Fransiya va Germaniya oʻrtasidagi munosabatlar yoki **Franko-Germaniya munosabatlari** Yevropaning siyosatining ajralmas qismini tashkil etadi, har ikki mamlakat ham Yevropa Ittifoqining asoschilari va asosiy yetakchi aʼzo davlatlari.

Ulrix Krotsning soʻzlariga koʻra, 1871-yildan beri ikki davlat oʻrtasidagi umumiy munosabatlar uchta katta davrni oʻz ichiga oladi: „irsiy adovat" (1945-yilgacha), „kelishuv" (1945-1963) va 1963-yildan boshlab *Franko-Germaniya doʻstligi* (fransuzcha: *Amitié franco-allemande*; nemischa:) deb nomlangan „maxsus munosabatlar"da oʻz ifodasini topgan. Yevropa Ittifoqi kontekstida ikki davlat oʻrtasidagi hamkorlik juda katta va yaqindir. Fransiya, ayniqsa, Prezident Sharl de Goll davrida, baʼzida yevroskeptik boʻlgan boʻlsa ham, Fransiya-Germaniya kelishuvlari va hamkorliklari har doim Yevropa integratsiyasi gʻoyalarini ilgari surish uchun kalit boʻlib kelgan.

Soʻnggi paytlarda Fransiya va Germaniya Yevropa Ittifoqining keyingi integratsiyalashuvining eng gʻayratli tarafdorlari qatorida. Ular baʼzan „egizak dvigatel" yoki „asosiy mamlakatlar" sifatida tasvirlanadi. 2017-yil 28-aprelda ikki davlat oʻrtasidagi munosabatlar mustahkamligi ramzi boʻlgan Reyn daryosi orqali Strasburgdan Kelga oʻtuvchi oʻtuvchi tramvay yoʻli ochildi.

Mamlakatni taqqoslash
---------------------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Rasmiy nomi** | **Fransiya Respublikasi** | **Germaniya Federativ Respublikasi** |
| **Bayroq** |  |  |
| **Gerb** |  |  |
| **Madhiya** | La Marseillaise | Deutschlandlied |
| **Milliy kun** | 14-iyul | 3-oktyabr |
| **Poytaxt shahar** | Parij | Berlin |
| **Eng katta shahar** | Parij — 2 175 601 kishi | Berlin — 3 664 088 kishi |
| **Hukumat** | Unitar yarim prezidentlik konstitutsiyaviy respublika | Federal parlament konstitutsiyaviy respublika |
| **Davlat rahbari** | Emmanuel Makron | Frank-Valter Shtaynmayer |
| **Hukumat rahbari** | Elizabet Born | Olaf Scholz |
| **Rasmiy til** | Fransuz | Nemis |
| **Asosiy dinlar** | 47 % xristianlik
40 % Dinsiz
5 % islom
8 % Boshqalar | 55 % xristianlik
37,7 % Dinsiz
6,5 % islom
0,8 % Boshqalar |
| **Amaldagi Konstitutsiya** | 1958-yil 4-oktyabr | 1949-yil 8-may |
| **Hudud** | 640679 km2 | 357114 km2 |
| **EEZ** | 11691000 km2 | 57485 km2 |
| **Vaqt zonalari** | 12 | 1 |
| **Aholi** | 67 918 000 kishi | 83 695 000 kishi |
| **Aholi zichligi** | 118/km 2 | 233/km 2 |
| **Chet ellik aholi** | Fransiyadagi Germaniya fuqarolari 2021: 204 000 | Germaniyadagi Fransiya fuqarolari 2021: 248 000 |
| **Etnik guruhlar** | 86 % fransuzlar, 7 % boshqa yevropaliklar, 7 % Shimoliy Afrika va boshqalar | 80 % nemislar, 5 % turklar, 5 % boshqa yevropaliklar, 10 % boshqalar |
| **YaIM (nominal)** | 2,936 trillion dollar | 4,256 trillion dollar |
| **Aholi jon boshiga YaIM (nominal).** | 44 747 dollar | 51 104 dollar |
| **YaIM (PPP)** | 3,677 trillion dollar | 5,269 trillion dollar |
| **Aholi jon boshiga YaIM (PPP).** | 56 036 dollar | 63 271 dollar |
| **Inson kamoloti indeksi** | 0,903 | 0,942 |
| **Valyuta** | yevro | yevro |

Tarixi
------

### Erta oʻzaro taʼsirlar

 843-yilda boʻlingan Karolingiya imperiyasi
Fransiyaning ham, Germaniyaning ham ilk tarixi Buyuk Karl davriga borib taqaladi. Karlning ulkan imperiyasi zamonaviy Fransiya va Germaniyaning koʻp qismini, shuningdek, Gollandiya, Belgiya, Lyuksemburg, Shveytsariya, Avstriya, Sloveniya va Shimoliy Italiyani oʻz ichiga olgan.

Buyuk Karlning oʻgʻli Lui Piousning oʻlimi va 843-yilgi Verden shartnomasida Franklar imperiyasining keyingi boʻlinishi yagona davlatning tugashini koʻrsatdi. Gʻarbiy va Sharqiy qirolliklarning aholisi nisbatan bir xil til guruhlariga ega boʻlsa-da (Gʻarbiy Fransiyada gall-rum, Sharqiy Fransiyada nemis), Oʻrta Fransiya madaniy jihatdan boy til merosiga ega edi. Hudud taxminan Meuse va Reyn daryolari oraligʻida boʻlgan va tez orada yana boʻlingan. 880-yilgi Ribemont shartnomasidan soʻng, gʻarbiy va sharqiy qirolliklar oʻrtasidagi chegara taxminan 600 yil davomida deyarli oʻzgarishsiz qoldi. Germaniya Italiya bilan koʻp asrlik bogʻlanishni davom ettirdi, Fransiya esa Angliya bilan munosabatlarni chuqurlashtirdi.

Ilk va soʻnggi oʻrta asrlarda asta-sekin madaniy begonalashuvga qaramay, ijtimoiy va madaniy oʻzaro aloqalar lotin tili va franklar ruhoniylari va zodagonlarining ustunligi tufayli saqlanib qoldi.

### Fransiya va Gabsburglar

Avstriyaning Gabsburglar sulolasining aʼzosi boʻlgan imperator Charlz V 1506-yilda Quyi mamlakatlar va Franche-Komteni meros qilib oldi. 1516-yilda Charlz Ispaniya taxtini ham meros qilib olgach, Fransiya Gabsburg hududlari bilan oʻralgan va oʻzini bosim ostida his qilgan. Ikki kuch oʻrtasida yuzaga kelgan keskinlik, 1756-yilgi Diplomatik inqilob ularni Prussiyaga qarshi ittifoqchilarga aylantirgunga qadar, Ispaniya vorisligi urushi kabi bir qator toʻqnashuvlarga sabab boʻldi.

Muqaddas Rim imperiyasining katta qismini vayron qilgan Oʻttiz yillik urush (1618-1648) shu davrga toʻgʻri keldi. Urush asosan protestantlar va katoliklar oʻrtasidagi toʻqnashuv boʻlsa-da, katolik Fransiya Avstriya boshchiligidagi katolik imperatorlik kuchlariga qarshi protestantlar tomonida turgan. 1648-yildagi Vestfaliya tinchligi Fransiyaga Elzasning bir qismini berdi. 1679-yilgi Nijmegen shartnomalari bu natijani bir necha shaharlarni Fransiya nazorati ostiga olish orqali mustahkamladi. 1681-yil 30-sentabrda Lyudovik XIV Strasburg shahriga yurish qildi va uning anneksiya qilinganligini eʼlon qildi.

