**Yadro tibbiyoti** yoki **nukleologiya** - bu kasallik diagnostikasi va davolashda radioaktiv moddalarni qoʻllashni oʻz ichiga olgan tibbiy mutaxassislik turi. Radiologiya ichkaridan amalga oshiriladi, chunki u rentgen nurlari kabi tashqi manbalar tomonidan yaratilgan radiatsiya emas, balki tananing ichidan chiqadigan nurlanishni qayd etadi. Yadroviy tibbiyot skanerlari radiologiyadan farq qiladi, chunki asosiy eʼtibor vizual anatomiyaga emas, balki funksiyaga qaratilgan boʻladi Shu sababli, u fiziologik tasvirlash usuli deb ataladi. Yagona fotonli emissiya kompyuter tomografiyasi (SPECT) va pozitron emissiya tomografiyasi (PET) skanerlash yadro tibbiyotida ikkita eng keng tarqalgan tasvirlash usuli hisoblanadi.

Diagnostik tibbiy tasvirlash
----------------------------

Yadro tibbiyotida radionuklid tana ichiga qabul qilinadi. Keyin tashqi detektorlar (gamma kameralar) radionuklidlar chiqaradigan nurlanishdan tasvirlarni oladi va hosil qiladi. Bu jarayon diagnostik rentgenga oʻxshamaydi, bu yerda tashqi nurlanish tasvirni shakllantirish uchun tanadan oʻtadi. 

  

Yadro tibbiyoti sinovlari boshqa sinovlardan farq qiladi, chunki diagnostika testlari KT yoki MRI kabi anʼanaviy anatomik tasvirlardan farqli, u birinchi navbatda oʻrganilayotgan tizimning fiziologik funksiyasini koʻrsatadi. Yadro tibbiyotining tasviriy tadqiqotlari odatda organ, toʻqima yoki kasalliklarga xos (masalan: oʻpka, yurak skaneri, suyak skaneri, miya skaneri, oʻsimta, infeksiya, Parkinson va boshqalar) an’anaviy rentgenologik koʻrishga qaraganda koʻproq. tananing maʼlum bir qismi (masalan: koʻkrak qafasi rentgenogrammasi, qorin / tos aʼzolarining kompyuter tomografiyasi). Bundan tashqari, maʼlum hujayra retseptorlari yoki funksiyalari asosida butun tanani tasvirlash imkonini beruvchi yadroviy tibbiyot tadqiqotlari mavjud. Masalan, butun tananing PET skanerlari yoki PET/KT skanerlari, indiy oq qon hujayralari skanerlari, va oktreotid skanerlari.

 Yod-123 qalqonsimon bez saratonini baholash uchun butun tanani skanerlash. Yuqoridagi tadqiqot umumiy tiroidektomiya va TSH stimulyatsiyasidan so'ng, tiroid gormoni dori-darmonlari bekor qilingandan keyin amalga oshirildi. Tadqiqot bo'yin qismida kichik qoldiq qalqonsimon to'qimalarni va qalqonsimon bez saratoni metastatik kasalligiga mos keladigan mediastinning shikastlanishini ko'rsatadi. Oshqozon va siydik pufagida kuzatilishi mumkin bo'lgan yutilish normal fiziologik topilmalardir.
### Gibrid skanerlash texnikasi

Baʼzi markazlarda radiofarmatsevtika toʻplangan tananing qismini ajratib koʻrsatish uchun yadroviy tibbiyot skanerlarini dasturiy taʼminot yoki gibrid kameralar yordamida KT yoki MRT kabi usullardan olingan tasvirlarga qoʻyish mumkin. Bu koʻpincha tasvirni birlashtirish yoki birgalikda roʻyxatga olish deyiladi. Yadro tibbiyotidagi termoyadroviy tasvirlash usuli anatomiya va funksiya haqida maʼlumot beradi, aks holda ular mavjud boʻlmaydi yoki koʻproq invaziv protsedura yoki operatsiyani talab qiladi.

