**Elektroskop** (elektr... va ... skopiya) — elektr zaryadlarni sezadigan va ularning kattaliklarini taxminan aniqlaydigan oddiy asbob. E. bir uchiga 2 ta metall yaproqcha sharcha mahkamlangan sterjendan iborat. Sterjen shisha idish ichiga joylashtirilib, izolyatsiyalovchi materialdan tayyorlangan tiqin yordamida mahkamlangan. Sharchaga zaryadlangan jism tekkanda zaryadning bir qismi yaproqchalarga oʻtib, ular birbiridan itariladi; yaproqchalarning ochilish burchagi elektr zaryadi miqdoriga mutanosib boʻladi. Yaproqchalarning ochilish burchagiga qarab jismning zaryadi haqida fikr yuritish mumkin.

**Elektroskop** mavjudligini aniqlash uchun ishlatiladigan dastlabki ilmiy asbobdir elektr zaryadi tanada. U Kulon elektrostatik kuchi tufayli sinov ob'ektining harakati bilan zaryadni aniqlaydi. Ob'ektdagi zaryad miqdori uning kuchlanishiga mutanosibdir. Elektroskop bilan aniqlash uchun etarli zaryad to'planishi yuzlab yoki minglab voltlarni talab qiladi, shuning uchun elektroskoplar statik elektr va elektrostatik mashinalar kabi yuqori kuchlanish manbalari bilan ishlatiladi. Elektroskop faqat zaryad miqdorini taxminiy ko'rsatishi mumkin; elektr zaryadini miqdoriy o'lchaydigan asbob elektrometr deb ataladi.

Elektroskop birinchi elektr o'lchash vositasi edi. Birinchi elektroskop 1600 yil atrofida ingliz shifokori Uilyam Gilbert tomonidan ixtiro qilingan burama igna (versorium deb nomlangan) edi. **pith-ball elektroskop** va **oltin bargli elektroskop** elektroskopning ikkita klassik turi  hali ham fizika ta'limida elektrostatika tamoyillarini namoyish qilish uchun foydalaniladi. Kvarts tolasi nurlanish dozimetrida elektroskopning bir turi ham qo'llaniladi. Elektroskoplar avstriyalik olim Viktor Gess tomonidan kosmik nurlarni kashf etishda ishlatilgan.

elektroskop

**Pit-to'p elektroskopi**
-------------------------

1870-yillardan boshlab zaryadlangan ob'ektga jalb qilishni ko'rsatadigan Pith ball elektroskopi

Bu qanday ishlaydi

1731 yilda Stiven Grey yaqin atrofdagi har qanday zaryadlangan narsaga jalb qilinadigan oddiy osilgan ipdan foydalangan. Bu Gilbertning birinchi yaxshilanishi edi versorium 1600 yildan boshlab.

Pit to'p elektroskopi
Britaniyalik maktab ustasi va fizik jon Kanton tomonidan ixtiro qilingan pith-ball elektroskopi 1754 yilda engil o'tkazuvchan bo'lmagan moddaning bir yoki ikkita kichik to'plaridan iborat bo'lib, dastlab shimgichli o'simlik materiali deb nomlangan pit,  izolyatsiya qilingan stend kancasidan ipak yoki zig'ir ip bilan osilgan. Tiberius Kavallo 1770 yilda kumush simlarning uchida chuqurchalar bilan elektroskop yasagan. zamonaviy elektroskoplar odatda plastmassadan yasalgan to'plardan foydalanadilar. Ob'ektda zaryad borligini tekshirish uchun ob'ekt zaryadlanmagan chuqurchaga yaqinlashtiriladi. Agar ob'ekt zaryadlangan bo'lsa, to'p unga tortiladi va unga qarab harakatlanadi.

  

  

Jalb chunki ogohlantirgandan polarization pith to'p ichida atomlarning. barcha moddalar bir-biriga yaqin joylashgan elektr zaryadlangan zarralardan iborat; har bir atom musbat zaryadlangan yadrodan iborat bo'lib, uni o'rab turgan manfiy zaryadlangan elektronlar buluti mavjud. Pit o'tkazuvchan emas, shuning uchun to'pdagi elektronlar pit atomlari bilan bog'langan va atomlarni tark etib, to'p ichida harakatlanishda erkin emas, lekin ular atomlar ichida biroz harakatlana oladi. Diagrammaga qarang. Agar, masalan, musbat zaryadlangan jism *(b)* pit shar *(A)* ga yaqinlashtirilsa, har bir atomdagi manfiy elektronlar *(ko'k manfiy belgilar)* *(sariq tasvirlar)* tortiladi va atomning ob'ektga yaqinroq tomoniga bir oz harakatlanadi. Musbat zaryadlangan yadrolar *(qizil ortiqcha belgilar)* qaytariladi va biroz uzoqlashadi. Pit to'pidagi manfiy zaryadlar endi musbat zaryadlarga *(C)* qaraganda ob'ektga yaqinroq bo'lganligi sababli, ularning tortishish kuchi musbat zaryadlarning itarilishidan kattaroq bo'lib, natijada aniq jozibali kuch paydo bo'ladi. zaryadni bu ajratish mikroskopikdir, ammo atomlar juda ko'p bo'lgani uchun mayda kuchlar engil pith to'pini harakatlantirish uchun etarlicha katta kuch qo'shadi.

To'pni zaryadlangan narsaga tegizish orqali zaryadlash mumkin, shuning uchun zaryadlangan jism yuzasidagi ba'zi zaryadlar to'p yuzasiga o'tadi. Keyin to'p boshqa ob'ektlardagi zaryadning qutblanishini ajratish uchun ishlatilishi mumkin, chunki u bir xil qutblanish yoki belgi bilan zaryadlangan, ammo qarama-qarshi qutblanish zaryadlariga jalb qilingan narsalar tomonidan qaytariladi.

Ko'pincha elektroskopda bir juft to'xtatilgan pith to'plari bo'ladi. Bu bir qarashda pith to'plari zaryadlanganligini aniqlashga imkon beradi. Agar pith to'plaridan biri zaryadlangan narsaga tegsa, uni zaryad qilsa, ikkinchisi tortiladi va unga tegib, zaryadning bir qismini ikkinchi to'p yuzasiga etkazadi. Endi ikkala to'p ham bir xil kutupluluk zaryadiga ega, shuning uchun ular bir-birini qaytaradi. Ular to'plar bir-biridan yoyilgan holda teskari 'V' shaklida osilgan. To'plar orasidagi masofa zaryadning kattaligi haqida taxminiy tasavvur beradi.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |