**Hayvonlar sinovi**, shuningdek, **hayvonlar tajribasi**, **hayvonlarni tadqiq** qilish va ***in vivo* sinov** sifatida ham tanilgan, oʻrganilayotgan xatti-harakatlar yoki biologik tizimga taʼsir

qiluvchi oʻzgaruvchilarni nazorat qilishga intiladigan tajribalardahayvonlardan foydalanishdir. Ushbu yondashuv hayvonlarning tabiiy muhitda yoki yashash joylarida kuzatilgan dala tadqiqotlariga qarama-qarshi boʻlishi mumkin. Hayvonlar bilan eksperimental tadqiqotlar odatda universitetlarda, tibbiyot maktablarida, farmatsevtika kompaniyalarida, mudofaa muassasalarida va sanoatga hayvonlarni sinash xizmatlarini koʻrsatadigan savdo obyektlarida oʻtkaziladi. Hayvonlarni tekshirishning diqqat markazida sof tadqiqotdan tortib, organizm toʻgʻrisidagi fundamental bilimlarni rivojlantirishga, katta amaliy ahamiyatga ega boʻlgan baʼzi savollarga javob berishga, masalan, kasallikka davo topishga qaratilgan saʼy harakatlar turadi. Amaliy tadqiqotlarga misollar qatoriga kasalliklarni davolash usullarini sinovdan oʻtkazish, naslchilik, mudofaa tadqiqotlari va toksikologiya, shu jumladan kosmetika sinovlari kiradi. Taʼlimda hayvonlarni tekshirish biologiya yoki psixologiya kurslarining tarkibiy qismi hisoblanadi. Amaliyot turli mamlakatlarda turli darajada tartibga solinadi.

2010-yilgi hisob-kitoblarga koʻra, tajribalarda umurtqali hayvonlarning yillik foydalanilishi (zebra baliqlaridan tortib to primatlargacha) oʻnlab milliondan 100 milliongacha. Yevropa Ittifoqida umurtqali hayvonlar turlari tadqiqotda foydalanilgan hayvonlarning 93 % ni tashkil qiladi va 2011-yilda u yerda 11,5 million hayvonlar ishlatilgan. Birgina hisob-kitobga koʻra, faqat Qoʻshma Shtatlarda 2001-yilda tajribalarda ishlatilgan sichqon va kalamushlar soni 80 millionni tashkil etgan. 2013-yilda sutemizuvchilar (sichqonlar va kalamushlar), baliqlar, amfibiyalar va sudraluvchilar birgalikda tadqiqot hayvonlarining 85 % dan ortigʻini tashkil etgani xabar qilindi..

Taʼriflar
---------

Enos, 1961-yilda Mercury-Atlas 5 kapsulasiga kiritilishidan oldin Yerni aylanib chiqqan uchinchi primat.*Hayvonlarni sinovdan oʻtkazish, hayvonlarda tajriba oʻtkazish, hayvonlarni tadqiq qilish*, *in vivo* sinov va viviseksiya atamalari oʻxshash maʼnoga ega, ammo turli xil maʼnolarda qoʻllaniladi. Soʻzma-soʻz tarjimada „viviseksiya" hayvonning „jonli boʻlinishi" degan maʼnoni anglatadi va tarixan faqat tirik hayvonlarni parchalash bilan bogʻliq tajribalarga ishora qiladi. Bu atama vaqti-vaqti bilan tirik hayvonlardan foydalangan holda har qanday tajribaga nisbatan xoʻrlash uchun ishlatiladi. Masalan, *Britannica entsiklopediyasi* „viviseksiya" degan tushunchaga shunday taʼrif beradi: „Tirik hayvonga shifo berishdan ko‘ra eksperimental o‘tkazish; kengroq aytganda, tirik hayvonlar ustida o‘tkazilgan barcha tajribalar".Lug‘atlarda taʼkidlanishicha, „faqat bunday ishga qarshi boʻlgan odamlar tomonidan qoʻllaniladi". Bu soʻz salbiy maʼnoga ega boʻlib, qiynoq, azob va oʻlimni anglatadi. Ushbu tadqiqotga qarshi boʻlganlar „viviseksiya" soʻzini afzal koʻrishadi, olimlar esa odatda „hayvon tajribasi" atamasini ishlatishadi.

Tarix
-----

*Havo nasosidagi qush ustida tajriba,* 1768-yil, Jozef Rayt
Hayvonlarni sinovdan oʻtkazish toʻgʻrisidagi dastlabki maʼlumotlar miloddan avvalgi II-IV asrlarda yunonlar yozuvlarida uchraydi. Aristotel va Erasistrat birinchilardan boʻlib tirik hayvonlar ustida tajriba oʻtkazdilar. II asrda yashagan Rim shifokori Galen choʻchqa va echkilarni *oʻlimdan keyingi qismlarga* ajratdi. Avenzoar, XII asrda yashagan arab shifokori, Ispaniyaning Moorish shahridagi jarrohlik muolajalarini bemor insonlarga qoʻllashdan oldin sinovdan oʻtkazishning eksperimental usulini joriy qildi.

