**Isabella Stewart Gardner muzeyi** Massachusets shtatining Boston shahrida joylashgan sanʼat muzeyi, unda Yevropa, Osiyo va Amerika sanʼatining muhim namunalari saqlanadi. Muzeyda rasmlar, haykaltaroshlik, gobelenlar va dekorativ sanʼat kolleksiyalari namoyish etib kelinmoqda. Muzeyga Isabella Stewart Gardner tomonidan asos solingan boʻlib, u vasiyatnomasida oʻzining badiiy toʻplamini „odamlarning zavqlanishi uchun" doimiy ravishda namoyish etishni talab qilgan. Back Bay Fens yaqinidagi yordamchi qanot 2012-yilda qurib bitkazilgan.

1990-yilda muzeydan oʻn uchta san'at asari oʻgʻirlangan. Jinoyat qanday sodir etilganligi no'maumligicha qolmoqda. Narxi 500 million dollarga baholangan suratlar gʻoyib boʻlgan. Muzey tomonidan sanʼat asarlarini qaytarishga yordam beradigan maʼlumot uchun 10 million dollar mukofot vaʼda qilingan.

Tarix
-----

Muzey 1898-1901-yillarda amerikalik sanʼat kolleksioneri, filantrop va sanʼat homiysi Isabella Stewart Gardner (1840-1924) tomonidan 15-asr Venetsiya saroy uslubida qurilgan. U 1903-yildan boshlab keng jamoatchilik uchun ishga tushirilgan.

Gardner 1891-yilda otasidan katta meros olganidan keyin kolleksiya yigʻish ishini boshlagan. Uning birinchi yirik xaridi 1892-yilda Parijdagi kim oshdi savdosida sotib olingan Iogannes Vermeerning „ *The Consert"* i(taxminan 1664-yil) boʻlgan. 1894-yilda Bernard Berenson unga Botticelli Sando asarlarini sotib olish uchun yordam berishda oʻz xizmatlarini taklif qilgan. Uning yordami bilan Gardner Uygʻonish davri ustasining rasmini sotib olgan birinchi amerikalik boʻlgan. Berenson uning kolleksiyasidagi 70 ga yaqin sanʼat asarlarini sotib olishda yordam bergan.

 Titsianning *"The Ripe of Europa"* (1562) asari muzeydagi eng mashhur asarlardan biri.
1898-yilda turmush oʻrtogʻi Jon L. Gardner vafotidan soʻng, Isabella Gardner oʻzlarining kolleksiyalarini namoyish qilish uchun mos joy qurish haqidagi orzularini amalga oshirgan. U Bostonning botqoqli Fenway hududidan yer sotib olgan va Venetsiya Uygʻonish davri saroylari namunasidagi bino qurish uchun meʼmor Villard T. Searsni yollagan. Gardner bino dizaynining har bir jihati bilan alohida shugʻullangan. Binoning qurilishi tugallangandan soʻng, Gardner bir yil davomida oʻz kolleksiyasini turli madaniyatlar va davrlarga oid rasmlar, mebellar, toʻqimachilik va buyumlarni Yevropaning taniqli rasmlari va haykaltaroshlik namunalarini muzeyga joylashtitib chiqqan.

Muzey 1903-yilning 1-yanvarida Boston simfonik orkestri aʼzolari ishtirokida katta bayram bilan ochilgan. 1909-yilda Tasviriy sanʼat muzeyi oʻzining yangi uyiga koʻchib oʻtgan.

  

Gardner 1924-yilda vafot etguniga qadar 1 million dollarlik xayriya jamgʻarmasini yaratgan vasiyatnomasida muzeyni qoʻllab-quvvatlash, „odamlarning taʼlim olishi va zavqlanishi uchun" doimiy ravishda ochiq turishi shartligini aytib oʻtgan.

Gardner oʻzining kotibi va Bostondagi Tasviriy sanʼat muzeyining sobiq kutubxonachisi Morris Carterni (1877-1965) muzeyning birinchi direktori etib tayinlagab. Carter butun toʻplamning katalogini yaratgan va Gardnerning aniq biografiyasini yozgan. Zamonaviy tabiatni muhofaza qilishning otasi Stout kolleksiya va tarixiy tuzilmaning uzoq muddatli saqlanishini taʼminlagan. 1970-yilda Rollin Van Nostrand Xedli (1927-1992) muzeyning uchinchi direktor boʻldi. Xedli muzey uchun bir nechta kataloglarni yozgan, yillik ilmiy nashr boʻlgan Fenway Courtni nashr etgan va 1987-yilda *Bernard Berenson va Isabella Styuart Gardnerning maktublari* (Shimoliy-Sharqiy Universitet nashriyoti) kitobini yozgan. Muzeyning keyingi direktori Enn Xouli bu vazifada 1989-yildan 2015-yilgacha xizmat qilgan.

