1976-yil SSSRning koʻp tirajli markasi boʻyicha orden (CFA Marka OAJ № 4599)
„**SSSR Qurolli Kuchlarida Vatanga qilgan xizmati uchun" ordeni**" – Sovet harbiy davlat mukofotidir (SSSR ordeni).

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1974-yil 28-oktabrdagi Farmoni bilan tashkil etilgan. Orden loyihasi muallifi polkovnik L. D. Pilipenko – Harbiy akademiya muhandisi hisoblanadi. 1-darajali orden bilan taqdirlanganlar atigi 13 kishini tashkil etadi, bu uni SSSRning eng kam uchraydigan ordeni – Gʻalaba ordeni (20 ta mukofot) ga tenglashtirdi.

Orden nizomi
------------

"SSSR Qurolli Kuchlarida Vatanga xizmat qilgani uchun" ordeni bilan Sovet Armiyasi, Harbiy-dengiz floti, chegara va SSSR Qurolli Kuchlari ichki qoʻshinlarining harbiy xizmatchilari quyidagi holatlarda beriladi:

* jangovar va siyosiy tayyorgarlik, qoʻshinlarning yuqori jangovar tayyorgarligini saqlash va yangi harbiy texnikani oʻzlashtirishda erishilgan muvaffaqiyatlari uchun;
* rasmiy faoliyatda yuqori koʻrsatkichlar uchun;
* maxsus qoʻmondonlik topshiriqlarini muvaffaqiyatli bajarganligi uchun;
* harbiy burchni bajarishda koʻrsatilgan jasorat va fidoyilik uchun;
* SSSR Qurolli Kuchlarida xizmat qilish paytida Vatan oldidagi boshqa xizmatlari uchun.

„SSSR Qurolli Kuchlarida Vatanga qilgan xizmati uchun" ordeni uch darajadan: I, II va III darajalardan iborat. Ordenning eng yuqori darajasi I darajadir. Mukofot navbat bilan amalga oshiriladi: birinchi navbatda uchinchi darajali, keyin ikkinchi darajali va nihoyat, birinchi darajali orden bilan taqdirlanadi.

Har uch darajali „SSSR Qurolli Kuchlarida Vatanga qilgan xizmati uchun" ordenlari bilan taqdirlanganlar quyidagi huquqlarga ega boʻladilar:

* birinchi navbatda belgilangan meʼyorlarga muvofiq yashash maydonini taʼminlash;
* yiliga bir marta shaxsiy bepul sayohat (qaytish) temir yoʻlda – tez va yoʻlovchi poyezdlarining yumshoq vagonlarida, suv transportida – tez va yoʻlovchi liniyalarining 1-toifali kabinalarida (1-toifa oʻrindiqlar), havo yoki shaharlararo avtomobil transportidan bepul foydalanish;
* shahar yoʻlovchi transportining barcha turlaridan tashqari barcha transportlaridan bepul foydalanish, qishloq joylarda – tuman doirasida respublikaga qarashli avtotransportda (taksilar bundan mustasno) shaxsiy bepul foydalanish;
* sanatoriy yoki dam olish uyiga bepul yoʻllanma olish (bir yilda bir marta tibbiy muassasaning xulosasiga koʻra);
* koʻngilochar va kommunal xizmatlar, madaniy-maʼrifiy muassasalar tomonidan favqulodda taʼmirlash uchun huquqi.
* pensiyalarni 15 foizga oshirish huquqi.

„SSSR Qurolli Kuchlarida Vatanga qilgan xizmati uchun" ordeni Qizil Yulduz ordeni bilan taqdirlangandan keyin koʻkrakning oʻng tomoniga taqiladi va xizmat stajiga qarab tartibga solinadi.