Ayni paytda kengayib borayotgan musulmon Usmonli imperiyasi Avstriya uchun jiddiy tahdidga aylandi. Vatikan nasroniy Yevropaning „irsiy dushmani"ga qarshi („Erbfeind christlichen Namens") „Muqaddas Liga" deb nomlangan tashkilotni boshladi. Avstriya, Germaniya va Polshaning umumiy saʼy-harakatlariga qoʻshilish yoki qoʻllab-quvvatlashdan yiroq, Fransiya hukmdori Lyudovik XIV boshchiligidagi Fransiya Vena jangidan bir necha kun oldin, 1683-yil sentyabr oyida Ispaniya Gollandiyasiga bostirib kirdi. Avstriya Buyuk Turk urushi (1683-1699) bilan band boʻlganligi sababli Fransiya Buyuk Ittifoq urushini (1688-1697) boshladi. Germaniyaning janubiy qismining katta qismini bosib olishga urinish oxir-oqibat muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Biroq, oʻsha paytda katta jamoatchilik noroziligiga sabab boʻlgan kuydirilgan yer siyosatidan soʻng, fransuz qoʻshinlari Pfalzning katta qismini vayron qildi. Germaniya janubidagi koʻplab shahar va qishloqlarni yoqib yubordi va vayron qilishdi.

### Fransiya va Prussiya

 Prussiya qoʻshinlari Rossbax jangida gʻalaba qozonishdi. Ioxann Kristof Frish. 1799-yil.
 Jena jangidan keyin fransuz qoʻshinlarining Berlinga kirishi. Charlz Meynier. 1810-yil.
XVIII asrda Prussiyaning yangi nemis kuchi sifatida yuksalishi Diplomatik inqilobga va Fransiya, Gabsburg va Rossiya oʻrtasidagi ittifoqqa sabab boʻldi. Bu 1756-yilda Versal shartnomasida, Prussiya va Buyuk Britaniyaga qarshi yetti yillik urushda namoyon boʻldi. Fransiyaning Prussiyaga qarshi urushi Vestfaliya tinchligining kafolati roli bilan oqlandi va u aslida koʻpchilik nemis davlatlari tomonida kurashgan.

Buyuk Fridrix 7 yil davomida Prussiya mudofaasiga rahbarlik qildi va soni ancha koʻp boʻlsa-da, fransuz va avstriyalik bosqinchilarni magʻlub etgan. Prussiya va Fransiya Yevropaning boshqa mamlakatlarga qaraganda bir necha bor koʻproq toʻqnash kelishgan. Bu ikki davlat oʻrtasida koʻp yillik norozilikni boshladi. Tez orada Buyuk Fridrix barcha dushmanlari tomonidan hurmatga sazovor boʻldi va Napoleonning oʻzi undan jang uchun namuna sifatida foydalangan.

Fuqarolar hali ham urushni oʻz hokimiyatlari oʻrtasidagi ziddiyat deb hisoblardilar va qoʻshinlarni ular jang qilgan tarafga qarab emas, balki mahalliy aholiga qanday munosabatda boʻlishlariga qarab farq qilar edilar. Fransuz va Prussiya zobitlari oʻrtasidagi shaxsiy aloqalar va oʻzaro hurmat ular bir-birlari bilan jang qilganlarida butunlay toʻxtamadi, urush fransuz bosqinchilari va nemis aholisi oʻrtasida katta madaniy almashinuvga olib keldi.

### Fransuz inqilobi va Napoleonning taʼsiri

Nemis millatchiligi 1807-yildan keyin asosiy kuch sifatida paydo boʻldi, chunki Napoleon Germaniyaning katta qismini bosib olgan va Fransiya inqilobining yangi gʻoyalarini olib kelgan edi. Fransiyaning inqilobiy urushlarga ommaviy chaqiruvi va Yevropada milliy davlatlarning shakllanishi urushni oʻz fuqarolari orqasida olib boriladigan hokimiyat oʻrtasidagi ziddiyatga emas, balki xalqlar oʻrtasidagi ziddiyatga aylantirdi.  ]

Napoleon 1806-yilda ming yillik Muqaddas Rim imperiyasiga barham berib, oʻzining Reyn Konfederatsiyasini tuzdi va hali ham boʻlinib ketgan nemis davlatlarining siyosiy xaritasini oʻzgartirdi. Koʻpincha Germaniyada va Leypsigdagi Millatlar jangida boʻlgani kabi ikkala tomonda ham nemislar bilan olib borilgan urushlar, shuningdek, *fransuz-germaniyalik irsiy dushmanlik* deb ataladigan gʻoyaning boshlanishini belgiladi. Napoleon oʻzining Birinchi Fransiya imperiyasiga Reynlandiya va Gamburg kabi nemis tilida soʻzlashuvchi hududlarni bevosita qoʻshib oldi va qolgan nemis davlatlarining monarxlariga vassal sifatida qaradi. Zamonaviy nemis millatchilik gʻoyalari Napoleon davrida fransuzlar hukmronligiga qarshi paydo boʻlgan. Napoleon magʻlubiyatidan keyin Yevropa xaritasini qayta koʻrib chiqishda Fransiyaga tutash Reynlanddagi nemis tilida soʻzlashuvchi hududlar Prussiya hukmronligi ostiga oʻtkazilgan.

### Fransiya va Bavariya

1815-yildan keyin Germaniyaning uchinchi yirik davlati boʻlgan Bavariya Fransiya bilan Prussiya yoki Avstriyaga qaraganda ancha iliq munosabatlarga ega edi. 1670-yildan boshlab ikki davlat deyarli bir asr davomida ittifoqchi boʻlib, birinchi navbatda Gabsburglarning Bavariyani Avstriyaga qoʻshish ambitsiyalariga qarshi turishdi. Bu ittifoq Napoleon hokimiyat tepasiga kelganidan keyin 1801-yilda doʻstlik shartnomasi va 1805-yil avgustida Bavariya vaziri Maksimilian fon Montgelas tomonidan rasmiy ittifoq tuzganidan keyin yangilandi. Fransiyaning yordami bilan Bavariya 1806-yilda qirollik maqomiga koʻtarildi. Bavariya 1812-yilda Rossiyaga bostirib kirish uchun 30 000 qoʻshin yetkazib berdi, ulardan juda oz qismi qaytib kelgan. Birinchi Fransiya imperiyasining qulashi bilan Bavariya 1813-yil 8-oktyabrda tomonlarni oʻzgartirishni tanladi va Ried shartnomasiga binoan Avstriya ittifoqi foydasiga fransuz ittifoqini tark etdi.

### Oʻn toʻqqizinchi asr

 Anton fon Verner tomonidan 1871-yil 18-yanvarda Versal saroyida Germaniya imperiyasining eʼlon qilinishi
#### Germaniya davlatlari Fransiyani magʻlub etishdi, 1870—1871-yillar

XIX asrning birinchi yarmida koʻpchilik nemislar nemis davlatlarining birlashishini intiqlik bilan kutishganNemis millatchilari dunyoda hukmron quruqlik kuchi sifatida Fransiya oʻrniga birlashgan Germaniya kelishiga ishonishgan. Bu dalilga demografik oʻzgarishlar yordam berdi: Oʻrta asrlardan beri Fransiya Gʻarbiy Yevropada eng koʻp aholiga ega edi, ammo XIX asrda uning aholisi turgʻunlashdi (bu tendentsiya XX asrning ikkinchi yarmigacha davom etdi. Nemis davlatlari uni bosib oʻtdi va tez oʻsishda davom etdi.

Germaniyaning yakuniy birlashishi 1870-yilda Fransiya-Germaniya urushi va keyinchalik Fransiyaning magʻlubiyati tufayli yuzaga keldi. Sedan jangida nemis qoʻshinlari fransuz qoʻshinlarini magʻlub etishdi. Nihoyat, Parijda uzoq davom etgan qamaldan soʻng erishilgan Frankfurt shartnomasiga koʻra, Fransiya asosan nemis tilida soʻzlashuvchi Elzas-Lotaringiya hududini (Elzasning katta qismi va Lotaringiyaning toʻrtdan bir qismidan iborat) berishga va besh milliard frank tovon toʻlashga majbur boʻldi. .Shundan keyin Germaniya quruqlikdagi yetakchi davlatga aylandi.

 Jon Tenniel: *Au Revoir!*, *Punch''* 1881-yil 6-avgust
Dastlab bunga qarshi boʻlsa ham, Bismark oxir-oqibat Germaniyada Elzas va Lotaringiya chegara provinsiyalarini qoʻlga kiritish uchun armiyaga va ommaviy talabni kuchaytirdi va shu bilan Fransiyani doimiy dushmanga aylantirdi. Teodor Zeldin shunday degan: „Qasos olish va Elzas-Lotaringiyani qayta tiklash keyingi qirq yil davomida Fransiya siyosatining asosiy ob’ektiga aylandi. Germaniya Fransiyaning dushmani ekanligi xalqaro munosabatlarning asosiy haqiqatidir". Bismarkning yechimi Fransiyani pariya davlatiga aylantirish, qirollikni uning yangi respublika maqomini masxara qilishga undash va Fransiyani diplomatik jihatdan yakkalanib qolishi uchun boshqa yirik davlatlar — Avstriya, Rossiya va Britaniya bilan murakkab ittifoqlar tuzish edi.

#### XIX asr oxiri

 1887-yilda Germaniya tomonidan 1871-yilda olingan Elzas va Lotaringiyaning yoʻqolgan viloyatlari haqida oʻqitilayotgan fransuz talabalari tasvirlangan rasm.
1870—1871-yillardagi Fransiya-Prussiya urushidagi magʻlubiyatga qisqa muddatli fransuz reaksiyasi kuchli boʻldi: chuqur achchiq tuygʻu, nafrat va Germaniyadan qasos olish talabi, ayniqsa Elzas va Lotaringiya yoʻqolganligi sababli. Magʻlubiyatning tahqirlanishini taʼkidlagan rasmlar, masalan, Alfons de Neuvilning rasmlariga talab katta boʻlgan.

Elzas-Lotaringiya muammosi 1880-yildan keyin ahamiyatsiz mavzu boʻlib qoldi. Respublikachilar va sotsialistlar bu masalani muntazam ravishda kamaytirdilar va monarxistlar (bu masalani taʼkidlaganlar) yoʻqoldi. Revanshizm 1914-yilda urushning asosiy sababi emas edi, chunki u 1880-yildan keyin soʻnib boʻlgan. JFV Keiger shunday degan edi: „1880-yillarga kelib Franko-Germaniya munosabatlari nisbatan yaxshi boʻlgan".

1880-yildan keyin Germaniya aholisi va iqtisodiyotining tez oʻsishi Fransiyani tobora orqada qoldirdi. 1890-yillarda munosabatlar yaxshi boʻlib qoldi, chunki Germaniya Afrika koloniyalari boʻyicha Britaniya bilan qiyinchiliklar paytida Fransiyani qoʻllab-quvvatladi. Har qanday uzoq davom etayotgan uygʻunlik 1905-yilda, Germaniya Fransiyaning Marokashga daʼvolariga agressiv dushmanlik pozitsiyasini egallaganida, barbod boʻldi. Urush haqida bashorat Fransiya Angliya va Rossiya bilan aloqalarini mustahkamladi.

### Birinchi jahon urushi

 1917-yildagi fransuz tashviqot plakatida Prussiya boshqaruv uchun kurashayotgan chodirlarini choʻzayotgan sakkizoyoq sifatida tasvirlangan. U XVIII asrga oid iqtibos bilan yozilgan: „ 1788-yilda Mirabeau ham urush Prussiyaning milliy sanoati ekanligini aytgan".
Fransiya jamoatchiligi tashqi ishlarga unchalik qiziqmasdi va fransuz elita fikri oʻzining kuchliroq qoʻshnisi bilan urushga qattiq qarshi boʻlgan. Fransiyaning tashqi siyosati Germaniyaning kattalashib, tobora kuchayib borayotganidan xavfsirashga asoslangan edi. 1914-yilda urush boshlanganida, ikki yoʻqolgan viloyatni tiklash Fransiyaning asosiy urush maqsadiga aylangan.

1890-yilda Bismark lavozimidan chetlatilgandan soʻng, Fransiyaning Germaniyani izolyatsiya qilish harakatlari muvaffaqiyatli boʻldi. Uch tomonlama Antantaning tashkil topishi bilan Germaniya oʻzini qurshab olganini his qila boshladi. Ayniqsa, tashqi ishlar vaziri Delkasse Rossiya va Buyuk Britaniyani oʻziga jalb qilish uchun juda koʻp harakat qildi. Asosiy belgilar 1894-yildagi Fransiya-Rossiya ittifoqi, Buyuk Britaniya bilan 1904-yilgi Antanta Kordialesi va nihoyat 1907-yilda Uch Antantaga aylangan Angliya-Rossiya Antantasi edi. Rossiya bilan bu rasmiy ittifoq, Angliya bilan Germaniya va Avstriyaga qarshi norasmiy ittifoq, oxir-oqibat Rossiya va Buyuk Britaniyani Birinchi Jahon urushiga Fransiya ittifoqchilari sifatida kirishiga olib keldi.

 Fransiya armiyasi qoʻshinlari Reynlandiyadan joʻnab ketishdan oldin toʻplangan. Maynsni egallagandan soʻng. 1930-yil
 Nemis Wehrmacht askarlari Arc de Triomphe du Carrousel oldida. Parijni egallab olingach. 1940-yil
 Fransiya qoʻshinlari Reyxstag oldida, Berlinni egallab olgan, 1946-yil.
### 1920-yillar

Ittifoqchilarning gʻalabasi Fransiya Elzas-Lotaringiyani qaytarib oldi va qisqa vaqt ichida Yevropa qitʼasidagi yetakchi quruqlik kuchi sifatida eski mavqeini tikladi. Fransiya Parij Tinchlik Konferensiyasida Germaniyaga qarshi qattiq tinchlik shartlarining asosiy tarafdori edi. Urush fransuz zaminida olib borilganligi sababli, u fransuz infratuzilmasi va sanoatining koʻp qismini vayron qildi va Fransiya aholi soniga mutanosib ravishda eng koʻp qurbon berdi. Fransiyaning koʻp fikri Germaniyaning Fransiyaga tutash qismi va fransuz ambitsiyalarining eski markazi boʻlgan Reynlandiyaning Germaniyadan mustaqil davlat sifatida ajralib chiqishini xohlardi. Oxir-oqibat, ular Reyn hududi qurolsizlantirilishi va Germaniyaning ogʻir tovon toʻlovlari haqida vaʼda qilishdi. Germaniya imperiyasining sharqiy chekkasida Memel hududi Litva tomonidan qoʻshib olinishidan oldin Fransiya tomonidan bosib olingan. 1923-yildagi Versal shartnomasiga koʻra, Germaniyaning tovon toʻlamaganligi haqidagi daʼvosiga Fransiya 1925-yilgacha Germaniyaning koʻmir va poʻlat ishlab chiqarish markazi boʻlgan Reynlandiya va Germaniyaning sanoat Rur hududini bosib olish bilan javob berdi. Shuningdek, fransuzlar hukmronlik qiladigan Xalqaro Olimpiya Qoʻmitasi Germaniyani 1920- va 1924-yillardagi Olimpiya oʻyinlaridan man qildi. Bu Fransiyaning Germaniyani qattiqroq izolyatsiya qilish istagini koʻrsatadi.

#### 1925-yil Lokarno shartnomalari

1924-yil oxirida Germaniya tashqi ishlar vaziri Gustav Stresemann Yevropaning yetakchi davlati sifatida Germaniyaning obroʻsi va imtiyozlarini tiklashni oʻzining eng muhim vazifasiga aylantirdi. Fransiyaning Rurdan chiqishi 1925-yil yanvariga rejalashtirilgan edi, ammo Stresemann Fransiya oʻz xavfsizligidan juda xavotirda ekanligini va olib chiqishni bekor qilishi mumkinligini eʼlon qildi. Stresemann Fransiya oʻzining urushdan keyingi chegaralarida Britaniya kafolatini olishni juda xohlayotganini tushundi, ammo London buni istamadi. Stresemann barcha tomonlar bir qator shartnomalarda belgilangan kafolatlar orqali xohlagan narsalarini olishlari mumkin boʻlgan rejani ishlab chiqdi. Buyuk Britaniya tashqi ishlar vaziri Osten Chemberlen ishtiyoq bilan rozi boʻldi. Fransiya Rurni bosib olishi kerak boʻlganidan koʻra koʻproq moliyaviy va diplomatik zarar keltirganini tushundi va rejaga amal qildi. Tashqi ishlar vazirlarining konferensiyasi Shveysariyaning Lokarno kurortida oʻtkazilib, reja boʻyicha kelishib oldilar. Birinchi shartnoma eng muhimi edi: Belgiya, Fransiya va Germaniya chegaralarini oʻzaro kafolatlash. Chegaralar Angliya va Italiya tomonidan kafolatlangan. Ikkinchi va uchinchi shartnomalar Germaniya va Belgiya, Germaniya va Fransiya oʻrtasida boʻlajak nizolar boʻyicha arbitrajni chaqirdi. Toʻrtinchi va beshinchisi Germaniya va Polsha, Germaniya va Chexoslovakiya oʻrtasidagi shunga oʻxshash hakamlik shartnomalari edi. Polsha, xususan, Chexoslovakiya ham Lokarno kelishuvlari tahdidini his qildi va bu shartnomalar ularni ishontirishga urinish edi. Dawes rejasi tufayli Germaniya endi muntazam reparatsiya toʻlovlarini amalga oshirdi. Lokarno kelishuvlarining muvaffaqiyati Germaniyaning Millatlar Ligasiga qabul qilinishiga olib keldi. 1926-yil sentyabrda uning doimiy aʼzosi sifatida maslahatchi oʻrnini egalladi. Natijada butun Yevropada „Lokarno ruhi" paydo boʻldi — bu tinchlikka erishish mumkinligi va bu tinchlikni kafolatlaydigan doimiy tizimni ifodalagan.

### 1930-yillar

1929-33-yillardagi Buyuk Depressiya Fransiyadagi kayfiyatni buzdi va Germaniyani iqtisodiy qiyinchiliklarga, shiddatli ichki talvasalar va qoʻzgʻolonlarga olib keldi. 1933-yildan boshlab Adolf Gitler davrida Germaniya Yevropada agressiv siyosat yurita boshladi. Ayni paytda, 1930-yillarda Fransiya charchagan, siyosiy jihatdan boʻlinib ketgan va birinchi navbatda, fransuzlar yana uchinchi marta oʻz tuprogʻida jang qilishlari va yana oʻz yigitlarining katta qismini yoʻq qilishlaridan xavotirda edi. Fransiya aholisining turgʻunligi, nemis bosqinining koʻp sonli kuchini ushlab turish qiyin boʻlishini anglatardi. Germaniya har bir fransuz askari uchun jangovar yoshdagi ikki kishini maydonga qoʻyishi mumkin edi. Shunday qilib, 1930-yillarda fransuzlar oʻzlarining ingliz ittifoqchilari bilan Germaniyani tinchlantirish siyosatini olib bordilar va Reynlandiyaning remilitarizatsiyasiga javob bermadilar, bu Germaniya armiyasini Fransiya chegarasining kengroq qismiga kirishiga sabab boʻldi.

### Ikkinchi jahon urushi

Germaniya 1939-yil sentyabr oyida Polshaga bostirib kirganida Fransiya va Britaniya birgalikda urush eʼlon qildilar. Ammo Fransiya charchagan va 1914-18-yilgi mavsumni takrorlashga kayfiyati yoʻq edi. Fransiyada Phoney urushidan soʻng haqiqiy urush ehtimoli juda oz edi. 1940-yilda nemislar Fransiyaga hujumni boshlaganlarida, fransuz armiyasi bir necha hafta ichida parchalanib ketdi va Angliya chekinishi bilan Fransiyani xorlik va magʻlubiyat muhiti qamrab oldi.

Marshal Filipp Pétain boshchiligidagi yangi hukumat taslim boʻldi va nemis kuchlari mamlakatning katta qismini egallab oldi. Fransuz qoʻshinlarining ozchilik qismi chet elga qochib, general Sharl de Goll va Ozod Fransiya ostida kurashni davom ettirdi. Boshqa tomondan, Fransiya Qarshilik harakati Germaniya tomonidan ishgʻol qilingan Fransiya ichida sabotaj operatsiyalari oʻtkazdi. 1944-yilgi Normandiya bosqinini qoʻllab-quvvatlash uchun turli guruhlar oʻzlarining sabotaj va partizan hujumlarini kuchaytirdilar. Maquis kabi tashkilotlar poezdlarni relsdan chiqarib yubordi, oʻq-dorilar omborlarini portlatdi va nemislarni pistirmaga oldi. Mamlakat boʻylab Normandiyaga ketayotganda doimiy hujum va sabotajga uchragan 2-SS Panzer diviziyasi Oradur-syur-Glan qishlogʻida qarshilik koʻrsatuvchilar, qurollar va portlovchi moddalarni saqlaganlikda gumon qilindi. Bunga javoban, ular Oradur-sur-Glane qirgʻinida shaharni vayron qilishdi va uning 642 aholisini oʻldirishdi.

1944-yil iyunida deyarli besh yuz ming kishi, dekabrda bir million va urush oxirida 1,3 million kishi boʻlgan ittifoqchilar bilan erkin fransuz armiyasi ham jang qildi. Urush tugagach, fransuz armiyasi Germaniyaning janubi-gʻarbiy qismini va Avstriyaning bir qismini bosib oldi.

