**Pasport tizimi**, **Pasportlashtirish** - aholiga shaxsiy guvohnomalar (pasport yoki boshqa hujjatlar) berish asosida mamlakat ichida va davlatlar oʻrtasida aholini hisobga olish va nazorat qilish uchun davlatdagi qonunlar, maʼmuriy choralar va tadbirlar majmuidir.

Shaxsiy guvohnoma (SSSR va Rossiyada) — davlat xavfsizligini himoya qilish shaklida shubhali shaxslarni kuzatish vositalaridan biri. Oʻz subyektlarini, kelayotgan chet elliklar va fuqarolarni kuzatish orqali davlat organlari ulardan shaxsini tasdiqlovchi hujjatlarni, shuningdek, ularning jamoat tinchligi uchun xavfli emasligini tasdiqlovchi hujjatlarni taqdim etishni talab qilishi mumkin. Insonning doimiy yashash joyida bajarilishi oson boʻlgan ushbu talablar sayohatchilar uchun ham, chet elliklar uchun ham qiyin boʻladi. Ularga oʻz shaxsini isbotlash imkoniyatini berish uchun davlatlar kasbi, yoshi, yashash joyi, yuz xususiyatlari, shuningdek, sayohat muddati, maqsadi va joyini koʻrsatuvchi pasportlarni joriy qiladi. Shu bilan birga, pasport ham odamni tark etish uchun ruxsatdir; pasportsiz sayohat qilish taqiqlanadi, shuningdek pasportni yashash joylarida roʻyxatdan oʻtkazish majburiyati belgilanadi; chet el pasportlariga nisbatan qattiq politsiya choralari joriy etilmoqda. Bunday qonuniylashtirishlar yigʻindisi *pasport tizimi deb ataladi.*

Tarixi
------

Pasportlashtirishning boshlanishi XV asrda oʻsha paytda sarson va tilanchilarga nisbatan koʻrilgan qatʼiy choralar bilan qoʻyilgan. Oʻsha paytda oʻz yashash joyini oʻzgartirgan shaxslarning eng muhim qismini ikkinchisi tashkil qilganligi sababli, oʻzlarining sargardonlardan farqini isbotlashni istamagan halol sayohatchilarning burchi edi.

XVII asrning oʻrtalaridan boshlab, yashash joyini tark etish uchun ruxsat sifatida pasportning ahamiyati tobora ortib bormoqda: harbiy pasportlar (*Militärpass*) qochib ketishning oldini olish uchun koʻriladi, kasallangan yoki vabo bilan kasallangan mamlakatlardan tashrif buyuruvchilardan vabo pasporti (*Pestpass*) talab qilinadi; keyin yahudiylar uchun, hunarmand shogirdlari uchun maxsus pasportlar mavjud; bir vaqtning oʻzida pasportni roʻyxatdan oʻtkazish majburiyati paydo boʻladi.

Pasport tizimi oʻzining eng yuqori rivojlanishiga XVIII asr oxiri va XIX asr boshlarida, asosan, Fransiyada erishdi; har qanday yoʻqligi, hatto davlat ichida, belgilangan pasport olmagan holda taqiqlangan edi. Siyosiy politsiya qoʻlida boʻlgan pasport tizimi davlat uchun xavfli shaxslarni topish va ayniqsa, oʻsha paytdagi uzluksiz urushlar paytida aygʻoqchilarni aniqlashning eng oson vositasi edi. Napoleon urushlaridan keyin pasport cheklovlari bir xil boʻlib qoldi; chegara munosabatlari uchun faqat bir oz qulayliklar yaratildi va kambagʻallarga bepul pasport berildi va ularni roʻyxatga olish ham bepul edi (Germaniya va Fransiya).

Koʻp yillik tajriba shuni koʻrsatadiki, majburiy pasport berish va roʻyxatdan oʻtish, bir tomondan, oʻz maqsadiga erishmaydi, chunki odamlarning koʻpayishi bilan roʻyxatga olish shunchaki rasmiyatchilikka aylandi, boshqa tomondan, ular butunlay sayohatchilarni keraksiz ravishda sharmanda qiladi, ularning aksariyati mutlaqo zararsiz odamlardir. Aksincha, ishonchsiz odamlar bemalol yolgʻon va oʻzgalarning pasportlarida yashashi mumkin. Shu bilan birga, pasport tizimi insonning harakat erkinligini cheklash bilan birga, mamlakatning sanoat rivojlanishini ham kechiktirmoqda. Shu sababli, XIX asrning oʻrtalarida Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida pasport cheklovlari asta-sekin yumshatila boshlandi.

XIX asrning oxirida Birinchi jahon urushi boshlangunga qadar Yevropada sayohat qilish uchun pasport talab etilmagan va chegaralarni kesib oʻtish oson edi. Shuning uchun, juda koʻp odamlar pasportga ega edi.