### Muzeydagi oʻgʻirlik

1990-yil 18-mart kuni erta tongda ikki oʻgʻri politsiya xodimlari qiyofasida muzeydan 500 million dollarlik oʻn uchta asarni oʻgʻirlab ketishgan. Asarlar orasida *"The Consert"* (taxminan 1664-yil) ham bor edi, u Yoxannes Vermeer tomonidan yaratilgan atigi 34 ta asardan biri boʻlib, bahosi 200 mln dollarni tashkil etdi. Shuningdek, Rembrandtning „ *Jalila dengizidagi boʻron"* (1633) asari ham yoʻqolgan.

Asarlar topilmagan. Muzey dastlab suratlarni qaytarishga yordam beradigan maʼlumot uchun 5 million dollar mukofot taklif qilgan, 2017-yil may oyida mukofot ikki baravar koʻpayib, 10 million dollarga etgan. Gollandiya xonasi galereyasida yetishmayotgan asarlar uchun boʻsh ramkalar osilgan. Oʻgʻirlangan asarlar tanlovi mutaxassislarni hayratda qoldirgan, chunki muzeyda bundanda qimmatroq sanʼat asarlari mavjud edi. FQB maʼlumotlariga koʻra, oʻgʻirlangan sanʼat asarlari 2000-yillarning boshlarida Filadelfiyada sotuvga qoʻyilgan. Ularning fikricha, oʻgʻrilar Yangi Angliyada joylashgan jinoiy tashkilot aʼzolari boʻlgan. 

Oʻgʻirlik boʻyicha daʼvo muddati oʻtgan, biroq jismoniy shaxsda oʻgʻirlangan asarlar borligi aniqlansa, jinoiy ish qoʻzgʻatilishi mumkin.

2021-yil aprel oyida Netflix o‘g‘irlik haqidagi to‘rt qismli hujjatli filmni namoyish qila boshlagan: This Is a Robbery *: Dunyodagi eng katta sanʼat o‘g‘riligi*.

Dizayn
------

 „Fenway Court", muzeyning asl binosi
Muzey 15-asr Venetsiya saroylari uslubida qurilgan. Gardner oʻzining oʻsib borayotgan sanʼat kolleksiyasini joylashtirish uchun botqoqli Back Bay Fens yaqinidagi binoni loyihalash uchun meʼmor Willard T. Searsni yollagan. Muzey ichida uch qavatli galereyalar barcha fasllarda gullab-yashnayotgan bogʻ hovlisini oʻrab olgan.

Bino uchun Bostonga Venetsiyadan qurilish materiallari olib kelingan degan notoʻgʻri tushuncha mavjud Muze Bostonda yangi materiallardan qurilgan.

Asr boshidagi bino dizaynida antiqa elementlardan foydalanilgan. Pollar uchun maxsus plitkalar ishlab chiqilgan, baʼzi konstruktiv elementlar uchun zamonaviy beton ishlatilgan va zamonaviy ustunlar tepasida antiqa poytaxtlar oʻrnatilgan. Bogʻning ichki hovlisi shisha tom bilan qoplangan.

Gardner muzeyi oʻzining sanʼat asarlari namoyish etiladigan samimiy muhiti va gullar bilan toʻldirilgan hovlisi bilan mashhur boʻlgan. Badiiy asarlarning aksariyati yorliqsiz. Bino zamonaviy sanʼat muzeyidan koʻra xususiy uyga oʻxshaydi.

2013-yilda muzey Bostonning diqqatga sazovor joylari komissiyasi tomonidan Bostonning diqqatga sazovor joylaridan biri sifatida tanlangan.

Toʻplam
-------

 Sandro Botticelli, *Lucretia hikoyasi* (1496-1504)
Gardner kolleksiyasida 7500 dan ortiq rasm, haykaltaroshlik, mebel, toʻqimachilik, kumush, kulolchilik buyumlari, 1500 ta nodir kitoblar va 7000 ta arxiv buyumlari mavjud. Galereyalarda namoyish etilgan rassomlar orasida Titian, Rembrandt, Mikelanjelo, Rafael, Botticelli, Manet, Degas, Whistler va Sargent bor.

Muzey kolleksiyasidagi taniqli sanʼat asarlari orasida Titsianning „ *The Rape of Europa"*, Jon Singer Sargentning "*El-Jaleo* "va *Izabella Stewart Gardnerning portreti*, Fra Anjelikoning „ Death and Assumption of the Virgin", Rembrandtning avtoportreti, *23 yoshli* *Altiniyti B.* Francheskaning "*Gerkules* "va Botticelli "Story of Lukretia bor.

Arxivlarda sayohat albomlari, diler kvitansiyalaridan tashqari Genri Adams, TS Eliot, Sara Bernxardt va Oliver Vendell Xolms va boshqa 1000 dan ziyod muxbirlarning 7000 dan ortiq xatlari saqlanadi.

Galereyalarda Gardnerning kam maʼlum boʻlgan kitoblar toʻplami mavjud boʻlib, unda Dantening dastlabki nashrlari va qoʻlyozmalari, miniatyurachi Jan Burdixonning asarlari, qoʻlyozmalar mavjud.

Kengaytirish va saqlash loyihasi
--------------------------------

 Shisha yoritgichlar asl binoning markaziy atriumini yoritadi
2002-yilda, ikki yillik taʼmirlash jarayonidan soʻng, muzeyning vasiylik kengashi tarixiy binoni saqlab qolish va Izabella Gardner merosini davom ettiruvchi dasturlar uchun yaxshilangan joylarni taʼminlash uchun yangi bino qurishga qaror qildi. 2004-yilda Pritsker mukofoti sovrindori arxitektor Renzo Piano (Jenoa, Italiya) yangi qanotni loyihalash uchun tanlangan. 2009-yilda kengaytirish loyihasiga yakuniy ruxsat berilgan. 2016-yilda yangi qanot tashqi koʻrinishi uchun Boston meʼmorlar jamiyati tomonidan maqtovga sazovor boʻlgan va goʻzalligi uchun medal bilan taqdirlangan. Yangi bino dizayni tarixiy muzey binosiga oʻlchov, shakl va materiallar boʻyicha juda mos tushgan.

Loyiha asosida 2 ta yangi bino qurilgan. Birinchi bino asl muzeyga biriktirilgan, shisha va misdan yasalgan 4 qavatli koʻrinishga ega. Ikkinchi bino hajmi kichikroq boʻlib, issiqxonalar va turar-joy binolari uchun maydonlarni oʻz ichiga olgan. Yangi kengayish tashrif buyuruvchilarga xizmat koʻrsatish, konsertlar, maxsus koʻrgazmalar, taʼlim va landshaft dasturlari uchun joylarni oʻz ichiga oladi. Loyiha 2012-yilda tugatilgan. Yangi qurilgan binolar jami 118 million dollarga tushgan.

Joriy dasturlar
---------------

Muzeyda muntazam ravishda tarixiy kolleksiyalar haqida maʼlumot beruvchi ilmiy koʻrgazmalar, maʼruzalar, oilaviy dasturlar va simpoziumlar ishlab chiqiladi. „Rassom-in-Residence" dasturi orqali koʻplab rassomlar muzeyda yashash uchun taklif qilinadi. Muzeyda koʻpincha zamonaviy sanʼat koʻrgazmalari va dasturlari boʻlib oʻtadi.

