**Eyüp Sulton masjidi** (turkcha: *Eyüp Sultan Camii*) - Istanbul shahri, Eyüp tumani, Oltin Shox hududi yaqinida joylashgan masjid. Masjid hududida Islom dini so'nggi payg'ambari Muhammadning bayroqdori, sahoba Abu Ayyub al-Ansoriy dafn etilgan maqbara mavjud bo'lib, bino XIX asrning boshlarida bunyod etilgan.

Masjid o'z davrida eng muqaddas inshootlardan biri bo'lganligi sababli Usmonlilar imperiyasi hukdorlariga toj kiydirish marosimlari shu yerda o'tkazilgan. Bugungi kunga kelib yodgorlik mashhur ziyoratgoh bo'lib xizmat qilmoqda

Tarixi
------

Masjid payg'ambar Muhammadning ishonchli do‘sti, sahoba Abu Ayyub al-Ansoriy (turkcha Eyüp Sulton) sharafiga nomlangan. Abu Ayyub 670-yillarda mamlakatning arablar tomonidan ilk bor qamal qilinishi chog'ida vafot etgan.

Masjid 1453-yilda Konstantinopol bosib olinganidan atigi besh yil o'tib, 1458-yilda Usmonlilar imperiyasi sultoni Mehmed II Fotih tomonidan bunyod etilgan. Maʼlumotlarga koʻra, Mehmed II Fotihning ushbu masjidni qurdirishiga ustozi Akşemseddinning Abu Ayyub al-Ansoriy dafn etilgan joyda yodgorlik masjidi qurishni orzu qilgani turtki boʻlgan. 1458-yilda ushbu hududdan al-Ansoriy qabri topilganda, uning yonida masjid barpo etilgan.

XVIII asr boshlarida Sulton Ahmad III masjidning ikkita minorasini hozirgi koʻrinishga keltirgan. XVIII asrning oxiriga kelib, masjid turli xil ofatlar, katta ehtimol bilan o'sha vaqtdagi zilzilalar natijasida vayronaga aylangan. 1798-yilda sulton Salim III masjid minoralaridan boshqa binolarini buzib, qayta qurishni buyurgan. Qurilish ishlari 1800-yilda yakunlangan. Masjidning sharqiy qismida joylashgan minora 1822-yilda Mahmud II tomonidan ilk bora yartilgan ko'rinishida qayta tiklangan.

Diniy ahamiyati
---------------

Payg'ambarning sodiq do'sti va sahobalaridan biri sifatida Abu Ayyub al-Ansoriy musulmonlar tomonidan juda qattiq hurmat qilinadi, shu sababdan uning maqbarasi joylashgan hudud alohida ahamiyatga egadir. Maqbara hovlining shimoliy tomonida, masjidning namoz o'qish xonasiga asosiy kirish eshigi ro'parasida joylashgan. Masjid, shuningdek, Islom diniga e'tiqod qiluvchi barcha musulmonlar uchun juda qadrli inshoot sanaladi, chunki unda payg'ambarga tegishli deb hisoblanuvchi bir qancha yodgorliklar saqlanadi.

 Maqbara vestibyulida koʻrgazmaga qoʻyilgan baʼzi diniy yodgorliklar
Masjidning musulmon olamida juda katta ahamiyat kasb etishining yana bir muhim sabablaridan biri ko'plab Usmonlilar imperiyasi amaldorlari va qirollik oila a'zolarining aynan ushbu hududga yaqin joyda dafn qilinganligidir. Ular orasida Sulton Sulaymon I va Salim II davrida xizmat qilgan Usmonlilar bosh vaziri Sokollu Mehmet Posho, shuningdek, XVI asrda yashagan yana bir vazir Siyovush Posho, XVI asrda Usmonlilar uchun Kiprni bosib olishda katta hissa qo'shgan Lala Mustafo Posho ham bor. Ushbu tarixiy shaxslarning qabrlari, ayollardan Adile Sulton va Mehrishoh Valide Sultonlarning qabrlari ham masjidga yaqin hududda joylashgan. Masjidning tashqarisida 1918-yilda me'mor Kamoliddin Bey tomonidan loyihalashtirilgan Sulton Mehmed V maqbarasi, binoning orqa tomonida, Oltin Shoh hududiga kiruvchi tepalikda Eyüp qabristoni joylashgan.

