recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ziya Doğan** (1961-yil 1-yanvarda Turkiyaning Gümüşhane shahrida tugʻilgan) — UEFA Pro litsenziyasiga ega turk futbol murabbiyi hisoblanadi.

Faoliyati
---------

Ziya Doğan „Beşiktaş" (1979-1987), „Ankaragücü" (1987-1990), „Kocaelispor" (1990-1992) va „Zeytinburnuspor" (1992-1993) klublarida to'p surgan. Ziya Doğan hujumchi vazifasini bajargan. Ziya Doğan Turkiya milliy futbol terma jamoasida 1 marta oʻynagan.

Murabbiylik faoliyati
---------------------

Ziya Doğan Turkiyaning Malatyaspor, Gençlerbirliği, Konyaspor va Trabzonspor kabi koʻplab jamoalarni boshqargan. Malatyaspor uning boshqaruvida 2003-04 yilgi UEFA kubogiga yoʻllanma olgan.

U „Trabzonspor" bilan „Gençlerbirligi"ga qarshi oʻyinda (4:0) Turkiya kubogini qoʻlga kiritdi. Ziya Doğan Gençlerbirligi jamoasi bilan „Beşiktaş"ga qarshi mashhur gʻalabalarini qoʻlga kiritdi, jumladan ushbu gʻalabalar 3:0 va 1:0 hisobida Ziya Doğan jamoasi gʻalaba qozongan edi. Trabzonspor ligani ikkinchi oʻrinda yakunladi va Fenerbahçe bilan birga Chempionlar Ligasiga chiqgan ikki jamoadan biri boʻldi. Ziya Doğan Chempionlar Ligasi guruh bosqichiga deyarli yoʻllanma oldi, ammo birinchi oʻyinda Kiyevning „Dinamo" jamoasini mehmonda 2:1 hisobida magʻlub etganidan soʻng, ular oʻyinni nazorat qilishlariga qaramay, javob oʻyinida 2:0 hisobida magʻlub boʻlishdi, Ukrainaning Dinamo Kiyev ayollar klubidan uchralgan magʻlubiyat natijasida Ziya Doğan murabbiyligi ostidagi Turkiyaning Malatyaspor ayollar futbol klubi UEFA chempionlar ligasida oʻz ishtirokini yakunladi va Turk ayollar klubi UEFA kubogining saralash bosqichi oʻyinlariga tushib ketdi.

Manbalar
--------

1. ↑  „Türkiye'deki ilk UEFA Pro-Lisans Güncelleme kursu başladı". *Turkish Football Association* (25-dekabr 2009-yil). Qaraldi: 18-yanvar 2021-yil.
2. ↑  „ZİYA DOĞAN".  TFF. Qaraldi: 20-aprel 2009-yil.
**Sipunkulidlar** (lotincha: *Sipunculida*) — dengiz umurtqasiz hayvonlari tipi. Uz. I dan 50 sm gacha. Chuvalchangsimon, segmentlarga boʻlinmagan tanasining uchi (hartumcha)da paypaslagichlar bilan oʻralgan ogʻiz teshigi bor. Ogʻzidan keyinrokda (orqa tomonida) anal teshigi joylashgan. Ichagi uzun, xalqasimon oʻralgan. Ayirish organi — nefridiylar. Qon aylanish sistemasi kuchsiz rivojlangan. Nerv sistemasi halkum usti nerv tuguni ("miya") va qorin nerv ustunidan iborat. Muskullarining qisqaribboʻshashishi natijasida harakatlanadi. Ayrim jinsli. Rivojlanishi, asosan, metamorfoz orqali (tuxumidan troxofora lichinkasi chiqadi), baʼzan oʻzgarishsiz boradi. 1 sinf (sipunkulidlar) dan iborat. Dengizlarda suv tubida, koʻpincha mollyuskalarning boʻsh chigʻanoklari, chuvalchanglar va boshqa hayvonlar inlarida yashaydi. Barens va Uzoq Sharq dengizlarida koʻp uchraydi.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Putlacheruvu** — Hindistonning Andxra-Pradesh shtati, Krishna tumanidagi Mandavalli Mandalidagi qishloq. 

**Aholisi**

2011 yilgi aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra, u yerda 583 xonadonda 1873 nafar aholi istiqomat qiladi.

Geografiya
----------

Putlacheruvu qishlog'i - 6 km Kolleru ko'li va uchta hududdan iborat: Krishnapuram, Ramapuram va Putlacheruvu. Unda 7,5 akr chuchuk suvli ko'l, Naandi fondi suv tozalash inshooti (bu kichik nosozlik) va ko'lning janubiy chetida 12 futlik YS Rajasekhara Reddi haykali mavjud. Qishloqning ikki chetida Krishna daryosidan uchta katta kanal bor. Ulardan biri ichimlik suvi uchun, qolgan ikkitasi baliq havzalariga suv quyish uchun ishlatiladigan kanalizatsiya kanallaridir. Tuprog'i juda boy va ko'plab ekinlar, shu jumladan sholi va Hindiston yong'og'i uchun mos. Mahalliy yovvoyi tabiatdan to'tiqushlar, chumchuqlar, minaslar va qora qarg'alar mavjud. Kechqurun va erta tongda katta migratsiyalarda ilon qushlari hosil bo'ladi.

Manbalar
--------

1. ↑  „Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India". *Census of India Website*. Qaraldi: 3-may 2021-yil.
Koordinatalari: 49°24′37.000000000797″N 8°42′23.000000000043″E﻿ / ﻿49.41027777777799912°N 8.70638888888890072°E﻿ / 49.41027777777799912; 8.70638888888890072GO va Koordinatalari: 49°25′8.7567599999886″N 8°40′12.902520000014″E﻿ / ﻿49.419099099999996838°N 8.67025070000000397°E﻿ / 49.419099099999996838; 8.67025070000000397GO{{#coordinates:}}: cannot have more than one primary tag per page

**Heidelberg universiteti**, Karl Ruprext nomidagi Geydelberg universiteti — Germaniyadagi qadimgi universitetlardan biri. 1386-yilda tashkil etilgan va 4 anʼanaviy oʻrta asr fakulteti (erkin sanʼat, ilohiyot, tibbiyot, huquq) dan iborat boʻlgan. Geydelberg shahrida joylashgan. Oʻquv va ilmiy muassasa sifatida tiklanishi Geydelbergning Badenga qoʻshilishi (1803) dan keyin boshlangan. 19-asrda u Germaniyadagi yetakchi oʻquv yurtlaridan biriga aylandi. Unda faylasuflar G. Gegel va K. Fisher, kimyogar R. Bunzen, fizik G. Kirxgof, tabiatshunos G. Gelmgols, tarixchi F. Shlosser va b. ishladi. Falsafa, teologiya, yuridik, tabiiy fanlar, tibbiyot va b. sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 27 mingdan ortiqtalabataʼlimoladi. Kutubxonasi (1386-yil tashkil etilgan) da 1 mln. dan ortiq asar saqlanadi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  


|  |  |
| --- | --- |
| Graduation | *Oliy oʻquv yurti haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Sirena** (fransirena sirene) — katta intensivliqdagi tovush toʻlqinlari tarqatadigan akustik asbob. Unda kuch bilan otilib chiqayotgan gaz (havo) yoki bugʻ oqimi teshikteshik disk bilan yoki votkana usulda toʻsiladi. Shunda chiyillagan yoki chinqirgan tovush hosil boʻladi. Ish tarziga kura. sirena dinamik (aylanuvchi) va pulslanuvchi xillarga boʻlinadi. Dinamik sirena kengroq tarqalgan. Bunday sirenaning radial va oʻqaviy xillari bor. Radial sirenada gaz (havo) oqimi oʻqqa perpendikulyar ravishda radius boʻyicha yoʻnaladi, oʻqaviy sirenada oqim aylanish oʻqiga mos keladi. sirenaning quvvati oʻnlarcha kVt ga yetishi mumkin. sirena mayoklar, kemalar, parovozlar va boshqalarda, aholini xavfxatardan ogoxlantirish uchun ishlatiladi. 

