**Aqan Seri Qoramsauli** (1843-yilda tugʻilgan, Rossiya imperiyasining Oqmo'la viloyati, Katta Qoʻsko'l yaqinida — 1913, oʻsha yerda) — qozoq shoiri, qoʻshiqchisi va sozandasi.

Biografiya
----------

Argʻin qabilasi Qorovul urugʻining Esenboy boʻlimidan kelib chiqqan.Otasining ismi Qoramsa, onasining ismi-Janil. **Aqan Seri** yoshligidan oʻz san’ati bilan ajralib turdi,keyinroq she’riyat va qoʻshiqchilik mahoratini kamolga yetkazgach, olti Alashqada mashhur seriga aylandi. Avval qishloqda, soʻngra Qiziljardagi Vali (Ahmetuali) mulladan oʻqigan. 16-17 yoshidan san'at yo'liga qadam qo'ydi.Shoqanning vafoti munosabati bilan hamdardlik bildirar ekan, uni dengizdagi Koʻkshening balandligiga qiyoslaydi va "40 temir qoʻshgan san’atkor" sifatida baholanadi.

**Aqan Seri**ning birinchi xotini Jumanning qizi Botimadan yagona oʻgʻil Iban (Ibroyim) tugʻildi. Aqan Seri unga yozish va chizishni oʻrgatgan. Botimaning vafotidan soʻng "Xat yozdim, oldim qogʻoz, qalam, siyoh" she’ri qisqa muddat turmush qurgan turmush oʻrtogʻi Tinali Urqiyaga bagʻishlangan. Aqan serning tiriklayin yoʻqolgan suyukli qizi - Oqtoʻqti. Bu afsonaviy hikoya. Oqtoʻqti nomi Aqan seri ijodida katta oʻrin tutgan. "Oq ko'ylak", "Aujar", "Altibasar", "G'ashik jarg'a", "Tag'ripin", "J-ga" - Oqto'qqiga bag'ishlangan sevgi afsunlari. Qulagerning vafoti (80-yillar oʻrtalari) ham keksa Aqan ser hayoti va ijodida unutilmas voqea boʻldi. Kerey Sag'inay yaqinidagi tartibsiz poygada Qulager qo'li bilan o'ldirilgan. Tinglovchi haqidagi she’rlarida shoirning kayfiyati,gʻazabi, gʻam-gʻussasi, umidi tasvirlangan.

Hayotning zarbasini koʻrgan Aqan Seri endi: "Yaxshining yomoni koʻp boʻldi,oʻzingni asragin,oʻzingni ol", deydi.U kamdan-kam hollarda mamlakat bo'ylab sayohat qiladi va o'zini parvarish qilish haqida o'ylaydi.Yaylovga koʻchish oʻrniga Iban bilan qishda qoladi. Dushmanlari u haqida mish-mish tarqatdilar. Ammo Aqan hayotdan ham, san’atdan ham voz kechmaydi. "San’atni oxirigacha kechiktirib boʻlmaydi", deydi u. Ayni paytda uning qoʻshiqlaridan eng muhimi "Balqadisha"dir. Iste’dodli akasini e’zozlagan odobli, odobli qizning maftunkor xulq-atvoridan mamnun akalar qalbidan tugʻilgan qoʻshiq.

1990-yillarda Aqan serining asarlari keng muhokama qilindi. Aqan serning ilk bahsli she’rlaridan biri "Jusip toʻrege"dir (Tokining Yusibiga javob she’ri). Uning Oʻrinboy, Nurkey va boshqa oʻnga yaqin shoirlar bilan boʻlgan suhbatlaridan faqat parchalar saqlanib qolgan. Batafsilroq - Nurxo'ja bilan gaplashing. Unda Aqan seri millatni qoʻllab-quvvatlaydi ("Men Esenbay noyabr, kim haq, Oltin beshikda xalqimga loyiqman"), she’riyat san’atini qadrlaydi,ona yurti,xalqi bilan faxrlanadi.

