**Tuba Shohi masjidi** ( ozarbayjoncha: *Tuba-Şahi məscidi*; forscha: مسجد طوبی شاهی) — XV asrga oid tarixiy-meʼmoriy yodgorlik, Ozarbayjonning Boku shahri Xazar tumani Mardakan qishlogʻida joylashgan. Masjid Ozarbayjon Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlangan mahalliy ahamiyatga ega boʻlgan tarixiy va meʼmoriy yodgorliklar roʻyxatiga kiritilgan. Bino Shirvonshohlar davriga oid Toʻrtburchak Mardakan qalʼasidan uncha uzoq boʻlmagan joyda bunyod etilgan.

Masjid qurilishi Tuba Shohi ismli ayol buyurtmasi bilan qurilgani uchun ham yodgorlikka aynan shu ayol nomi berilgan. Masjiddagi yozuv Tuba Shohining 1481—1482-yillarda qurilganligidan dalolat beradi. 1720—1721-yillarda Boku xoni Muhammadxon buyrugʻi bilan binoda restavratsiya ishlari olib borilgan.

Masjid gumbaz bilan yakunlangan parallelepiped shaklida qurilgan bo'lib, aniq belgilangan hajmga ega. Binoning markaziy qismi gumbaz bilan qoplangan bo'lib, toʻrt tomondan markaziy namozxonaga yonbosh toʻrtburchak xonalar bilan tutashgan.

Tarixi
------

Tuba Shohi masjidi bino qurilishiga buyurtma bergan Tuba Shohi ismli ayol nomi bilan atalgan. Masjiddagi yozuvlar uning 1481—1482-yillarda qurilganligidan dalolat beradi. Yana bir yozuv tomga olib boradigan tor spiral zinapoyaning kirish qismiga bitilgan. Qishloqdagi eskiroq masjidga tegishli boʻlgan ushbu yozuvdan binoning hijriy 774-yil (1372) muharram oyida qurilganligini, shuningdek, masjid buyurtmachining ismi – Mahmud Abayil oʻgʻli Xoja Nuriddin oʻgʻli Sadr Hoji Bahouddin ekanligini bilish mumkin.

I. Berezin Absheronning diqqatga sazovor joylarini tasvirlab, shunday deb yozgan edi: "Yaqin atrofdagi qishloqlarning eng ajoyibi, balki butun Absheron yarim orolidagi eng yaxshisi bu Merdxon, Merdakan, Merdaxon yoki Mardakentdir. Aholisi unchalik ko'p emas, lekin hijriy 886-yilda (1481–1482) Xalil Ulloy tomonidan qurilgan juda nafis masjid va 1133-yilda (1720-1721) Boku hukmdori Mirzo Muhammadxon tomonidan qurdirilgan, masjid va qo‘rg‘oniga arab yozuvlari tushirilgan yana bir istehkom bor".

M. A. Shixaliyev va A. U. Yuzbashovlar bir paytlar masjid va qal’a qishloqning asosiy binolari bo‘lganligini, ularning atrofidan esa bir qavatli uylar joylashgan ko‘chalar o‘tganligini ta’kidlaydilar. Bugungi kunda masjidning o'ziga xos tarzda qurilgan gumbazi asosiy fasaddan tashqarida, har tomondan ikki qavatli uylar bilan o'ralgan qishloq panoramasidan yuqorida ko'rinib turadi.

Arxitekturaviy xususiyatlari
----------------------------

Masjid gumbaz bilan yakunlangan parallelepiped shaklida qurilgan. Bino qurilishi rejasiga ko'ra, masjid tomonlari 11,30 va 12,90 metrli bo'lgan kvadrat shaklida qurilgan.

Masjidning markaziy yuqori qismi gumbaz bilan qoplangan. Gumbaz asosi xonaning ichki qismiga 5 santimetrli tokcha sifatida osilgan bo'lib, masjidning namoz o'qish zalini boshqa burchak xonalaridan ajratib turadigan, kengligi 1 metrdan ortiq toʻrtta katta tosh ustunlar bilan mustahkamlangan. Binoning toʻrt tomoniga markaziy maydoni tosh gumbazlar bilan qoplangan toʻrtburchak shakldagi xonalar tutashgan.

Masjidning kirish portali orqali tashrif buyuruvchilar binoning dastlab burchak qismiga, bu yerdan esa markaziy binolariga kirishi mumkin. Masjid devorlarining qalinligi oʻrtacha 1,9 metrgacha yetadi.

Masjidning tashqi devorlari singari singari, ichki devorlarining yuzasi ham sof tosh bilan qoplangan. Markaziy gumbazning tashqi ko'rinishi nozik konturli lanset shakliga ega. Markaziy gumbazni suyab turadigan o'n ikki qirrali baraban kichik karniz bilan qoplangan.

Tuba Shohis masjidining arxitekturaviy xususiyatlari haqida gap ketganda, tosh panjarali ancha murakkab geometrik uslubda qurilgan derazalarni ham ta'kidlab o'tish kerak. Panjaralar orasida faqat ikkitasi bir xil naqshlar bilan bezatilgan bo'lib, boshqa barcha panjaralarga turlicha naqshlar bilan ishlov berilgan. Bunday tosh panjaralar Shirvon-Absheron meʼmorchilik maktabiga xos boʻlib, bunday uslubni bundan avvalgi davrlarda yaratilgan Absheron yodgorliklarida, shuningdek, XV asrda bunyod etilgan bir qancha inshootlarda (Sayid Yahyo Bakuviy maqbarasi, Shoh masjidi, Bokudagi Gileyli masjidi, Diri Baba maqbarasi, Shamaxi Juma masjidi va boshqalar) kuzatish mumkin.

Manbalar
--------

1. ↑  „Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2001-ci il 2 avqust Tarixli 132 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmişdir" (az).  mct.gov.az (2-avgust 2001-yil). 7-iyul 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 23-sentyabr 2022-yil.
2. ↑  Həbibə Əliyeva*. Şirvan memarlıq məktəbinin yadigarı – Tuba Şahi məscidi*, Baku, 2020 — 7 bet.
3. ↑  „6 əsrə yaxın tarixi olan Tuba Şah məscidi" (az).  azvision.az (30-yanvar 2019-yil). 25-mart 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 23-sentyabr 2022-yil.
4. 1 2 3  Шихалиев, М.А.; Юзбашев, А. У.*. Мечеть в сел. Мардяканы*. Moscow-Baku: Государственное Архитектурное Издательство, 1950 — 45 bet.
5. ↑  *Elshan Baba.* „5 əsrlik tarixi olan Mərdəkan məscidi" (az).  report.az (21-fevral 2015-yil). 17-mart 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 22-sentyabr 2022-yil.
6. ↑  Березин, И.*. Путешествие по Дагестану и Закавказию.*, Kazan, 1849 — 271 bet.
7. ↑  Шихалиев, М.А.; Юзбашев, А. У.*. Мечеть в сел. Мардяканы*. Moscow-Baku: Государственное Архитектурное Издательство, 1950 — 43 bet.
8. 1 2 3  Шихалиев, М.А.; Юзбашев, А. У.*. Мечеть в сел. Мардяканы*. Moscow-Baku: Государственное Архитектурное Издательство, 1950 — 44 bet.
9. ↑  Шихалиев, М.А.; Юзбашев, А. У.*. Мечеть в сел. Мардяканы*. Moscow-Baku: Государственное Архитектурное Издательство, 1950 — 47 bet.