Hayvonlar biotibbiyot tadqiqotlari tarixi davomida bir necha bor ishlatilgan.1831-yilda Dublin hayvonot bogʻining asoschilari hayvonlarni tirikligida ham, oʻlganida ham oʻrganishga qiziqqan tibbiy kasb vakillari edi. 1880-yillarda Lui Paster qo‘ylarda kuydirgini qo‘zg‘atish orqali tibbiyotning mikrob nazariyasini ishonchli tarzda ko‘rsatib berdi. 1890-yillarda Ivan Pavlov klassik konditsionerlikni tasvirlash uchun itlardan foydalangan. Birinchi jahon urushida nemis agentlari Rossiyaga joʻnatilgan qoʻylarga kuydirgi kasalligini yuqtirgan, fransuz otliqlarining xachirlari va otlariga ot bezlari kasalligini yuqtirgan. Insulin birinchi marta 1922-yilda itlardan ajratilgan va keyinchalik diabetni davolashda inqilob qilgan. 1957-yilning 3-noyabrida sovet iti Laika koʻplab hayvonlardan birinchi boʻlib yerni aylanib chiqdi. 1970-yillarda armadillolar yordamida antibiotiklar va moxovga qarshi emlashlar ishlab chiqildi, keyin odamlarga berildi. Odamlarning hayvonlarning genetikasini oʻzgartirish qobiliyati 1974-yilda Rudolf Yaenish simianlardan DNKni sichqonlar genomiga integratsiyalash orqali birinchi transgen sutemizuvchilarni ishlab chiqarganida fanda ulkan yangilik yaratdi. Ushbu genetik tadqiqot tez sur’atlar bilan rivojlandi va 1996-yilda kattalar hujayrasidan klonlangan birinchi sutemizuvchi qoʻy Dolli tugʻildi.

Toksikologiyani tekshirish XX asrda muhim ahamiyat kasb etdi. XIX asrda giyohvand moddalarni tartibga soluvchi qonunlar yanada yumshoqroq edi. Misol uchun, AQShda hukumat faqat mijozlarga zarar yetkazgan mahsulotlarni sotgan kompaniyani jinoiy javobgarlikka tortganidan keyin dorini taqiqlashi mumkin edi. Biroq, 1937-yildagi Elixir Sulfanilamid falokatiga javoban, bunday nomli dori 100 dan ortiq foydalanuvchining oʻlimiga sabab boʻlgan, AQSh Kongressi giyohvand moddalarni sotishdan oldin hayvonlarda xavfsizligini tekshirishni talab qiluvchi qonunlarni qabul qildi. Boshqa davlatlar ham shunga oʻxshash qonunlarni qabul qildilar. 1960-yillarda, Talidomid fojiasiga javoban, dori sotishdan oldin homilador hayvonlarda xavfsizlikni tekshirishni talab qiluvchi boshqa qonunlar qabul qilindi.

### Tarixiy munozara

 „Vivisektorlar shahzodasi" deb hisoblangan Klod Bernard hayvonlar ustida oʻtkazilgan tajribalar „insonning toksikologiyasi va gigienasi uchun toʻliq yakuniy" ekanligini taʼkidladi.
Hayvonlar ustida o‘tkazilgan tajribalar, ayniqsa, jonlantirish amaliyoti kuchaygani sari tanqid va bahs-munozaralar ham kuchayib bordi. 1655-yilda Galen fiziologiyasining himoyachisi Edmund OʻMeara „viviseksiyaning ayanchli qiynoqlari tanani gʻayritabiiy holatga keltiradi", dedi. OʻMeara va boshqalar viviseksiya paytida ogʻriq hayvonlarning fiziologiyasiga taʼsir qilishi va natijalarni ishonchsiz qilishi mumkinligini taʼkidladilar. Axloqiy nuqtai nazardan eʼtirozlar ham bor edi, ular odamlarga foyda, hayvonlarga zararni oqlamaydi. Hayvonlarni sinovdan oʻtkazishga nisbatan dastlabki eʼtirozlar boshqa tomondan ham paydo boʻlgan — koʻp odamlar hayvonlar odamlardan pastroq va hayvonlardan olingan natijalarni odamlarga qoʻllash mumkin boʻlmagan darajada boshqacha ekanligiga ishonishgan.

Munozaraning boshqa tomonida hayvonlarni sinab koʻrish tarafdorlari hayvonlar ustida tajribalar tibbiy va biologik bilimlarni rivojlantirish uchun zarur deb hisoblaydilar. Klod Bernard „vivisektorlar shahzodasi" va fiziologiyaning otasi sifatida tanilgan va uning rafiqasi Mari Fransuaza Martin 1883-yilda Fransiyada birinchi antivivizion jamiyatni tashkil qilgan. Uning 1865-yilda yozilgan mashhur gapi: „Hayot ilmi  ajoyib va koʻzni qamashtiradigan darajada yoritilgan zaldir, unga faqat uzoq va dahshatli oshxonadan oʻtish orqali erishish mumkin". „Hayvonlar ustida tajribalar insonning toksikologiyasi va gigienasi uchun butunlay yakuniydir. Bu moddalarning taʼsiri hayvonlarga taʼsiri bir xil boʻladi, faqat darajadagi farqlar bundan mustasno". Bernard standart ilmiy uslubning bir qismi sifatida hayvonlar ustida tajriba oʻtkazdi.

1896-yilda fiziolog va shifokor doktor Valter B. Kannon shunday dedi: "Antibivizionistlar Teodor Ruzvelt taʼriflagan ikki turning ikkinchisidir: „Vijdonsiz sogʻlom aql jinoyatga olib kelishi mumkin, ammo aqlsiz vijdon ahmoqlikka olib kelishi mumkin, bu jinoyatning choʻrisi." Hayvonlarni qoʻllab-quvvatlovchi va antihayvonlarni sinovdan oʻtkazuvchi guruhlar oʻrtasidagi bu boʻlinishlar birinchi marta 1900-yillarning boshlarida, yuzlab tibbiyot talabalari jonli itga yodgorlik oʻrnatish uchun anti-vivizeksiyachilar va politsiya bilan toʻqnashganda, jigarrang it ishi paytida jamoatchilik eʼtiboriga tushgan.

