*Ushbu maqola {{{1}}} haqidadir. {{{2}}} soʻzining boshqa maʼnolari uchun [[{{{3}}}|bu yerga]] qarang.*
 
 

**Xronika** - voqealarning xronologik tartibda, vaqt chizig'ida joylashgan tarixiy hisobidir. Odatda, tarixiy ahamiyatga ega voqealar va mahalliy voqealar uchun teng vazn beriladi, uning maqsadi **yilnomachi** nuqtai nazaridan sodir bo'lgan voqealarni yozib olishdir. Jahon tarixini aks ettiruvchi yilnoma universal yilnomadir. Bu hikoya yoki tarixdan farqli o'laroq, muallif sharhlash va tahlil qilish uchun voqealarni tanlaydi va muallif muhim yoki ahamiyatli deb hisoblamagan voqealarni istisno qiladi.

Xronikalar uchun ma'lumot manbalari turlicha. Ba'zilari yilnomachining to'g'ridan - to'g'ri bilimlaridan, guvohlar yoki voqealar ishtirokchilaridan yozilgan, boshqalari esa og'zaki an'analar orqali avloddan - avlodga o'tadigan hikoyalardir. Ba'zi yilnomachilar nizomlar, xatlar va oldingi yilnomalar kabi yozma materiallardan foydalanganlar. Yilnomalarning yana boshqalari afsonaviy maqomga ega bo'lgan, kelib chiqishi noma'lum ertaklar hisoblanadi. Kopirayterlar, shuningdek, ijodiy nusxa ko'chirish, tuzatishlar kiritish yoki asl yilnomachiga mavjud bo'lmagan ma'lumotlar bilan yilnomani yangilash yoki davom ettirishda yilnomalarni o'zgartiradilar. Muayyan xronikalarning ishonchliligini aniqlash tarixchilar uchun muhimdir.

Ko'pgina gazetalar va boshqa davriy adabiyotlar o'z nomining bir qismi sifatida "xronika"ni qabul qildilar. Turli fantastik hikoyalar ham o'zlarining hikoyalarida "epik mutanosiblik" taassurotini berish uchun "xronika"ni o'z sarlavhalarining bir qismi sifatida qabul qildilar.

Kichik guruhlar
---------------

Olimlar xronika janrini ikki kichik guruhga ajratadilar: jonli yilnomalar va oʻlik yilnomalar. *O'lik* yilnoma - muallif yilnoma yozilgunga qadar voqealar ro'yxatini to'playdi, lekin sodir bo'lgan voqealarni yozmaydi. *Jonli* yilnoma - bir yoki bir nechta mualliflar yilnomaga muntazam ravishda qoshimcha qo'shib borishadi. Va bu voqea sodir bo'lganidan keyin qisqa vaqt o'tmay, zamonaviy voqealarni yozib olishidir. Ma'lumotlarning tezkorligi sababli, tarixchilar o'liklardan ko'ra jonli yilnomalarni, masalan, yilnomalarni qadrlashadi.

Bu atama ko'pincha o'rta asrlarda yilnomachi tomonidan biron bir mamlakatda sodir bo'lgan tarixiy voqealarni zodagon yoki ruhoniyning hayotini tasvirlaydigan kitobga ishora qiladi. Garchi u ommaviy voqealarni qayd etishda ham qo'llaniladi. O'lik va jonli yozuvlarni birlashtirgan eng qadimgi o'rta asr xronikasi 431 - yildan 911 - yilgacha bo'lgan Irlandiya yilnomasi. 

