**Elza Schiaparelli** – (1890-yil 10-sentyabr – 1973-yil 13-noyabr) – aristokratik kelib chiqishi boʻlgan italyan moda dizayneri.

Ijodi
-----

U 1927-yil Parijda Schiaparelli uyini yaratdi, 1930-yillardan 1950-yillargacha buni boshqargan. Trikotajdan boshlab, Schiaparelli dizaynlari syurrealizm va eksantrik modani nishonladi. Elzaning toʻplamlari inson tanasi, hasharotlar yoki trompe-l'œil kabi noanʼanaviy va badiiy mavzulardir. Uning „zarbali pushti" kabi yorqin ranglardan foydalanishi bilan mashhur edi.

Schiaparelli mashhur Salvador Dali va Jan Kokto bilan hamkorlik qilgan. Uning eng katta raqibi Coco Chanel bilan bir qatorda, u ikkinchi jahon urushi oʻrtasidagi modaning eng koʻzga koʻringan Yevropa arboblaridan biri sifatida qabul qilinadi.

Hayoti
------

Elsa Luisa Mariya Schiaparelli Rimdagi Palazzo Korsinida tugʻilgan. Onasi Juzeppa Mariya de Dominicis  neapolitan aristokratlaridan edi. Otasi, Piedmontelik Selestino Skiaparelli esa koʻplab qiziqish sohalariga ega boʻlgan mohir olim edi. Uning tadqiqotlari islom olami va oʻrta asrlar davriga qaratilgan boʻlib, u sanskrit tili boʻyicha vakolatli va oʻrta asr qoʻlyozmalarining kuratori edi. Shuningdek , Rim universitetining dekani boʻlib ishlagan, u yerda Schiaparelli keyinchalik falsafani oʻrganishni davom ettiradi. Uning akasi esa astronom Jovanni Skiaparelli *kanal* yoki Mars kanallari deb ataladigan kanallarni kashf etgan va yosh Schiaparelli koʻpincha amakisi bilan osmonni oʻrgangan. Aka-ukalarning amakivachchasi Ernesto Skiaparelli mashhur Misrshunos boʻlib, Nefertari qabrini kashf etgan va Turindagi Egizio muzeyi direktori boʻlgan .

Schiaparelli nafis va qulay boʻlsa-da, uni monastir va bajarilmaydigan deb hisoblagan turmush tarzidan mutlaqo norozi edi. Uning sarguzashtlarga boʻlgan ishtiyoqi va kengroq dunyoni oʻrganishga boʻlgan intilishi uni bartaraf etish choralarini koʻrishga olib keldi va doʻsti unga ingliz qishloq uyida etim qolgan bolalarga gʻamxoʻrlik qilishni taklif qilganida, u ketish imkoniyatini koʻrdi. Lekin, bu joylashuv Schiaparelli uchun noqulay boʻldi, u vaqt oʻtib, Rim va uning oilasiga qaytib, magʻlubiyatni tan olishdan koʻra, toʻxtash joyi Parij shahriga qaytishni rejalashtirdi.

Moda karyerasi
--------------

Schiaparellining dizaynerlik karyerasi boshida korsetli, oʻta uzun koʻylaklar va zamonaviy, nafis va maftunkor ayolning harakat erkinligini taʼminlovchi uslublarni targʻib qilish bilan mashhur boʻlgan kutyure Pol Poiret tomonidan taʼsirlangan. Keyinchalik hayotida Schiaparelli Poiretni „saxovatli murabbiy, aziz doʻst" deb atagan.

Schiaparelli naqsh yasash va kiyim qurish boʻyicha texnik koʻnikmalarga ega emasdi. Uning yondashuv usuli ham lahzaning turtkisiga, ham ish rivojida serendipit ilhomga tayangan. U matoni toʻgʻridan-toʻgʻri tanaga surgan, baʼzida oʻzini model sifatida ishlatgan. Bu uslub kiyim-kechaklarni manipulyatsiya qilish va draping orqali yaratgan Poiretning yoʻlidan keldi. Natijalar aql bovar qilmaydigan boʻlib chiqdi.

Vafoti
------

1954-yilda Schiaparelli oʻzining *"Shocking Life"* avtobiografiyasini nashr etdi, soʻng Parijdagi kvartirasi va Tunisdagi uyi oʻrtasida qulay nafaqada yashadi. Schiaparelli 1973-yil 13-noyabrda 83 yoshida vafot etdi.

Kino kostyumlar
---------------

 Zsa Zsa Gabor, *Mulen Rujda*, 1952-yil
Schiaparelli 1933-yildagi *Topazning* frantsuzcha versiyasidan boshlab, Zsa Zsa Gaborning 1952-yilgi Anri de Tuluza-Lotrek, *Mulen Rujning* Gabor Jeyn Avril rolini oʻynagan biopikasi uchun liboslari bilan yakunlangan bir nechta filmlar uchun shkaflar yaratgan. *Mulen Ruj* Marsel Vertesga kostyumlar dizayni boʻyicha Akademiya mukofotini qoʻlga kiritdi.

U Mae Westni *har kuni dam olish* uchun (1937) mashhur tarzda kiyintirdi, bu esa *Shocking* parfyumining torso shishasini ilhomlantirgan West oʻlchovlariga asoslangan manekendan foydalangan.

