Luganskdagi 12-asr *balbalidagi* qipchoq portreti.
**Qipchoqlar** yoki **Polovetslar** — oʻrta asrlarda mavjud boʻlgan Turkiy urug'lar birlashmasi. Uning tarkibiga pecheneg, qadimgi boshqird, va boshqa xalqlarni kirgan. Sharqiy qipchoqlar kimek, qoraxitoy va boshqalar bilan birlashgan. Ularning barchasi *qipchoq* etnonimi bilan aniqlangan. Moʻgʻul boʻlishi mumkin boʻlgan guruhlar va qabilalar ham Sharqiy Qipchoq konglomerati tarkibiga kiritilgan. Piter Goldenning taʼkidlashicha, olberlilar para-moʻgʻul xitanlari oʻrtasidagi ijtimoiy-siyosiy oʻzgarishlar, masalan, Liao sulolasining qulashi va qoraxitoylarning shakllanishi tufayli gʻarbga surilgan va oʻzlarini Sharqiy Qipchoq konfederatsiyasiga qoʻshib. Ular oxir-oqibat bu yerga kelgan. Hukmron qatlam va elitaning bir qismini tashkil qiladi. Oltin oʻlberlilarni xitoy manbalarida *Xi*, turkiy yozuvlarda T*atabi* sifatida qayd etilgan qaylar bilan birlashtiradi. Moʻgʻul yoki paramoʻgʻul millatiga mansub boʻlgan, ehtimol Syanbeydan kelib chiqqan.

Xitoy tarixida qipchoqlar haqida faqat bir necha marta tilga olingan: masalan, Yuan generali Tutuxaning kelib chiqishi qipchoq qabilasining Ölberli. yoki qipchoqlarning vatani, otlari, qipchoqlarning fiziognomiyasi va psixologiyasi haqida baʼzi maʼlumotlar.

Qipchoqlar birinchi marta fors geografi ibn Xordadbehning „Yoʻllar va saltanatlar kitobi" asarida shimoliy turkiy qabilalar sifatida toquz oʻgʻuz, karluklar, kimeklar, oʻgʻuzlar, *jfr* (*jikil* soʻzidan buzib olingan yoki *pejgʻarglar* uchun *majfarni* ifodalagan) dan keyin bir maʼnoda tilga olingan. Aðkish va Yenisey qirgʻizlaridan oldin. Qipchoqlar 8-asrga oid Moyun chur bitiklarida *Turk-Qibchaq* tarzida paydo boʻlgan boʻlsa kerak, ellik yil davomida Turk xoqonligi tarkibida boʻlgan; shunga qaramay, bu attestatsiya noaniq, chunki yozuvdagi zararlar faqat (\* *-čaq* yoki *čiq*) oʻqilishi mumkin. Qipchoqlarni, Klyashtorniyning yozishicha, O‘rxun yozuvlaridagi [ **Al** ] (jángínī; pinyin: Xuè-Yántuó) xitoy manbalarida. shunga qaramay, Zuev (2002) *zēyuèshī* (< MC \* *kiwat-jiwat-siet*)ni Ezhim daryosi vodiysidagi Kurushi toponimi bilan aniqladi (Ch. *Ayan* < MCh. hànì \* *a-iam* < OTrk). *Ayam*) Tuva depressiyasida. Tilshunos Bernard Karlgren va baʼzi sovet olimlari (masalan Lev Gumilyov.) qipchoqlarni bir paytlar Xiongnular tomonidan bosib olingan *Qūshé ~ Qūshi* (kūshí) bilan bog‘lashga harakat qilgan; biroq, Golden bu bogʻlanishni dargumon deb hisoblaydi, chunki xiiangning qadimgi xitoycha talaffuzi \* *xut m-lak* va Sharqiy Xan xitoycha \* *kʰut źa* ~ *kʰut jak/jɑk* (Schuessler tomonidan qayta tiklanganidek, 2009:314,70). Qipchoqlar va kumanlar oʻrtasidagi munosabatlar aniq emas.

