***La Cousine Bette*** (Fransuzcha talaffuzi: la kuzin bɛt, *amakivachcha Bette*) — fransuz yozuvchisi Onore de Balzakning 1846-yildagi romani. XIX asrning oʻrtalarida Parijda boʻlib oʻtgan asar oʻzining katta oilasini yoʻq qilishni rejalashtirgan turmushga chiqmagan oʻrta yoshli ayol haqida hikoya qiladi. Bette baxtsiz turmush qurgan yosh xonim Valeri Marneffe bilan bir qator erkaklarni yoʻldan ozdirish va azoblash uchun ishlaydi. Ulardan biri Bettening amakivachchasi Adelinning turmush oʻrtogʻi baron Gektor Xulot. U Valerini rozi qilish uchun oilasining boyligi va yaxshi nomini qurbon qiladi, u uni Krevel ismli badavlat savdogarga qoldiradi. Kitob Balzakning „*La Comédie humaine*" („Inson komediyasi") romanining *Scènes de la vie parisienne* boʻlimining bir qismidir.

1840-yillarda *roman-felyeton* deb nomlanuvchi seriya formati Fransiyada juda mashhur boʻlgan va uning eng mashhur ifodasi Evgen Syuning sotsialistik yozuvi edi. Balzak Syuning ustunligiga qarshi chiqishni va oʻzini Fransiyadagi eng qobiliyatli *felyeton* muallifi ekanligini isbotlamoqchi edi. Tez va diqqat bilan yozgan Balzak ikki oy ichida oʻzining eng uzun romanlaridan biri boʻlgan *La Kuzin Betteni* yaratdi. U 1846-yil oxirida *Le Constitutionnel* jurnalida nashr etilgan va keyingi yili *Le Kuzin Pons* hamrohligida toʻplangan.

Roman qahramonlari qarama-qarshi axloqning qutblarini ifodalaydi. Bir tomonda qasoskor Bette va begʻaraz Valeri, ikkinchi tomonda rahmdil Adelin va uning sabrli qizi Hortense. Hulot oilasi patriarxi esa oʻz shahvoniy nafsini isteʼmol qiladi. Gortensening turmush oʻrtogʻi, polshalik surgundagi Vatslas Shtaynbok badiiy dahoni ifodalaydi, garchi u noaniqlik va motivatsiyaning yoʻqligiga berilsa ham Balzak Bette xarakterini qisman onasi va shoir Marselin Desbordes-Valmorga asoslagan. Baron Xulot ishtirokidagi kamida bitta sahna Balzakning doʻsti, yozuvchi Viktor Gyugo hayotidagi voqeaga asoslangan boʻlishi mumkin.

*La Cousine Bette* Balzakning soʻnggi ajoyib asari hisoblanadi. Uning realistik detallardan foydalanishi oldingi romanlardan qaytgan qahramonlar panoramasi bilan uygʻunlashadi. Bir qancha tanqidchilar uni muallif ijodidagi burilish nuqtasi deb baholadilar, boshqalari esa uni prototip tabiatshunoslik matni deb atashadi. U Uilyam Shekspirning „ *Otello*"si va Lev Tolstoyning „*Urush va tinchlik*" romani bilan taqqoslanadi. Roman yomonlik va fazilat mavzularini, shuningdek, pulning fransuz jamiyatiga taʼsirini oʻrganadi. Bettening Valeri bilan munosabatlari ham gomoerotik mavzularning muhim izlanishlari sifatida koʻriladi. Hikoyaning bir qancha film versiyalari, jumladan, 1971-yilda Margaret Tayzak va Xelen Mirren ishtirokidagi BBC mini-seriali va bosh rolda Jessika Lanj bilan 1998-yilda suratga olingan badiiy film ishlab chiqarilgan. (Biroq, oxirgi film Balzakning asl asarining syujeti bilan katta erkinliklarga ega).

Oʻtmishi
--------

 Ewelina Hanska oʻzining ikkinchi anonim maktubida Balzakga shunday dedi: „Joningiz asrlarni oʻz ichiga oladi, janob".
1846-yilga kelib Onore de Balzak yozuvchi sifatida katta shuhrat qozondi, ammo uning moliyaviy ahvoli va sogʻligʻi tezda yomonlashdi. 1820-yillarda bir qator potboiler romanlarini yozgandan soʻng, u oʻzining birinchi kitobini oʻz nomi bilan *Les Chouans* („Chouans") 1829-yilda nashr etdi. Buning ortidan u oʻnlab mashhur roman va hikoyalar, jumladan, "*La Peau de chagrin* "(„Sehrli teri"), 1831-yilda „ *Le* Per Goriot" („Ota Goriot") va 1835-yilda ikki jildlik „ *Illyuziyalar" ("Illyusionlar* „) bilan davom etdi. Yoʻqolgan illyuziyalar"), 1837 va 1839-yillarda. Oʻzining dabdabali turmush tarzi va moliyaviy chayqovchilikka moyilligi tufayli u umrining koʻp qismini turli qarzlarni toʻlash uchun oʻtkazdi. U tinim bilmay yozgan, iqtisodiy zaruratdan ham, ilhomlantiruvchi va qora qahvadan ham. Bu doimiy ish tartibi uning tanasini charchatib yubordi va shifokoridan tanbeh olib keldi.

Uning ishi eʼtirof etilganidan soʻng, Balzak polshalik baronessa Yewelina Xanska bilan yozishmalarni boshladi, u birinchi boʻlib 1832-yilda "*L'Étrangère* "(„Begona") imzolangan anonim xat orqali u bilan bogʻlangan. Ular maktublarda mehrli doʻstlikni rivojlantirdilar va u 1841-yilda beva qolganida, Balzak unga turmushga chiqdi. U Polsha va Germaniyaga tez-tez tashrif buyurgan, ammo turli xil asoratlar ularning birlashishini taqiqlagan. Ulardan biri Balzakning uy bekasi Luiza Bregniot bilan boʻlgan munosabati edi. Uning xonimga boʻlgan mehridan xabardor boʻlganida. Hanska, Breugniot ularning maktublari toʻplamini oʻgʻirlab, Balzakdan pul undirish uchun foydalangan. Biroq, bu epizoddan keyin ham u Mme bilan yaqinlashdi. Hanska har safar tashrif buyurganida va 1846-yilga kelib u bilan boʻlishish uchun uy tayyorlashni boshladi. U homilador boʻlganida ular turmushga chiqishlari mumkinligiga umid qildi, lekin u dekabr oyida kasal boʻlib qoldi va homilador boʻldi.

19-asr oʻrtalari Fransiya hukumati va jamiyatida chuqur oʻzgarishlar davri boʻldi. Qirol Charlz X hukmronligi 1830-yilda hayajon va norozilik toʻlqini uni taxtdan voz kechishga majbur qilganda tugadi. Uning oʻrnini standart „Fransiya qiroli" emas, balki oʻzini „fransuzlar qiroli" deb atagan Lui-Filipp egalladi.- u aristokratik *antik rejimdan* koʻra yangi paydo boʻlgan burjuaziyaga koʻproq javob berganidan dalolat beradi. Hukumatning oʻzgarishi Fransiyada iqtisodiyot merkantilizmdan sanoat rivojlanishiga oʻtayotgan paytda sodir boʻldi. Bu boylik orttirishga umid qilayotgan shaxslar uchun yangi imkoniyatlar ochdi va ijtimoiy meʼyorlarda sezilarli oʻzgarishlarga olib keldi. Masalan, aristokratiya aʼzolari, odatda, keskin natijalar bilan yangi *boylikka* ijtimoiy munosabatda boʻlishga majbur boʻlishdi. Fransuz inqilobining demokratik ruhi jamoat va monarxiyadan xalqqa sodiqlikning oʻzgarishi bilan ijtimoiy oʻzaro munosabatlarga ham taʼsir qildi.

19-asr oʻrtalarida Fransiyada romanning yangi uslubi mashhur boʻldi. *Rim-felyeton* deb nomlanuvchi serial formati hikoyalarni qisqa, muntazam qismlarga boʻlib, koʻpincha melodramatik syujetlar va qahramonlar bilan birga taqdim etdi. Balzakning 1836-yilda chop etilgan „ *La Vieille Fille* „ (*"Keksa xizmatkor"*) asari Fransiyada chop etilgan birinchi shunday asar boʻlsa-da, *roman-felyeton* asosan uning doʻstlari Yevjen Sue va Aleksandr Dyuma, père tufayli mashhurlikka erishdi. Balzak ularning seriyali yozuvlarini yoqtirmasdi, ayniqsa Syuning quyi sinf azoblarini sotsialistik tasviri. Balzak oʻzi „les faux dieux de cette littérature bâtarde" („bu badjahl adabiyotning soxta xudolari") deb atagan narsani taxtdan tushirishni xohladi. U, shuningdek, sogʻligʻi yomon va notinch martabasiga qaramay, „plus jeune, plus frais, et plus grand que jamais" („yoshroq, yangi va har qachongidan ham buyuk") ekanligini dunyoga koʻrsatishni xohladi. Sifatli *felyeton* berish borasidagi ilk urinishlari besamar ketdi. 1838-yildan 1847-yilgacha boʻlimlarda nashr etilgan "*Splendeurs et misères des courtisanes* "(„Yuqori va past") tanqidchilar tomonidan nishonlangan boʻlsa ham, Balzak xonimga shikoyat qildi. Hanska u „sof Sue qilyapti". U 1844-yilda *Modeste Mignon* bilan yana urinib koʻrdi, ammo jamoatchilikning reaksiyalari aralashdi. Ikki yil oʻtgach, Balzak „yana oʻzining eski qalamidan" nimadir yaratishga qaror qilgan yangi loyihani boshladi.

Yozish va nashr qilish
----------------------

 Balzak birinchi marta 1832-yilda "*Lui Lambert* "avtobiografik romanini yozganida Château de Sachega tashrif buyurgan.
1846-yil iyun oyida Toursdagi Château de Sacheda bir hafta dam olgandan soʻng, Balzak Parijga qaytib keldi va „Le Parazit" nomli qissa ustida ishlay boshladi va oxir-oqibat u "*Le Cousin Pons* "romaniga aylandi. U boshidanoq uni *Les Parents pauvres* („Kambagʻal munosabatlar") sarlavhasi ostida toʻplagan holda boshqa roman bilan bogʻlashni maqsad qilgan. U ikkinchi kitobini singlisi Laure Surville yozgan „La Cousine Rosalie" deb nomlangan va 1844-yilda *Le Journal des enfants jurnalida* nashr etgan hikoyasiga asoslagan. Shiddat bilan yozgan holda, u ikki oy ichida bosh qahramon nomi bilan *La Cousine Bette* deb nomlangan butun romanni yaratdi. Bu uning sogʻligʻi yomonligi tufayli muhim yutuq edi, lekin uning uzunligi Balzakning yozish tezligini ayniqsa ajoyib qildi. Tanqidchilardan biri "*Les Parents pauvres* "ning yozilishini Balzakning „ijodiy energiyaning soʻnggi portlashi" deb ataydi. Boshqa bir fikrga koʻra, bu urinish „Balzakning ulkan kuchini sindirgan deyarli soʻnggi somon" edi.

Balzakning odatiy qayta koʻrib chiqish usuli printerdan olgan dalillarga qilingan keng va murakkab tahrirlarni oʻz ichiga olgan. *La Cousine Bette* ni yaratishda esa, u biron bir dalil koʻrmay, ishni parcha-parcha tahririyatiga topshirdi. Kitob *Le Constitutionnel* jurnalida 8-dan boshlab seriyalashtirilgan 3-oktyabrgacha Dekabr oyi va Balzak gazetani tez chop etish rejasini bajarishga shoshildi. U har kuni oʻrtacha sakkiz sahifa ishlab chiqardi, biroq u rivojlanish jarayonida voqeaning kutilmagan ulkanligidan hayratda qoldi. Balzak seriya uchun 12 836 frank toʻlangan, keyinchalik u *Le Kuzen Pons* bilan Chiendowski va Pétion tomonidan oʻn ikki jildlik kitob sifatida nashr etilgan. *La Cousine Bettening* birinchi toʻplangan nashri 132 bobdan iborat edi, ammo Balzak uni 1848-yilda *La Comédie humaine* toʻplamiga qoʻshgandan soʻng, bu boʻlimlar olib tashlandi

Syujet xulosasi
---------------

 Unga gʻamxoʻrlik qilar ekan, Bette Wenceslas Steinbokni „mon enfant" deb ataydi … un garçon qui se relève du cercueil" („bolam … qabrdan oʻgʻil tirildi").
Romanning birinchi uchdan bir qismi qahramonlar tarixini uzoq vaqt oʻrganishni taʼminlaydi. Balzak buni 150 sahifadan soʻng aniq aytadi: „Ici se termine, en quelque sorte, l’introduction de cette histoire". („Mana, maʼlum maʼnoda, ushbu hikoyaning kirish qismi tugaydi.") Romanning boshida, muvaffaqiyatli baron Gektor Xulotning rafiqasi Adelin Xulotni Selestin Krevel ismli badavlat parfyumeriya ishiga majburlaydi. Uning istagi qisman oldingi tanlovda zinokor baron Xulot qoʻshiqchi Jozefa Miraning eʼtiborini qozonganidan kelib chiqadi, bu esa Crevel tomonidan ham yoqdi. Mme. Hulot Crevelning yutuqlarini rad etadi. Baron Xosefaga shunchalik toʻla pul sarfladiki, u Iogann amakisidan katta miqdorda qarz oldi — va pulni toʻlay olmay, baron oʻrniga Iogann uchun Jazoirda Urush boʻlimi postini tashkil qiladi va Ioganning vaziyatga tushib qolishi haqida koʻrsatma beradi. bu ish qarzga olingan pulni oʻzlashtirish. Xulotlarning qizi Hortense er izlay boshladi; ularning oʻgʻli Viktor Krevelning qizi Selestinaga uylangan.

Qahramonlar va ilhomlar
-----------------------

Fayl:La Cousine Bette Huard Marechal Hulot US.jpg Marshal Xulotning oʻlimi „Balzakdagi eng taʼsirli voqealardan biri" deb nomlanadi.
Balzak "*La Kuzin Bette* "ni boshlaganida etmishdan ortiq roman yozgan va ularni takrorlanuvchi personajlar bilan toʻldirgan. Shunday qilib, romandagi koʻplab qahramonlar keng qamrovli hikoyalar va biografik chuqurlik bilan namoyon boʻladi. Misol uchun, Selestin Crevel birinchi marta Balzakning 1837-yildagi "*Sezar Birotto* "romanida paydo boʻlib, unvon qahramoni uchun ishlaydi. Ushbu kitobda katta boylik toʻplagan Krevel vaqtini *La Kuzin Betteda* oʻz mehnati oʻljasidan zavqlanib oʻtkazadi. Yana bir muhim takrorlanuvchi qahramon, birinchi marta *Les Chouansda* polkovnik sifatida paydo boʻlgan marshal Xulot. Bu hikoya va *La Kuzin Bette* oʻrtasidagi yillarda u Forsgeym grafi boʻldi; *Konstitusionelga* yoʻllagan maktubida Balzak marshal Xulot qanday qilib bu unvonga ega boʻlganini tasvirlab berdi. Crevel va Marshal Xulotning mavjudligi — Boshqalar orasida — *La Cousine Bette* -da har bir qahramonning hayotiy hikoyasini davom ettirishga imkon beradi, oldingi voqealarga urgʻu yoki murakkablik qoʻshadi.

### Bette Fisher

Fayl:La Cousine Bette Huard Marechal Hulot US.jpg Lisbet Fisher (Bette amakivachchasi) „maigre, brune" sifatida tasvirlangan … les sourcils épais et réunis par un guldastasi … quelques verrues dans sa face longue et simiesque („oriq, jigarrang, bilan … bir tutamga qoʻshilgan qalin qoshlar … va uning tor simian yuzidagi baʼzi mollar").
Bette taʼriflari koʻpincha vahshiylik va hayvonlar tasvirlari bilan bogʻliq. Uning ismi, masalan, fransuzcha "bête "(„hayvon") uchun omofondir. Bir parchada „elle ressemblait aux singes habillés en femmes" („u baʼzan mayda palto kiygan maymunlardan biriga oʻxshardi") tushuntiriladi; boshqa joylarda uning ovozi „une jalousie de tigre" („yoʻlbarsga oʻxshash rashk") sifatida tasvirlangan. Shtaynbokning Hortense bilan unashtirilganini bilgach, uning yirtqich gʻazabi shiddat bilan namoyon boʻladi:

> Dehqon ayolning yuzi dahshatli edi; uning o'tkir qora ko'zlarida yo'lbarsning chaqnashlari bor edi; uning yuzi biz pitonaga o'xshab ketgan edi; u tishlarini tishlamaslik uchun tishlarini qo'ydi va butun vujudi talvasadan titrab ketdi. U siqilgan barmoqlarini qalpoq ostiga itarib, sochlarini changallab, boshini qo'llab-quvvatlagan edi, bu juda og'ir edi; u yonayotgan edi. Uni kuydirgan alanga tutuni xuddi vulqon otilishi natijasida yirtilgan yoriqlardan chiqqandek, uning ajinlaridan chiqayotgandek edi.
> 
> 

### Valeri Marneffe

Xulot oilasini yoʻq qilishda Bettening hamkori goʻzal va ochkoʻz Valeri Marneff, urush boʻlimi xodimining qoniqarsiz xotini. Ular chuqur doʻstlikni rivojlantiradilar, koʻplab tanqidchilar buni lezbiyen mehrining namunasi deb bilishadi. Ularning munosabatlari va oʻxshash maqsadlari tufayli tanqidchi Frederik Jeymson „Valeri Bettening oʻziga xos *emanatsiyasi* boʻlib xizmat qiladi", deydi.

Fayl:La Cousine Bette Huard Valerie Marneffe US.jpg Valeri Marneffe „attirait tous les regards, excitait tous les désirs, dans le cercle où elle rayonnait" („u porlagan davrada har bir koʻzni oʻziga tortdi va har qanday istakni hayajonga soldi").
### Wenceslas Steinbock

Polshalik haykaltarosh Wenceslas Steinbock, birinchi navbatda, Bettening unga bogʻliqligi tufayli muhimdir. U Bettega gʻurur manbai boʻlib, unga oʻzini oilasi hurmatiga loyiqligini isbotlash yoʻlini taklif qiladi. Hortense Shtaynbokka uylanganida, Bette oʻzini oʻgʻirlangandek his qiladi. Prendergastning taʼkidlashicha, voqea „toʻgʻridan-toʻgʻri oʻgʻirlik sifatida tasvirlanishi kerak".

Uslubi
------

Agar Balzakning maqsadi (u taʼkidlaganidek) Yevjen Syu uslubiga taqlid qilishdan koʻra, oʻzining „eski qalami"dan realistik roman yozish boʻlsa, tarix va adabiy tanqid uni muvaffaqiyatli deb eʼlon qildi. Uilyam Stou *La Kuzin Betteni* „klassik realizm durdonasi" deb ataydi va Bellos uni "*Urush va tinchlik* "bilan solishtirib, „XIX asr realizmining buyuk yutuqlaridan biri" deb ataydi. Kitobning baʼzi boʻlimlari melodramatik boʻlgani uchun tanqid qilinadi va Balzak biografi VS Pritchett hatto „yomon yozuv" deb vakillik parchasiga ishora qiladi. Aksariyat tanqidchilar romanning axloqiy elementlarini aldamchi darajada murakkab deb hisoblaydilar va baʼzilari *roman-feleton* formati oʻquvchilarni qiziqtirish uchun maʼlum darajadagi titilatsiyani talab qilishini taʼkidlaydilar. Boshqalar esa, Balzakning teatrga boʻlgan qiziqishi melodramatik elementlarning kiritilishiga muhim sabab boʻlganligini koʻrsatadi.

 Emile Zolaning taʼkidlashicha, Balzakning fantastikasi „uniquement le compte-rendu brutal de ce que l'écrivain a observé" („yozuvchi kuzatgan narsaning shafqatsiz hisoboti").

Mavzular
--------

### Ehtiros, yomonlik va fazilat

Valerining Delila haqidagi „la passion qui ruine tout" („hamma narsani buzadigan ehtiros") degan gapi ramziy maʼnoga ega boʻlib, bu ishtiyoqi atrofidagi koʻpchilikning halokatini tezlashtiradigan ayoldan kelib chiqadi. — shu jumladan oʻzi. Baron Hulot esa istak mujassamdir; uning sarson-sargardon libidosi xotini, ukasi, bolalari, moliyasi va hatto oʻz sogʻligʻi haqida qaygʻurishni chetlab oʻtadi. Bette qasos bilan yashaydi va Adeline nikohning dastlabki yillarida oʻzi tasavvur qilgan baxtli uyni juda xohlaydi. Har bir xarakterni koʻp hollarda odamni isteʼmol qiladigan olovli ehtiros boshqaradi. Balzak aytganidek: „La passion est un martyre". („Ehtiros — bu shahidlik".)

After acknowledging herself as Delilah, Valérie warns her guests: „Prenez garde à vos toupets, messieurs!" („Take care of your wigs, gentlemen!")
 Fransuz rassomi Anri de Tuluza-Lautrek oʻzining 1893-yilda „Toʻshakda" rasmida boʻlgani kabi, Bette va Valerinikiga oʻxshash (aniqroq boʻlsa ham) *lesbiyan* munosabatlarini tasvirlagan.
 Bir paytlar Balzak shunday deb yozgan edi: „ Iyul inqilobining eng yomon aybi shundaki, u Lui Filippga uch oylik diktaturaga xalq va taxt huquqlarini ishonchli asosga oʻrnatishga imkon bermadi".

Qabul qilish va moslashtirish
-----------------------------

 1921-yilda Rut Elizabeth Devis tugʻilgan aktyor Bette Devis Balzak obrazi sharafiga oʻzining sahna nomi sifatida Betteni tanladi.
*La Cousine Bettega* tanqidiy munosabat darhol va ijobiy boʻldi, Balzak buni kutmagan edi. Uning yaratilish shiddatidanmi yoki shaxsiy hayotidagi gʻala-gʻovurdanmi, muallif maqtovlardan hayratda qoldi. U shunday deb yozgan edi: „Men *La Cousine Bette* qanchalik yaxshi ekanini tushunmadim .. . Mening foydamga katta munosabat bor. Men gʻalaba qozondim!" Toʻplangan nashr doimiy ravishda yaxshi sotildi va 20-asr boshiga qadar oʻn toʻqqiz marta qayta nashr etildi. 20-asr tanqidchilari romanni maqtashda ishtiyoq bilan qolishadi; Sentsberining taʼkidlashicha, bu „Balzakning eng buyuk asarlaridan biri". Biografi Graham Robb *La Kuzin Betteni* „oʻzining erta qariganligining durdona asari" deb ataydi.