### Fransiya, Germaniya va Birlashgan Yevropa

#### 1944-yilgacha Fransiya-Germaniya hamkorligi gʻoyalari

1940-44-yillarda Germaniya nazorati ostida Fransiyani boshqargan marshal Petain dastlab yillar davomida muhokama qilingan gʻoyalarga asoslangan Milliy inqilob mafkurasini qabul qildi. 1935-yilda Parijda „Comité France-Allemagne" („Fransiya-Germaniya doʻstlik qoʻmitasi") fransuz-german yarashtirish qoʻmitasi tashkil etilganida, bu Germaniyaning Fransiya bilan yaqinlashishi uchun muhim element edi. U Yevropaparast, Germaniyaparast, Britaniyaga qarshi, liberallarga qarshi siyosiy va iqtisodiy qarashlarni qabul qildi. Qoʻmitaning asosiy aʼzolari 1940-yildan keyin natsistlar bilan hamkorlikda boʻlgan fransuzlarning asosiy rahbarlariga aylandi.

Marshal Petain 1941-yil iyun oyida fashistlar Germaniyasi bilan hamkorlik siyosatini rasman eʼlon qilar ekan, u buni fransuz xalqiga Yangi Yevropa tartibi va Fransiya birligini saqlashning muhim zarurati sifatida oqladi. Shu sababli, Fransiyada urush paytida „Guruh hamkorlik" deb nomlangan guruh tashkil etilgan va Yevropaparastlikni targʻib qiluvchi koʻplab konferensiyalarga rahbarlik qilgan. Birinchi marta „Yevropa hamjamiyati" iborasi uning birinchi sessiyalarida, shuningdek, Germaniya hukumati homiyligida fransuz-german yarashuvi, fransuz yangilanishi va Yevropa birdamligini targʻib qiluvchi koʻplab konferensiyalar va mehmonlar maʼruzalarida ishlatilgan.

#### Urushdan keyingi Yevropa

Urush Yevropani zaif holatda qoldirdi va Gʻarbda kapitalizm va Sharqda kommunizm oʻrtasida boʻlindi. Yevropa tarixida birinchi marta amerikaliklar ham, sovetlar ham qitʼada strategik mavqega ega boʻlishdi. Magʻlubiyatga uchragan Germaniya 1949-yilgacha AQSH, SSSR, Angliya va Fransiya nazoratida edi. Sovet qoʻshinlari Sharqiy Yevropaning Qizil Armiya tomonidan natsistlardan ozod qilingan va Kreml tomonidan boshqariladigan kommunistik partiyalarning siyosiy muvaffaqiyatini taʼminlagan mamlakatlarda qoldi.

De Goll boshchiligidagi fransuzlar 1945-46-yillarda muvozanatni saqlashga umid qilishgan. Fransiyaning qayta tiklangan Germaniyadan qoʻrqishlari uni Britaniya va Amerika ishgʻol zonalarini birlashtirish rejasini qoʻllab-quvvatlashni istamadi. Biroq, Sovetlarning Polshadagi xatti-harakatlaridan gʻazabning kuchayishi va Amerikaning iqtisodiy yordamiga boʻlgan ehtiyoj fransuzlarni oʻz zonalarini Gʻarbiy Germaniyaga birlashtirishga olib keldi.

1947-yilda Amerika Davlat kotibi Jorj Marshall Yevropada iqtisodiy tiklanish, iqtisodiy integratsiya va biznesga yoʻnaltirilgan modernizatsiyaga yordam berish uchun Marshall rejasini eʼlon qildi. Fransiya va Germaniyaga katta mablagʻlar tushdi, bu savdo va moliyaviy munosabatlarni tiklashga yordam berdi. Marshall rejasini oluvchilar 1948-yilda Yevropa Iqtisodiy Hamkorlik Tashkilotini (OEEC) tuzdilar.

#### YEvropa Ittifoqidagi Fransiya-Germaniya hamkorligining asosi

1948-yil boshida fransuz davlat xizmatida nemislar bilan kelishuvni, shuningdek, Germaniyani oʻz ichiga olgan integratsiyalashgan Yevropani qoʻllab-quvvatlovchi muhim yetakchilar bor edi. Fransiyaning Yevropa departamenti Rur-Lorraine-Lyuksemburg hududi uchun hammaga teng huquqli koʻmir va poʻlat kelishuvi ustida ishlamoqda. Bir fransuz davlat xizmatchisi „asta-sekin rivojlanayotgan Gʻarb tashkiloti doirasiga qoʻshilib ketadigan Fransiya-Germaniya iqtisodiy va siyosiy birlashmasining asoslarini yaratishni" tavsiya qildi. Deyton fransuz rahbarlari nemislar bilan hamkorlikni integratsiyalashgan Yevropa yoʻlida asosiy omil sifatida koʻrishlarini qatʼiy tasvirlab berdi.

Amaliy darajada, Gʻarbiy Germaniya va Fransiya oʻrtasidagi hamkorlik darajasining oshishi de Gollning AQShdan mustaqil ravishda kuch blokini qurish istagi bilan bogʻliq boʻlgan. Adenauer hali ham bosib olingan Gʻarbiy Germaniya davlati uchun toʻliq huquqlarni olish, shuningdek, sovet tahdididan himoya qilish uchun gʻarbiy tuzilmalarga tezda qoʻshilishga intildi. AQShga qaramlik muammosi hech boʻlmaganda DeGol oʻz lavozimida qolar ekan (masalan, Germaniya parlamenti Yelisey kelishuviga NATOni qoʻllab-quvvatlovchi muqaddimani kiritgan, bu Fransiya hukumatini jiddiy hayratda qoldirgan) ogʻriqli nuqta boʻlib qolmoqda. Biroq, ularning hamkorlikni kuchaytirishga boʻlgan umumiy qiziqishi hali ham mavjud va tegishli fuqarolik jamiyati tomonidan kuchli qoʻllab-quvvatlandi, chunki bu ikki xalq oʻrtasida keyingi qon toʻkilishini oldini olishning eng yaxshi yechimi sifatida koʻrildi.

Ketma-ket, Yevropa birligining asoschisi va bosh meʼmori sifatida tasvirlangan Jan Monne 1950-yil 9-mayda fransuz Shuman rejasini eʼlon qildi, bu esa bir yildan soʻng Yevropa koʻmir va poʻlat hamjamiyatining (ECSC) tashkil etilishiga olib keldi. Reja Fransiya va Germaniyani yarashtirishga olib keldi. Siyosiy Yevropa integratsiyasi oʻqi, bundan tashqari, reja Yevropa armiyasining taklifini eʼlon qildi. Bu 1952-yilda Yevropa mudofaa hamjamiyatining (EDC) shartnomasini imzolashga olib keldi. Bunday hamjamiyatni tashkil etishdan asosiy maqsad harbiy va xavfsizlik sohasida Fransiya-Germaniya hamkorligi orqali „Yevropa xavfsizlik oʻziga xosligini" yaratish edi.

Xuddi shunday, Germaniya iqtisodiyot vaziri Lyudvig Erxard Germaniya iqtisodiyotida sezilarli evolyutsiya va Federativ Respublikasi, uning Yevropa qoʻshnilari oʻrtasida mustahkam, yaxshi oʻrnatilgan savdo aloqalarini yaratdi. Keyinchalik, 1958-yilda Rim shartnomasi kuchga kirganida, nemis millati, uning Gʻarbiy Yevropadagi sobiq qurbonlari oʻrtasida paydo boʻlgan yangi siyosiy va iqtisodiy munosabatlarni mustahkamlash, qoʻllab-quvvatlash mas’uliyatini oʻz zimmasiga oldi. Uning yonidagi shartnoma yon bitimlarni oʻz ichiga olgan boʻlib bojxona ittifoqini yaratadi va raqobat mexanizmini toʻgʻri ishlashi uchun zarur boʻlgan qoidalarni oʻrnatadi.

### Doʻstlik aloqalari

 Parijdagi Germaniya elchixonasining yangi binosi ochilishi uchun kelgan mehmonlar. 1968-yil
Sovuq urush davrida Sovet Ittifoqi tahdidi bilan Gʻarbiy Germaniya oʻzining milliy xavfsizligini Gʻarbiy Yevropaga qayta integratsiyalashuvdan qidirdi. Fransiya esa *Buyuk Millat* sifatida qayta tiklanishga intildi. Urushdan keyingi Fransiya-Germaniya hamkorligi 1963-yil 22-yanvarda Sharl de Goll va Konrad Adenauer tomonidan imzolangan Yelisey shartnomasiga asoslanadi. Shartnomada tashqi siyosat, iqtisodiy va harbiy integratsiya va talabalar taʼlimi almashinuvi boʻyicha qoʻshma hamkorlik toʻgʻrisida bir qator kelishuvlar mavjud edi.

 Sharl de Goll va Konrad Adenauer. 1961-yil
 Fransua Mitteran va Helmut Kol. 1987-yilda
Shartnoma oʻsha paytdagi qiyin siyosiy vaziyatlarda imzolangan va Fransiya hamda Germaniyadagi muxolif partiyalar, shuningdek, Buyuk Britaniya va AQSh tomonidan tanqid qilingan. Birlashgan Qirollik va Qoʻshma Shtatlarning qarshiligiga qoʻshimcha muqaddima javob berdi, unda ular (shu jumladan NATO) bilan yaqin hamkorlik va Germaniyani qayta birlashtirish maqsad qilingan.

Shartnoma Yevropa integratsiyasini va transatlantik munosabatlarda Franko-Germaniya hamkorligini mustahkamlashda koʻp narsaga erishdi.

Fransiya-Germaniya hamkorligining dastlabki konsepsiyasi Yelisey shartnomasidan ancha uzoqqa borib taqaladi va Yevropadagi asrlar davomida franko-german urushlarini yengib oʻtishga asoslangan. Bu milodiy 843-yilgi Verden shartnomasi boʻlinishidan oldin mavjud boʻlgan Buyuk Karlning Yevropa imperiyasining qayta tiklanishi bilan taqqoslandi.

1950-yildagi Shuman deklaratsiyasi baʼzilar tomonidan Fransiya-Germaniya hamkorligining, shuningdek, Italiya, Belgiya, Niderlandiya va Lyuksemburgni oʻz ichiga olgan 1951-yildagi Yevropa koʻmir va poʻlat hamjamiyatining (ECSC) asoschisi sifatida baholanadi.

 Germaniya kansleri Angela Merkel va Fransiya prezidenti Emmanuel Makron. 2019-yil dekabr oyida Parijda.
Hamkorlik turli darajadagi kuchli shaxsiy ittifoq bilan birga boʻldi:

* Konrad Adenauer va Sharl de Goll (1958-1963)
* Villi Brandt va Jorj Pompidu (1969-1974)
* Helmut Shmidt va Valeri Jiskar d’Esten (1974-1981)
* Helmut Kol va Fransua Mitteran (1982-1995)
* Gerxard Shröder va Jak Shirak (1998-2005)
* Angela Merkel va Nikolya Sarkozi (2007-2012)
* Angela Merkel va Fransua Olland (2012-2017)
* Angela Merkel va Emmanuel Makron (2017-2021)
* Olaf Scholz va Emmanuel Makron (2021-yildan hozirgi kungacha)

Ittifoqlar
----------

### Iqtisodiy ittifoqlar

 Konrad Adenauer va Sharl de Goll haykali
* Yevropa kosmik agentligi (koʻplab boshqa Yevropa davlatlari bilan)
* Airbus (ikkita bosh direktor bilan)
	+ Airbus (Buyuk Britaniya va Ispaniyada ham mavjud)

Fransiya-Germaniya hamkorlik korxonalari quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

* Areva
* Aventis
* ODDO BHF, Germaniyaning Fransiyadagi banki

### Madaniy ittifoqlar

* Ikki mamlakatda fransuz va nemis tillarini targʻib qilish
* „Tarixning umumiy qarashlarini" targʻib qilish uchun qoʻshma Fransiya-Germaniya tarixi darsligini yaratish
* Fransiya-Germaniya universiteti 1999-yilda oliy taʼlim sohasida hamkorlik qilish uchun tashkil etilgan
* Arte, Fransiya-Germaniya madaniy telekanali

### Harbiy ittifoqlar

* 1960-yillarda tashkil etilganidan beri Yevrokorpus oʻzining asosiy qismida fransuz va nemis qoʻshinlarining katta kontingentini oʻz ichiga olgan, boshqa Yevropa Ittifoqi davlatlari esa koʻp millatli kuchlarga askarlarini qoʻshgan. Fransiya-Germaniya brigadasi piyoda askarlarining koʻp qismini Fransiyadan, zirhning katta qismini Germaniyadan oladi.

Doimiy diplomatik vakolatxonalar
--------------------------------

* Fransiyaning Berlinda elchixonasi va Dyusseldorf, Frankfurt, Gamburg, Myunxen, Saarbryuken va Shtutgartda bosh konsulliklari bor.
* Germaniyaning Parijda elchixonasi va Bordo, Lion, Marsel va Strasburgda bosh konsulliklari bor.

* Fransiyaning Berlindagi elchixonasiFransiyaning Berlindagi elchixonasi
* Fransiyaning Frankfurtdagi Bosh konsulligiFransiyaning Frankfurtdagi Bosh konsulligi
* Germaniyaning Parijdagi elchixonasiGermaniyaning Parijdagi elchixonasi
* Germaniyaning Liondagi Bosh konsulligiGermaniyaning Liondagi Bosh konsulligi