Parfyumeriyasi
--------------

 Shamdonga oʻxshash *uxlab yotgan* parfyum shishasi. Marsel Vertes tomonidan ishlab chiqilgan (1939).
Schiaparelli parfyumlari gʻayrioddiy qadoqlari va shishalari bilan ajralib turardi. Uning eng mashhur parfyumeri "*Shoking!* „ (1936) boʻlib, u Leonor Fini tomonidan ayol tanasi shaklida Mey Uestning tikuvchi qoʻgʻirchogʻi va gul sotuvchilarning Dali rasmlaridan ilhomlangan holda haykalga solingan shisha ichida joylashgan edi. Fini tomonidan ishlab chiqilgan qadoqlash hayratlanarli pushti rangda edi, bu Schiaparellining oʻziga xos ranglaridan biri boʻlib, u Daisy Fellowes *Tête de Belier* (Qoʻchqorning boshi) pushti olmosidan ilhomlangani aytiladi.

Boshqa parfyumeriya tarkibiga quyidagilar kiradi:

* *Salut* (1934)
* *Souci* (1934)
* *Schiap* (1934)
* *Sleepping* (1938)
* *Snuff* (erkaklar uchun; 1939)
* *Roi Soleil* (1946)
* *Zut!* (1948)

Oilasi
------

Schiaparellining ikki nabirasi, qizining turmushidan tortib, kema boshqaruvchisi Robert L. Berensongacha, model Marisa Berenson va fotograf Berri Berenson edi. Ikkala opa-singil ham 1970-yillarning boshlarida *Vogue* jurnalida muntazam ravishda paydo boʻlgan. Berri aktyor Entoni Perkinsga turmushga chiqdi, uning ikki farzandi bor edi, Elsa astronom Jovanni Schiaparellining jiyani.

* *"* *Elza Schiaparelli sanʼati va modasi* , Filadelfiya sanʼat muzeyida (2003 yil sentyabr – 2004 yil yanvar) va Parijdagi Musée de la Mode (2004 yil mart-avgust).
* *Schiaparelli va Prada : imkonsiz suhbatlar* ; Metropolitan sanʼat muzeyi kostyumlar instituti (2012 yil may-avgust).
* Kuturye Kristian Lakroix 2013-yilda Musee des Arts Decoratifsda Schiaparelli uchun oʻlpon moda kolleksiyasini taqdim etdi.

Havolalar
---------

* „"Shocking!" The Art and Fashion of Elsa Schiaparelli 28 September 2003 – 4 January 2004".



* „Microsite for the "Shocking!" exhibition".



* „The Shocking Career of Elsa Schiaparelli". 2-mart 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4-fevral 2012-yil.



* „Interactive timeline of couture houses and couturier biographies".  Victoria and Albert Museum (29-iyul 2015-yil).

Manbalar
--------

1. ↑  „Elsa Schiaparelli, créatrice excentrique Le blog de Gallica".
2. ↑  „Shocking! The Art and Fashion of Elsa Schiaparelli".  Philadelphia Museum of Art (2003).
3. 1 2 3  *Philadelphia Museum of Art Division of Education.* „Shocking! The Art and Fashion of Elsa Schiaparelli - teacher's pack".  Philadelphia Museum of Art. 29-may 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-aprel 2008-yil.
4. ↑  Elsa Schiaparelli’ s birth record(top left corner) reports her mother’s name as Giuseppa Maria de Dominicis instead.
5. ↑  Hill, Rosemary (19 February 2004). "Hard-Edged Chic". *The London Review of Books* (London Review of Books) **26** (4): 15–16. ISSN 0260-9592. Archived from the original on 11 April 2012. .
6. ↑  „SCHIAPARELLI, Celestino in "Enciclopedia Italiana"" (it-IT). *www.treccani.it*. Qaraldi: 20-dekabr 2020-yil.
7. 1 2  Secrest, p. 4, 5,
8. ↑  „Haute Couture". *Time*. New York. 13 August 1934. 16 July 2007da asl nusxadan arxivlandi. (subscription required)
9. ↑  Gnoli, Sofia*. Un secolo di moda italiana, 1900–2000* (it). Meltemi Editore srl, 2005 — 67 bet. ISBN 9788883534287.
10. ↑  „Stilisti che hanno fatto la storia: Elsa Schiaparelli" (it-IT). *Dress Me Up* (4-iyun 2021-yil). Qaraldi: 10-fevral 2022-yil.
11. ↑  Secrest, p. 19, 20
12. ↑  Secrest, p.138
13. ↑  „"Sleeping" perfume bottle by Marcel Vertès for Elsa Schiaparelli". *V&A Search the Collections*.  V&A. Qaraldi: 20-aprel 2016-yil.
14. ↑  *Webb.* „Une Grande Curiosité". 16-dekabr 2010-yilda asl nusxadan arxivlandi.
15. ↑  „Perfume Intelligence – The Encyclopaedia of Perfume: Volume S : Schiaparelli, Elsa". 21-sentyabr 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi.
16. ↑  St. Clair, Kassia*. The Secret Lives of Colour*. London: John Murray, 2016 — 126–127 bet. ISBN 9781473630819. OCLC 936144129.
17. ↑  *Owens.* „Jewelry That Gleams With Wicked Memories". *The New York Times* (1997). 4-iyul 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi.
18. ↑  „"Shocking!" The Art and Fashion of Elsa Schiaparelli".  Philadelphia Museum of Art. 1-yanvar 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi.
19. ↑  „Schiaparelli and Prada: Impossible Conversations".  The Metropolitan Museum of Art. 11-aprel 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi.
20. ↑  *Leung.* „Dream Fashion Mash-Up: Christian Lacroix Does Schiaparelli". *Ms Fabulous* (4-iyul 2013-yil). 20-avgust 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi.