Ili Qozoq avtonom viloyati (uygʻurcha: , xitoycha: 伊犁哈薩克自治州)—Xitoyning Shinjon-Uygʻur avtonom rayoni tarkibidagi avtonom maʼmuriy-hududiy birlik. Viloyat markazi – Qulja shahri (xitoycha transkripsiyada – Yin) ham Ili viloyatining markazi hisoblanadi. Bu Xitoydagi yagona deputatlik muxtor viloyati.

Chegaralar
----------

Ili-Qozoq avtonom viloyati Qozog'istonning Olmaota va Sharqiy Qozog'iston viloyatlari, Mo'g'ulistonning Bayan - Ulgey Kobda viloyati (Oltoy tog' tizmasining markaziy tog'lari, Rossiya Federatsiyasining Oltoy Respublikasi va Qirg'iziston) bilan chegaradosh.

Chegara bojxona postlari

Ili Qozoq avtonom viloyatida 8 ta bojxona posti mavjud:

* **Qozog'iston bilan**
	+ Oltoy hududidagi Agimbek
	+ Baxtli (kàngāng), 17 km Tarbag'atoy hududidan ;
	+ Dulat (bàng hàn);
	+ Oltoy o'lkasidagi Jemeney
	+ Qo'rg'oshin (bàngíní);
	+ Muzart
* **Mo'g'uliston bilan**
	+ Oltoy oʻlkasidagi Qiziltau (kānīng).
	+ Oltoy oʻlkasidagi Taikeshken (kāngīngīng).

Maʼmuriy-hududiy boʻlinish
--------------------------

Ili Qozoq avtonom viloyati uchta viloyatdan iborat: Oltoy viloyati (markazi Oltoy shahri), Ili viloyati, Tarbagatay viloyati markazi (Shaueshek shahri). Har bir viloyat qishloqlarga boʻlingan va sobiq ittifoq respublikasi bilan bir xil maqomga ega. 

Ili viloyatida 9 tuman, Tarbag'atay viloyatida 6 tuman, Oltoy viloyatida 8 tuman bor. Shen maʼmuriy-hududiy jadvalida ICAO Shinjon tumanlaridan yuqori oʻrinda turadi: uning hududi maqomi boʻyicha tumanga teng. Binobarin, viloyat hokimiyati qoʻshimcha qurilmaga oʻxshaydi va mahalliy hokimiyatlar muammoni bevosita Urumchida hal qilishlari oson.

Urumchida buning oldi olinmadi,ayniqsa, ICAO 1982-yilda Pekindan Xitoy hukumatiga to'g'ridan-to'g'ri bo'ysunishni va XUAR yurisdiktsiyasini tark etishni so'rashga qaror qilganidan beri, chunki Xitoyda rais kimdir-u Xitoy Prezidenti. Viloyatni (tumanni) hokim boshqaradi, uni "hokim" oʻrniga "uali" deb atashadi, hokimlar esa "hokim" deb ataladi, lekin tuman hokimlari koʻpincha "tuman hokimi" deb ataladi. 1990-yilgacha "tuman boshlig'i" atamasi ishlatilgan. Boʻlis hokimini koʻpincha "ovulboshi" deb atashadi.

Bugungi kunda Xitoyda qozoq muxtoriyatini saqlab qolish istiqbollari bir xil emas.Xan xalqi ko'pincha etnik ozchiliklar foydalanadigan imtiyozlarni saqlab qolishning qonuniyligini shubha ostiga oladi. Xitoy hukumati va XKPning milliy siyosati qozoq diasporasi va irredentizmga qanchalik o'xshashligi no ma'lum. Qozoqlarning dunyodagi ikkinchi maʼmuriy-hududiy tuzilmasi boʻlgan Ili Qozoq avtonom viloyati uchun katta ahamiyatga ega.

|  |
| --- |
|  |
| # | Daraja | Ism | Iyerogliflar bilan | Pinyin | uyg'ur tili(arab shrifti) | uyg'ur tili(lotin) | Odamlar(2003-yil taxminan) | Hudud(km²) | Aholi zichlik/ km²) |
| \* | Mintaqa | Oltoy | língǎngyǎng | Âlètài Dìqū | tạrbạgạtạy ۋyélyạytyti | Oltoy viloyati | 561 667 | 117 800 | 5 |
| Mintaqa | Tarbagʻatoy | làngāng | Tǎchéng Diqu | tạrbạgạtạy ۋyélyạytyti | Tarbagʻatoy viloyati | 994 776 | 104 546 | 16 |
| 1 | Shahar tumani | Kulja | māngāng | Yīning Shi | g̱ۇljạ sẖەھy̰ryy | Ghulja Shehiri | 430 000 | 629 | 684 |
| 2 | Shahar tumani | Qo'y | chàngì | Kuítún Shi | kۈytۇn sẖەھyré | Kuytun shahri | 300 000 | 1171 | 256 |
| 3 | Tuman | Kulja | màngān | Yīníng Xiàn | g̱ۇljạ nạẾy̱sy̱ | Ghulja Nahiyisi | 360 000 | 4486 | 80 |
| 4 | Shahar tumani | Qo'rg'oshin | língín | Huòchéng Xian | qwrgạs nạẾyysyy | Qo'rg'oz tumani | 360 000 | 5,466 | 66 |
| 5 | Tuman | To'qqizinchi bob | línji | Gǒngliú Xiàn | tuqqۇztạrạ nạạy̱y̱sy̱ | To'qqiz tuman | 160 000 | 4,124 | 39 |
| 6 | Tuman | Quyosh | mì líi | Xiñuan Xian | kënەs nạẾyycyy | Kunes tumani | 300 000 | 7583 | 40 |
| 7 | Tuman | Mongolkure | língí | Chjaosu Xian | mwḭgۇlkۈrە nạẾy̱sy̱y | Monghulküre tumani | 160 000 | 10 465 | 15 |
| 8 | Tuman | Tekes (tuman) | língíní | Tèkèsī Xiàn | tېكەs naạ̱y̱sy̱y | Tekes Nahiyisi | 160 000 | 8 080 | 20 |
| 9 | Tuman | Nylky | qāngāngāng | Nílèkè Xiàn | nélkạ nạạysyy | Nilqa tumani | 160 000 | 10 130 | 16 |
| 10 | Shapshal-Sibe avtonom okrugi | língjíngíníngyíngín | Chábùchá'ěr Xībó Zìzhìxiàn | ạptunwm y̰ېẕy̱y̱ | Chapchal Shibe avtonom okrugi | 170 000 | 4489 | 38 |

Xalqi
-----

Hozirgi vaqtda turli ma'lumotlarga ko'ra, Xitoydagi qozoq diasporasi 5 million dan 7 million kishigacha. Xitoyda yashovchi qozoqlar soni haqidagi turli manbalar bir-biriga mos kelmaydi. Hozirgi Xitoyda yashovchi, bir oilada 3-5 bola boʻlgan qozoqlar sonini toʻgʻri aniqlashga toʻsqinlik qilayotgan omillardan biri bu Xitoy hukumatining oiladagi farzandlar sonini cheklovchi demografik siyosatidir

Shu munosabat bilan aholining aksariyati ro'yxatga olinmagan. Yana bir muammo-bu Xitoyning umumiy aholisi bo'yicha aniq statistik ma'lumotlarning yo'qligi. Ili Qozoq avtonom viloyatida qozoq irredentistlari, ya'ni uning tarixiy hududida yashovchi etnik qozoqlar yashaydi. Xitoy maʼlumotlariga koʻra, Xitoydagi qozoq diasporasi soni 5 mln. Bu eng katta o'nta etnik guruhlardan biridir. Xitoyda 56 millat vakillari yashaydi. Qozoq diasporasi xorijdagi vatandoshlarimiz orasida eng kattasi hisoblanadi.

