**Toʻrgʻay viloyati** — 1868—1920-yillarda mavjud boʻlgan Rossiya imperiyasining viloyati.Bu dala general-gubernatorining bir qismi edi.Harbiy gubernator boshchiligidagi viloyat hukumati Orenburgda joylashgan edi.

Sobiq imperator Toʻrgʻay viloyatining katta qismi Qozogʻiston hududi, sobiq Aqtoʻbe tumanining kichik shimoli-sharqiy qismida joylashgan Oqbuloq qishlogʻi Rossiyaning Orenburg viloyati, sobiq Toʻrgʻay viloyatining yana bir kichik qismi,Oqtoʻbening shimoli-sharqida joylashgan, tuman va Qoʻstanay tumanining shimoli-gʻarbiy qismida,Svetlinskiy tumanining Yasniy shahri Ozerniy qishlogʻi bilan birgalikda Rossiyaning Orenburg viloyati tarkibiga kiradi.

Geografiya
----------

Viloyat chegarasi shimoldan Orenburg viloyati, gʻarbdan Ural viloyati, sharqdan Oqmoʻla viloyati, janubdan Orol dengizi va Sirdaryo viloyati bilan chegaradosh.

### Tabiat

Viloyat Orol-Kaspiy havzasining shimoli-sharqiy mintaqasini va Toʻrgʻay platosini egallagan. Bu yerning iqlimi keskin kontinental:qishi uzoq va sovuq, yozi issiq va quruq. Yanvarning oʻrtacha harorati −17,7 °C, iyulniki 21°C, janubda 24,2°C. Kuchli shamollar xarakterlidir (qishda- boʻron va boʻronlar, yozda — quruq shamol va chang boʻronlari). Viloyatning asosiy qismi Toʻrgʻay va Uli Jilanshiq daryolari havzasida joylashgan. Barcha daryolar qor bilan oziqlanadi; bahorda ular toʻldiradi, yozda esa ular sayoz boʻladi yoki kamayib ketadi.

Tarixi
------

Bu hudud bir paytlar Anna Ioannovna davrida Rossiya Bodaniga qabul qilingan va 1820-yillargacha chegara nazorati tizimiga boʻysungan Kichik va Oʻrta Juz tarkibiga kirgan: bu davrda hukumat tepada joylashgan xonlarni qoʻllab-quvvatlagan. Qirgʻizlar, dashtning chekkalari mustahkam postlar bilan oʻralgan, koʻchmanchilarning ichki ishlariga aralashmagan.Ular bilan aloqa oʻrnatish maqsadida 1772-yilda Orenburgda chegara ekspeditsiyasi ochilib, 1799-yilda chegara komissiyasiga aylantirildi.

1822-yil 22-iyunda yangi nizom joriy etildi, unga koʻra Sibir choʻli dasht ichida joylashgan viloyat buyruqlariga boʻysunuvchi tumanlarga boʻlingan; Buyruqlar boshida katta sultonlar saylanib, tumanlar boʻyi va qishloqlarga boʻlingan. Shu bilan birga, Kichi Juzda xonlik hokimiyati yoʻq qilindi, Orenburg qozoq choʻli uch qismga: Gʻarbiy, Oʻrta va Sharqqa boʻlindi. Ularni boshqarish maxsus katta sultonlarga topshirilgan, keyinchalik ular sulton hukmdorlari deb atalgan.

1839-1840-yillardagi muvaffaqiyatsiz Xiva yurishi va Sulton Kenesari Qosimov (1840-1844) qoʻzgʻoloni bu tartibning barcha nomukammalligini koʻrsatdi. 1843-1848-yillarda dalada tezda qal’alar paydo boʻldi: Ural (Irgʻiz shahri), Oʻrinbor (Toʻrgʻay shahri), Qorabutak qal’asi (Or qal’asi va Ural qal’asi oʻrtasida),Novo-Petrovskiy qal’asi (Kaspiy dengizi boʻyida Fort Shevchenko) va Raim yoki №1 qal’a (Sirdaryo boʻyida). Bu qal’alar yonida rus posyolkalari ham tashkil etilgan.

18-asrning 50-yillari oxirida qozoq choʻlida tinchlik oʻrnatish odatiy holga aylandi va u Tashqi ishlar vazirligidan Ichki ishlar vazirligiga oʻtkazildi va umumiy asosda imperiya tarkibiga qoʻshildi, bundan tashqari, nom quyidagicha oʻzgartirildi: Orenburg qozoq choʻli — Orenburg qozoqlari viloyati, chegara komissiyasi esa Orenburg qirgʻizlarining viloyat hokimiyati. Sulton hukmdorlarning mavqeilari shundan keyin ham qisqa vaqt davomida mavjud boʻlib qoldi.

1857-yilda rus geografi N.A.Severtsov Ekspeditsiya Toʻrgʻay platosining gʻarbiy chekkasi boʻylab oʻtdi.

1865-yilda Orenburg qozoqlari hududi ikkiga boʻlingan:

* Ural (Ural kazak armiyasining yerlaridan *, Orenburg qozoq viloyatining* oʻrta qismining gʻarbiy va kichik hududi);
* Toʻrgʻay (1868-yil 21-oktabrdagi Oliy hazratlarining farmoni bilan tasdiqlangan *Orenburg qozoq viloyatining* sharqiy qismi asosida)

Harbiy gubernator boshchiligidagi viloyat hokimiyati Toʻrgʻay viloyatining Orenburgda joylashgan edi, chunki shahar yoki aholi punkti markaziy boshqaruvi ehtiyojlarini toʻgʻri keladigan shahar yoki aholi punkti yoʻq edi.

1889-1898-yillarda Toʻrgʻay viloyati boshqarmasining katta maslahatchisi Ivan Ivanovich Kraft mintaqani oʻrganishda faol ishtirok etdi

Birinchi jahon urushining og‘ir yillarida uzoq va sahroda joylashgan To‘rg‘ay viloyati to‘satdan harbiy harakatlar teatriga aylandi: 1916-yilda „Yosh turklar" va Oskar Nidermayerning nemis-turk missiyasidan ruhlangan Amankeldi Imanov qo‘zg‘oloni, shu yerda boshlandi.

1919-yilda Qoʻstanay okrugi Chelyabinsk viloyatiga oʻtkazildi.

1920-yilning birinchi yarmida viloyat Toʻrgʻay guberniyasiga aylantirildi, lekin oʻsha yilning 7-iyulida u tugatilib, uning hududi Orenburg-Toʻrgʻay guberniyasi tarkibiga kiritildi.

Toʻrgʻay viloyati gerbi
-----------------------

 Aleksandr II tomonidan tasdiqlangan rasmiy tavsifi bilan viloyat gerbi (1878)
1878-yil 5-iyulda tasdiqlangan. Gerbning tavsifi:"Qizil qalqonda ikkita tilla nayzalar qiya kesib oʻtgan, ikkala tomonida bir xil masofadagi koʻz va tillar bilan qoplangan. Qalqonda qadimiy podshohning toji bor, uning atrofi tasma bilan birlashtirilgan Iskandarning oltin eman barglari bilan oʻralgan.

Maʼmuriy boʻlinishi
-------------------

20-asr boshlarida viloyat 4 tumanga, tumanlar-boʻlislar, boʻlislar -qishloqlarga boʻlingan. Shuningdek, qishloqlarning beshon va oʻninchiga boʻlinishi mavjud edi, lekin bu boʻlinish rus aholi punktlarini yuzlik va oʻndan birlarga boʻlish kabi muhim emas edi.

| Yoʻq | Tuman | Viloyat shaharchasi | tuman,km² | Aholi(1897), odam |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Aqtoʻbe | Aktobe (2817 kishi) | 50 360.0 | 115 215 |
| 2 | Ritm | yirgiz (1542 kishi) | 128 660,0 | 98 697 |
| 3 | Qo'stanay | Qostanay (14275 kishi) | 72 740,0 | 152 556 |
| 4 | Chumchuq | Chumchuq (896 kishi) | 148 020,0 | 86 948 |

Aholisi
-------

1897-yilgi aholini roʻyxatga olishning soʻnggi maʼlumotlariga koʻra, bu mintaqada 453 416 kishi, shu jumladan shaharlarda 19 530 kishi yashagan; eng katta shahri—Qoʻstanay (14 ming).

1897 yil milliy tarkibi:

| Tuman | qozoqlar | ruslar | Kichik ruslar | Mordoviyaliklar | tatarlar |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Umumiy mintaqada | 90,6 % | 6,7 % | 1,0 % | … | … |
| Oqtoʻbe | 95,1 % | 2,8 % | … | … | … |
| Ritm | 98,4 % | … | … | … | … |
| Qo'stanay | 77,4 % | 16,9 % | 2,3 % | 1,3 % | 1,1 % |
| Chumchuq | 99,1 % | … | … | … | … |

1897-yilda savodli odamlarning ulushi 4,5 % (erkaklar uchun 7,5 %, ayollar uchun 1,2 %) Bundan tashqari, rus tilida so‘zlashuvchi mahalliy aholi orasida savodli kishilar ulushi 16,6 % (erkaklar 25,7 % va ayollar uchun 6,9 %), qirg‘iz tilida so‘zlashuvchi mahalliy aholi orasida 3,1 % (erkaklar uchun 5,6 % va ayollar uchun 6,9 %)ni tashkil etdi).ayollarda 0,4 %.

Mintaqa rahbarlari
------------------

Harbiy gubernator boshchiligidagi viloyat hukumati Orenburgda joylashgan, chunki viloyat markaziy boshqaruvi ehtiyojlarini qondiradigan shahar yoki aholi punkti mavjud emas. Ueyzd hukumati tarkibiga uezd gubernatori, bolish hokimlari va qishloq oqsoqollari kirgan. Qozoqlar oxirgi lavozimlarga faqat jamiyat tanlovi bilan saylangan.

### Harbiy gubernatorlar

| F.I.SH. | Unvon, unvon, lavozim | Lavozimda oʻtirgan vaqti |
| --- | --- | --- |
| Balluzek Lev Fedorovich | Janobi Oliylarining xizmatkori general-mayor (general-leytenant) |  02.01.1869—19.02.1877 |
| Aleksandr Konstantinovich Gaines | General-mayor |  19.02.1877—14.09.1878 |
| Konstantinovich Aleksandr Petrovich | General-mayor |  10.10.1878—30.07.1883 |
| Protsenko Aleksandr Petrovich | General-mayor |  25.11.1883—22.12.1887 |
| Barabash Yakov Feodorovich | General-mayor |  06.02.1888—03.10.1899 |
| Lomachevskiy Asinkrit Asinkritovich | general-leytenant |  30.01.1900—14.01.1908 |
| Ivan Mixaylovich Straxovskiy | koʻchmas mulk boʻyicha maslahatchi |  11.01.1908—02.11.1910 |
| Eversman Mixail Mixaylovich | Qonuniy maslahatchi (haqiqiy maslahatchi) |  02.11.1910—1917 |

### Gubernator oʻrinbosarlari

| F.I.SH. | Unvon, unvon, lavozim | Lavozimda oʻtirgan vaqti |
| --- | --- | --- |
| Yurkovskiy Konstantin Vikentevich | xodimlar maslahatchisi |  10.01.1869—16.02.1870 |
| Georgievskiy Nikolay Petrovich | koʻchmas mulk boʻyicha maslahatchi |  20.03.1870—03.05.1876 |
| Ilyin Vladimir Fedorovich | koʻchmas mulk boʻyicha maslahatchi |  27.05.1876—1885 |
| Musin-Pushkin Aleksandr Aleksandrovich | count, palata-junker unvoni bilan, m. a. l. a. (05.04.1887 yilda tasdiqlangan) |  14.05.1886—19.11.1887 |
| Kireev Ivan Petrovich | polkovnik (general-mayor) |  06.02.1888—23.05.1893 |
| Belgard Valerian Valerianovich | polkovnik |  12.06.1893—04.07.1897 |
| Yurkevich Konstantin Nikolaevich | xodimlar maslahatchisi |  12.07.1897—08.1902 |
| Nikolay Evgenievich Bogdanovich | saroy maslahatchisi (kollej maslahatchisi) |  15.10.1902—12.04.1904 |
| Fere Vasiliy Yulianovich | saroy maslahatchisi |  12.04.1904—27.06.1905 |
| Leontiev Aleksandr Nikolaevich | xodimlar maslahatchisi |  27.06.1905—05.02.1907 |
| Mishin Vladimir Aleksandrovich | koʻchmas mulk boʻyicha maslahatchi |  05.02.1907—28.09.1909 |
| Vashchenko Aleksandr Andreevich | xodimlar maslahatchisi |  28.09.1909—1913 |
| Obuxov Semyon Nikolaevich | maslahatchi |  1913-1917 yillar |

Manbalar
--------

1. ↑  „Торғай облысы". 16-may 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-iyul 2022-yil.
2. ↑  Demoskop Weekly — Qosimsha. Statistikaliq kөrsetkіshterdің aniqtamaligʻi
3. ↑  Demoskop Weekly — Qosimsha. Statistikaliq kөrsetkіshterdің aniqtamaligʻi
4. ↑  *{{{title}}}*.