Turk xoqonligi tarkibiga kirganda, ular Oltoy hududida yashagan. Xoqonlik parchalanib ketgach, ular Kimek konfederatsiyasi tarkibiga kirdi va ular bilan Irtish, Ishim va Tobol daryolarigacha tarqaldi. Keyin ular islomiy manbalarda paydo boʻlgan. 9-asrda Ibn Xordodbeh ular Kimek konfederatsiyasi tarkibida muxtoriyatga ega ekanligini koʻrsatdi. Ular kimeklarga 8-asr yoki 9-asr boshlarida kirib kelgan va yetti asl qabiladan biri boʻlgan. 10-asrda *"Hudud al-Olam"* da qipchoq podshosini kimeklar tayinlagani aytiladi. Qipchoqlar boshchiligida boʻlgan kimek konfederatsiyasi Oʻgʻuz yerlariga koʻchib oʻtdi va Sirdaryodagi Sigʻnoq qipchoqlarning shahar markaziga aylandi. Qipchoq qoldiqlari Sibirda qolgan, boshqalari esa Qun koʻchishida gʻarbga surilgan. Natijada qipchoqlarning uchta guruhi vujudga keldi.

* Pontiy-Kaspiy choʻlidagi qipchoqlar.
* Xorazmiylar sulolasi bilan bogʻliq boʻlgan Sirdaryo qipchoqlari.
* Sibir qipchoqlari, keyinchalik Sibir tatarlarini tashkil qilgan.

11-asr boshlarida turkiy koʻchmanchilarning islom olamiga katta koʻchishi kuzatildi. Birinchi toʻlqinlar Qoraxoniylar xonligida 1017-18 yillarda qayd etilgan. Kumanlar qipchoqlarni bosib olganmi yoki shunchaki qipchoq-turk qabilalarining boshliqlarimi, nomaʼlum. 12-asrga kelib, kublar va qipchoqlarning ikkita alohida konfederatsiyasi birlashdi.

 Kumaniya c. 1200.
Moʻgʻullar qipchoqlarni til va madaniyatdagi oʻxshashliklarini koʻrsatib, alanlarni magʻlub etishdi. Shunga qaramay, qipchoqlar navbatdagi magʻlubiyatga uchradilar. Köten *xonligi* davrida qipchoqlar Kiev knyazligiga (ruteniyaliklar) qochib ketishgan, u yerda qipchoqlar bir necha nikoh munosabatlariga ega boʻlgan, ulardan biri Kötenning kuyovi Galisiyalik Mstislav Mstislavich edi. Rutinlar va qipchoqlar moʻgʻullarga qarshi ittifoq tuzdilar va ularni topish uchun Dneprda }}.

Koʻchmanchi qipchoqlar 1236-yilda Volgadan oʻtganlarida moʻgʻullarning asosiy nishoni boʻlgan. Magʻlubiyatga uchragan qipchoqlar asosan moʻgʻullar safiga kirgan, boshqalari esa gʻarbga qochib ketgan. Köten 40 000 oilani Vengriyaga olib kirdi, u yerda qirol Bela IV nasroniylashganliklari evaziga ularga boshpana berdi. Qochqin qipchoqlar Köten oʻldirilgandan keyin Vengriyadan qochib ketishgan.

Qipchoqlar va kumanlar qulagandan keyin Yevropada yollanma askarga aylanib, qul jangchi sifatida qabul qilingani maʼlum boʻlgan.

Tili
----

Qipchoq-Kum konfederatsiyasi turkiy tilda gaplashgan. Qipchoq-kimek konfederatsiyasidagi moʻgʻul til elementlari „tasdiqlanmagan" boʻlsa-da, bu konfederatsiya tarkibidagi tatar qabilasi, ehtimol, turklashgan moʻgʻul tilida soʻzlashuvchilar boʻlgan.

Qipchoqlar va kumanlar turkiy tilda (qipchoq tili, kuman tili) so‘zlashgan hamda saqlanib qolgan. Eng muhim yozuvi 13-asr oxirlarida qipchoq, kuman va lotin tillaridagi so‘zlar lug‘ati *Codex Cumanicus* hisoblanadi. Misrda turkiyzabon mamluklarning boʻlishi ham bir qancha eski turkiy tillarni oʻrganishda muhim ahamiyatga ega boʻlgan qipchoq/quman-arab lugʻatlari va grammatikalarini tuzishga turtki boʻldi.

Arman diasporasi vakillari 13-asr oxirida Qrim yarim orolidan Polsha -Ukraina chegarasiga koʻchib oʻtganlarida oʻzlari bilan turkiy til boʻlmish qipchoq tilini ham olib kelishgan. Ular hozirgi Ukrainaning Lvov va Kamianets-Podilskiy hududlariga joylashtirildi.

Kuman tili 18-asrda Vengriyadagi Kumaniya mintaqasida yoʻq boʻlib ketdi.

Dini
----

Qipchoqlar tangrilikka amal qilganlar. Musulmonlarni qabul qilish islom markazlari yaqinida sodir boʻlgan. Ayrim qipchoqlar va kumanlar 11-asr atrofida gruzinlarning taklifiga koʻra xristianlikni qabul qilganliklari maʼlum boʻlib, ular musulmonlarga qarshi toʻqnashuvlarda ittifoqchi boʻlishgan. Gruziya qiroli David IVning iltimosiga koʻra koʻpchilik suvga choʻmgan, u ham Qipchoq xoni Oʻtrokning qiziga uylangan. 1120-yildan qipchoq milliy nasroniy cherkovi va muhim ruhoniylar mavjud edi. Moʻgʻullar istilosidan soʻng Oltin Oʻrda qipchoqlari orasida islom dini shuhrat qozondi.

Madaniyati
----------

### Qoʻrgʻon stelalari

Konfederatsiyalar
-----------------

### Kimek

Qipchoqlar 8-asr yoki 9-asr boshlarida ettita asl qabiladan biri sifatida kirgan konfederatsiya yoki qabila ittifoqi tarixshunoslikda kimek (yoki kimak) nomi bilan mashhur. Turkiy yozuvlarda bu nomdagi davlat qayd etilmagan. 10-asrga oid "Hudud ul-Olam "da oʻn bir leytenantga ega boʻlgan *xoqon* (podshoh) tomonidan boshqariladigan „Kimak mamlakati" haqida soʻz boradi}}

Yana qarang
-----------

| Turkiy xalqlar tarixi XIV asrga qadar |
| --- |
| History of the Turkic peoplesHistory of the Turkic peoples |
| **Turk xoqonligi** 552-744 |
| * G'arbiy Turk xoqonligi
* Sharqiy Turk xoqonligi
 |
| **Xazar xoqonligi** 618-1048 |
| **Sirtor** 628-646 |
| **Kangar birlashmasi** 659-750 |
| **Turk Shahi** 665-850 |
| **Turkash xoqonligi** 699-766 |
| **Kimaklar xoqonligi** 743-1035 |
| **Uygʻur hoqonligi** 744-840 |
| **Og'uz Yabg'u davlati** 750-1055 |
| **Qarluk Yabg'u davlati** 756-940 |
| **Qoraxoniylar davlati** 840-1212 |
| **Kansa Uyg'ur davlati** 848-1036 |
| **Qocho** 856-1335 |
| **Bijanak xoqonligi** 860-1091 |
| **Gʻaznaviylar imperiyasi** 963-1186 |
| **Saljuqiylar davlati** 1037-1194 |
| * **Konya sultonligi**
 |
| **Dashti qipchoq** 1067-1239 |
| **Xorazmshohlar imperiyasi** 1077-1231 |
| **Keraitlar** 11th century-13th century |
| **Dehli sultonligi** 1206-1526 |
| * **Mamluk sulolasi**
* **Halji sulolasi**
* **Tugʻloqiy sulolasi**
 |
| **Qarluqidlar** 1224-1266 |
| **Oltin Oʻrda** 1240s-1502 |
| **Mamluklar davlati** 1250-1517 |
| * **Bahriy sulolasi**
 |

* Afgʻon qipchoqlari
* Nagaybäk
* Markaziy dasht tarixi

Eslatmalar
----------

1. ↑  Schuessler (2014) reconstructs 屈射's 200 BCE Old Chinese pronunciation as *k(ʰ)ut-źak*