Xitoyda qozoqlar sonining o'sish sur'ati ancha yuqori: 1949-yilda-1979-yilda 443 mingdan ortiq- 1982-yilda 848 mingga yaqin. - 907 000 1985-yil - 964 000 1990-yil - 2005-yilda 1 200 000 - 1 million 296 mingdan 1 mln. 500 minggacha. Xitoy Xalq Respublikasi tomonidan olib borilgan milliy hududiy muxtoriyat siyosati natijasida 1954-yilda Ili avtonom okrugi tashkil etildi. Qozoqlar, asosan, Oltoy, Ili va Tarbagʻatoy tumanlarini oʻz ichiga olgan avtonom viloyatda, shuningdek, Xitoyning XUARning Mori qozoq avtonom okrugi, Barkoʻl qozoq okrugi, Gansu viloyatining Oqsoy qozoq avtonom okrugida va kamroq darajada Pekin viloyatida.

Xitoy Xalq Respublikasi tashkil topgan vaqtda uning hududida 420 ming qozoq yashagan, shundan 418 ming nafari Shinjonda yashagan, bu 9% ni tashkil etadi; 3000 dan ortiq qozoqlar chegaradosh Gansu va Tsinxay provinsiyalarida yashagan. Shinjonda qozoqlar asosan Oltoy, Ili va Tarbagʻatoy (Chugʻuchak) tumanlari tumanlariga koʻchib oʻtgan, bu tumanlar barcha qozoq koʻchmanchilarining 3/5 qismini tashkil qilgan. Kichik guruhlar hozirgi Mori qozoq avtonom okrugi va Tsinxay okrugi (Sanji Xuy avtonom okrugi) va Barkoʻl qozoq avtonom okrugi (Xami okrugi) hududiga koʻchib oʻtgan. Odatda, rahbar qabila asosida shakllanar edi.

U SHUARda qozoqlar va uygʻurlardan keyin uchinchi yirik shahar boʻlib,umumiy aholining 7,4% ni tashkil qiladi. Xitoy e’lon qilinganidan keyin oʻtgan 54 yil ichida Xitoydagi qozoqlar soni uch barobardan koʻproqqa oshgan. ICAOning qozoqlar rasmiy etnosi boʻlgan boshqa avtonom tuzilmalari ham bor: Sanji Dungan viloyatidagi Mori qozoq avtonom okrugi, Xami tumanidagi Barkoʻl qozoq avtonom okrugi va Gansu provinsiyasidagi Aksay qozoq avtonom okrugi. Tsinxay provinsiyasida Xaysi-Tibet-Moʻgʻuliston-Qozogʻiston avtonom okrugi mavjud boʻlib, u koʻpincha oddiygina Xaisi-Moʻgʻuliston-Tibet deb ataladi. Shuningdek, oʻnlab muxtor qozoq bolsheviklari ham bor. Qozoqlar 1917-yilgi Oktabr inqilobidan keyin Urumchidan narigi Gansu va Sinxayga ko'chib o'tdilar.ICAO qozoqlari avtoxton xalqdir. Qozoqlar jungorlar bilan ikki asrlik kurashda bu hududni himoya qildilar. Boshqa davlatda yashab,bu yerda boshqa tarixiy sharoitda, boshqa ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy sharoitda rivojlangan qozoqlar Xitoyning madaniy ta’siri ostida yashagan. Qozoq tadqiqotchilarining fikricha, Xitoydagi zamonaviy qozoq diasporasi bir qator xususiyatlarga ega. Birinchidan, Xitoyda yashovchi qozoqlarning 80 foizi Xitoy tashkil topgandan keyin, 70 foizi 1962-yildan keyin, 50 foizi esa "madaniy inqilob"dan keyin tugʻilgan.

Bu, bir tomondan,"tug'ilishni nazorat qilish" siyosatini amalga oshirishda xitoylik bo'lmagan xalqlarga nisbatan ma'lum bir "yumshoqlik" xulosasini aks ettiradi,ikkinchi tomondan,qozoq xalqining ko'pchiligi Xitoyni shunday deb bilishidan dalolat beradi ularning vatani. Qozoq diasporasining aksariyat vakillari uchun "madaniy inqilob" davri tajribalari oʻz tajribasidan tanish boʻlib, umuman olganda "madaniy inqilob avlodlari"ning barcha psixologik xususiyatlariga ega. Ikkinchidan, Xitoydagi qozoq etnik guruhi madaniy va umumiy ta’lim darajasini oshirishda sezilarli muvaffaqiyatlarga erishganiga qaramay, u past darajada qolmoqda.

