Ilk ikki tasmali quloqchin
Mikrofon va tebranish funksiyasi bilan boyitilgan o'yin quloqchinlari
**Stereofonik quloqchinlar (quloqchin)** — maishiy radioelektron qurilmalarga ulanish uchun moʻljallangan. Quloqchinlar — bu boshga kiyiladigan yoki toʻgʻridan-toʻgʻri quloq kanallariga oʻrnatilgan kichik minigarnituralardir. Quloqchinlar koʻpincha kundalik hayotda va professional faoliyatda ovozli aloqa, musiqa va nutq tinglash uchun, harakatchanlik yoki atrofdagi qoʻshimcha tovushlardan xalos boʻlish uchun qoʻllaniladi. Mikrofonli minigarnituralar eshitish vositasini tashkil qiladi. Baʼzan professional faoliyatda juftlik oʻrniga bitta alohida eshitish vositasi ishlatiladi, u monitor deb ataladi.

Tarixi
------

Quloqchinlar telefon bilan ishlashda odamning qoʻllarini boʻshatish zaruratidan kelib chiqqan. Shu maqsadda turli xil qurilmalar yaratilgan. 1890-yillarning boshlariga kelib, quloqchinlar boʻlgan birinchi qurilma Electrophone deb nomlangan. Britaniya kompaniyasi tomonidan ishlab chiqarilgan boʻlib, u oʻz mijozlariga London teatri va opera spektakllarini jonli efirga uzatish imkonini beruvchi tizimni yaratdi. Xizmat abonentlari iyagi ostidan uzun tayoq bilan ulangan bir juft massiv minigarnituralar orqali ovozlarni tinglashlari mumkin edi. 1891-yilda fransuz muhandisi Ernest Mercadier quloq ichidagi minigarnituralar toʻplamini patentladi.

Birinchi chinakam muvaffaqiyatli minigarnituralar 1910-yilda Nataniel Bolduin tomonidan ishlab chiqilgan boʻlib, u ularni oʻz oshxonasida qoʻlda yasagan va AQSh dengiz flotiga sotgan.

Klassifikatsiyasi
-----------------

### Koʻrsatma boʻyicha

*Monitor (studiya) —* bu tur eng yuqori va muvozanatli ovoz sifatini taʼminlaydi; Qoloqchinlar ovoz yozish studiyalarida ishlash uchun moʻljallangan. Ovoz muhandisi ovoz yozishning kichik kamchiliklarini eshitishi uchun monitor minigarnituralari juda yuqori ovoz detaliga ega, ayniqsa yuqori chastotalarda. Ammo bu ularning maishiy sharoitda ishlatilishini cheklaydi, chunki baʼzi musiqa ixlosmandlari bunday tafsilotlarni koʻrib chiqadilar: bu barcha begona va boshqa narsalarni ochib beradi (fon shovqini, mikrofonning shovqini va boshqalar) va yoqimsiz eski va jonli yozuvlar uchun.   

*Isteʼmolchi—* notoʻlaqonli foydalanish uchun moʻljallangan; bir afzalligi esa past narxga egaligidir. Bunday minigarnituralar notekis chastotali javobga ega boʻlishi mumkin, masalan, past chastotalar yoki oʻrta chastotalarni taʼkidlaydi. Ushbu minigarnituralarda dizaynga ham koʻproq eʼtibor beriladi.

### Signal uzatish yoʻli boʻyicha

Ikki pozitsiyadan birida doimiy foydalanish uchun aralash aylanadigan minigarnituralar: sokin xonalar uchun „Qulay" va passiv ovoz izolyatsiyasi va yaxshi ovoz uchun „sifat".
*Simli—* manbaga sim bilan ulangan; sim bir vaqtning oʻzida portativ FM radiolari bilan ishlashda antenna boʻlib xizmat qilishi mumkin;

*Simsiz—* manbadan signalni simsiz ravishda radio toʻlqinlar (shu jumladan Bluetooth va boshqalar) orqali yoki kamroq tarqalgan infraqizil nurlanish orqali qabul qilish. Simsiz minigarnituralar signal diapazonida erkin harakatlanish imkonini beradi. Signal raqamli (Bluetooth va boshqalar) yoki analog boʻlishi mumkin. Analog bilan solishtirganda, yanada rivojlangan raqamli signal manbadan uzatilganda ovoz sifatini yoʻqotmaslikni taʼminlaydi. Lekin bu faqat simsiz minigarnituralar uchun amal qiladi, simli qurilmalarda, koʻpincha analog signal raqamli signaldan ustun boʻlishi mumkin. Qoida tariqasida, simsiz minigarnituralar signalni qabul qilish va uzatish va raqamli maʼlumotlarni uzatishda, kodlash va dekodlashda nisbatan qimmat qurilmalarga ehtiyoj tufayli bir xil narxdagi simli minigarnituralarga qaraganda past ovoz sifatini taʼminlaydi— hatto eng ilgʻor kodek sifatni yoʻqotmasdan ovozni uzatishga qodir emas.  

Radio uzatuvchi (RF) texnologiyasi endi qoʻllanilmaydi va uning oʻrnini Bluetooth texnologiyasi egalladi, bu esa qurilmalarga radio toʻlqinlar yordamida simsiz ulanish imkonini beradi.

Bu texnologiya, ayniqsa, musiqa sanoatida tez rivojlandi. Bluetooth eshitish vositalarining turlari musiqa tinglayotgan qurilmaga ulanish imkonini beruvchi kichik kompyuter chipiga ega. Simli minigarnituralardan yagona farq shundaki, bu yerda simlar bilan chigallashish shart emas. Sport zalida, sayrlarda, yugurishda— simsiz turdagi minigarnituralar har qanday maqsadga mos keladi.

Ammo Bluetooth minigarnituralari WI-Fi kanali orqali audio signalni qabul qiladigan modellarga ovoz sifatini yoʻqotadi, chunki Bluetooth texnologiyasi maʼlumotlarni oldindan siqishni oʻz ichiga oladi va shundan keyingina u uzatiladi (kechikish bor— siz ovozni video tomosha qilishda tasvirdan orqada qolishni sezishingiz mumkin).

### Kanallar soni boʻyicha

*Monofonik—* ovoz chiqaruvchi (yoki bitta ovoz chiqaruvchi) uchun umumiy signal bir kanal orqali uzatiladi;

*Stereofonik (eng keng tarqalgan turi) —* ikkita ovoz chiqaruvchining har biri alohida kanal orqali oʻz signalini uzatadi;

*Koʻp kanalli—* har bir quloq uchun bir nechta tovush emitentiga ega boʻlib, har bir emitent uchun alohida kanal mavjud, bu sizga atrof-muhit tovushini yoki chastota xarakteristikalari boʻyicha alohida kanallarni yaxshiroq taqlid qilish imkonini beradi.

Quloqqa o'rnatiladigan turi
### Taqish turi boʻyicha

*Bosh tasmasi bilan—* stakanlarini bogʻlaydigan vertikal kamonli minigarnituralar;

*Bosh esna tasmasi bilan—* bosh bandi minigarnituraning ikki qismini birlashtiradi, lekin boshning orqa qismida joylashgan; minigarnituralarning asosiy ogʻirligi bir vaqtning oʻzida quloqlarga tushadi;

*Quloqqa oʻrnatish bilan—* odatda bu turdagi minigarnituralar quloq ilgaklari yoki qisqichlar yordamida aurikulaga biriktiriladi;

*Oʻrnatish yoʻq—* quloq ichidagi yoki quloq ichidagi minigarnituralarda koʻpincha oʻrnatgichlar yoʻq.

### Ulagich turi boʻyicha

*Jek (6,3 mm)*;

*Mini—jak (3,5 mm)*;

*Mikro—jak (2,5 mm)*;

*DIN, ONTS-VN (hozirda eskirgan)*;

*RPV—1, ShP—4 va boshqalar (muayyan dasturga ega yoki eskirgan)*;

*USB (baʼzi yangi modellarning minigarnituralarida ishlatiladi, oʻrnatilgan DAC mavjud)*;

*Lightning iPhone 7, iPhone 7 Plus, iPhone 8, iPhone 8 Plus, iPhone X, iPhone Xs, iPhone Xs Max, iPhone Xr, iPhone 11, iPhone 11 Pro, iPhone 12 mini, iPhone 12, iPhone 12 pro va iPhone 13 avlodida ishlatiladi*;

*Simsiz— Bluetooth yoki DECT (radio). Bugungi kunda aksariyat hollarda Bluetooth eshitish vositalaridan foydalaniladi.*

Texnik xususiyatlari
--------------------

Eshitish vositalarining asosiy texnik tavsiflari: chastota diapazoni, sezgirlik, empedans, maksimal quvvat va foiz sifatida buzilish darajasi.

1. *Chastota diapazoni*

Bu xususiyat ovoz sifatiga ta'sir qiladi. Chastota javobining o'rtacha qiymati 18 Hz - 20 kHz. Ba'zi professional minigarnituralar 5 Hz dan 60 kHz gacha bo'lgan chastota diapazoniga ega. Ba'zi modellar uchun eng keng e'lon qilingan chastota diapazoni 3 Hz - 120 kHz ga etadi. Studiya ishi uchun eng chiziqli chastotali javobga ega minigarnituralar ishlatiladi (shuning uchun aniqroq ovoz uzatish bilan). Xarakteristika membrananing diametri bilan ham bog'liq: membrananing diametri kattaroq bo'lgan minigarnituralar, boshqa barcha narsalar teng, ovoz sifatini oshiradi.

1. *Sezuvchanlik*

Sezuvchanlik quloqchinlardagi tovush hajmiga ta'sir qiladi. Eshitish vositalari odatda kamida 100 dB sezgirlikni ta'minlaydi, past sezgirlik bilan ovoz juda pas bo'lishi mumkin (ayniqsa, portativ qurilmalar bilan foydalanilganda). Sezuvchanlikka quloqchinlarda ishlatiladigan magnit yadroning materiali ta'sir qiladi (masalan, neodimiy yadrolari eng yaxshi ko'rsatkichga ega). Kichkina membrana diametrli quloq ichidagi minigarnituralarda kam quvvatli magnitlar mavjud.

1. *Impedans (elektr qarshilik)*

Aksariyat minigarnituralar 8-30 om impedansga ega. Yuqori impedansli minigarnituralar yuqori chiqish kuchlanishiga ega bo'lgan audio manbani talab qiladi va shuning uchun past kuchlanishli quvvatga ega portativ qurilmalar (pleyerlar, uyali telefonlar) bilan ishlashda maksimal quvvatni sarflamasligiga qaratilgan.

1. *Buzilish darajasi*

Eshitish vositasining buzilishi foiz sifatida o'lchanadi. Bu foiz qancha past bo'lsa, ovoz sifati shunchalik yaxshi bo'ladi. 100 Hz dan 2 kHz gacha bo'lgan chastota diapazonida buzilishning maqbul darajasi 1% dan kam, 100 Hz dan past chastotalar uchun esa 10% qabul qilinadi.

Eshitish vositasi xavfi
-----------------------

Eshitish vositalarini baland ovozda uzoq vaqt ishlatish eshitish qobiliyatini yoʻqotishiga olib kelishi mumkin. Amplituda—chastota xarakteristikasining (AFC) notekisligi va rezonans chastotalarning mavjudligi eshitish organlariga salbiy taʼsir qiladi, chunki tinglovchi ovoz balandligini sozlaydi, asosiy chastota spektrini idrok etadi va rezonanslarni eʼtiborsiz qoldiradi. Bundan tashqari, minigarnituralarda har bir quloq faqat oʻsha quloq uchun moʻljallangan emitentdan kelayotgan tovushlarni qabul qiladi, bu esa biroz boshqacha tovushga va, ehtimol, charchoqning kuchayishiga olib keladi. Charchoqqa eshitish vositalaridan kelib chiqadigan jismoniy noqulaylik ham taʼsir qilishi mumkin.

Shuningdek, naushniklar tufayli muhim audio signalni oʻtkazib yuborish xavfi mavjud, masalan, yoʻlda haydash paytida ham haydovchilar (shuning uchun koʻplab mamlakatlar transport vositalarining haydovchilari tomonidan naushniklardan foydalanishga cheklovlar qoʻyadi) va piyodalar yoʻl-transport hodisasiga sabab boʻladi.

Eshitish vositalaridagi faol shovqinni bekor qilish tizimi bosh ogʻrigʻiga olib kelishi mumkin. Ishonchli ishlab chiqaruvchilardan faqat tasdiqlangan minigarnituralarni sotib olishga arziydi, aks holda sogʻliq yomonlashishi mumkin. Baʼzi odamlar tasdiqlangan modellar bilan bosh ogʻrigʻiga ega, koʻpchilik esa bunday modellar bilan bogʻliq muammolarga duch kelmaydi. Bular ANC texnologiyasining xususiyatlaridir.

Manbalar
--------

1. ↑  „ГОСТ 27418-87 Аппаратура радиоэлектронная бытовая. Термины и определения, ГОСТ от 25 сентября 1987 года №27418-87".  docs.cntd.ru. Qaraldi: 21-noyabr 2017-yil.
2. ↑  „ГОСТ IEC 61842-2014 Микрофоны и наушники для разговорной связи, ГОСТ от 11 ноября 2014 года №IEC 61842-2014".  docs.cntd.ru. Qaraldi: 21-noyabr 2017-yil.
3. ↑  *Лев Орлов.* „От головных телефонов к наушникам: история развития". Qaraldi: 29-fevral 2016-yil.
4. ↑  „A Partial History of Headphones". Smithsonian Magazine. Retrieved 2020-12-27.
5. ↑  Howeth: Chapter XI (1963)
6. ↑  „Utah History To Go. *Ruin Followed Riches for a Utah Genius* (Will Bagley for the Salt Lake Tribune, July 8, 2001)" (deadlink). 11-sentyabr 2009-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-dekabr 2017-yil.

 (Wayback Machine saytida 2009-09-11 sanasida arxivlangan)
7. ↑  *Александр Устиненко.* „Портал о наушниках и аудиотехнике".  Earphones-Review.ru (30-iyul 2020-yil). Qaraldi: 22-oktyabr 2020-yil.

Adabiyotlar
-----------

Sklyarov V. Ye. Stereofonicheskie golovnie telefoni i ix primenenie. — Moskva: Energiya, 1977-yil. — 56 s. — [Massovaya radiobiblioteka]