**Salomatlikning ichki manzarasi** (SIM) sub’ektning kognitiv va shaxsiy faoliyatining mahsulidir, insonning sogʻligʻi, uning qiymati, unga erishish va saqlash yoʻllari haqidagi yaxlit nuqtai nazari, shuningdek, oʻz holati va sogʻligʻini, mavjud aqliy va jismoniy resurslarni baholash.

Bu atama birinchi marta 1983-yilda V. M. Smirnov va T. N. Reznikova tomonidan ishlatilgan. SIM hodisasining rivojlanishining boshlanishining bir necha sabablari bor edi. Birinchidan, ilm-fanning patotsentrik paradigmadan sanotsentrik paradigmaga global oʻtishi, yaʼni eʼtiborning kasallikni davolashdan salomatlikni saqlashga oʻtishi, shuningdek, unga madaniyatda, tarixiy kontekst va shaxsning psixosomatik rivojlanishi kontekstida eʼtiborga qaratish.. Ikkinchidan, jamiyat qadriyatlarini oʻzgartirish va sogʻlikka boʻlgan sub’ektiv (faol) munosabatni standartga aylantirish orqali. Nihoyat, ushbu konstruktsiyaning kiritilishi kasallikning ichki rasmi (IDP) kontseptsiyasining rivojlanishi bilan izohlanishi mumkin, bu sogʻliqning sub’ektiv rasmini boshlangʻich nuqtasi sifatida hisobga olishni oʻz ichiga oladi.

Salomatlikning ichki manzarasining tuzilishi
--------------------------------------------

SIM tuzilishi muammosi uning sub’ektiv tomonini aks ettiradi. Salomatlikning ichki manzarasi bir qator darajalarni oʻz ichiga olgan murakkab psixologik hodisadir. Biroq, SIM tuzilishi haqida mualliflar fikrlari farq qiladi.

### SIM darajalari

Salomatlik psixologiyasi boʻyicha qoʻllanmaga muvofiq SIM ning quyidagi darajalari koʻrib chiqiladi.

#### Sensor darajasi

SIM rivojlanishida sezgi darajasi asosiy hisoblanadi. Tana tajribasi hissiyot va tana tasviridan iborat.

Farovonlik intraseptiv sezgilar asosida shakllanadi, ular chaqaloqlik davrida etakchi rol oʻynaydi. Tana signallarining asosiy farqi asosiy ehtiyojlar (ogʻriq — ogʻriq yoʻq, ochlik — toʻqlik, issiqlik — sovuqlik, quruqlik — namlik, yoqimlilik — yoqimsizlik) boʻylab boradi. Shu bilan birga, ushbu yosh bosqichida insonning farovonligi psixosomatik birlikdir: huddi interotseptiv va hissiy jarayonlarning birligi nuqtai nazaridan ham, uning onasidan ajralishi nuqtai nazaridan ham.

Tana qiyofasi eksterotseptsiya va metakognitiv mexanizmlar (masalan, bogʻlanish va ijtimoiy-emotsional teskari aloqa) asosida shakllanadi.

Umuman olganda, farovonlik va tana qiyofasi psixosensor rivojlanishning ikkita vektori ekanligini aytish mumkin. Demak, birinchisi sezgilarning farqlanishini, ikkinchisi esa ularning birlashuvini ifodalaydi. 

#### Kognitiv daraja

#### Kognitiv daraja salomatlik, kognitiv munosabatlar, salomatlikni nazorat qilish markazi haqidagi gʻoyalarni oʻz ichiga oladi.

Salomatlik haqidagi gʻoyalar sub’ektning salomatlik tushunchasi sifatidagi taʼrifidir. Ular psixologiyada ham SIM doirasida, ham salomatlik bilan bogʻliq xatti-harakatlar modellarini yaratishga yondashuvlarda eng koʻp oʻrganilgan (4-boʻlimga qarang). SIM yondashuvining oʻziga xosligi tizimli yondashuvda yotadi: kognitiv daraja nafaqat oʻz-oʻzidan, balki boshqa darajalar bilan oʻzaro aloqada ham oʻrganiladi.

