**Darvaza gaz krateri** (Turkman matbuoti **Qoraqumning porlashi** nomini ishlatadi turkmancha: *Garagum ýalkymy* Doʻzax eshigi yoki **Jahannam eshiklari** **nomi** bilan ham tanilgan, Turkmanistonning Darvaza yaqinidagi gʻorga qulab tushgan yonayotgan tabiiy gaz koni.

Krater qanday alangalanganligi haqida aniq ma'lumotlar topilmagan va ba'zi faktlar bahsli. Eng mashhur nazariyalardan biri shundaki, sovet geologlari uni 1971-yilda metan gazining tarqalishini oldini olish uchun qasddan yoqib yuborishgan va o'shandan beri u doimiy ravishda yonib ketgan. Uning diametri 69 m (226 ft), chuqurligi esa 30 m (98 ft) ga teng .

Krater mashhur sayyohlik maskaniga aylandi. Atrofdagi hudud yovvoyi cho'l lageri uchun ham mashhur.

Geografiyasi
------------

Gaz krateri Derweze nomi bilan ham tanilgan Darvaza qishlog'i yaqinida joylashgan. Qoraqum cho'lining o'rtasida, taxminan 260 kilometr (160 mi) Turkmaniston poytaxti Ashxoboddan shimolda. Bu yerda topilgan gaz zahirasi dunyodagi eng yiriklaridan biridir. Dalaga "Jahannam eshigi" nomini mahalliy aholi diametri 70 metr (230 ft) bo'lgan katta kraterdagi yong'in, qaynayotgan loy va apelsin alangasini nazarda tutgan holda berishgan. Issiq nuqtalar kengligi 60 metr (200 ft) va taxminan 20 metr (66 ft).

Yaqin atrofda yana ikkita chuqurlik bor, xususan, *suv krateri* va *loy krateri*, ular ham yaqin atrofdagi sayyohlik joylari.

Tarixi
------

 Darvaza gaz krateri va uning atrofidagi hudud, jumladan, odatda chodirlar tikilgan joy, kraterdan bir necha yuz metr janubda.
Turkmanistonlik geolog Anatoliy Bushmakinning aytishicha, bu joy 1971-yilda sovet muhandislari tomonidan aniqlangan. Bu yer dastlab neft konining katta maydoni deb hisoblangan. Muhandislar burg'ulash qurilmasini o'rnatdilar va uchastkada mavjud neft miqdorini baholash uchun operatsiyalarni amalga oshirdilar. Dastlabki o‘rganishlar natijasida tabiiy gaz cho‘ntagi topilganidan ko‘p o‘tmay, burg‘ulash qurilmasi va lager ostidagi yer keng kraterga qulab tushdi va qurilma qurbonlarsiz ko‘milgan.

G'ordan zaharli gazlarning yaqin atrofdagi shaharlarga xavfli tarqalishini kutgan muhandislar gazni yoqib yuborishni tavsiya qilishdi. Taxminlarga ko'ra, gaz bir necha hafta ichida yonib ketadi, ammo uning o'rniga u 50 yildan ortiq yonishda davom etdi va yonishda davom etishi kutilmoqda.

Krater tarixining dastlabki yillari noaniq. mahalliy geologlarning aytishicha, kraterning qulashi 1960-yillarda sodir bo‘lgan va gazlar 1980-yillargacha yondirilmagan. Biroq, voqealarning sovet yoki turkman versiyasi haqida hech qanday yozuv mavjud emas.1972-yilda Landsat 1 tomonidan olingan sun'iy yo'ldosh tasvirlari shundan dalolat beradiki, o'sha paytdan beri hududda ozgina o'zgarishlar bo'lgan, bu krater va yong'in hozirda davom etayotganini ko'rsatadi.

2010-yil aprel oyida Turkmaniston prezidenti Gurbanguli Berdimuhamedov ushbu joyga tashrif buyurib, teshikni yopishni buyurdi. 2013-yilda u Qoraqum cho'lining kraterli qismini qo'riqxona deb e'lon qildi. 2019-yilda u davlat televideniyesida uning o‘limi haqidagi mish-mishlarni rad etish va tuzatish uchun krater atrofida donut stunlari qilgan.

