Qisqa qilib aytganda **sport** - bu muayyan muayyan musobaqa qoidalari va uning shartlari bilan tashkil etilgan va sport klublarda ayniqsa sport uyushmalarida tashkil etilgan har qanday individual sport turi.

Umumiy atama
------------

Har bir sport o'z navbatida individual sport intizomlariga bo'linadi. Masalan: sport gimnastikasi uning intizomi sifatidapolda mashq qilish, chang'i sportining intizomi – tog' chang'isi va oq suv poygasi intizomi – juft kanoeda eshkak eshish .Germaniyada Germaniya Olimpiya sport konfederatsiyasi (DOSB) yangi sport turini qabul qilish qoidalariga mos kelishini va sport va tashkiliy talablarga javob berishini hal qiladi. Sport "alohida, sportni belgilovchi vosita faoliyati" bo'lishi kerak. Bu "miya o'yinlari, qo'l san'atlari va modellar yaratish faoliyati, hayvonlarni o'rgatish va inson harakatini jalb qilmasdan texnik qurilmalarni o'zlashtirish "bilan emas.

Sport toifalari
---------------

Sportni ma'lum jihatlariga ko'ra turli kategoriyalarga bolinadi. Ammo rasmiy tasniflar mavjud emas. Ba'zi tashkil etish variantlari:

| tasnifi | sport |
| --- | --- |
| Tashkiliy shakl | Shaxsiy sport turlari, jamoaviy sport turlari |
| Sport jihozlari | To'p sporti, gimnastika, xokkey, velosport, rolikli sport, chang'i sporti, otishma |
| joy | Tog' sporti, dala sporti, yopiq sport, havo sporti, maysazor sporti, plyaj sporti, suv sporti |
| mavsum | Yozgi sport turlari, qishki sport turlari |
| yoshi | Yoshlar sporti, maktab sporti, kattalar sporti |
| Amalga oshirish turi | Chidamlilik sportlari, qiziqarli sport turlari, kuch-quvvat sportlari, aniq sportlar, sport o'yinlari, sprintlar, trend sportlari |
| Bahs turi | Jang san'ati, poyga |
| mintaqa | (aslida) mahalliy sport turlari: yog'och otish, kamondan otish, kurash |
| Asosiy stress (turi) | Ruhiy sport, jismoniy sport, motor sporti, hayvonlar sporti (masalan , ot sporti va it sporti ) |
| Maqsad va intensivlik | Ommabop sport turlari va raqobatbardosh sport turlari |
| Ishtirokchi | Havaskor sport, ishchilar sporti, kompaniya sporti, nogironlar sporti, yong'in xavfsizligi sporti, universitet sporti ,</br> Yoshlar sporti, harbiy sport, politsiya sporti, professional sport, kattalar sporti, ayollar sporti (masalan, rolikli derbi ),</br> Erkaklar sporti (masalan , chang'ida uchish ) |

Hech qanday tasnif sportning bir nechta toifalarda paydo bo'lish imkoniyatini istisno qila olmaydi: masalan , velopolo ham to'p, ham velosport sport.

Sportni tizimlashtirish
-----------------------

Sportning psixomotor ahamiyatiga tayanib, Per Parlebas sport prakseologiyasi tizimini kash qildi , unda har bir sport turi (intizom) maksimal uchta koordinatada ifodalanadi. Parlebas sotsiologik va psixomotor yondashuvni qo'llaydigan frantsuz sport o'qituvchilarining uzoq an'analarining bir qismidir :

* Individual ( psikomotor ko'nikmalarga tayinlangan) yoki jamoaviy ( sotsiomotor ko'nikmalarga tayinlangan);
* Hamkor(lar)(=P) yoki raqib(lar)(=A)ning mavjudligi;
* Atrof-muhit/o'yin maydoni tufayli noaniqlik (=I).

Futbol endi PA sport turi (chunki futbol maydonlari standartlashtirilgan).

