**Fandagi firibgarlik (ilmiy firibgarlik)** (inglizcha: *Scientific misconduct, Scientific fraud, Research misconduct* olimlar tomonidan noloyiq yoki noqonuniy foyda olish uchun qilingan qasddan aldash. Ilmiy firibgarlikning eng jiddiy turlari plagiat va maʼlumotlarni qalbakilashtirishdir .

Ilmiy firibgarlikning asosiy turlari
------------------------------------

AQSh Milliy fan fondi ilmiy firibgarlikning uchta asosiy turini aniqlaydi  :

* fabrikatsiya- maʼlumotlarni yoki tadqiqot natijalarini keyinchalik eʼlon qilish bilan qalbakilashtirish;
* maʼlumotlarni qalbakilashtirish — tadqiqot oʻtkazishda foydalaniladigan materiallar, asbob-uskunalar yoki jarayonlar bilan manipulyatsiya qilish, shuningdek maʼlumotlar yoki tadqiqot natijalarini oʻzgartirish yoki bostirish, ularning buzilishiga olib keladi;
* plagiat — boshqa odamlarning gʻoyalari, asarlari, tadqiqot natijalari yoki matnlarini mualliflarining ruxsatisiz oʻzlashtirib olish.

Jeyms Gudvin olimlar tomonidan maʼlumotlarni ataylab soxtalashtirishning toʻrt turini aniqlaydi:

* olimlar tomonidan maʼlumotlar toʻplash umuman amalga oshirilmaydigan maʼlumotlarni yaratish (soxtalashtirishning eng ekstremal turi);
* olimlar tomonidan ilgari surilgan gipotezalarni tasdiqlashga hissa qoʻshadigan maʼlumotlarni qisman yashirish yoki oʻzgartirish;
* olimlar maʼlum miqdordagi maʼlumotlarni toʻplaydi va rasmni toʻldirish uchun etishmayotgan maʼlumotlarni kiritadi;
* olimlar tomonidan olib borilgan tadqiqot natijalarini, ular tomonidan olingan natijalar kutganlaridan farq qiladigan hollarda toʻliq yashirish.

Tarqalishi
----------

Ushbu hodisaning tarqalishi haqida turli xil fikrlar mavjud. Baʼzi tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, ilmiy firibgarlik juda kam uchraydi: masalan, 1982—1988-yillarda AQSh Milliy Sogʻliqni saqlash instituti tomonidan moliyalashtirilgan 50 000 ga yaqin tadqiqotchilar orasida har yili 10—15 noqonuniy xatti-harakatlar ayblovlari qoʻyilgan. 1987-yilda nomi oshkor etilmagan Amerika universitetida oʻtkazilgan yana bir tadqiqotga koʻra, olimlarning taxminan 30% hamkasblarini plagiat yoki maʼlumotlarni soxtalashtirishda gumon qilishgan, ammo ularning faqat yarmi buni tekshirishga yoki boshqa hamkasblarining eʼtiborini vaziyatga qaratishga harakat qilgan. 2005-yilda Nature jurnali maʼlum qilishicha, AQSh Milliy Sogʻliqni saqlash instituti tomonidan moliyalashtirilgan soʻrovda qatnashgan olimlarning 33 foizi ilmiy etika meʼyorlarini buzganliklarini tan olishgan.

Daniele Fanelli tomonidan 2009-yilda 18 ta ilmiy axloq qoidalarining buzilishiga oid (asosan AQSh va Buyuk Britaniyada va asosan biotibbiyot sohalarida) chop etilgan meta-tahlilga koʻra, olim kamida bir marta soxtalashtirish yoki maʼlumotlarni manipulyatsiya qilganligini tan olish chastotasi: 0,3% dan 4,9% gacha, haqiqiy qiymat esa 1,97% (bu bahoni ehtiyotkorlik bilan qabul qilish kerak, chunki tadqiqotlar natijalari bir xil emas) va olimlarning 9,54% (oʻrtacha 6 ta tadqiqot) unchalik jiddiy boʻlmagan jinoyatlar uchun tan olingan. Olimlar tomonidan o‘z hamkasblariga nisbatan ushbu ko‘rsatkichlar bahosi („Siz kamida bitta olimni shaxsan bilasizmi…" kabi savollarga berilgan javoblar asosida) mos ravishda 14,12% (o‘rtacha) va 28,53% ni tashkil qiladi.

Olimlarning atigi 2 foizi maʼlumotlarga notoʻgʻri munosabatda boʻlganliklarini tan olishgan boʻlsa-da, mutlaq nuqtai nazardan bu koʻrsatkich yanada taʼsirchanroq koʻrinadi, chunki olimlar har yili 2 millionga yaqin maqolalarni nashr etadilar. Ilmiy firibgarlik hatto The Lancet, Science and Nature kabi nufuzli nashrlarda chop etilgan maqolalarda ham uchraydi.

Oxirgi yillarda ilmiy hamjamiyatdagi eng shov-shuvli voqealar Janubiy koreyalik biolog U Suk Xvan, nemis radiofiziki Yan Xendrik Schoen va amerikalik immunolog Luc Van Parijs kabi dunyoga mashhur olimlarning harakatlari tufayli yuzaga kelgan janjallar boʻldi .

Yana qarang
-----------

* Ilmiy etika
* Climategate
* Jeffri Bill roʻyxati
* Yirtqich jurnallar
* Nikolas Veyd

Manbalar
--------

1. ↑  „Research Misconduct".  American Psychological Association. 8-dekabr 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 5-dekabr 2015-yil.
2. 1 2  Гудвин 2004. sfn error: no target: CITEREFГудвин2004 (help)
3. ↑  „The Code of Federal Regulations of the United States of America. Title 45. Part 689".  The National Science Foundation (1-oktabr 2012-yil). 22-dekabr 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 13-dekabr 2015-yil.
4. 1 2  Мартин 2004. sfn error: no target: CITEREFМартин2004 (help)