Interventsion yadroviy tibbiyot
-------------------------------

Radionuklid terapiyasi gipertiroidizm, qalqonsimon bez saratoni, teri saratoni va qon kasalliklari kabi kasalliklarni davolash uchun ishlatilishi mumkin.

Yadroviy tibbiyot terapiyasida nurlanish bilan davolash dozasi ichkariga (tomir ichiga yoki ogʻiz orqali) yoki tashqi tomondan toʻgʻridan-toʻgʻri birikma shaklida davolash uchun (teri saratoni) qoʻllaniladi.

Yadroviy tibbiyotda qoʻllaniladigan radiopreparatlar qisqa masofani bosib oʻtadigan ionlashtiruvchi nurlanishni chiqaradi va shu bilan kiruvchi nojoʻya taʼsirlarni va aloqasi boʻlmagan organlar yoki yaqin tuzilmalarga zarar yetkazishni kamaytiradi. Koʻpgina yadroviy tibbiyot terapiyalari ambulatoriya muolajalari sifatida amalga oshirilishi mumkin, chunki davolanishning nojoʻya taʼsiri kam va keng jamoatchilikka radiatsiya taʼsiri xavfsiz chegarada saqlanishi mumkin.

| Modda | Vaziyat |
| --- | --- |
| Yod-131 - natriy yodid | gipertiroidizm va qalqonsimon bez saratoni |
| Yttrium-90- ittiriy (Zevalin) va yod-131- natriy yodid (Bexxar) | refrakter limfoma |
| 131 I-MIBG (metaiodobenzilguanidin) | neyroendokrin oʻsmalar |
| Samariu-153 yoki Stronsiy-89 | palliativ suyak ogʻrigʻini davolash |
| Reniy -188 | skuamoz hujayrali karsinoma yoki terining bazal hujayrali karsinomasi |

Baʼzi klinikalarda saratonni davolash uchun izotoplarning implantatsiya qilingan kapsulalaridan (braxiterapiya) ham foydalanadilar

**Braxiterapiya uchun keng tarqalgan ishlatiladigan nurlanish manbalari (radionuklidlar)**

| Radionuklid | Turi | Yarim yashash vaqti | Energiya |
| --- | --- | --- | --- |
| Seziy-137 (137 Cs) | g-nurlari | 30,17 yil | 0,662 MeV |
| Kobalt-60 (60 Co) | g-nurlari | 5,26 yil | 1,17, 1,33 MeV |
| Iridium-192 (192 Ir) | b − -zarrachalar | 73,8 kun | 0,38 MeV (oʻrtacha) |
| Yod-125 (125 I) | g-nurlari | 59,6 kun | 27,4, 31,4 va 35,5 keV |
| Palladiy-103 (103 Pd) | g-nurlari | 17,0 kun | 21 keV (oʻrtacha) |
| Rutenium-106 (106 Ru.) | b − -zarrachalar | 1,02 yil | 3,54 MeV |

Tarixi
------

Yadro tibbiyoti tarixi taxminan 1934-yilda sunʼiy radioaktivlikni kashf etilishi bilan bogʻliq. BU fizika, kimyo va tibbiyotdagi turli fanlar boʻyicha olimlarning hissalarini oʻz ichiga oladi. 1946-yilda Oak Ridge milliy laboratoriyasi tomonidan tibbiyotda foydalanish uchun radionuklidlar ishlab chiqarilishi rivojlanishga ulkan hissa qoʻshgan 

1920-yillarning oʻrtalarida Germaniyaning Frayburg shahrida, Jorj de Xevsi kalamushlarga yuborilgan radionuklidlar bilan tajribalar oʻtkazgan va shu tariqa ushbu moddalarning metabolik yoʻllarini koʻrsatgan va izlanish printsipini oʻrnatgan. Keyinchalik Jon Lourens leykemiyani davolash uchun fosfor-32 dan foydalanganda sunʼiy radionuklidni bemorlarga birinchi qoʻllashni amalga oshirdi.

