RCAF Ayollar bo'limiga ishga qabul qilish plakati
**Kanada Qirollik havo kuchlarining ayollar boʻlimi** — Ikkinchi Jahon urushi paytida faol boʻlgan Kanada Qirollik havo kuchlarining (RCAF) jangovar boʻlmagan guruhi. Ayollar boʻlimining asl roli erkak havo kuchlari xodimlarini jangovar vazifalarni bajarishga tayyor boʻlishlari uchun almashtirish edi. Birinchi marta *Kanada ayollar yordamchi havo kuchlari* (CWAAF) deb nomlangan, 1942-yil fevral oyida *Kanada Qirollik havo kuchlari ayollar boʻlimiga* oʻzgartirilgan. Ayollar boʻlimi xodimlari odatda *WD* s sifatida tanilgan.

RCAF ayollarni faol yollash uchun Kanada qurolli xizmatlarining birinchi boʻlimi edi.

Tarix
-----

 Kanada Qirollik havo kuchlari ayollar boʻlimi ayollari, 1941-yil
 RCAF ayollar boʻlimining vaqt hisobi xodimlari, 2-sonli xizmat koʻrsatish uchish maktabi, RCAF stansiyasi Togʻlar, 1942-y.
 Ayollar boʻlimida WD formasini modellashtirgan havochi ayol. RCAF Station Rockcliffe, Ontario, 1942-yil
 Devlinning univermagi vitrinasi RCAF Ayollar boʻlimi formalari, ishga qabul qilish plakatlari bilan, Ottava, Ontario. 1943-yil
 Malika Elis birinchi yordam hamshirasi Yeomanry formasini kiygan. Malika Elis ayollar boʻlimining faxriy havo komendanti edi
 Vilgelmina (Villa) Uoker ayollar boʻlimining qoʻmondoni.
Urush boshida kanadalik ayollar urush harakatlariga qoʻshilishga ruxsat berish huquqini talab qila boshladilar. Bu, ishchi kuchining yetishmasligi bilan birga, havo kuchlarining ayollarni jangovar harakatlar bilan bevosita bogʻliq boʻlgan ish uchun erkaklarni ozod qilish maqsadida koʻplab erkaklarning vazifalarini oʻz zimmalariga olish orqali urush harakatlariga yordam berishi mumkinligini tan olishga olib keldi. Qirollik havo kuchlari RCAFga RAF ayollar yordamchi havo kuchlari (WAAF) kabi oʻz ayollar boʻlinmasini yaratishni taklif qildi. 1941-yil iyun oyida hukumat ayollarni qurolli kuchlarga jalb qilishga ruxsat berish toʻgʻrisida rasman qaror qabul qildi. 1941-yilgi kengash buyrugʻi "Kanada Qirollik havo kuchlarining tarkibiy qismini Kanada ayollar yordamchi havo kuchlari deb nomlash uchun shakllantirishga ruxsat berdi, uning vazifasi RCAF aʼzolarini maʼmuriy, ish yuritish va xizmatda ishlaydigan ogʻirroq vazifalardan ozod qilishdan iborat edi.

CWAAF qirollik havo kuchlari ayollar yordamchi havo kuchlari kabi modellashtirilgan va tuzilgan. Yangi RCAF ayollar boʻlinmasini tashkil qilishda yordam berish uchun bir nechta WAAF ofitserlari RAF tomonidan vaqtincha foydalanilgan CWAAF RCAFning ajralmas qismiga aylanganligi sababli, kengashning boshqa buyrugʻi 1942-yil 3-fevralda CWAAFni RCAF Ayollar boʻlimiga (WD) oʻzgartirdi.

Dastlab, faqat toʻqqizta soha ayollar uchun ochiq edi; ammo, urush davom etar ekan, bojlar kengayib, 69 ta sohalar tashkil qilindi. WD xodimlari tomonidan bajariladigan koʻplab ishlar orasida ular kotiblar, telefon operatorlari, haydovchilar, mato ishchilari, sartaroshlar, shifoxona yordamchilari, asboblar mexanigi, parashyutchilar, fotosuratchilar, aviafoto tarjimonlari, razvedkachilar, instruktorlar, ob-havo kuzatuvchilari, operatorlar va xizmat politsiyasi, farmatseftlar, simsiz aloqa operatorlari boʻlishdi. Oʻsha paytdagi RCAF qoidalari uchish litsenziyasiga ega boʻlgan ayollarni parvoz yoʻriqnomasi yoki oldingi safdagi vazifalarni bajarishdan chetlatgan. Aksariyat WDlar Kanada va Nyufaundlend boʻylab Britaniya Hamdoʻstligi havo oʻquv rejasida va RAF oʻquv stansiyalarida joylashgan boʻlib, ularning koʻplari Kanada operatsion stansiyalarida xizmat qilgan, baʼzilari Qoʻshma Shtatlarda xizmat qilgan va koʻplari RCAFning chet eldagi shtab -kvartirasi va № 6 (bombardimonchi) guruhi bilan chet elga joylashtirilgan.

