Bahrom va Dilorom
Sabʼai sayyor (yetti sayoh) asari va uning yozilish tarixi, bizga bu asarning qanchalik nodir asar ekanini koʻrsatadi. Alisher Navoiy oʻz "Xamsa"sining toʻrtinchi dostoni boʻlmish "Sab’ai sayyor" asarini yozishga kirishar ekan, Nizomiy va Xusrav Dehlaviylarning an’analarini davom ettirib, Eron shohlaridan boʻlgan Bahrom binni Yazdijurdning hayoti va faoliyatiga murojaat etishni lozim topdi. Ajam mamlakati tarixiga bagʻishlangan barcha asarlarda bu hukmdorning taxtga chiqishi bilan bogʻliq ajoyib hodisalar, uning adolatli siyosati,
qiziqarli hayot tarzi, "Havarnaq" deb atalgan muhtasham qasr qurdirishi, ov qilishga boʻlgan ishtiyoqi, Diloromi changi nomli sozanda va xonanda qiz bilan munosabatlari,
shuningdek, halokati tafsilotlari atroflicha bayon qilinadi. Alisher Navoiyning "Tarixi mulki ajam" asarida ham shoh Bahrom faoliyati ancha keng aks ettirilgan. Shoir jahon tarixidan munosib joy egallagan ushbu hukmdor haqida qalam surishga kirishar ekan, oʻz salaflariga
qaraganda boshqacharoq gʻoyaviy-badiiy niyatni oʻz oldiga maqsad qilib qoʻydi, ya’ni dostonda shoh Bahromning taxt egallashi bilan bogʻliq voqealardan boshlab oʻlimiga qadar yuz bergan barcha hodisalarni toʻla tasvirlash yoʻlini tanlamay, uning Dilorom bilan munosabatinigina bayon qilish va u voqe’likni shoh va uning kanizi oʻrtasidagi yuksak, pokiza va samimiy muhabbat tarixiga aylantirishni, asardan oʻrin oladigan yetti hikoyani esa bevosita asosiy mavzu bilan uzviy bogʻliq holda bayon etishni ma’qul deb bildi. Chunki bir shoir tasvirlagan tarixni yana takrorlash nomaqbulligi, ya’ni:

>  Bir deganni iki demak xush emas,
> 
> 
>  – Soʻz chu takror topti, dilkash emas.
> 
> 

qayta oʻzgarishsiz takrorlash shart emas deb ta’kidlab, shu usulni tanlagan edi.

Asarning yaralishi
------------------

Oʻzidan oldin bitilgan "Xamsa"lardagi Bahrom ta’rifi ham shoirga yoqmagan

edi, xususan, asarda bir qator kamchiliklar koʻzga tashlanib turardi.

>  Biri bukim, yoʻq, anda moyayi dard,
> 
> 
> Qildilar ishq soʻzidin ani fard.  
> 
> Kim birov mehridan bari boʻlgʻay,  
> 
> Boqma, gar mehri xovariy boʻlgʻay!  
> 
> Boʻlsa tarix alarga gar matlub,  
> 
> Anda soʻz bogʻlamoq emasdur xoʻb.
> 
> 
> 

Yetti qasrga olib kelingan malikalarga murojaat qilib:

>  Hukm qilgʻayki, siz fasona dengiz,  
> 
> 
> 
> Demangiz uzru, bebahona dengiz!  
> 
>   
> 
> Boʻlung uygʻoqlik ichra farsuda,  
> 
> Men boʻlay uyqu ichra osuda.
> 
> 
> 

deb buyruq berishini nodonlik deb baholagan edi shoir, qizlarning afsona aytishini ham haqiqatdan uzoq hodisa, deb hisoblaydi va:

>  Boʻlsa ham aql man qilmasmu?  
> 
> 
> 
> Qissa aytur kishi topilmasmu?
> 
> 
> 

deb ta’kidlar ekan, Bahromni butun doston boʻyicha maqtashni nojoiz deb biladi.