Orden tavsifi
-------------

1-darajali ordeni nishonni kesib oʻtgan ikkita toʻrtburchak yulduzdan iborat. Ordenning yuqori yulduzi oltin kumushdan yasalgan va turli xil nurlardan iborat. Markazda koʻk fonda kumush eman gulchambariga oʻyilgan besh qirrali yulduz, „SSSR Qurolli Kuchlarida xizmat qilgani uchun" yozuvi boʻlgan oq emal lentasi bilan oʻralgan. bolgʻa va oʻroq tasviri; lentaning chetlari zarhal qilingan. Yulduz va lenta gumbazning langarlariga va oksidlangan kumushdan yasalgan qanotlarga biriktirilgan. Ordenning pastki toʻrt qirrali yulduzi koʻk emal bilan qoplangan, yulduzning chetlari zarhallangan. Oksidlangan kumushdan yasalgan, koʻndalang kesimi qavariq boʻlgan raketalar yulduzga oʻrnatilgan, ularning boshi va dum qismlari zarhallangan.

II darajali nishonning I darajali nishondan farqi shundaki, yuqoridagi toʻrt burchakli yulduzda faqat besh qirrali yulduz zarhallangan.

III darajali nishon butunlay kumushdan yasalgan.

Orden koʻkrakning oʻng tomonida taqiladi, kiyimga orden maxsus qistirgich bilan mahkamlanadi. Kundalik kiyimdagi orden nishonlari oʻrniga oʻrtasiga sariq chiziqli koʻk rangli ipak lentalarni taqish rejalashtirilgan: 1-darajali uchun – kengligi 6 mm boʻlgan bitta tasma; II daraja uchun – ikkita 3 mm kengligida, III daraja uchun – uchta 2 mm kengligida.

Orden nishonining balandligi va kengligi 58 × 58 mm, umumiy ogʻirligi 64,5 gramm. Gʻalaba ordenidan keyin bu kattaligi va massasi boʻyicha eng katta sovet ordeni boʻlib, faqat Naximov ordeni teng oʻlchamlarga ega edi.

Orden tarixi
------------

Birinchi marta orden bilan taqdirlanish 1975-yil 17-fevralda Sovet Armiyasi va Harbiy dengiz floti kuni arafasida boʻlib oʻtdi. Ofitserlar, generallar va admirallarning katta guruhi qoʻshinlarni tayyorlash va yangi texnikani oʻzlashtirishdagi xizmatlari uchun III darajali ordenlar bilan koʻkrak nishonlari bilan taqdirlandi.

II darajali ordeni 1976-yil 30-iyuldagi farmon bilan general- leytenant I. V. Vinogradov birinchi marta „Sovet Armiyasidagi xizmatlari uchun va tavalludining 70 yilligi munosabati bilan" mukofotlangan.

Ordenning toʻliq kavaleri 1982-yil fevral oyida paydo boʻldi, 1-darajali orden general-polkovnik I. G. Zavyalov, general-mayor I. K. Kolodyajniy, general-mayor V. P. Shcherbakov va 1-darajali kapitan V. A. Poroshinlar toʻliq kavaler bilan taqdirlangan.

Hammasi boʻlib, 1991-yil oxiriga kelib, 69 576 nafar harbiy xizmatchilar III darajali, 589 nafari II darajali va atigi 13 nafari I darajali ordeni topshirildi.

I darajali „SSSR Qurolli Kuchlarida Vatanga qilgan xizmati uchun" ordeni SSSRning eng kam uchraydigan ordeni edi – „Gʻalaba" ordeni (20 ta mukofot) va I darajali Ushakov ordeni (47 ta mukofot). 1991—1992-yillardagi notinchlik davrida taqdirlanmagan (boʻsh yoki sertifikatsiz) bir qancha ordenlar xususiy qoʻllarga oʻtib ketdi, ularning narxi past edi. Shaxsiylashtirilgan 13 ta mukofot juda katta nazariy ahamiyatga ega, ammo ular mavjud emas, chunki ularning barchasi mukofot egalari yoki ularning qarindoshlariga tegishli. General A. S. Verevkinga tegishli boʻlgan ushbu ordenlardan biri Buyuk Britaniyadagi kim oshdi savdosida 15 ming dollarga sotildi.