Manbalar
--------

* Affron, Charlz. *La Comédie Humainedagi muvaffaqiyatsizlik naqshlari*. Nyu-Xeyven: Yel universiteti nashriyoti, 1966-yil.OCLC 275265OCLC 275265 .
* Balzak, Onore de. *Onore de Balzak asarlari*. jild XI. *Yomon munosabatlar: amakivachchasi Betti va amakivachchasi Pons*. Trans. Jeyms Uoring. Filadelfiya: Avil nashriyot kompaniyasi, 1901-yil.OCLC 9435435OCLC 9435435 .
* Bellos, Devid. *Fransiyada Balzak tanqidi, 1850-1900: obroʻ qozonish*. Oksford: Clarendon Press, 1976-yil.ISBN 0-19-815530-1ISBN 0-19-815530-1 .
* Bellos, Devid. *Balzak: La Kuzin Bette*. Fransuz matnlari uchun tanqidiy qoʻllanmalar. 1. London: Grant & Cutler Ltd, 1980-yil.ISBN 84-499-4239-XISBN 84-499-4239-X .
* Bertault, Filipp. *Balzak va inson komediyasi*. Trans. Richard Monges. Nyu-York: Nyu-York universiteti nashriyoti, 1963-yil.ISBN 0-8147-0042-XISBN 0-8147-0042-X .
* Besser, Gretchen R. *Balzakning daho tushunchasi: „Humaine komediyasi" dagi ustunlik mavzusi*. Jeneva: Droz-Jenev kutubxonasi, 1969-yil.OCLC 65257OCLC 65257 .
* Floyd, Xuanita Xelm. *Onore de Balzak hayotidagi ayollar*. Nyu-York: Genri Xolt va Kompaniya, 1921-yil.OCLC 247123586OCLC 247123586 .
* Gerson, Noel B. *Adashgan daho: Onore de Balzakning hayoti va davri*. Garden City, NY: Doubleday & Company, Inc. 1972-yil. LCCN 78-175376.
* Gilroy, Jeyms P. „Balzakning *La Cousine Bettedagi* ayollar mavzusi". *Rokki togʻli til va adabiyot sharhi* 34.2 (1980-yil bahori): 101-115.
* Hunt, Gerbert J. *Balzakning Humaine komediyasi*. London: London universiteti Athlone Press, 1959-yil.OCLC 4566561OCLC 4566561 .
* Jeymson, Fredrik. „ *La Kuzin Bette* va allegorik realizm". *PMLA* 86.2 (1971-yil mart): 241-254.
* Madden, Jeyms C. *Balzakning toʻrini toʻqish: ertaklarni aylantirish va butun La Comédie humaine yaratish*. Birmingem, Alabama: Summa Publications, Inc. 2003-yil.ISBN 1-883479-41-XISBN 1-883479-41-X .
* Maurois, Andre. *Prometey: Balzak hayoti*. Nyu-York: Kerroll va Graf, 1965-yil.ISBN 0-88184-023-8ISBN 0-88184-023-8 .
* McGuire, Jeyms R. „Balzakning *La Cousine Betteʼdagi* ayollar fitnasi". *Onore de Balzak*. Ed. Garold Bloom. Filadelfiya: Chelsi uyi nashriyoti, 2003-yil.ISBN 0-7910-7042-5ISBN 0-7910-7042-5. pp. 173-182.
* Mishra, Girish. *Balzak: Rivojlanayotgan zamonaviy kapitalizmning koʻzgusi*. Dehli: Pragati nashrlari, 1999-yil.ISBN 81-7307-063-6ISBN 81-7307-063-6 .
* Oliver, EJ *Balzak, yevropalik*. London: Sheed va Uord, 1959-yil.OCLC 4298277OCLC 4298277 .
* Prendergast, CA „ *La Cousine Bettedagi* antitez va axloqiy noaniqlik". *Zamonaviy til sharhi* 68.2 (1973-yil aprel): 315-332.
* Pritchett, VS *Balzak*. Nyu-York: Alfred A. Knopf Inc. 1973-yil.ISBN 0-394-48357-XISBN 0-394-48357-X .
* Pugh, Entoni R. *Balzakning takrorlanuvchi qahramonlari*. Toronto: Toronto universiteti matbuoti, 1974-yil.ISBN 0-8020-5275-4ISBN 0-8020-5275-4 .
* Robb, Grem. *Balzak: Biografiya*. Nyu-York: WW Norton & Company, 1994-yil.ISBN 0-393-03679-0ISBN 0-393-03679-0 .
* Rojers, Samuel. *Balzak va roman*. Nyu-York: Sakkiz burchakli kitoblar, 1953-yil. LCCN 75-76005.
* Sentsberi, Jorj. „Kirish". *Onore de Balzak asarlari*. jild XI. *Yomon munosabatlar: amakivachchasi Betti va amakivachchasi Pons*. Filadelfiya: Avil nashriyot kompaniyasi, 1901-yil.OCLC 9435435OCLC 9435435. ix-xiii-betlar.
* Stou, Uilyam U. *Balzak, Jeyms va realistik roman*. Prinston: Prinston universiteti matbuoti, 1983-yil.ISBN 0-691-06567-5ISBN 0-691-06567-5 .