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Siqiluvchanlik** — har tomonidan taʼsir etuvchi kuchlar taʼsirida modda (gaz, suyuqlik va qattiq jism)ning oʻz hajmini oʻzgartirish xususiyati. Tabiatda mavjud moddalarning barchasi S xususiyatiga ega. Agar moddani qisish natijasida unda kimyoviy, tuzilish va boshqa jihatdan oʻzgarishlar yuz bermasa, tashqi taʼsir toʻxtatilganidan keyin u dastlabki holatiga qaytadi (qaytar S.) Gazlar (bugʻlar) va suyukliklarda S. qaytmas boʻlishi mumkin. Pnevmatik va gidravlik asboblarning ishi ana shu xossaga asoslanadi. Qattiq jismlarda kovaklar, darzlar va tuzilishidagi boshqa nuqsonlar boʻlsa, qaytar S. fakat yuqori bosimda yuz beradi (mas, tog jinslari uchun yuqori bosim — 2 — 5 kbar; 1 kbar = 108 N/m2). S. — moddalarning xossalari ularning atomlararo (molekulalararo) masofalarga bogʻlik^igi toʻgʻrisida fikr yuritishga imkon beradigan muhim koʻrsatkich. Issiqlik mashinalarining ishini hisoblashda, kimyoviytexnologik jarayonlar, portlash hodisasi, aero va gidrodinamik effektlar va boshqa hodisalarni oʻrganishda gazlar (bugʻlar), suyuqliklar va qattiq jismlarning S. xossasini bilish juda zarur.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Dalva** — Minsk viloyati (Belarus) Logoysk tumanidagi Dalva qishlogʻi oʻrnida joylashgan yodgorlik majmuasi boʻlib, u yerda 1944-yil 19-iyunda Belorussiya ozod etilishidan bir necha kun oldin nemis bosqinchilari 44 aholini (29 bola, 13 ayol va 2 erkak) yoqib yuborishgan. Ulardan 13-yoshli Kolya Girilovich moʻjizaviy tarzda omon qoladi, u katta boʻlib, yodgorlik majmuasi qurishni tashkil qiladi.

Majmua 1973-yil 15-iyulda ochilgan.

Pleshenitsi aholi punktidan 15 km uzoqlikda joylashgan. (Minsk — Vitebsk avtomobil yoʻlining 77-kilometri).

Yana qarang
-----------

* Fashist davlat terrori
* Belorussiyada fashistlar tomonidan vayron qilingan aholi punktlari roʻyxati
* Xatin
* Shunevka

Havolalar
---------

* Karta: Dalva i Xatin[*sayt ishlamaydi*]
* Istoriya derevni Dalva
* *Одынец, Р.* „Последний поклон Дальве" (ru).  Вечерний Минск (22-sentabr 2006-yil). 19-iyul 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi.



* Belorusskie derevni, unichtojennie natsistami. Elektronnaya baza dannix Natsionalnogo arxiva respubliki Belarus.
**Nikolay Grigoryevich Xachaturov** [1907.14(27).6 Toshkent 1989.17.2] — aktyor. Oʻzbekiston xalq artisti (1966). Faoliyatini Yosh tomoshabinlar teatrida boshlagan (1935—36). 1938-yildan M.Gorkiy nomidagi rus drama teatrida ishlagan. X. xarakterli aktyor boʻlib, qahramonlarining eng kichik xislatlarini ham oʻtkir shtrixlarda berish, koʻproq satiraga moyil hayot voqealarini boʻrttirib, kulguli tasvirlash uning ijodiga xos boʻlgan. Lyudoviko (Lope de Vega, "It pichan yemaydi, oʻzgaga ham bermaydi"), Vurm, Qirol Filipp (F. Shiller, "Makr va muhabbat", "Don Karlos"), Murzavetskiy (A.Ostrovskiy, "Boʻrilar va qoʻylar"), Jevakin (N.Gogol, "Uylanish"), Yepixodov (A. Chexov, "Olchazor"), Baron (M.Gorkiy, "Tubanliqda"), Mamat, Mulladoʻst (Hamza, "Paranji sirlari", "Maysaraning ishi"), Nurbobo (I.Sulton, "Nomaʼlum kishi"), Dunkan (U.Shekspir, "Makbet"), Don Kixot va Servantes (D. Vasserman, D.Derion, "Lamanchlik kishi"), Konsul (G.Mdivani, "Konsulni oʻgʻirlashdi") kabi rollari bilan shuhrat qozondi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


|  |  |
| --- | --- |
| Dovud | *Shaxsiyat haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Nikolay Vladimirovich Prosvirov** (1893-yil , Uralsk — 1916-yil 19-iyul (1-avgust), Fargʻona viloyati) — rus zoologi, Petrograd universiteti talabasi hisoblanadi.