Pavlovning tumshugʻiga jarrohlik yoʻli bilan soʻlak ushlaydigan idish va naycha oʻrnatilgan itlaridan biri, Pavlov muzeyi, 2005-yil
1822-yilda Buyuk Britaniya parlamentida „Hayvonlarni himoya qilish toʻgʻrisida"gi birinchi qonun, soʻngra „Hayvonlarga nisbatan shafqatsizlik toʻgʻrisida"gi qonun (1876-yil) qabul qilindi, birinchi qonun hayvonlarni sinovdan oʻtkazishni tartibga solishga qaratilgan. Qonunchilikni 1871-yil mart oyida Charlz Darvin targʻib qildi: „Siz mening viviseksiya haqidagi fikrimni soʻrayapsiz. Men buni fiziologiya boʻyicha toʻgʻri tekshirish uchun asosli ekanligiga qoʻshilaman; lekin shunchaki laʼnatli va jirkanch qiziqish uchun emas. Bu meni dahshatga soladigan mavzu, shuning uchun men bu haqda boshqa soʻz aytmayman, aks holda bu kecha uxlamayman". Anti-vivizeksionistlarning lobbisiga javoban, Buyuk Britaniyada hayvonlar boʻyicha tadqiqotlarni himoya qilish uchun bir nechta tashkilotlar tuzildi: Fiziologiya jamiyati 1876-yilda fiziologlarga „oʻzaro manfaat va himoya" berish uchun, Tibbiyotni rivojlantirish assotsiatsiyasi.

Tibbiy tadqiqotlarda hayvonlardan foydalanishga qarshilik birinchi marta Qoʻshma Shtatlarda 1860-yillarda, Genri Berg Amerika hayvonlarga nisbatan shafqatsizlikning oldini olish jamiyatini (ASPCA) asos solganida paydo boʻldi.Bu jamiyat 1883-yilda tashkil etilgan Amerikaning birinchi maxsus antivivizion tashkiloti Amerika antivivizion jamiyati edi(AAVS). Oʻsha davrning antivivizionistlari, odatda, „rahm-shafqatning tarqalishi sivilizatsiyaning buyuk sababi va viviseksiya shafqatsizlikdir" deb hisoblashgan. Biroq AQShda antivivizionistlarning saʼy-harakatlari har bir qonun chiqaruvchi organda barbod boʻldi. Umuman olganda, bu harakat 1966-yilda „Laboratoriya hayvonlarini himoya qilish toʻgʻrisida"gi qonun qabul qilingunga qadar qonunchilikda juda oz muvaffaqiyatga erishdi.

Hayvonlarni parvarish qilish va ulardan foydalanish
---------------------------------------------------

### Qoidalar va qonunlar

* k
* m
* t

**Hayvonlarda kosmetik sinovlar oʻtkazish boʻyicha butun jahon qonunlari**

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|    |  Butun mamlakat boʻylab hayvonlar ustida barcha kosmetik sinovlar taqiqlangan
  |    |  Hayvonlarda kosmetik sinovlar oʻtkazish qisman taqiqlangan 1 |
|    |  Hayvonlarda sinovdan oʻtgan kosmetika mahsulotlarini sotish taqiqlangan
 |    |  Hayvonlar ustida kosmetik sinovlar taqiqlanmagan
 |
|    |  Nomaʼlum
  |  |  |

1testning baʼzi usullari taqiqdan chiqarib tashlanadi yoki qonunlar mamlakat ichida farq qiladi

Laboratoriyalarda hayvonlarga nisbatan qoʻllaniladigan qoidalar turlarga qarab farq qiladi. AQShda, Milliy fanlar akademiyasi tomonidan chop etilgan Hayvonlarni muhofaza qilish toʻgʻrisidagi qonun va *Laboratoriya hayvonlarini parvarish qilish va ulardan foydalanish boʻyicha* qoʻllanma (*qoʻllanma*) ga binoan, hayvonga har qanday muolajani amalga oshirish mumkin, agar u hayvon ekanligini isbotlash mumkin. ilmiy asoslangan. Tadqiqotchilar muassasaning veterinariya shifokori va hayvonlarni parvarish qilish va ulardan foydalanish institutsional qoʻmitasi (IACUC) bilan maslahatlashishlari kerak, bu har bir tadqiqot muassasasi saqlab turishi shart. IACUC muqobil variantlar, jumladan, hayvonlarga tegishli boʻlmagan alternativalar koʻrib chiqilganligini, tajribalar keraksiz takrorlanmasligini va agar tadqiqotga xalaqit bermasa, ogʻriqni yoʻqotishni taʼminlashi kerak. IACUCs barcha umurtqali hayvonlarni AQShda federal mablagʻ oladigan muassasalarda sinovdan oʻtkazishni tartibga soladi. Hayvonlar farovonligi toʻgʻrisidagi qonun maqsadli ravishda etishtirilgan kemiruvchilar va qushlarni oʻz ichiga olmasa-da, bu turlar IACUCsni boshqaradigan Davlat sogʻliqni saqlash xizmati siyosati ostida teng ravishda tartibga solinadi. Davlat sogʻliqni saqlash xizmati siyosati Oziq-ovqat va farmatsevtika idorasi (FDA) va Kasalliklarni nazorat qilish va oldini olish markazlarini (CDC) nazorat qiladi.CDC noinsoniy primatlar, quyonlar, sichqonlar va boshqa hayvonlarda yuqumli kasalliklar boʻyicha tadqiqotlar olib boradi, FDA talablari esa hayvonlardan farmatsevtika tadqiqotlarida foydalanishni oʻz ichiga oladi. Hayvonlarning farovonligi toʻgʻrisidagi qonun (AWA) qoidalari USDA tomonidan amalga oshiriladi, sogʻliqni saqlash xizmati qoidalari esa OLAW va koʻp hollarda AAALAC tomonidan amalga oshiriladi.