Bugungi kunda masjidda xatna marosimlarini ham o'tkazish mumkin. Kambag'al oila farzandlari uchun masjid ma'muriyati ushbu marosimlarni o'tkazib berishni yo'lga qo'ygan (2022-yilgi Covid-19 bilan bog'liq cheklovlardan keyin qayta tiklangan). Ramazon oyida musulmonlar masjidda *iftorlik* qilishlari ham mumkin. Eyüp Sulton masjidi, shuningdek, yil davomidamamlakatning turli burchaklaridan tashrif buyuruvchilar uchun muqaddas ziyoratgoh hisoblanadi.

Arxitektura
-----------

### Masjid

Olib borilgan bir qancha rekonstruksiya ishlariga qaramay, Eyüp Sulton masjidida XVI asrda Xo'ja Sinon tomonidan qo'llanilgan Usmonli meʼmorchiligining klassik uslubi saqlab qolingan. Xususan, Azapkapi mahallasida joylashgan, me'mor Xo'ja Sinon tomonidan yaratilgan Sokollu Mehmed Posho masjidi bilan solishtirganda masjid bezaklarining katta qismi zamonaviy Usmonli me'morchiligining barokko uslubida yaratilganligi, masjid ustunlariga o'yib ishlangan turli naqshlar, barglar va Usmonli kalligrafik yozuvlari bilan ajralib turadi. Masjid ustunlari oddiy uslubda qurilgan bo'lib, ioni orderiga o'xshash kapitellarga ega. Bundan tashqari, darvozalar, *mehrob* va minbarga ishlangan to'lqinli bezaklar Usmonli me'morchiliging barokko uslubi qo'llanilgan eng yaxshi namunalaridan biri hisoblanadi. Eyüp Sulton masjidi, asosan, oq toshdan qurilgan bo'lib, ba'zi ustunlari jez bilan bog'langan oq marmardan ishlangan bo'lsa, ba'zi bezaklarini yaratishda oltin yugurtirishdan foydalanilgan. Eyüp Sulton masjidida, shuningdek, eski uslubda qurilgan ikkita minora ham mavjud.
 
Tartibsiz usulda qurilgan katta tashqi hovli to'rtburchak shaklda qurilgan ichki hovliga olib boradi. Tashqi hovlining janub tomoni boʻylab koʻtarilib boruvchi yopiq yoʻlak dastlab sultonning masjidga va namozxona ichidagi lojasiga (xususiy ekranli balkoniga) shaxsiy kirish eshigi bo'lib xizmat qilgan. Tashqi hovlida *shodirvon* (tahorat olish uchun favvora) ham joylashgan. Ichki hovlining bir tomonidan masjidga, ikkinchi tomonidan Abu Ayyub al-Ansoriy ziyoratgohiga kirish mumkin. Ichkari hovlida qadimgi chinor daraxti mavjud. Masjidga kirish qismidan biroz oldinroqda esa ark va gumbazlardan iborat ayvonni ko'rish mumkin.

### Mavzoley

Abu Ayyub al-Ansoriy maqbarasi masjid ichki hovlisining shimoli-g'arbiy tomonida joylashgan. Kirish eshigi oldidan hovlining bog' maydonchasi bo'ylab cho'zilgan ayvon joylashgan. Ichkarida gumbaz bilan qoplangan, an'anaviy sakkiz burchakli shaklga ega qabr xonasi, undan ham oldin vestibyul kamerasi joylashgan. Sarkofag barokko uslubidagi kumush ekran bilan o'ralgan bo'lib, kalligrafik yozuvlar va boshqa turli bezaklar bilan ishlov berilgan.

Maqbaraning ayvonga qaragan devori turli davrlarga oid Iznik koshinlar bilan qoplangan, 1798–1799-yillarda masjidni rekonstruksiya qilish jarayonida esa ular birlashtirilgan. Maqbara vestibyulining devorlari ham Iznik koshinlari bilan qoplangan. Britaniya muzeyida, shuningdek, ziyoratgohning tashqi devorini bezatgan ba'zi bezaklarga o'xshash, taxminan 1550-yillarga oid uchta dengiz va turkuaz Iznik koshinlari paneli mavjud. 2022-yilda noma'lum shaxs bolg‘a bilan masjid hovlisida joylashgan namoz oynasining ikki tomonidagi koshinlarni buzgan va ularning dizayniga shayton shoxlari kiritilganligini da’vo qilgan.

### Boshqa binolar

Masjid bir paytlar madrasa, oshxona va hammomdan iborat boʻlgan kattaroq majmuaning markazi boʻlgan. Madrasa masjidning hozrigi ko'rinishga keltirish bo'yicha qilingan rekonstruksiya ishlari vaqtida buzib tashlangan, ammo hammoning katta qismi saqlanib qolgan va undan hozirgi kunda ham foydalanilmoqda (kiyim almashtirish xonasi yog‘ochdan ishlangan yangiroq konstruksiya bilan almashtirilgan). Masjid yaqinida bir qator boshqa dafn marosimlari o'tkaziladgan va bir qancha xayriya binolari joylashgan. Masjidga eng yaqin hududda joylashgan majmualardan biri Mehrishoh Sultonning (Selim III ning onasi) barokko uslubidagi yaxshi holatda saqlanib qolgan imorat va qabr majmuasidir. Majmua Salim III tomonidan masjidni rekonstruksiya qilishdan bir necha yil oldin qurilgan bo'lib, Abu Ayyub al-Ansoriy ziyoratgohining boshqa yordamchi inshooti vazifasini bajargan.

Adabiyotlar
-----------

Manbalar
--------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  Goodwin 1971. sfn error: no target: CITEREFGoodwin1971 (help)
2. ↑  *Tan.* „Eyüp Sultan Mosque - Istanbul" (en-GB). *We Love Istanbul*. Qaraldi: 20-noyabr 2019-yil.
3. ↑  Sevil Derin. "Tarihî Süreçte Eyüp Sultan Camisi | Eyup Sultan Mosque In Historical Process." *Sanat Tarihi Dergisi* 25, no. 2 (2016): 177-91.
4. 1 2 3 4 5 6 7 8  Sumner-Boyd & Freely 2010. sfn error: no target: CITEREFSumner-BoydFreely2010 (help)
5. 1 2 3  „Eyüp Sultan Mosque & Tombs" (en). *Istanbulite*. Qaraldi: 20-noyabr 2019-yil.
6. 1 2 3 4  Rüstem 2019. sfn error: no target: CITEREFRüstem2019 (help)
7. ↑  "Stanford J. Shaw. Between Old and New: The Ottoman Empire under Sultan Selim III, 1789–1807. (Harvard Middle Eastern Studies 15.) Cambridge, Mass.: Harvard University Press. 1971. Pp.xiii, 535. $15.00." *The American Historical Review*, 1972, The American Historical Review, 4/1/1972.
8. ↑  Şahin, Kaya*. Empire and power in the reign of Süleyman : narrating the sixteenth-century Ottoman world*. Cambridge and New York: Cambridge University Press, 2013 — 49–59 bet. ISBN 978-1-107-03442-6.
9. ↑  Yale 1 Tonguç 2, Pat 1 Saffet Emre 2*. Istanbul The Ultimate Guide*, 1st (English), Istanbul: Boyut, 2010 — 245–49 bet. ISBN 9789752307346.
10. ↑  *Secker, Bradley*. „Inside Turkey's Circumcision Palace - in pictures" (en-GB). *The Guardian* (19-avgust 2016-yil). Qaraldi: 11-avgust 2022-yil.
11. ↑  „Eyüpsultan'da toplu sünnet şöleni düzenlendi" (tr). *Haberler* (1-iyul 2022-yil). Qaraldi: 11-avgust 2022-yil.
12. ↑  *Hyökki.* „Finding the sacred in Istanbul: The pilgrimage site of Eyüp Sultan" (en-US). *Daily Sabah* (16-aprel 2021-yil). Qaraldi: 11-avgust 2022-yil.
13. 1 2  Kuban 2010. sfn error: no target: CITEREFKuban2010 (help)
14. ↑  Atasoy & Raby 1989. sfn error: no target: CITEREFAtasoyRaby1989 (help)
15. ↑  Porter 1995. sfn error: no target: CITEREFPorter1995 (help)
16. ↑  British Museum Acc. Num. 1878,1230.534
17. ↑  *Eyüp Sultan Türbesi'ndeki çekiçli saldırının görüntüleri ortaya çıktı | Video* (turk), qaraldi: 2022-08-10

Havolalar
---------

* Photographs of the mosque by Dick Osseman