**Nevrologik kasallik** — bu asab tizimining har qanday buzilishi bilan kechadigan holatlar. Miya, orqa miya yoki boshqa nervlardagi strukturaviy, biokimyoviy yoki elektr anomaliyalari bir qator alomatlarga olib kelishi mumkin. Xususan falaj, mushaklar kuchsizligi, zaif muvofiqlashtirish, sezuvchanlik yoʻqolishi, konvulsiyalar, tartibsizlik, ogʻriq va ongning oʻzgarishi kabi jarayonlar kiradi. Tibbiyotda juda ham koʻp tan olingan nevrologik kasalliklar mavjud boʻlib, baʼzilari nisbatan keng tarqalgan, baʼzilari esa juda kam uchraydigan belgilar bilan yuz beradi. Ular nevrologik tekshiruv orqali baholanishi va nevrologiya va klinik nuropsikologiya mutaxassisliklari doirasida oʻrganilishi va davolanishi mumkin.
Nevrologik kasalliklar uchun aralashuvlar profilaktika choralarini, turmush tarzini oʻzgartirishni, fizioterapiya yoki boshqa terapiyani, neyroreabilitatsiyani, ogʻriqni davolashni, dori -darmonlarni, neyroxirurglar tomonidan amalga oshiriladigan operatsiyalarni yoki muayyan parhezni oʻz ichiga oladi gan jarayondir. Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti 2006-yilda nevrologik kasalliklar va ularning oqibatlari (toʻgʻridan-toʻgʻri oqibatlari) butun dunyo boʻylab bir milliardga yaqin odamga taʼsir qilishini taxmin qildi va sogʻliqdagi tengsizliklar va ijtimoiy stigma / diskriminatsiyani nogironlik va ularning taʼsiriga olib keladigan asosiy omillar sifatida aniqladi.

Sabablari
---------

 Altsgeymer kasalligiga olib keladigan sabablar zanjirining bir qismi.
Miya va orqa miya qattiq membranalar bilan oʻralgan. Shunday boʻlsa-da, bosh suyagi va orqa miya umurtqalarining suyaklari bilan birga oʻralgan va qon-miya toʻsigʻi orqali kimyoviy izolyatsiya qilinishi buzilgan boʻlsa, miya sezgirligi oshadi. Nervlar terining ostida chuqur yotadi, ammo ular istagan paytida shikastlanishga olib kelishi mumkin. Alohida neyronlar, nerv zanjirlari va ular hosil qiladigan nervlar elektrokimyoviy va strukturaviy buzilishlarga moyil. Neyroregeneratsiya periferik asab tizimida sodir boʻlishi mumkin va shu tariqa jarohatlarni maʼlum darajada yengib oʻtishi yoki ularni bartaraf etishi mumkin, ammo bu miya va orqa miyada kam uchraydigan holatlardan biridir.
Nevrologik muammolarning oʻziga xos sabablari turlicha boʻlishi mumkin. Ammo genetik kasalliklar, tugʻma anomaliyalar yoki kasalliklar, infektsiyalar, turmush tarzi yoki atrof- muhit salomatligi muammolari, shu jumladan toʻyib ovqatlanmaslik, miya shikastlanishi, orqa miya shikastlanishi, asab shikastlanishi yoki kleykovina sezgirligi (ichak shikastlanishi yoki ovqat hazm qilish belgilari bilan yoki boʻlmagan holda) bilan tasniflanadi. Inson tanasida metallar toʻplanib, biologik jarayonlarni buzadigan metall zaharlanishi, hech boʻlmaganda qoʻrgʻoshin holatida nevrologik muammolarni keltirib chiqarishi haqida xabar berilgan. Nevrologik muammo asab tizimi bilan oʻzaro aloqada boʻlgan boshqa tana tizimida boshlanishi mumkin. Masalan, serebrovaskulyar kasallik miyani taʼminlaydigan qon tomirlari (yurak- qon tomir tizimi) bilan bogʻliq muammolar tufayli miya shikastlanishini oʻz ichiga oladi; otoimmun kasalliklar tananing oʻz immunitet tizimi tomonidan yetkazilgan zararni oʻz ichiga oladi; Niemann-Pick kasalligi kabi lizosomal saqlash kasalliklari nevrologik buzilishlarga olib kelishi mumkin.
Nevrologik alomatlarning kam sonli holatlarida, hozirgi sinov protseduralari yordamida hech qanday asabiy sababni aniqlash mumkin emas.  Umuman olganda, koʻp sonli nevrologik kasalliklar oldingi klinik jihatdan tan olinmagan virusli infektsiyadan kelib chiqqan boʻlishi mumkin. Masalan, dastlab asemptomatik boʻlgan Gepatit E virusi bilan kasallanish nevrologik kasalliklarni keltirib chiqarishi mumkin, deb taxmin qilinadi.
DNK shikastlanishining yetarli darajada tiklanishi toʻgʻridan-toʻgʻri hujayra oʻlimiga va neyronlarning kamayishiga, shuningdek, normal neyronal funksiya uchun zarur boʻlgan epigenetik oʻzgarishlar naqshining buzilishiga olib kelishi mumkin.