2014-yilgi AQSh Qishloq xoʻjaligi departamenti Bosh inspektor idorasi (OIG) hisobotiga koʻra — uch yillik davrda hayvonlardan foydalanish ustidan nazoratni koʻrib chiqdi — „baʼzi institutsional hayvonlarni parvarish qilish va ulardan foydalanish qoʻmitalari … yetarli darajada maʼqullamadi, nazorat qilmadi. yoki hayvonlar ustida eksperimental protseduralar haqida hisobot". OIG „natijada hayvonlar har doim ham asosiy insoniy parvarish va davolanishni olmaydilar va baʼzi hollarda eksperimental protseduralar paytida va undan keyin ogʻriq va qaygʻu minimallashtirilmaydi". Hisobotga koʻra, uch yillik davr ichida turlar tartibga solinadigan barcha Amerika laboratoriyalarining deyarli yarmi IACUC tomonidan notoʻgʻri nazorat qilish bilan bogʻliq AWA qoidabuzarliklari uchun javobgarlikka tortilgan. USDA OIGning 2000-yilgi hisobotida shunga oʻxshash xulosalar chiqardi. Qoʻshma Shtatlar Qishloq xoʻjaligi Departamenti faqat 120 nafar inspektorning keng soniga ega (USDA) hayvonlarni tadqiq qilish, koʻrgazma qilish, koʻpaytirish yoki sotish bilan shugʻullanadigan 12 000 dan ortiq ob’ektlarni nazorat qiladi. Boshqalar esa, IACUCs tarkibini tanqid qilib, qoʻmitalar asosan hayvonlarni oʻrganish boʻyicha tadqiqotchilar va universitet vakillaridan iborat boʻlib, ular hayvonlar farovonligi muammolariga qarshi boʻlishi mumkin.

Laboratoriya hayvonlar veterinariya shifokori Larri Karbonning yozishicha, "IACUCs oʻz ishiga qanday turdagi turlaridan qatʼi nazar, juda jiddiy yondashadi, garchi odam boʻlmagan primatlardan foydalanish har doim „alohida tashvishli qizil bayroq" deb ataydigan narsani koʻtaradigan boʻlsa ham". 2001-yil iyul oyida "*Science* "jurnalida chop etilgan tadqiqot IACUC hayvonlar tajribalarining past ishonchliligini tasdiqladi. Milliy Fan Jamgʻarmasi tomonidan moliyalashtirilgan uch yillik tadqiqot shuni koʻrsatdiki, universitet va xodimlarning oʻziga xos xususiyatlarini bilmagan hayvonlardan foydalanish qoʻmitalari universitetni biladigan hayvonlardan foydalanish qoʻmitalari tomonidan qabul qilingan qarorlar bilan bir xil qaror qabul qilmaydi. xodimlar. xususan, qoʻmitalar koʻpincha tadqiqotlarni tasdiqlash oʻrniga koʻproq maʼlumot soʻrashadi.Hindistonlik olimlar universitetlar va laboratoriyalarda tirik hayvonlardan foydalanishni taqiqlash bo‘yicha Universitet grantlar komissiyasi tomonidan yaqinda chiqarilgan yo‘riqnomaga norozilik bildirishmoqda.

### Raqamlar

 Keio universitetida sinovda ishlatiladigan hayvonlar uchun yodgorlik
Hayvonlarni sinash uchun aniq global raqamlarni olish qiyin; har yili dunyo boʻylab 100 million umurtqali hayvonlar ustida tajriba oʻtkazilayotgani taxmin qilingan , ularning 10-11 millioni Yevropa Ittifoqida. Nuffild bioetika kengashining maʼlum qilishicha, global yillik hisob-kitoblar 50 dan 100 milliongacha hayvonlarni tashkil qiladi. Raqamlarning hech biri qisqichbaqalar va meva chivinlari kabi umurtqasiz hayvonlarni oʻz ichiga olmaydi.

The USDA/APHISjurnali 2016-yilda hayvonlarni oʻrganish statistikasini eʼlon qildi. Umuman olganda, AQShda tadqiqotda foydalanilgan hayvonlar soni (Hayvonlarning farovonligi toʻgʻrisidagi qonun bilan qamrab olingan) 6,9 % oʻsdi(767 622 (2015) dan 820 812 (2016) gacha 2016-yilda AQShda 12 millionga yaqin umurtqali hayvonlardan foydalanilgan. *Journal of Medical Ethics jurnalida* 2015-yilda chop etilgan maqolada so‘nggi yillarda AQShda hayvonlardan foydalanish keskin oshgani taʼkidlangan. Tadqiqotchilar bu oʻsish asosan hayvonlarni oʻrganishda genetik jihatdan oʻzgartirilgan sichqonlarga boʻlgan ishonchning ortishi natijasi ekanligini aniqladilar.

1995-yilda Tufts universiteti Hayvonlar va jamoat siyosati markazi tadqiqotchilari 1992-yilda Amerika laboratoriyalarida 14-21 million hayvonlar ishlatilganligini, bu 1970-yildagi 50 milliondan kamayganini hisobladi. 1986-yilda AQSh Kongressining Texnologiyalarni baholash byurosi maʼlum qildiki, AQShda har yili 10 milliondan 100 milliongacha foydalaniladigan hayvonlarning hisob-kitoblari va ularning eng yaxshi bahosi kamida 17 milliondan 22 milliongacha boʻlgan. 2016-yilda Qishloq xoʻjaligi departamenti roʻyxatiga 60 979 it, 18 898 mushuk, 71 188 noinsoniy primatlar, 183 237 gvineya choʻchqasi, 102 633 hamster, 139 391 quyon, 83,091 ta quyon, 83,091 ta qishloq hayvonlari va 83,028 mm, boshqa barcha hayvonlar kiradi.. AQShda tadqiqotda it va mushuklardan foydalanish 197- yildan 2016-yilgacha mos ravishda 195 157 dan 60 979 gacha va 66 165 dan 18 898 gacha kamaydi.