Solnomalar, analitik tarixdan ko'ra zamonaviy "vaqt chiziqlari"ning salaflaridir. Solnomalar nasr yoki she'rda mahalliy yoki uzoq vaqt davomida sodir bo'lgan voqealarni; alohida yilnomachining hayoti davomida va yoki, ko'pincha bir nechta keyingi davomchilarning hikoyalarini ham ifodalaydi. Agar yilnomalar yil sayin sodir bo'lgan voqealar bilan bog'liq bo'lsa, solnomalar ko'pincha yilnomalar deb ataladi. Zamonaviy tarixchidan farqli o'laroq, ko'pchilik yilnomachilar o'z ma'lumotlarini topilganidek qabul qilishga moyil bo'lib, haqiqatni afsonadan ajratishga unchalik harakat qilmaydilar.

Qancha yilnomalar mavjudligini aytish mumkin emas, chunki janrning ta'rifidagi ko'p noaniqliklarni, nimani kiritish kerak, yoki, kiritmaslik kerakligini, aniq farqlash imkonsizlik qiladi. Biroq, *O'rta asrlar yilnomasi entsiklopediyasida* eramizning 300 - 1500 yillari orasida yozilgan 2500 ga yaqin asar ro'yxati keltirilgan.

Iqtiboslar
----------

Xronikadagi yozuvlar ko'pincha "*s.a."* qisqartmasi yordamida keltiriladi. Ular sanab o'tilgan yilga qarab *sub anno* (yil ostida) degan ma'noni anglatadi. Masalan, "*ASC* MS A, s.a. 855" *Anglo-Sakson yilnomasining* A qo'lyozmasidagi 855 - yil uchun yozilgan yilnomani bildiradi. Xuddi shu voqea yilnomaning boshqa qo'lyozmalarida boshqa yil ostida qayd etilishi mumkin va masalan, "*ASC* MS D, s.a. 857" deb keltirilishi mumkin.

Inglizcha yilnomalar
--------------------

Eng muhim ingliz xronikalari 9 - asrda qirol Alfred homiyligida boshlanib, 12 - asrgacha davom etgan. *Anglo - Sakson yilnomasi* hamda Rafael Xolinshed va boshqa yozuvchilarning *Angliya, Shotlandiya va Irlandiya yilnomalari* (1577 – 87); oxirgi hujjatlar Yelizaveta dramasi uchun muhim materiallar manbalari hisoblanadi. 16 - asr oxiridagi Shotlandiya yilnomalari, Reformatsiyadan keyin yozilgan, tarixni katolik yoki protestant nuqtai nazariga ko'ra shakllantiradi.

Yilnomachi
----------

**Xronista** - ispan tilidan tarjima qilganda "**cronista",** "tarixiy yilnomachi" degan ma'noni anglatadi. U Yevropa o'rta asrlarida tarixiy ahamiyatga ega bo'lgan. Yilnomachi Yevropa ma'rifatiga qadar asosan ma'lum bir mamlakat yoki mintaqada e'tiborga sazovor bo'lgan voqealarni xronologik tarzda tasvirlaydigan inson hisoblanadi. Shunday qilib, bu ko'pincha mustaqil amaliyot emas, balki rasmiy hukumat pozitsiyasi edi. Rasmiy yilnomachining tayinlanishi ko'pincha aholi bilan bog'liq muammolarni o'rganish, tadqiq qilish va tarqatish bo'yicha sa'y-harakatlari bilan ajralib turadigan shaxslarga yordam berdi. Ushbu lavozim mahalliy darajada shahar kengashining yalpi majlislarida o'zaro kelishuvlari asosida berildi. Ko'pincha, kasb sharafli, to'lanmagan va umrbod xizmat qilgan. Zamonaviy foydalanishda bu atama odatda jurnalistika yoki noprofessional tarixiy hujjat sifatida xronika yozadigan jurnalist turiga ishora qiladi.

### O'rta asrlarda yilnomachi

Xronologiyani jurnalistik janr sifatida tizimlashtirishdan oldin, yilnomachiga yil sayin qayd etilgan xronologik voqealarni bayon qilish vazifasi yuklangan. Tirik siymolar haqida epik she'rlar yaratgan yozuvchilardan farqli o'laroq, yilnomachi odamlar hayotidagi tarixiy voqealarni go'yoki haqiqat va voqelikka yo'naltirilgan tarzda qayd etgan. Hatto ilk nasroniy tarixshunosligi davridan boshlab, kronistalar Injil matnlarida bashorat qilinganidek, insonning yaratilishidan boshlab, Masihning ikkinchi marta kelishigacha insoniyat tarixini chiziqli rivojlanish kontekstiga joylashtirishlari aniq kutilgan edi.

Mashhur yilnomalarning alifbo tartibidagi ro'yxati
--------------------------------------------------

 Flandriya yilnomalari. Qo'lyozma Flandriyada XV asrning II yarmida ishlab chiqarilgan. Qo'lyozma Gent universiteti kutubxonasida saqlanmoqda.
* *History of Alam Aray Abbasi* – Safavid dynasty
* *Alamgirnama* – Mughal Empire
* *Altan Tobchi* - Mongol Empire
* *Anglo-Saxon Chronicle* – England
* *Annales Bertiniani* – West Francia
* *Annales Cambriae* – Wales
* *Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae* – Poland
* *Annals of Inisfallen* – Ireland
* *Annals of Lough Cé* – Ireland
* *Annals of the Four Masters* – Ireland
* *Annals of Spring and Autumn* – China
* *Annals of Thutmose III* – Ancient Egypt
* *The Annals of the Choson Dynasty* – Korea
* *Babylonian Chronicles* – Mesopotamia
* *Anonymous Bulgarian Chronicle* – Bulgaria
* *Bodhi Vamsa* – Sri Lanka
* *Books of Chronicles* attributed to Ezra – Israel
* *Buranji* – Ahoms, Assam, India
* *Cāmadevivaṃsa* – Northern Thailand
* *Culavamsa* – Sri Lanka
* (*Chronica Polonorum*): see *Gesta principum Polonorum*
* *Cheitharol Kumbaba* – Manipur, India
* *Chronica Gentis Scotorum*
* *Chronica seu originale regum et principum Poloniae* – Poland
* *Chronicon* of Eusebius
* *Chronicon Scotorum* – Ireland
* *Chronicon* of Thietmar of Merseburg
* *Chronicle (Crònica) by Ramon Muntaner* – 13th/14th-century Crown of Aragon. Third and longest of the Grand Catalan Chronicles.
* *Chronicle of Finland* (*Chronicon Finlandiae*) by Johannes Messenius – Finland
* *Dioclean Priest's Chronicle* – Europe
* *Chronicle of the Slavs* – Europe
* *Chronicle of Greater Poland* – Poland
* *Chronica Hungarorum* – History of Hungary
* *Chronicle of Jean de Venette* – France
* *Chronicle of the Bishops of England* (*De Gestis Pontificum Anglorum*) by William of Malmesbury
* *Chronicle of the Kings of England* (*De Gestis Regum Anglorum*) by William of Malmesbury
* *Chronographia* – 11th century History of the Eastern Roman Empire (Byzantium) by Michael Psellos
* *Comentarios Reales de los Incas*
* *Conversion of Kartli* – Georgia
* Cronaca- Chronicle of Cyprus from the 4th up to the 15th century by Cypriot chronicler Leontios Machairas
* *Cronaca fiorentina* – Chronicle of Florence up to the end of the 14th Century by Baldassarre Bonaiuti
* *Cronicae et gesta ducum sive principum Polonorum* – Poland
* *Croyland Chronicle* – England
* *Dawn-Breakers (Nabil's Narrative)* – Baháʼí Faith and Middle East
* *Dipavamsa* – Sri Lanka
* *Divan of the Abkhazian Kings* – Georgia