Malika Elis, general-gubernator Aleksandr Kembrijning oʻsha paytdagi yordamchisi, Atlon grafi, Ayollar boʻlimining faxriy havo komendanti lavozimida ishlagan.

1946-yil dekabr oyida tugatilishidan oldin ayollar boʻlimida jami 17 038 ayol xizmat qilgan. Yigirmata WD BEM(Buyuk Britaniya va Hamdoʻstlik mukofoti qirol tomonidan tan olinishga loyiq fuqarolik yoki harbiy xizmat uchun) oldi, 12 ofitser MBE(orden) oldi va bitta ofitser, doktor Jan Deyvi OBE(orden) bilan taqdirlandi. Yigirma sakkiz WD urush paytida turli sabablarga koʻra halok boʻldi.

2009-yilda CFB Trentonda Ayollar boʻlimiga bagʻishlangan yodgorlik oʻrnatilgan. Yozuvda shunday deyilgan: „Biz erkaklar uchishi uchun xizmat qilamiz" „1941-1946-yillarda Kanada Qirollik havo kuchlari ayollar diviziyasida xizmat qilgan 17 000 dan ortiq ayollarga bagʻishlangan"

1951-yilda havo kuchlari Kanadaning NATO majburiyatlarini qoplash uchun kengaytirilganda ayollarga yana RCAFga kirishga ruxsat berildi. Ayollar 1980-yilda harbiy uchuvchi sifatida qabul qilindi va Kanada 1988-yilda ayollarga qiruvchi uchuvchi boʻlishga ruxsat bergan birinchi Gʻarb davlati boʻldi.

Ishga qabul qilish
------------------

Gazeta va radiodan reklama uchun foydalanilgan. Koʻpchilik yollanganlarni afishalar va risolalar orqali jalb qilishdi va koʻpchilikka Kanada boʻylab sayohat qilgan WD aniq otryadi taʼsir koʻrsatdi. Ofitserlar, shuningdek, ishga yollashni ragʻbatlantirish uchun Kanada boʻylab sayohat uyushtirishdi. WD ob’yektlari boʻylab ekskursiyalar tashkil etildi. *Proudly She Marches* kabi filmlar Ayollar boʻlinmasini eʼlon qildi va Ottava fotografi Yusuf Karsh tomonidan olingan WDlarning formadagi fotosuratlari qiziqish uygʻotdi.

Avvaliga ofitser va nodavlat notijorat tashkiloti lavozimiga tayinlangan 150 nafar ayol xarakter, aql-zakovat, yetakchilik salohiyati va mas’uliyatni oʻz zimmasiga olish qobiliyati boʻyicha zarur malakaga ega boʻlish uchun maxsus tanlab olindi. Ular biznes yoki ijtimoiy ishda, odamlar bilan ishlashda tajribaga ega boʻlishlari va tashkilotchilik qobiliyatiga ega boʻlishlari kerak edi. Tanlangan ayollar oʻquvchilarning eng yaxshilari edi; Ularning 70 foizi oʻrta maʼlumotga ega, 7 foizi esa universitetda oʻqigan. Ayollar boʻlimining yetakchisi boʻlish uchun yangi mezonlar yanada talabchan edi.

Umumiy ishga qabul qilish uchun ayollar 21 yoshdan 41 yoshgacha boʻlishi, tibbiy koʻrikdan oʻtishi, boʻyi kamida besh fut boʻlishi, normal vaznga ega boʻlishi, oʻrta maktabga qabul qilingan boʻlishi, kasbiy qobiliyat imtihonidan oʻta olishi, yaxshi xulq-atvorga ega boʻlishi, qaramogʻida bolalari bor boʻlmasligi, turmushga chiqmasligi va doimiy davlat xizmatida boʻlmasligi shart edi.

