**Internet tarixi** 1950-yillarda kompyuterlarning rivojlanishi va deyarli bir vaqtning oʻzida turli mamlakatlarda, birinchi navbatda, AQSh, Buyuk Britaniya va Fransiyadagi ilmiy va harbiy laboratoriyalarda global kompyuter tarmoqlarining ilmiy va amaliy konsepsiyalarining paydo boʻlishi bilan boshlandi.

Internetni qurish tamoyillari birinchi marta 1969-yilda AQSh harbiy agentligi DARPA buyrugʻi bilan yaratilgan ARPANET tarmogʻida qoʻllanilgan. ARPANET yutuqlaridan foydalanib, 1984-yilda AQSH Milliy fan fondi universitetlar va kompyuter markazlari oʻrtasidagi aloqa uchun NSFNET tarmogʻini yaratdi. Yopiq ARPANET-dan farqli oʻlaroq, NSFNET ulanish uchun nisbatan bepul edi va 1992-yilga kelib, unga 7500 dan ortiq kichik tarmoqlar, jumladan 2500 tasi AQShdan tashqarida ulangan. NSFNET yadro tarmogʻining tijorat maqsadlarida foydalanishga oʻtkazilishi bilan zamonaviy Internet paydo boʻldi.

1980-yillarga qadar kompyuter tarmoqlari asosan ixtisoslashtirilgan muassasalar xodimlari uchun mavjud edi va 1980-yillarda shaxsiy kompyuterlar (ShK) shaxsiy foydalanishda tarqala boshladi, bu esa tarmoqlarga katta talabni keltirib chiqardi (bundan oldin ommaviy axborot vositalarini qoʻlda uzatish edi). Agar mutaxassislar tarmoqdan asosan tadqiqot va ishlab chiqarish vazifalari uchun foydalangan boʻlsa, unda odamlar, birinchi navbatda, shaxsiy muloqotga va shaxsiy kompyuterlari uchun mashhur matnlar va boshqa fayllarni olishga qiziqish bildirishgan. Ushbu muammolarni hal qilgan birinchi ommaviy tarmoq texnologiyasi elektron pochta boʻlib, uning asosida 1980-yilda birinchi yirik global kompyuter maʼlumot almashish tarmogʻi Usenet yaratildi.

Fon
---

Maʼlumotlar almashinuvi tushunchasi – radio yoki elektr simi kabi elektromagnit vosita orqali ikki xil joy oʻrtasida maʼlumotlarni uzatish – birinchi kompyuterlar paydo boʻlishidan oldin paydo boʻlgan. Bunday aloqa tizimlari odatda ikkita soʻnggi qurilma oʻrtasidagi nuqtadan nuqtaga aloqa bilan cheklangan. Ushbu turdagi aloqaning etakchilari telegraf aloqalari va telekslar (teletayplar) deb hisoblanishi mumkin. XIX asr oxirida telegraf birinchi toʻliq raqamli aloqa tizimiga aylandi. Ommaviy miqyosda axborot almashinuvi pochta va jurnalistika tushunchalariga borib taqaladi, bu yerda XIX asr oxirigacha qogʻoz va ovozli xabarlar kabi anʼanaviy ommaviy axborot vositalaridan foydalanilgan. Texnologik taraqqiyot markazlashgan eshittirishlar olib boriladigan radio va televidenie kabi tushunchalarning paydo boʻlishiga olib keldi. Jismoniy shaxslar, shuningdek, markazlashtirilmagan eshittirishni amalga oshirishga harakat qilishdi, bu esa samizdat kabi hodisalarning paydo boʻlishiga olib keldi va natijada raqamli boʻldi. Shuningdek, XX asrning oʻrtalarida turli mamlakatlarda havaskor radio aloqalari paydo boʻldi, ular doirasida odamlar oʻzlarining identifikatsiya va manzil tizimlarini shakllantirib, bir-birlariga shaxsiy xabarlar yuborishni boshladilar.

XX asrning boshlarida maʼlumotlarni uzatish va axborot nazariyasi sohasida fundamental nazariy ishlar olib borildi, ularning mualliflari Klod Shennon, Garri Nyukist va Ralf Xartli edi.

Birinchi kompyuterlarda markaziy protsessor va masofaviy terminallar mavjud edi. Texnologiyaning rivojlanishi bilan katta masofalar (terminallar uchun) yoki yuqori tezlikda (mahalliy qurilmalarni ulash uchun) aloqani taʼminlash uchun yangi tizimlar ishlab chiqildi, bu esa asosiy kompyuterni yaratish uchun zarur edi. Ushbu texnologiyalar uzoq kompyuterlar oʻrtasida fayllar kabi maʼlumotlarni uzatish imkonini berdi. Biroq, nuqtadan nuqtaga aloqa modeli cheklangan edi, chunki u har qanday ikkita ixtiyoriy tizim oʻrtasida toʻgʻridan-toʻgʻri aloqa oʻrnatishga imkon bermadi; jismoniy aloqa zarur edi. Ushbu texnologiya, shuningdek, dushman hujumi paytida maʼlumotlarni uzatishning muqobil usullari yoʻqligi sababli strategik va harbiy maqsadlarda foydalanish uchun xavfli deb hisoblangan.

### Tarixi

Buni rus tarixchisi Aleksandr Ostrovskiy tasdiqlaydi, u 2011-yilda „Jahon va mahalliy kommunikatsiyalar tarixi" kitobida aloqa tarixi mavzusini oʻrganish qiyin, chunki koʻplab muammolar yetarli darajada oʻrganilmagan. Tematik adabiyot *"zamonaviy inson duch kelishi kerak boʻlgan deyarli cheksiz kitoblar va maqolalar dengiziga gʻarq boʻlmoqda", „bu mavzu boʻyicha nashrlarning aksariyati ilmiy emas, balki ilmiy-ommabopdir.* *Natijada, voqealar sanasidagi nomuvofiqliklar, raqamli materiallardan foydalanishdagi nomuvofiqliklar, har doim ham toʻgʻri belgilanmagan ilmiy ustuvorliklar, afsonalar yaratish va hokazolar bilan shugʻullanish kerak.* *"*.