Aqan serning fuqarolik lirikasi, yurtning yer, suv va aholidan mahrum boʻlayotganiga e’tiroz bildiruvchi sikak she’rlari ham oʻzining keskinligi bilan ajralib turadi. Otbasar qoʻmondonligi ostida Koʻktoʻbetlik Smagul, Atiqayqoraullik Suragan va Shoharmakni oʻldirmoqchi boʻladi. Bu she’rlarida va "Zamana Odam"da "Hokimning yomon puli tugab qolgandir", deya davlatni boshqargan hokimlarni fosh qiladi. Shoir xalq nomidan motamsaro yurt dardini soʻzlaydi. Davlat 2-Dumani, adolat va umidni kutmoqda. Umrining soʻnggi davrida yozgan she’rlaridan biri "Qoratoy"dir. Aqan seri qishloq manzilgohini yoʻqotib, uning oʻrniga Komarovka qishlogʻini qoʻyganda,eski joyga ketayotgan Qoratoy (Aqan serining minadigan oti) daladaman,degan bahona bilan ushlanib,sotib yuboriladi.Ot va egasi oʻrtasidagi dialog tarzida yozilgan bu she’rda quvgʻin 4 rusdan qochganida "bubirnai" Koʻcherbay rahm qilmadi,qozi ham bermadi. adolatli hukm.Oxirida:"Qozoqlar Rossiyadan nima oldilar? ! Har bir insonga meros Xudo tomonidan berilgan.Hatto jonini qoʻymagan Qulager ham grammofonda gapiradi", deydi u "Qulager" qoʻshigʻi oʻsha paytda plastinaga yozilganini ta’kidlaydi.Oʻlimi oldidan yozgan "Minajot" she’rida iymon soʻraydi.

Aqan seri hayot haqiqatini yuksak san’at bilan kuylagan oʻz davrining buyuk shoirigina emas, balki oʻzining gʻamgin va sirli, lirik ta’sirchan musiqasi, xonandalik va sahna san’ati bilan tanilgan betakror iste’dod egasidir. Uning kompozitsiyasi she’riyatidan kam emas. Toʻgʻrisini aytganda, uning oʻz davrida "Aqan seri" nomi bilan mashhur boʻlib, xalqqa keng tanilgani, shuhrat va shon-shuhratining dunyoga taralishi ham uning qoʻshiqchilik, bastakorlik mahorati samarasidir. Yoshligidan xalq qoʻshiqlariga singib ketgan, qoʻshiqchilik an’anasini oʻzidan oldin toʻla oʻzlashtirgan Aqan ashulaga kelib, yoshligida jamao tuzib, oʻzi ham qoʻshiq kuylagan. Koʻkshening goʻzal tabiatiga qarab, uni shahvoniy va ta’sirli musiqaga ajratadi. Bu qoʻshiqchilik san’atida Aqan seri yolgʻiz emas. Oʻz atrofiga yosh qoʻshiqchi-qoʻshiqchilarni toʻplab, oʻziga xos badiiy jamoa sifatida yurt boʻylab gastrol safarlarida qatnashadilar. Shoir va xonanda hamma bilan doʻstlashadi. Baluan Sholaq,Jayau Muso, Estay, Imanjusip, Kultuma kabi mashhur shoir va xonandalar Aqan serning eng yaqin doʻstlari boʻlgan. Ularning barchasi Aqan Serning xonandaligiga yaxshi ta’sir koʻrsatdi, kompozitorlik iste’dodini oshirdi, mahorati, badiiy didini charxladi. U qozoq milliy san’atini professional yuksaklikka koʻtardi, an’anaviy san’atning mumtoz namunasini yaratdi.Koʻp qirrali iste’dod,she’riyat va musiqaning mukammal uygʻunligi,betakror rangtasvir, yuksak saviyadagi ijro mahorati Aqan seri ijodining asosiy xususiyatlari hisoblanadi.Aqan serining ellikka yaqin musiqalari qozoq madaniyatining oltin fondiga kiradi-shoir. meros qilib olingan.Aqan serining asarlari she’riy obrazlar olamining teranligi bilan shoir va musiqa.U tilining nozikligi, o'zgacha nafisligi,dizaynining sofligi bilan ajralib turadi.Uning ijodiy tabiatining asosiy xususiyatlari-hayot haqiqatini beparvo kuylash,hissiy rang-barangligi, psixologik burilishlarga to'la.

