Elektromagnit toʻlqinlarning emissiya diapazonlari xaritasi
**Elektromagnit spektr**-bu elektromagnit toʻlqinlarning barcha diapazonlari toʻplami. Elektromagnit toʻlqinlar televidenie va radioeshittirish, telekommunikatsiyada qoʻllaniladi.

Elektromagnit toʻlqinlar diapazoni
----------------------------------

Elektromagnit toʻlqinlar shkalasi (v<1021 Gts) past chastotali toʻlqinlar va radio toʻlqinlardan gamma nurlarigacha boʻlgan intervalni (v<1021 Gts) oʻz ichiga oladi. Chastotasi va uzunligiga qarab, turli elektromagnit toʻlqinlar shartli ravishda ajratib olish va yozish usuli va ob'ekt bilan oʻzaro taʻsir qilish xususiyatiga koʻra *diapazonlarga* bo'linadi. Past chastotali toʻlqinlar, radio toʻlqinlar, infraqizil nurlar,koʻrinadigan yorugʻlik, ultrabinafsha nurlar, rentgen nurlari {\displaystyle \gamma } - diapazonlarga boʻlinish gamma chiqishi sifatida qabul qilinadi.

### Past chastotali toʻlqinlar

Ushbu toʻlqinlar maxsus ishlab chiqilgan generatorlar va AC generatorlari tomonidan ishlab chiqarildi. Elektr jihozlari va elektr motorlarining katta qismi 50-60 Gts chastotali oʻzgaruvchan tok bilan quvvatlanadi.

### Radio toʻlqinlari

Siz radio toʻlqinlarini chiqaradigan generatorlar bilan tanishsiz. Ularning toʻlqin uzunliklari 10−6 m dan 5·10 4 m gacha boʻlgan hududni qamrab oladi.

### Infraqizil, koʻrinadigan yorugʻlik va ultrabinafsha nurlarning emissiyasi

Toʻlqin uzunligi 2 mm dan 760 nm gacha boʻlgan infraqizil nurlar issiqlik va elektr taʼsiri tufayli molekulalar va atomlarning tebranishi paytida chiqariladi. U 1800-yilda qurilgan. Gerschel och edi.

Infraqizil toʻlqinlar baʼzan termal nurlanish deb atalady. Koʻrinadigan yorugʻlik-elektromagnit toʻlqinning inson koʻziga taʼsir qiladigan va koʻrish hissini yaratadigan qismi.U 380 nm (binafsha) dan 760 nm (qizil) gacha boʻlgan toʻlqin uzunligi oraligʻida mavjud va elektromagnit toʻlqinlar spektrining juda kichik qismidir

Toʻlqin uzunligi 400 nm dan 10 nm gacha boʻlgan UV nurlari tez elektronlar taʼsiridan kelib chiqadigan zaif razryad bilan tutiladi. Ultrabinafsha nurlar 1801-yilda birinchi marta I.Ritter va U.Vollaston tomonidan nashr etilgan.Ultrabinafsha nurlar ham infraqizil nurlar kabi koʻrinmas. Ammo kimyoviy faollik yuqori. Shisha UV nurlarini yaxshi qabul qiladi. Tadqiqotda kvarts yoki maxsus sunʼiy kristallar qoʻllaniladi. Ushbu nurlar molekuladagi atomlar yoki elektronlar bir energiya darajasidan ikkinchisiga oʻtganda chiqariladi.

### Rentgen nurlari

1895-yilda V.Rentgen nurlari toʻlqin uzunligi 10 nm dan 10-3 nm gacha boʻlgan, ultrabinafsha toʻlqin uzunliklaridan qisqaroq nurlanish shaklini kashf etdi. Tez elektronlar va zaryadlangan zarralar toʻsatdan sekinlashganda rentgen nurlari hosil boʻladi. Rentgen naychalari juda keng qoʻllanilishi bilan rentgen nurlarining manbai hisoblanadi. Bu nurlarning xossalarini oʻrganib. Rentgen ularning yutilishi har xil ekanligini aniqladi. Koʻproq singdiruvchi rentgen nurlari „yumshoq" rentgen nurlari, yomon soʻrilgani esa „qattiq" rentgen nurlari deb ataladi.

### Gamma-nurlarning chiqarish

Gamma nurlari elektromagnit nurlanishning eng qisqa toʻlqin uzunligi dir. Ularning toʻlqin uzunligi 10−10 m dan 3·10−13 m gacha. Gamma nurlari hayajonlangan atom yadrolarida va radioaktiv parchalanish vaqtida chiqariladi. Uning manbai Yerda ham, kosmosda ham mavjud.

Kosmosdan keladigan elektromagnit nurlanishning faqat bir qismi Yer atmosferasidan soʻrilmagan holda oʻtadi. Deyarli barcha gamma nurlari Yer atmosferasining ozon qatlami tomonidan soʻriladi.Yerda hayotning mavjudligi bevosita ushbu ozon qatlamining saqlanishiga bog'liq. Elektromagnit nurlanishning alohida turlari oʻrtasidagi sifat farqi toʻlqin uzunliklari kamayishi bilan sezilarli boʻladi. Qisqa toʻlqinli elektromagnit nurlanishda korpuskulyar xususiyatlar ustunlik qiladi.

