**Kirxgof nurlanish qonuni**
----------------------------

Issiqlik nurlanish birmuncha keng spektral sohani egallaydi va jismning nurlantirish qobiliyati to`lqin uzunlikka(chastotaga)bog`liq bo`lganligi sababli uni xarakterlash uchun uning ta`rifi spektrning qaysi qismiga tegishli ekanligini pisanda qilish kerak.Spektrning qismi 𝓥 va 𝓥+ d𝓥 chastotalar orasida joylashgan bo`lsin.d𝓥 qancha kichik bo`lsa, jismning nurlantirish qobiliyati shuncha batafsilroq xarakterlanadi (1-a rasm).

1-a rasm.Chastotalarning tekis shkalasida ifodalangan {\displaystyle E\_{\nu }} ni **𝓥** ga bog`lanishi.
Biroq spektrning ensiz intervaliga tegishli energiya miqdori intervalning d𝓥 eniga proporsional bo`ladi, bu hol esa spektral intervalning torayishiga amalda chek qo`yadi**.**

Shunday qilib,muayyan spektral intervalning **dΦ** yorug`lik oqimi bilan bu intervalning **d𝓥** eni bir-biriga **dΦ={\displaystyle E\_{\nu }}d𝓥** munosabat orqali bog`langan, bunda {\displaystyle E\_{\nu }}**–** jismning 𝓥 chastota uchun nurlantirish qobiliyatini ifodalovchi koeffitsient.

Albatta, nurlantirish qobiliyatini 𝓥 chastotaning funksiyasi sifatida emas, balki **𝛌** to`lqin uzunlikning funksiyasi sifatida tasvirlash, ya`ni {\displaystyle E\_{\nu }} ning grafigini emas, {\displaystyle E\_{\lambda }} ning grafigini yasash mumkin (1-b rasm).

1-b rasm.To`lqin uzunliklarning tekis shkalasida ifodalangan {\displaystyle E\_{\lambda }} ning 𝛌 ga bog`lanishi.
((a)va(b) rasmlardagi shtrixlangan qismning yuzi d𝓥 chastota intervaliga yoki mos d𝛌 to`lqin uzunliklar intervaliga to`g`ri kelgan **dΦ={\displaystyle E\_{\lambda }}d𝓥** oqimni bildiradi).

Har bir egri chiziq chegaralagan yuz nurlanishning to`la energiyasini tasvirlaydi. Shu sababli masshtablarni bu yuzlar teng bo'ladigan qilib tanlash maqsadga muvofiqdir.Bu figuralarning har birida **dΦ** yuzni ajratsak (**dΦ** bir figurada chastotalarning d𝓥 intervaliga,ikkinchi figurada to`lqin uzunliklarning ***d𝛌*** intervaliga to`gri kelgan va ikkalasi uchun ham bir xil qiymatli yorug`lik oqimi miqdoridir),

{\displaystyle d\Phi =E\_{\nu }d\nu =E\_{\lambda }d\lambda }        yoki       {\displaystyle E\_{\nu }=E\_{\lambda }\cdot {\frac {d\lambda }{d\nu }}}

{\displaystyle \lambda \nu =c} (𝙘-yorug`lik tezligi) bo`lganligidan,

{\displaystyle {\frac {d\lambda }{d\nu }}=-{\frac {c}{\nu ^{2}}}=-{\frac {\lambda ^{2}}{c}}}

bundagi minus ishorasi muhim ahamiyatga ega emas, chunki 𝓥 ortgan sari 𝛌 ning kamayishini ko`rsatadi holos.

Demak, {\displaystyle E\_{\nu }=E\_{\lambda }{\frac {\lambda ^{2}}{c}}} ya`ni **{\displaystyle E\_{\nu }}** egri chiziqdan **{\displaystyle E\_{\lambda }}** egri chiziqqa o'tganda egri chiziqning ko`rinishi ham o'zgaradi (1 - rasm). Xususan, ikkala chiziqdagi maksimumlarning vaziyati turli chastotalarga (to`lqin uzunliklariga) mos keladi. Shuning uchun hamma vaqt egri chiziqlardan qaysi biri nazarda tutilishi ko`rsatib o`tilishi kerak. Nazariy hisoblarda ko`proq **{\displaystyle E\_{\nu }}** egri chiziq uchraydi, eksperimental o'lchash natijalarida esa ko`proq **{\displaystyle E\_{\lambda }}** egri chiziq uchraydi.

Tajribada **{\displaystyle E\_{\nu }}** ning (**{\displaystyle E\_{\lambda }}**ning ham ) nurlanayotgan jism temperaturasiga ko`p bog`liq ekanligini va demak **{\displaystyle E\_{\nu ,T}}** nurlantirish qobiliyati chastota va temperaturaning funksiyasi ekanligini ham ko`rsatadi. **{\displaystyle E\_{\nu ,T}}** ning nurlanayotgan jism temperaturasiga bog`liq bo`lishi va atrofdagi jismlar temperaturasiga bog`lik bo`lmasligi bir-biriga nur energiyasi berib turuvchi jismlar orasida dinamik muvozanat mavjudligi to`g`risida  Prevo g`oyasining fizik ifodasidir. **T** temperaturaga qadar qizigan jism, uning atrofida issiq yoki sovuq jismlar bo`lishidan qat`i nazar, birlik vaqt ichida bir xil miqdorda nurlantirib turadi, lekin issiqlik muvozanatining qaysi darajada qaror topishi barcha bu nurlangichlar orasidagi energiya balansiga bog`liq.

