Shahr-e Sukhtedan sopol idish
**Hilmand madaniyati** (shuningdek **Hilmand sivilizatsiyasi** ) Miloddan avvalgi 3300-2350 yillar  bronza davri madaniyati boʻlib, u asosan Hilmand daryosining oʻrta va quyi vodiysida, Afgʻonistonning janubida ( Qandahor, Hilmand va Nimruz viloyatlari) va Sharqiy Eronda ( Siston va Balujiston viloyati ), asosan miloddan avvalgi uchinchi ming yillik. 

Helmand madaniyati odamlari qisman ibodatxonalar va saroylarga ega bo'lgan shaharlarda yashab, murakkab va rivojlangan ijtimoiy tuzilishga dalil bo'ldi. Hozirgacha ma'lum bo'lgan asosiy shaharlar Shahr-i Soxta (zamonaviy Eronda) va Mundigak (Afg'oniston). Ikkala joydan topilgan tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, bu shaharlar bir xil madaniyatga ega.  Bular dunyoning ushbu qismida eng qadimgi kashf etilgan shaharlardir, garchi janubi-sharqda joylashgan Mehrgarh qishlog'i ancha eski bo'lsa-da. Hilmand madaniyati bir vaqtlar bitta qadimiy davlatni tashkil etgan bo'lishi mumkin. 

Helmand sivilizatsiyasining kulollari asosan geometrik naqshlar bilan rang-barang bo'yalgan, o'simliklar va hayvonlar ham tasvirlangan. Bronza ma'lum edi. Shahr-i Soxtada elam tilidagi matnlar Eron gʻarbiga aloqadorligini tasdiqlovchi dalillar topilgan. Hind vodiysi tsivilizatsiyasi bilan ham bir nechta aloqalar mavjud, ammo Aftidan, Helmand tsivilizatsiyasi ilgari bo'lgan va Hind vodiysidagi shaharlar bilan xronologik jihatdan juda mos kelmagan. 

VM Masson ilk tsivilizatsiyalarning bir necha turlarini muhokama qildi. U uchta turni ajratadiː 1. Tropik dehqonchilik tsivilizatsiyalari; 2. Sug'oriladigan dehqonchilik sivilizatsiyalari va 3. sug'orilmaydigan O'rta er dengizi dehqonchiligi sivilizatsiyalari. Sug'orish dehqonchiligi tsivilizatsiyalari uchun u ikkita kichik tipni ko'radiː Katta daryolardan olingan sug'orish sivilizatsiyalari va cheklangan suv manbalariga asoslangan sug'orish dehqonchiligi bilan tsivilizatsiyalar. Massonning so'zlariga ko'ra, Helmand madaniyati aniq ikkinchi turga tegishli. U Helmand madaniyati atamasini emas, Mundigak va Shahr-i Soxta shaharlarini tilga oladi.

Geografiya va arxeologiya
-------------------------

 Hilmand daryosi
Helmand sivilizatsiyasining shakllanish bosqichi o'rta va quyi Hilmand daryosida bo'lgan. 1300 km janubi-gʻarbda Registon va Margo choʻllarini kesib oʻtib, Eron Sistoniga yetib boradi. Eng mashhur ikkita joy Afg'onistondagi Qandahordan 35 km shimoli-g'arbda joylashgan Mundigak va Erondagi Zaboldan 50 km janubi-g'arbda 425 km uzoqlikda joylashgan Shahr-i Soxtadir. Lamberg-Karlovskiy va Tosi (1973) Shahr-i Soxta va Mundigakdagi topilmalarning miloddan avvalgi 4-ming yillik oxirida minglab kulol parchalari, tosh sanoati, metallga ishlov berish, qurilish texnikasi, gʻisht shakllari, haykalchalar va muhrlarda koʻrsatilgan bir xilligini muhim deb hisoblashgan. Ikkala asosiy joy orasidagi Afg'oniston hududida arxeologik markazlar aniqlanmagan bo'lsa-da, Shahr-i Soxtaning janubida ikkita kulolchilik markazlari, **Tepe Dash** va **Rud-i Biyaban 2** mavjud; va Mundigakning janubi-sharqida **Deh Morasi Ghundai** va **Said Qal'a Tepe**. 

Muhim arxeologik o'xshashliklar, shuningdek, **Damb Sadaatdagi** Kvetta vodiysida va Pokistonning Kachi tekisligida, Qandahordan janubi-sharqda mos ravishda 200 km va 300 km dan ortiqroqda topilgan.  :p.882

Manbalar
--------

1. ↑  Vidale, Massimo, (15 March, 2021). "A Warehouse in 3rd Millennium B.C. Sistan and Its Accounting Technology", in Seminar "Early Urbanization in Iran".
2. ↑  Schaffer, Jim G. and Cameron A. Petrie, (2019), "The development of a 'Helmand Civilisation' south of the Hindu Kush", in Raymond Allchin, Warwick Ball, and Norman Hammond (eds.), *The Archaeology of Afghanistan, From earliest Times to the Timurid Period, New Edition*, Edinburgh University Press, Edinburgh, ISBN 9780748699179, pp. 161–259.
3. ↑  Biscione, Raffaele, (1974). *Relative Chronology and pottery connection between Shahr-i Sokhta and Munigak, Eastern Iran*, in Memorie dell'Istituto Italiano di Paleontologia Umana II, pp. 131–145.
4. ↑  McIntosh, Jane, (2008).The Ancient Indus Valley: New Perspectives (Understanding Ancient Civilizations), 1st Edition, Santa Barbara, California, ISBN 978-1-57607-908-9, pp. 86–87.
5. ↑  Jarrige, Jean-François, Aurore Didier, and Gonzague Quivron, (2011). "Shahr-i Sokhta and the Chronology of the Indo-Iranian Borderlands", in *Paléorient*, 2011, vol. 37, n°2. pp. 7–34.
6. ↑  V. M. Masson: Altyn-Depe. (translated by Henry N. Michael from Russian), The University Museum – University of Pennsylvania, Philadelphia 1988, ISBN 0-934718-54-7, pp. 128–130
7. 1 2  Mutin, Benjamin, and Leah Minc, (2019). "The formative phase of the Helmand Civilization, Iran and Afghanistan: New data from compositional analysis of ceramics from Shahr-i Sokhta, Iran", *in Journal of Archaeological Science: Reports Volume 23, February 2019, pp. 881-899.*