>  Boʻldi, farzan, bu nav bul’ajab ish,  
> 
> 
> 
> Bul’ajabroq yana bu ish boʻlmish.  
> 
>   
> 
> Ki munungdek iki vahidi zamon,  
> 
> Har bir oʻz vaqtida faridi zamon.  
> 
>   
> 
> Buyla nodon uchun yozib avsof,  
> 
> Anga qilgʻaylar oʻzlarin vassof.  
> 
>   
> 
> Har birmi nazmida koʻrub koʻp ranj,  
> 
> Qilgʻay oʻz "Panj ganji" din bir ganj.  
> 
>   
> 
> Alloh-Alloh! Ne ganj boʻlgʻay bu!  
> 
> Sarbasar elga ranj boʻlgʻay bu!
> 
> 
> 

deb taassuf izhor qilgan edi.

Sabai sayyor
Oʻz salaflari ijodida Bahrom qiyofasining bu xildagi tasviri, shoir ta’kidlashicha, ular yashagan zamonlar, XII-XIII asrlardagi adabiy-ijodiy tamoyillar, badiiy an’analar bilan ham izohlanadi. Chunki mazkur bosqichda tarixiy qahramonlarni tasvirlashda ular shaxsi bilan bogʻlangan voqea-hodisalarni aynan ifodalash usuli hukmronlik qilardi. Alisher Navoiy esa faqat Sharq adabiyoti emas, ayni chogʻda Gʻarb adabiyotiga ham xos boʻlgan bu xil an’analarga zid ravishda tarixiy shaxslarning an’anaviy qiyofalarini ijodkor belgilagan gʻoyaviy badiiy niyat asosida keskin oʻzgartirish usulini qoʻllash mutlaqo yangicha va betakror timsollarni yaratishga qoʻl kelishini dastlab "Farhod va Shirin" dostonida isbotlab bergan edi. Shoir oʻzining "Sab’ai sayyor" dostonida ham shu usulga murojaat qilib, Bahrom qiyofasida chinakam oshiq shoh qiyofasini chizib berdi. Navoiyning ta’kidlashicha, Nizomiy va Xusrav Dehlaviylar shoh Bahrom tarixi bilan bogʻliq voqea-hodisalarni madh etish bilangina cheklanib qolganlar. Faqat tarixnigina takrorlash esa ulugʻ ijodkorlarga munosib emasdir, deb yozar ekan, shoir faqat boʻlib oʻtgan voqealarnigina tasvirlash uchun adabiy asar emas, tarixiy asar yozish kerak edi, degan fikrni bildiradi. Har ikki dostonda oʻzini qoniqtirmagan jihatlar ustida soʻz borar ekan, Navoiy:

>  Biri bukim, yoʻq anda moyai dard,  
> 
> 
> 
> Qildilar ishq soʻzidin ani fard.  
> 
> Kim birov mehrdin bari boʻlgʻay,  
> 
> Boqma, gar mehri xovariy boʻlgʻay.  
> 
> ...Yana bir buki, anda ba’zi ish,  
> 
> Zohiran nomunosabat tushmish.
> 
> 
> 

deb davom etar, Bahromning yetti qasr qurdirib, ularga yetti mamlakat shohlari qizlarini olib kelib, uyqusi kelmagan chogʻlarda ularni afsona aytishga majbur qilishini tanqid qilar ekan:

>  Tongdin oqshomgʻa tegru pay-darpay,  
> 
> 
> 
> Ulki ichgay qadah toʻla-toʻla may.  
> 
>   
> 
> Anga xud gʻaflat oʻldi da’bu sifat,  
> 
> Uyqusigʻa fasona ne hojat?  
> 
>   
> 
> Boʻlsa ham aql man’ qilmasmu,  
> 
> Qissa aytur kishi topilmasmu?
> 
> 
> 

deb yozgan. Alisher Navoiy dostonining kirish qismlari Sharq adabiyotidagi an’anaga muvofiq Alloh hamdi va Unga munojot, Muhammad rasululloh sallollohu alayhi va sallam na’tlari va me’rojnoma (I-IV boblar), soʻz ta’rifi (V bob), Nizomiy, Xusrav Dehlaviy, Jomiylar madhi (VI-VII boblar), asarning yaratilish tarixi (VIII bob), Sulton Husayn va malika madhlari (IX-X boblar), shoh Bahrom ta’rifiga bagʻishlangan boblardan iborat boʻlib, asar voqealari esa XII bobdan boshlanadi. Asarning yaratilish tarixi, nomi, hajmi doston oxiridagi 37-bobda quyidagicha koʻrsatilgan:

>  Lutf bu nazm aro bagʻoyatdur,  
> 
> 
> 
> Gʻaraz ammo yeti hikoyatdur.  
> 
>   
> 
> Chunki qoyil yeti musofir edi,  
> 
> Ki alar sayr ishiga mohir edi.  
> 
>   
> 
> Boʻldi chun bu raqam ishi tayyor,  
> 
> Qoʻydum otini "Sab’ai sayyor".  
> 
>   
> 
> Tortqanda bu turfa savtu madin,  
> 
> Bayti besh mingta tortti adadin.  
> 
>   
> 
> Manga ayyomi garchi yod ermas,  
> 
> Leku toʻrt oydin ziyod ermas.  
> 
>   
> 
> Boʻlsam oʻzga umurdin emin,  
> 
> Bor edi toʻrt hafta ham mumkin.  
> 
>   
> 
> ...Garchi tarixi erdi sekkiz yuz,  
> 
> Sakson oʻtmish edi yana toʻqqiz.
> 
> 
> 

Demak, asardan maqsad yetti hikoyat boʻlgani va ularni
yettita musofir-sayyoh aytib berishgani uchun shoir uni "Sab’ai sayyor" ("Etti sayyoh") deb nomlagan. Doston 5000 ga yaqin
baytdan iborat, uni yozish uchun Navoiy toʻrt oy vaqt sarflagan. Agar bu vaqtda davlat va jamoatchilik ishlari bilan
ham band boʻlmaganida uni toʻrt haftada yozib tugatishim ham mumkin edi, deb ta’kidlaydi shoir. Shu bob oxirrogʻida dostonning 889 (melodiy 1484) yili tugallangani koʻrsatib oʻtilgan. Dostonning asosiy qismlari 24 bobdan iborat boʻlib, keyingi uch bobda shoir oʻlimning muqarrarligi (36-bob), shoh Bahromni tushida koʻrganligi (37-bob), "Sab’ai sayyor" asari haqidagi fikrlari (38-bob)ni ifoda etib, uni:

> 
> Xalqqa zebi torak ayla ani!  
> 
> Uqugʻangʻa muborak ayla ani!  
> 
> Yetti aflokni anga yor et!  
> 
> Yetti iqlim elin xaridor et!
> 
> 
> 

degan baytlar bilan Navoiy Sabʼai sayyor dostonini tamomlaydi.