Demak,jismning birlik sirti hamma tomonlarga tarqatayotgan energiya oqimini o`lchab,

{\displaystyle d\Phi =E\_{\nu ,T}d\nu } (1)

formuladan shu jismning **{\displaystyle E\_{\nu ,T}}** nurlantirish qobiliyatini topish mumkin.

Jismning har bir spektral intervaldagi nurlanishini bilgan holda (1) ni barcha chastotalar bo`yicha integrallab,to`la nurlantirish topiladi:

{\displaystyle E\_{T}=\int d\Phi =\int \_{0}^{\infty }E\_{\nu ,T}d\nu } (2)

Biroq, jismning birlik sirtiga **dΦ** yorug`lik oqimi tushayotgan bo`lsa, u holda bu oqimning {\displaystyle d\Phi ^{'}} qismini jism yutadi.Yutilgan {\displaystyle d\Phi ^{'}} oqimning tushayotgan **dΦ** oqimga nisbati, ya`ni

{\displaystyle A={\frac {d\Phi ^{'}}{d\Phi }}}

nisbat jismning ***yutish qobiliyati*** deyiladi.

Ravshanki, bu holda ham oqim deyilganda ensiz **d𝓥** spektral intervaldagi (kvazimonoxromatik) oqim nazarda tutiladi,chunki jismlarning yutish qobiliyati ham to`lqin uzunlikka bog`lik bo`ladi. Tajriba A ning temperaturaga bog`liqligini ham ko'rsatadi. Demak, jismning yutish qobiliyati chastotaningva jism temperaturasining funksiyasidir. **{\displaystyle A\_{\nu ,T}}** miqdor o'z ta`rifiga ko'ra, hamma vaqt to'gri kasr bo'lib, uning maksimal qiymati bir bo`ladi. Kirxgof barcha chastota va temperaturalarda yutish qobiliyati 1ga teng bo`ladigan ( **{\displaystyle A\_{\nu ,T}=1}** ) jismlarni ***absolyut qora*** yoki ***absolyut yutuvchi jismlar*** deb ataydi. Qorakuya,shuningdek platina qurumi o'z xossalari jihatidan absolyut qora jismga yaqin keladi.

Kirxgofning **{\displaystyle E\_{\nu ,T}}** bilan **{\displaystyle A\_{\nu ,T}}** orasidagi munosabatga oid qonuni quyidagicha ta`riflanadi:jismning nurlantirish va yutish qobiliyatlari nisbati jismning tabiatiga bog`liq emas, ya`ni {\displaystyle {\frac {E\_{\nu ,T}}{A\_{\nu ,T}}}}   nisbat barcha jismlar uchun chastota va temperaturaning universal funksiyasidir, ammo  va  larning har biri alohida olinganda bir jismdan ikkinchi jismga o'tishda nihoyatda ko`p o'garishi mumkin.

Absolyut qora jismning nurlantirish qobiliyatini **{\displaystyle \epsilon \_{\nu ,T}}** bilan,yutish qobiliyatini **{\displaystyle \alpha \_{\nu ,T}}** bilan belgilasak, u holda Kirxgof qonunini

{\displaystyle {\frac {E\_{\nu ,T}}{A\_{\nu ,T}}}={\frac {\epsilon \_{\nu ,T}}{\alpha \_{\nu ,T}}}=\epsilon \_{\nu ,T}}

koʻrinishda yoza olamiz, chunki **{\displaystyle \alpha \_{\nu ,T}=1}**

Shunday qilib, Kirxgofning universal funksiyasi *absolyut qora jismning* *nurlantirish qobiliyatidir*.Kirxgofning o'z qonunini kashf qilishda yuritgan mulohazalari umumiy xarakterga ega bo'lib, termodinamikaning 2-qonuniga asoslanadi: bu qonunga ko`ra, yakkalangan (izolyatsiyalangan) sistemada qaror topgan issiqlik muvozanatini sistema qismlari orasidagi issiqlik almashish buza olmaydi.

Demak,Kirxgofning qonuni faqat issiqlik nurlanishga dahldor va u boshqa sabab tufayli yuz bergan nurlanishda o`z kuchini yo`qotadi.Kirxgof qonuni issiqlik nurlanish uchun juda xarakterli bo`lganidan,nurlanish tabiatini aniqlashning eng ishonchli kriteriyasi bo`la oladi:Kirxgof qonuniga bo`ysunmaydigan nurlanish albatta issiqlik nurlanishidan boshqa nurlanish bo`ladi.

1. ↑  *G.S.Landsberg. Optika. Toshkent - "O`qituvchi" - 1981.*.
2. ↑  *G.Axmedova, O.B.Mamatqulov, I.Xolbayev.Atom fizikasi.Toshkent:Istiqlol-2013*.