Internetdan oldingi kompyuter tarmoqlari
----------------------------------------

 „Express" ACS "Razdan-3 "kompyuteriga asoslangan.
### SSSR

#### Raketaga qarshi mudofaa tizimlarining kompyuter tarmoqlari (havo mudofaasi)

SSSRda birinchi kompyuter tarmoqlari raketaga qarshi mudofaa tizimlarini (havo hujumidan mudofaa) rivojlantirish jarayonida paydo boʻlgan.

* 1955—1960-yillar, OBP tizimi „A" – 1955—1960-yillarda „A" raketaga qarshi mudofaa tizimida xizmat qilgan M 40 kompyuteriga asoslangan mahalliy kompyuter tarmogʻi.

* 1961-yil Bosh qoʻmondonlik va hisoblash markazi (GKVTS) kompyuter majmuasi (Kubinka) va maʼlumotlarni uzatish kabel tizimi (keyinchalik – 5Ts53) – A-35 raketaga qarshi mudofaa tizimining mahalliy kompyuter tarmogʻi.

* 1971-yil Elbrus kompyuter tizimiga ega 5K80 qoʻmondonlik va kompyuter markazi (Moskva viloyati, Pushkino) va Zarya, Balashixa, Moskva viloyati) – A-135 raketaga qarshi mudofaa tizimining mahalliy kompyuter tarmogʻi.

#### Maxsus maqsadlar uchun kompyuter tarmoqlari

* 1960-yillar „Siren" – maxsus maʼlumotlarni uzatish tarmoqlari va maʼlumotlarni qayta ishlash tizimlari, SSSR aviakompaniyalarining oʻrindiqlarini band qilish va chiptalarni sotish operatsiyalarini boshqarishning avtomatlashtirilgan tizimi. 60-yillarning oʻrtalarida ishlab chiqilgan va 1972-yilda ishga tushirilgan.

* 1972-yil „Ekspres" – maʼlumotlarni uzatishning ixtisoslashtirilgan tarmoqlari va maʼlumotlarni qayta ishlash tizimlari, SSSR temir yoʻl aloqalarining oʻrindiqlarini band qilish va chiptalarni sotish operatsiyalarini boshqarishning avtomatlashtirilgan tizimi. 1972-yildan hozirgi kungacha ishlagan.

* 1978—1992-yillar – Akademiya.

#### Sovet kompyuter tarmogʻi loyihalari

* 1959-yil Buxgalteriya hisobi va maʼlumotlarni qayta ishlashning milliy avtomatlashtirilgan tizimi (OGAS) – kibernetika tamoyillariga asoslangan SSSR iqtisodiyotini avtomatlashtirilgan boshqarish tizimi loyihasi, shu jumladan Rossiyaning barcha hududlarida joylashgan maʼlumotlarni yigʻish markazlarini bogʻlaydigan kompyuter tarmogʻi – „Hisoblash markazlarining yagona davlat tarmogʻi" (EGSVC). Turli sabablarga koʻra loyiha amalga oshirilmadi, garchi urinishlar 1980-yillargacha – 1970-yillarda davom etgan boʻlsa-da, Milliy maʼlumotlarni uzatish tarmogʻi (OGSPD) loyihasi ham Yagona avtomatlashtirilgan aloqa tarmogʻi (EACC) Butunittifoq loyihasining bir qismi sifatida koʻrib chiqildi. 2016-yilda AQShda Tulsa universiteti professori Benjamin Petersning OGAS haqidagi „Qanday qilib mamlakatni tarmoq bilan aralashtirib yubormaslik kerak: Sovet Internetining qiyin tarixi" kitobi nashr etildi. Garvard professori Jonatan Zittrain[en] kitob „tarmoq rivojlanishi uchun uzluksizlik va ochiqlik muhimligini taʼkidlab, Internet tarixidagi boʻshliqni toʻldirdi" deb hisobladi. Bu borada boshqa sharhlovchilar „Sovet olimlari Internetni yaratishda Qoʻshma Shtatlardan oldinda boʻlishlari mumkin edi, ammo 20 milliard rubldan afsusdalar".
* 1960 Mudofaa-hujumli okean-quruqlik-kosmik kompleksi – 1960-yillarda harbiy kosmik texnologiyalar sohasida OKB-52 da V. N. Chelomey boshchiligidagi bir guruh loyihalarning ishlab chiqilishi va rivojlanishi. Dastlab, kompleks eksperimental „A" tizimini almashtirish tanlovi doirasida yangi mamlakatning raketaga qarshi mudofaa tizimi sifatida ishlab chiqilgan.

SSSRga chet eldan yuqori texnologiyalarning kirib kelishiga 1949-yilda tuzilgan Eksport nazorati boʻyicha muvofiqlashtiruvchi qoʻmitasi (KOCOM) va umuman Temir parda toʻsqinlik qildi (ammo Sovet razvedka xizmatlari tomonidan COCOM cheklovlarini chetlab oʻtish haqida maʼlumot mavjud). Tarmoqlarning ichki rivojlanishiga 1950-yillardagi „kibernetikaga qarshi kurash" toʻsqinlik qildi. Shunga qaramay, 1974-yildan beri Leningrad FTI asosida Ioffe 1978-yilda informatika va avtomatlashtirish boʻyicha alohida tadqiqot institutiga (LIIAN) aylantirilgan ommaviy hisoblash markazini ishlab chiqishni boshlaydi. Uning atrofida Butunittifoq kompyuter akademiyasi oʻz-oʻzidan qurila boshlaydi, Moskvada VNIIPAS instituti uning markaziy tugunlari sifatida tashkil etilgan, ijtimoiy blok mamlakatlari bilan muntazam sunʼiy yoʻldosh raqamli aloqalarni oʻrnatgan va 1982-yildan boshlab Avstriya orqali "kapitalistik mamlakatlar "raqamli tarmoqlarga kirishni tashkil qiladi. Ushbu faoliyatni nazorat qilish SSSR Fanlar akademiyasining Kompyuter texnikasi boʻyicha Muvofiqlashtiruvchi qoʻmitasining Kollektiv foydalanish uchun hisoblash markazlari va kompyuter tarmoqlari boʻyicha komissiyasi tomonidan amalga oshirildi. Akademiyani rivojlantirish boʻyicha keng koʻlamli rejalar 1991-yilda SSSR parchalanishi bilan toʻxtatildi va 1992-yilda unga xizmat koʻrsatuvchi sovet kompyuterlari jismonan yoʻq qilindi. Biroq, 1995-yilda Academsetdan qolgan optik kabellar yana yangi ROKSON tarmogʻini – „Taʼlim va fan uchun mintaqaviy birlashgan kompyuter tarmogʻi" ni qurish uchun ishlatildi, bu esa Sankt- axborot markazida Internet ichida mahalliy tarmoq sifatida ishlab chiqilgan.