Asardan parcha
--------------

Shoh Bahrom Rum bilan Chinni oʻziga boʻysundirgach, Chin xoqoni bilan Rum qaysari unga tobe’ boʻlib qoladilar. Keyinchalik yetti iqlim shohi unga boj toʻlaydigan boʻldi. Farmonga koʻra xiroj toʻlashi kerak boʻlgan har bir hukmdor zarur mablagʻni har yili toʻplab poytaxtga oʻz vaqtida yuborib
turishlari shart edi. Tobe’ mamlakatlarda olingan hosildan ham toʻxtovsiz sovgʻa-salomlar kelib turardi. Shoh Bahrom esa ertadan kechgacha ayshu ishrat bilan band boʻlib, musiqa va ashula tinglash bilan orom olardi. Uning saroyida eng mashhur sozandayu hofizlar toʻplangan boʻlib, ular hamma joyda hukmdorga hamrohlik qilishardi. Shoh Bahrom kunlari ovsiz oʻtmas, kechalari esa xilmaxil soz, jonbaxsh ashulalarni tinglashni yoqtirardi. Ov vaqtida
qaysi tomonga oʻq otsa, albatta biror hayvonni qulatar, ularning qoniga hamrang may ichishdan rohat olardi. Ov qilib borarkan, qayerda biron goʻzal manzil duch kelsa, oʻsha
yerda dam olib qadah ichar, changu rubob kuylaridan huzur qilib, oʻzi oʻldirgan hayvonlar goʻshtidan kabob tanovvul qilardi. Bir kuni shoh ov mahali bir maydonda bazm tuzib ishrat bilan band ekan, xonandaning soʻlim ashulasi bilan oʻz
koʻnglini xush etarkan, oʻzining butun olamga qiblagoh ekanidan shodlanib: "Xudoyim meni ahli olam hukmdori qilgan
ekan, buning shukronasi uchun elni shod aylab, adolat bilan ish yuritishim, muhtojlarga mehribonlik koʻrsatib, bevabechoralar dillarini xushnud etmogʻim zarur", deb xayol surar ekan, chor atrofni tomosha qilib bahra olardi. Shu payt dasht
boʻylab tez-tez yurib borayotgan bir odamga koʻzi tushdi. Yayov yoʻl bosayotgan bu insonga achingan shoh unga
yaxshilik qilmoqni istab bir mulozimga: "Tezda otingga minginda, yana bir otni yetaklab, hu anavi musofirni toʻxtatib, otga
mindirgin va uni huzurimga olib kelgin", deb buyurdi. Xizmatkor yigit shoh hukmini bajo qilib, yoʻlovchini hukmdor oldiga boshlab keldi. Shoh Bahrom uni ochiq chehra bilan kutib olib, hol-ahvol soʻradi. Biyobonda kezib yurgan kishi
yer oʻpib, ta’zim bajo keltirdi-da, oʻrnidan turib nihoyatda
yoqimli soʻzlar bilan shahanshohga shunday maqtov yogʻdirdiki, eshitganlar "Ofarin!" deb yubordilar. Hukmdor uni
oʻtirishga taklif qildi. Mulozimlar darhol xilma-xil taomlaru, may toʻla idishlarni keltirishib, mehmonga ziyofat qilishga
kirishishdi. Musofirning boshi maydan qizib borar ekan, shoh unga ketma-ket savollar berar, u esa oʻzining dono javoblari
bilan mezbon koʻngliga shodlik bagʻishlardi. Dasht kezuvchi bu odamning aqlu donishiga qoyil qolgan Bahrom unga
murojaat qilib: "Seni koʻp ilmlardan xabardor ekanliging sezilib turibdi. Bu makonda kezib yurishing sababini,
oʻzingning kasbu koringu qilgan ishlaringdan soʻzlab bergil, biz ham ulardan bahravor boʻlaylik", dedi. Mehmon yer
oʻpib shunday javob qildi: "Men bu dashtda musofirlardek kezib yurgan boʻlsam ham, oʻz ishimda zamonaning yagonasiman. Doʻstu hamrohlarim yoʻq, hech kimsaga yuragimdagi sirni oshkor qilmaganman. Oʻzimni ham, hozir aytib beradigan sirimni ham odamlardan pinhon tutib yurdim. Bu dashtda kezib yurishimdan maqsadim jahon podshosi boʻlgan shoh Bahrom huzuriga yetib borib, unga yashirgan sirlarimni soʻzlab berish edi. Oʻsha manzilga yetmasimdan bu soʻzni soʻrab qolding. Aytmay desam, maqsadim hosil
