**Torul** — Qoradengiz mintaqasining Sharqiy Qoradengiz mintaqasidagi Gumushhane viloyatining shahar va tuman markazi.

Tarixi
------

Torul va uning atrofi tarixiy manbalarda ilk bor tilga olingan hujjat miloddan avvalgi yillarga to‘g‘ri keladi. Bu Ksenofonning 400-yillarda yozilgan „Anabasis" (Ekspeditsiya/Oʻnlab odamlarning qaytishi) asaridir. Ksenofont Torul-Tonya hududida kolx xalqlaridan biri boʻlgan Dril ismli jangchi qabila yashaganligini va bu qabila mustamlakachi yunonlarning ashaddiy dushmani boʻlganligini aytadi. Milodiy 130-yilda Rim imperiyasining Kapadokiya gubernatori Arrianus Qoradengiz mintaqasiga kelib, imperator Hadrianga mintaqa haqida hisobot tayyorladi. Tayyorlagan hisobotida Torul hududidagi Dril qabilasini yana bir bor tilga olgan. Arrianus Dril qabilasi mintaqada yashovchi boshqa Laz, Tzan, Tzani jamoalari bilan bir xil ekanligini taʼkidladi. Tumanning nomi Torul (Dorila) bilan bogʻliq boʻlsa kerak.

Papa elchisi Ruy Gonsales de Klavixo 1404-yilda mintaqaga kelganida, u Torul Kabasitas oilasi nazorati ostida ekanligini aytadi. Torul qal’asida yashovchi bu oila Vizantiya davrida Zigana vodiysining bir qismini oʻz nazoratiga olgan edi. Usmonli kuchlari tomonidan Zigana vodiysini nazorat qilish uchun uyushtirilgan ekspeditsiya chogʻida Kabasitas oilasi qal’ani tark etdi. Shu tariqa qal’a va shahar 1481-yilda Usmonlilar hukmronligi ostiga oʻtdi.

Torul Usmonlilar hukmronligidan keyin Trabzon sanjagiga qarashli shaharcha boʻlgan boʻlsa, XV-XVI asrlarda shahar markazi „Ardasa" aholi punkti boʻlgan deb taxmin qilinadi. XV asr oxirida Torul shahrida 28 qishloq va 3 qishloq boʻlgan boʻlsa, 211 xonadonda taxminan 1100 kishi, jumladan 1 musulmon va 210 gʻayrimusulmon yashagan deb taxmin qilinadi. Keyingi yillarda qurilish va togʻ-kon ishlarining keng qoʻllanilishi tufayli tumanga musulmonlar ham, gʻayrimusulmonlar ham koʻchishlar sodir boʻldi. XVII asrda Janja deb nomlangan qishloq boʻlgan aholi punktining markazi boʻlgan Gumushhane Torul bilan qoʻshilib tumanga aylangan. XIX asr oʻrtalarida Gumushhanedan ajralgan va Gumushhane sanjogʻiga bogʻlangan mustaqil tuman sifatida koʻrila boshlagan aholi punktida tuman hokimligi tashkil etilgan. 1839-1861-yillarda turli sabablarga koʻra Torul shahridan 1909 nafar musulmon boʻlmaganlar koʻchib kelgan. 1860-yillarda Torul tumanida XVIII asr oxirida nasroniylikdan islomni qabul qilgan, keyin esa xristianlikni qabul qilgan Istavri nomli jamoalar jadal ravishda paydo boʻldi. Konchilik bilan shugʻullangan bu jamoalar Toruldan Akdagʻmadenega koʻchib keldi. 1876-yilda Torul okrugida 49 qishloq boʻlgan. Bundan tashqari, bu sanada Kürtün shaharchasi sifatida u Torul shahri bilan bogʻlangan. 1876-yilda bu vaqtda Torul tumanida Torul munitsipal tashkiloti tashkil etilgan boʻlib, birinchi hokim Husayn Bey boʻlgan. Bu turar-joy 1877-1878-yillardagi Usmonli-Rossiya urushi (93-yilgi urush) paytida bir qancha aholi koʻchib kelgan. Tuman aholisi 1881-1882-yillarda 36137 kishini tashkil etgan boʻlsa, yunon aholisi bu aholining deyarli yarmini tashkil etgan boʻlsa, arman aholisi yoʻq edi. H.F.B. Lynch va Deyrolle kabi XIX asr sayohatchilarining maʼlumotlariga koʻra, tuman markazidagi 200 ta xonadonda 1000 ga yaqin odam istiqomat qilgan. 1903-yilda shaharchada davlat idorasi, masjid va cherkov kabi ziyoratgohlar, maktab, 18 ta mehmonxona, 45 ta doʻkon, 5 ta novvoyxona, 4 ta mehmonxona, 10 ta qahvaxona boʻlgan. 1914-yilga kelib okrug aholisi ancha koʻpayib, aholisi 60257 kishini, shu jumladan musulmonlar 29686, yunonlar 30457 va armanlar 24 kishini tashkil qilgan. Birinchi jahon urushi paytida (1916 yil avgust) rus armiyasi mintaqani egallab oldi. Rossiya istilosi va bosqinchilik davridagi toʻqnashuvlar paytida vayron boʻlgan aholi punkti 1917-yil Sovet inqilobidan keyin ruslarning olib chiqib ketilishi natijasida vayron boʻlgan. Turk askarlari yetib kelguniga qadar Torul shahri arman toʻdalari tomonidan yoqib yuborilgan.