Manbalar
--------

1. ↑  „Ulrich Krotz". 30-mart 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29-sentyabr 2022-yil.
2. ↑  Ulrich Krotz, "Three eras and possible futures: a long-term view on the Franco-German relationship a century after the First World War, "*International Affairs* (March 2014) 90#2 pp 337-350. online
3. ↑  See for instance Loke Hoe Yeong, „50 years of the ʻtwin engineʼ — Franco-German reconciliation, European integration and reflections for Asia (Wayback Machine saytida 2019-07-13 sanasida arxivlangan)", EU center in Singapore, March 2013
4. ↑  *Posaner, Joshua*. „Strasbourg's eurotram aims to boost Franco-German axis". Politico (29-aprel 2017-yil). Qaraldi: 26-yanvar 2018-yil.
5. ↑  „Daten und Fakten | Deutsche im Ausland e.V.".
6. ↑  „Auswandern nach Frankreich aktuell - Infos zur Einwanderung" (de-DE). *Auswandern Info*. Qaraldi: 3-yanvar 2022-yil.
7. ↑  John A. Lynn, *The Wars of Louis XIV: 1667-1714*, p. 163.
8. ↑  Der große Schritt nach vorne (olmoncha) *Bayerischer Rundfunk*, published: 27 April 2015, accessed: 20 October 2015
9. ↑  Early Modern Germany, 1477-1806 Google book review, author: Michael Hughes, accessed: 20 October 2015
10. ↑  G. P. Gooch, *Franco-German relations, 1871-1914* (1923).
11. ↑  Norman Rich, *Great Power Diplomacy: 1814-1914* (1993), pp 184-250.
12. ↑  Theodore Zeldin, *France, 1848-1945: Volume II: Intellect, Taste, and Anxiety* (1977) 2: 117.
13. ↑  Carlton J. H. Hayes, *A Generation of Materialism, 1871-1900* (1941), pp 1-2.
14. ↑  Mark Hewitson, „Germany and France before the First World War: A Reassessment of Wilhelmine Foreign Policy" *English Historical Review* (2000) 115#462 pp. 570-606 in JSTOR
15. ↑  Karine Varley, „The Taboos of Defeat: Unmentionable Memories of the Franco-Prussian War in France, 1870-1914." in Jenny Macleod, ed. *Defeat and Memory: Cultural Histories of Military Defeat in the Modern Era* (Palgrave Macmillan, 2008) pp. 62-80; also Karine Varley, *Under the Shadow of Defeat: The War of 1870-71 in French Memory* (2008)
16. ↑  Robert Jay, "Alphonse de Neuvilleʼs 'The Spy' and the Legacy of the Franco-Prussian War, "*Metropolitan Museum Journal* (1984) 19: pp. 151-162 in JSTOR
17. ↑  J.F.V. Keiger, *France and the World since 1870* (2001) pp 112-120, quoting p 113.
18. ↑  Frederic H. Seager, „The Alsace-Lorraine Question in France, 1871-1914." *From the Ancien Régime to the Popular Front: Essays in the History of Modern France* edited by Charles K. Warner, (1969): 111-26.
19. ↑  E. Malcolm Carroll, *French Public Opinion and Foreign Affairs: 1870-1914* (1931) pp 47-48.
20. ↑  J.F.V. Keiger, *France and the World since 1870* (2001) pp 112-17
21. ↑  Gordon Wright, *France in Modern Times* (5th ed. 1995) pp 288-299.
22. ↑  Margaret Macmillan, *The War That Ended Peace: The Road to 1914* (2013) ch 6.
23. ↑  Anthony Adamthwaite, *Grandeur and Misery: Franceʼs Bid for Power in Europe, 1914-1940* (1995) p 6
24. ↑  Frederic H. Seager, „The Alsace-Lorraine Question in France, 1871-1914." in Charles K. Warner, ed. *From the Ancien Régime to the Popular Front* (1969): 111-126.
25. ↑  Samuel R. Williamson Jr"German Perceptions of the Triple Entente after 1911: Their Mounting Apprehensions Reconsidered" *Foreign Policy Analysis* 7.2 (2011): 205-214.
26. ↑  Taylor, *The Struggle for Mastery in Europe, 1848-1918* (1954) pp 345, 403-26
27. ↑  G.P. Gooch, *Before the war: studies in diplomacy* (1936), chapter on Delcassé pp 87-186.
28. ↑  Norman Rich, *Great Power Diplomacy since 1914*  (2003) pp 148-49.
29. ↑  Sarah Shurts, „Continental Collaboration: The Transition from Ultranationalism to Pan-Europeanism by the Interwar French Fascist Right." *French Politics, Culture & Society* 32#3 (2014): 79-96.
30. ↑  Robert Soucy, *French Fascism, The Second Wave, 1933-1939* (1995).
31. ↑  Mark Mazower*. Hitler's Empire: Nazi Rule in Occupied Europe*. Penguin, 2013 — 522–32 bet. ISBN 9780141917504.
32. ↑  Yugoslavia was an important exception--its Communist rulers were not under Kremlin control.
33. ↑  Cyril E. Bloack et al. *Rebirth: A Political History Of Europe Since World War II* (2nd ed. 200) pp 57-103.
34. ↑  Heike Bungert, „A New Perspective on French-American Relations during the Occupation of Germany, 1945-1948: Behind-the-Scenes Diplomatic Bargaining and the Zonal Merger." *Diplomatic History* 18.3 (1994): 333-352.
35. ↑  Michael Holm, *The Marshall Plan: A New Deal For Europe* (2016) pp 159-61. excerpt
36. ↑  *Gunkel, Christoph*. „Treaty Heralded New Era in Franco-German Ties". *Spiegel Online* (22-yanvar 2013-yil). Qaraldi: 22-yanvar 2013-yil.
37. ↑  „Franco-German University - facts & figures". *dfh-ufa.org*. 1-mart 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 1-mart 2018-yil.
38. ↑  „Frankreich in Deutschland". *de.ambafrance.org*.
39. ↑  *Amt.* „Deutsche Vertretungen in Frankreich". *allemagneenfrance.diplo.de*.

Adabiyotlar
-----------

* Keiger, JFV *Fransiya va 1870-yildan beri dunyo* (2001), 1990-yillarga qadar keng koʻlamli soʻrov
* Krotz, Ulrich. *Fransiya va Germaniyada tarix va tashqi siyosat* (Springer, 2015).