1982-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, olti yoshdan oshgan qozoq aholisi orasida (725.130 kishi) bor-yoʻgʻi 2547 kishi turli oliy oʻquv yurtlarini tamomlagan; talabalar-1 483; umumta’lim maktablarining ikkinchi bosqich bitiruvchilari–41 599 nafar; boshlang'ich maktab-124 781; boshlang'ich maktab-351 272; savodsiz va savodsizlar-203448 kishi yoki avtonom viloyatdagi qozoqlar umumiy sonining 28,66%, shu jumladan olti yoshdan o'n bir yoshgacha bo'lgan 81325 kishi. Qozoq millatining aholisining 50 foizdan ortigʻini tashkil etuvchi ayollar oʻrtasida savodsizlik darajasi erkaklarnikiga qaraganda 1,5 baravar yuqori. Shubhasiz, bu holat qozoq xalqining Xitoyda ish bilan ta’minlanishiga ta’sir qiladi. Xalq xoʻjaligida mehnat qilayotgan 294923 nafar qozoqlarning 243557 nafari yoki iqtisodiy faol qozoq aholisining 82,58 foizi dehqonchilik, chorvachilik, baliqchilik va oʻrmon xoʻjaligida jamlangan; shaxtalarda, yogʻochni qayta ishlash korxonalarida–3659 ta;zavod va fabrikalarda-3781; qurilayotgan-2016; transport va aloqa – 2224; savdo va umumiy ovqatlanish korxonalarida – 9152 ta; sogʻliqni saqlash va ijtimoiy ta’minot sohasida – 16045; 9460 qozoq davlat va partiya organlarida ishlaydi. 80-yillarning boshlarida Xitoydagi qozoqlar kasbiy jihatdan quyidagicha taqsimlangan: turli korxonalarning texnik xodimlari – 32889 nafar, davlat idoralari, korxonalari, partiya va jamoat tashkilotlari mansabdor shaxslari – 5821 nafar, ushbu toifadagi xizmatchilar va xizmatchilar – 5809 nafar, savdo xodimlari – 3816 nafar xizmatchilar. Xizmat ko'rsatish sohasida - 4812, fermerlar, chorvadorlar, o'rmonchilar - 219752, ishlab chiqarish ishchilari, transport xodimlari va tegishli toifadagi ishchilar - 21295 yoki Xitoy xalq xo'jaligida ishlaydigan qozoqlarning 7,43%. Bu 1982-yil o'rtalarida Xitoy hududida yashovchi qozoqlarning tarkibi va Xitoyning 56 millati tarkibidagi mavqei edi.

Islohotlarning so'nggi yilida bu tuzilma sezilarli darajada o'zgarmadi; Albatta, Xitoyda qozoq xalqining madaniyati va maorif darajasini oshirish sharoitida ijtimoiy taraqqiyot bor. Texnika sohasida milliy kadrlar tayyorlash, ona tilida maktab ta’limini yanada rivojlantirish va h.k.b. bunga guvoh. Xitoydagi qozoqlarning madaniy va umumiy ta’lim darajasi oshib bormoqda. ICAA rezidentlarining aksariyati Pekin, Shanxay va Xitoyning boshqa yirik shaharlari, shuningdek, xorijda, shu jumladan Qozogʻistondagi universitetlarda tahsil olmoqda.Shunga qaramay, qozoqlarning ijtimoiy, kasbiy va siyosiy tuzilmalarida Xitoydagi qozoqlar jamiyatining rivojlanishidan dalolat beruvchi va uning istiqbollarini belgilab beruvchi sezilarli sifat oʻzgarishlari mavjud emas. Yaqinda Qozogʻistonda qozoqlarning oʻtmishi haqida ma’lumotlar bor. Xitoyda tarixiy obidalarga qiziqish ortib bormoqda. Shu munosabat bilan Xitoydagi qozoqlar merosini oʻrganish boshlandi. Bu yerda umumiy manfaat bor, chunki Xitoyda qozogʻistonlik olimlar, rassomlar, musiqachilar bor, ular tashabbus koʻrsatgan va ba’zi loyihalarni amalga oshirishga yordam bermoqda. Hozirda ular ishtirokida kitob nashr etish, tarixiy materiallar toʻplash va h.k. b. ishlar tashkil etildi. Butunjahon qozoqlar uyushmasi bu borada faol ish olib bormoqda. Bunga misol qilib, "Qozoq bastakorlari Shinjonda" kitobining ishlab chiqilishini keltirish mumkin, uning muallifi san’atshunos, Maira Muhamedovnaning otasi Kuljada Muxamed.

