**Sovuqqon ona nazariyasi** autizm onaning taftining yetishmasligidan kelib chiqadi degan nazariyadir. Hozirgi tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, autizm sabablari orasida irsiy omillardan tashqari, atrof muhit omillari ham gumon qilinadi.

**Sovuqqon ona** va **ota** atamalari 1950-yillarda autizm yoki shizofreniya tashxisi qo'yilgan bolalarning onalari uchun qo'llanila boshlandi. Leo Kanner 1943-yilda autizmni birinchi marta aniqlaganida, u autizmli bolalarning ota-onalari orasida iliqlik yo'qligini ta'kidladi. Ota-onalar, ayniqsa onalar, ko'pincha o'z farzandlarining atipik xatti-harakatlarida ayblanadilar, bu qattiq marosimlarni o'z ichiga oladi, gapirish qiyinligi va introversiya.

Nazariyaning kelib chiqishi
---------------------------

1943-yilda autizmni birinchi marta tasvirlagan maqolasida Leo Kanner autizmli bolalarning otalari va onalari o'rtasida iliqlik yo'qligi deb hisoblagan narsaga e'tibor qaratdi. 1949-yilgi maqolasida Kanner autizmning "onalik iliqligining yo'qligi" bilan bog'liq bo'lishi mumkinligini ta'kidlab, otalar kamdan-kam hollarda bolalar o'yinlariga berilishlarini va bolalar "boshidanoq sovuqqonlik, obsesyonlar va boshqalarga bo'ysunishini" ta'kidladi. ularning jismoniy ehtiyojlarini faqat mexanik ravishda qondirish". "Ular erimaydigan muzlatgichlarida chiroyli tarzda qoldirilgan. Ularning introversiyasi bunday vaziyatdan qochish va yolg'izlikdan tasalli izlash harakati kabi ko'rinadi". 1960-yilda bergan intervyusida Kanner autistik bolalarning ota-onalarini ochiqchasiga "bolalar tug'ish uchun etarli darajada eritilgan" deb ta'riflagan. Biroq, Kannerning asl maqolasida faqat bitta ota-ona guruhi "sovuq" deb ta'riflangan va matnni diqqat bilan o'rganish ko'plab oila a'zolarining nevrologik ozchilikka tegishli ekanligini ko'rsatdi.

Chikago universitetidan Bruno Bettelxaym ushbu nazariyaning jamoatchilik va tibbiyot muassasalari tomonidan keng qabul qilinishiga yordam berdi. 1944-yilda Bettelxaym Chikago universiteti qoshidagi muammolari bo'lgan bolalar uchun ortojenik maktab direktori sifatida bunday bolalar uchun statsionar sharoitda ishga qabul qilindi va u "parentektomiya" dan foyda ko'radi deb hisobladi. Bu autizmni ota-onaning buzilishi sifatida ko'rishning eng yuqori cho'qqisi edi.

Keyinchalik Bettelxaym o'zining 1967-yilda chop etilgan "Bo'sh qal'a: chaqaloq autizmi va o'z-o'zini tug'ilishi" kitobida autizm haqidagi nazariyalarini tushuntirdi. Kitobda u autizmni kontslagerdagi qamoqqa qiyoslagan:

Leo Kannerning o'zgaruvchan qarashlari
--------------------------------------

*In a Different Key: The Story of Autism* (2016) kitobiga ko'ra, Leo Kannerning 1943-yildagi asl maqolasida "bolaning yolg'izligi" "hayotning boshidanoq" yaqqol namoyon bo'lganligi aytilgan. Bundan tashqari, u autizm va shizofreniya o'rtasidagi farqni ham ochib berdi. Autizm bola merosining bir qismidir, shizofreniya esa keyinchalik hayotda rivojlanadi.

Ushbu birinchi maqolaga tibbiy adabiyotlarda kam havola qilingan. U ta’riflagan vaziyat birorta gazeta yoki jurnal maqolasida muhokama qilinmagan. Bundan tashqari, dunyoning boshqa mamlakatlaridagi shifokorlar Kannerning kuzatuvlarini tasdiqlamadilar. Shuning uchun 1950-yilda deyarli barcha autizm holatlari Kanner tomonidan tashxis qo'yilgan.