SIM ning kognitiv darajasini rivojlantirish boʻyicha turli xil qarashlar mavjud. Eng keng tarqalganlari orasida J.Piagetga fikriga koʻra kognitiv rivojlanish bosqichlari asosida qurilgan nazariyalar mavjud. (masalan, R. Bibace & ME Walsh) va tugʻma tushunish nazariyasi (S. Kalish). Shuningdek, modellar taklif etiladi, ularga koʻra bolalarning sogʻligʻi va kasalliklari haqidagi gʻoyalar sxemalar printsipiga muvofiq shakllanadi (S. Normando), kasallikning sub’ektiv tajribasiga asoslangan (S.L Goldman), ijtimoiy oʻrganish (A. Bandura) va nazorat joyi (JB Rotter).

#### Hissiy daraja

SIM ning hissiy darajasi sogʻliq bilan bogʻliq affektiv munosabatlar, tashvish va qoʻrquvni oʻz ichiga oladi. Affektiv munosabat — bu sogʻliq bilan bogʻliq ob’ektlarga nisbatan his-tuygʻular. Salomatlik tashvishi — bu tana hissiyotlarini notoʻgʻri talqin qilish va ularni sogʻliq uchun xavfli deb bilish bilan bogʻliq tashvish. Sogʻliqni saqlash tashvishlarining yuqori darajasi gipoxondriya bilan bogʻliq.

Uslubiy apparatning etarli emasligi tufayli bu daraja kamroq oʻrganilgan: sogʻlikka nisbatan ongsiz munosabatni oʻrganish uchun aniq usullar va oʻz-oʻziga hisobot usullari etarli emas edi. Bu muammo noaniq usullarni joriy qilish bilan qisman hal qilindi (masalan, yashirin assotsiatsiya testi).

#### Qiymat-motivatsiya darajasi

Ushbu darajaning asosini salomatlik qadriyati — jismoniy va ruhiy farovonlikni saqlash uchun mavhum motivatsiya tashkil etadi. Bu shuningdek, ushbu motivatsiyaga zid boʻlishi mumkin boʻlgan qadriyatlarni oʻz ichiga oladi va kognitiv va hissiy darajada aks ettirilgan qiymat qarama-qarshiligini keltirib chiqaradi. Aynan u bilan koʻplab tadqiqotchilar noaniq munosabat va salomatlik haqida tashvishlanishning paydo boʻlishini bogʻlashadi.

### Ananievga koʻra SIM tuzilishi

V. A. Ananievga fikricha, SIM kognitiv, hissiy va xulq-atvor darajalarini oʻz ichiga oladi.

#### Kognitiv daraja

Kognitiv daraja SIM ning oqilona tomoni boʻlib, sogʻliq haqidagi mavzuning umumiyligini oʻz ichiga oladi: sabablari, mazmuni, mumkin boʻlgan bashoratlari, shuningdek, sogʻliqni saqlash, mustahkamlash va rivojlantirishning eng yaxshi usullari va boshqalar.

#### Hissiy daraja

Hissiy daraja — SIM ning hissiy tomoni boʻlib, u hissiy fonni tashkil etuvchi hislar majmuasi bilan bogʻliq boʻlgan sogʻlom farovonlik tajribasini oʻz ichiga oladi.

#### Xulq-atvor darajasi

SIM ning xulq-atvor darajasi — bu vosita-irodaviy tomon. Bu sogʻlom odamning eʼtiqod tizimi (kognitiv darajasi) tufayli sub’ektiv muhim maqsadlarga erishishga qaratilgan saʼy-harakatlari, intilishlari, oʻziga xos harakatlaridir.

Salomatlikning ichki manzarasini shakllantirish
-----------------------------------------------

Insonning sogʻligʻi ham, kasalligi ham uning jismoniyligi bilan ob’ektivdir. Jismoniylik, oʻz navbatida, har qanday yuqori aqliy funksiya singari, bolaning oʻz tana koʻrinishlarini tartibga solishning maʼnolar tizimini va usullarini oʻzlashtirish orqali rivojlanadi. Bu jarayonda bola va madaniyat olami oʻrtasida vositachi boʻlgan kattalar muhim rol oʻynaydi. Ijtimoiy tabiatiga koʻra, SIM madaniy standartlar va stereotiplar taʼsirida. Jamiyat tashqi koʻrinish ideallari va sogʻliq meʼyorlarini belgilaydi, insonning farovonligini nazorat qilishning turli shakllarini taklif qiladi.

