**Boshqaruv piramidasi** - bu tashkilotlarda bo'ysunish munosabatlarining ierarxiyasini aks ettiruvchi sxematik tasvir.

 2.1-rasm

Gorizontal va vertikal mehnat taqsimoti
---------------------------------------

Rahbarlar va rahbar bo'lmagan ishda aniq farqlarni ta'minlash uchun yetarlicha katta tashkilotlar odatda katta miqdordagi boshqaruv ishlariga ega bo'lib, ular ham esa bo'linishi kerak. Boshqaruv mehnatini taqsimlash shakllaridan biri gorizontal xarakterga ega: alohida bo'limlarning boshida aniq rahbarlarni joylashtirish ( masalan, moliya bo'limi, ishlab chiqarish bo'limi va marketing xizmati rahbarlari ). Ishlab chiqarish ishlarini bajarish uchun gorizontal mehnat taqsimotida bo'lgani kabi, tashkilot o'z faoliyatida muvaffaqiyat qozonishi uchun vertikal ravishda bo'lingan boshqaruv ishlarini muvofiqlashtirish kerak. Ba'zi rahbarlar boshqa rahbarlarning ishini muvofiqlashtirish uchun vaqt sarflashlari kerak, ular o'z navbatida rahbarlarning ishini ham muvofiqlashtiradilar, oxir oqibat biz boshqarilmaydigan xodimlarning ishini uvofiqlashtiradigan rahbar darajasiga tushamiz-jismoniy mahsulot ishlab chiqaradigan yoki xizmat ko'rsatadigan odamlarga. Natijada mehnat taqsimotining bunday vertikal joylashuvi boshqaruv darajasini hosil qiladi.

Boshqaruv darajalari
--------------------

Boshqaruv darajalari qancha bo'lishidan qat'i nazar, rahbarlar an'anaviy ravishda uchxil toifaga bo'linadi. Sotsiolog Talkott Parsons ushbu uchta toifani tashkilotdagi rahbar tomonidan bajariladigan funktsiya nuqtai nazaridan ko'rib chiqadi. <b><i>Parsonsning</i></b> texnik darajadagi ta'rifiga ko'ra, ular asosan mahsulot ishlab chiqarish yoki xizmat ko'rsatishda uzilishlarsiz samarali ishlashni ta'minlash uchun zarur bo'lgan kundalik operatsiyalar va harakatlar bilan shug'ullanadilar. Boshqaruv darajasidagi shaxslar asosan tashkilot ichida boshqarish va muvofiqlashtirish bilan shug'ullanadilar, ular tashkilotning turli bo'linmalarining turli xil faoliyat shakllari va sa'y-harakatlarini muvofiqlashtiradilar. Institutsional darajadagi menejerlar asosan uzoq muddatli (istiqbolli) rejalarni ishlab chiqish, maqsadlarni shakllantirish, tashkilotni turli xil o'zgarishlarga moslashtirish, tashkilot va tashqi muhit o'rtasidagi munosabatlarni boshqarish, shuningdek ushbu tashkilot mavjud bo'lgan va faoliyat ko'rsatadigan jamiyat bilan shug'ullanadilar.
*Boshqaruv darajasini tavsiflashning keng tarqalgan usuli quyidagi menejerlar (menejerlar) toifalarini ajratishdan iborat:*

* **quyi darajali menejer** (down management) yoki operatsion menejerlar
* **o'rta darajali menejer** (middle management)
* **yuqori darajali menejer** (top management).

Quyi menejerlar
---------------

Kichik boshliqlar, shuningdek, birinchi (quyi) darajadagi rahbarlar yoki operatsion rahbarlar deb ham ataladi, bu to'g'ridan to'g'ri ishchilar va boshqa ishchilar (menejer bo'lmaganlar) ustida joylashgan tashkiliy darajadir. Kichik boshliqlar (yoki nazoratchilar) asosan ushbu vazifalarning xatosizligi to'g'risida to'g'ridan-to'g'ri ma'lumot bilan ta'minlash uchun ishlab chiqarish topshiriqlarining bajarilishini nazorat qiladilar. Ushbu bo'g'in rahbarlari ko'pincha ularga ajratilgan xom ashyo va uskunalar kabi resurslardan to'g'ridan-to'g'ri foydalanish uchun javobgardir. Ushbu darajadagi lavozim uchun odatiy nom-bu usta, smena ustasi, serjant, bo'lim boshlig'i, bosh hamshira, biznes maktabida menejment kafedrasi mudiri. Umuman olganda, rahbarlarning aksariyati asosiy menejerlar. Aksariyat odamlar o'zlarining boshqaruv faoliyatini shu lavozimda boshlaydilar.