Tasniflash
----------

Bir million kishiga nevrologik kasalliklar tufayli oʻlim 2012-yil. 
Nevrologik kasalliklar taʼsirlangan asosiy joylashuvga, asosiy disfunksiya turiga yoki sababning asosiy turiga koʻra tasniflanishi mumkin. Eng keng tarqalgan boʻlinish markaziy asab tizimining kasalliklari va periferik asab tizimining kasalliklari oʻrtasida sodir boʻladigan jarayonlardir. Merck qoʻllanmasida miya, orqa miya va asab kasalliklari bir-biriga oʻxshash quyidagi toifalarda keltirilgan:
 \* Miya :

* + Miya boʻlagiga koʻra miya shikastlanishi *(shuningdek, bazal gangliya, serebellum, miya sopi kabi „pastki" miya sohalariga qarang)* :
		- Frontal lobning shikastlanishi
		- Parietal lobning shikastlanishi
		- Temporal lobning shikastlanishi
		- Oksipital lobning shikastlanishi
	+ Turiga koʻra miya disfunksiyasi:
		- Afazi (til)
		- Disgrafiya (yozish)
		- Dizartriya (nutq)
		- Apraksiya (harakatlarning naqshlari yoki ketma-ketligi)
		- Agnoziya (narsalar yoki odamlarni aniqlash)
		- Amneziya (xotira)
* Orqa miya kasalliklari (qarang: orqa miya patologiyasi, shikastlanishi, yalligʻlanishi)
* Periferik neyropatiya va periferik asab tizimining boshqa kasalliklari
* Trigeminal nevralgiya kabi kranial asab buzilishi
* Disautonomiya, koʻp tizimli atrofiya kabi avtonom asab tizimining kasalliklari
* Epilepsiya kabi tutqanoq kasalliklari
* Parkinson kasalligi, asosiy tremor, amyotrofik lateral skleroz, Tourette sindromi, koʻp skleroz va turli xil periferik neyropatiya kabi markaziy va periferik asab tizimining harakat buzilishi .
* Narkolepsiya kabi uyqu buzilishi
* Migren va bosh ogʻrigʻining boshqa turlari, masalan, klaster bosh ogʻrigʻi va kuchlanish bosh ogʻrigʻi
* Pastki orqa va boʻyin ogʻrigʻi (bel ogʻrigʻi)
* Markaziy neyropatiya (neyropatik ogʻriqlarga)
* Nuropsikiyatrik kasalliklar (asab tizimining maʼlum shikastlanishi, kam rivojlanganligi, biokimyoviy, anatomik yoki elektr nosozliklari va kasallik patologiyasi bilan bogʻliq psixiatrik xususiyatlarga ega kasalliklar va buzilishlar, masalan, diqqat etishmasligi giperaktivligi buzilishi, autizm, Asperger sindromi, Tourette sindromi va boshqa baʼzi holatlar). Obsesif-kompulsiv buzuqlik, shuningdek, Parkinson kasalligi, asosiy tremor, Xantington kasalligi, Altsgeymer kasalligi, koʻp skleroz va organik psixoz kabi asab tizimining degenerativ kasalliklarining neyro-harakat bilan bogʻliq belgilari).

Yuqorida sanab oʻtilgan koʻplab kasalliklar va kasalliklarni neyroxirurgik davolash usullari mavjud.

* Deliryum va demans, masalan, Altsgeymer kasalligi
* Bosh aylanishi va vertigo
* Stupor va koma
* Bosh jarohati
* Qon tomirlari (CVA, serebrovaskulyar hujum)
* Asab tizimining oʻsmalari (masalan, saraton)
* Koʻp skleroz va boshqa demyelinatsiya qiluvchi kasalliklar
* Miya yoki orqa miya infektsiyalari (shu jumladan meningit)
* Prion kasalliklari (yuqumli qoʻzgʻatuvchining bir turi)
* Murakkab mintaqaviy ogʻriq sindromi (surunkali ogʻriq holati)

Odam boʻlmagan hayvonlarda nevrologik kasalliklar veterinariya shifokorlari tomonidan davolanadi.