Kanner o'zi juda hurmat qiladigan Nyu-Yorklik psixiatr Luiza Despert bilan pochta orqali uzoq suhbatlashdi. Kannerning nazariyalarini himoya qilishda Despert balog'atga etmagan shizofreniyadan boshqa hech narsa kuzatmaganligini da'vo qildi. Kanner o'z darsligini keyingi qayta ko'rib chiqqach, u autizmni shizofreniya toifasiga kiritdi, lekin uni pastki sarlavha sifatida saqlab qoldi.

2016-yilda "Yozuvni tuzatish: Leo Kanner va autizm" ["Yozuvlarni tuzatish: Leo Kanner va autizm"] sarlavhali maqolada, Dr. Jeyms Xarris va doktor. Jozef Pivenning ta'kidlashicha, Kanner ota-onasini ayblagan davrni boshdan kechirmagan. Buning o'rniga, Kanner kelgusi yillarda kengroq autizm fenotipining bir qismi sifatida ko'rilishi mumkin bo'lgan ota-onalarning xususiyatlarini tasvirlab berdi. Masalan, Kanner va hammuallif 1956-yilda chop etilgan maqolada shunday deb yozgan edi: "Agar kimdir autistik deb muvaffaqiyatli aniqlangan ota-onalarning shaxsiyatini hisobga olsak, ota-onalarda engilroq alomatlar kuzatilishi mumkin va bu yashirin tuzilma ota-onalarda kuzatilishi mumkin. bolalarda to'liq namoyon bo'lishi mumkin." Bundan tashqari, 1940-yillarning boshlari hali ham yevgenika hurmat qilinadigan vaqt edi va AQShda aqli zaif odamlarni sterilizatsiya qilish qonuniy edi. Bundan tashqari, klinik va ilmiy hamjamiyatdagi erta hayot tajribalariga yo'naltirilgan psixoanaliz bu davrda ustun fikr edi. Bundan tashqari, agar autizm aslida salbiy ota-onadan kelib chiqqan bo'lsa, bu bola va/yoki oilani davolash uchun ko'proq umid uyg'otdi.

Boshqa taniqli psixiatrlar
--------------------------

1950-yillardan 1970-yillargacha o'zining asosiy asarlarini yozgan Silvano Arieti uchun u *autistik fikr* va *paleologik fikr* deb ataydigan atamalar bir xil hodisadir. Paleologik fikrlash bugungi shizofreniya bilan og'rigan bemorlarda ham, ibtidoiy odamlarda ham kuzatiladigan xususiyat bo'lib, u Aristoteldan tashqari mantiqqa asoslangan fikrlash turidir. Otistik bola o'zini "siz" deb ataydi va ko'pincha onasiga "men" deb murojaat qiladi. "Sen" "sen" bo'lib qoladi va "men" ga aylantirilmaydi.

Margaret Mahler va uning hamkasblari uchun autizm onani asosiy tirik ob'ekt sifatida his qila olmaydigan bolalarni himoya qilishdir. Ular uchun autizm bu farqlash va deanimatsiyaga urinishdir. Simbiotik autistik sindrom ilgari "Mahler sindromi" deb nomlangan. Chunki uni birinchi boʻlib Mahler ta’riflagan. Ushbu sindromda bola o'zini onadan ajrata olmaydi.

Arieti autistik dispozitsiya sotsializatsiya jarayonida qandaydir buzilish belgisi ekanligini va autistik ifodalar paydo bo'lganda, bola va uning ota-onasi, ayniqsa shizogen ona va bola o'rtasida qandaydir muammo borligini taxmin qilish kerakligini aytdi. Arieti autistik ifodalarni ishlatadigan bolalar ijtimoiy aloqada bo'lolmaydigan bolalar ekanligini ta'kidladi.

Arieti *"Shizofreniya talqini"* (1955) asarida normal sotsializatsiya jarayoni uchun ota-ona va bola munosabatlari normal boʻlishi kerakligini ta’kidlagan. Ota-onaning mehribon yoki beparvo munosabati ijtimoiylashuvga yordam beradi. Arieti ta'kidlaganidek, ota-ona va bola munosabatlari nafaqat boshlang'ich ijtimoiy harakat va sotsializatsiyaning asosiy harakatlantiruvchisi, balki jamiyatni qabul qilish yoki rad etish uchun rag'batdir. Bu nuqtai nazarga ko'ra, bolaning o'zi ota-onaning bolaga nisbatan his-tuyg'ulari, fikrlari va munosabatlarining aksidir. Otistik bolalar ekstremal sotsializatsiya buzilishini ko'rsatadilar va odamlar bilan hech qanday munosabatda bo'lishni xohlamaydilar. Ular odamlarni ongidan "tortib oladilar". Arieti so'zlariga ko'ra, ota-onalarning qo'rquvi boshqa kattalarga ham tegishli: odamlar bilan aloqani uzish tendentsiyasi.

Zamonaviy alternativalar
------------------------

Zamonaviy konsensus shundaki, autizmning irsiyligi murakkab va kam tushunilgan bo'lsa- da, autizm kuchli genetik asosga ega. Bundan tashqari, chaqaloqlarning qornida va tug'ilgandan keyin pestitsidlar, viruslar va uy kimyoviy moddalariga ta'siri ham sindromni qo'zg'atadi.

Bu g'oyalar ongli ona gipotezasidan farq qiladi, garchi so'nggi tadqiqotlar ota-onalarning iliqligi, maqtovi va munosabatlar sifati autistik o'smirlar va kattalardagi xatti-harakatlarning kamayishi bilan bog'liqligini ko'rsatdi va ota-onalarning tanqidi noto'g'ri xatti-harakatlar va alomatlar bilan bog'liq.

Autizm spektriga ega bo'lgan chaqaloqlar va o'spirinlar bog'lanish xatti-harakatlarida o'rtacha boshqa chaqaloqlar va chaqaloqlardan farq qilmaydi. Autizmli chaqaloqlarning "tartibga solinmagan bog'lanish" ni ko'rsatadigan kichik guruhi uchun bu ota-onaning xatti-harakatidan ko'ra aqliy zaiflik bilan izohlanadi.

Autizmning asosan irsiy kasallik ekanligi Bettelxaymning kuzatishlari to'g'ri, lekin uning tushuntirishlari noto'g'ri ekanligini ko'rsatadi. Autizmli bolalarning ota-onalaridan biri yoki ikkalasi ham autizmli bolalarning ota-onalariga qaraganda ko'proq. Autizmli odamlarga xos bo'lgan, ba'zilari tashxis qo'yish uchun zarur bo'lgan ba'zi xususiyatlar chaqaloqning ehtiyojlarini oldindan biladigan iliq ota-ona bo'lishga mos kelmaydi. Shunga qaramay, bolalardagi autizm, ehtimol, autizmli ota-onalarning tarbiyasi ta'siridan ko'ra genetik moyillik bilan bog'liq. Shuning uchun Bettelxaymning qarashlari faqat qisman to'g'ri bo'lishi mumkin. Autizmli bolalarda ota-onasi uzoq yoki uzoqroq ko'rinadigan bo'lish ehtimoli ko'proq, ammo bu bolaning autizmiga sabab bo'lmaydi.

Sovutgichning ona nazariyasi ko'p yillik tadqiqotlar natijasida keng tarqalgan. Ota-onalarning xatti-harakati yoki iqtisodiy ahvoli autizmga sabab bo'lishi inkor etiladi.

Hujjatli film
-------------

2002-yilda Kartemquin Films 1950 va 1960-yillarda o'z farzandlarining autizmida onalarni ayblagan amerikalik onalar va tibbiyot muassasalari haqidagi "Frigerator *Moms* "hujjatli filmini chiqardi. U 2002-yilning yozida Amerika Qo'shma Shtatlarida PBS telekanali tomonidan taqdim etilgan. PBS veb-sayti filmni tan olmadi: "Bugungi kunda u butunlay obro'sizlangan bo'lsa-da,"muzlatgich onasi" tashxisi minglab autizmli bolalarni shubhali davolanishga va onalari o'zlariga shubha qiladigan va o'zlarini aybdor his qiladigan uzoq davom etadigan dahshatli tushga mahkum qildi. Bu onalar o'z hikoyalarini birinchi marta Devid E. Simpson, J.J.Xenli va Gordon Quinn va Kartemquin Education Moviesning yangi "Frigerator *Moms* "filmida aytib berishgan".