**"SSSR Qurolli Kuchlarida Vatanga qilgan xizmati uchun" ordeni** koʻkrak nishoni koʻkrakning oʻng tomonida ish staji tartibida taqilishi kerak. Agar boshqa mukofotlar boʻlsa, u Qizil Yulduz ordeni koʻkrak nishonidan keyin joylashadi.

1975-yil fevral oyida *"SSSR Qurolli Kuchlarida Vatanga qilgan xizmati uchun" ordeni"* bilan birinchi mukofotlar topshirildi. Ellik yetti nafar sovet generallari va flot admirallari yangi harbiy texnikani ishlab chiqishdagi muvaffaqiyatlari, qoʻshinlarni malakali tayyorlash va oʻqitishdagi muvaffaqiyatlari uchun taqdirlandilar. Ularning barchasi uchinchi darajali orden koʻkrak nishoni bilan taqdirlangan.

2-darajali koʻkrak nishonini birinchi boʻlib general-leytenant I. V. Vinogradov oldi.1-sonli orden general-leytenantga yetmish yoshga toʻlishi munosabati bilan va ofitserning Sovet Armiyasi oldidagi koʻp sonli xizmatlari uchun topshirildi. Mukofot toʻgʻrisidagi farmon 1976-yil iyul oyi oxirida chiqarilgan.

Birinchi darajali mukofotlar 1982-yil fevral oyida berilgan. Mukofotlanganlar orasida general-leytenant I. K. Kolodyajniy va general-mayor V. P. Shcherbakov mukofotlari toʻrt kundan keyin eʼlon qilindi.

Mukofot tavsifi
---------------

"SSSR Qurolli Kuchlarida Vatanga qilgan xizmati uchun" ordeni 90° burchak ostida kesishgan ikkita 58 mm dan 58 mm gacha boʻlgan toʻrt qirrali yulduzdan iborat boʻlib, yuqori yulduz vertikal va gorizontal nuqtalarga ega. Orqa yulduz ochiq koʻk rangda sirlangan, qirralari zarhal qilingan va yuqori chap va yuqori oʻng tomonga qaragan ikkita kesishgan qavariq oksidlangan kumush raketalar mavjud. Raketalarning burun konuslari va quyruq qismlari zarhal qilingan. Yuqori yulduz bir-biridan ajralib turadigan nurlardan iborat boʻlib, uning markazida koʻk fonda eman gulchambar ichida qavariq besh qirrali yulduz tasvirlangan dumaloq medalyon boʻlib, oq sirlangan lenta bilan oʻralgan boʻlib, unda „Vatanga xizmatlari uchun" yozuvi bor edi. SSSR Qurolli Kuchlari" yon va tepada, pastki qismida esa bolgʻa va oʻroq tasviri bor. Markaziy medalyon oksidlangan kumush langar va yuqoridan, pastdan va ikki tomondan chiqib turuvchi qanotlar ustiga oʻrnatilgan. Ordenning ogʻirligi 64,5 gramm edi.

Ordenning uchta toifasi oʻrtasidagi asosiy farqlar:

* 1-darajali – yuqori toʻrt qirrali yulduz va markaziy besh qirrali yulduz zarhal qilingan;
* 2-darajali – eng yuqori toʻrt qirrali yulduz kumush, markaziy besh qirrali yulduz zarhallangan;
* 3-darajali – eng yuqori toʻrt qirrali yulduz va markaziy besh qirrali yulduz kumush edi.

Orden taqib olinmaganda lenta chizigʻidagi formaga taqish kerak boʻlgan lentalar:

* 1-darajali – 6 mm kenglikdagi sariq markaziy chiziqli koʻk;
* 2-darajali – bir-biridan 1 mm masofada joylashgan ikkita 3 mm kenglikdagi sariq markaziy chiziqlar bilan koʻk;
* 3-darajali – bir-biridan 1 mm masofada joylashgan uchta 2 mm kenglikdagi sariq markaziy chiziqlar bilan koʻk.

| **1-daraja** | **2-daraja** | **3-daraja** |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| Lenta |
|  |  |  |
|