Soʻnggi koʻrgazmalar
--------------------

| Koʻrgazma nomi | Sana |
| --- | --- |
| Cosme Tura: Uygʻonish davridagi Ferraradagi rasm va dizayn | 2002-yil 30-yanvar — 12-may |
| Muzeyning yaratilishi: Isabella Styuart Gardner kollektor, arxitektor va dizayner sifatida | 2003-yil 23-aprel — 24-avgust |
| Rafael, Cellini va Uygʻonish davri bankir: Bindo Altoviti homiyligi | 2003-yil 8-oktabr — 2004-yil 11-yanvar |
| Gondola kunlari: Isabella Stewart Gardner va Palazzo Barbaro doirasi | 2004-yil 21-aprel — 15-avgust |
| Devordan tashqari: Gardner muzeyida erta italyan sanʼatining yangi istiqbollari | 2004-yil 6-oktabr — 2005-yil 9-yanvar |
| Gʻayriyahudiy Bellini va Sharq | 2005-yil 14-dekabr — 2006-yil 26-mart |
| Bronza panjasi: erta Xitoyning mat vaznlari | 2006-yil 5-oktabr — 2007-yil 14-yanvar |
| Eksport uchun hashamat: Hindiston va Portugaliya oʻrtasidagi badiiy almashinuv 1600 atrofida | 2008-yil 8-fevral — 4-may |
| Nikohning gʻalabasi: Uygʻonish davrining boʻyalgan Kassoni | 2008-yil 16-oktyabr — 2009-yil 19 yanvar |
| Sharqiy sayohatlar: Isabella Styuart Gardner va Osiyo | 2009-yil 21-fevral — 31-may |
| Modellashtirish fidoyiligi: Italiya Uygʻonish davridagi Terra Kotta haykali | 2010-yil 23-fevral — 23-may |
| Serenissimani yoritish: Venetsiya Respublikasi kitoblari | 2011-yil 3-may — 19-iyun |
| Anders Zorn : Yevropalik rassom Amerikani vasvasaga solmoqda | 2013-yil 28-fevral — 13-may |
| Isabella Styuart Gardner kollektsiyasida Jon Singer Sargentning akvarel boʻyoqlari. | 2013-yil 31-oktabr — 2014-yil 10-fevral |
| Donatello, Mikelanjelo, Cellini: Haykaltaroshlarning Uygʻonish davridagi Italiya rasmlari | 2014-yil 23-oktabr — 2015-yil 19-yanvar |
| Ornament va illyuziya: Venetsiyalik Karlo Krivelli | 2015-yil 20-oktabr — 2016-yil 25-yanvar |
| Soʻz bilan aytganda: Italiya Uygʻonish davri kitoblari | 2016-yil 22-sentabr — 2017-yil 16-yanvar |
| Soʻzlardan tashqari: Gardnerning adabiy dunyosi | 2016-yil 22-sentabr — 2017-yil 16-yanvar |
| Devordan tashqari: Gardner va uning durdona asarlari | 2016-yil 10-mart — 28-avgust |
| Genri Jeyms va Amerika rasm | 2017-yil 19-oktabr — 2018-yil 16-yanvar |
| Genri va Izabella: Doʻstlik sanʼati | 2017-yil 19-oktabr — 2018-yil 16-yanvar |
| Yaqindan: Piermatteo d’Ameliyaning xabari | 2017-yil 1-27-fevral |
| Fra Anjeliko : Yerdagi jannat | 2018-yil 22-fevral — 20-may |
| Izabellaning qoldiqlari | 2018-yil 22-fevral — 20-may |
| Hayot, oʻlim va zavqlanish: Farnese sarkofagi | 2018-yil 14-iyun — 3-sentabr |
| Umumiy mavzular: Vaqt oʻtishi bilan hikoyalarni toʻqish | 2018 yil 4 oktabr — 2019 yil 13 yanvar |
| Yopish: Sargent Joylashgan joyi: Gardnerning birinchi rassomi | 2018 yil 14 sentyabr — 2019 yil 19 yanvar |
| Botticelli: Heronines + Qahramonlar | 2019 yil 14 fevral — 19 may |
| Yaqindan: Rafael va Papaning kutubxonachisi | 2019 yil 31 oktyabr — 2020 yil 30 yanvar |
| Bostonning Apolloni: Tomas Makkeller va Jon Singer Sargent | 2020 yil 13 fevral — 12 oktyabr |