Shunday qilib, sogʻliqning ichki manzarasini shakllantirish bolaning bevosita ijtimoiy muhit (oila, oʻqituvchilar, shifokorlar, tengdoshlar, ommaviy axborot vositalari) bilan oʻzaro munosabati jarayonida ijtimoiy maʼno va maʼnolarni ichkilashtirish orqali amalga oshiriladi. Koʻpincha, turli manbalardan olingan bir xil darajada tegishli maʼlumotlar qarama-qarshi boʻlib chiqadi, bu SIM ning asosiy funksiyasiga — sogʻligʻini saqlashga qaratilgan xatti-harakatlariga nisbatan shaxsning faoliyatini tartibga solishga salbiy taʼsir qiladi.

SIM shakllanishi geteroxrondir, yaʼni SIM darajalari turli yosh bosqichlarida notekis rivojlanadi. Bolalarda SIM — bu uning men kontseptsiyasining muhim qismidir, bu uning sogʻligʻiga qaratilgan munosabatlar toʻplamidir. Bolaning rivojlanishi jarayonida SIM shakllanishi bir necha bosqichlardan oʻtadi. Har bir bosqich bolaning oʻz sogʻligʻiga boʻlgan munosabatiga taʼsir qiluvchi asosiy psixologik tizimni shakllantiruvchi omillar bilan tavsiflanadi. **Birinchi bosqich** chaqaloqlik davrini qamrab oladi. Bu bolaning onaga hissiy bogʻlanish bosqichidir. Hissiy bogʻlanish bolaning keyingi yillarda sogʻlom hissiy va ijtimoiy rivojlanishi uchun asosdir.

**Ikkinchi bosqich** erta bolalik davrini qamrab oladi. Bu shaxsni shakllantirish va taqlid qilish bosqichidir. Taxminan bir yarim yildan ikki yilgacha bola oʻz qobiliyatlarini va uning holatini anglay boshlaydi. SIM ni shakllantirish ota-onalarning sogʻligʻiga boʻlgan munosabati turiga qarab amalga oshiriladi, bola ota-onalarning sogʻligʻiga boʻlgan munosabatiga nisbatan ularning xatti-harakatlariga koʻproq taqlid qiladi.

**Uchinchi bosqich -** salomatlik va unga hissiy munosabatning aniq situatsion gʻoyasi bosqichi. Maktabgacha yoshni qamrab oladi.

**Toʻrtinchi bosqich** — oʻz sogʻligʻiga nisbatan xabardorlik va hissiy-baholash bosqichi. Bu bosqich boshlangʻich maktab yoshini qamrab oladi.

**Beshinchi bosqich** — oʻsmir shaxsining oʻz sogʻligʻiga boʻlgan ijtimoiy munosabatining paydo boʻlish bosqichi boʻlib, u kognitiv, hissiy va xulq-atvor komponentlarini oʻz ichiga oladi.

Salomatlikning ichki manzarasining sub’ektivligi va sub’ektivlikning munosabati
-------------------------------------------------------------------------------

SIM sub’ektivligi, birinchi navbatda, salomatlik, uning omillari, uni shakllantirish va boshqarish usullari bilan bogʻliq xatti-harakatlar nuqtai nazaridan koʻrib chiqiladi.