* *Eric Chronicles* – Sweden
* *Eusebius Chronicle* – Mediterranean and Middle East
* *Fragmentary Annals of Ireland* – Ireland
* *Froissart's Chronicles* – France and Western Europe
* *Galician-Volhynian Chronicle* – Ukraine
* *Georgian Chronicles* – Georgia
* *Gesta Normannorum Ducum* – Normandy
* *Gesta principum Polonorum*
* *Grandes Chroniques de France* – France
* *General Estoria by Alfonso X* – c. 1275-1284 Castile, Spain.
* *Henry of Livona Chronicle* – Eastern Europe
* *Historia Ecclesiastica* – Norman England
* *Historia Scholastica* by Petrus Comestor - 12th century France
* *The Historie and Chronicles of Scotland*, Robert Lindsay of Pitscottie
* *History of the Prophets and Kings* – Middle East and Mediterranean
* *Hustyn Chronicle* – Eastern Europe
* *Jami' al-tawarikh* by Rashid-al-Din Hamadani - Universal history
* *Jans der Enikel* – Europe and Mediterranean
* *Jerome's Chronicle* – Mediterranean and Middle East
* *Jinakalamali* – Northern Thailand
* *Joannis de Czarnkow chronicon Polonorum* – Poland
* *Kaiserchronik* – Central and southern Europe, Germany
* *Kano Chronicle* – Nigeria
* *Khulasat-ut-Tawarikh* by Sujan Rai - History of India
* *Khwaday-Namag* - History of Persia
* *Kojiki* - Japan
* *Lethrense Chronicle* – Denmark
* *Libre dels Feyts* – Book of the Deeds by James I of Aragon, first of the Grand Catalan Chronicles
* *Madala Panji* – Chronicle of the Jagannath Temple in Puri, India, related to the History of Odisha
* *Mahavamsa* – Sri Lanka
* *Maronite Chronicle* – The Levant, anonymous annalistic chronicle in the Syriac language completed shortly after 664.
* *Manx Chronicle* – Isle of Man
* *Nabonidus Chronicle* – Mesopotamia
* *Nihon Shoki* - Japan
* *Nuova Cronica* – Florence
* *Nuremberg Chronicle*
* *Paschale Chronicle* – Mediterranean
* *Primary Chronicle* – Eastern Europe
* *Puranas* – India
* *Rajatarangini* – Kashmir
* *Roit and Quheil of Tyme* – Scotland, Adam Abell
* *Roskildense Chronicle* – Denmark
* *Royal Frankish Annals* – Frankish Empire
* *Scotichronicon* – by the Scottish historian Walter Bower
* *Shahnama-yi-Al-i Osman* by Fethullah Arifi Çelebi – Ottoman empire (1300 ac – the end of Sultan Suleyman I's reign) which is the fifth volume of it Süleymanname
* *Skibby Chronicle* – Danish Latin chronicle from the 1530s
* *Swiss illustrated chronicles* – Switzerland
* *Timbuktu Chronicles* – Mali
* *Zizhi Tongjian* – China

Manbalar
--------


1. 1 2 3 4 5  Elisabeth M. C. Van Houts, *Memory and Gender in Medieval Europe: 900–1200* (Toronto; Buffalo : University of Toronto Press, 1999), pp. 19–20.
2. ↑  Roy Flechner, '"The Chronicle of Ireland: Then and Now" *Early Medieval Europe* v.21:4(2013) 422-54 Article doi:10.1111/emed.12025
3. ↑  'A Glossary of Literary Terms' – M.H. Abrams
4. ↑  Dadson, Trevor J.*. The Genoese in Spain: Gabriel Bocángel Y Unzueta, 1603-1658 : a Biography* (es). Tamesis, 1983. ISBN 978-0-7293-0161-9.
5. ↑  Richard W. Burgess, Studies in Eusebian and post-Eusebian Chronography, Stuttgart (1999).
6. ↑  „Kroniek van Vlaanderen, van de aanvang tot 1467". *lib.ugent.be*. Qaraldi: 24-avgust 2020-yil.
7. ↑   *Machairas, Leontios*. doi:10.1163/9789004184640\_emc\_sim\_01737.