Biografiyasi
------------

Uralsk shahrida tugʻilgan, shifokorning oʻgʻli. Ural harbiy real maktabida tahsil olib, 1912-yilda Sankt-Peterburg (Petrograd) universitetining fizika-matematika fakultetining tabiiy boʻlimiga oʻqishga kirdi. 1914-yildan umurtqali hayvonlar zoologiyasiga ixtisoslashgan. 1915-yilda Sharqiy Buxoroda V. Ya. Lazdinning ekspeditsiyasida qatnashgan. 1916-yilda V bilan birga. I. Lazdin va V. M. Kurlov, yana Pomirga yoʻl oldi. Balyand-Kiik daryosida, Qorakoʻl koʻli yaqinida, V. I. Lazdin va N. IN. Prosvirov qirgʻiz gidlar tomonidan xoinlik bilan oʻldirildi, ularning jasadlari daryoga tashlandi  .

Xotirada
--------

N sharafiga. IN. Prosvirova N. A. Zarudniy qor chumchuq kenja turi *Montifringilla alpicola prosvirovi* Zarudniy, 1917-yil tasvirlangan. V. Ya. Lazdin va N. V. Prosvirovlar xotirasiga A. V. Popovning „Hisor-Karategin qushlari: ekologik-geografik eskiz" (Stalinobod, 1959) monografiyasi bag‘ishlangan.

Manbalar
--------

1. ↑  *Deryugin K. M.* Pamyati V. Ya. Lazdina i N. V. Prosvirova // Izvestiya Akademii Nauk. — 1918. — S. 495—501.
**Siqilish va choʻzilish** (materiallar qarshiligida) — boʻylama (siquvchi va choʻzuvchi) kuchlar taʼsirida sterjen (toʻsin)ning deformatsiyalanishi (qarang Deformatsiya). S. va ch.da sterjenning d/ ga qisqarishi (yoki uzayishi) koʻndalang oʻlchamlariga uncha taʼsir qilmaydi. Sterjenning koʻndalang (oʻqiga tik) kesimlarida fakat normal kuchlanishlar o paydo boʻladi. Oddiy (oʻq boʻylab) S. va ch.da bu kuchlanishlar sterjen kesimida tekis taqsimlanadi: a = u (R — boʻylama kuch, Gʻ— koʻndalang kesim). S. va ch. materiallarning muhim mexanik xossalari boʻlib, xalq xoʻjaligining barcha tarmoqlarida (mahsulotlar tayyorlash, bino va inshootlar, koʻpriklar qurish, mashina va stanoklar yasash uchun materiallar tanlashda) albatta hisobga olinadi.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Joseph Louis Gay-Lussac** (1778.6.12, San-Leonar - 1850.9.5, Parij) — fransuz kimyogari va fizigi. Parij fanlar akademiyasi aʼzosi (1806), Peterburg fanlar akademiyasining xorijiy faxriy aʼzosi (1826).

1802-yilda Dalotondan mustaqil ravishda gazlarning issiqdan kengayish qonunini kashf etdi (qarang Gay-Lussac qonunlari. 1808-yilda gazlarning oʻzaro birikishida hajmiy nisbatlar qonunini va shu yili L. Tenar bilan hamkorlikda oʻyuvchi natriy va kaliy ishqorlarini temir qirindisi ishtirokida qizdirib, natriy va kaliy olish usulini ishlab chiqdi. Birinchi boʻlib 1811-yilda sof sianid kislota hosil qildi. Gey-Lussak tuzlarning suvda eruvchanlik diagrammasini tuzib, analitik kimyoda hajmiy analiz usullari (titrlash, alkalimetriya, atsidimetriya)ni joriy qildi. 1827-yil sulfat kislota ishlab chiqarishning nitroza usulini takomillashtirdi; sulfat kislota zavodlarining qoʻrgʻoshin kameralarida hosil boʻladigan azot oksidlarini yuttirish uchun maxsus minoralar qurishni taklif etdi va ularni ishga tushirdi. Gigrometr, spirtometr, barometr, termometr, nasosga oʻxshash bir qancha asboblarni ixtiro qildi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