### AQSH

#### Teletayp tarmogʻi

 1964-yilda taqdim etilgan IBM 2250 terminali gipermatndan foydalanadi
Teletayp raqamli aloqaning prototipi edi. Birgina AQSH Federal aviatsiya maʼmuriyatining teletayp tarmogʻi 1938-yilda 21000 telefondan oshib ketdi, u deyarli barcha shtatlarni qamrab oladi. Kompyuterlar paydo boʻlishi bilan teletayp mashinalari kompyuterlarga biriktirildi va terminal sifatida foydalanish mumkin edi. Tegishli aloqa kanallari yirik korporatsiyalar, davlat idoralari va harbiy tizimlarda foydalanilgan.

#### Global tarmoq kontsepsiyasini ishlab chiqish

Tez xabar almashish yoʻnalishidagi Amerika tadqiqot dasturini 1962-yilda „Galaktik tarmoq" asarini nashr etgan Jozef Liklider boshqargan. Uning sharofati bilan kompyuter tarmogʻining birinchi batafsil kontseptsiyasi paydo boʻldi. Bu Leonard Kleinrockning ishi bilan mustahkamlandi – u fayllarni qismlarga boʻlish va ularni tarmoq orqali turli yoʻllar bilan uzatish mumkin boʻlgan texnologiyani tasvirlab berdi (1961-1964).

1962-yilda RAND korporatsiyasidan Pol Baran „Tarqatilgan aloqa tarmoqlari toʻgʻrisida" maʼruzasini tayyorladi. Uning taklifida toʻr baliq ovlash toʻriga oʻxshardi. Barcha tugunlar trafikni yoʻnaltirish qobiliyatiga ega, ularning har biri bir nechta boshqa tugunlarga ulangan. U aloqa tugunlari tizimini markazsizlashtirishni taklif qildi (tarmoqdagi barcha mintaqaviy aloqa tugunlari teng), hatto uning bir qismi yoʻq qilingan taqdirda ham ishlaydi. Xabarlarni analog shaklda emas, balki raqamli shaklda uzatish taklif qilindi. Xabarning oʻzi kichik qismlarga – „paketlarga" boʻlinish va barcha paketlarni bir vaqtning oʻzida taqsimlangan tarmoq orqali uzatish taklif qilindi. Belgilangan joyda olingan diskret paketlardan xabar qayta yigʻildi.

Bunga parallel ravishda, Angliyada Donald Uotts Devis Tarmoq konsepsiyasini ishlab chiqdi va unga muhim tafsilotni qoʻshdi – kompyuter tugunlari nafaqat maʼlumotlarni uzatishi, balki turli xil kompyuter tizimlari va tillari uchun tarjimon boʻlishi kerak. Aynan Devis „paket" atamasini alohida yuborilgan fayllar boʻlaklariga murojaat qilish uchun kiritgan.

#### Ekran terminallari

1960-yillarning oʻrtalarida IBM/360 tizimining paydo boʻlishi bilan ekranli kompyuter terminallari ommaviy ravishda kiritila boshlandi va interaktiv koʻp terminalli vaqt almashish tizimlari rivojlana boshladi. Xususan, 1964-yilda IBM 2250[en] terminali taqdim etildi, unda gipermatn va yengil ruchka ishlatildi. Terminallar maʼlumotlar markazidan tashqarida joylashgan boʻlishi mumkin, ular butun korxona boʻylab tarqalgan. Hisoblash quvvati toʻliq markazlashgan boʻlsa-da, maʼlumotlarni kiritish va chiqarish kabi baʼzi funksiyalar taqsimlandi.

#### MERIT

Michigan shtati va Milliy fan jamgʻarmasi koʻmagida uchta Michigan universitetini birlashtirgan tarmoq 1971-yil yanvar oyida ishga tushirildi. Keyinchalik tarmoqqa boshqa universitetlar qoʻshila boshladi va 1984-yilda uning asosida NSFNET tashkil etildi.

### SSSR – AQSh

1972-yilda ikki davlat „Soyuz" – „Apollon" kosmik kemalarining birgalikdagi uchish dasturini ishlab chiqishga kirishdilar (1975). Buning uchun har ikki davlatning barcha jalb qilingan kosmik institutlari oʻrtasida raqamli maʼlumotlarni uzatish tarmogʻi yaratildi. Tarmoq kosmik kemalarning trayektoriyalarini hisoblash uchun zarur boʻlgan maʼlumotlarni uzatdi. Ikki mamlakat oʻrtasidagi keyingi raqamli hamkorlik 1972-yilda SSSR va AQSh tomonidan global ilmiy almashinuv markazi sifatida tashkil etilgan Avstriya Xalqaro Amaliy Tizimlarni Tahlil Instituti (IIASA / MIPSA) atrofidagi telekommunikatsiya faoliyatida namoyon boʻldi. 1982-yilga kelib, SSSRda MIPSA orqali paydo boʻlgan Amerika tarmoqlari va Academset oʻrtasida muntazam telefon aloqasi (X.25) oʻrnatildi, buning uchun VNIIPAS maxsus yaratilgan. Darhol UNIDO va SSSR Fan va texnika davlat qoʻmitasi oʻrtasida kompyuter tarmogʻi orqali qishloq xoʻjaligi biologiyasi sohasidagi axborotni ilmiy almashish boʻyicha kelishuvga erishildi. 1982-yilda SSSR va AQSh fuqarolari oʻrtasida birinchi Moskva-Kosmos-Kaliforniya telekonferensiyasi boʻlib oʻtdi, uni tashkil etish uchun sunʼiy yoʻldosh orqali VNIIPAS raqamli ulanish ishlatilgan. 1983-yilda VNIIPAS va amerikalik Jorj Soros tuzilmalari SFMT raqamli aloqa provayderini (1990-yildan – Sovam Teleport) tashkil etdi, u 1989-yildan beri SSSR va Rossiya Federatsiyasi bank tizimi uchun SWIFT raqamli bank tarmogʻi provayderiga aylandi. SSSR parchalanishi fonida, Sovet hududida raqamli aloqaning keng nodavlat taqsimoti oʻz-oʻzidan paydo boʻlgan Relcom tarmogʻi orqali boshlanadi, u oʻz ishida „Soyuz-Apollon" loyihasidan Moskva avtomat telefon stansiyalarida qolgan T1 uskunasidan foydalanadi. Bunga parallel ravishda, 1990-yildan beri sovet odamlari AQShda ixtiro qilingan Fidonet hunarmandchilik tarmogʻiga xususiy ravishda qoʻshila boshladilar.