Uning aksariyat asarlarini oʻz ichiga olgan mashhur kayfiyat va muhabbat lirikasida tabiatning ajoyib suratlari va nozik qaygʻu, hayot qiyinchiliklari haqidagi fojiali mulohazalar uygʻunlashgan. Uning uslubining yuksak yutug'i - keng nafas olish,qo'shiq burilishlarining nozikligi,ohangning go'zalligi,intonatsion tasvirlarning ko'pligi,baland va baland ohang,ritm va nafislarning davomiyligi.

Ishlari
-------

"Aqtoʻqti", "Oltibasar", "Ter qatqan", "Maqpal", "Balqadisha", "Sirimbet", "Mayda qoʻngʻir" va boshqalar. b. Uning qoʻshiqlari ayol qalbining goʻzalligini koʻrsatib, muhabbat qudratini tasvirlashi bilan qimmatlidir. Bu keng tarqalgan qo'shiqlar ayol tasvirlari galereyasini yaratadi va haqiqiy sevgi bayrog'ini ko'taradi. Aqan Seri nafaqat shoir-qoʻshiqchi, balki oʻtkir ovchi, chavandoz hamdir. Shoirning qadrdon doʻsti, umr yoʻldoshiga aylangan burgut qushlarga bagʻishlangan "Manmanger", "Qoratorgʻay", "Koʻkjendet", "Qulager" qoʻshiqlarida Aqan serining ichki qalbi boʻronli, qalbi qonayotgan, telegey dengizidir. qayg'u. Aqan Serining boshidagi ayanchli holat har qanday yurakni larzaga soladi. Ayniqsa, "Qulager"da ifodali intonatsiya, hayajonli gʻamgin musiqa, dramaga singib ketgan fojiali voqea samimiyligi bilan oʻziga rom etadi. Qoʻshiq shoir hayotining fojiali lahzalarini tasvirlash bilan birga, u yashagan jamiyatning nohaq yuzini, jumladan, oʻsha jamiyatdagi ijodkorlar taqdirini ham ochib beradi.Aqan serning musiqiy asarlari qozoq san’ati rivojiga katta ta’sir koʻrsatdi. Taniqli xonandalar A.Kashauboev, J.Elebekov, M.Erjanov,J.Karmenov va boshqalar. b. mamlakatga foyda keltirdi.Uning qoʻshiqlari qozoq kompozitorlarining simfonik va opera asarlarida keng oʻrin olgan ikkinchi hayotni boshladi. Ilyos Jansugirovning Ser hayoti va taqdiri haqidagi "Qulager" she’ri,Gʻabit Musirepovning "Aqan seri – Oqtoʻqti" dramasi, S.Muhammadjonov shu nomdagi operani yozgan, S.Junisov "Aqan seri" romanini yozgan.

