**Vaqt mashinasi** — bu vaqtni oʻz tabiiy yoʻnalishiga qarshi sayohat qilish uchun yaratilgan faraziy qurilma hisoblanadi. Vaqt mashinasi eng mashhur ilmiy-fantastik qurilmalardan biridir.

**Fizikada** vaqt mashinasi koʻpincha fazoga oʻxshamaydigan yopiq egri chiziqlarga ega boʻlgan fazo-vaqt deb ataladi (yaʼni, kuzatuvchi, qoida tariqasida, oʻzini uchratishi mumkin boʻlgan fazo-vaqt).

Tarix
-----

"Doktor Faust afsonasi" ning moslashuvlaridan birida „vaqt kemasi" haqida eslatib oʻtiladi, u Mefistofeldan Troyalik Xelen bilan birga yuguradi. Ammo, kema mashina emas edi va faqat vaqt shamoli shishiradigan maxsus yelkanlar yordamida harakatlanardi.

Rus yozuvchisi A. F. Veltmanning „Kalimerosning ajdodlari" (1836-yil) asarida qahramonni oʻtmishga oʻtkazadigan fantastik gippogrif tasvirlangan — baʼzida u vaqt mashinasining „biologik" prototipi sifatida qaraladi.

1887-yilda ispan yozuvchisi Enrike Gaspar, Rimbau(isp.)oʻzb. ) Barselonada „El anacronópete" (neologizm: „vaqtga uchish") qisqa hikoyasini nashr etdi, unda vaqt sayohati qurilmasi birinchi marta paydo boʻladi. Keyinchalik bu gʻoya 1895-yilda H. G. Wellsning "Vaqt mashinasi" romani bilan mashhur boʻldi, undan oldin Wellsning 1888-yilda nashr etilgan „Argonavtlar vaqti" "qisqa hikoyasi ham uni mashhur qilgan edi.

XX asr oʻrtalarida vaqt sayohati mavzusini yangicha tarzda Isaak Azimov „Abadiyatning oxiri" va Pol Anderson „Vaqt patrulida" romanida tushunib olish mumkin.

Nazariya
--------

Oʻtmishga sayohat qilishning yana bir imkoniyati uch oʻlchovli fazoda kuchli tortishish maydonidan foydalangan holda ikki oʻlchovli fazoda murakkab tutqichga oʻxshash topologiyani yaratish bilan bogʻliq. Agar bir chiziq ikkinchisi atrofida aylansa, unga shoʻngʻish, tutqich boʻylab oʻtish va boshqa chiziq orqali chiqish orqali siz oʻzingizni oʻtmishda topishingiz mumkin.

1948-yilda Kurt Gödel Eynshteynning aylanuvchi koinotni tavsiflovchi tortishish maydoni tenglamalariga yechim topdi. Bunday koinot fazosi boʻylab sayohat qilib, astronavt oʻz oʻtmishiga erisha oladi. Bunday koinotda yorugʻlik (va shunga mos ravishda obyektlar orasidagi sabab-oqibat munosabatlari) aylanish harakatida ishtirok etadi, bu moddiy obyektlarga nafaqat kosmosda, balki vaqt ichida ham yopiq trayektoriyalarni tasvirlash imkonini beradi. Gödelning yechimi sof matematik konstruksiya sifatida chetga surildi — oxir-oqibat, bizning butun koinotimiz aylanayotganiga hech qanday dalil yoʻq. Shunga qaramay, Gödel tomonidan olingan natija nisbiylik nazariyasi vaqtga sayohat qilishni istisno qilmasligini koʻrsatdi.

Falsafiy va ilmiy tanqid
------------------------

Falsafiy nuqtai nazardan, vaqt mashinasini yaratish imkoniyati dunyoda mavjud boʻlgan, mavjud boʻlgan va boʻladigan hamma narsa haqiqatan ham har bir lahzada mavjudligini, materiyaning rivojlanmasligini, uning yordamida hodisalar fazodagi nuqtalarga oʻxshashligini anglatadi. Biroq, bu fikrlash uslubi, baʼzi faylasuflarning fikriga koʻra, 1985-yildan boshlab fan bilan mos kelmaydi deya qaralgan.