XIX asr boshlarida Yevropada pasport tizimining buzilishi rivojlangan temir yoʻl harakati natijasi edi. XIX asrning oʻrtalarida keskin oʻsgan temir yoʻl tizimi juda koʻp yoʻlovchilarning tez harakatlanishiga imkon berdi va koʻplab chegaralarni kesib oʻtdi. Bu Yevropada anʼanaviy pasport tizimini juda murakkab qildi va undan voz kechishga toʻgʻri keldi. Usmonlilar imperiyasi va Chor Rossiyasi mamlakat ichidagi aholi harakatini nazorat qilishga yordam beradigan ichki pasportlar tizimini saqlab qolgan.

Rossiya
-------

### SSSR

Sovet Ittifoqida yagona pasport tizimi bir qator aholi punktlarida 1932-yil 27-dekabrda joriy etilgan. Shu kuni SSSR Markaziy Ijroiya Qoʻmitasi raisi M. I. Kalinin, SSSR Xalq Komissarlari Soveti Raisi V. M. Molotov va SSSR Markaziy Ijroiya Qoʻmitasi kotibi A. S. Yenukidze SSSR uchun yagona pasport tizimini yaratish va pasportlarni majburiy roʻyxatdan oʻtkazish uchun 57/1917 -sonli qarorni imzoladilar.SSSRning 16 yoshdan oshgan, shaharlarda, ishchilar posyolkalarida doimiy yashovchi, transport va sovxozlarda ishlaydigan barcha fuqarolari pasportga ega boʻlishlari shart edi. Mamlakatning qishloq aholisi pasport bilan taʼminlanmagan (oʻn kilometrlik chegara zonasida yashovchilar bundan mustasno). SSSR Markaziy Ijroiya Qoʻmitasi va Xalq Komissarlari Sovetining 1932-yil 27-dekabrdagi „SSSR uchun yagona pasport tizimini tashkil etish va pasportlarni majburiy roʻyxatga olish toʻgʻrisida"gi qaroriga binoan pasportlashtirishning quyidagi sabablari koʻrsatilgan: "Pasportlar toʻgʻrisidagi nizom asosida SSSR uchun yagona pasport tizimini oʻrnatish... Shaharlar, ishchilar posyolkalari va yangi binolar aholisini yaxshiroq hisobga olish va bu aholi punktlarini ishlab chiqarish va mehnat bilan bogʻliq boʻlmagan shaxslardan tushirish maqsadida muassasalarda yoki maktablarda va ijtimoiy foydali mehnat bilan shugʻullanmaydigan (nogironlar va nafaqaxoʻrlar bundan mustasno), shuningdek, ushbu aholi punktlarini yashirin quloq, jinoiy va boshqa gʻayriijtimoiy elementlardan tozalash uchun.

Ichki umumiy fuqarolik pasportlaridan tashqari, SSSR umumiy fuqarolik xorijiy pasportlari, dengizchi pasportlari, diplomatik pasportlar, shuningdek, harbiy xizmatchilarning shaxsiy guvohnomalaridan ham foydalanilgan.

Propiska instituti SSSRda 1922-yilda hokimiyatga mamlakatning aholi punktlarida yashovchi aholi va ularning barcha harakatlari haqida toʻliq maʼlumot berish maqsadida joriy etilgan. 1932-yil dekabrigacha propiska xabar berish xarakteriga ega boʻlib, propiska tushunchasining oʻzi dastlab fuqarolarning roʻyxatdan oʻtish, oʻz hujjatlarini maxsus kitoblarda "belgilash" majburiyati maʼnosida qoʻllanilgan. Aholini doimiy va vaqtincha propiska qilish va chiqarish majburiyati uy-joy boshqaruvi organlari tomonidan amalga oshirildi. Ular buni kelgan yoki ketayotganlarning iltimosiga binoan qilishgan.

Keyinchalik, 1932-yil dekabr oyida 1917-yilda bekor qilingan ichki pasportlar (avval SSSRning bir qator hududlari uchun) tiklanganidan soʻng, SSSRda propiska institutining tashkil topishi va rivojlanishi ichki pasport tizimi bilan chambarchas bogʻliq boʻldi. 1932-yilda Sovet Ittifoqida yagona pasport tizimi joriy etildi va ichki ishlar organlari (NKVD) tarkibiga kiruvchi Pasport-viza xizmati (PVX) tashkil etildi. PVXga „shaharlar, ishchilar posyolkalari va yangi binolarning aholisini hisobga olish, bu joylarni ijtimoiy foydali mehnat bilan band boʻlmagan shaxslardan tushirish, shuningdek, proletariat diktatursiani mustahkamlash uchun yashiringan quloqlarni, jinoiy va boshqa gʻayriijtimoiy elementlarni yoʻq qilish" topshirildi (Umumrossiya Markaziy Ijroiya Qoʻmitasi va Xalq Komissarlari Kengashining 27.12.1932-yildagi „SSSR uchun yagona pasport tizimini yaratish va pasportlarni majburiy roʻyxatga olish toʻgʻrisida"gi qarori). PVXga aholini roʻyxatga olishni tartibga solish vazifasi ham yuklangan. 1933-yildan 1935-yilgacha boʻlgan davrda propiska institutining tabiati asta-sekin oʻzgarib, ruxsat beruvchi xususiyatga ega boʻlib, davlat boshqaruvi institutlaridan biriga aylandi.