Manbalar
--------

1. ↑  „Autism" (İngilizce). 27 ocak 2013da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 22 ekim 2020.
2. 1 2  „New Study: Autism Linked to Environment" (İngilizce). 21 martda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 22 ekim 2020.
3. ↑  Kanner L (1943). „Autistic disturbances of affective contact". *Nerv Child*. 2-jild. 217–50-bet.`{{cite magazine}}`: CS1 maint: uses authors parameter () Reprinted in Kanner (1968). „Autistic disturbances of affective contact". *Acta Paedopsychiatr* (İngilizce). 35-jild, № 4. 100–36-bet. PMID 4880460. „One other fact stands out prominently. In the whole group, there are very few really warmhearted fathers and mothers.... The children's aloneness from the beginning of life makes it difficult to attribute the whole picture exclusively to the type of the early parental relations with our patients."`{{cite magazine}}`: CS1 maint: unrecognized language () CS1 maint: uses authors parameter ()
4. ↑  Kanner L (1949). „Problems of nosology and psychodynamics in early childhood autism". *Am J Orthopsychiatry* (İngilizce). 19-jild, № 3. 416–26-bet. doi:10.1111/j.1939-0025.1949.tb05441.x. PMID 18146742.`{{cite magazine}}`: CS1 maint: unrecognized language () CS1 maint: uses authors parameter ()
5. ↑  „The child is father" (İngilizce). *TIME* (25 temmuz 1960). Qaraldi: 29 temmuz 2007.
6. ↑  „Autistic disturbances of affective contact. Nerv. Child" (PDF). *This Week’s Citation Classic* (İngilizce). № 25. 18 Haziran 1979. 217–50-bet. 13 Temmuz 2018da asl nusxadan (PDF) arxivlandi. Qaraldi: 22 Ekim 2020. `{{cite magazine}}`: Unknown parameter `|deadurl=` ignored (`|url-status=` suggested) (yordam); sana kiritilishi kerak boʻlgan parametrga berilgan qiymatni tekshirish lozim: `|access-date=`, `|year=` va `|archivedate=` (yordam)CS1 maint: unrecognized language ()
7. ↑  *Contemporary Directions in Psychopathology. Scientific Foundations of the DSM-V and ICD-11* (İngilizce). New York City: Guilford Press, 2011 — 555 bet. ISBN 978-1-60623-533-1. 22 ekim 2020da qaraldi.
8. ↑  *The empty fortress : infantile autism and the birth of the self* (İngilizce). Free Press, 1967. ISBN 0029031400.
9. ↑  *Interpretation of Schizophrenia* (İngilizce). Northvale, NJ: Aronson, 1974. ISBN 978-1-56821-209-8.
10. ↑   „Severe emotional disturbances in childhood: psychosis",*American Handbook of Psychiatry* (İngilizce). Basic Books, 1959 — 816-39 bet. OCLC 277737871.
11. ↑  „Advances in autism genetics: on the threshold of a new neurobiology". *Nat Rev Genet* (İngilizce). 9-jild, № 5. 2008. 341–55-bet. doi:10.1038/nrg2346. PMC 2756414. PMID 18414403.`{{cite magazine}}`: CS1 maint: unrecognized language ()
12. ↑  „Symptoms and behavior problems of adolescents and adults with autism: effects of mother-child relationship quality, warmth, and praise". *Am J Ment Retard* (İngilizce). 113-jild, № 5. 2008. 387–402-bet. doi:10.1352/2008.113:387-402. PMC 2826841. PMID 18702558.`{{cite magazine}}`: CS1 maint: unrecognized language ()
13. ↑  Dua V (2008). „Commentary on Separation, autism, and residential treatment: tapping the strengths of the ASD parent". *J Can Acad Child Adolesc Psychiatry* (İngilizce). 17-jild, № 1. 28-bet. PMC 2247445. PMID 18392164.`{{cite magazine}}`: CS1 maint: unrecognized language () CS1 maint: uses authors parameter ()
14. ↑  Yoon† (31 Mart 2020). „Genetic and Epigenetic Etiology Underlying Autism Spectrum Disorder". *Journal of Clinical Medicine* (İngilizce). J. Clin. Med. 2020, 9, 966, doi:10.3390/jcm9040966-jild. 1–27-bet.`{{cite magazine}}`: CS1 maint: unrecognized language () CS1 maint: uses authors parameter ()
15. ↑  „Doğru Bilinen Yanlışlar".  Otizm Ailem. 5 nisan 2018da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 22 ekim 2020.
16. ↑  „Refrigerator Mothers". *kartemquin.com*. 31 ekim 2006da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 22 ekim 2020.