|  |  |
| --- | --- |
| Olimlar | *Olim haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Parrandaxona** — parrandalar as-raladigan bino. Parrandalarning turi va yoshiga, xoʻjalikda foydalanish yoʻnalishiga hamda asrash tizimiga qarab har xil boʻladi. 1 — 120 kunlikkacha boʻlgan tovuq joʻjalari batareyali sexlarda (yerda yoki kataklarda) asraladi. Koʻpchilik xoʻjaliklarda 1 dan 120 kunlikkacha boʻlgan joʻjalar bitta P.da boqiladi. Oʻrdak va kurka joʻjalari, baʼzan, dastlabki 10—20 kunda batareyali sexlarda saqlanadi. Goʻsht uchun boqiladigan joʻjalar (broylerlar), 1 dan yoki 21 dan 120 kunlikkacha boʻlgan kurka joʻjalari va 1 dan yoki 10—20 dan 55 kunlikkacha boʻlgan oʻrdak joʻjalari maxsus P.da oʻstiriladi. Voyaga yetgan parrandalar yerda, sanoat maqsa-dida yetishtiriladiganlari esa yerda va kataklarda boqiladi. P. eni 12 yoki 18 m, boʻyi 72, 84, 96 va 108 m qilib quriladi. Sanoat maqsadida boqiladigan 120—150 ming bosh tovuqqa moʻljallangan 4—6 qavatli va 80 ming broylerga moʻljallangan 4 qavatli P.lar bor.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Artemisa** (Ispancha talaffuz: [[Xalqaro fonetik alifbo|[aɾteˈmisa]]]) — Kubadagi munitsipalitet va shahar, ilgari La Xabana provinsiyasi tarkibiga kirgan. 2010-yil avgust oyida, Kuba Milliy Assambleyasi tomonidan tasdiqlangan qonunga koʻra, Artemisa yangi tashkil etilgan Artemisa provinsiyasining poytaxti boʻldi. Maydoni 642,0 km², aholisi 85 000 kishidan ortiq (2017).

Tarixi
------

Shahar 1818-yilda tashkil etilgan. *Artemisa* nomining kelib chiqishi aniq emas. Bu yunon maʼbudasi Artemidadan (Diana, Rim versiyasida) kelib chiqqanligi va u oʻsha paytda juda koʻp boʻlgan ispancha, Artemisia (*Ambrosia artemisifolia*) ragweed nomiga ishora qilgani haqida taxminlar mavjud.

Geografiyasi
------------

Artemisa munitsipaliteti Artemisa viloyatining markazida joylashgan boʻlib, shimolda Mariel va Guanajay, sharqda Kaimito va Alquizar, janubda Ensenada de Majana va gʻarbda Kandelariya munitsipalitetlari bilan chegaradosh.

Demografiyasi
-------------

2004-yilda Artemisa munitsipalitetida 81 209 kishi istiqomat qilgan, aholi zichligi 117.7/km2 (305/sq mi) ni tashkil qiladi.

Iqtisodiyoti
------------

19-asrda shahar birinchi navbatda qahva, keyin esa tamaki va shakar savdosining gullab-yashnashi tufayli katta iqtisodiy farovonlikka erishdi.

Asosiy diqqatga sazovor joylar
------------------------------

 Artemisa cherkovi

Shaxslar
--------

Kuba tarixidagi muhim shaxslar Artemisada tugʻilgan va yashagan. Ular orasida shoir va jurnalist, mustaqillik urushi yillarida isyonchi kuchlar sardori etib tayinlangan Magdalena Penaredonda Gilermo Gonsales Arocha, u Regla shahrida tug‘ilgan, lekin Kuba mustaqilligiga katta hissa qo‘shgan Artemisada ruhoniy bo‘lib xizmat qilgan.

Yana qarang
-----------

* Kuba munitsipalitetlari
* Kuba shaharlari roʻyxati

Manbalar
--------

1. ↑  „Proponen en Pleno del Partido dos nuevas provincias cubanas: Artemisa y Mayabeque (+ Infografía)" (7-iyun 2010-yil).
2. ↑  *Atenas.cu.* „2004 Population trends, by Province and Municipality" (es) (2004). 14-iyul 2006-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-oktabr 2007-yil.
3. ↑  *Statoids.* „Municipios of Cuba" (iyul 2003). 12-oktabr 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-oktabr 2007-yil.

Havolalar
---------

Media related to Artemisa at Wikimedia Commons
**Parsek** (**par**allaks va **sek**unda) — astronomiyada Quyosh sistemasidan tashqaridagi osmon jismlarigacha boʻlgan masofani aniqlashda qoʻllaniladigan oʻlchov birligi. Qisqacha ps (xalqaro birligi **pc**) bilan belgilanadi. Bir Parsek 3,26 yorugʻlik yiliga, 206 264,8 astronomik birlikka yoki 30,857–1012 km gateng. 1 kiloparsek=103 parsek, 1 megapar-sek =106 parsek. Parsekda ifodalangan masofa yillik parallaksga teskari miqdor hisoblanadi. Masalan, 10 pk ga teng masofa 0,1" parallaksga mos keladi.