Umuman olganda,Sportni tobora ko'proq standartlashtirish tendentsiyasi mavjud bo'lib, u qarama-qarshi yo'nalishda tabiat bilan muomala qilish orqali standartlashtirishga qarshi turuvchi tobora ko'proq yangi tendentsiyalarni yaratadi. 19-asrda sodir bo'lgan narsa hisoblanib, 19-asrda kross yugurish va yengil atletika deyarli teng boladi. Plastmassa izlar sababli mavsumiy iqlim farqlari deyarli sezilmaguncha, shlakli izlar yaxshilandi va yaxshilandi.

Mashhur sport fanlari
---------------------

Sport intizomi yirik tadbirlarda namoyish etilsa, ommaviy axborot vositalarida elon qilsa radio va televidenieda yuqori reytingga erishsa mashhur boladi.

Madaniyt rivojlanish sababli, sport fanlarining ommaviyligi gohi milliy tasiri juda kuchli. Faqat bir nechta sport turlari global ahamiyatga ega bo'lishi mumkin. Asosan, sport intizomini mashq qilish va tomosha qilish o'rtasida farq qilish kerak, garchi sport bilan shug'ullanish va uning izdoshlari o'rtasida shubhasiz bog'liqlik mavjud.

### Germaniya

yana bir olchov sport klubi azolaridir, ammo shuni hisobga olish kerakki, har bir a'zo sportda faol qatnashmaydi va ko'plab a'zo bo'lmaganlar tomoshabin sifatida ishlaydi.

| sport | Sport klubi a'zolari</br> millionda |
| --- | --- |
| futbol | 7.0 |
| Gimnastika bilan shug'ullaning | 5.0 |
| tennis | 1.3 |
| Otish klublari | 1.3 |
| Alp tog'lari klublari | 1.1 |
| yengil atletika | 0,8 |
| Gandbol | 0,76 |
| Ot sporti | 0,6 |
| golf | 0,6 |
| Suzish sporti | 0,56 |

### Dunyo boylab

Germaniya bilan farq shundaki , klub a'zolari emas, balki tadbirlar va televideniedagi tomoshabinlar soni hisobga olinadi.

| sport | Tomoshabinlar</br> millionda |
| --- | --- |
| futbol | 4000 |
| Kriket | 2500 |
| Chim ustida xokkey | 2000 |
| tennis | 1000 |
| voleybol | 900 |
| Stol tennisi | 875 |
| beysbol | 500 |
| regbi | 475 |
| golf | 450 |
| Amerika futboli | 400 |
| basketbol | 400 |

  

Futbol dunyodagi eng ommabop sport turi. Bir nechta boshqa fanlar singari, futbol ham dunyoning deyarli barcha qismlarida eng mashhur sport turlaridan biridir. Faqat Shimoliy Amerika, Avstraliya va Janubiy Osiyoda futbol subordinatsiya roliga tushirilgan. Butun dunyo bo'ylab keng tarqalgan boshqa sport turlari - boshqa Olimpiya sport turlari, jumladan, Yengil atletika va suzish, boks va tennis, basketbol va voleybolning jamoaviy sport turlari.

Oxirgi o'n yilliklarda Yevropaning sport bozorida futbolning orni kotarilib bormoqda , bu hozirda barcha Evropa mamlakatlarida kamida ikkinchi eng mashhur sport turi hisoblanadi. Bu hisobot berish va davlat tomonidan moliyalashtirishda ham o'z aksini topadi. Muzli xokkey ancha orqada, undan keyin qo'l to'pi va basketbol .

Yevropada mintaqaviy tafovutlar mavjud bo'lib, ularning ayrimlari esa milliy davlatlar orqali o'tadi. Xokkey Yevropaning katta qismlarida mashhur biroq janubda deyarli mashhur. Shimoliy Yevropa va Shimoliy Germaniyada qo‘l to‘pi, Yevropa janubida basketbol va suv polosi, Litvada esa basketbol, G‘arbiy va janubi-g‘arbiy Yevropada velosport.Gollandiya va Italiyada beysbol, G‘arbiy Yevropada regbi ittifoqi, Buyuk Britaniyada regbi ligasi va Frantsiya, Alp mintaqasida va Shimoliy Evropada chang'i sporti, Shveytsariya, Chexiya va Skandinaviya davlatlarida florbol kabi sport turlari mashhur.