Aqliy faoliyat
--------------

Nevrologik tekshiruv maʼlum darajada nevrologik shikastlanish va kasallikning miya faoliyatiga taʼsirini xatti -harakatlar, xotira yoki idrok nuqtai nazaridan baholashi mumkin. Xulq-atvor nevrologiyasi bu sohaga ixtisoslashgan. Bundan tashqari, klinik neyropsixologiya odatda miya shikastlanishi yoki nevrologik buzilishlardan keyin aqliy faoliyatdagi muammolarni aniq aniqlash va kuzatish uchun neyropsikologik baholashdan foydalanadi. 
Shu bilan bir qatorda, holat birinchi navbatda aqliy faoliyatdagi anormalliklarning mavjudligi orqali aniqlanishi mumkin va keyingi baholash asosiy nevrologik kasallikni koʻrsatishi mumkin. Nevrologiyada davolanadigan kasalliklar va psixiatriyaning boshqa tibbiy mutaxassisligi yoki klinik psixologiya kabi boshqa ruhiy salomatlik kasblari doirasida davolanadigan ruhiy kasalliklar oʻrtasidagi farqda baʼzida noaniq chegaralar mavjud. Amalda, holatlar bir tur sifatida namoyon boʻlishi mumkin, ammo boshqasiga koʻproq mos keladigan tarzda baholanishi mumkin. Neyropsixiatriya asab tizimining aniq aniqlangan kasalliklaridan kelib chiqadigan ruhiy kasalliklar bilan shugʻullanadi. 
Eʼtiroz bildirilishi mumkin boʻlgan sohalardan biri idyopatik nevrologik simptomlar — sababni aniqlab boʻlmaydigan holatlardir. Baʼzi hollarda, ehtimol, har qanday qabul qilingan tashxisni istisno qilish orqali, yuqori darajadagi miya/aqliy faollik ular paydo boʻlishi mumkin boʻlgan asab tizimi hududida paydo boʻlgan alomatlardan koʻra simptomlarni keltirib chiqarishi mumkin. Klassik misollar: „funktsional" tutilishlar, hissiy uyqusizlik, „funktsional" oyoq-qoʻllarning zaifligi va funktsional nevrologik etishmovchilik (bu kontekstda „funktsional" odatda eski atama "organik kasallik "bilan farqlanadi). Bunday holatlar munozarali tarzda „nevrologik" emas, balki „psixologik" deb talqin qilinishi mumkin. Baʼzi holatlar ruhiy kasalliklar sifatida tasniflanishi mumkin, masalan, konversiya buzilishi, agar alomatlar hissiy holatlar yoki ijtimoiy stress yoki ijtimoiy kontekstlarga javoblar bilan sababiy bogʻliq boʻlsa.
Boshqa tomondan, dissotsiatsiya insonning ongli faoliyatining integratsiyalashuvining qisman yoki toʻliq buzilishini anglatadi, shuning uchun odam oʻz his-tuygʻularidan, tanasidan va / yoki yaqin atrofdan ajralib turishi mumkin. Bir tomondan, bu depersonalizatsiya buzilishi tashxisi qoʻyilishi mumkin. Shuningdek, nevrologik deb qaraladigan sharoitlar mavjud boʻlib, unda odam asab tizimining odatda bogʻlanishi mumkin boʻlgan qismidan kelib chiqishi mumkin boʻlmagan nevrologik ogohlantirishlarni ongli ravishda qayd etsa, masalan, xayoliy ogʻriq yoki sinesteziya yoki oyoq-qoʻllari ongli ravishda yoʻnaltirilmasdan harakat qiladi. begona qoʻl sindromida boʻlgani kabi. Bunda ong, iroda erkinligi, axloqiy mas’uliyat va ijtimoiy stigma haqidagi nazariyalar va taxminlar klinisyen yoki bemor nuqtai nazaridan rol oʻynashi mumkin. 