### Buyuk Britaniya

1965-yilda Angliya milliy fizik laboratoriyasi olimi Donald Devis Angliyada paketli kommutatsiyaga asoslangan NPL kompyuter tarmogʻini yaratishni taklif qildi. Gʻoya qoʻllab-quvvatlanmadi, ammo 1970-yilga kelib u koʻp tarmoqli laboratoriya ehtiyojlarini qondirish va ushbu texnologiyaning ishini amalda isbotlash uchun shunga oʻxshash tarmoq yaratishga muvaffaq boʻldi. 1976-yilga kelib tarmoq allaqachon 12 ta kompyuter va 75 ta terminal qurilmasini oʻz ichiga olgan. 1970-yilda Chilida Cybersyn loyihasi ishlab chiqildi va amalga oshirila boshlandi. Cybersyn – Santyagodagi La Moneda prezidentlik saroyida 500 ta Chili korxonalarini yagona boshqaruv ostida yagona tarmoqqa birlashtiruvchi kibernetik kompyuter tarmogʻi. 1970—1973-yillarda Prezident Salvador Allende davrida Chilida qurilgan rejali iqtisodiyotni markazlashtirilgan kompyuter nazorati loyihasi. Loyihani britaniyalik amaliyot tadqiqotchisi Stafford Beer boshqargan.

ARPANET
-------

 ARPANET
1957-yil 4-oktabrda SSSR birinchi sunʼiy Yer yoʻldoshini uchirdi va shu bilan kosmosda ustunlikka erishdi. Qoʻshma Shtatlarda ular Pentagon tomonidan ilmiy tadqiqotlar uchun ajratilgan pul behuda sarflangan deb qaror qilishdi (keyinchalik olimlar kompyuter texnologiyalari rivojlanishi va kosmik parvozlar oʻrtasidagi aniq semantik aloqani aniqladilar). Mudofaa vazirligi huzurida oliy oʻquv yurtlari va tashkilotlaridan eng istiqbolli loyihalarni tanlab oladigan va ular boʻyicha shartnomalar tuzadigan yagona ilmiy tashkilot – DARPA (*Mudofaa ilgʻor tadqiqot loyihalari agentligi* – ilgʻor mudofaa tadqiqot loyihalari agentligi) tashkil etishga qaror qilindi.

Sovuq urush avjida Qoʻshma Shtatlar hatto yadroviy urushdan omon qoladigan tarmoqqa ega boʻlishni xohlardi. Oʻsha paytda foydalanilgan telefon tarmoqlari toʻgʻri barqarorlikni taʼminlamadi (faqat bitta katta tugunning yoʻqolishi tarmoqni alohida qismlarga ajratishi mumkin). Muammoni hal qilish uchun AQSh Mudofaa vazirligi RAND korporatsiyasiga murojaat qildi.

DARPA direktori Larri Roberts ekspert Uesli Klarkning paketli kommutatsiya tarmogʻi haqidagi gʻoyasi bilan qiziqib qoldi va 1967-yilda ACM SIGOPS simpoziumida maʼruza qildi. Xuddi shu simpoziumda Angliya Milliy Fizika Laboratoriyasida joriy qilingan shunga oʻxshash NPL tizimi taqdim etildi. Uning amalga oshirilishi paketli kommutatsiyani amalda qoʻllash mumkinligini isbotladi. DARPA direktori Amerikada shunga oʻxshash narsani yaratish niyatida ketdi.

1967-yilda ingliz olimi Donald Davies[en] Buyuk Britaniya Milliy Fizika laboratoriyasida amerikalik ishlab chiquvchi Pol Baren gʻoyalarini ishlab chiqib, birinchi marta paketli kommutatsiyani namoyish etdi – bu ixtiroga asoslangan barcha kelajak Internet tarmogʻi protokollari ishlab chiqildi. Xuddi ovozli aloqada Baren kabi, Davies kompyuter xabarlarini uzatish uchun kichik qismlarga boʻlish kerak degan xulosaga keldi va bu qismlarni inglizcha paket, „paket" soʻzi deb atashni taklif qildi. Paketlarni almashtirish modeli ingliz tadqiqotchilari tomonidan deyarli yigirma yil davomida faol ishlab chiqilgan. 1960-yillarning oxiri va 1970-yillarning boshida NPL, ARPANET, Tymnet[en], Merit Network[en], CYCLADES va Telenet[en] kabi paketli kommutatsiyalangan tarmoqlar turli maʼlumotlarni uzatish protokollari yordamida ishlab chiqilgan.

1960-yillarning oxirida AQSh Mudofaa vazirligi istiqbolli texnologiyalarni, jumladan Robert Teylor va Lourens Roberts boshchiligidagi universitetlar uchun taqsimlangan kompyuter tarmogʻi uchun ARPANET loyihasini ishlab chiqish boʻyicha bir qator shartnomalar tuzdi. Oxir-oqibat zamonaviy Internet paydo boʻlgan ARPANET orqali birinchi xabarlar 1969- yil 29-oktabrda professor Leonard Klaynrokning hisoblash muhandisligi laboratoriyasining (UCLA) tarmoq tugunidan Стэнфордском исследовательском институте[en] tarmoq tuguniga yuborildi. ARPANET loyihasining yaratilishi internetda ishlash protokollarini ishlab chiqishga olib keldi, ularda bir nechta alohida tarmoqlar yagona „tarmoqlar tarmogʻi" ga birlashtirilishi mumkin edi.

Uzoq masofalarda analog signalni buzilishsiz uzatish juda qiyin boʻlganligi sababli, Pol Baren raqamli maʼlumotlarni paketlarda uzatishni taklif qildi. Pentagonga uning gʻoyalari yoqdi va AT&T telefon kompaniyasiga murojaat qildi. AT&T Barenning gʻoyalarini rad etib, bunday tarmoqni qurish mumkin emasligini aytdi.

  

1969-yil dekabr oyida toʻrtta tugunni birlashtiruvchi eksperimental tarmoq yaratildi:

* Kaliforniya Los-Anjeles universiteti (UCLA)
* Santa-Barbaradagi Kaliforniya universiteti (UCSB)
* Stenford tadqiqot instituti (SRI)
* Yuta shtati universiteti

1972-yilda Robert Elliot Kan va Vinton Serf Lui Puzin boshchiligidagi fransuz CYCLADES loyihasining kontseptsiyalarini oʻzida mujassam etgan standart ARPANET tarmoq protokoliga aylangan TCP/IP protokoli stekini ishlab chiqdilar. 1976-yil iyul oyida Kahn-Cerf guruhi birinchi marta TCP protokoli yordamida uch xil tarmoq orqali maʼlumotlarni uzatishni namoyish etdi. Paket quyidagi yoʻnalish boʻylab sayohat qildi: San-Fransisko – London – Janubiy Kaliforniya universiteti. Sayohatining oxiriga kelib, paket bir bit maʼlumotni yoʻqotmasdan 150 000 milya masofani bosib oʻtdi.

1983-yilda ARPANET ning harbiy qismi alohida tarmoq – MILNET ga ajratildi, keyinchalik u boshqa NIPRNet ga aylantirildi.

  

1990-yilda ARPANET loyihasi ushbu tarmoq rivojlanishining yanada befoydaligi sababli yopildi.

NSFNET, BITNET, FIDO
--------------------

 NSFNET
 FIDONet
1980-yillarning boshida NSF bir nechta universitetlarda milliy superkompyuter markazlarini yaratishni moliyalashtirdi va 1986-yilda NSFNET loyihasi bilan oʻzaro bogʻlanishni taʼminladi, bu esa Qoʻshma Shtatlardagi tadqiqot va taʼlim tashkilotlarining superkompyuter saytlariga tarmoqqa kirishni ham yaratdi. Tijorat provayderlari 1980-yillarning oxirida paydo boʻla boshladi. 1989 va 1990-yillar oxiriga kelib, Amerikaning bir qancha shaharlarida rasmiy tijorat tuzilmalaridan Internetning ayrim qismlariga cheklangan shaxsiy ulanishlar paydo boʻldi ; 1995-yilda NSFNET loyihasi yopildi, shu bilan tijorat maqsadlarida tarmoq trafigini taʼminlash uchun Internetdan foydalanish boʻyicha oxirgi cheklovlar olib tashlandi.

BITNET – parallel taʼlim tarmogʻi boʻlib, u 1980-yillarning boshidan buyon rivojlangan va Internet kelajagini shakllantirishda ham rol oʻynagan. Sovet Organik kimyo institutlari va IKI kompyuter tarmoqlari ushbu tarmoqqa ulanish loyihalari sifatida boshlandi va keyinchalik Runetning bir qismiga ayland.

1984-yildan beri Fidonet modemlar va umumiy telefon tarmoqlariga asoslangan, uy sharoitida qurilgan va global miqyosga ega boʻlgan, Internet madaniyatini shakllantirishga katta taʼsir koʻrsatadigan yetakchi shaxsiy kompyuter tarmogʻi hisoblanadi. Dastlab BBS dasturiy platformasida qurilgan, vaqt oʻtishi bilan u Internetga shlyuzlarni qoʻlga kiritdi va eskirib qoldi, ammo alohida segmentlar hali ham ishqibozlar tomonidan qoʻllab-quvvatlanmoqda.

Shuningdek
----------

 Kompyuterlar uchun magnit lenta
Bir nechta istisnolardan tashqari, dastlabki kompyuterlar toʻgʻridan-toʻgʻri terminallarga ulangan va individual foydalanuvchilar tomonidan, odatda bitta bino yoki xonada foydalanilgan. Bunday tarmoqlar mahalliy tarmoqlar (LAN) deb nomlana boshladi. Keng maydon tarmoqlari (WAN) deb nomlanuvchi mahalliy hududdan tashqari tarmoqlar 1950-yillarda paydo boʻlgan va 1960-yillarda joriy etilgan. Zamonaviy shaklda domen adreslanishi 1987-yildan beri xalqaro standart sifatida rivojlanmoqda.

Kompyuter foydalanuvchilarining tarmoq madaniyati ham "oflayn "sharoitda axborot tashuvchilar – magnit lentalar va disketalar almashinuvi shaklida shakllangan (qarang. Floppinet maqolasi).

Shaxsiy kompyuterlarning paydo boʻlishi va tarqalishi bilan ularning muxlislari jamoalari shakllana boshladi, ular oʻzaro ommaviy axborot vositalarini faol almashadilar. ZX-Spectrum va Amiga uy kompyuterlari, undan keyin arzonroq shaxsiy kompyuterlar va Macintosh uchun kompyuter oʻyinlari sanoati va bozori paydo boʻldi, ular pul evaziga ixcham kassetalar va floppi disklarda tarqatildi, bu esa xakerlik madaniyatining rivojlanishiga olib keldi (dasturiy qaroqchilik) oʻyinlar ular uchun pul toʻlamaslik uchun buzilgan.

" diskmag[en] "janri paydo boʻldi – ommaviy axborot vositalarida (disklarda) tarqatish va uyda oʻqish uchun kompyuter samizdat, yaʼni aslida „oflayn" WWW surrogati. Shunday qilib, „tarmoq boʻlmagan" shaxsiy kompyuter foydalanuvchilari jamoalari alohida "kiber madaniyat „ ni shakllantirdilar, bu Fidonet va Internetning keyingi tarqalishini mamnuniyat bilan qabul qildi va ulardan ommaviy foydalanishning muhim omillaridan biriga aylandi. Bu jarayonda, ayniqsa Gʻarb davlatlaridan tashqarida dasturiy taʼminot qaroqchiligi katta rol oʻynadi.

### Global tarmoqning rivojlanishi

 Dunyo boʻylab Internet- xostlar soni (logarifmik shkala)
Dastlab, avvalgi tarmoqlarda boʻlgani kabi, Internetga aylanishi kerak boʻlgan tizim birinchi navbatda hukumat va davlat organlari tomonidan foydalanish uchun moʻljallangan edi.

Shunga qaramay, Internetdan tijorat maqsadlarida foydalanishga qiziqish tez orada keng muhokama qilinadigan mavzuga aylandi. Tijorat maqsadlarida foydalanish taqiqlangan boʻlsa-da, tijorat maqsadlarida foydalanishning aniq taʼrifi noaniq va subyektiv edi. UUCPNet va X.25 IPSS[en] da bunday cheklovlar yoʻq edi, bu esa oxir-oqibat ARPANET va NSFNET ulanishlari orqali UUCPNet-dan foydalanishning rasmiy taqiqlanishiga olib keldi. Biroq, baʼzi UUCP havolalari hali ham ushbu tarmoqlarga ulanishda davom etdi, chunki maʼmurlar ularning ishlashiga koʻz yumdi.

1980-yillarda ingliz olimi Tim Berners-Lining Shveysariyadagi CERN da olib borgan tadqiqotlari gipermatnli hujjatlarni istalgan tarmoq tugunidan foydalanish mumkin boʻlgan axborot tizimiga ulash orqali World Wide Web ni yaratishga olib keldi.

Natijada, birinchi Internet- provayderlar 1980-yillarning oxirida shakllandi. PSINet[en] , UUNET[en] , Netcom[en] va Portal Software[en] kabi kompaniyalar mintaqaviy tadqiqot tarmoqlariga xizmatlar koʻrsatish va UUCP va Usenet News elektron pochtasiga asoslangan tarmoqqa jamoatchilik uchun muqobil kirishni taʼminlash maqsadida tashkil etilgan. Qoʻshma Shtatlardagi birinchi tijorat ISP 1989-yilda tashkil etilgan The World[en] edi.

1992-yilda AQSh Kongressi Fan va ilgʻor texnologiyalar toʻgʻrisidagi qonunni qabul qildi, AQSh Kodeksi Title 42, 1862(g), bu Milliy Fan Jamgʻarmasiga tadqiqot va taʼlim hamjamiyatlari uchun faqatgina foydalanilmaydigan kompyuter tarmoqlariga kirishni saqlab qolish imkonini berdi. Tadqiqot va taʼlim maqsadlari uchun NSFNET ga tijorat tarmoqlari bilan ulanish imkonini beradi. Bu Internetni oʻz ehtiyojlari uchun kamroq moslashtirishi mumkin boʻlgan tarmoqdan tijorat maqsadlarida foydalanishdan xavotirda boʻlgan tadqiqot va taʼlim hamjamiyatlarida va davlat subsidiyalari baʼzi tashkilotlarga adolatsiz ustunlik berayotganini qilgan tarmoq xizmati provayderlari oʻrtasida tortishuvlarga sabab boʻldi.

Relcom tarmogʻini yaratuvchilardan biri Dmitriy Burkovning taʼkidlashicha, oʻsha paytda Yevropa mamlakatlarida aloqa sohasidagi xususiy biznes mumkin boʻlmagan qonunlar mavjud edi. 2007-yilda u shunday deb xabar berdi: *"Agar Yevropa toʻqson uchinchi yilda aloqa va xususiylashtirishni liberallashtirishga bormaganida, dunyo boshqacha boʻlar edi va birinchi navbatda Rossiya Interneti.* *Shunchaki, 1993-yilgacha aloqa davlat monopoliyasi edi… Axir, nega biz EuroOpen va EUnet notijorat jamoat tashkiloti tarmogʻi kabi ishladik, chunki oʻsha paytda aloqa sohasida boshqa narsa qonuniy ravishda taqiqlangan edi.* *Aloqa sohasida xususiy tadbirkorlik shunchaki amalga oshmasdi.* *Va biz xuddi shu SUUGni tashkil qildik va bunday tashkiliy tuzilmaga alohida ehtiyoj borligi uchun emas, balki birinchi navbatda biz bilan hamkorlik qilgan yevropaliklarni almashtirmaslik uchun EuroOpenga aʼzo boʻldik "*.

 „Daniya-Rossiya" optik liniyasini yotqizishga bagʻishlangan 1993-yil pochta konverti, markasi va pochta markasi
1994-yilda Internetning magistral qismi xususiylashtirildi: tijorat kompaniyalari uzoq masofalarga Internet-trafikni etkazib berishni oʻz zimmalariga oldilar, bu esa AQSh hukumati tomonidan moliyalashtirilgan NSFNet tarmogʻidan voz kechishga imkon berdi. Toʻrtta yirik xususiy shaharlararo tarmoq provayderlari: UUNet [UUNet; UUNet] , AT&T, Sprint va Level 3.

Rossiya Federatsiyasida 1990-yillarda davlat boshqaruvi tizimining tanazzulga uchrashi fonida umumittifoq miqyosidagi infratuzilma elementlari asosida tijorat „tabiiy monopoliyalar" shakllana boshladi. Ulardan biri Rostelekom boʻlib, sovet telefon tarmoqlari ustidan nazoratni oʻz qoʻliga oldi va ular orqali yangi raqamli liniyalarni yotqizishni boshladi va global miqyosda asosiy magistral provayderga aylandi. Jarayon 1993-yilda „Daniya-Rossiya № 1" suv osti optik kabelini Sankt-Peterburgdan Kingisepp orqali Boltiq dengizi tubi boʻylab 560 Mbit / s tarmoqli kengligi bilan yotqizish bilan boshlandi. Boshqa monopoliya, Rossiya temir yoʻllari oʻzining ulkan infratuzilma tarmogʻiga asoslangan holda Transtelecom magistral internet provayderini yaratdi.

