**Yusif Oxund Mustafo oʻgʻli Tolibzoda** yoki **Yusif Tolibzoda Tbilisi** (ozarbayjoncha: *Yusif Axund Mustafa oğlu Talıbzadə*, 1877-yil 11-oktyabr, Tbilisi — 1923-yil 18-may, Xorazm) — oʻqituvchi, siyosatchi, dramaturg, harbiy xizmatchi.

"Armanusa", "Amir Xolid bin Valid" dramatik asarlarini yozgan. U gazeta va jurnallarda publitsistik maqolalar chop ettirgan.

Bolqon urushlarida va Birinchi jahon urushida qatnashgan. Bolqon urushlarida u ozarbayjon ko'ngillilariga qo'mondonlik qilgan. Usmonli qo'shinida polkovnik darajasiga ko'tarilgan. 1918-yilda Yusif Ziyo Tolibzoda Bokuni ozod qilish uchun Kavkaz islom armiyasi safida Ozarbayjonga qaytib kelgan.

1921-yil fevralda Naxchievan inqilobiy qoʻmitasi aʼzosi etib tayinlangan. Keyinchalik General unvoni bilan Naxchevan harbiy komissari etib tayinlangan.

Bosmachilik harakatida qatnashib, bolsheviklarga qarshi kurashgan. 1923-yil 18-mayda bolsheviklar bilan boʻlgan janglardan birida halok boʻlgan.

Hayoti va ijodi
---------------

Yusif Ziyo Tolibzoda 1877-yil 22-yanvarda Tbilisining Shaytonbozor kvartalida tug‘ilgan. Boshlang‘ich ma’lumotni Tbilisida "Rushdiya" gimnaziyasida olgan. 1894-yilda oilasi bilan Xurosonga ko'chib o'tgan. Bu yerda taʼlimni davom ettirgan Yusif, urmiylik ustozi Yusif Ziyoning kuchli taʼsiriga tushib, "Ziyo" taxallusini olgan. Yusif Ziyo otasining iltimosiga ko‘ra maktabdan so‘ng, Mirzo Ja’far madrasasiga o‘qishga kiradi va shu yerda diniy ta’lim oladi. Madrasani tamomlab, Bag‘dodda o‘qishni davom ettirgan. Yusif oʻqish davrida turk, arab, fors va rus tillarini mukammal oʻrgangan. 1899-yilda onasi bilan Tbilisiga qaytib kelgan. Yusif Shoh Abbos masjidida xizmat qilish uchun tayinlangan bo'lsa-da, u buni rad etgan va 1900-yilda Bokuga ko'chib o'tgan.

Faoliyati
---------

 Mirza Tagi Rzayev, Abdulla Shaig va Yusif Ziyo Tolibzoda. Tbilisi, 1903-yil
1900-yil sentabrida imtihonni muvaffaqiyatli topshirib, Tolibzoda rus-tatar maktabiga shariat muallimi lavozimiga tayinlangan. Bokuda u Hoji Zeynalabdin Tagiyev, Narimon Narimanov, Habib-bek Mahmudbekov va boshqa ziyolilar vakillari bilan uchrashgan. 1901-yilda Yusif Ziyo Tolibzoda N.Narimanovning "Nodirshoh" dramasini fors tiliga tarjima qilgan. 1902-yilda Tolibzodaning ozarbayjon tili grammatikasi haqidagi "Tehsili-gevaid" kitobi, 1903-yilda Islom olamida ayol tarbiyasi haqida "Hediyavi-nisvon" va "Janob Hojining tarjimai holi va hayotiy faoliyati" kitoblari nashr etilgan. 1900–1910-yillarda Bokudagi turli nashriyotlarda Tolibzodaning islom diniga oid 10 dan ortiq kitob va risolalari nashr etilgan. 1904-yilda u "Islom tarixi va tarixiy ziyoratgohlar koʻrsatkichi hamda islom mamlakatlari xaritasi" nomli noyob xaritani cop ettirgan.

Oilasi
------

Otasi - Oxund Mustafo Tolibzoda Zaqafqaziya shayx ul-islomining noibi edi.

Akasi - Abdulla Shaig shoir, nosir, dramaturg, Ozarbayjon SSRda xizmat ko'rsatgan san'at arbobi edi.

Manbalar
--------

1. ↑  Minaxanım Əsədli*. Yusif Ziya Talıbzadənin həyatı və mühiti*. Баку: Nurlan nəşriyyatı, 2005 — 11 bet.
2. ↑  Tərtibçilər:Nazilə Tahirova, Leyla Qafarova, Tünzalə Əzizova*. Abdulla Şaiq Biblioqrafiya*. Баку: F.Köçərli adına Respublika Uşaq Kitabxanası, 2016 — 7 bet. 978 9952 504 45 3.
3. ↑  Saleh Salayev*. Abdulla Şaiq Talıbzadə*. Баку: Ağrıdağ, 2001 — 15 bet. 22-dekabr 2022-yilda qaraldi.
4. 1 2  Tərtibçilər:Nazilə Tahirova, Leyla Qafarova, Tünzalə Əzizova*. Abdulla Şaiq Biblioqrafiya*. Баку: F.Köçərli adına Respublika Uşaq Kitabxanası, 2016 — 8 bet. 978 9952 504 45 3.
5. ↑  Minaxanım Əsədli*. Yusif Ziya Talıbzadənin həyatı və mühiti*. Баку: Nurlan nəşriyyatı, 2005 — 26 bet.
6. ↑  Sarvan M.*. Borçalı alimləri*. Баку: Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, 2001 — 426 bet.
7. ↑  *Əyyub Qiyas.* „Ülkər Talıbzadə: "Nəinki mən, məndən əvvəlki, məndən sonrakı nəsil də bu şeirlərlə böyüyüb"" (az).  Ədəbiyyat qəzeti (7-sentyabr 2020-yil). 26-dekabr 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-dekabr 2022-yil.
8. ↑  Юсиф Зия. *Терджиман* (1-iyun 1907-yil). Qaraldi: 30-may 2023-yil.
9. ↑  *Qərənfil Dünyaminqızı.* „Abdulla Şaiqi ölənəcən yandıran dərd" (az).  Kaspi (22-oktyabr 2016-yil). 24-iyul 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-may 2023-yil.
10. ↑  Minaxanım Əsədli*. Yusif Ziya Talıbzadənin həyatı və mühiti*. Баку: Nurlan nəşriyyatı, 2005 — 31 bet.
11. ↑  *Dövlət və Din - № 04*. Баку: Государственный комитет по работе с религиозными организациями Азербайджана, iyul-avqust 2016 — 81 bet.
12. ↑  *Əli Şamil.* „Axund Yusif Talıbzadə" (az).  ali-shamil.tr.gg (16-dekabr 2010-yil). 2-iyul 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-dekabr 2022-yil.
13. ↑  Saleh Salayev*. Abdulla Şaiq Talıbzadə*. Баку: Ağrıdağ, 2001 — 14 bet. 22-dekabr 2022-yilda qaraldi.
14. ↑  *Nəzmin Cəfərova.* „Abdulla Şaiq: Hər millətin tərəqqisi və fəaliyyətinin başlıca amili elm və əxlaqdır" (az).  science.gov.az (21-fevral 2021-yil). 25-oktyabr 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 27-dekabr 2022-yil.
15. ↑  „Onu repressiyadan Mirzə İbrahimov xilas etdi – Abdulla Şaiq haqqında maraqlı faktlar" (az).  oxu.az (25-fevral 2021-yil). 20-aprel 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-dekabr 2022-yil.