Kompyuter texnologiyalari va telekommunikatsiya sohasida **onlayn** ulanish holatini, **oflayn** esa uzilgan holatni bildiradi. Zamonaviy terminologiyada bu odatda internetga ulanishga ishora qiladi, lekin u (ayniqsa, „onlayn" yoki „liniyada" ifodalanganda) kattaroq tizimga ulangan har qanday uskuna yoki funksional blokka ishora qilishi mumkin. Onlayn boʻlish uskuna yoki quyi tizimning ulanganligini yoki foydalanishga tayyorligini bildiradi.

„Onlayn" soʻzi internetda amalga oshirilgan faoliyat va maʼlumotlarni tavsiflash uchun ishlatiladi, masalan „onlayn identifikatsiya", „onlayn qimor", „onlayn o'yin", „onlayn xarid", „onlayn" bank ishi "va „onlayn taʼlim". Xuddi shunday maʼno „kiber" va „e" prefikslari bilan ham beriladi, misol uchun „kibermakon", „kiber jinoyat", „elektron pochta" va „elektron tijorat" soʻzlari. Bundan farqli oʻlaroq, „oflayn" soʻzi internetdan uzilgan holda amalga oshiriladigan kompyuter faoliyatiga (masalan, doʻkonlardan xarid qilish) tegishli boʻlishi mumkin. „Oflayn" atamasi baʼzan „real hayotda" degan maʼnoni anglatuvchi „IRL" qisqartmasi bilan almashtiriladi.

Tarixi
------

19-asrda *"Online"* atamasi temir yoʻl va telegraf sanoatida keng tarqalgan. Temir yoʻllar uchun signal qutisi telegraf liniyasi (kabel) orqali liniya (trek) boʻylab xabarlarni joʻnatadi. Ular elektr manbayi yoki soʻnggi nuqta uskunasidan farqli oʻlaroq, kontaktlarning *zanglashiga* olib keladigan muammoga ishora qilishi mumkin edi.

1950-yildan boshlab hisoblaganda *onlayn* va *oflayn* atamalar mashinalar, jumladan, kompyuterlar va periferik qurilmalar ulangan yoki ulanmaganligini bildirish uchun ishlatilgan. Mana bu yerda 1950-yilda chop etilgan *"High-Speed Computing Devices"* kitobidan parcha:

Maʼlumotlarni keng miqyosda qisqartirish uchun avtomatik hisoblash uskunalaridan foydalanish, agar ushbu maʼlumotlarni avtomatik ravishda mashinaga avtomatik kiritish uchun mos shaklga avtomatik transkripsiya qilish uchun vositalar taqdim etilsa, muvaffaqiyatli boʻladi. Oʻlchanayotgan jarayonni boshqarish uchun qisqartirilgan maʼlumotlardan foydalaniladigan baʼzi ilovalar uchun, eng muhimi, kirishni *onlayn rejimda* ishlash uchun ishlab chiqish kerak. Onlayn rejimda kirish toʻgʻridan toʻgʻri va kechiktirmasdan maʼlumotlarni qisqartirish moslamasiga uzatiladi. Boshqa ilovalar uchun maʼlumotlarni keyinchalik mashinaga kiritish uchun mos shaklda avtomatik transkripsiyani oʻz ichiga olgan *oflayn rejimda* ishlashga yoʻl qoʻyilishi mumkin. Bu talablarni teleprinterning ishlash talablari bilan solishtirish mumkin. Masalan, baʼzi teletayp mashinalari liniyada ishlaydi. Ularning operatorlari bir zumda aloqada. Boshqa teletayp mashinalari shtamplangan qogʻoz tasmasining aralashuvi orqali tarmoqdan tashqarida boshqariladi. Xabar lentaga teshilgan teshiklar orqali saqlanadi va keyinchalik lentani boshqa mashinaga berish orqali uzatiladi.

Misollar
--------

### Oflayn elektron pochta

Ushbu tushunchalardan elektron pochta bilan umumiy foydalanishga misollardan biri bu pochta foydalanuvchi agenti (MUA) boʻlib, u onlayn yoki oflayn holatda boʻlishi mumkin. Bunday MUAlardan biri Microsoft Outlook hisoblanadi. Onlayn boʻlsa, u pochta serverlariga ulanishga harakat qiladi (masalan, muntazam ravishda yangi pochta borligini tekshirish uchun), oflayn boʻlganda esa ulana olmaydi. MUA ning onlayn yoki oflayn holati u ishlayotgan kompyuter va internet oʻrtasidagi ulanish holatini har doim ham aks ettirmaydi, yaʼni kompyuterning oʻzi onlayn boʻlishi mumkin. Xuddi shunday, kompyuter talab boʻyicha dial-up ulanishidan foydalanish uchun sozlanishi mumkin (masalan, Outlook kabi dastur serverga ulanishga harakat qilganda), lekin foydalanuvchi Outlook har doim shunday sozlanganda ushbu qoʻngʻiroqni ishga tushirishni xohlamasligi mumkin.

### Oflayn media ijrosi

Ushbu tushunchalardan foydalanishning yana bir misoli raqamli audio texnologiyasidir. Magnitofon, raqamli audio muharriri yoki onlayn boʻlgan boshqa qurilma soati sinxronizatsiya bosh qurilmasi soati nazorati ostida boʻlgan qurilmadir. Sinxronizatsiya ijroni boshlaganida, onlayn qurilma avtomatik ravishda master bilan sinxronlanadi va yozuvning oʻsha nuqtasidan oʻynashni boshlaydi. Oflayn boʻlgan qurilma tashqi soat maʼlumotnomasidan foydalanmaydi va oʻzining ichki soatiga tayanadi. Sinxronizatsiya ustasiga koʻplab qurilmalar ulangan boʻlsa, koʻpincha bitta qurilmaning chiqishini eshitishni istasa, uni oflayn rejimga oʻtkazish qulay boʻladi, chunki agar qurilma onlayn oʻynatilsa, barcha sinxronlashtirilgan qurilmalar ijro etish nuqtasini topishi kerak boʻladi.

### Oflayn sayohat

Ushbu tushunchalarning umumiy qoʻllanilishining uchinchi misoli — bu onlayn yoki oflayn holatda boʻlishga koʻrsatma berilishi mumkin boʻlgan veb brauzerdir. Brauzer faqat onlayn holatda boʻlganda serverlardan sahifalarni olishga harakat qiladi. Oflayn holatda foydalanuvchilar **oflayn koʻrishni** amalga oshirishlari mumkin, bu yerda sahifalarni onlayn holatda avval yuklab olingan sahifalarning mahalliy nusxalari yordamida koʻrish mumkin. Bu kompyuter oflayn boʻlganda va Internetga ulanish imkonsiz yoki istalmaganda foydali boʻlishi mumkin. Sahifalar foydalanuvchi tomonidan oldindan onlayn koʻrish natijasida yoki brauzer onlayn holatda boʻlganda yangilanadigan baʼzi veb sahifalarning mahalliy nusxalarini saqlash uchun sozlangan brauzer tomonidan aniq tarzda veb brauzerning shaxsiy keshiga yuklab olinadi. Bunday veb brauzerlardan biri Internet Explorer hisoblanadi. Sahifalar Favourites roʻyxatiga qoʻshilganda, ular „oflayn koʻrish uchun mavjud" deb belgilanishi mumkin. Internet Explorer belgilangan sahifaning va ixtiyoriy ravishda u bogʻlangan barcha sahifalarning mahalliy nusxalarini yuklab oladi. Internet Explorer 6-versiyasida toʻgʻridan toʻgʻri havolalar darajasi, isteʼmol qilinishi mumkin boʻlgan mahalliy disk maydonining maksimal miqdori va mahalliy nusxalarning yangilanganligini tekshirish uchun jadvalni har biri uchun sozlash mumkin.