O'rganishlar shuni ko'rsatadiki, boshlang'ich rahbarning ishi qizg'in va turli xil harakatlar bilan to'ldirilgan. Bu tez-tez uzilishlar, bir vazifadan ikkinchisiga o'tish bilan tavsiflanadi. Vazifalar o'z-o'zidan qisqa bo'lishi mumkin: bitta tadqiqotda usta tomonidan o'rtacha bitta vazifani bajarish uchun sarflangan vaqt 48 soniyani tashkil etganligi aniqlandi. Usta tomonidan qabul qilingan qarorlarni amalga oshirish muddati ham qisqa. Ular deyarli har doim ikki haftadan kam vaqt ichida amalga oshiriladi. Magistrlar ish vaqtining taxminan yarmini muloqotda o'tkazishlari aniqlandi. Ular o'zlarining bo'ysunuvchilari bilan juda ko'p, boshqa ustalar bilan ozgina va xo'jayinlari bilan juda kam muloqot qilishadi.

O'rta darajadagi menejerlar
---------------------------

Kichik boshliqlarning ishi o'rta menejerlar tomonidan muvofiqlashtiriladi va nazorat qilinadi. So'nggi o'n yilliklarda boshqaruvning o'rta darajali ularning soni va ahamiyati jihatidan sezilarli darajada o'sishi. Katta tashkilotda juda ko'p o'rta menejerlar bo'lishi mumkin, shuning uchun ushbu guruhni ajratish kerak bo'ladi. Va agar bunday bo'linish sodir bo'lsa, unda ikkita daraja paydo bo'ladi, ularning birinchisi o'rta darajadagi boshqaruvning yuqori darajasi, ikkinchisi — pastki daraja deb ataladi. Shunday qilib, boshqaruvning to'rtta asosiy darajasi shakllanadi: yuqori, yuqori o'rta, pastki o'rta va pastki. O'rta menejment rahbarlarining odatiy lavozimlari: bo'lim boshlig'i (biznesda), dekan (kollejda), mintaqa yoki mamlakat bo'yicha savdo menejeri va filial direktori. Leytenantdan polkovnikgacha bo'lgan armiya zobitlari, yepiskoplar safidagi ruhoniylar o'z tashkilotlarining o'rta darajadagi rahbarlari hisoblanadi.
O'rta darajadagi menejer ko'pincha tashkilotdagi yirik bo'linma yoki bo'limni boshqaradi. Uning ishining tabiati umuman tashkilotga qaraganda bo'linma ishining mazmuni bilan belgilanadi. Masalan, sanoat firmasidagi ishlab chiqarish boshlig'ining faoliyati asosan boshlang'ich menejerlar ishini muvofiqlashtirish va boshqarish, mehnat unumdorligi to'g'risidagi ma'lumotlarni tahlil qilish va yangi mahsulotlarni ishlab chiqarish bo'yicha muhandislar bilan o'zaro munosabatlarni o'z ichiga oladi. Xuddi shu kompaniyaning tashqi aloqalar bo'limi boshlig'i ko'p vaqtini hujjatlarni tayyorlash, o'qish, suhbatlar va suhbatlarda, shuningdek turli qo'mitalarning yig'ilishlarida o'tkazadi.
Biroq, asosan, o'rta darajadagi rahbarlar yuqori va quyi darajadagi menejerlar o'rtasidagi buferdir. Ular yuqori darajadagi menejerlar tomonidan qabul qilingan qarorlar uchun ma'lumot tayyorlaydilar va ushbu qarorlarni odatda texnologik jihatdan qulay shaklda, spetsifikatsiyalar va aniq vazifalar shaklida asosiy yo'nalish menejerlariga topshirgandan so'ng etkazadilar. Turli xilliklar mavjud bo'lsa-da, o'rta menejerlar o'rtasidagi muloqotning aksariyati boshqa o'rta va quyi menejerlar bilan suhbatlar shaklida bo'ladi. Ishlab chiqarish korxonasida o'rta menejer ishi bo'yicha o'tkazilgan bir tadqiqot shuni ko'rsatdiki, ular vaqtning taxminan 89 foizini og'zaki muloqotda o'tkazadilar.

O'rta darajadagi menejerlar ijtimoiy guruh sifatida 80-yillarda ishlab chiqarishdagi turli iqtisodiy va texnologik o'zgarishlarning, ayniqsa kuchli ta'sirini boshdan kechirdilar. Shaxsiy kompyuterlar oʻzlarining baʼzi funksiyalarini yoʻqotib, boshqalarini oʻzgartirib, yuqori darajali menejerlarga axborotni oʻrta boʻgʻindagi rahbarlar darajasida filtrlash oʻrniga, toʻgʻridan-toʻgʻri oʻz stollarida manbadan olish imkonini berdi. <b>Korporativ qo'shilishlar</b> to'lqini va ishda samaraliroq bo'lish uchun umumiy bosim ko'plab tashkilotlarda o'rta bo'g'indagi menejerlar sonining keskin qisqarishiga olib keldi.