Koʻpgina tarixchilar 1934-yilda Frederik Joliot-Kyuri va Iren Joliot-Kyuri tomonidan sunʼiy ravishda ishlab chiqarilgan radionuklidlarning kashf etilishini yadro tibbiyotidagi eng muhim bosqich deb bilishadi. 1934-yil fevral oyida ular "*Nature"* jurnalida poloniy preparati bilan nurlangan alyuminiy folgadagi radioaktivlikni topib, radioaktiv moddalarning birinchi sunʼiy ishlab chiqarilishi haqida xabar berishdi. Taro Takemi 1930-yillarda yadro fizikasining tibbiyotda qoʻllanilishini oʻrgangan.

Yadro tibbiyoti potentsial mutaxassislik sifatida omma eʼtirofiga sazovor boʻldi, 1946-yil 11-mayda Amerika Tibbiyot Assotsiatsiyasi jurnalida (JAMA) Massachusets umumiy kasalxonasi doktori Saul Xertz va Massachusets texnologiya instituti doktori Artur Robertsning maqolasi muvaffaqiyatli tasvirlangan. Graves kasalligini radioaktiv yod (RAI) bilan davolashdan foydalanish nashr etildi. Bundan tashqari, Sem Seidlin. radioyodid (I-131) yordamida qalqonsimon saraton metastazlari boʻlgan bemorni muvaffaqiyatli davolashni tavsiflovchi sohada keyingi rivojlanishga olib keldi. Bu maqolalar tarixchilar tomonidan yadro tibbiyotida nashr etilgan eng muhim maqolalar qatoriga kiradi. Tibbiyotda foydalanish uchun topilgan koʻplab radionuklidlar orasida hech biri Technetsiy kashfiyoti va rivojlanishi kabi muhim emas edi. U birinchi marta 1937-yilda C. Perrier va E. Segre tomonidan davriy tizimdagi 43-sonli boʻshliqni toʻldirish uchun sunʼiy element sifatida kashf etilgan. 1960-yillarda Technetium-99m ishlab chiqarish uchun generator tizimini ishlab chiqish tibbiy foydalanish uchun amaliy usul boʻldi. Bugungi kunda Technetium-99m yadroviy tibbiyotda eng koʻp qoʻllaniladigan elementdir. 

Yadro tibbiyotidan keng klinik foydalanish 1950-yillarning boshida boshlandi, chunki radionuklidlar, radioaktivlikni aniqlash va biokimyoviy jarayonlarni kuzatish uchun maʼlum radionuklidlardan foydalanish haqidagi bilimlar kengaydi. Benedikt Kassenning birinchi toʻgʻri chiziqli skanerni va Hal O. Angerning sintillyatsion kamerasini ishlab chiqishdagi ishlari yadro tibbiyotining rivojiga hissa qoʻshdi.

1960-yillarning boshlariga kelib, janubiy Skandinaviyada Niels A. Lassen, Devid X. Ingvar va Erik Skinxøj dastlab ksenon-133 ingalatsiyasini oʻz ichiga olgan miyaning birinchi qon oqimi xaritalarini taʼminlovchi texnikani ishlab chiqdi; koʻp oʻtmay, shizofreniya kabi neyropsixiyatrik kasalliklari boʻlgan bemorlar uchun miya faoliyatining mahalliy taqsimlanishini oʻlchash imkonini beruvchi intra arterial ekvivalent ishlab chiqildi. Texnika, masalan, tasavvur qilingan ketma-ket harakatlar, aqliy hisoblash va aqliy fazoviy navigatsiyani tekshirish uchun ham ishlatilgan.