Yana bir oziga xos sport tizmiga ega davlat bu – Shimoliy Amerika .Asosiy e'tibor AQSh sport turlari bo'yicha to'planishi mumkin bo'lgan to'rtta jamoaviy sport turiga qaratilgan. Beysbol Amerikaning eng qadimgi milliy sport turi bolib , ammo 1970-yillarda Amerika futboliga eng ommabop sport unvonidan voz kechishga majbur bo'ldi, undan keyin basketbol va xokkey, Basketbol ikkalasidan ham mashhurroq. Ularning ortida lakros, futbol va regbi kabi boshqa jamoaviy sport turlari juda mashhur.

Futbol bilan bir qatorda turadiga oyinlardan yana Regbi va kriketdir. Regbi ittifoqi, masalan, butun Okeaniya, Argentina, Yaponiya, Janubiy Afrika, shuningdek, Frantsiya va Italiya kabi Hamdo'stlikdan tashqarida. Kriket, masalan, Hindiston, Pokiston, Avstraliya va Janubiy Afrika mintaqasida. Bunday mashhurlikka qaramay, milliy olimpiya birlashmalari uzoq vaqt davomida ushbu sport turlarining Olimpiya o'yinlariga aylanishini ta'minlay olmadilar. Biroq, bu endi regbida sodir bo'ldi. Regbi ligasi faqat Hamdo'stlik orqali Avstraliya va Yangi Zelandiyadan tashqarida asosiy sport turiga aylandi. Sportning tarqalishi Angliya-Amerika madaniy imperializmi bilan bog'liq.

Osiyo mamlakatlarida eng ommabop hisoblanadigan sport turi bu stol tennisi va badminton .Hozirgi kunda bu ikki sport turida jahon reytingida osiyoliklar turadi..Biroq, badminton ham, stol tennisi ham Germaniya va ko'pgina Yevropa mamlakatlarida faqat marginal sport turlari hisoblanadi. Daniya badminton sporti bo'yicha Yevropa istisnosini ifodalaydi.Ko'p yillar davomida daniyaliklar o'zlarini doimiy ravishda dunyoning eng yaxshilari qatoriga qo'yishga muvaffaq bo'lgan yagona evropaliklardan biri bo'lib kelishgan.

chegaralash
-----------

Sport va uning atamalari umumiy tilda tizimli ravishda farqlanmaydi..Ayrim holatlarda sportning turili sohalari, masalan: yoʻl velosipedi, trek velosport, togʻ velosipedi va badiiy velosport variantlari mustaqil sport turlari sifatida farqlanadi. Ayrim hollarda velosport sportining fanlari sifatida ham koʻriladi. Demak, individual izlanish yo trek velosporti intizomi yoki trek velosport intizomining *kichik* intizomi bo'ladi.

Yana qarang
-----------

* Sport turlari ro'yxati
* Trening (sport)

Shaxsiy dalillar
----------------

1. ↑  Eva Pokorná, *Einführung in die Sportsprache*, 2022, S. 1 ff.
2. ↑  Zeit Online vom 12. November 2010, *Was ist eine Sportart? Und was nicht?*, abgerufen am 16. August 2021
3. ↑  Pierre Parlebas, *Sur la place du sport dans l'éducation: l'exemple de l’Agence Pour l’Education par Le Sport (APELS)*
4. ↑  Arnd Krüger/Roland Naul, *Geturniert wart den Sumer vil..." - Theorie und Praxis der traditionellen Formen aus Leichtathletik und Bewegungsspiel*, in: Ulrich Becker (Hrsg.), *Leichtathletik im Lebenslauf*, Meyer & Meyer/Aachen, 1994, ISBN 3-89124-200-X, S. 3395–3400
5. ↑  Statista, *Geschätzte Anzahl der Sportfans weltweit nach Sportarten*, April 2018
6. ↑  Brian Stoddart, Sport, *Cultural Imperialism, and Colonial Response in the British Empire*, in: Comparative Studies in Society and History 30 (4), 1988, S. 649–673