Tajribalar
----------

Insoniyat sivilizatsiyasining hozirgi texnologik darajasida vaqt mashinasini qurish mumkin emas, deb ishoniladi. Biroq, vaqti-vaqti bilan matbuotda harbiylar tomonidan oʻtkazilgan maxfiy vaqt sayohati tajribalari haqida xabarlar paydo boʻlar edi. Ushbu „tajribalardan" ikkitasi eng mashhuridir:

* Filadelfiya tajribasi (Kamalak loyihasi, Filadelfiya tajribasi). Taxminlarga koʻra, 1943-yilda harbiy kemalarning radarga koʻrinmasligi muammosi AQShning Filadelfiyadagi dengiz floti stantsiyasida Jon fon Neyman boshchiligida oʻrganilgan. Ushbu tadqiqotlar jarayonida „elektromagnit pufak" yaratildi — kemadan oʻtgan radar nurlanishini yoʻqotadigan ekran. Bir marta, bu tajribalar davomida Eldridge esminetsi „elektromagnit pufak" bilan oʻralgan edi, u toʻsatdan hammaning koʻz oʻngida gʻoyib boʻldi, soʻngra Norfolkda (Virjiniya) yuzlab kilometr uzoqlikda paydo boʻldi, kema ekipajining baʼzi aʼzolari goʻyo kelajakka tashrif buyurishdi. Darhaqiqat, koʻp yillar oʻtgach, baʼzi dengizchilar eksperiment faktini rad etishdi va bu haqdagi bayonotlarni uydirma va yolgʻon deb hisoblashdi.
* Montauk loyihasi (Feniks loyihasi). Aytilishicha, tadqiqot 1943-yildan 1983-yilgacha Nyu-York, Montauk yaqinidagi AQSh harbiy bazasida olib borilgan. Ushbu tajribalar davomida subyektlar miyaga yuqori chastotali radio impulslar bilan taʼsir qilishdi, bu esa ularda turli gallyutsinatsiyalar paydo boʻlishiga olib keldi. Koʻpgina subyektlar kelajakka sayohat qilganliklari haqida xabar berishdi. Bir nechta test subyektlari aqldan ozganidan soʻng, loyiha yopildi.

Soxta fanda vaqt mashinasi
--------------------------

 Abydos ierogliflari zamonaviy ixtirolar bilan yanglishdi — Ramses II tomonidan yozuvni tortib olganligi sababli palimpsest natijasi
Paranormal mavjudligining baʼzi tarafdorlariga koʻra, insonning oʻzi tabiiy vaqt mashinasi va vaqt boʻylab sayohat qilishi mumkin. Ushbu gʻoyalar doirasida geologik va paleontologik topilmalarning kataloglari tuziladi, xususan, inson oyoqlari yoki poyabzallari izlari, shuningdek, bir necha yuz million yillik tosh qatlamlaridagi metall murvat va mixlar topildi. Misol uchun, Kaluga viloyatining janubidagi Moskva aviatsiya institutining Kosmopoisk ekspeditsiyasi (rahbari V. A. Chernobrov) bunday murvatni toshboʻronda topdi, uning yoshi anomal topilmalar tarafdorlari tomonidan 200 million yil deb baholanadi. Ufologlar bunday artefaktlarni oʻzga sayyoraliklar, turli dinlarning kreatsionistlari kelishi bilan izohlashga harakat qilishadi (masalan, hindular M. Cremo va R. L. Tompson) insoniyatning chuqur antik (yuz millionlab yoki hatto milliardlab yillar) yoki (baʼzi protestantlar kabi yoki pravoslav) kichik (bir necha ming yil) Yer yoshi. Geologiya va paleontologiyada umumeʼtirof etilgan gʻoyalar nuqtai nazaridan, bunday „anomal" topilmalar yo umuman odam borligining izlari emas (insoniy oyoq izlari qoyadagi nuqsonlar, turli „boltlar" va „mikrosxemalar" "qadimgi jonzotlarning toshga aylangan qismlari) yoki artefaktlar (murvatlar, yongʻoqlar, bolgʻalar va boshqalar) zamonaviy konkretsiyalarga kiritilganligini bildiradi.