Buyuk Britaniyada Ichki ishlar vazirligi maʼlumotlariga koʻra, 2017-yilda 3,79 million protsedura amalga oshirilgan. 2960 ta protsedurada noinsoniy primatlar ishlatilgan, bu 1988-yildan beri 50 % dan koʻproq kamaydi. „Protsedura" bu erda daqiqalar, bir necha oylar yoki yillar davom etishi mumkin boʻlgan tajribaga ishora qiladi. Koʻpgina hayvonlar faqat bitta protsedurada qoʻllaniladi: hayvonlar tajribadan keyin tez-tez evtanizatsiya qilinadi; ammo oʻlim baʼzi protseduralarning yakuniy nuqtasidir. 2017- yilda Buyuk Britaniyada hayvonlarga nisbatan oʻtkazilgan protseduralar quyidagilarga boʻlingan:

* 43 % (1,61 million) pastki chegara sifatida baholandi
* 4 % (0,14 million) tiklanmagan deb baholandi
* 36 % (1,35 million) yengil deb baholandi
* 15 % (0,55 million) oʻrtacha deb baholandi
* 4 % (0,14 million) ogʻir deb baholandi.

„Ogʻir" protsedura, masalan, oʻlim yakuniy nuqta boʻlgan yoki oʻlim kutilayotgan har qanday sinov boʻladi, „yengil" protsedura esa qon testi yoki MRI tekshiruvi kabi boʻladi.

### Uch Rs

Uch Rs (3R) hayvonlardan sinovda koʻproq axloqiy foydalanish uchun asosiy tamoyillardir. Bular birinchi marta 1959 -yilda WMS Russell va RL Burch tomonidan tushuntirilgan. 3Rda quyidagilar aytiladi:

1. Oʻzgartirish, bu umumiy maqsadga erishish uchun hayvon boʻlmagan jonzodlardan foydalanishga aytiladi. Bu usullarga kompyuter modellashtirish kiradi.
2. Qisqartirish tadqiqotchilarga kamroq hayvonlardan taqqoslanadigan darajadagi maʼlumotlarni olish yoki bir xil miqdordagi hayvonlardan koʻproq maʼlumot olish imkonini beradigan usullarni nazarda tutadi.
3. Mumkin boʻlgan ogʻriqni, azob-uqubatlarni yoki qaygʻularni yengillashtiradigan yoki kamaytiradigan hamda ishlatiladigan hayvonlar uchun hayvonlarning farovonligini oshiradigan usullarni nazarda tutuvchi tajriba. Ushbu usullar invaziv boʻlmagan usullarni oʻz ichiga oladi.

3R hayvonlarni sinab koʻrishga muqobil variantlarni ragʻbatlantirishdan koʻra kengroq qamrovga ega, ammo hayvonlarning farovonligi va ilmiy sifatini yaxshilashga qaratilgan, bu erda hayvonlardan foydalanishdan qochib boʻlmaydi. Ushbu 3R hozirda butun dunyo boʻylab koʻplab sinov muassasalarida qoʻllaniladi va turli qonun hujjatlari va meʼyoriy hujjatlar tomonidan qabul qilingan.

3R ning koʻplab davlatlarda qabul qilinishiga qaramay, Kanada, Avstraliya, Isroil, Janubiy Koreya va Germaniyani oʻz ichiga olgan koʻplab mamlakatlar soʻnggi yillarda hayvonlardan eksperimental foydalanish koʻpayganligi, sichqonlardan va baʼzi hollarda baliqlardan foydalanishning koʻpayishi haqida xabar berishdi. Mushuklar, itlar, primatlar, quyonlar, gvineya choʻchqalari va hamsterlardan foydalanish. Boshqa mamlakatlar qatori Xitoy ham GM hayvonlaridan foydalanishni kuchaytirdi, buning natijasida hayvonlardan umumiy foydalanish koʻpaydi.

### Umurtqasizlar

 Meva chivinlari hayvonlarni sinashda keng qoʻllaniladigan umurtqasiz hayvondir.
Hayvonlarni tekshirishda umurtqali hayvonlarga qaraganda koʻproq umurtqasiz hayvonlardan foydalanilgan boʻlsa-da, bu tadqiqotlar asosan qonun bilan tartibga solinmaydi. Eng koʻp ishlatiladigan umurtqasizlar turlari *Drosophila melanogaster*, meva pashshasi va *Caenorhabditis elegans*, nematoda qurtidir. *C. elegans* holatida qurtning tanasi butunlay shaffof va barcha organizm hujayralarining aniq nasl-nasabi maʼlum, pashsha *D. melanogasterda* olib borilgan tadqiqotlar ajoyib genetik vositalardan foydalanishi mumkin. Ushbu umurtqasizlar hayvonlarni sinashda umurtqali hayvonlarga nisbatan baʼzi afzalliklarga ega, jumladan, ularning qisqa hayot aylanishi va koʻp sonlarni joylashtirish va oʻrganish qulayligi. Biroq, adaptiv immuntet tizimining va ularning oddiy organlarining yoʻqligi qurtlarni vaktsina ishlab chiqish kabi tibbiy tadqiqotlarning bir qancha jihatlarida qoʻllanilishiga toʻsqinlik qiladi. Xuddi shunday, meva pashshalarining immun tizimi odamlarnikidan juda farq qiladi va hasharotlardagi kasalliklar umurtqali hayvonlardagi kasalliklardan farq qilishi mumkin; ammo, meva chivinlari va mum qurtlari yangi viruslilik omillarini yoki farmakologik faol birikmalarni aniqlash boʻyicha tadqiqotlarda foydali boʻlishi mumkin.