Sovet Ittifoqining uchta konstitutsiyasining birortasida ham fuqarolarning mamlakat ichida erkin harakatlanishi taqiqlanmagan boʻlsa-da, propiska belgisi qoʻyilgan ichki pasportlar tizimining mavjudligi haqiqatda aholining ichki migratsiyasiga ma’lum cheklovlar qoʻygan.

SSSR Vazirlar Kengashining 1974-yil 28-avgustdagi 677-sonli qarori bilan qishloq joylarda yashovchilarga umumiy fuqarolik pasporti tizimi kengaytirildi; Farmonga koʻra, "Ilgari pasport berilmagan SSSR fuqarolariga" pasport berish "1976-yil 1-yanvardan 1981-yil 31-dekabrgacha" amalga oshirilishi koʻzda tutilgan, aslida chekka hududlarda esa 1981-yilning 31-dekabridan 1989-yilga qadar muddat kechiktirilgan.

### Rossiya Federatsiyasi

Rossiyada propiska qonuniy ravishda 1993-yilda yashash joyi boʻyicha roʻyxatga olish bilan almashtirildi; Shu bilan birga, yashash joyi boʻyicha hisobga olish tushunchasi joriy etildi. Ayrim kuzatuvchilarga koʻra, bu koʻp darajada fuqarolarning erkin harakatlanish va yashash joyini tanlash huquqini hurmat qilishni talab qiluvchi xalqaro tashkilotlar bosimi ostida sodir boʻldi.

Hozirgi vaqtda yashash va yashash joyi boʻyicha roʻyxatga olish tartibi 1993-yildagi „Rossiya Federatsiyasi fuqarolarining Rossiya Federatsiyasida erkin harakatlanish, yashash va yashash joyini tanlash huquqi toʻgʻrisida" gi qonun bilan belgilanadi va 1995-yil 17-iyuldagi „Rossiya Federatsiyasi fuqarolarini Rossiya Federatsiyasida yashash joyi va yashash joyi boʻyicha roʻyxatga olish va roʻyxatdan chiqarish qoidalari", ammo ichki ishlar organlari (militsiya) tomonidan asosiy hujjat, roʻyxatga olish organlari sifatida belgilangan, oʻz faoliyatida Ichki ishlar vazirligining oʻsha yili rasmiy ravishda hukumat "Qoidalari" asosida eʼlon qilingan idoraviy yoʻriqnomasi, lekin mohiyatiga koʻra propiska tartibini qayta ishlab chiqaruvchi tomonidan boshqariladi. 1974-yil Pasport tizimi toʻgʻrisidagi nizom. Deyarli har doim qonun buziladi, bu 10 kundan ortiq muddatga moʻljallangan qolish uchun roʻyxatdan oʻtishni talab qiladi va shu bilan 10 kun roʻyxatdan oʻtmasdan qolishga imkon beradi. Bu 10 kundan ortiq qolish uchun 3 kun ichida roʻyxatdan oʻtish zarurligi bilan oqlanadi. Shunga koʻra, politsiya bu hududda uch kundan kam boʻlganligini isbotlay olmaganlarni jarimaga tortadi. Pasport va viza xizmatini bekor qilish Rossiya Federatsiyasi Prezidentining 2004-yil 19-iyuldagi 928-sonli Farmoniga muvofiq amalga oshirildi. Migratsiya sohasidagi barcha huquqni muhofaza qilish funksiyalari va nazorat qilish, nazorat qilish va davlat xizmatlarini koʻrsatish funksiyalari, Rossiya Ichki ishlar vazirligining Pasport va viza xizmatiga tayinlangan, Federal migratsiya xizmatiga oʻtkazildi. Xizmatni yakuniy tugatish 2006-yil 1-yanvarda Rossiya FMXning hududiy organlarini shakllantirish bilan amalga oshirildi.

Manbalar
--------

1. ↑  „History of Passports". *Passport Canada*. 26-mart 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 18-aprel 2008-yil.
2. ↑  „Закон о праве граждан РФ на свободу передвижения, выбор места пребывания и жительства в пределах РФ". 6-dekabr 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-fevral 2009-yil.
3. ↑  „Правила регистрации и снятия граждан Российской Федерации с регистрационного учёта по месту пребывания и по месту жительства в пределах Российской Федерации и перечень должностных лиц, ответственных за регистрацию". 30-yanvar 2009-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-fevral 2009-yil.

Havolalar
---------

* Паспорт // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
* «Развитие паспортной системы в условиях укрепления административно-командной системы в СССР и в период перестройки в России» Wayback Machine saytida arxivlandi (16-sentabr 2007-yil). Andoza:Wayback 2.
* *Попов В.* Паспортная система советского крепостничества // «Новый мир». — 1996. — № 6.  (рус.) — 13.02.2009.
* Постановление СМ СССР от 28 августа 1974 г. N 677 «Об утверждении положения о паспортной системе в СССР».