Protestant axloqi va kapitalizm ruhi (nemischa: Die protestantische Ethik und der „Geist" des Kapitalismus, 1905) — nemis sotsiologi va iqtisodchisi Maks Veberning asari. Ishning asosiy gʻoyasi dinning jamiyatning kapitalistik tuzilishiga taʼsirini tahlil qilishdir.

Tarkib
------

Kitobning boshida Veber, statistik maʼlumotlarga koʻra, Germaniyada kapital egalari asosan protestantlar ekanligini taʼkidlaydi. Keyinchalik, XVI asrga murojaat qilib, u reformatsiyani faqat imperiyaning boy va iqtisodiy rivojlangan hududlari tomonidan qabul qilinganligini taʼkidlaydi. Keyinchalik kapitalizm katolik mamlakatlariga tarqalib ketgan boʻlsa-da, sof kalvinizm iqtisodiy rivojlanishga toʻsqinlik qiladi. Biroq, Veber protestantizm va burjuaziya oʻrtasidagi ittifoqqa eʼtibor qaratadi. Buning sababi, olimning soʻzlariga koʻra, protestantlarning „iqtisodiy ratsionalizmi" ga hissa qoʻshadigan maxsus dunyoqarashda, katoliklar esa „dunyodan uzoqlashgan" va dunyoviy narsalarga befarq edilar. Shu bilan birga, ingliz, golland va amerikalik puritanlar katoliklardan kam zohid edilar va Luther, Kalvin, Noks yoki Foet kabi islohotchilarni taraqqiyot tarafdorlari deb atash qiyin. Biroq protestantlarda asketizm gʻalati tarzda boylik bilan birlashtirildi, bu Lyuterning „vakolat" (*Beruf*) kontseptsiyasida oʻz ifodasini topdi.

Kapitalizm haqida gapirganda, Weber uni Benjamin Franklinga borib taqaladigan „vaqt — pul" (*Zeit ist Geld*) tamoyili asosida belgilaydi. Shu maʼnoda kapitalizm hamisha Xitoy, Hindiston va Bobilda ham mavjud bo‘lgan, lekin faqat protestantizmda pul topish harajatdan ajratilgan. Veber XVII asrning Yangi Angliyasida kapitalizm ruhi kapitalistik munosabatlar rivojlanishidan oldin paydo boʻlganligiga alohida eʼtibor qaratadi. Biroq, XIX asrda dindorlik va tadbirkorlik oʻrtasidagi aloqa yoʻqoldi.

Taʼsir qilish
-------------

Veberning protestantlik mehnat axloqi kapitalizmning paydo boʻlishining sharti haqidagi tezisi ijtimoiy fanlardagi eng mashhur munozaralardan birini keltirib chiqardi. Nemis faylasufi Norbert Bolz (1989) Veberning Veymar Respublikasidagi merosi taqdiriga bag‘ishlangan taqriznomasida uning kontseptsiyasi Dyordji Lukach, Valter Benjamin, Ernst Blox, Karl Shmitt, Teodor Adorno, Martin Xaydegger va boshqa mutafakkirlarga taʼsirini qayd etadi. 1950-1960-yillarda Karl Lyovitt, Hans Blumenberg, Karl Shmitt va boshqalar ishtirokida bahs-munozaralar davom etdi. Keyinchalik, Veberning tezislari, masalan, Luk Boltanski va Eve Chiapello tomonidan mashhur „Kapitalizmning yangi ruhi" kitobida qayta koʻrib chiqildi. (1999)

Tanqid
------

Polsha iqtisodchisi va tarixchisi Henrik Grossman Veber ishini ikki tomondan tanqid qilgan. Birinchidan, Marksning ishiga murojaat qilib, u qashshoqlik va sarsonlikka qarshi koʻrilgan qatʼiy huquqiy choralar Angliyada umumiy erlarni oʻrab olish natijasida yuzaga kelgan ommaviy aholi harakatiga reaktsiya ekanligini koʻrsatadi. Ikkinchidan, Grossmanning kitobida bu „qonli qonunlar" butun Evropada, xususan, Fransiyada qanday amalga oshirilganligi koʻrsatilgan. Grossmanning soʻzlariga koʻra, ular bekorchilikni taqiqlab qoʻygan va ular tashkil etgan ishxonalar odamlarni jismonan serflar toifasidan frilanserlarga oʻtkazgan. Bu muhim fakt protestantizmga taalluqli emas edi, shuning uchun kapitalizm asosan boshqa kuch tufayli paydo boʻldi va tarqaldi. Shu asosda Grossman Veber duch kelgan asosiy qiyinchilikni hal qiladi: qanday qilib katta miqdordagi odamlar kapitalistik ishlab chiqarishga shunchalik tez jalb qilingan.

XX asr oxiri va XXI asr boshlarida Valter Benjaminning yondashuvi mashhur boʻlib, u oʻzining "Kapitalizm din sifatida "(1921) asarida Veber bilan polemikada kapitalizm protestantizmdan kelib chiqmaganligini taʼkidladi.

Manbalar
--------

1. ↑  Löwy, Michael. Bolz (Norbert) Auszug aus der entzauberten Welt. Philosophischer Extremismus zwischen den Weltkriegen [compte rendu] // Archives de sciences sociales des religions, 1993. Vol. 82 № 1. pp. 256—257.
2. ↑  *Henryk Grossman.* „The Beginnings of Capitalism and the New Mass Morality" (en).  Journal of Classical Sociology, Vol. 6, No. 2, 201-213 (2006). 18-fevral 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 18-iyun 2009-yil.
3. ↑  Sm.: Kapitalismus als Religion // D. Becker (Hg.) Berlin, Kulturverlag Kadmos, 2003.