Taqdirlanganlar
---------------

3-darajali „SSSR Qurolli Kuchlarida Vatanga qilgan xizmati uchun" ordeni bilan birinchi mukofot 1975-yil 17-fevralda boʻlib oʻtdi, birinchi darajali 2-darajali ordenlar 1976-yil 30-iyulda va 1-darajali mukofotlar 1982-yilda berilgan. 1975-yildan 1991 -yilda Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyin orden tugatilgunga qadar 3-darajali 69 576 ta, 2-darajali 589 tasi va atigi 13 tasi 1-darajali (Toʻliq otliqlar) ordenlari bilan taqdirlangan

Boshqa faktlar
--------------

Bu orden sovet ordenlari uchun gʻayrioddiy va oʻziga xos sakkiz qirrali yulduz shakliga ega edi. Boshqa barcha Sovet ordenlari doira yoki tasvirlar (Lenin ordeni, Qizil Bayroq ordeni), besh qirrali (Suvorov ordeni, Shon-sharaf) yoki oʻn qirrali yulduz (Vatan urushi ordeni, Bogdan ordeni) shaklida boʻlgan. Ushbu noodatiy shakl uchun „SSSR Qurolli Kuchlarida Vatanga qilgan xizmati uchun" ordeni harbiy xizmatchilar orasida „Sherif yulduzi" yoki „Buxoro yulduzi" jargon laqabini oldi.

Belarus Respublikasida
----------------------

1995-yil 13-aprelda Belarus Respublikasining mukofotlash tizimida „Belarus Respublikasiga xizmatlari uchun" ordeni tiklandi. Belorussiya ordeni koʻrinishi deyarli Sovet tartibini takrorlaydi, yulduzdagi langar oʻrniga qilich tasviri va „SSSR Qurolli Kuchlarida Vatan oldidagi xizmatlari uchun" yozuvi bundan mustasno. Oʻlchamlari ham biroz farq qiladi (Sovet modasi – 58x58 mm, Belarus modasi – 65x58 mm). Lenta ranglari bir xil edi.

Faqat harbiy xizmatchilarga beriladigan Sovet ordenidan farqli oʻlaroq, Belarus ordeni „Ichki ishlar organlarining qoʻmondonlik va qoʻshma qurolli boʻlinmalari, Belarus Respublikasi Davlat nazorati qoʻmitasining moliyaviy tergov organlari, boshqa organlar va favqulodda vaziyatlar organlariga" beriladi.

Ilgari „SSSR Qurolli Kuchlarida Vatanga qilgan xizmati uchun" ordeni bilan taqdirlangan shaxslar „Vatanga xizmatlari uchun" ordenining keyingi darajasiga topshiriladi. „Buyuk xizmatlari uchun" ordeni birinchi marta 1997-yil 19-noyabrda taqdirlangan.

Manbalar
--------

1. ↑  „Орден «За службу Родине в Вооружённых Силах СССР»". 6-iyul 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 16-aprel 2008-yil.
2. ↑  „THE EXCEPTIONALLY RARE AND IMPORTANT SOVIET 1ST CLASS ORDER OF SERVICE TO THE HOMELAND IN THE A…". 28-yanvar 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 21-yanvar 2021-yil.
3. ↑  Каланов Н. А.*. Словарь морского жаргона*, 2-е изд. М.: Моркнига, 2011 — 49 bet.

Adabiyotlar
-----------

* Колесников Г. А. Рожков А. М.*. Ордена и медали СССР*. Минск: Народная асвета, 1986 — 49—50 bet.
* Потрашков С. В.*. Награды СССР, России и Украины*. Белlocation: Клуб семейного досуга, 2011 — 168—170 bet. ISBN 978-5-9910-1393-2.
* Gorbachev A. N. Mnogokratnie kavaleri ordenov i medaley SSSR i RF. – M. 2017. (Kniga soderjit spisok 624 kavalerov ordena 2 stepeni)

Havolalar
---------

* Orden haqida maʼlumot mondvor.narod.ru veb-saytida. Andoza:Wayback 2
* Rusawards.ru veb-saytida orden ritsarlari.