**1 parsek** = {\displaystyle {\frac {1}{\operatorname {tg} 1''}}} astronomik birlikka ≈ {\displaystyle {\frac {360\cdot 60\cdot 60}{2\pi }}} astronomik birlikka ≈ 206 264,8 astronomik birlik = 3,0856776×1016 m = 3,2616 yorugʻlik yili

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Partenokarpiya** (lot. parlenos — bokiralik, qizlik va karpos — meva) — oʻsimliklarda gulning urugʻlanmasdan meva tugishi. Changlanmasdan meva hosil boʻlishi vegetativ (avtonom) P. urugʻchi tumshuqchasiga boshqa oʻsimlik guli changini taʼsir ettirib meva hosil qilish stimulyativ P. deyiladi.

Masalan, nok urugʻchisiga olma gul changini, baklajon urugʻchisiga pomidor guli changini taʼsir ettirib, sunʼiy stimulyativ P. paydo qilish mumkin. P. natijasida hosil boʻlgan meva urugʻsiz yoki urugʻi murtaksiz boʻladi. P. uzum, olma, nok, pomidor, mandarin va boshqa koʻpchilik oʻsimliklarda aniklangan. Sunʼiy stimulyativ P. mexanik, kimyoviy, harorat taʼsirida hosil qilinadi. Partenokarpik meva yirik va shirin boʻlganidan katga xoʻjalik ahamiyatiga ega.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Yeva Romanova** (chex. ; 1946-yil 27-yanvarda Chexoslovakiyaning Olomouc shahrida tugʻilgan) — chexoslovakiyalik figurali uchuvchi, Pavel Roman bilan muz ustida raqs bilan shugʻullanadi. Juftlik birgalikda toʻrt karra Jahon chempioni va ikki karra Yevropa chempioni boʻlgan.

Biografiyasi
------------

Yeva va Pavel muz ustida raqs bilan oʻsmirlik paytida shugʻullana boshlagan. Bungacha ular oʻzlarini juftlikda konkida uchishda sinab koʻrdilar, ammo kutilgan muvaffaqiyatga erisha olmadilar.

Yeva va Pavel 1960-yillarning boshida tajribali murabbiy Mila Novakova rahbarligida raqs texnikasini oʻrganishni boshladilar.

Juftlik ilk bor 1962- yilgi Yevropa chempionatida oʻzlarining birinchi bronza medalini qoʻlga kiritgan. Oʻsha yili Pragada boʻlib oʻtgan jahon chempionatida ishtirok etib, birinchi oʻrinni egallashdi va bu omma uchun kutilmagan hodisa edi. Oʻsha paytdagi raqs musobaqalari uchun bu holat odatiy boʻlmagan, anʼanaviy ravishda yevropa chempionlari ham jahon chempionligini qoʻlga kiritishgan, ammo uchinchi oʻrinda boʻla turib Yevropa chempionligini qoʻlga kiritmoqlik tarixda birinchi marta sodir boʻldi. Va bu voqea yangi raqs yoʻnalishining tugʻilishiga turtki berdi.

Biroq keyingi yili Yevropa chempionati shohsupasining yuqori pog‘onasi Yeva va Pavel juftligiga bo‘ysunmadi — ular ikkinchi o‘rinni egalladi. Ammo juftlik qisqa vaqt oraligʻida yama birdamlasha olishdi va oʻsha yilgi Jahon chempionatida ular yana birinchi oʻrinni olishdi. Keyingi ikki mavsumda ham aka-singil yevropa va jahon chempionatlarida birinchi oʻrinlarni egalladi (oʻsha paytda muz raqsi Olimpiya oʻyinlari dasturiga kiritilmagan edi).

Havaskorlik faoliyatini tugatgandan soʻng, juftlik „Holiday on Ice" deb nomlangan shouda chiqish qildi.

Yeva Jack Grehamga turmushga chiqdi va u bilan Texasdagi fermada yashadi. Hozirda Yeva va Jack Chexiya Respublikasida, Lipnitsa shahrida istiqomat qiladilar.