XX asrning 70-yillariga kelib insonning tana aʼzolarini, organ va toʻqimalarini yadroviy tibbiyot protseduralari yordamida koʻrish mumkin boʻldi. 1971-yilga kelib AQSH tibbiyot birlashmasi yadro tibbiyotini mutaxassislik deb tan oldi. 1972-yilda AQSH Yadro Tibbiyot Kengashi tashkil etildi va 1974-yilda Amerika Yadro Tibbiyoti Osteopatik Kengashi tashkil etildi, 

XX asrning 80-yillariga kelib radionuklidlar yurak kasalliklarini tashxislashda foydalanish uchun moʻljallangan. Bir fotonli emissiya kompyuter tomografiyasining (SPECT) rivojlanishi taxminan bir vaqtning oʻzida yurakning uch oʻlchovli tasvirini olishga va yadro kardiologiyasi sohasini tashkil etishga olib keldi.

Yadro tibbiyotidagi oxirgi oʻzgarishlar pozitron emissiya tomografiyasi skaneri (PET) ixtirosini oʻz ichiga oladi. Keyinchalik yagona fotonli emissiya kompyuter tomografiyasiga (SPECT) aylangan emissiya va transmissiya tomografiyasi kontseptsiyasi 1950-yillarning oxirida Devid E. Kuhl va Roy Edvards tomonidan kiritilgan.  Ularning ishi Pensilvaniya universitetida bir nechta tomografik asboblarni loyihalash va qurishga olib keldi. 

PET va PET/KT tasvirlari oʻzining dastlabki yillarida narxi va joyida yoki yaqinidagi siklotronga boʻlgan talab tufayli sekin rivojlandi. Shu bilan birga, onkologiyada cheklangan PET va PET/KTning standart protseduralari uchun Ftor-18 radioizotopidan foydalanish ancha samarali boʻldi. PET/KT tomografiyasi diagnostika, bosqichma-bosqich va davolash monitoringi uchun onkologiyaning ajralmas qismi hisoblanadi. Toʻliq integratsiyalangan MRI/PET skaneri 2011-yil boshidan boshlab ushlab chiqila boshlandi.

### Radiatsiya dozasi

Yadro tibbiyoti protsedurasidan oʻtayotgan bemor radiatsiya dozasini oʻziga qabul qiladi. Hozirgi xalqaro koʻrsatmalarga koʻra, har qanday nurlanish dozasi qanchalik kichik boʻlsa ham, xavf tugʻdiradi deyiladi. Bu rentgen tekshiruvi xavfiga oʻxshaydi, bundan tashqari, doza rentgen apparati kabi tashqi manbadan emas, balki ichkaridan yuboriladi va dozalash miqdori odatda rentgen nurlarinikidan sezilarli darajada yuqori boʻladi. 

Yadro tibbiyoti tadqiqotidan olingan nurlanish dozasi sivert birliklari bilan effektiv doza sifatida ifodalanadi (odatda millizievert, mSv). Tekshiruv natijasida olingan samarali dozaga mega bekkerellarda (MBq) yuborilgan radioaktivlik miqdori, ishlatiladigan radiofarmatsevtikaning fizik xususiyatlari, uning organizmda tarqalishi va uning tanadan tozalanish tezligi taʼsir qiladi.

Effektiv dozalar glomerulyar filtratsiya tezligini 3 MBq xrom -51 EDTA oʻlchovi uchun 6 mSv (0,006 mSv) dan 80 MBq talliy -201 miokardni tasvirlash protsedurasi uchun 11,2 mSv (11 200 mSv) gacha boʻlishi mumkin. 600 MBq texnetiy-99m MDP bilan umumiy suyak skanerlashi taxminan 2,9 mSv (2,900 mSv) effektiv dozaga ega.

