Denarius Titus Karisius Juno-tangalar va zarb asboblari tasviri bilan (miloddan avvalgi 46 yil) e. )
**Denarius, denarius** ( lotincha: *dēnārius* - *"o'ntadan iborat"*  ) - Rim kumush tangasining nomi Respublika davridagi (birinchi marta miloddan avvalgi 268-yilda zarb qilingan) va imperiyaning dastlabki ikki asrida. Rim hukmronligi yoki ta'siri ostidagi hududlarda eng keng tarqalgan tangalardan biri bo'lgan. Qadimgi Rim dinarining ramzi - **~~X~~**, **X.**

Yuqori o'rta asrlarda ko'plab mahalliy nomlarni olgan dinor xristian Evropaning deyarli yagona kumush tangasi edi.

Rim dinori
----------

 Diokletianning narxlar to'g'risidagi farmoni (301), ular umumiy dinarda ko'rsatilgan
 Tanganing old tomonida dinorning ramzi - rim raqami **X**
Dinor birinchi marta miloddan avvalgi 268-yildagi pul islohoti davrida muomalaga kiritilgan. Uning og'irligi 4 skrupl (taxminan 4,5 gramm) kumush og'irligiga teng qilib belgilangan va respublika davrida deyarli o'zgarmagan. Denarius fraktsiyalari ham ishlab chiqarilgan - quinarius (2 scrupl) va sestertius (1 scrupl). Dinorning barqarorligi uning asta-sekin keng tarqalishiga va butun O'rta yer dengizidagi eng nufuzli tangalardan biriga aylanishiga imkon berdi, bu Rimning iqtisodiy ta'sirini kuchaytirishga katta yordam berdi.

Dastlab, bir dinor 10 mis tangaga to'g'ri keldi. bu so'zma-so'z "o'ndan iborat" degan ma'noni anglatadi va uning belgisi **X** yoki **~~X~~** rim raqamidir. Miloddan avvalgi 141-yil atrofida vaznning kamayishi munosabati bilan assa denarius 16 tangaga tenglashtirildi. Bu davrda 1 dinor rim legionerining kunlik maoshiga teng edi.

Imperator Neron davrida, iqtisodiy qiyinchiliklar tufayli, dinorning og'irligining pasayishi boshlandi. Pul muomalasining pasayishini to'xtatishga urinib, Karakalla muomalaga og'irroq kumush antoniniani qo'ydi, u bir qancha vaqt dinor bilan parallel ravishda mavjud bo'lib, 2 dinorlik majburiy stavkada qabul qilinishi kerak edi. 3-asrning oʻrtalariga kelib, dinorning ogʻirligi 3 grammga yaqin boʻlib, Gallien davrida u mis qoʻshilgan ligatur tangaga aylandi, Avrelian (270-275) davrida esa bronza tangaga aylandi va tez orada yoʻqolib ketdi. Biroq, "dinor" atamasi uzoq vaqt davomida hisoblangan pul birligi sifatida saqlanib qoldi. Dinor Diokletianning (284-305) pul islohoti natijasida paydo bo'lgan.

### Narxlar va devalvatsiya

Taxminan Miloddan avvalgi 211-yildan eramizning III asriga qadar. Dinar Rimning asosiy kumush tangasi bo'lib, dastlab o'rtacha xarid qobiliyatiga ega edi. Respublika davrida (miloddan avvalgi 509-miloddan) odamlar yiliga 112,5 dinor (kuniga 0,3 dinor) ishlab topgan. Yuliy Sezar davrida bu yiliga 225 dinorga ko'paytirildi (askarlar o'zlarining oziq-ovqat va qurollari uchun o'zlari to'lashlari kerak edi), Avgust davrida esa yuzboshi yiliga kamida 3,750 dinor olgan.

Oxirgi Rim Respublikasi va Rim imperiyasining boshida (miloddan avvalgi 27-yil) oddiy askar yoki malakasiz ishchi kuniga 1 dinor maosh olar edi, bu dastlabki davrga nisbatan taxminan 300% inflyatsiyani tashkil etdi. Agar non narxini asos qilib oladigan bo'lsak, u holda dinorning sotib olish qobiliyati eramizdan avvalgi 13-yillarda imperator Avgust davridagi tovar va xizmatlarning bugungi narxlari bilan solishtirganda. 15 dan 25 evrogacha boʻlgan va eramizning 2-asrining oxiriga kelib bir necha yevrogacha tushib ketgan, ammo dinor faqat milodiy 3-asrda, kumush miqdori deyarli nolga tushganda muomaladan chiqib ketgan.

Deyarli kumushsiz dinor eramizning III asrida inflyatsiya jarayonlari tufayli muomaladan deyarli butunlay yoʻq boʻlib ketgan, ammo koʻrinadiki, uzoq vaqtdan buyon "hisoblash dinori" (denarius communis) sifatida "ekvivalenti" 1/6000 ga yaqin boʻlgan. og'irligi 327,45 g bo'lgan 1/8500 solidus yoki taxminan 1/50 000 funt oltinga qadar. Taxminan milodiy 200 yilgacha shartnomalardagi pul summalari, ish haqi, narxlar va boshqalar deyarli har doim faqat sestersiyada (dinorning chorak qismi) berilgan. Oxirgi Rim narxlari ro'yxatida, masalan, taxminan 301-yilda imperator Diokletian davrida, allaqachon bekor qilingan katta miqdorda devalvatsiya qilingan dinorlarning dinor va sestersiyalardagi erta past narxlarga o'ziga xos aloqasi yo'q edi.

 Rim davrida tangalarning eng ko'p ishlatiladigan tangalari va ularning nisbiy o'lchamlari.

O'rta asr dinori
----------------

Merovingiyaliklar davridan boshlab, nafaqat ular tomonidan, balki ko'plab vahshiy qirolliklar o'zlarining tangalarini - yunon, rim va Vizantiyaga taqlid qilib zarb qilishni boshladilar. Ushbu "varvar taqlidlari" turlaridan birining prototipi dastlab Rim, keyin esa Vizantiya kumush silikasi bo'lib, uning qiymati an'anaviy ravishda dinar bilan o'lchangan. Aynan shu nom shu qadar mustahkam ildiz otganki, u asrlar davomida ko'plab Evropa pul birliklarining nomlarida saqlanib qolgan. Ilk va yuqori oʻrta asrlarda zarb qilingan deyarli barcha kumush tangalar denariya deb atalgan. Ularning mahalliy nomlari denier, danaro ( denaro ), dinero, dineiro ( dineiro ), dinor. Nemis shtatlarida dinar "pfennig "(anglo-sakson mamlakatlarida - "tinga ") deb atalgan.

* Vandallar qiroli Guntamunddan 50 dinor (484-496)Vandallar qiroli Guntamunddan 50 dinor (484-496)
* Denier Karl (768-814)Denier Karl (768-814)
* Lombardiyalik Denarius (771-793/4)Lombardiyalik Denarius (771-793/4)
* Penni Uilyam I (1165-1214)Penni Uilyam I (1165-1214)

Markaziy va Sharqiy Yevropada dinor
-----------------------------------

14-asrning boshlarida Chexiyada kumush dinor ( Praga parvus ) Praga grossining 1/12 qismi.

14-asrning ikkinchi yarmidan Polsha Qirolligida = Krakov grossining 1/12 qismi (1447-yildan - grosning 1/18 qismi) shunga o'xshash dinor chiqarila boshlandi. Dastlab tanganing ogʻirligi 0,2—0,3 g, kumushning nozikligi 200—400 boʻlsa, 15-asrning 1-yarmida tanganing ogʻirligi 0,3 g ga yetgan, kumushning nozikligi 100—200 gacha pasaygan.

1350-1382-yillarda mis denarius birinchi marta Lvovda = 1/60 Lvov kumush tiyiniga chiqarilgan. Bu sof nominal nominalga ega odatiy shahar tangalari edi. Ularning vazni 0,4 dan 1,5 g gacha o'zgarib turar edi. Taxminan 60 mis dinor (kopa dinori) bir kumush yarim tiyinga tushdi.

14-asr oxiridan 17-asr boshlarigacha Litva Buyuk Gertsogligida dinor zarb qilingan - bu erda u *penyaz* (penyaz) deb nomlangan. Penyazning og'irligi dastlab 0,35 g (0,085 g sof kumush ) bo'lsa, keyinchalik u 0,3 g (0,07 g sof kumush) ga kamaydi. U shuningdek , pul birligi bo'lib xizmat qilgan = 1/10 Litva grossi (1/8 Polsha grossi). XIII-XVII asrlarda Litva Buyuk Gertsogligida "penyazi" atamasi umuman pulni anglatgan (keyinchalik u "tinga "so'zi bilan almashtirilgan).

1580- yilda Hamdoʻstlik pul tizimi birlashgandan soʻng va 17-asr oʻrtalarigacha dinor eng kichik tangaga aylandi ( obol tangasining yarim dinorda qisqa muddat mavjudligi bundan mustasno). 1581-1582-yillarda Vilna zarbxonasida ishlab chiqilgan, old tomonida Litva va Polsha Buyuk Gertsogligi gerbi tasvirlangan, orqa tomonida "*DENARI MDL* "(1 dinor ON) yozuvi tushirilgan Stefan Batoryning dinori bor edi. og'irligi 0,4 g, diametri 12 mm, qalinligi 0,3 mm, kumushning og'irligi 94 % bo'lgan.