Sportdagi yutuqlari
-------------------

### Juftlikda figurali uchish

| Musobaqalar/mavsumlar | 1957 | 1958 | 1959 |
| --- | --- | --- | --- |
| Yevropa chempionati |  |  | 12 |
| Chexoslovakiya chempionati | 3 | 2 | 2 |

### Raqslar

| Musobaqalar/mavsumlar | 1958-59 | 1959-60 | 1960-61 | 1961-62 | 1962-63 | 1963-64 | 1964-65 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Jahon chempionatlari |  |  |  | 1 | 1 | 1 | 1 |
| Yevropa chempionati | 7 | 7 | 5 | 3 | 2 | 1 | 1 |

Manbalar
--------

1. ↑  „Ева Романова и Павел Роман стали Олипмийскими Чемпионамы". 4-mart 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-may 2010-yil.
2. ↑

Havolalar
---------

* Rus raqsi naqshlari (Chaykovskaya E. A. (rus.[*sayt ishlamaydi*] )
* Chexiya otashinlari (Sheluxin A. (rus.[*sayt ishlamaydi*] )
**Gotika ustuni** (grekcha: *Στήλη των Γότθων*) — III-IV -asrlarga oid Rim zafar ustuni. Turkiyaning Istanbul shahridagi Gulhane parkida joylashgan. Shaharning saqlanib qolgan eng qadimgi meʼmoriy yodgorligi (ehtimol, Konstantinopol tashkil etilishidan oldinroq oʻrnatilgan).

18,5 metrli Prokonez marmar ustunining nomi Korinf orderi qoʻndirilgan, uning tagidagi (hozir deyarli oʻqib boʻlmaydigan) lotin yozuvidan kelib chiqqan boʻlib, bu rimliklarning gotlar ustidan qozongan gʻalabasini abadiylashtiradi: FORTUNAE REDUCI OB DEVICTUS GOTHOS („ Gotlar ustidan gʻalaba qozonish bilan furtuna bizga qaytdi"). Bu yozuv bir vaqtlar lotin tilidagi eski yozuv oʻrniga almashtirilgan. Ustunning yaratilgan sanasi va asl bagʻishlanishi aniq belgilanmagan.

Katta ehtimol bilan, ustun Klavdiy II Gotskiyning (taxm. 268-270) yoki Buyuk Konstantinning (taxm. 306-337) gʻalabalari sharafiga qurilgan; ikkala imperator ham gotika qabilalari ustidan qozonilgan gʻalabalar bilan ajralib turardi. Vizantiya tarixchisi Nikifor Grigorning (1295-1360) yozishicha, ustunga bir vaqtlar Vizantiyaning yarim afsonaviy asoschisi Megarlik Vizantning haykali oʻrnatilgan. Boshqa manbalarda yoʻqolgan maʼbuda Tyuhe haykali haqida gapiriladi.

Shahar afsonasining taʼkidlashicha, ustun taxminiy yaratilgan sanadan ancha eski va yunonlar tomonidan Afina mehrobi yonida shaharning barpo etilishiga toʻsqinlik qilishga uringan Frakiya qabilalari ustidan qozonilgan gʻalaba sharafiga oʻrnatilgan. Grigoraning soʻzlariga koʻra, Komnenos sulolasi agʻdarilishidan oldin, ustun „*silkina boshladi va bir necha kun davomida titrab turdi, shunda hamma uni koʻrish uchun yugurdi*".

Ustundan taxminan ellik metr uzoqlikda VI-asrda imperator Justin II tomonidan yetim bolalarni tarbiyalash uchun asos solingan Avliyo Pol bolalar uyining qoldiqlarini koʻrish mumkin. Bolalar uyi XII-asrda, Komneni uni qayta tiklaganida, eng yuqori choʻqqiga chiqdi. Keyin bu yerda keksalar, zaiflar va koʻrlar ham yashagan.