1828-yildan Respublikaga qadar Trabzon viloyatining Gumushhane sanjagiga qarashli shahar, Respublikaning tashkil topishi bilan Gumushhane tumaniga aylandi. Kurd shahri 1990-yilda aholi punktidan ajralib, tumanga aylantirilgan.

Geografiyasi
------------

Manzili
Harshit oqimi boʻylab Trabzon-Eron tranzit yoʻlida qurilgan, togʻli hududga ega shahar. Sharqda, Gumushhane Merkez; Shimolda Trabzon viloyati, Machka va Tonya tumanlari, gʻarbda Kurtun va Giresun Alucra tumanlari, janubda Shiran tumani bilan oʻralgan. Sharqiy Qora dengiz turkmanlari Chepni Xurosondan kelayotib shu yerda qolib ketgan. Tumanning maydoni 969 km², tuman markazining balandligi 950 metr.  Tumanda joylashgan Shahid Tamer Oʻzdemir Anadolu Litseyi.
Tabiati
Yer oʻrmon tuprogʻiga xos xususiyatga ega. Yomgʻir yogʻishi oʻrmon oʻsimliklarining oʻsishiga yordam beradi. Shu sababli oʻrmonlar tumanning oʻsimlik qoplamini tashkil qiladi.
Daryolari
Nivene, Chitderesi va Kostere daryolari Tireboludan dengizga quyilgan Harshit oqimi tumanning muhim daryosi sanaladi.
Baland togʻlari
Koli, Isdadam va boshqalar.

Iqlimi
------

Sharqiy Qoradengiz iqlim zonasidan boshlanib Shimoliy Qoradengiz togʻlarining ichki qismida, yogʻingarchilik kam, qishi qattiq va yozi iliq boʻlgan iqlim.

Madaniyati
----------

Ularda pestil, kome va siron kabi mahalliy taomlar mavjud. Kemenche va xoron kabi raqslari mavjud.

Kundalik soʻzlashuv tili oʻziga xos boʻlsa-da, umumiy xususiyatlariga koʻra Qoradengiz shevasiga oʻxshaydi.

Manbalar
--------

1. ↑  Ksenophon, Anabasis, 5.2.1-2
2. ↑  „Arşivlenmiş kopya". 27 ağustos 2018da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 2 kasım 2018.
3. ↑  „Arşivlenmiş kopya". 31 ağustos 2019da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 2 kasım 2018.
4. ↑  Ahmet Mican Zehiroğlu, Antik Çağlarda Doğu Karadeniz
5. ↑  *Gümüşhane İdari, Sosyal ve Ekonomik Tarih (1850-1918)* (Türkçe). İstanbul: Gümüşhane Üniversitesi Yayınları, 2014 — 35,36,52,59,127,142,152,154,174,225 bet. ISBN 978-605-63476-5-8.
6. ↑  „Arşivlenmiş kopya". 27 martda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29 mayıs 2020.

Havolalar
---------

* LocalNET Wayback Machine saytida arxivlandi (2017-08-21). 24 Şubat 2011 tarihinde -da
* Torul tumani hokimligi 2015 25 Eylül 2015 tarihinde