**Muhammadxon Mridha masjidi** - Bangladeshning Dakka shahridagi Lalbagh qal'asi yaqinida joylashgan tarixiy masjid.

Tarixi
------

 1863-yil Frederick William Alexander de Fabeckning surati
 Johnston va Hoffmanning 1885-yilgi fotosurati
Masjid 1706-yilda Qodi Ibodulla ko'rsatmasi bilan Muhammadxon Mridha tomonidan Atishxon mahallasida qurilgan. Masjidning tagxona yoki yer osti xonalari odatiy binolar darajasidan yuqoriroqda bo'lgani uchun masjid o'z atrofidagiinshootlardan balandroq ko'rinadi. Tagxona tomi masjid joylashgan platformani tashkil qiladi. Asosiy masjid oldidagi keng namozgohning har tomoni ochiq bo'lib, havo aylanishiga va Musullilarni salqin saqlashga imkon beradi. 

Masjid binosining shimoli-g‘arbida madrasa ham qurilgan. Uning asoschisi Mavlono Asadulla (vafoti 1709-yil) oʻquvchilarga arab va fors tillarida fiqh, falsafa va mantiqdan dars bergan. Madrasa faoliyati Bengaliya navoblari tomonidan moliyalashtirilgan.

Arxitekturasi va arxitektori
----------------------------

 Masjiddagi gumbazlar
Imom va bir necha ishchilar joylashadigan bosh masjid uchta gumbazdan iborat bo'lib, XVI asrda amalga oshirilgan me'morchilik namoyondalaridan bri hisoblanadi. Ikkita asosiy fors yozuvi mavjud bo'lib, biri markaziy ark yo'li ustida, ikkinchisi esa markaziy Mihrab ustidabitilgan. Topilgan mazkur yozuvga ko'ra, masjid Dakka gubernatori o'rinbosari Farrux Siyyor davrida me'mor bo'lgan deb taxmin qilinuvchi Xon Muhammad Mirzo tomonidan qurilgan. Qurilish milodiy 1704-1705-yillarda qozi Ibodulla buyurtmasiga asosan amalga oshirilgan.

Platforma yer sathidan 16'-6'' dyuym balandlikda joylashgan. Yerto'la yashash uchun moʻljallangan gumbazli xonalardan iborat. Masjid binosiga sharqdagi yigirma besh zinapoya orqali kirish mumkin. Hudud bo'yicha masjid platformaning faqat kichik bir qismini egallaydi.

Namoz zali
----------

Namoz zali 48x24 o'lchamdagi to'rtburchak shaklida qurilgan inshoot bo'lib, uchta gumbaz bilan o'ralgan, markaziy qismi kattaroqdir. Yon gumbazlarning kichikroq o'lchamlariga vositachi pandantiflar yordamida erishilgan. Minoralarning burchaklari qisqa va ingichka bo'lib, parapetdan biroz yuqoriga ko'tarilgan, qovurg'ali kopulalar bilan qoplangan. Masjid shimolida qoʻshimcha madrasa yoki diniy maktab vazifasini oʻtaydigan sayohatchilar va tashrif buyuruvchilar uchun foydalaniladigan hujra yoki arkali zal ham mavjud. Masjidning sathi parapet bo'ylab panno va bezak merlonlari bilan bezatilgan. Namozxonaga kirish eshigi ko'p burchakli ravoqlar va ikkala tomonida o'rnatilgan ustunlar bilan o'ralgan.

Ichki ko'rinishi
----------------

Ichki makon ikkita lateral kamar bilan o'ralgan uchta ko'rfazga bo'lingan. Har bir ko'rfazda to'rtburchaklar paneli ichida ko'p burchakli ark bilan belgilangan mehrob mavjud.

Bog'i
-----

Sharqiy qismida joylashgan bog'da turli xil mavsumiy gullar o'stiriladi, bu turfa xllik insonlar ko'ziga yngillik baxsh etadi. Arxeologiya bo'limi tomonidan tayinlangan bog'bon bog'ni parvarish qilish uchun javobgardir. Bog'ning shimoliy qismida bir vaqtlar tahorat suvi (arabchada tahorat) uchun ishlatilgan quduqdan hozirda tahorat olish maqsadida foydalanilmaydi. Bog'ning janubiy tomonida qadimiylik ramzi bo'lgan baland, qari palma daraxti o'sadi.