Rivojlanayotgan mamlakatlar qishloq hududlari va qamoqxonalar kabi tegishli internet aloqasiga ega boʻlmagan jamoalar uchun WiderNet eGranary Digital Library kabi oflayn maʼlumotlar doʻkonlari maʼlumotlarga oflayn rejimda kirishni taʼminlaydi. Yaqinda Internet Arxivi USB flesh-disklar va SD kartalar yordamida yangilanishi mumkin boʻlgan arzon serverlardagi materiallarga kirishni taʼminlash uchun oflayn server loyihasini eʼlon qildi.

### Oflayn xotira

Xuddi shunday, oflayn xotira — bu „inson aralashuvisiz tizim tomonidan talab boʻyicha darhol foydalanish uchun mavjud boʻlmagan" kompyuter maʼlumotlarini saqlashni oʻz ichiga oladi.

### Oflayn xabarlar

Oʻsib borayotgan aloqa vositalari va ommaviy axborot vositalari bilan oflayn va onlayn soʻzlari juda tez-tez ishlatiladi. Agar biror kishi xabar almashish vositasida faol boʻlsa va xabarlarni qabul qila olsa, u onlayn xabar deb ataladi va agar u mavjud boʻlmasa, xabar odam qaytib kelganida koʻrish uchun qoldirilsa, u oflayn xabar deb ataladi. Xuddi shu kontekstda, shaxsning mavjudligi onlayn, mavjud emasligi esa oflayn deb ataladi.

### Fayl tizimlari

Fayl tizimlari kontekstida „onlayn" va „oflayn" „oʻrnatilgan" va „oʻrnatilmagan" soʻzlari bilan sinonim hisoblanadi. Masalan, fayl tizimlarining oʻlchamini oʻzgartirish imkoniyatlarida „onlayn oʻsish" va „onlayn kichraytirish" mos ravishda ushbu fayl tizimiga ajratilgan boʻsh joyni uni ajratmasdan oshirish yoki kamaytirish qobiliyatini anglatadi.

Umumlashtirish
--------------

Onlayn va oflayn atamalari hisoblash va telekommunikatsiyadan insonlarning shaxslararo munosabatlari sohasiga umumlashtirildi. Onlayn va oflayn deb hisoblangan narsalar oʻrtasidagi farq sotsiologiya sohasida oʻrganilishi kerak boʻlgan mavzuga aylandi.

Onlayn va oflayn oʻrtasidagi farq anʼanaviy ravishda kompyuter vositachiligidagi aloqa va yuzma-yuz muloqot oʻrtasidagi farq sifatida koʻriladi. Onlayn — bu virtuallik yoki kiberfazo, oflayn — bu haqiqat (yaʼni, haqiqiy hayot yoki „meatspace")Don Slater „Social Relationships and Identity On-line and Off-line",*. Handbook of New Media: Social Shaping and Consequences of ICTs* Leah:. Sage Publications Inc, 2002 — 533–543 bet. ISBN 0-7619-6510-6. 

Slaterning taʼkidlashicha, onlayn va oflayn oʻrtasidagi farqni kamaytirish uchun huquqiy va tartibga soluvchi bosimlar mavjud, bunda „onlaynni oflaynga oʻzlashtirish va farqni yoʻq qilish tendensiyasi" mavjud, ammo bu onlayn munosabatlarning qisqarishini anglatmaydi. U onlayn munosabatlarga katta huquqiy maqom berilishi mumkin, deb taxmin qiladi (shartnomaviy munosabatlar, masalan, biznes operatsiyalari, onlayn rejimda allaqachon ularning oflayn hamkasblari kabi „haqiqiy" koʻrinishini taʼkidlaydi). U, shuningdek, onlayn/oflayn farqni 10 yil ichida odamlar „ancha gʻalati va unchalik tushunarsiz" deb koʻrishlari mumkin, deb taxmin qiladi.

Yana qarang
-----------

* Kompyuter tarmoqlari
* Juda Onlayn
* NLS yoki „on-Line tizimi"
* Oflayn oʻquvchi
* Tezda § Kompyuterdan foydalanish
* Onlayn algoritm
* Onlayn va oflayn algoritmlar
* Onlayn tahrirlash va oflayn tahrirlash — videoni tahrirlashda onlayn / kontur farqi
* Onlayn oʻyinlar
* Onlayn identifikatsiya
* *Onlayn* (jurnal)
* Onlayn koʻngillilik
* Ochiq kirish (nashr qilish)
* Mavjudlik
* Obroʻ-eʼtibor
* Veb-saytni aks ettirish dasturi

Manbalar
--------

1. ↑  Federal Standard 1037C
2. ↑  „online". *Dictionary of British and World English*.  Oxford University Press. 2012-yil 11-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2015-yil 31-yanvar.
3. ↑  „Synonyms of online in English". *Oxford Dictionary*.  Oxford University Press. 2014-yil 20-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2015-yil 31-yanvar.
4. ↑  „19 things we miss about the early days of the web". *Den of Geek*. 2020-yil 6-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 7-aprel.
5. ↑  Great Britain Board of Trade*. Great Britain Railways: Accidents. Court of Inquiry Reports*, 1874 — 33 bet. 2015-yil 8-aprelda qaraldi. „train on line."
6. ↑  William Lynd*. The practical telegraphist and guide to the telegraph service*, 1885 — 47 bet. 2015-yil 8-aprelda qaraldi.
7. 1 2  The staff of Engineering Research Associates, Inc.*. High-Speed Computing Devices* Stiffler:. McGraw Hill Book Company, Inc. 1950 — 19 bet. 2022-yil 2-sentyabrda qaraldi.
8. ↑  Bill Mann*. How to Do Everything with Microsoft Office Outlook 2003*. McGraw-Hill Professional, 2003 — 76–77 bet. ISBN 0-07-223070-3.
9. ↑  Bill Gibson*. Audiopro Home Recording Course: A Comprehensive Multimedia Audio Recording Text*. Hal Leonard, 1998 — 155 bet. ISBN 0-87288-715-4.
10. ↑  Arabella Dymoke „an a to z of internet terms",*. Good Web Guide*. The Good Web Guide Ltd, 2004 — 17 bet. ISBN 1-903282-46-2.
11. ↑  Paul Heltzel „Wireless Road Tricks",*. The Complete Idiot's Guide to Wireless Computing and Networking*. Alpha Books, 2002 — 205 bet. ISBN 0-02-864287-2.
12. ↑  Glen Waller*. The Internet Companion: The Easy Australian Guide*. UNSW Press, 2000 — 110–112 bet. ISBN 0-86840-499-3.
13. ↑  Brian Barber „Configuring Internet Technologies",*. Configuring and Troubleshooting Windows XP Professional*. Syngress Publishing, 2001 — 285–389 bet. ISBN 1-928994-80-6.
14. ↑  „The eGranary Digital Library" (en). *er.educause.edu*. Qaraldi: 2020-yil 8-yanvar.
15. ↑  „Internet Archive: Offline Archive". *archive.org*. Qaraldi: 2020-yil 8-yanvar.
16. ↑  Sheikh, Tariq Hussain*. Internet And Web Technology* (en). Booksclinic Publishing, 2020-02-11. ISBN 978-93-89757-56-9.
17. ↑  Don Slater „Social Relationships and Identity On-line and Off-line",*. Handbook of New Media: Social Shaping and Consequences of ICTs* Leah:. Sage Publications Inc, 2002 — 533–543 bet. ISBN 0-7619-6510-6.
18. ↑  Don Slater „Social Relationships and Identity On-line and Off-line",*. Handbook of New Media: Social Shaping and Consequences of ICTs* Leah:. Sage Publications Inc, 2002 — 533–543 bet. ISBN 0-7619-6510-6.