Elektromagnit spektrning xossalari
----------------------------------

* Barcha elektromagnit toʻlqinlardagi magnit kuchning yoʻnalishi toʻlqinning tarqalish yoʻnalishiga perpendikulyar.
* Elektromagnit toʻlqinlardagi elektr kuchining yoʻnalishi ham magnit kuchga, ham toʻlqinning harakat yoʻnalishiga perpendikulyar.
* Elektromagnit toʻlqinlardagi magnit kuchning kuchi har doim elektr kuchining kuchiga teng.
* Elektromagnit toʻlqinlar bir nechta uzluksiz toʻlqinlardan iborat boʻlib, ularni turli guruhlarga birlashtirish mumkin, ularning faqat kichik bir qismi koʻrinadi.
* Elektromagnit toʻlqinlar, shuningdek, materiyada yoki butun hajm boʻylab tarqaladigan elektr va magnit maydonlarning tebranish (vibratsiyali) toʻlqinlari deb hisoblanadi.

Optik spektr
------------

Optik spektr (*yun*. optíke—koʻrish haqidagi fan, *lot*. spektr — koʻrsatish, tasvirlash) — koʻrinadigan yorugʻlik, infraqizil va ultrabinafsha nurlanishni oʻz ichiga olgan elektromagnit toʻlqinlar toʻplami.

 Optik spektrlar
Optik spektrlar - 103-10-3 mkm toʻlqin uzunligi diapazonidagi elektromagnit nurlar spektrlari. Optik spektrlar emissiya spektrlariga (nurlari spektrlari deb ham ataladi), yutilish spektrlariga (*yutilish spektrlari*), tarqalish va aks ettirish spektrlariga bo'linadi. Optik spektrlar fizikaning bir boʻlimi boʻlgan spektroskopiyada oʻrganiladi. Optik yorugʻlik elektromagnit toʻlqin shkalasining *infraqizil*, *koʻrinadigan* va *ultrabinafsha* diapazonlarini oʻz ichiga oladi. Turiga qarab, optik spektrlar chiziqli *(alohida spektral chiziqlar)*, tarmoqli *(bir-biriga yaqin joylashgan spektral chiziqlardan iborat diapazonlar)* va butun *(keng toʻlqin uzunliklarini qamrab oluvchi)* spektrlarga bo'linadi. Butun spektr termodinamik muvozanatda qizdirilgan qattiq va suyuqliklar tomonidan ishlab chiqariladi. Butun spektrda energiyaning toʻlqin chastotasi taqsimoti M.U.Plankning nurlanish qonuniga boʻysunadi (q. Issiqlik nurlanishi). Chiziqli spektrlar atomlardagi elektronlarning energiya darajalari orasidagi kvant oʻtishlaridan kelib chiqadi (qarang. Atom spektri). Oddiy molekulalarning elektron, aylanish va tebranish energiya darajalari orasidagi oʻtishlar tarmoqli spektrini beradi (qarang. Molekulyar spektrlar). Chiziqli va tarmoqli spektrlar kam uchraydigan gazlar va bugʻlar tomonidan ishlab chiqariladi. Fotosurat usullari optik spektrni qayd etishda, shuningdek, ultrabinafsha diapazonda fotoelement usullari va foton hisoblagichlar, infraqizil diapazonda esa *termojuft* va *bolometrlardan* keng foydalaniladi. Optik spektr moddalarning tuzilishi va tarkibini oʻrganishda katta ahamiyatga ega.

Manbalar
--------

1. ↑  Fizika: Jalpi bіlіm beretіn mekteptің jaratilistanu-F49 matematika bagʻitindagʻi 11 sinibina arnalgʻan oquliq /S. Tүyaqbaev, Sh. Nasoxova, B. Krongart, t.b. — Almati: „Mektep" baspasi. — 384 bet, surettі. ISBN 9965-36-055-3
2. ↑  Orissha-qazaqsha tүsіndіrme sөzdіk: Fizika / Jalpi redaksiyasin basqargʻan e.gʻ.d,, professor Ye. Arin — Pavlodar: S. Toraygʻirov atindagʻi Pavlodar memlekettіk universitetі, 2006. ISBN 9965-808-88-0
3. ↑  "Qazaqstan": Ұlttiq ensklopediya / Bas redaktor Ә. Nisanbaev — Almati „Qazaq ensiklopediyasi" Bas redaksiyasi, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII tom; Frish S.E. Opticheskie spektri atomov, M. 1963; Polatbekov P. Optika, A. 1967; Shpolskiy E.V. Atomnaya fizika, 6-izd. t. 1, M. 1974; Landsberg G.S. Optika, 5-izd. M. 1976.