Bir nechta umurtqasiz tizimlar erta bosqichdagi kashfiyotlar ekranlarida umurtqali hayvonlarga maqbul alternativ hisoblanadi. Hasharotlar va sutemizuvchilarning tugʻma immunitet tizimi oʻrtasidagi oʻxshashlik tufayli, hasharotlar baʼzi turdagi tadqiqotlarda sutemizuvchilarni almashtirishi mumkin. *Drosophila melanogaster* va *Galleria mellonella* mum qurti sutemizuvchilar patogenlarining virulentlik xususiyatlarini tahlil qilish uchun ayniqsa muhimdir. Mum qurtlari va boshqa hasharotlar ham qulay bioavailability bilan farmatsevtik birikmalarni aniqlash uchun qimmatli ekanligini isbotladi. Bunday modellarni qabul qilish toʻgʻrisidagi qaror, odatda, eksperimental oʻtkazuvchanlikda sezilarli yutuqlarga erishish uchun sutemizuvchilar bilan past darajadagi biologik oʻxshashlikni qabul qilishni oʻz ichiga oladi.

Manbalar
--------

1. ↑  „"Introduction", Select Committee on Animals in Scientific Procedures Report".  UK Parliament. Qaraldi: 13-iyul 2012-yil.
2. ↑  Hajar, Rachel (2011). "Animal Testing and Medicine". *Heart Views* **12** (1): 42. doi:10.4103/1995-705X.81548. ISSN 1995-705X. PMID 21731811. PMC 3123518. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=3123518.
3. ↑  Festing, Simon; Wilkinson, Robin (June 2007). "The ethics of animal research. Talking Point on the use of animals in scientific research". *EMBO Reports* **8** (6): 526–530. doi:10.1038/sj.embor.7400993. ISSN 1469-221X. PMID 17545991. PMC 2002542. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=2002542.
4. ↑  Meredith Cohn (26 August 2010). "Alternatives to Animal Testing Gaining Ground, "*The Baltimore Sun*.
5. ↑  Taylor, Katy; Alvarez, Laura Rego (2019). "An Estimate of the Number of Animals Used for Scientific Purposes Worldwide in 2015". *Alternatives to Laboratory Animals* (SAGE Publications) **47** (5–6): 196–213. doi:10.1177/0261192919899853. ISSN 0261-1929. PMID 32090616.
6. ↑  „REPORT FROM THE COMMISSION TO THE COUNCIL AND THE EUROPEAN PARLIAMENT Seventh Report on the Statistics on the Number of Animals used for Experimental and other Scientific Purposes in the Member States of the European Union". EUR-Lex (12-may 2013-yil).
7. ↑  Carbone, Larry. (2004). What Animals Want: Expertise and Advocacy in Laboratory Animal Welfare Policy.
8. ↑  „EU statistics show decline in animal research numbers".  Speaking of Research (2013). Qaraldi: 24-yanvar 2016-yil.
9. ↑  Croce, Pietro (1999). *Vivisection or Science? An Investigation into Testing Drugs and Safeguarding Health*. Zed Books, ISBN 1-85649-732-1.
10. ↑  „Vivisection FAQ".  British Union for the Abolition of Vivisection. 13-may 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi.
11. ↑  Definitions in:
12. ↑  Carbone, p. 22.
13. ↑  "Ethics and animal experimentation: what is debated?". *Cadernos de Saúde Pública* **15** (Suppl 1): 99–110. 1999. doi:10.1590/s0102-311x1999000500011. PMID 10089552.
14. ↑  Yarri, Donna (2005). *The Ethics of Animal Experimentation*, Oxford University Press U.S. ISBN 0-19-518179-4.
15. ↑  Cohen and Loew 1984.
16. ↑  „History of nonhuman animal research".  Laboratory Primate Advocacy Group. 13-oktyabr 2006-yilda asl nusxadan arxivlandi.
17. ↑  Abdel-Halim RE (2005). "Contributions of Ibn Zuhr (Avenzoar) to the progress of surgery: a study and translations from his book Al-Taisir". *Saudi Medical Journal* **26** (9): 1333–39. PMID 16155644.
18. ↑  Abdel-Halim RE (2006). "Contributions of Muhadhdhab Al-Deen Al-Baghdadi to the progress of medicine and urology. A study and translations from his book Al-Mukhtar". *Saudi Medical Journal* **27** (11): 1631–41. PMID 17106533.
19. ↑  *Costello, John*. „The great zoo's who". *Irish Independent* (9-iyun 2011-yil).
20. ↑  "Anthrax". *Annu. Rev. Microbiol.* **55**: 647–71. 2001. doi:10.1146/annurev.micro.55.1.647. PMID 11544370. .
21. ↑  Windholz G (1987). "Pavlov as a psychologist. A reappraisal". *Pavlovian J. Biol. Sci.* **22** (3): 103–12. doi:10.1007/BF02734662. PMID 3309839.
22. ↑  Gorden P (1997). "Non-insulin dependent diabetes – the past, present and future". *Ann. Acad. Med. Singap.* **26** (3): 326–30. PMID 9285027.
23. ↑  Walgate R (1981). "Armadillos fight leprosy". *Nature* **291** (5816): 527. doi:10.1038/291527a0. PMID 7242665.
24. ↑  "The Continuing Challenges of Leprosy". *Clin. Microbiol. Rev.* **19** (2): 338–81. 2006. doi:10.1128/CMR.19.2.338-381.2006. PMID 16614253. PMC 1471987. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=1471987.
25. ↑  "Simian Virus 40 DNA Sequences in DNA of Healthy Adult Mice Derived from Preimplantation Blastocysts Injected with Viral DNA". *Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America* **71** (4): 1250–54. 1974. doi:10.1073/pnas.71.4.1250. PMID 4364530. PMC 388203. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=388203.
26. ↑  "Viable offspring derived from fetal and adult mammalian cells". *Nature* **385** (6619): 810–13. 1997. doi:10.1038/385810a0. PMID 9039911.
27. ↑  „Taste of Raspberries, Taste of Death. The 1937 Elixir Sulfanilamide Incident". *FDA Consumer magazine* (iyun 1981).
28. ↑  *Burkholz, Herbert*. „Giving Thalidomide a Second Chance". *FDA Consumer*. US Food and Drug Administration (1-sentyabr 1997-yil).
29. ↑  Croce, Pietro. *Vivisection or Science? An Investigation into Testing Drugs and Safeguarding Health*. Zed Books, 1999, ISBN 1-85649-732-1 p. 11.
30. 1 2  Bernard, Claude *An Introduction to the Study of Experimental Medicine*, 1865. First English translation by Henry Copley Greene, published by Macmillan & Co. Ltd. 1927; reprinted in 1949, p. 125.
31. 1 2 3  „Animal Experimentation: A Student Guide to Balancing the Issues", Australian and New Zealand Council for the Care of Animals in Research and Teaching (ANZCCART), accessed 12 December 2007, cites original reference in Maehle, A-H. and Tr6hler, U. *Animal experimentation from antiquity to the end of the eighteenth century: attitudes and arguments*. In N. A. Rupke (ed.) Vivisection in Historical Perspective. Croom Helm, London, 1987, p. 22.
32. ↑  Croce, Pietro. *Vivisection or Science? An Investigation into Testing Drugs and Safeguarding Health*. Zed Books, 1999, ISBN 1-85649-732-1ISBN 1-85649-732-1 p. 11.
33. ↑  Rudacille, Deborah (2000). *The Scalpel and the Butterfly: The Conflict*, University of California Press, p. 19 ISBN 0-520-23154-6.
34. ↑  „In sickness and in health: vivisectionʼs undoing", *The Daily Telegraph*, November 2003
35. ↑  Nicoll CS (1991). "A Physiologist's Views on the Animal Rights/Liberation Movement". *The Physiologist* **34** (6): 303, 306–08, 315. PMID 1775539. .
36. ↑  „*The Life and Letters of Charles Darwin, Volume II*".  Fullbooks.com.
37. ↑  Bowlby, John (1991). *Charles Darwin: A New Life*, W. W. Norton & Company, p. 420 ISBN 0-393-30930-4.
38. ↑  Ilman, John*. Animal Research in Medicine: 100 years of politics, protest and progress. The Story of the Research Defence Society*. Research Defence Society, 2008 — 16 bet. ISBN 978-0-9560008-0-4.
39. ↑  Buettinger, Craig (1 January 1993) Antivivisection and the charge of zoophil-psychosis in the early twentieth century. *The Historian*.
40. ↑  Carbone, pp. 68-69.
41. ↑  Office of Laboratory Animal Welfare. Public Health Service Policy on Humane Care and Use of Laboratory Animals. nih.gov
42. ↑  Title 9 — Animals and Animal Products. Code of Federal Regulations. Vol. 1 (1 January 2008).
43. ↑  „Animal Testing and the Law – Animal Legal Defense Fund". *Animal Legal Defense Fund*. 23-avgust 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 14-iyun 2017-yil.
44. ↑  Harden, Gil. "USDA Inspector General Audit Report of APHIS Animal Care Program Inspection and Enforcement Activities". *United States Department of Agriculture Office of Inspector General* (Report No. 33601–0001–41).. Qaraldi: 7 July 2015. Hayvonlar tajribasi]]
45. ↑  Young, Robert (September 2005). "Audit Report: APHIS Animal Care Program Inspection and Enforcement Activities". *USDA Office of Inspector General Western Region* (Report No. 33002–3–SF).. Qaraldi: 7 July 2015. Hayvonlar tajribasi]]
46. ↑  „Animal Testing and the Law – Animal Legal Defense Fund". *Animal Legal Defense Fund*. 23-avgust 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 14-iyun 2017-yil.