Ilmiy-fantastik adabiyot va kino
--------------------------------

 Garri Potter filmlari seriyasidan *Vaqt aylantirgichning nusxasi*
Ilmiy-fantastik adabiyotlarda vaqt mashinasining turli nomlari mavjud: *xronotsikl*, *temporal maydondagi kapsula* *, xronoportatsiya kamerasi, xronoskaf, xronokat*, *temporal spiral* va boshqalar.

Ilmiy-fantastik filmlar mualliflari va ijodkorlari tomonidan vaqt mashinasining koʻrinishi va ishlash printsipi tavsifi juda xilma-xildir.

### Tasodifiy harakatlar

Disneyning „Oʻrdaklar sarguzashti" animatsion seriyasida „Kelajakdagi oʻrdaklar" (Duck to the future) seriyalaridan birida Scrooge McDuck 40 yil oldinga siljiydi va keyin qandaydir sehrli „vaqt qumi" yordamida uyga zoʻrgʻa qaytadi. "Scroogening abadiy dushmani — yovuz sehrgar Magica de Hypnosis tomonidan ishlatilgan. Qadimgi Yunonistonda, aniqrogʻi — miloddan avvalgi 1100-yillarda yaʼni, maʼlum bir tornado yoki „vaqt boʻroni" epitsentrida boʻlish, yovuz sehrgar Kirs tomonidan sehrli medalyon yordamida paydo boʻlgan va u shu tariqa nafratlangan, u Gomerdan xalos boʻlishni xohlagan.

Diana Gabaldonning „Outlander" (1991) asarida bosh qahramon, hamshira Kler Rendall Shotlandiya mengirlarida hushidan ketib, XVIII asrda oʻzini koʻradi.

### Ixtirolar

**Tashqi koʻrinish**

 TARDIS politsiya qutisi koʻrinishidagi Doctor Who vaqt mashinasi
 Oʻzgartirilgan DeLorean avtomobili koʻrinishidagi „Kelajakka qaytish" filmi vaqt mashinasi
Vaqt mashinasi Stanislav Lemning „Yoʻqotilgan vaqt mashinasi" hikoyasida boʻlgani kabi ixcham qurilma boʻlishi mumkin, shuningdek, „Kin-dza-dza" filmida boʻlgani kabi, makon va vaqtni uzatishni ham birlashtira oladi. Garri Potter romanlarida, mexanizmning aylanishlar soniga qarab, oʻz egasini oʻtmishga oʻtkazishga qodir boʻlgan marjon koʻrinishidagi *vaqtni* aylantiruvchi mavjud.

Vaqt mashinasining birinchi „ixtirochi"laridan biri Herbert Wells qurilma dizayni tafsilotlariga kirmadi. Uning mashinasining ishlash prinsipi boshqa har qanday uch oʻlchovdan biri boʻylab vaqt oʻqi boʻylab harakatga asoslanadi va „Vaqt va uchta fazoviy oʻlchov oʻrtasidagi yagona farq shundaki, bizning ongimiz u boʻylab harakat qiladi". Bunday holda, sayohatchining oʻzi vaqt mashinasi atrofida baʼzi bir mahalla (bir necha metrlik tartib) bilan birga boshqa vaqtga koʻchiriladi.

Gaspard va Rimbau romanida mashina havo terapiyasi uchun silindrsimon bosim kamerasi kabi ulkan temir quti sifatida tasvirlangan, uning ichida sayohatchilar uchun qulay yashash joylari boʻlgan, mashina esa kosmosda nisbatan erkin harakatlanishi mumkin edi.

Chexiya fantastik yoʻnalish yozuvchisi Yozef Nesvadbaning 1977-yildagi xuddi shu nomdagi filmga moslashtirilgan qisqa hikoyasida „Ertaga turaman va choy bilan kuyaman" vaqt sayohati kompaniyasi yoʻlovchilar va uchuvchilar bilan birga kemani orbital fazoga olib chiqadi va keyin kema Yerga qoʻnadi.