Adabiyotlar
-----------

* Dargan, E. Preston va Bernard Weinberg. *Balzakning „Humaine komediyasi" ning evolyutsiyasi*. Chikago: Chikago universiteti matbuoti, 1942-yil.OCLC 905236OCLC 905236 .
* Kanes, Martin. *Balzakning „Soʻzlar komediyasi"*. Prinston: Prinston universiteti matbuoti, 1975-yil.ISBN 0-691-06282-XISBN 0-691-06282-X .
* Marso, Felisien. *Balzak va uning dunyosi*. Trans. Derek Koltman. Nyu-York: Orion Press, 1966-yil.OCLC 236621OCLC 236621 .
* Pasco, Allan H. *Balzacian Montage: La Comédie humaineni sozlash*. Toronto: Toronto universiteti matbuoti, 1991-yil.ISBN 0-8020-2776-8ISBN

1. ↑  Quoted in Gerson, p. 155.
2. ↑  Pritchett, pp. 111 and 199; Gerson, p. 250; Hunt, p. 375; Maurois, pp. 485-486; Floyd, p. 246.
3. ↑  Robb, pp. 223-227, 337-338, and 403; Pritchett, pp. 261-262; Gerson, pp. 152-162 and 323-354. Gerson and Maurois indicate that the baby was „born prematurely" and died soon afterward; Robb and Pritchett describe it as a miscarriage.
4. ↑  Robb, pp. 172 and 315-316; Mishra, p. 185.
5. ↑  Bellos, *Bette*, p. 75. He notes that this was roughly the same moment when Dickens was introducing the English serial with *Pickwick Papers*. See also Stowe, pp. 101-102.
6. ↑  Bellos, *Criticism*, p. 19; Stowe, p. 102.
7. ↑  Bellos, *Bette*, pp. 76-77.
8. 1 2  Quoted in Hunt, p. 375.
9. 1 2  Quoted in Stowe, p. 102.
10. ↑  Hunt, pp. 325-326; Stowe, p. 102.
11. ↑  Gerson, pp. 128-129.
12. ↑  Maurois, p. 498; Robb, p. 105.
13. ↑  Maurois, p. 499; Hunt, p. 375; Pugh, p. 423.
14. ↑  Oliver, pp. 157-158.
15. 1 2 3  Saintsbury, p. ix.
16. ↑  Bellos, *Bette*, pp. 80-81.
17. ↑  Saintsbury, p. xiii; Pugh, p. 423. Gerson gives *La Presse* as the newspaper in which *La Cousine Bette* appeared.
18. ↑  Saintsbury, p. xiii.
19. ↑  Balzac, p. 67. Original French is at French Wikisource. The illustrations in this article were included by various publishers and not part of the original novel.
20. ↑  Balzac, p. 149. Original French is at French Wikisource.
21. ↑  Pugh, p. 426.
22. ↑  Hunt, p. 378; Stowe, p. 104; Pugh, pp. 423-426. Pugh notes that Balzac planned a full retelling of how Marshal Hulot earned the Forzheim title for a story in the *Scènes de la vie militaire* section of *La Comédie humaine*.
23. ↑  Balzac, p. 31. Original French is at French Wikisource.
24. ↑  Balzac, p. 38. Original French is at French Wikisource.
25. ↑  Balzac, p. 64. Original French is at French Wikisource.
26. ↑  Balzac, pp. 103–104. Original French is at French Wikisource.
27. ↑  Gilroy, p. 110; McGuire, pp. 173-179
28. ↑  Jameson, p. 247. Original emphasis.
29. ↑  Balzac, p. 159. Original French is at French Wikisource.
30. ↑  Prendergast, p. 331.
31. ↑  Stowe, p. 102.
32. ↑  Bellos, *Bette*, p. 7.
33. ↑  Pritchett, p. 240.
34. ↑  Bellos, *Bette*, pp. 63-64.
35. ↑  Stowe, p. 117.
36. ↑  Quoted in Bellos, *Criticism*, p. 101.
37. ↑  Bertault, p. 161; Stowe, p. 106; Affron, p. 69; Jameson, pp. 247 and 249.
38. ↑  Balzac, p. 97. Original French is at French Wikisource.
39. ↑  See Faderman, Lillian. *Surpassing the Love of Men: Romantic Friendship and Love Between Women from the Renaissance to the Present*. New York: Morrow, 1981. ISBN 0-688-00396-6.
40. ↑  Quoted in Maurois, p. 402.
41. ↑  Chandler, Charlotte. *The Girl Who Walked Home Alone: Bette Davis, A Personal Biography.* New York: Simon & Schuster, 2006. ISBN 978-0-7432-6208-8. p. 34.
42. ↑  Quoted in Maurois, p. 487. See also Gerson, p. 335.
43. ↑  Robb, p. 256.