Oqtoʻqti nomi Aqan asarlarida keng qoʻllanilgan. "Oq ko'ylak", "Aujar", "Oltibasar", "G'ashiq jarg'a", "Tag'ripin", "J-ga "- Oqto'qtiyga bag'ishlangan sevgi afsonlari. Qulagerning vafoti (1880-yillar oʻrtalari) keksa ser hayoti va faoliyatida unutilmas voqea boʻldi. Hayot shokini boshidan kechirib, yaylovga koʻchmadi, qishda oʻgʻli Ibannikida qoldi. Dushmanlari u haqida mish-mish tarqatdilar. Aqan *Serinning "Oqtoʻqti", "Oltibasar ", "Terlash", "Maqpal ", "Balqadisha", "Sirimbet", "Mayda qoʻngʻir" va* boshqalar. Uning qoʻshiqlari ayol qalbining goʻzalligini koʻrsatib,muhabbat qudratini tasvirlashi bilan qimmatlidir. Bu keng tarqalgan qo'shiqlar ayol tasvirlari galereyasini yaratadi va haqiqiy sevgi bayrog'ini ko'taradi. Aqan Seri nafaqat shoir-qoʻshiqchi, balki oʻtkir ovchi, chavandoz hamdir. Shoirning suyukli doʻsti, umr yoʻldoshiga aylangan *burgut qushlarga* bagʻishlangan *"Manmanger", "Qoratorgʻay", "Koʻkjendet", "Qulager" qoʻshiqlarida Aqan Serining ichki dunyosi gʻam- gʻussa* *, qon yigʻlayotgan yurak, telegeous qayg'u dengizi*. Ammo Aqan hayotdan ham, san’atdan ham voz kechmaydi. Uning eng muhim qo'shiqlari bu *" Balqadisha" dir.* 1890 -yillarda uning ijodida jiddiy qarama-qarshiliklar mavjud edi. Aqanning yurt, suv va aholidan ayrilib qolganiga e’tiroz bildiruvchi fuqarolik lirikasi, sikak she’rlari ham oʻzining keskinligi bilan ajralib turadi. Shoir xalq nomidan zaminidan ayrilgan yurtning qaygʻusi haqida gapiradi. 1913-yil Aqan ona yurtida vafot etdi.

Aqan Seri hayot haqiqatini yuksak san’at bilan kuylagan oʻz davrining buyuk shoirigina emas,balki gʻamgin va sirli,qoʻshiqchilik va ijrochilik san’ati bilan tanilgan oʻzgacha iste’dod sohibidir.Uning kompozitsiyasi she’riyatidan kam emas.U "Aqan seri" nomi bilan mashhur boʻlib,xalq e’tirofiga sazovor boʻldi,shuhrat va shon-shuhrat butun dunyoga tarqaldi – bu uning qoʻshiqchilik, bastakorlik mahorati samarasidir. U yoshligida atrofiga yosh qoʻshiqchi-qoʻshiqchilarni toʻplab, oʻzgacha bir san’at guruhi sifatida yurt boʻylab gastrollarda boʻlgan. Baluan Sholakq, Jayau Musa, Estay, Imon Yusip, Kultuma kabi mashhur shoir va xonandalar Akanning eng yaqin doʻstlari boʻlgan.

Musiqa va adabiyotga qo'shgan hissasi
-------------------------------------

U qozoq milliy san’atini professional darajaga koʻtardi, an’anaviy san’atning mumtoz namunasini yaratdi. Qozoq madaniyatining oltin fondiga ellikka yaqin musiqa merosi kirib keldi. Uning asarlarini taniqli xonandalar Amire Kashaubayev, Jusipbek Elebekov, Manarbek Erjanov, Janibek Karmenov va boshqalar ijro etishdi. b. mamlakatga foyda keltirdi. Aqan qoʻshiqlari qozoq kompozitorlarining simfonik va opera asarlarida keng oʻrin olgan ikkinchi hayotni boshladi.Serining hayoti va taqdiri haqida Ilyos Jansugirov "Qulager" she’rini,Gʻabit Musirepov "Aqan seri – Oqtoʻqti" dramasini,Sidiq Muxamedjonov shu nomdagi operani,Saken Junisov "Aqan seri" romanini yozgan. Auezov *"Qozoq xalqi dostoni va folklori"* tadqiqot asarida Aqan serning she’riy san’atiga yuksak baho berib,uning toʻxtovsiz tezligiga bagʻishlangan *"Qulager"* qoʻshiqlarini, burgutga bagʻishlangan *"Koʻk jendet"* ni motam she’rlariga bogʻlagan

Qo'shimcha ma'lumotlar
----------------------

* — Aqan seri Qoramsauli
* Akan Seri[*sayt ishlamaydi*]

Manbalar
--------

1. ↑  PDF.js viewer
2. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы"
3. ↑  Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8
4. ↑  Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. "Алматыкітап баспасы", 2009 ISBN 978-601-01-0268-2
5. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8