1990-yillarning oʻrtalaridan boshlab Internet madaniyat, savdo va texnologiyaga keskin taʼsir koʻrsatdi, jumladan, elektron pochta, lahzali xabar almashish, Internet protokoli telefoniyasi, telefon qoʻngʻiroqlari, videokonferensaloqa va onlayn oʻyinlar orqali yaqin lahzali aloqaning tarqalishi, shuningdek, munozara forumlari, bloglar, ijtimoiy tarmoqlar va onlayn doʻkonlarga. 2000-yilda bu jarayonlardan bozor kutganlarining ortishi "Dot-com Bubble "nomi bilan tanilgan fond bozorining qulashiga olib keldi.

Tadqiqot va taʼlim hamjamiyatlari Buyuk Britaniyada JANET[en] va AQShda Internet2 kabi ilgʻor tarmoqlardan foydalanishda va rivojlantirishda davom etmoqda. 1 Gbit / s, 10 Gbit / s va undan yuqori tezlikda ishlaydigan optik tolali tarmoqlar orqali yuqori tezlikda koʻproq maʼlumotlar uzatilmoqda. Raqamli kabellarni temir yoʻllar, dengizlar va okeanlar tubi boʻylab tortib, hamma joyda elektr uzatish liniyalarining chaqmoqlariga optik kabellar qurish odatiy holga aylandi. Internetning global aloqalarni egallashi tarixiy standartlarga koʻra deyarli bir zumda sodir boʻldi: 1993-yilda u ikki tomonlama telekommunikatsiya tarmoqlari orqali oʻtadigan maʼlumotlarning atigi 1 foizini, 2000-yilda 51 foizini va 2007-yilda masofaviy maʼlumotlarning 97 foizdan ortigʻini uzatdi. Hozirgi vaqtda Internet rivojlanishda davom etmoqda, bu koʻplab onlayn maʼlumotlar, onlayn xaridlar, koʻngilochar va ijtimoiy tarmoqlar tomonidan osonlashtirilmoqda.

#### Mobil inqilob

Veb 2.0 deb nomlanuvchi oʻzgarish jarayonining oʻzi juda tezlashdi va bir muncha vaqt oʻtgach, mobil qurilmalarning oʻsishi bilan oʻzgartirildi. Ushbu mobil inqilobning natijasi koʻplab odamlar tomonidan smartfonlar koʻrinishidagi kompyuterlardan foydalanish boʻldi, ular hamma joyda oʻzlari bilan olib yura boshladilar, aloqa, foto va video suratga olish va ushbu maʼlumotlarni bir zumda almashish, shuningdek qidirish uchun foydalanishni boshladilar. Yoʻlda maʼlumot – va uyda yoki ishda ishlatiladigan ish stoli jihozlari oʻrniga ijtimoiy hayotda foydalanish.

Datchiklardan joylashuv va boshqa maʼlumotlardan foydalangan holda joylashuvni aniqlash xizmatlari va xizmatlari, shuningdek, kraudsorsing (koʻpincha, lekin har doim ham joylashuv maʼlumotlariga asoslanmaydi) hamma joyda keng tarqalgan: joylashuv yorligʻi bilan ishlaydigan xabarlar, veb-saytlar va xizmatlar mavjud. Mobil qurilmalar uchun moʻljallangan saytlar („m.website.com" kabi manzillar bilan) odatiy holga aylangan va yangi qurilmalardan foydalanish uchun maxsus yaratilgan. Netbuklar, ultrabuklar, hamma joyda mavjud 4G, Wi-Fi va mobil chiplar soʻnggi ish stoli kompyuterlari quvvatiga yaqin va sezilarli darajada kam quvvat sarfi bilan ishlaydigan mobil chiplar Internet rivojlanishining ushbu bosqichida asosiy omillar boʻldi. "Ilova "tushunchasi ham paydo boʻldi (inglizcha: *), bu „ilova dasturi" ning qisqartmasi (inglizcha:* ) va ilovalar doʻkonlari.

Yaqin tarix
-----------

2010-yillarning oxiriga kelib, Internetning rivojlanishi maxfiylikni himoya qilish, Internet senzurasi, kiberterrorizm va boshqalar bilan bogʻliq koʻplab global savollarni tugʻdirdi. Edvard Snouden yetakchi IT-korporatsiyalarning noqonuniy yordami bilan butun dunyo boʻylab internet foydalanuvchilari ustidan AQSh rasmiylarining umumiy kuzatuvi haqidagi maʼlumotlarni eʼlon qildi. Facebook loyihasining oʻsishi va u bilan bogʻliq voqealar AQSh Kongressida oʻta xavotirga sabab boʻldi. 2019-yil noyabr oyida Tim Berners-Li onlayn oʻzaro munosabatlarning asosiy ishtirokchilari: hokimiyat, onlayn biznes va foydalanuvchilar uchun oʻyin qoidalarini qayta koʻrib chiqishni taklif qildi, buning uchun u veb-hujjat uchun shartnomani yaratdi va uni ochiq imzolashni taklif qildi. U darhol Gana, Fransiya va Germaniya hukumatlari tomonidan imzolandi.

Rossiya Federatsiyasi rasmiylari shu vaqtga qadar milliy xavfsizlik sohasidagi Internetning asosiy rolini tan oldilar va 2012-yilda Suriya, 2019-yilda Eron va 2020-yilda Venesuela Internetidan „tashqi" uzilish holatlaridan xavotirda. Shu sababli, Rossiya Federatsiyasida "suveren Internet "konseptsiyasi ishlab chiqilgan va amalga oshirilgan – "Rossiya segmenti "yopilgan holatda uning ishlashini taʼminlash choralari. 2010-yillarning boshidan beri Rossiya rasmiylari Microsoft Windows-dan foydalanishdan voz kechishga harakat qilmoqdalar, bu bilan avval Rossiya armiyasida, keyin boshqa davlat muassasalarida, shuningdek, Rosatom, Gazprom va Rossiyaning davlatga yaqin monopoliyalarida. Temir yoʻllar, mahalliy alternativa – astra linux operatsion tizimiga oʻtish boshlandi.

2022-yil aprel oyida AQSH, Yevropa Ittifoqi va boshqa 32 davlat „Internet kelajagi deklaratsiyasi"ni eʼlon qildi.

Shuningdek
----------

* Архив Интернета
* Сетевой нейтралитет
* В Интернете никто не знает, что ты собака
* Интернет-активизм
* Интернет-цензура
* Mundaneum

Manbalar
--------

1. ↑  Byung-Keun Kim*. Internationalising the Internet the Co-evolution of Influence and Technology*. Edward Elgar, 2005 — 51—55 bet. ISBN 1845426754.
2. ↑  Ostrovskiy A. V. „Istoriya mirovoy i otechestvennoy svyazi" – SPb. – СПбГУТ. 2011. 311 s.
3. ↑  V SShA vishla kniga o dostijeniyax sovetskix kibernetikov – Rossiyskaya gazeta
4. ↑  Uchitivaya to obstoyatelstvo, chto proekt v itoge ne bil realizovan, a V. N. Chelomey ne vyol dnevnikov i ne ostavil posle sebya memuarov, kotorie mogli bi dostoverno osvetit podrobnosti raboti ego i ego podchinyonnix nad dannim kompleksom, u issledovateley i lichno znavshix ego lits, net edinogo mneniya otnositelno polnogo nazvaniya kompleksa. Tak, naprimer, general-leytenant G. V. Kisunko nazivaet ego detiщe **edinoy nastupatelno-oboronitelnoy raketnoy sistemoy** (tak je bez uslovnogo oboznacheniya).
5. ↑  *Bodrixin N. G.* Chelomey. – M.: Molodaya gvardiya, 2014. – 528 s. – (Jizn zamechatelnix lyudey: Seriya biografiy ; Vip. 1676) – ISBN 978-5-235-03718-2.
6. ↑  Ot rojdestva Runeta
7. ↑  Akademicheskaya kompyuternaya set S.-Peterburga
8. ↑  FAA HISTORICAL CHRONOLOGY, 1926—1996
9. ↑  Belinda Barnet. Memory Machines: The Evolution of Hypertext, 2013, pp.103-106.
10. ↑  Search
11. ↑  Tak zakalyalsya Runet. Istoriya sozdaniya rossiyskogo interneta | Sekret firmi | Yandeks Dzen
12. ↑  Celebrating 40 years of the net, by Mark Ward, Technology correspondent, BBC News, October 29, 2009
13. ↑  Computers and Space Exploration | OpenMind
14. ↑  The role of computers in space exploration | Proceedings of the November 30-December 1, 1965, fall joint computer conference, part II: computers: their impact on society
15. ↑  Д. Дэвис, Д. Барбер*. Сети связи для вычислительных машин*. Мир, 1976 — 351—367 bet.
16. ↑  David M. Yates*. Turing's Legacy: A History of Computing at the National Physical Laboratory 1945—1995*. National Museum of Science and Industry, 1997. ISBN 0901805947.
17. ↑  Martin Campbell-Kelly*. Data Communications at the National Physical Laboratory (1965–1975)*. IEEE Annals of the History of Computing, 1987 — 221—247 bet.
18. ↑  „Brief History of the Internet".  Internet Society. — „It happened that the work at MIT (1961—1967), at RAND (1962—1965), and at NPL (1964—1967) had all proceeded in parallel without any of the researchers knowing about the other work. The word "packet" was adopted from the work at NPL". Qaraldi: 2017-yil 4-iyul.
19. ↑  „The First ISP".  Indra.com (1992-yil 13-avgust). 2016-yil 5-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 5-iyul.
20. ↑  „Internet host count history".  Internet Systems Consortium. 2012-yil 18-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 23-iyul.
21. ↑  Nick Couldry*. Media, Society, World: Social Theory and Digital Media Practice*. London: Andoza:Нп3, 2012 — 2 bet. ISBN 9780745639208.
22. ↑  „The World internet provider". Qaraldi: 2017-yil 23-iyul.
23. ↑  „42 U.S. Code § 1862 — Functions".  The Legal Information Institute. Qaraldi: 2017-yil 27-iyul.
24. ↑  *OGC-00-33R Department of Commerce: Relationship with the Internet Corporation for Assigned Names and Numbers*. Счётная Палата США, 2000 — 6 bet.  (Wayback Machine saytida 2009-06-15 sanasida arxivlangan) „arxiv nusxasi". 2009-yil 15-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 23-iyun.

 „Архивированная копия". 2009-yil 15-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 27-iyul.
25. ↑  „Review of NSFNET".  Национальный научный фонд (1993-yil 23-mart). Qaraldi: 2017-yil 27-iyul.

)
26. 1 2  „Management of NSFNET".  Education Resources Information Center (ERIC) (1992-yil 12-mart). Qaraldi: 2017-yil 27-iyul.
27. ↑  „RU: Istoriya Interneta v Rossii: Voprosi budut — prixodite. Burkov D". 2019-yil 18-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 23-iyun.
28. ↑  „40 kart, obʼyasnyayuщix Internet". 2021-yil 17-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 23-iyun.
29. ↑  
{{{заглавие}}}. Ssilka na statyu v svobodnom dostupe.
30. ↑  Sozdatel Interneta Berners-Li sozdal „Zapovedi": vlasti, onlayn-biznesu, yuzeram – Роем.ру, 25.11.2019
31. ↑  Mir bez Interneta – Kod dostupa – телеканал «Звезда», 18.03.2021
32. ↑  SShA, YeS i eщyo 32 strani obnarodovali „Deklaratsiyu buduщego Interneta"

Adabiyotlar
-----------

* Э. Таненбаум*. Компьютерные сети*, 4-е изд. Питер, 2008 — 75—77 bet.
* Д. Дэвис, Д. Барбер*. Сети связи для вычислительных машин*. Мир, 1976 — 351—367 bet.

Havolalar
---------

* "Internet qanday ishlaydi: 50 yil onlayn " – 2018 National Geographic hujjatli filmi