Krater National Geographic kanalining *Die Trying* serialining epizodida tasvirlangan. 2014-yil 16-iyuldagi "Olov krateri" epizodida tadqiqotchi Jorj Kuronis ekstremofil mikroorganizmlar namunalarini yig‘ib, tubiga qadam qo‘ygan birinchi odam bo‘ldi. Kraterning tahrirlangan fotosurati, shuningdek, 2014-yilda bo'lib o'tadigan *Godzilla* filmi uchun reklama sifatida e'lon qilindi, rasmda MONARCH agentlari va saytni tekshirayotgan transport vositalari tasvirlangan.

Garchi krater sir sifatida jamoatchilik tasavvurini egallab, "Do‘zax darvozalari" nomini olgan bo‘lsa-da, krater oddiy geologik anomaliyadir; erning tabiiy chuqurlikka cho'kib ketishiga imkon beruvchi yuzaki gaz cho'ntagi, bu esa katta chuqurroq tabiiy gaz konidan asta-sekin chiqib ketayotgan tabiiy gazning shamol ta'sirida o'chmasdan yoki tez suyultirilmasdan ham to'planishi va yonishiga imkon beradi. Hududdagi shunga o'xshash, kichikroq gaz qochqinlarining gazlari cho'l shamoli tomonidan tez tarqaladi. Yerdan chiqib ketgan tabiiy gaz alangalangan "yonib turgan yer" joylari dunyoning boshqa qismlarida ham uchraydi.

2018-yilda gaz krateri Amul-Hazar avtorallisida tungi to'xtash joyi sifatida ishlatilgan.

2022-yil yanvar oyida Darvazada yonayotgan gaz kraterini o‘chirish yechimini topish komissiyasiga topshirildi. Komissiya Darvaza gaz kraterini butunlay o‘chirishga yoki yaqin atrofdagi atrof-muhitga salbiy ta’sir ko‘rsatmasdan kraterning yonib ketishiga yo‘l topishga umid qilmoqda.

Gazning kelajakdagi rivojlanishiga ta'siri
------------------------------------------

Berdimuhamedovning 2010-yil aprel oyidagi tashrifi chog'ida u kraterning mintaqadagi boshqa tabiiy gaz konlarini o'zlashtirishga ta'sirini cheklash choralarini ko'rishni tavsiya qildi. O‘shanda Turkmaniston tabiiy gaz qazib chiqarishni ko‘paytirish rejasini e’lon qilib, Pokiston, Xitoy, Hindiston, Eron, Rossiya, shuningdek, G‘arbiy Yevropa kabi ko‘plab mamlakatlarga gaz eksportini o‘sha paytdagi yillik qazib olish darajasidan 2000-yilgacha oshirish niyatida ekanligini e’lon qilgan edi. yangi ishlab chiqarish darajasi 225 billion cubic metre (7.9 trillion cubic feet) 2030 yilga qadar 2022-yil yanvar oyida Berdimuhamedov atrof-muhit va aholi salomatligiga ta'sirini cheklash uchun yong'inni o'chirish usulini topish kerakligini ochiqchasiga e'lon qildi.

Yana qarang
-----------


|  |  |
| --- | --- |
|  | Vikiomborda ***Darvaza gaz krateri*** haqida turkum mavjud |

* Iroqdagi Baba Gurgurda abadiy olov
* Batagaika krateri - Sibirdagi doimiy muzlik krateri
* Yonayotgan tog'
* Centralia konidagi yong'in
* Yangi Straitsville konida yong'in
* Jahannamga aldov
* Yanar Dag