### Zamonaviy sanʼat koʻrgazmalari

| Koʻrgazma nomi | Sana |
| --- | --- |
| Danijel Zezelj : adashgan itlar | 2005 yil 24 iyun — 21 avgust |
| Sol LeWitt va Paula Robison tomonidan mavzudagi oʻzgarishlar | 2005 yil 23-sentabr — 13-noyabr |
| Butparastlik bayrami | 2005 yil 22 noyabr — 2006 yil 8 yanvar |
| Henrik Hakansson: Cyanopsitta spixii Case Study #001 | 2006 yil 30 iyun — 17 sentyabr |
| Haykal va xotira: Gardner va Luidji Ontanining asarlari | 2007-yil 9-fevral — 6-may |
| Stefano Arienti : Osiyo qirgʻogʻi | 2007-yil 29-iyun — 14-oktabr |
| Cliff Evans: Empiriyalik | 2007-yil 9-noyabr — 2008-yil 13-yanvar |
| Luisa Rabbia: Isabella bilan sayohat, Sayohat albomlari 1883/2008 | 2008-yil 26-iyun — 28-sentabr |
| Su-Mey Tse : suzuvchi xotiralar | 2009-yil 16-iyul — 18-oktabr |
| Taro Shinoda: Oyni aks ettirish | 2009-yil 5-noyabr — 2010-yil 1-yanvar |
| Bir marta | 2010-yil 18-20-iyun |
| Stefano Arienti : Ailanthus | 2012-yil |
| Nuqtai nazar: Gardnerdagi rassomlarning 20 yillik yashashi | 2012-yil 19-yanvar — 20-avgust |
| (GELEBEN) RADIO ON: Gardnerda Viktoriya Mortonning yangi ishi | 2012-yil 19-yanvar — 28-may |
| Sehrli lahzalar: Ekran va koʻz — 9 rassom 9 proyeksiya | 2012-yil 21-iyun — 20-avgust |
| Luisa Lambri: Portret | 2012-yil 19-yanvar — 15-oktabr |
| Raqs Media Collective : Buyuk Yalangʻoch Mat va yulduz turkumi | 2012-yil 20-sentabr — 2013-yil 7-yanvar |
| Stefano Arienti : Yovvoyi sabzi | 2012-yil iyun — 2013-yil aprel |
| Nomsiz: Adam Pendleton | 2013-yil aprel — oktabr |
| Sofi Kalle : Oxirgi koʻrish | 2013-yil 24-oktabr — 2014-yil 3-mart |
| Karla Fernandes : yalangoyoq dizayner: radikal dizayn va jamiyatga boʻlgan ishtiyoq | 2014-yil 17-aprel — 1-sentabr |

Galereya
--------

* Piero della Francesca tomonidan Gerkules (1465-yildan keyin)Piero della Francesca tomonidan *Gerkules* (1465-yildan keyin)
* Mikelanjeloning Colonna Pietà uchun oʻrganish (taxminan 1538).Mikelanjeloning *Colonna Pietà uchun oʻrganish* (taxminan 1538).
* Rembrandtning 23 yoshli avtoportreti (1629).Rembrandtning *23 yoshli avtoportreti* (1629).
* El Jaleo (1882) Jon Singer Sargent tomonidan*El Jaleo* (1882) Jon Singer Sargent tomonidan

Manbalar
--------

1. ↑  Southworth, Susan and Southworth, Michael (1992) *The AIA Guide to Boston* (2nd ed.
2. ↑  „About: New Meets Old" Isabella Stewart Gardner Museum website
3. ↑  „Hawley a fellow at Institute of Politics", *Boston Globe*, January 21, 2016, accessed January 21, 2016
4. ↑ . 18 March 2015. `{{cite magazine}}`: Cite magazine requires `|magazine=` (yordam); Missing or empty `|title=` (yordam)
5. ↑  *Murphy, Shelley*. „Gardner Museum: 'We want our paintings back now'". *The Boston Globe* (24-may 2017-yil). Qaraldi: 24-may 2017-yil.
6. ↑  McShane, Thomas „18. No Boston Tea Party at Isabella's",*. Stolen Masterpiece Tracker*. Barricade Books, 2006. ISBN 978-1-56980-314-1.
7. ↑  „Netflix's This Is a Robbery Investigates Possible Suspects In America's Biggest Art Heist". *www.esquire.com*. Qaraldi: 21-aprel 2021-yil.
8. ↑  „Documentary | This Is a Robbery: a Netflix series examines the world’s biggest art heist". *The Guardian*. Qaraldi: 21-aprel 2021-yil. „A new series takes a deep dive into one of the most confounding mysteries in the art world: $500m of art stolen from a Boston museum in 1990".
9. ↑  „ISGM Exhibitions: The Making of the Museum—Construction".  Gardner Museum. 24-may 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-mart 2010-yil.
10. ↑  Beagle, Jonathan M.*. Boston: A Visual History*. Charlesbridge, 2013 — 133 bet. ISBN 978-1-60734-666-1.
11. ↑  *Shanahan.* „Gardner Museum expansion named 'most beautiful building'" (en-US). *BostonGlobe.com* (29-yanvar 2016-yil). Qaraldi: 26-aprel 2021-yil.
12. 1 2  *Edgers, Geoff*. „Gardner's 1718m expansion plan set". *The Boston Globe* (20-yanvar 2010-yil). Qaraldi: 26-mart 2010-yil.
13. ↑  *Edgers, Geoff*. „Gardner museum to grow". *The Boston Globe* (29-noyabr 2004-yil). Qaraldi: 21-yanvar 2010-yil.