Ayzek Azimovning „Abadiyatning oxiri" romanida qahramonlar liftni noaniq eslatuvchi maxsus kapsulalarda, vaqtinchalik maydon bilan toʻldirilgan vaqt quduqlarida sayohat qilishadi. Kir Bulychevning „Yuz yil oldin" fantastik hikoyasida vaqt sayohatchisi uzatish uchun maxsus masofadan boshqarish pulti oldida turishi kerak.

Doctor Who ingliz teleserialida TARDIS vaqt mashinasi telefon kabinasi (aniqrogʻi, politsiya kabinasi) niqobi ostidagi kosmik kema boʻlib, uning ichida tashqi koʻrinishidan ancha kattaroqdir. Yaʼni, bu mashina fazoning geometrik xususiyatlari bilan ham ishlay oladi.

DeLoreanning "Kelajakka qaytish" trilogiyasida vaqt mashinasi oʻzgartirilgan avtomobili sifatida taqdim etilgan. Aka- uka Strugatskiyning „Dushanba shanba kunida boshlanadi" fantastik hikoyasida vaqt mashinasi velosiped shakliga ega.

„Chernobil" seriyasida. Cheklov zonasi" (2014), bosh qahramonlar tojik Rahimining sumkasidan (u istisno zonasini oʻrganayotgan olimlarning yordamchi xodimi) Geyger hisoblagichi va chirogʻining gibridi boʻlgan vaqt ichida harakatlanish moslamasini topadilar. Oʻtmishga oʻtish uchun siz yuqori nurlanish manbasini topishingiz kerak, shundan soʻng qurilma tutqichidagi tugmani bosib, asosiy belgilar 25 Pripyatda AESdagi falokatning oldini olish uchun bir necha soat boʻlishi mumkin edi.

**Qoʻshimcha funksiyalar:**

> "Mashina oʻzini oʻzi sozlagan: u hatto yoʻlovchisiz ham, undan oʻmishning cheksizligiga choʻzilgan vaqt tunnelini tekshirardi. Sayohatining har bir nuqtasida, har kuni uning kompyuteri oʻsha kunlar va yillarda kabina eshigi mahkam yopilishi yoki ochilishi mumkin boʻlgan vaqtni qidirar edi".
> 
> — *Kir Bulichev*. "Alisa i krestonossi"

Vaqt sayohati energiya talab qiladigan korxonadir. "Kelajakka qaytish" filmida har safar sayohat 1,21 gigavatt quvvat talab qiladi. Trilogiyaning birinchi qismida bunday miqdorda energiya ishlab chiqarish uchun plutoniy kerak edi, ikkinchi va uchinchi qismlarda mashina uy qurilishi moddalarni ajratuvchi bilan jihozlangan va endi plutoniyga ehtiyoj qolmadi. Mashinaning oʻzi benzinda ishlagan (bu fakt filmning uchinchi qismida aytilgan), bu juda muhim, chunki vaqtni uzatishni faqat soatiga 88 milya tezlikka erishish orqali boshlash mumkin edi. „Abadiyatning oxiri" romanida oʻz vaqtida bir martalik uzatish 10 12 −10 13 vatt quvvatni talab qildi.

> 
> „…Energiya hisoblagichidagi koʻrsatkich energiya isteʼmoli hali ham millionlab magavatt ekanligini taʼkidlaydi".
> 
> — *Ayzek Azimov.* "Kones vechnosti"

"Ivan Vasilyevich kasbini oʻzgartiradi" (1973) filmida vaqt mashinasi bugungi kunning yarmini va oʻtmishning yarmini tashkil qildi.

Quantum Leap seriyasida faqat sayohatchining ruhi oʻtmishda yashovchi tasodifiy odamning tanasini egallab, oʻtmishga koʻchirilishi mumkin. Bu odamning ruhi hozirgi paytda, oʻsha paytda toʻxtatilgan animatsiya holatida boʻlgan sayohatchining tanasida qoladi.

"Terminator" filmida oʻtmishga faqat biologik obyektlar yoki tirik toʻqimalar bilan qoplanganlar sayohat qilishi mumkinligi, shuning uchun sayohatchi oʻtmishda yalangʻoch koʻrinishi aytiladi.