boʻlmay qoladi. Sen ham shohga oʻxshaysan, Bahrom boʻlmasang ham, maqoming unikidek baland. Sen unga juda
ham oʻxshab turibsan. Koʻnglimni gʻamga solib qoʻyding: aytmasam ham yomon, aytsam ham". Shoh bu soʻzlardan bogʻ kabi ochilib ketdi-da, chirogʻ shu’lasi kabi soʻz boshlab, shunday dedi: "Ey dashtda shitob bilan kezib yurgan banda, sen oʻz maqsadingga yetganingdan bexabarsan. Agar Bahromni qidirib yurgan boʻlsang, gapiraver: men sen izlab yurgan shoh Bahromman". Musofir bu soʻzni eshitib, sevinib ketdi-da, shukronasiga sajda qilib, moʻl-koʻl duo ayladi, yer oʻpib, odob bilan oʻtirib
soʻzga kirishdi: "Shoh mendan ahvolim haqida soʻzlab berishni soʻragan edi. Meni jahon eli Moniy deb ataydi. Koʻpgina bilimlarni bilaman, lekin surat chizishda shuhrat qozonganman". Shoh xuddi shunday odamga talabgor edi, Moniy soʻzlaridan quvonchga toʻldi, oʻlgan odam yana tirilgandek, xursand boʻlib ketdi. Mehmonni quchoqlab, hurmat koʻrsatdi, koʻp lutfu ehsonlar qilib, u aytmoqchi boʻlgan sir mazmuni
haqida savol berdi: "Men yetti iqlimni kezib chiqqanman. Jahondagi bor ajoyibotlarni koʻrganman. Bir mahal Xitoy
tomonga yoʻlim tushdi. U yerda bir savdogar bilan tanishib qoldim. Uning molu dunyosi son-sanoqsiz, puli yuz ming
tumandan ham koʻproq boʻlib, duru la’llari dengizu kondek edi. Ammo uning shunday bir bebaho duri bor ediki, har bir
bazmni oy kabi yoritardi. U qiz asli xitoylik boʻlib, nihoyatda goʻzal va xushovoz edi. Qoʻliga changni olib, navo cheksa, uni koʻrib, eshitgan har bir odamning joni mingta boʻlsa, bittasi ham qolmasdi. Mendek kimsa yuz ming til bilan yuz ming yil maqtasam ham uning ta’rifini tugatolmayman. Qizning xojasi uning goʻzalligini xalqdan asrash uchun sandal va ud daraxtlaridan kajava yasattirgan, unga xilma-xil qimmatbaho matolardan yopib, la’lu durlar bilan bezagan. Men aytgan goʻzalni oʻsha kajava ichida olib yuradi. Unga atab sandal va uddan chang yasattirgan boʻlib, uni goʻzal qiz chalib turardi. Xoja u zuhravash paripaykarni sotmoqchi ham boʻlgan edi, yuz minglab xaridorlar chiqdi-yu, birontasi ham soʻralgan narxni berolmadi, chunki uning bahosi Xitoy mamlakatining xirojiga teng edi. Avvaliga uni Xitoy xoqoni sotib olmoqchi boʻldi, lekin a’yonlar bunga qarshi chiqdilar. "Bor davlatingni berib, u qizni sotib olsang, shoh Bahromga yuboriladigan xirojni qanday toʻlaysan? Qoʻshin yuborsa, sipohing yoʻq, qurollaring yoʻq, unda holing ne kechadi? Yaxshisi bu istagingdan voz kechgin, nafs deb iztirob chekma, mamlakatingni xarob etma", deyishdi ular. Shundan soʻng xoqon oʻz muddaosiga erishish tilagini unutdi. Deya Bahromni esa bu goʻzalga boʻlgan qiziqishini oshirdi.

Manbalar
--------

1. ↑  Sabʼai sayyor. Alisher Navoiy.Toshkent: Gʻafur Gʻulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2020-yil – 404 bet.
2. ↑  Sabʼai sayyor (narsiy tahlil). Inoyat Maxsum. Toshkent: 1996-yil
3. ↑  Sabʼai sayyor. Alisher Navoiy. Yangi asr avlodi nashriyoti – 2009-yil

Havola
------

* Asarning elektron nusxasi