Ilgari oʻlchov birliklari 3,7E10 Bq boʻlgan kyuri (Ci) va shuningdek, 1,0 gramm radiy (Ra-226); rad (nurlanishning soʻrilgan dozasi), endi grey bilan almashtiriladi; va rem (Rentgen ekvivalenti), endi sivert bilan almashtirildi. Rad va rem deyarli barcha yadroviy tibbiyot muolajalari uchun mohiyatan ekvivalentdir va faqat alfa nurlanishi nisbiy biologik effektivlik (RBE) ancha yuqori boʻlganligi sababli yuqori Rem yoki Sv qiymatini hosil qiladi. Hozirgi kunda alfa-emitterlar yadroviy tibbiyotda kamdan-kam qoʻllaniladi, ammo yadroviy reaktor va tezlatgich tomonidan ishlab chiqarilgan radionuklidlar paydo boʻlishidan oldin keng qoʻllanilgan.xavfsiz va samarali yadroviy tibbiyot texnikasini ishlab chiqish va amaliyot Tibbiyot fizikasining asosiy yoʻnalishi hisoblanadi.

  

«Maʼlumot Oʻzbekiston MIlliy Universiteti Fizika fakulteti tomonidan tarjima qilindi»

1. ↑  What is nucleology?
2. ↑  „Nuclear Medicine". 27-fevral 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-avgust 2015-yil.
3. ↑  „Nuclear Wallet Cards". Qaraldi: 20-avgust 2015-yil.
4. ↑  Donner Laboratory: The Birthplace of. Nuclear Medicine
5. ↑  „Important Moments in the History of Nuclear Medicine". 14-dekabr 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-may 2023-yil.
6. ↑  Edwards, C. L. (1979). „Tumor-localizing radionuclides in retrospect and prospect". *Seminars in Nuclear Medicine*. 9-jild, № 3. 186–9-bet. doi:10.1016/s0001-2998(79)80030-6. PMID 388628.Edwards, C. L. (1979). "Tumor-localizing radionuclides in retrospect and prospect". *Seminars in Nuclear Medicine*. **9** (3): 186–9. doi:10.1016/s0001-2998(79)80030-6. PMID 388628.
7. ↑  „Radioactive iodine in the study of thyroid physiology; the use of radioactive iodine therapy in hyperthyroidism". *Journal of the American Medical Association*. 131-jild. 1946-yil may. 81–6-bet. doi:10.1001/jama.1946.02870190005002. PMID 21025609. `{{cite magazine}}`: sana kiritilishi kerak boʻlgan parametrga berilgan qiymatni tekshirish lozim: `|date=` (yordam)
8. ↑  „Quantitative determination of regional cerebral blood-flow in man". *The Lancet*. 278-jild, № 7206. 1961. 806–807-bet. doi:10.1016/s0140-6736(61)91092-3.
9. ↑  „Distribution of cerebral activity in chronic schizophrenia". *Lancet*. 2-jild, № 7895. 1974-yil dekabr. 1484–6-bet. doi:10.1016/s0140-6736(74)90221-9. PMID 4140398. `{{cite magazine}}`: sana kiritilishi kerak boʻlgan parametrga berilgan qiymatni tekshirish lozim: `|date=` (yordam)
10. ↑  „Supplementary motor area and other cortical areas in organization of voluntary movements in man". *Journal of Neurophysiology*. 43-jild, № 1. 1980-yil yanvar. 118–36-bet. doi:10.1152/jn.1980.43.1.118. PMID 7351547. `{{cite magazine}}`: sana kiritilishi kerak boʻlgan parametrga berilgan qiymatni tekshirish lozim: `|date=` (yordam)
11. ↑  *Roland, Per E.*. „Localization of cortical areas activated by thinking". *Journal of Neurophysiology*, s. 1219–1243.
12. ↑  *Administration of Radioactive Substances Advisory Committee.* „ARSAC notes for guidance" (inglizcha) (pdf). *GOV.UK*.  Public Health England (19-fevral 2021-yil).
13. ↑  *Chandler.* „Explained: rad, rem, sieverts, becquerels" (inglizcha). *MIT News Massachusetts Institute of Technology* (28-mart 2011-yil). Qaraldi: 25-aprel 2021-yil.