Manbalar
--------

1. 1 2 3  Agajanov 1992. sfn error: no target: CITEREFAgajanov1992 (help)
2. ↑  Golden, Peter (1987). "Cumanica II: The Ölberli (Ölperli): The Fortunes and Misfortunes of an Inner Asian Nomadic Clan". *Archivum Eurasiae Medii Aevi* **VI**: 16–22.. Qaraldi: 2 May 2022. Qipchoqlar]]
3. ↑  Golden, Peter (2006). "Cumanica V: The Basmils and Qipchaqs". *Archivum Eurasiae Medii Aevi* **15**: 16–17. .
4. ↑  Toqtoʻa et al. Yuanshi, vol. 128 Tutuha
5. ↑  Xu Qianxue, *Zizhi Tongjian Houbian* (17th century) Vol. 141-142. Zhejiang University Copy p. 42 of 124 „欽察部去中國三萬餘裏夏夜極短日蹔沒輙出土産良馬富者以萬計俗祍金革勇猛剛烈青目赤髪" en. „The Kipchak tribe is situated at a distance of over 30,000 li from China. In summer, the evening is extremely short; the sun temporarily sets then immediately rises. Their soil produces good horses, that the rich people count by ten thousands. They customarily sleep armed and armored; they are courageous, fierce, firm, and vehement; [they are] blue/green-eyed and red-haired". Note: the expression „祍金革" lit. „to lie/to sleep with metal and leather > to sleep armed and armored" is not to be taken literally; it is a Chinese literary trope about the northerners' supposedly rugged and hardy nature; e.g. *Liji* „Zhong Yong" quote: „衽金革，死而不厭，北方之強也，而強者居之。", tr.: „To sleep armed and armored, to die undismayed; those are strengths in the north, the forceful dwell there."
6. ↑  Waldman, Carl; Mason, Catherine, eds (2006). "Kipchaks". *Encyclopedia of European Peoples*. Infobase Publishing. 475–476 b. ISBN 978-1-4381-2918-1. .
7. ↑  *Moyun Chur inscriptions* „Note 207" at Türik Bitig
8. ↑  Du You, *Tongdian*, vol. 199 "„自厥越失、拔悉彌、駮馬、結骨、火燖、觸木昆諸國皆臣之" tr. „Many states such as Jueyueshi, Basmyls, Boma, Kirghizes, Khwarazmians, and Chumukun, etc. all submitted themselves (to Duolu Qaghan)."
9. ↑  Gumilev, L. N. (2006). „İklim Değişiklikleri ve Göçebe Göçleri". (A. Batur, trans.), *Avrasyadan Makaleler I*, (pp. 131-151). İstanbul: Selenge Yayınları. p. 140 of pp. 131-151
10. ↑  Schuessler, Axel (2014). "Phonological Notes on Hàn Period Transcriptions of Foreign Names and Words" (PDF). *Studies in Chinese and Sino-Tibetan Linguistics: Dialect, Phonology, Transcription and Text*. Language and Linguistics Monograph Series. Taipei, Taiwan: Institute of Linguistics, Academia Sinica **(53)**. p. 273
11. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13  Golden 1990. sfn error: no target: CITEREFGolden1990 (help)
12. ↑  Vásáry 2005. sfn error: no target: CITEREFVásáry2005 (help)
13. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  May 2016. sfn error: no target: CITEREFMay2016 (help)
14. ↑  Peter B. Golden (1992). An Introduction to the History of the Turkic People. O. Harrassowitz. pp. 184-185.
15. ↑  An Armeno-Kipchak Chronicle on the Polish-Turkish Wars in 1620-1621, Robert Dankoff, p. 388
16. ↑  Roux 1997. sfn error: no target: CITEREFRoux1997 (help)
17. ↑  *Central Asiatic Journal*. O. Harrassowitz, 1998.
18. ↑  Hudud al-ily sleep armed and armored; by nature, they are courageous, fierce, and firm; [they are] blue/green-eyed and red-haired.<ref>Lee 2017, s. 207 harvnb error: no target: CITEREFLee2017 (help)