 Aqliy faoliyatni tushunishga hissa qoʻshadigan baʼzi sohalar
Ruhiy buzilishlar yoki oʻrganishdagi nuqsonlar va aqliy nogironlik shakllari sifatida tasniflangan holatlar odatda nevrologik kasalliklar sifatida koʻrib chiqilmaydi. Biologik psixiatriya ruhiy kasalliklarni ularning asab tizimidagi asoslari nuqtai nazaridan tushunishga intiladi. Klinik amaliyotda ruhiy kasalliklar odatda ruhiy holat tekshiruvi yoki boshqa turdagi tuzilgan intervyu yoki anketa jarayoni bilan koʻrsatiladi. Hozirgi vaqtda neyroimaging (miya skanerlash) faqat ruhiy kasallikni aniq tashxislash yoki rivojlanish xavfini ayta olmaydi; ammo, u miya shishi kabi boshqa tibbiy sharoitlarni istisno qilish uchun ishlatilishi mumkin. Tadqiqotda neyroimaging va boshqa nevrologik testlar xabar qilingan va kuzatilgan ruhiy qiyinchiliklar va asab funksiyasining ayrim jihatlari yoki miya tuzilishidagi farqlar oʻrtasidagi bogʻliqlikni koʻrsatishi mumkin. Umuman olganda, aqliy faoliyat bilan bogʻliq asosiy jarayonlarni tushunishga harakat qilish uchun koʻplab sohalar kesishadi, ularning aksariyati kognitiv fanda birlashtiriladi. Nevrologik va ruhiy kasalliklar oʻrtasidagi farq, vaziyatning sababi haqidagi aniq faktlarga yoki miya va ongning umumiy tushunchasiga nisbatan baʼzi munozaralarga sabab boʻlishi mumkin. 
Bundan tashqari, tibbiyot yoki psixologiyadagi buzilish taʼrifi baʼzida nevrologik, evolyutsion, psixometrik yoki ijtimoiy nuqtai nazardan gʻayritabiiy, disfunksiyali, zararli yoki gʻayritabiiy deb hisoblanadigan narsalar nuqtai nazaridan bahslashadi.

Manbalar
--------

1. ↑  KT, Thakur „Neurological Disorders",*. Mental, Neurological, and Substance Use Disorders: Disease Control Priorities, Third Edition (Volume 4). Chapter 5 Neurological Disorders*. Washington (DC): Patel V, Chisholm D, Dua T, et al. 14 March 2016 — 87–107 bet. DOI:10.1596/978-1-4648-0426-7\_ch5. ISBN 978-1-4648-0426-7.
2. ↑  „Treatment of Neurological Manifestations of Gluten Sensitivity and Coeliac Disease". *Curr Treat Options Neurol*. 21-jild, № 3. 26 February 2019. 10-bet. doi:10.1007/s11940-019-0552-7. PMID 30806821.
3. ↑  „WHO | Neurological Disorders: Public Health Challenges" (14-mart 2007-yil). 14-mart 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi.
4. ↑  „Treatment of Neurological Manifestations of Gluten Sensitivity and Coeliac Disease". *Curr Treat Options Neurol*. 21-jild, № 3. 26 February 2019. 10-bet. doi:10.1007/s11940-019-0552-7. PMID 30806821.Zis P, Hadjivassiliou M (26 February 2019). "Treatment of Neurological Manifestations of Gluten Sensitivity and Coeliac Disease". *Curr Treat Options Neurol* (Review). **21** (3): 10. doi:10.1007/s11940-019-0552-7. PMID 30806821.
5. 1 2  Sanders, T.; Liu, Y.; Buchner, V.; Tchounwou, P. B. (2009). „Neurotoxic effects and biomarkers of lead exposure: A review". *Reviews on Environmental Health*. 24-jild, № 1. 15–45-bet. doi:10.1515/reveh.2009.24.1.15. PMC 2858639. PMID 19476290.
6. ↑  „Hepatitis E virus and neurological manifestations". *Journal of the Neurological Sciences*. 423-jild. April 2020. 117388-bet. doi:10.1016/j.jns.2021.117388. PMID 33714454.
7. ↑  Merck Manual: Brain, Spinal Cord and Nerve Disorders
8. ↑  „Veterinary Neurological Centre - Neurological Signs and Diseases". 2-noyabr 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 27-yanvar 2010-yil.
9. ↑  Merck Veterinary Manual — Reproductive System
10. ↑  Butler, C (1 March 2005). „Neurological syndromes which can be mistaken for psychiatric conditions". *Journal of Neurology, Neurosurgery & Psychiatry*. 76-jild, № suppl\_1. i31–i38-bet. doi:10.1136/jnnp.2004.060459. PMC 1765684. PMID 15718219.
11. ↑  Roelofs, K.; Pasman, J. (2016). „Stress, childhood trauma, and cognitive functions in functional neurologic disorders". *Handbook of Clinical Neurology*. 139-jild. 139–155-bet. doi:10.1016/B978-0-12-801772-2.00013-8. ISBN 9780128017722. ISSN 0072-9752. PMID 27719835.
12. ↑  „NIMH publications (2009) Neuroimaging and Mental Illness". 1-iyun 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 21-sentabr 2022-yil.

Havolalar
---------

Andoza:Medical resources