Ideal holatda sub’ektivlik (SIM tuzilishi) sub’ektivlikka (oʻzini oʻzi boshqarish) kiritilgan deb hisoblanadi. Ushbu variant bilan SIM darajalari bir-biriga zid kelmaydi va oʻz-oʻzini parvarish qilish xatti-harakatlarini shakllantiradi. Buning aksi, sub’ektivlik va sub’ektivlik uzilgan variant: insonning sogʻligʻiga nisbatan faolligi uning SIM bilan bogʻliq emas, bu koʻpincha pertseptiv-baholash hodisasi (konfor / noqulaylik) boʻlib, tashqi subyektlar (ota-onalar, maxsus muassasalar va boshqalar) taʼsirga duchor boʻladi. Ushbu qutblar oʻrtasida salomatlikning qisman shakllangan sub’ektiv bahosini salomatlikning qisman amalga oshirilgan sub’ektivligi bilan birlashtirishning turli xil variantlari mavjud.

Salomatlik bilan bogʻliq xatti-harakatlarning motivatsion shakllari
-------------------------------------------------------------------

Salomatlik xulq-atvori muammosi sogʻliqni saqlash psixologiyasida ham alohida koʻrib chiqiladi. Salomatlik bilan bogʻliq xatti-harakatlarni bashorat qilish uchun motivatsion modellar (uzluksiz modellar) taklif qilindi, ammo keyinchalik amaliy soʻrov bilan bogʻliq holda, ularning vazifasi sogʻliq bilan bogʻliq xatti-harakatlarni oʻzgartirishga aylantirildi. 

### Subyektiv kutilayotgan foydalilik nazariyasi

Bu nazariya 1954-yilda W. Edvards tomonidan qaror qabul qilish jarayonini tushuntirish uchun taklif qilingan. Nazariyaga koʻra, salomatlikni saqlashga qaratilgan xatti-harakatlar kutilgan foydalilikni sub’ektiv baholash natijasidir. Ushbu baho har bir harakat natijasining foydalari va ushbu natijaning ehtimoli (sub’ektiv baholangan) mahsulotining yigʻindisidir. Shuni tushunish kerakki, model bajarilayotgan operatsiyalarning haqiqatini oʻz zimmasiga olmaydi, aksincha, odam oʻzini xuddi ularni bajarayotgandek tutishini aytadi.

### Salomatlik eʼtiqodi modeli

Model 1974-yilda A. Rosenstock tomonidan ishlab chiqilgan. U salomatlik xulq-atvoriga mustaqil ravishda hissa qoʻshadigan oltita omilni aniqlagan: idrok etilgan zaiflik, sezilgan qiyinchilik, sezilgan foyda, sezilgan toʻsiqlar, sogʻliq uchun motivatsiya (sogʻliqni saqlashni ragʻbatlantiruvchi harakatlarni amalga oshirish uchun motivatsiya) va harakat qilishni ragʻbatlantirish.

### Himoya motivatsiyasi nazariyasi

Bu Nazariya 1983-yilda R. Rojers tomonidan kiritilgan va R. Lazarusning stres modeliga asoslangan. Uning fikriga koʻra, sogʻliq bilan bogʻliq xatti-harakatlar koping strategiyasi sifatida qaralishi mumkin. Bu tahdidni baholash va kurashishni baholashning oʻzaro taʼsiri sifatida belgilangan sogʻliqni saqlash motivatsiyasiga bogʻliq. Birinchisi, tahdidning jiddiyligini, xavfning jiddiyligini va ushbu tahdidga nisbatan oʻzining zaifligini idrok etishni, ikkinchisi — baʼzi xatti-harakatlarning samaradorligini idrok etish va shunga mos ravishda harakat qilish qobiliyatiga ishonchni oʻz ichiga oladi.

### Ijtimoiy kognitiv nazariya

A. Banduraning (1986) ijtimoiy-kognitiv nazariyasida salomatlik bilan bogʻliq xatti-harakatlar ikki omilning oʻzaro taʼsiri natijasidir: oʻz samaradorligi (baʼzi xatti-harakatlarni amalga oshirish qobiliyatiga ishonch) va natijani kutish. Ikkinchisi vaziyatga (natija tashqi kuchlarning taʼsiriga bogʻliqligiga ishonish) yoki harakatga (natijaga taʼsir qilish qobiliyatiga ishonish) bogʻliq boʻlishi mumkin.