Trening
-------

Tanlangan askarlar kadrlar omboriga yuborilib, ular „mashq, deportatsiya, intizom, xizmat odatlari, odob-axloq qoidalari va qirollik qoidalarini" oʻrgandilar. Savdo boʻyicha oʻqitish uchun tanlov ham ishchilar deposida amalga oshirildi. Kanada boʻylab turli joylarda oʻqitiladigan kasblarning baʼzilari meteorologiya, oziq-ovqat tayyorlash, havo harakatini boshqarish, parashyutlarni oʻrnatish, fotosuratlarni talqin qilish, suratga olish, matn terish, maʼmuriyat, simsiz aloqa va politsiya ishlarini oʻz ichiga olgan.

Yashash sharoitlari
-------------------

Aksariyat WDlar kazarmalarda yashagan, ularning har bir qanoti odatda 68 nafar ayolni sigʻdirardi. Ottavadagi Harbiy-havo kuchlari shtab-kvartirasida ishlagan WDlar 800 nafargacha harbiy xizmatchilarni joylashtirgan kazarmada yashagan. Barak yaxshi izolyatsiya qilinmagan. Qishda baʼzilar isinish uchun formalari bilan uxlashlari kerak edi, baʼzilari esa matraslarini izolyatsiya qilishning gʻayrioddiy usullarini topdilar, masalan, gazetalardan foydalanardilar. Hukumat uyi mavjud boʻlmagan shaharlar kabi joylarda xodimlar shaxsiy turar-joylarda yashab, xona, ovqat va transport uchun nafaqa olishadi.

Sport turlaridan beysbol, basketbol va xokkey mashhur edi. Ayollar bazada yetarlicha boʻlsa, oʻz jamoasi boʻlgan, aks holda ular erkaklar jamoasiga qoʻshilishardi. Stansiya jihozlariga qarab, boshqa mashgʻulotlar golf, ot minish, yengil atletika, changʻi, suzish, tennis va konkida uchishni oʻz ichiga olgan. „Sogʻlom tanada sogʻlom fikr"ni targʻib qilish maqsadida har yili yozgi sport kunlari tashkil etildi. Bazalar koʻpincha raqslar, musiqiy konsertlar, isteʼdodlar namoyishlari va filmlar namoyish etishdi.

Uniforma
--------

Ayollar divizioni formasi Britaniya WAAF formasiga asoslangan edi. Toʻplam koʻk-kulrang („havo kuchlari koʻk") tunika va yubka, koʻk koʻylak, qora boʻyinbogʻ, katta palto, yomgʻir paltosi, qora tufli, toʻq koʻk rangli kardigan, koʻk smoking, qalos, lil kulrang paypoq, qoʻlqop, kulrang shortilar, troynik koʻylak, yozgi koʻylak, daraja nishonlari va pli tojli qalpoq, xaki kombinezonidan iborat edi. Yomon ob-havoga duchor boʻlganlar uchun jangovar kiyim kiyimi berilgan. Baʼzi hollarda astarli changʻi shimlari, parka va quloqlari boʻlgan qishki qalpoqlar chiqarildi. Kanadadan tashqarida xizmat qilgan havo ayollari yelkalarida „Kanada" yozuvi bor edi.

1943-yilda forma biroz oʻzgargan. Birinchi navbatda bekatlarda kiyinish uchun moʻljallangan yangi forma paltoga burma qoʻshildi va yubka olti koʻrinishli naqshga almashtirildi. Tunikli choʻntaklar pastda tekis yamoq choʻntaklar va yuqorida soxta choʻntaklar bilan almashtirildi va kamar yechiladigan boʻldi. Koʻk rangli charmdan yelkali sumka qoʻshildi. Qopqogʻi chuqur visorli va old tomoni balandroq boʻlgan kepi uslubidagi qopqoq bilan almashtirildi.

Yozgi forma jez tugmalari boʻlgan koʻk qisqa yengli paxta koʻylakdan iborat edi. Oxir-oqibat, bu yangi koʻk (qish) formaga asoslangan ochiq xaki formasi bilan almashtirildi.

Oʻrinlar
--------

Kanada Qirollik havo kuchlarining ayollar boʻlinmasi qirollik havo kuchlarining WAAF-ga oʻxshash daraja tuzilmasidan foydalangan. Reytinglar yuqoridagi eng yuqori daraja bilan sanab oʻtilgan va oddiy RCAF darajalari bilan taqqoslanadi.

| RCAF WD darajasi | RCAF ekvivalenti |
| --- | --- |
| Havo bosh komendanti | Havo vitse-marshali |
| Havo komendanti | Havo komodori |
| Guruh xodimi | Guruh kapitani |
| Qanot ofitser | Qanot qoʻmondoni |
| Eskadron ofitseri | Otryad rahbari |
| Parvoz xodimi | Parvoz leytenanti |
| Boʻlim xodimi | Uchuvchi ofitser |
| Boʻlim boshligʻi yordamchisi | Uchuvchi ofitser |
| 1-darajali ofitser ostida | 1-darajali ofitser |
| 2-darajali ofitser ostida | 2-darajali ofitser |
| Parvoz serjanti | Parvoz serjanti |
| Serjant | Serjant |
| Kapral | Kapral |
| Yetakchi samolyot ayoli | Yetakchi samolyotchi |
| 1-darajali samolyotchi ayol | 1-darajali samolyotchi |
| 2-darajali samolyotchi ayol | 2-darajali samolyotchi |

Manbalar
--------

1. 1 2  *RCAF Womenʼs Division* Reprint from *Roundel*, Vol. 3, No. 3. October 1993. Retrieved 13 February 2015
2. ↑  Ziegler 1973, p. 6.
3. ↑  Ziegler 1973, p. 8.
4. ↑  Barris 2005, pp. 302-303.
5. ↑  Ziegler 1972, p.159.
6. ↑  RCAF Womenʼs Division Memorial Veterans Affairs Canada. Retrieved 3 December 2020
7. ↑  Ziegler 1972, p. 160.
8. ↑  „The Royal Canadian Air Force Womenʼs Division." *Juno Beach.* Retrieved 10 February 2015
9. 1 2 3  Ziegler 1973, p. 9.
10. ↑  Ziegler 1973, pp 114-118
11. ↑  Pierson 1983, p. 5.
12. ↑  Whitton 1942, p.13
13. ↑  Gossage 2001, p. 148.
14. ↑  Gossage 2001, p. 168.
15. ↑  Ziegler 1973, pp. 91-93 and Gossage 2001, p. 156.
16. ↑  Ziegler 1973, p. 89 and Gossage 2001, p. 156.
17. ↑  Ziegler 1973, p. 13.

Adabiyotlar
-----------

* Barris, Ted. *Behind The Glory: The Plan that Won the Allied Air War*. Markham, Ontario: Thomas Allen & Son Publishers, 2005. ISBN 0-88762-212-7.
* Chartrand, René. *Canadian Forces in World War II*. Osprey Publishing, 2001. ISBN 1-84176-302-0. Retrieved 16 February 2015
* Gossage, Carolyn. *Greatcoats and Glamour Boots - Canadian women at war (1939-1945)*. Toronto: Dundurn Press, 2001. No ISBN
* Manning, Bill. Research Reports / Rapports de recherches Showcasing the Military Aviation Uniform Collection at the Canada Aviation Museum. Canada Science and Technology Museum Corporation. Retrieved 16 February 2015
* Pierson, Ruth Roach. *Canadian Women and the Second World War*. Ottawa: Canadian Historical Association, 1983. No ISBN
* Whitton, Charlotte. *Canadian Women in the War Effort*. Toronto: The Macmillan company of Canada limited, 1942. No ISBN
* Wadge, D. Collett, Ed. *Women in Uniform*. Imperial War Museum, 2003. ISBN 1-901623-61-0. pp. 269, 271. Retrieved 14 February 2015
* Ziegler, Mary. *We Serve That Men May Fly - The Story of the Women's Division of the Royal Canadian Air Force*. Hamilton: RCAF (WD) Association, 1973. No ISBN.

Havolalar
---------

* RCAF ayollar boʻlimi — Juno Beach markazining tavsifi
* RCAF xizmati politsiyasi ayollari
* 1943-yilda Kanada Milliy kino kengashi hujjatli filmini tomosha qiling, *"Uning yelkasida qanotlar"*
* NFB.ca saytida *Proudly She Marches* ni tomosha qiling
* CBC Digital Archives (audio) — *Ikkinchi jahon urushi ayollari: erkaklarga xizmat qiladigan ayollar uchishi mumkin*