Muhammad Aminxon Madrasasi va minorasiMuhammad Aminxon madrasasi, Xiva
Kalta minor, Xiva
**Muhammad Aminxon** (1817, Xiva – 1855, Saraxs) – Xiva xonligida oʻzbeklarning Qoʻngʻirot sulolasiga mansub 7-hukmdor (1845 – 1855).

1845 yilda Rahimqulixon vafotidan soʻng (1842-1845) Xiva xonligida uning ukasi M. A. (1817-1855) hokimiyatga keldi. M. A. (1845-1855) davrida markaziy hukumatning koʻchmanchi qabilalarni tinchlantirishga qaratilgan harakatlari bir muncha muvaffaqiyatga erishdi.
M. A. Marv uchun Buxoro amirligiga qarshi va Xurosonga 10 dan ortiq yurishlarni amalga oshirdi. 1846-yil dekabrda Orenburgga Xiva elchilari – Qilich Niyozmuhammedov va Shukrulloboy Miskinov yetib keldi. 1847 yil 9 martda ular Sankt-Peterburgga kelishdi. Elchilar Rossiya tomonidan Sirdaryoning Orol dengiziga quyilish joyi yaqinida qurilgan Raim istehkomini buzish masalasini koʻtardilar, Nikolay I bunga rad javobini berdi. 1847-1848 yillar Xiva otryadlari bilan chor harbiy qismlari oʻrtasidagi kichik harbiy toʻqnashuvlarda oʻtdi. Muvaffaqiyatga erisha olmagan M. A. yana muammoni tinch yoʻl bilan hal qilish yoʻliga oʻtdi. 1850 yilda Xiva elchisi Xoja Mahram Allaberdiyev Peterburgga tashrif buyurdi.

Biroq, mustahkamlash boʻyicha barcha muzokaralar hech qanday natija bermadi. M. A. davrida Rossiya, Usmonli imperiyasi, Eron va Afg'oniston bilan diplomatik aloqalar saqlanib turdi. M. A. davrida Xivada uning nomidagi eng katta madrasa qurilgan. 260 talaba madrasada tahsil olgan. Madrasa, talabalar va oʻqituvchilarni saqlash xarajatlarini qoplash uchun xonlikning turli hududlarida juda koʻp yerlar ajratilgan. Mashhur Kaltaminor minorasi qurilishi ham boshlandi. Tarixchi Ogahiy Xorazm tarixini yozgan.

Vafoti
------

Xiva xoni M. A. kuchli qoʻshin bilan Sarik turkmanlari ustiga yurish qildi; Jamshidiylar yordamida turkmanlarni ogʻir magʻlubiyatga uchratdi. Ammo ularga qarshi olib borgan qattiq siyosat keyinchalik Quyi Murgʻob mintaqasidagi Teke turkmanlari va ularning janubidagi Saraxs hududida yashovchi Salur turkmanlariga yomon taʼsir qildi. Oʻtgan yillarda Xiva qoʻshinlari Xiva frontida oʻtgan yillardagi janglarga qaramay hujum qilib, mol-mulkini talaganini unutmagan teke turkmanlari Xiva xoniga qarshi isyon koʻtardilar. Bu qoʻzgʻolonga qarshi tayyorlangan M. A. teke turkmanlariga toʻsatdan hujum qilib, ularni ogʻir magʻlubiyatga uchratdi. Biroq M. A.ning bu tashriflari turkmanlarni oʻzaro birlashishga majbur qildi. Teke turkman boshchiligidagi birlashgan turkman qoʻshinlari 1855-yil bahorida M. A. qoʻshini bilan toʻqnashishadi. Ular Mashhadning fors mirzosi (gubernatori) Faridun Mirzodan yordam soʻrashadi, u 75 km uzoqlikdagi Darband qal’asidan yetti ming kishini, soʻngra Xurosondan yana uch ming kishini joʻnatadi. Jang Xiva xonining magʻlubiyatiga aylanadi. Uning qoʻshinlari tor-mor qilinadi. Ikki yuzta xorazmlik oʻldirilib, xon asirga olinadi, keyin boshi olinadi.

Uning oʻrniga oʻgʻli Abdullohxon oʻtirdi, biroq u ham olti oydan keyin isyonchi qabilalarga qarshi jangda halok boʻldi. Keyin Qutlugʻmurodxon taxtga oʻtiradi, lekin u ham xuddi shunday taqdirni boshidan kechiradi. Nihoyat, Said Muhammadxon (1856-1864) taxtga oʻtiradi.

Manbalar
--------

Adabiyotlar
-----------

* Gulomov X. G. Diplomaticheskiye otnosheniya gosudarstv Sredney Azii s Rossiyey v XVIII – pervoy polovine XIX veka. Tashkent, 2005
* Gulyamov Y. G. Istoriya orosheniya Xorezma s drevneyshikh vremen do nashikh dney. Tashkent. 1957
* Istoriya Uzbekistana. T.3. T.1993.
* Istoriya Uzbekistana v istochnikax. Sostavitel' B. V. Lunin. Tashkent, 1990
* Istoriya Xorezma. Pod redaktsiyey I. M. Muminova. Tashkent, 1976


|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * k
* m
* t

Xorazm hukmdorlari |
| --- |
|  |
| 
* Elbarsxon
* Sulton Hojixon
* Xasanqulixon
* So‘fiyonxon (Sufiyonxon)
* Bujaqaxon (Bujugaxon)
* Avaneshxon
* Kalxon
* Aqatoyxon
* Doʻstxon
* Hoji Muhammadxon (Hojimxon)
* Arab Muhammadxon
* Habash sulton va Elbars sulton
* Asfandiyorxon
* Abulgʻoziy Bahodirxon
* Anushaxon
* Xudoydodxon
* Erengxon
* Jo‘ji sulton
* Valixon
* Shohniyozxon
* Shohbaxtxon
* Sayid Alixon
* Musoxon
* Yodgorxon
* Shergʻozixon
* Elbarsxon II
* Tohirxon
* Abulxayrxon
* Nuralixon
* Jahongirxon
* Bulakayxon
* Muhammad Amin inoq
* Avaz Muhammad inoq
* Eltuzarxon
* Muhammad Rahimxon I
* Olloqulixon
* Rahimqulixon
* Muhammad Aminxon
* Abdullaxon
* Qutlugʻmurodxon
* Said Muhammadxon
* Muhammad Rahimxon II
* Asfandiyorxon
* Said Abdullaxon
 | 
nothumb |

 |