### 1945-yilgacha

* Albrext-Karri, Rene. *Vena Kongressidan beri Yevropaning Diplomatik tarixi* (1958), 736pp; asosiy soʻrov
* Endryu, Kristofer, *Teofil Delkasse va Antanta Kordialening yaratilishi: 1898—1905-yillardagi Fransiya tashqi siyosatini qayta baholash* (1968)
* Brandenburg, Erich. (1927) *Bismarkdan Jahon urushigacha: Germaniya tashqi siyosati tarixi 1870-1914* (1927) onlayn .
* Burrin, Filipp. *Fransiya nemislar ostida, hamkorlik va murosaga kelish.* (1996) 1940-44 yillar.
* Bury, JPT "Diplomatik tarix 1900-1912, CL Mowat, ed. *Yangi Kembrij zamonaviy tarixi: jild.* *XII: Jahon kuchlarining oʻzgaruvchan muvozanati 1898-1945* (2-nashr. 1968) onlayn bet 112-139.
* Kerroll, E. Malkolm, *Fransiya jamoatchilik fikri va tashqi ishlar 1870-1914* (1931). onlayn .
* Kerroll, E. Malkolm. *Germaniya va buyuk davlatlar, 1866-1914: Jamoatchilik fikri va tashqi siyosatda tadqiqot* (1938) Klark, Kristofer. *Uyquchilar: 1914-yilda Yevropa qanday urushga kirgan* (2013)
* Gooch, GP *Zamonaviy Yevropa tarixi, 1878-1919* (2-nashr. 1956) 386-413-betlar. onlayn, diplomatik tarix
* Gooch, GP *Franko-Germaniya munosabatlari, 1871-1914* (1923) onlayn 80pp
* Gordon, Bertram, ed. *Ikkinchi jahon urushi tarixiy lugʻati Fransiya.* *Bosqin, Vichi va qarshilik, 1938-1946.* (1998).
* Hensel, Paul R. „Fransiya-Germaniya raqobatining evolyutsiyasi" 86-124-betlar, Uilyam R. Tompson, ed. *Katta kuch raqobati* (1999) onlayn
* Xyuitson, Mark. „Birinchi jahon urushi oldidan Germaniya va Fransiya: Vilgelmin tashqi siyosatini qayta baholash". *Inglizcha tarixiy sharh* 115.462 (2000): 570-606; Germaniyada harbiy ustunlik hissi kuchayib borayotganini taʼkidlaydi. onlayn
* Jekson, Julian. *Fransiya, Qorongʻu yillar, 1940-1944* (2001), yirik ilmiy tadqiqot.
* Keiger, Jon FV *Fransiya va Birinchi jahon urushining kelib chiqishi* (1983), yirik ilmiy tadqiqot.
* Langer, Uilyam. *Jahon tarixi ensiklopediyasi* (5-nashr. 1973); onlayn voqealarning juda batafsil rejasi
* Langer, Uilyam. *1870—1890-yillardagi Yevropa ittifoqlari va kelishuvlari* (1950); ilgʻor tarix onlayn
* Langer, Uilyam. *Imperializm diplomatiyasi 1890-1902* (1950); ilgʻor tarix onlayn
* Lixtenberger, Genri. *Fransiya va Germaniya oʻrtasidagi munosabatlar* (1923) onlayn
* Makmillan, Margaret. *Tinchlikni tugatgan urush: 1914-yilga yoʻl* (2013), toʻliq miqyosli diplomatik tarix
* Nolan, Maykl E. *Teskari oyna: Fransiya va Germaniyada dushmanni miflashtirish, 1898-1914* (Berghan Books, 2005).
* Pakston, Robert. *Vichy Fransiya, Eski gvardiya va yangi tartib, 1940-1944* (1972).
* Boy, Norman. *Buyuk kuch diplomatiyasi: 1814-1914* (1991), keng qamrovli soʻrov
	+ Boy, Norman. *1914-yildan beri Buyuk Kuch diplomatiyasi* (2003) keng qamrovli soʻrov
* Shuman, Frederik L. *Fransiya Respublikasida urush va diplomatiya* (1931) onlayn
* Siger, Frederik X. „Fransiyadagi Elzas-Lotaringiya masalasi, 1871-1914". Qadimgi rejimdan xalq frontigacha: Charlz K. Warner tomonidan tahrirlangan zamonaviy Fransiya tarixidagi ocherklar, (1969): 111-26.
* Steiner, Zara S. *Muvaffaqiyatsiz boʻlgan chiroqlar: Yevropa xalqaro tarixi, 1919-1933* (2007), 940pp batafsil yoritish; onlayn (Wayback Machine saytida 2017-03-24 sanasida arxivlangan)
	+ Shtayner, Zara. Zulmatning *gʻalabasi: Yevropa xalqaro tarixi, 1933-1939* (2011) batafsil yoritilishi 1236pp.
* Teylor, AJP *Yevropada mahorat uchun kurash 1848-1918* (1954) 638pp; ilgʻor tarix va yirik diplomatiya tahlili.
* Varley, Karine. *Magʻlubiyat soyasi ostida: 1870-71 yillardagi urush fransuz xotirasida* (Springer, 2008).
* Vatt, DC „Diplomatik tarix 1930-1939" CL Mowat, ed. *Yangi Kembrij zamonaviy tarixi: jild.* *XII: Jahon kuchlarining oʻzgaruvchan muvozanati 1898-1945* (2-nashr. 1968) onlayn bet 684-734.
* Vaynberg, Gerxard. *Gitler Germaniyasining tashqi siyosati: Yevropada diplomatik inqilob, 1933—36* (1-v.) (1971); *Gitler Germaniyasining tashqi siyosati: Ikkinchi Jahon urushining boshlanishi, 1937-1939* (2-jild) (Chikago Press universiteti, 1980)ISBN 0-226-88511-9 .
* Vetzel, Devid. *Gigantlar dueli: Bismark, Napoleon III va Franko-Prussiya urushining kelib chiqishi* (2003)
* Young, Robert *Fransiya va Ikkinchi Jahon urushining kelib chiqishi* (1996)

### 1945-yildan keyin

* Baun, Maykl J. „Maastrixt shartnomasi oliy siyosat sifatida: Germaniya, Fransiya va Yevropa integratsiyasi". *Siyosatshunoslik choraklik* (1996): 110#4, JSTORda 605-624- betlar
* Doʻstim, Yuliy V. *Linchpin: Fransiya-Germaniya munosabatlari, 1950-1990* (1991) onlayn (Wayback Machine saytida 2018-11-16 sanasida arxivlangan)
* Doʻstim, Yuliy V. *Teng boʻlmagan sheriklar: Fransiya-Germaniya munosabatlari, 1989-2000.* (Grinvud 2001)
* Frayer, WR „Respublika va Temir kansler: Franko-Germaniya munosabatlarining namunasi, 1871-1890" *, Qirollik Tarix Jamiyatining bitimlari* (1979), jild. 29, 169-185-betlar.
* Gillingham, Jon. *Koʻmir, poʻlat va Yevropaning qayta tugʻilishi, 1945-1955: nemislar va fransuzlar Rur mojarosidan iqtisodiy hamjamiyatgacha* (Cambridge UP, 2004).
* Gordon, Filipp H. *Fransiya, Germaniya va Gʻarbiy Alyans*. (Westview 1995)ISBN 0-8133-2555-2 .
* Gunter, Skott. „Qadimgi Yevropa uchun yangi oʻziga xoslik: soʻnggi yillarda fransuzlar Franchallemagni qanday va nima uchun tasavvur qilishgan." *Fransiya siyosati, madaniyati va jamiyati* (2011) 29#1
* Krotz, Ulrich. „Uch davr va mumkin boʻlgan kelajak: Birinchi jahon urushidan bir asr keyin Franko-Germaniya munosabatlariga uzoq muddatli nuqtai nazar", *Xalqaro ishlar* (2014-yil mart) 20 # 2 337-350-betlar
* Krots, Ulrich va Yoaxim Shild. Ye*vropani shakllantirish: Fransiya, Germaniya va Yelisey shartnomasidan yigirma birinchi asr siyosatiga oʻrnatilgan ikki tomonlamalik* (Oxford University Press, 2013)
* Krotz, Ulrich. „Tartibga solingan hukumatlararolik: Fransiya-Germaniya va undan keyin (1963-2009)." *Tashqi siyosat tahlili* (2010) 6#2 bet: 147-185.
* Krotz, Ulrich. *Jarayon sifatida tuzilma: Franko-Germaniya ikki tomonlama munosabatlarining muntazam hukumatlararo munosabatlari* (Minda de Gunzburg Yevropa tadqiqotlari markazi, Garvard universiteti, 2002) onlayn
* Krotz, Ulrich. „Xalqaro sohaning ijtimoiy mazmuni: Franko-Germaniya munosabatlaridagi ramzlar va maʼno" (Minda de Gunzburg Yevropa tadqiqotlari markazi, 2002.) onlayn
* Kulski, WW *DeGaulle va dunyo: Beshinchi Fransiya Respublikasining tashqi siyosati* (1966)
* Boy, Norman. *1914-yildan beri Buyuk Kuch diplomatiyasi* (2003) keng qamrovli soʻrov
* Shild, Yoaxim. „Qiyin davrda fransuzlik: Germaniya, Fransiya va Evrozona inqirozini boshqarish." *Nemis siyosati va jamiyati* (2013) 31#1 bet: 24-47.
* Sutton, Maykl. *Fransiya va Yevropaning qurilishi, 1944-2007: geosiyosiy imperativ* (Berghan Books, 2011)
* Tint, Gerbert. *Ikkinchi jahon urushidan keyingi Fransiya tashqi siyosati* (1972) onlayn bepul qarz olish uchun 28-165-betlar.

Havolalar
---------

* Fransiya va Germaniya doʻstlikning 50 yilligini nishonlamoqda (Spigel onlayn intervyusi Jak Delors va Yoshka Fisher bilan)
* Ispaniyaning Fransiya va Germaniyaning Yevropa Ittifoqi kun tartibida haddan tashqari ustunligidan gʻazablanishi
* Franko-Germaniya hamkorligi boʻyicha komissari
* La Gazette de Berlin Germaniya uchun fransuz tilidagi gazeta (nemis tilida 1 sahifa)
* Franko-Germaniya yoshlar idorasi (FGYO)