Baʼzi filmlarda vaqt mashinasining yoʻq qilinishi jiddiy oqibatlarga olib keladi. Misol uchun, „Vaqt mashinasi" (2002) filmida uning portlashi vaqtning kuchli mahalliy tezlashishiga olib keladi, buning natijasida uning radiusida boʻlgan har bir kishi qarilikdan vafot etadi.

Manbalar
--------

1. ↑  *Novikov I. D.* Analiz raboti mashini vremeni // ЖЭТФ, t. 95, vip. 3, mart 1989
2. ↑  *Новиков И. Д.* Физические свойства машины времени(rus.) // УФН. — 1989. — Andoza:Бсокр, Andoza:Бсокр. — Andoza:Бсокр. — ISSN 0042-1294.
3. ↑  Мелюхин С. Т.*. Диалектика единства и многообразия свойств пространства и времени*, Философские проблемы естествознания, М.: Высшая школа, 1985 — 227—228 bet.
4. ↑  *Frank Lewis.* „The Where Ship? Project: Though long dismissed by the Navy, the legend of The Philadelphia Experiment shows no signs of disappearing". *Philadelphia City Paper* (1999-yil 26-avgust). 2012-yil 24-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2008-yil 5-fevral.
5. ↑  „Montauk: Eksperimenti so vremenem".
6. ↑  В. А. Чернобров*. Энциклопедия загадочных мест Земли*, 2000.
7. ↑  Michael A. Cremo and Richard L. Thompson.*. Forbidden Archeology. The Hidden History of the Human Race*. Govardhan Hill Publishing, 1999. ISBN 0-89213-294-9.
8. ↑  „Answers in Genesis".  Answers in Genesis. Qaraldi: 2018-yil 10-dekabr.
9. ↑  „Шестоднев против эволюции".  creatio.orthodoxy.ru. 2007-yil 2-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 20-iyun.
10. ↑  Slovo. Pravoslavniy obrazovatelniy portal „Архивированная копия". 2005-yil 17-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2006-yil 10-yanvar.

 Provereno 21 maya 2007
11. ↑  *Glen J. Kuban.* „The «Meister Print»: An Alleged Human Sandal Print from Utah".  paleo.cc. Qaraldi: 2018-yil 10-dekabr.
12. ↑  „Морские лилии в московском метро, Московский метрополитен, палеонтология".  www.paleometro.ru. Qaraldi: 2018-yil 10-dekabr.
13. ↑  *Виталий Чайка.* „В кубанской реке нашли камень с "микросхемой", которому больше 250 миллионов лет" (ru). *Сайт «Комсомольской правды»*.  KP.RU - сайт «Комсомольской правды» (2014-yil 23-noyabr). Qaraldi: 2018-yil 10-dekabr.
14. ↑  „The London Hammer: An Alleged Out of Place Artifact".  paleo.cc. Qaraldi: 2018-yil 10-dekabr.
15. ↑  *Илья Варшавский.* ПЕТЛЯ ГИСТЕРЕЗИСА // Искатель. — 1968. — Andoza:Бсокр. Архивировано 19 oktyabr 2007 года.
16. ↑  Гарри Гаррисон, „Stalnaya Krisa spasaet mir" iz serii "Krisa iz nerjaveyuщey stali"
17. ↑  Гэблдон Д.*. Чужестранка*. Эксмо, Домино, 2011. ISBN 978-5-699-53503-3.

Adabiyotlar
-----------

* Юров А. В.*. Машина времени — миф, фантастика или реальность?*. Калининград: РГУ им. И. Канта, 2010.
* *Sharov K. S.* Puteshestviya vo vremeni: nauchnaya fantastika ili nauka? // Idei i ideali. — 2018. — T. 1. — № 2 (36). — S. 164—181.

Havolalar
---------

* Vaqt mashinalari — Stenford falsafa entsiklopediyasidagi maqola(Inglizcha) )
* Vaqt mashinasi (1988-2001)
* „Vaqt mashinasi. Raketalardan qurt teshigigacha" „Bilim — kuch" № 10/1990
* Anizotrop fazodagi „Vaqt mashinasi" haqidagi maqolaga havola (Wayback Machine saytida 2019-08-19 sanasida arxivlangan) Andoza:Wayback 2 -da arxivlangan