„Animal Testing and the Law — Animal Legal Defense Fund". *Animal Legal Defense Fund*. Archived from the original on 23 August 2017. Retrieved 14 June 2017.
47. ↑  Hansen, L; Goodman, J; Chandna, A (2012). "Analysis of animal research ethics committee membership at American institutions". *Animals* **2** (1): 68–75. doi:10.3390/ani2010068. PMID 26486777. PMC 4494267. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=4494267.
48. ↑  Carbone, p. 94.
49. ↑  "Animal Research: Reliability of Protocol Reviews for Animal Research". *Science* **293** (5530): 608–09. 2001. doi:10.1126/science.1061621. PMID 11474086.
50. ↑  *Nandi, Jayashree*. „Scientists take on activists, want ban on live testing on animals lifted". *The Times of India* (27-aprel 2012-yil). Qaraldi: 13-iyul 2012-yil.
51. ↑  Taylor, Katy; Gordon, Nicky; Langley, Gill; Higgins, Wendy (2008). "Estimates for worldwide laboratory animal use in 2005". *ATLA* **36** (3): 327–42. doi:10.1177/026119290803600310. PMID 18662096. .
52. ↑  „The Ethics of research involving animals".  Nuffield Council on Bioethics. 25-iyun 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi.
53. ↑  „USDA publishes 2016 animal research statistics – 7% rise in animal use". *Speaking of Research* (19-iyun 2017-yil). Qaraldi: 10-dekabr 2017-yil.
54. ↑  „USDA Statistics for Animals Used in Research in the US".  Speaking of Research (20-mart 2008-yil).
55. ↑  Goodman, J.; Chandna, A.; Roe, K. (2015). "Trends in animal use at US research facilities". *Journal of Medical Ethics* **41** (7): 567–69. doi:10.1136/medethics-2014-102404. PMID 25717142.. Qaraldi: 7 July 2015. Hayvonlar tajribasi]]
56. ↑  Rowan, A. Loew, F. and Weer, J. (1995) „The Animal Research Controversy. Protest, Process and Public Policy: An Analysis of Strategic Issues." *Tufts University*, North Grafton. cited in Carbone 2004, p. 26.
57. ↑  *Alternatives to Animal Use in Research, Testing and Education*, U.S. Congress Office of Technology Assessment, Washington, D.C.:Government Printing Office, 1986, p. 64. In 1966, the Laboratory Animal Breeders Association estimated in testimony before Congress that the number of mice, rats, guinea pigs, hamsters, and rabbits used in 1965 was around 60 million. (Hearings before the Subcommittee on Livestock and Feed Grains, Committee on Agriculture, U.S. House of Representatives, 1966, p. 63.)
58. ↑  „USDA Statistics for Animals Used in Research in the US".  Speaking of Research (20-mart 2008-yil).