### Rejalashtirilgan xatti-harakatlar nazariyasi

A. Aizen va M. Fishbein (1980) rejalashtirilgan xatti-harakatlar nazariyasini taklif qildi va hozirgi vaqtda u salomatlik psixologiyasidagi eng keng tarqalgan va taʼsirchan modellardan biridir. Modelga koʻra, salomatlik bilan bogʻliq xatti-harakatlar muayyan harakatlarni amalga oshirish va maqsadlarga erishish niyatining kuchi (motivatsion omil) bilan belgilanadi, bu munosabatlarga (odamning xatti-harakatiga munosabati), sub’ektiv meʼyorlarga (odamning ijtimoiy maʼqullangan haqidagi gʻoyalari) muayyan vaziyatdagi harakatlar) va idrok etilgan xatti-harakatlarni nazorat qilishga (harakatning murakkabligini sub’ektiv baholash) bogʻliq. Shu bilan birga, ikkinchisi xatti-harakatlarga toʻgʻridan-toʻgʻri taʼsir qilishi mumkin, agar u shaxsning xatti-harakatlari ustidan haqiqiy (haqiqiy) nazoratiga mos keladi.

Salomatlikning ichki manzarasi va kasallikning ichki manzarasining oʻzaro munosabati
------------------------------------------------------------------------------------

Yangi paradigma sogʻliq va kasallik kontseptsiyasiga muvofiq kasallikning ichki manzarasi (KIM) Salomatlikning ichki manzarasi SIM ning kasallik sharoitidagi alohida holati. Buning sababi shundaki, bu sogʻliqning ichki manzarasining chegaralari insonning hozirgi holatini sogʻlom yoki kasal ekanligi tajribasini aniqlaydi. Yaʼni, inson oʻzini kasal deb biladi, agar uning his-tuygʻulari uning sogʻligʻi haqidagi tushunchasiga mos kelmaydi. Bundan tashqari, kasallik hech qachon mavhum, „oʻzida" idrok etilmaydi, lekin har doim sogʻliq holatiga, uning oʻtmishdagi va kelajakdagi qiyofasiga bogʻliqdir.

Manbalar
--------

1. 1 2 3 4  „Каган В.Е. "Внутренняя картина здоровья" - термин или концепция?".  medpsy.ru. 10-noyabr 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-noyabr 2019-yil.
2. 1 2 3  „Цветкова И.В. Проблема психологического изучения внутренней картины здоровья - Журнал "Психологические исследования". ISSN 2075-7999".  psystudy.ru. 10-noyabr 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-noyabr 2019-yil.
3. 1 2  Ananev V. A. Osnovi psixologii zdorovya. Kniga

1. Konseptualnie osnovi psixologii

zdorovya.— SPb.: Rech, 2006. — 384 s.

ISBN 5-9268-0486-8
4. 1 2 3 4  Rukovodstvo po psixologii zdorovya. / Pod red. A. Sh. Txostova, Ye. I. Rasskazovoy. — M.: Izdatelstvo Moskovskogo universiteta, 2019. — 840 s.
5. 1 2  Arina G. A. Nikolaeva V. V. Gendernie i vozrastnie osobennosti vnutrenney kartini zdorovya v podrostkovom vozraste // Psixicheskoe zdorove cheloveka XXI veka. Sbornik nauchnix statey po materialam Kongressa. 2016 M.: Izdatelskiy dom „Gorodes". — S. 13-15
6. ↑  „Психология здоровья - Никифоров Г.С. - Учебник" (ruscha).  Библиотека BooksMed - книги и учебники по медицине. 17-dekabr 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17-dekabr 2019-yil.
7. ↑  „Мотивационные модели поведения, связанного со здоровьем: проблема «Разрыва» между намерением и действием".  cyberleninka.ru. 10-noyabr 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10-noyabr 2019-yil.
8. ↑  „Bandura A. (1986). Prentice-Hall series in social learning theory. Social foundations of thought and action: A social cognitive theory. Prentice-Hall, Inc.". 8-sentabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17-dekabr 2019-yil.
9. ↑  Ajzen I. Fishbein M. Understanding attitudes and predicting social behavior. Prentice-Hall, 1980. ISBN 978-0139364433

Yana qarang
-----------

* Kasallikning ichki manzarasi