* Litva dinarisi ( penyaz ) 1554, Sigismund Avgust (1522-1572) Litva dinarisi ( penyaz ) 1554, Sigismund Avgust (1522-1572)

Zamonaviy dinor
---------------

Dinor, dinor, deni va "denar" so'zining boshqa hosilalari bizning davrimizda ko'plab arab davlatlarining, shuningdek, Yugoslaviya tarkibiga kirgan mamlakatlarning pul birliklari deb ataladi.

Roman tillarida lotincha: *dēnārius* ispan ( *dinero* ), portugal ( *dinheiro* ), fransuz ( *denier* ), italyan ( *danaio* ) tillarida "pul" ma'nosida va mahalliy tangalar nomi sifatida saqlanib qolgan.

| Davlat | Valyuta nomi | Valyuta belgisi | Rasm | ISO 4217 kodi | Valyuta birligi | Uning ulushi | Rasm |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Jazoir bayrogʻi Jazoir </img>Jazoir bayrogʻi Jazoir  | Dinor</br> (Jazoir dinori) | .د.ج • DA |  | DZD | Santime | 1⁄100 | tashqi Архивная копия |
| Bahrayn bayrogʻi Bahrayn</img>Bahrayn bayrogʻi Bahrayn | Dinor</br> (Bahrayn dinori) | .د.ب • BD |  | BHD | Fils | 1⁄1000 | </img> |
| </img> Iordaniya | Dinor</br> (Iordaniya dinori) | .د.إ • JD |  | JOD | Dirham | 1⁄10 | </img> |
| </img> Iroq | Dinor</br> (Iroq dinori) | .د.ع • ID | 80x80px</img> | IQD | Fils | 1⁄1000 | </img> |
| </img> Eron | Rial</br> (Eron riali) | ﷼ • IR |  | IRR | Dinor | 1⁄100 | tashqi Архивная копия |
| Quvayt bayrogʻi Quvayt </img>Quvayt bayrogʻi Quvayt  | Dinor</br> (Quvayt dinori) | .د.ك • KD |  | KWD | Fils | 1⁄1000 | </img></img> |
| </img> Liviya | Dinor<br id="mwAbk"><br><br><br></br> (Liviya dinori) | .د.ل • LD | </img> | LYD | Dirham | 1⁄1000 | </img> |
| Makedoniya bayrogʻi Shimoliy Makedoniya </img>Makedoniya bayrogʻi Shimoliy Makedoniya  | Denard | ден. |  | MKD | Denis | 1⁄100 | tashqi Архивная копия |
| Serbiya bayrogʻi Serbiya </img>Serbiya bayrogʻi Serbiya  | Dinor</br> (Serb dinori) | din. • дин. |  | RSD | Juftlash | 1⁄100 | tashqi Архивная копия |
| </img> Tunis | Dinor<br id="mwAfE"><br><br><br></br> (Tunis dinori) | .د.ت • TD | </img> | TND | Millim | 1⁄1000 | </img> |

Dinor belgisi
-------------

 Britaniyaning 6 pens markasi
Rim dinori 10 ta mis tangaga to'g'ri kelganligi sababli, uning belgisi **X** rim raqami bo'lib, uni ba'zan - **~~X~~** harfi bilan adashtirmaslik uchun olib tashlagan.

Uzoq vaqt davomida tiyin va pfennigning ramzlari tanganing lotincha nomidagi birinchi harf - *denarius*. Angliya va ingliz tilida so'zlashuvchi mamlakatlarda u odatiy shriftda yozilgan - **d**, Germaniyada - nemis Gothic kursivida - **₰**. 1971-yildan keyin (Buyuk Britaniyada o'nlik valyuta tizimining joriy etilishi) penni **p** harfi bilan belgilanadi, nemis pfennig belgisi 20-asrning o'rtalaridan beri amalda qo'llanilmaydi.

* 

1. ↑  Дворецкий И. Х. Латинско-русский словарь. — М.: Русский язык, 1976. — 306 с.; «denarius» в переводных словарях — Яндекс. Словари[*sayt ishlamaydi*]Andoza:Недоступная ссылка

Havolalar
---------

* Rasmlar Denariyev
* Denarius Numizmatist lug'atida Архивная копия .
* Litouskaning Vyalikae knyazliklari. Entsiklopediya 2 jildda - Minsk: Belarusiya entsiklopediyasi, 2005. - 1-jild, p. 613.