„USDA Statistics for Animals Used in Research in the US". Speaking of Research. 20 March 2008.
59. ↑  „Animal research numbers in 2017".  Understanding Animal Research (2017).
60. ↑  „The Ethics of research involving animals".  Nuffield Council on Bioethics. 25-iyun 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi.

„The Ethics of research involving animals" (PDF). Nuffield Council on Bioethics. Archived from the original Wayback Machine saytida arxivlandi (2008-06-25). (PDF) on 25 June 2008.
61. ↑  „Home Office Statistics for Animals Used in Research in the UK".  Speaking of Research (23-oktyabr 2012-yil).
62. ↑  „Animal research numbers in 2017".  Understanding Animal Research (2017).

„Animal research numbers in 2017". Understanding Animal Research. 2017.
63. ↑  Russell, W. M. S. (William Moy Stratton)*. The principles of humane experimental technique*, Special, South Mimms, Potters Bar, Herts, England: Universities Federation for Animal Welfare, 1992. ISBN 0900767782. OCLC 27347928.  Wayback Machine saytida arxivlandi (2011-09-27).
64. ↑  Liguori, G. (2017). "Ethical Issues in the Use of Animal Models for Tissue Engineering: Reflections on Legal Aspects, Moral Theory, 3Rs Strategies, and Harm-Benefit Analysis". *Tissue Engineering Part C: Methods* **23** (12): 850–62. doi:10.1089/ten.TEC.2017.0189. PMID 28756735. .
65. ↑  Canadian Council on Animal Care (December 2010). *2009 CCAC Survey of Animal Use*. Archived from the original on 7 June 2015.. Qaraldi: 7 July 2015. Hayvonlar tajribasi]]
66. ↑  "Research resources for Drosophila: the expanding universe". *Nature Reviews Genetics* **6** (3): 179–93. 2005. doi:10.1038/nrg1554. PMID 15738962.
67. ↑  "Evolution of the innate immune system: the worm perspective". *Immunological Reviews* **198**: 36–58. 2004. doi:10.1111/j.0105-2896.2004.0125.x. PMID 15199953.
68. ↑  "Worms and flies as genetically tractable animal models to study host-pathogen interactions". *Infection and Immunity* **73** (7): 3833–41. 2005. doi:10.1128/IAI.73.7.3833-3841.2005. PMID 15972468. PMC 1168613. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=1168613.
69. ↑  "Exploiting the potential of insects for in vivo pathogenicity testing of microbial pathogens". *FEMS Microbiology Reviews* **28** (1): 101–12. 2004. doi:10.1016/j.femsre.2003.09.002. PMID 14975532.
70. ↑  Adler, Ben, ed (2011). "Deciphering the Multifactorial Nature of Acinetobacter baumannii Pathogenicity". *PLOS ONE* **6** (8): e22674. doi:10.1371/journal.pone.0022674. PMID 21829642. PMC 3148234. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=3148234.
71. ↑  "Galleria mellonella as a model host to study infection by the Francisella tularensis live vaccine strain". *Microbes and Infection / Institut Pasteur* **9** (6): 729–34. 2007. doi:10.1016/j.micinf.2007.02.016. PMID 17400503. PMC 1974785. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=1974785.
72. ↑  "Rapid Virulence Annotation (RVA): Identification of virulence factors using a bacterial genome library and multiple invertebrate hosts". *Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America* **105** (41): 15967–72. 2008. doi:10.1073/pnas.0711114105. PMID 18838673. PMC 2572985. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=2572985.
73. ↑  "Exploiting the potential of insects for in vivo pathogenicity testing of microbial pathogens". *FEMS Microbiology Reviews* **28** (1): 101–12. 2004. doi:10.1016/j.femsre.2003.09.002. PMID 14975532. Kavanagh K, Reeves EP (2004). "Exploiting the potential of insects for in vivo pathogenicity testing of microbial pathogens". *FEMS Microbiology Reviews*. **28** (1): 101-12. doi:10.1016/j.femsre.2003.09.002. PMID 14975532.
74. ↑  Adler, Ben, ed (2011). "Deciphering the Multifactorial Nature of Acinetobacter baumannii Pathogenicity". *PLOS ONE* **6** (8): e22674. doi:10.1371/journal.pone.0022674. PMID 21829642. PMC 3148234. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=3148234. Antunes LC, Imperi F, Carattoli A, Visca P (2011). Adler B (ed.). „Deciphering the Multifactorial Nature of Acinetobacter baumannii Pathogenicity". *PLOS ONE*. **6** (8): e22674. Bibcode:2011PLoSO…622674A. doi:10.1371/journal.pone.0022674. PMC 3148234. PMID 21829642.
75. ↑  "Galleria mellonella as a model host to study infection by the Francisella tularensis live vaccine strain". *Microbes and Infection / Institut Pasteur* **9** (6): 729–34. 2007. doi:10.1016/j.micinf.2007.02.016. PMID 17400503. PMC 1974785. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=1974785. Aperis G, Fuchs BB, Anderson CA, Warner JE, Calderwood SB, Mylonakis E (2007). „Galleria mellonella as a model host to study infection by the Francisella tularensis live vaccine strain". *Microbes and Infection / Institut Pasteur*. **9** (6): 729-34. doi:10.1016/j.micinf.2007.02.016. PMC 1974785. PMID 17400503.