Joylashuvi va egalik qilinishi
------------------------------

Ushbu qadimiy inshootni Lalbog' qal'asi yonidan o'tuvchi yo'lda, 150 metr g'arbda turib ham ko'rish mumkin. Masjid, Dakka shahrining me'moriy obyekti bo'lishidan tashqari, masjid sifatida ham foydalaniladi. Masjiddan Mutavalli: "Garchi masjid arxeologik yodgorlik sifatida hukumatga tegishli hamda Madaniyat vazirligi qoshidagi Arxeologiya boʻlimi tomonidan nazorat qilinsa-da, hukumatning aralashuvida samimiylik va shaffoflik yoʻq", deydi.

Qayta tiklanishi va noroziliklar
--------------------------------

1913-yilda Hindiston arxeologik tadqiqoti Mirzo masjidini tarixiy yodgorlik ro‘yxatiga kiritdi; shu paytgacha u o'zgartirishlarga duchor bo'lgan, uni avvalgi asl shakliga qaytarish uchun esa buzib tashlash kerak edi. Masjid tasviri mavjud bo'lgan eng qadimgi fotosuratda XIX asrning boshida bu yerda tiklash ishlariga urinishidan oldingi vayron bo'lgan inshoot tasvirlangan. Shundan so'ng, DOA ham, masjid qo'mitasi ham davriy ta'mirlash ishlarini olib bordi, ularning ba'zilari binoning me'moriy va tarixiy ahamiyatini e'tiborsiz qoldirgan. Shikastlangan drenajlarning o'rnini qoplash va keyingi yomonlashuvni to'xtatish uchun hokimiyat tepadagi terastadan (sahn) yomg'ir suvini to'kish uchun yangi rozetkalarni joylashtirdi; suv va kanalizatsiya xizmatlari yaxshilandi. Inshoot 1989-yilda AKTC va BMTTD homiyligida Dakkada oʻtkazilgan meʼmoriy tabiatni muhofaza qilish boʻyicha seminar ro'yxatiga misol sifatida kiritilganida meʼmorlar va boshqa tabiatni muhofaza qilish ishqibozlarining eʼtiborini tortgan, majmua chegaralarini toraytiruvchi koʻplab buzilishlarni boshidan kechirgan.

Saqlanishi
----------

400 yillik tarixga ega Dakka shahridagi bebaho meros obyektlarini saqlash har doim e'tibordan chetda qolgan va bu joylarning vayrona holatga kelib qolishiga sabab bo'lgan. Pokiston hukmronlik davrida tarixiy obidalar va yodgorliklarni vayron qilish o'rtacha miqyosda boshlangan bo'lsa-da, mustaqillikka erishgandan so'ng bu holat jadal tus olgan. Harbiy boshqaruv davrida madaniy meros obyektlari dahshatli darajada vayron etilgan. Tabiatni muhofaza qiluvchi me'morlarning fikriga ko'ra, eski binolarning frizlari va boshqa bezak xususiyatlari bir-biriga o'xshamaydigan va g'alati ko'rinishga ega. Intervensiyada bezak ishlarining tafsilotlari, ularning o'lchamlari va nisbati yo'qolgan. Bangladesh Milliy Qurilish kodeksi (BNBC), 2006-yildagi Metropolitan qurilish qoidalari (2008-yilda qayta ko'rib chiqilgan) va 1968-yilgi Qadimiy buyumlar to'g'risidagi qonun hukumatdan madaniy meros obyektlarini himoya qilish uchun chora-tadbirlar ko'rishni va doimiy qo'mita tuzishni talab qilsa-da, hukumat bu masalani ijobiy hal etmagan.

Yana qarang
-----------

* Bangladeshdagi arxeologik joylar ro'yxati

Manbalar
--------

1. ↑  Hasan, Syed Mahmudul*. Muslim Monuments of Bangladesh*. Dhaka: Anjuman Printing Press [First published in 1971], 1980 — 55 bet. OCLC 8430161.
2. ↑  Hasan, Syed Mahmudul*. Dacca: The City of Mosques*. Dhaka: Islamic Foundation, 1981 — 43 bet. OCLC 9084739.
3. ↑  Ahmed, Nazimuddin*. Discover the monuments of Bangladesh* Sanday:. Dhaka: University Press Limited, 1984 — 178 bet. OCLC 13003928.
4. ↑  Rahman, Mahbubur*. City of an architect*. Dhaka: Delvistaa Publication, 2011 — 284 bet. ISBN 984332451X.
5. ↑  Rahman, Mahbubur*. City of an architect*. Dhaka: Delvistaa Publication, 2011 — 285 bet. ISBN 984332451X.
6. ↑  Rahman, Mahbubur*. City of an architect*. Dhaka: Delvistaa Publication, 2011 — 189 bet. ISBN 984332451X.