Bundan tashqari,mashhur kuychilar, oqinlar uchun ijodiy kechalar oʻtkaziladi, disklar chiqarildi. Misol uchun, payshanba kuni xitoylik kuy ustasining tug'ilgan kuni sharafiga maxsus disk chiqarildi. Shoir T.Joldyulining 100 yilligiga yosh ijrochilar ijrosida uning qoʻshiqlari aks ettirilgan magnit tasmasi ishlab chiqildi. Xitoyda raqs san'ati juda rivojlangan. Shu oʻrinda Xitoyda yashovchi mashhur Tair kuychisining qizi, taniqli xoreograf Nagima Tairovnaning nomini tilga olish joiz. U ko'plab iste'dodli raqqosalarni tarbiyalagan.

N.Tairovna Olmaotada yashaydi, u yerda viloyat filarmoniyasida dars beradi. Qozogʻiston Respublikasi Prezidenti Nursulton Nazarboyev va Tashqi ishlar vazirligining faol tashqi siyosat kursi natijasida Xitoy tomoni pozitsiyasida Qozogʻiston siyosati haqida ma’lum tushuncha mavjud. Elchixona oʻz vatandoshlariga Qozogʻistonning iqtisodiy, siyosiy va madaniy hayoti haqida xolis maʼlumot beradi, ularni qiziqtirgan migratsiya va demografik jarayonlarni tartibga soluvchi qoidalarni tushuntiradi.Soʻnggi yillarda Xitoyda mahalliy hokimiyat organlarida qozoq tilidan foydalanish hajmi qisqarmoqda, milliy maktablar yopilgan. Pekinning tugʻilishni cheklash siyosati qozoq xalqining turgʻunligiga olib kelishi ham yurtdoshlarimizni xavotirga solmoqda.

Qozogʻiston-Xitoy chegarasi boʻylab oʻz hukumati, mahalliy hokimiyat organlari, qozoq maktablari va qozoq tilidagi gazetalari, radio va televideniyesiga ega boʻlgan Ili Qozoq avtonom viloyati (IKAO) butun Qozogʻiston bilan chegaradosh. Xitoy Xalq Respublikasi Konstitutsiyasiga koʻra, avtonomiyalarda birinchi ma’muriy lavozimlarni rasmiy etnik guruh vakillari egallashi kerak, ICAO qozoqlardir (bu qoida 2000-yildan boshlab partiya qoʻmitasining birinchi kotibi lavozimiga taalluqli emas tumandan shaharga). Qozoqlarning asosiy ulushi ta’lim,madaniyat, san’at, moliya, sugʻurta, sogʻliqni saqlash, sport va ijtimoiy xizmatlar, shuningdek, partiya va davlat xizmati hamda huquq-tartibot organlarida. Kamdan kam - fanga asoslangan sanoat va tarmoqlarda, ayniqsa yirik korxonalarda.

Boshchilari
-----------

### Birinchi kotib

1. Chjao Tianjie
2. Chjan Chunxian (2011-yil 8 mart)

### Gubernator

1. Fatxon (Patixon) Dalelxanovich Sugirbayev (1954-yil noyabr - 1955-yil iyun). Kerey, Abak, Sherushi
2. Babaliquli 1955-yil iyunidan 1957-yil fevraligacha, 1958--yil mayigacha Ili qozoq avtonom viloyatining vaqtincha rahbari boʻlgan.
3. Kurmanali Ospanovich 1958-yil iyundan 1963-yil sentabrgacha.
4. Ergali Abulxayrovich 1963-yil sentabrdan 1969-yil maygacha.
5. Chung Liang Sho 1969-yil mayidan 1970-yil mayigacha (harbiy rahbarlik qilgan).
6. Vang Jin Zhong 1970-yil mayidan 1975-yil iyuligacha (harbiylar boshchiligida).
7. Shie Gau Zhong 1975-yil iyulidan 1975-yil sentabrigacha (harbiy rahbarlik qilgan).
8. Janabil Smagulovich 1975-yil sentabrdan 1978-yil fevralgacha. Kerey, Abak, Shubaraygir
9. Qosimbek Seyitjanovich 1979-yil martdan 1983-yil aprelgacha.
10. Diyar Kurmashevich, (1983-yil apreldan 1988-yil maygacha).
11. Asxat Kerimbayevich, Ili Qozoq avtonom viloyati rahbari, partiya qo'mitasi kotibining o'rinbosari (1988-yil maydan 1993-yil maygacha).
12. Bekmuxamet Musauli, 1993-yil apreldan 1998-yil martgacha Ili Qozoq avtonom viloyati partiya qoʻmitasi kotibining oʻrinbosari, viloyat rahbari.
13. Alpisbay Raximovich, (1998--yil martdan 2001-yil iyungacha).
14. Nurlan Abilmazhinovich, 2002-yil martidan 2003-yil yanvarigacha Ili Qozoq avtonom viloyati partiya qo'mitasi kotibining o'rinbosari, viloyat rahbari.
15. Qizaijan Seilkozhaevich, 2003-yil martdan 2007-yil noyabrgacha - Ili Qozog'iston avtonom viloyati partiya qo'mitasi kotibining o'rinbosari, viloyat rahbari.
16. 2007-yilning noyabridan 2012--yilning yanvarigacha Mauken Seitkamzaevich Ili Qozoq avtonom viloyat partiya qoʻmitasi kotibining oʻrinbosari, viloyat rahbari boʻlgan.
17. 2012-yil fevralidan 2016--yil yanvarigacha Manen Zaynelovich Ili Qozogʻiston avtonom viloyati partiya qoʻmitasi kotibining oʻrinbosari, viloyat rahbari boʻlgan. Kerey, Abak, Karakas
18. 2016-yil fevralidan 2021-yil fevraligacha Kurmash Sirjanovich Ili Qozogʻiston muxtor viloyati partiya qoʻmitasi kotibining oʻrinbosari, viloyat rahbari boʻlgan.
19. Kaden Kabenovich 2021.4 boshlab

Manbalar
--------

1. ↑  „Секретарь парткома Синьцзяна Чжан Чуньсянь преисполнен уверенности в сохранении стабильности в регионе".  газета "Жэньминь Жибао" (3-avgust 2011-yil). 26-dekabr 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-iyun 2022-yil.
2. ↑  „ҚЫТАЙДАҒЫ ІЛЕ ҚАЗАҚ АВТОНОМИЯЛЫҚ ОБЛЫСЫН БАСҚАРҒАНДАР".
3. ↑  „Ауыт Мұқибек. О, менің Іле Қазақ облысым!".  Абай ақпарат порталы.

Havolalar
---------

* Rasmiy veb-sayt (soddalashtirilgan xitoycha)
* Tarqatilgan ma'lumotlar (soddalashtirilgan xitoycha)
* IKKI SHAHAR HAQIDAGI ETKEK: YINING VA URUMCHI YANGI MUZEYLARI Мұрағатталғанarxivlangan 2012-yil fevral ichida. "CHINA HERITAGE NEWSLETER", Xitoy merosi loyihasi, Avstraliya Milliy universiteti. ISSN 1833-8461. Yo'q. 2005-yil 3-sentabr. (Kuljadagi Ili qozoq avtonom viloyati muzeyi haqida hikoyalar).