Yuqori darajadagi menejerlar
----------------------------

Yuqori darajadagi rahbarlar(menejerlar) umuman tashkilot uchun yoki tashkilotning asosiy qismi uchun strategik jihatdan muhim qarorlarni qabul qilish uchun javobgardir.Agar kompaniyaning yuqori rahbariyati korporatsiyani raqobatga qarshi tura olmaydigan mahsulotlarni ishlab chiqarishga o'tkazishga qaror qilsa, unda o'rta va quyi bo'g'inlarning rahbarlari katta muvaffaqiyatsizlikka yo'l qo'ymaslik uchun ozgina ish qilishlari mumkin. Kuchli yuqori darajadagi rahbarlar shaxsiy xususiyatlarini kompaniyaning butun qiyofasida iz qoldiradilar. Shu sababli, katta tashkilotlarda muvaffaqiyatli ishlaydigan yuqori darajadagi rahbarlar(menejerlar) juda qadrlanadi va ularning ishi juda yaxshi to'lanadi.

Lekin, yuqori darajadagi rahbarning faoliyati jadal sur'at va katta hajmdagi ish bilan bog'liq bo'lib, bu asosan *yuqori darajadagi rahbarning* ishi aniq yakunlanmaganligi bilan bog'liq. Ma'lum miqdordagi telefon qo'ng'iroqlarini amalga oshirishi kerak bo'lgan savdo agentidan *yoki* ishlab chiqarish stavkasini bajarishi kerak bo'lgan ishlab chiqarish xodimidan farqli o'laroq, umuman korxonada bunday moment mavjud emas, agar bu ish to'liq tugagan deb hisoblanishi mumkin bo'lsa, ushbu korxonaning to'liq to'xtashidan tashqari. Shu sababli, yuqori darajadagi rahbar o'z faoliyatini muvaffaqiyatli yakunlaganiga amin bo'lolmaydi. Tashkilot o'z faoliyatini davom ettirar ekan va tashqi muhit o'zgarishda davom etururadi, har doim ham muvaffaqiyatsizlik xavfi mavjuddur.

Bu ilgari ham shunday edi. Ammo biznes avtomatlashtirilgach, hamma narsa yanada qiziqarli bo'ldi. Yuqori darajadagi menejer asosan nazorat va strategik aloqani boshqarish bilan cheklanishi mumkin, chunki boshqaruv o'rta bo'g'in hisoblanadi. Va nima uchun bu vaqtda diversifikatsiya qilish yoki yangi bosqich qurish yoki ikkinchi kompaniyangizni qurish mumkin bo'lsa, vaqtni behuda sarflash kerak?..

Eng yuqori tashkiliy daraja — yuqori darajadagi menejment boshqalarga qaraganda ancha kichikdir. Hatto eng yirik tashkilotlarda ham yuqori darajadagi rahbarlar bir necha kishidan iborat. Biznesdagi yuqori darajadagi rahbarlarning odatiy lavozimlari Kengash raisi, prezident, korporatsiya vitse-prezidenti va korporatsiya xazinachisi. Armiyada ularni generallar bilan, davlat arboblari orasida — Vazirlar bilan, universitetda — rektorlar bilan taqqoslash mumkindir.

Xulosa
------

Xulosa, yirik firmalarning boshqaruv apparati zamonaviy tuzilishining muhim xususiyati boshqaruvning strategik va muvofiqlashtiruvchi vazifalarini operatsion faoliyatdan ajratishdir: boshqaruvning eng yuqori darajasi birinchi navbatda strategik rivojlanish yo'nalishlari va maqsadlarini ishlab chiqishga, global miqyosda faoliyatni muvofiqlashtirishga, eng muhim, ishlab chiqarish va iqtisodiy qarorlarni qabul qilishga qaratilgan; o'rta daraja kompaniyaning faoliyati va rivojlanish samaradorligini ta'minlashga qaratilgan barcha bo'linmalar faoliyatini muvofiqlashtirish orqali; boshlang'ich daraja alohida tarkibiy bo'linmalar doirasidagi tashkiliy faoliyat muammolarini tezkor hal qilishga qaratilgan bo'lib, ularning asosiy vazifasi mahsulot ishlab chiqarish va foyda olish bo'yicha belgilangan vazifalarni bajarishdir.
Maqsadlarga erishish uchun vositalar va usullar boshqaruvning tezkor aloqasi mustaqil ravishda ishlab chiqiladi va amalga oshiriladi, ammo faqat kompaniya ichida o'rnatilgan va yuqori menejment tomonidan tartibga solinadigan munosabatlar va o'zaro bog'liqliklar doirasida.

Izoh. Boshqaruvning turli darajalari rahbarlarini harbiy xizmatchilar, ruhoniylar vakillari, davlat arboblari, universitet xodimlari va boshqalar bilan taqqoslash. shartli ravishda, chunki armiya, davlat, ta'lim tizimi va boshqalar tijorat tuzilmalari emas.

Adabiyot
--------

1. Gerchikova I. N. Menejment. - 3-nashr. qayta ko'rib chiqilgan. va qo'shing. - M.: birlik, 2001. - 501 p.Meskon M. H. Albert M. Xedouri F. boshqaruv asoslari: Per. ingliz tilidan.
2. - M.: Ish, 2000 Yil. - 704 p.