishadi.

| Olmosh | olmoshi | Oʻzbekcha maʼnosi | Boshqa maʼnolar | Izohlar |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| tya (cha) | kon | ota | Ruhoniy | Boshqa koʻplab soʻzlar turli dialektlarda qoʻllaniladi: Xanoyda — bo (bố), boshqalarida — ba (ba), tia (tía), ular (thầy) |
| me (mẹ) | kon | ona |  | "men" — Xanoy dialekti, ma (má) — Saygon. Boshqalar y (u), bam (bầm), ma (mạ) dan foydalanadilar. |
| an (anh) | em | katta aka | bir avlodning yoshi kattaroq erkak; romantik munosabatda boʻlgan odam | Har qanday erkak uchun ishlatilishi mumkin |
| chi (chị) | em | katta opa | bir avlodning keksa ayoli; bekasi |  |
| em (em) | an yoki ti | kenja ukasi yoki singlisi; bir avlodning yosh odami | bir avlodning yosh odami, bola |  |
| kon (con) | tya, me, ba… | bola | bola, bir avlod yosh yoki katta odam |  |
| chau(chau) | ong ba, bak tyu… | nabira, jiyani, jiyan, amakivachcha (ota-onaning kenja ukasining farzandi) | kichik bola, bir avlod yoki undan koʻp yoshdan kichik boʻlgan shaxs |  |
| ong (ông) | tyau yoki kon | Bobo | oʻrta yoshli odam | ota tomondan bobosi ong noi (ông nội, „ichki bobo"), ong ngoai (ông ngoại, „tashqi bobo") deb ataladi. |
| ba (bà) | tyau yoki kon | Buvi | oʻrta yoshli turmush qurgan ayol | otasi buvisi — bà nội, ba ngoai (bà ngoại) |
| ko (cô) | tyau | otaning xolasi | oʻqituvchi; otasi bilan bir xil yoshdagi ayol; turmushga chiqmagan yosh ayol | Baʼzi shevalarda maʼno kichik otaning xolasi bilan cheklangan |
| chu (chú) | tyau | kichik amakisi | otasi bilan tengdosh erkak; bir oz yoshroq erkak (rasmiy ravishda) | Baʼzi shevalarda maʼno faqat yosh amaki bilan cheklangan |
| thim (thím) | tyau | amakisining xotini |  |  |
| bak(bác), | tyau | ota-onaning katta akasi | ota-onasidan kattaroq kishi | baʼzi shevalarda ota yoki onaning katta akasi yoki singlisini bildiradi |
| zi (di) | tyau | onaning singlisi, oʻgay onasi | onasi bilan bir xil yoshdagi ayol | baʼzi shevalarda yoshroq onaning xolasi |
| kau (cậu) | tyau | togʻa | yoshi boʻyicha onasi bilan teng keladigan erkak; yaqin doʻst (Xanoy) |  |
| mo (mợ) | tyau | Amakining xotini |  | baʼzi shevalarda er oʻz xotinini, bolalarini ona, qaynota, qaynota va qaynona — kelin yoki kuyov deb ataydi. |
| Zing (dượng) | tyau | eri „ko" yoki „di", asrab oluvchi ota |  |  |
| ku/ko (cụ/cố) | tyau | avlod | juda keksa odam |  |
| so (sơ) | tyau | katta bobo |  |  |
| ho (họ) |  | klan | Ular | 3-shaxs ko‘plik olmoshi bir guruh odamlar uchun |

Qarindoshlik atamalari ota-onadan „meros". Masalan, amakivachchalar ota-onasining yosh farqiga koʻra oʻz ismlarini qoʻyishadi (ota-onasi yosh boʻlsa „em", ota-onasi katta boʻlsa „an" yoki „ti" boʻladi). Ierarxik ismlar oʻgʻil bolani „ong" deb ataganda anekdotli vaziyatlarga olib keladi (masalan, u kech bola)

Bu olmoshlarning ko‘pligi (các) kabi qoʻshimchasi bilan yasaladi. Masalan, Salom do‘stlar [har ikki jinsdagilar]! (Chào các anh, các chị,).