Manbalar
--------

1. ↑  „Президент Туркменистана побывал у газового кратера в пустыне, совершив протяжённый заезд по Каракумам | Политика". *Туркменистан, интернет портал о культурной, деловой и развлекательной жизни в Туркменистане*.
2. ↑  *Soldani, Bianca*. „Turkmenistan’s 'door to hell' has been burning for 45 years" (en). *Topics* (24-iyun 2016-yil). Qaraldi: 27-yanvar 2017-yil.
3. ↑  *Geiling, Natasha*. „This Hellish Desert Pit Has Been On Fire for More Than 40 Years" (en). *Smithsonian* (20-may 2014-yil). Qaraldi: 27-yanvar 2017-yil.
4. ↑  *Davies, Elliott*. „I traveled to the middle of the desert to see 'The Door To Hell'" (en). *Business Insider* (26-yanvar 2017-yil). Qaraldi: 28-yanvar 2017-yil.
5. ↑  *Bland.* „Turkmenistan Has Its Very Own 'Gate to Hell'" (en-us). *Vice.com* (8-aprel 2014-yil). Qaraldi: 28-yanvar 2017-yil.
6. ↑  „How the Soviets accidentally discovered the 'Gates of Hell'". *BBC* (23-oktabr 2020-yil). Qaraldi: 23-oktabr 2020-yil.
7. ↑  *Nunez.* „Q&A: The First-Ever Expedition to Turkmenistan's 'Door to Hell'". *National Geographic* (14-iyul 2014-yil). Qaraldi: 28-yanvar 2017-yil.
8. ↑  „Turkmenistan hopes 'Door to Hell' will boost tourism". *CTV News*. Relaxnews. Agence France-Presse (22-iyun 2014-yil). Qaraldi: 28-yanvar 2017-yil.
9. ↑  „What a ‘hell hole’!". *Pakistan Daily Times* (14-sentabr 2012-yil). Qaraldi: 11-oktabr 2012-yil.
10. ↑  *Gurt, Marat*. „Turkmen president wants to close "Hell's Gate"". *Reuters* (20-aprel 2010-yil). Qaraldi: 16-dekabr 2012-yil.
11. ↑  *M. King.* „Darvaza Gas Crater". *Geology.com*. Qaraldi: 16-yanvar 2022-yil.
12. ↑  „Turkmenistan hopes 'Door to Hell' will boost tourism". *CTV News*. Relaxnews. Agence France-Presse (22-iyun 2014-yil). Qaraldi: 28-yanvar 2017-yil.
13. ↑  Press, Frank*. Earth*. American Geological Institute, January 2010 — 22 bet. 10-oktabr 2012-yilda qaraldi.
14. 1 2 3  „Turkmenistan hopes 'Door to Hell' will boost tourism". *CTV News*. Relaxnews. Agence France-Presse (22-iyun 2014-yil). Qaraldi: 28-yanvar 2017-yil."Turkmenistan hopes 'Door to Hell' will boost tourism". *CTV News*. Relaxnews. Agence France-Presse. 2014-06-22. Retrieved 2017-01-28.
15. ↑  *Shearlaw, Maeve*. „Dropping in on Turkmenistan's 'door to hell' – in pictures". *The Guardian* (18-iyul 2014-yil). Qaraldi: 29-aprel 2017-yil.
16. ↑  *Nunez.* „Q&A: The First-Ever Expedition to Turkmenistan's 'Door to Hell'". *National Geographic* (14-iyul 2014-yil). Qaraldi: 28-yanvar 2017-yil.
17. ↑  *Davies, Elliott*. „I traveled to the middle of the desert to see 'The Door To Hell'" (en). *Business Insider* (26-yanvar 2017-yil). Qaraldi: 28-yanvar 2017-yil.
18. ↑  „Turkmenistan's leader does doughnuts next to flaming crater to prove he's not dead". *ABC News* (7-avgust 2019-yil). Qaraldi: 8-avgust 2019-yil.
19. ↑  „Turkmen Desert Race" to Kick Off on Sept. 9". Seoul Times.
20. ↑  „International rally Amul – Hazar - Turkmen desert race 2018".  Ministry of Foreign Affairs of Turkmenistan.
21. ↑  Turkmenistan plans to close its 'Gateway to Hell'
22. 1 2  *Gurt, Marat*. „Turkmen president wants to close "Hell's Gate"". *Reuters* (20-aprel 2010-yil). Qaraldi: 16-dekabr 2012-yil.
23. ↑  „The ‘Gates of Hell’ Could be Closed After Blazing for 50 Years" (en). *www.vice.com*. Qaraldi: 10-yanvar 2022-yil.

|  |  |
| --- | --- |
| Tashqi havolalar Buni Vikimaʼlumotlarda tahrirlash | 
* VIAF: 3972154260694824480005
* en:WorldCat Identities (VIAF orqali): 3972154260694824480005

 |