Uchinchi shaxs olmoshlari yasalishi
-----------------------------------

Baʼzi uchinchi shaxs olmoshlari mos keladigan qarindoshlik atamalaridan yasalishi mumkin, agar ularni bildiruvchi soʻz juft ohangga ega boʻlsa, buning uchun ohang nga (oʻrta koʻtarilish) ga oʻzgaradi: anh → ãnh, ông → ỗng, cô → cỗ. Bu soʻzlar qarindoshlikni bildirish uchun ishlatilmaydi.

Olmoshning shaxsini uchinchiga oʻzgartirishning odatiy usuli — „ey" soʻzini qoʻshish : bà → bà ấy. Yaʼni u maʼnosida.

Boshqa olmoshlar
----------------

Vyetnam tilida shaxsni bildiruvchi har qanday so‘z olmosh bo‘lishi mumkin (shifokor, muhandis, o‘qituvchi va boshqalar). Oʻzini nomlashda xuddi xitoy, koreys, yapon tillariga oʻxshab, oʻzini kamsitish va tinglovchilar maqomini koʻtarish uchun qoʻllaniladi. Aylanmani saqlab qolgan bu soʻzlardan biri „Toy" (toi, „Men"). To (tớ) shu maʼnoga ega boʻlgan yana bir mashhur soʻz, yaqin doʻstlar orasida oʻzlariga murojaat qilish uchun yoshlar orasida mashhur; kau (cậu, „siz") bilan birgalikda ishlatiladi.

Faxriy olmoshlar bu „hurmatli mijoz" (quý khách, línhán, kui kat), „aziz odam" (quý vị,) hisoblanadi.

Vyetnamliklar koʻpincha boshqalarga murojaat qilishsa ularning oʻz ismlari bilan oʻzlariga murojaat qilishadi.

Điền: Nhàn đang làm gì vậy? (Nyan nima qilyapti?)
Nhàn: Nhàn đang gọi Mong. Điền có biết Mongở đâu không? (Nyan Mongga qoʻngʻiroq qiladi. Dyen Mong qaerdaligini biladimi?)
Điền: Không, Điền không biết Mongở đâu hết. (Yoʻq, Dien Mong qaerdaligini bilmaydi)
Xuddi shu dialogning adabiy tarjimasi:

Dekan: Nima qilyapsan?
Nyan: Men Mongga qoʻngʻiroq qilyapman. Uning qayerdaligini bilasizmi?
Dekan: Yoʻq, bilmayman.

Eskirgan olmoshlar
------------------

Baʼzi olmoshlar endi ishlatilinmaydi. Masalan, imperator „biz" — Cham (trẫm). Koʻpgina eskirgan olmoshlar zodagonlarga tegishli edi va Vyetnam monarxiya boʻlishni toʻxtatadi. Eskirgan olmoshlarga misollar:

* Kan (khanh) — monarxning sevimliga murojaati;
* be ha (bệ hạ) — monarxga murojaat qilish;
* thi (thị) — u.

Manbalar
--------

1. 1 2  Нго Ньы Бинь (Ngô Như Bình)*. Elementary Vietnamese*. Boston, Massachusetts: Tuttle Publishing, 1999. ISBN 0-8048-3207-2.
2. ↑  Thompson, 1965

Adabiyot
--------

* Alves, Mark J. „Sino-Vetnam grammatik lugʻati" (nashr qilinmagan). PDF
* Alves, Mark J (1997). „Janubiy-Sharqiy Osiyo tillarining Yevropa lingvistik tahlillaridagi muammolar". Janubi-Sharqiy Osiyo tadqiqotlaridagi tadqiqotlar. PDF
* Ngo Thanh. "Vyetnamcha manzil va texnik shartlarning tarjimasi ". Tarjima jurnali, 2006 yil.

Havolalar
---------

* Vaqtning toʻliqligida Wayback Machine saytida arxivlandi (2019-08-13).
* Vyetnam-ingliz ikki tilli olmoshlardan foydalanganda kodni almashtirish