Manbalar
--------

1. 1 2  *Cyril Mango*. The Triumphal Way of Constantinople and the Golden Gate. P. 177. — Dumbarton Oaks Papers 54, 2000. — 173—188. doi:10.2307/1291838. JSTOR 1291838. Retrieved 2009-07-08.
2. ↑  Constantinople, Orphanage of St Paul — Livius
**Balansomer** — yer sirti yoki atmosferadagi istalgan nuqtaning radiatsiya (nur) balansini (yutilgan radiatsiya bilan qaytgan radiatsiya orasidagi farqni) oʻlchaydigan asbob. B.ning koʻp xillari bor. Lekin termoelektrik B. koʻproq ishlatiladi. Uning asosiy ish qismi qoraytirilgan ikkita mis plastinkadan iborat. Ulardan biri Quyosh va atmosferaning yuqori qatlamlaridan keladigan radiatsiyani, ikkinchisi yer sirtidan qaytgan va atmosferaning past qatlamlaridan keladigan radiatsiyani qabul qiladi. Plastinkalar temperaturalari farqiga qarab radiatsiya balansi aniqlanadi. Oʻzbekistonlik olimlar M. Lyutershteyn va T. Skvorsovlar birinchi boʻlib (1930-yil) Toshkentda oʻzlari ixtiro qilgan B. yordamida yer sirtining radiatsiya balansini uzluksiz yozib borish usulini ishlab chiqishgan.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 
  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Balanchivadzelar** - jahonga tanilgan gruzin sanʼatkorlar oilasi. Meliton Antonovich (1862.12/ 24.12, Chxaltubo tumani Banoja qishlogʻi — 1937.21.11, Kutaisi) — kompozitor, opera xonandasi, jamoat arbobi, musiqa folklorshunosi. Gruziya xalq artisti (1933). Gruziya kompozitorlik sanʼatining asoschilaridan, birinchi gruzin operasi ("Darejon", 1897), ilk gruzin romanslarining muallifi. Tbilisida etnografik xor (1882), Peterburgda mashhur "gruzin konsertlari"ni (1895 — 1917), Kutaisida musiqa bilim yurtini (1918) tashkil qilgan. Andrey Melitonovich (1906.19.5/1.6, Peterburg — 1992, Tbilisi) — kompozitor, pedagog , jamoat arbobi. Meliton Antonovichning oʻgʻli. Tbilisi (1927) va Leningrad (1931) konservatoriyalarini bitirgan. 1935-yildan Tbilisi konservatoriyasi (1942-yildan professor, 1962-yildan kompozitsiya kafedrasi mudiri), Gruziya Kompozitorlar uyushmasi (1953-yildan raisi, 1973-yildan faxriy raisi)da ishlagan. Birinchi gruzin baleta ("Togʻlar qalbi", 1936; Navoiy teatrida ham qoʻyilgan, 1940) va simfoniyasi (1944) ning muallifi. Shuningdek, "Mziya" operasi (1950), 2 ta simfoniya, "Karsanis jangi", "Dengiz", "Dnepr" simfonik lavhalari, 4 ta fortepiano konserta va boshqa asarlarni yaratgan. Georgiy Melitonovich (1904.9Gʻ22.1, Peterburg - 1983, Nyu-York) — amerikalik xoreograf va balet artisti. Zamonaviy balet sanʼatining asoschilaridan. Dunyoga Jorj Balanchin nomi bilan mashhur. Meliton Antonovichning oʻgʻli. Peterburg teatr bilim yurtini (1921) bitirgan. 1921 — 24-yillarda Petrograd akademik balet teatrining yakkaxon artisti, "Yosh balet" truppasining tashkilotchisi. 1924-yildan chet el (Yevropa va Amerika) da yashagan. Dyagilev teatri (Parij)da qator baletlarni sahnalashtirgan. 1934-yilda AQShda balet maktabini va Amerika balet truppasini, 1948-yilda "Nyu-York siti balet" truppasini tashkil etgan. London, Parij, Milan, Kopengagen va boshqa Yevropa shaharlarida 100 dan ziyod baletlarni sahnalashtirgan, shu jumladan mumtoz cholgʻu, simfonik va opera (I. S. Bax, G. F. Gendel, V. A. Motsart, J. Vize, I. Stravinskiy va boshqalar) asarlariga balet yaratgan. "Mashhur baletlarning batafsil tarixi" kitobining muallifi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Qrim togʻlari** - Qrim yarim orolning janubdagi togʻlar. Uz. 150 km, eni 50 km gacha. 3 qator tizmadan iborat. janubiy yoki Bosh tizma (eng baland joyi 1545 m, Babugan Yayladagi Roman-Kosh togʻi) va 2 qator kuesta tipidagi tizmalar (shim. yon bagʻirlari qiya, jan. yon bagʻirlari tik). Bosh tizma qator supasimon togʻlardan iborat boʻlib (ularning yassi yuqori yuzasi "yayla" deb ataladi), karst relyef shakllari xos. Togʻ yon bagʻirlari dub, qoraqayin va qaragʻay oʻrmonlari, yaylalar kserofit — togʻ oʻsimliklari bilan qoplangan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Tashqi havolalar Buni Vikimaʼlumotlarda tahrirlash | 
* GND: 4139502-5
* NKC: ge475882
* VIAF: 315527781
* en:WorldCat Identities (VIAF orqali): 315527781

 |



  


|  |  |
| --- | --- |
| Geografiya | *Geografiyaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**LightSail-2** (oldingi nomi LightSail-1) 2019-yil 25-iyun kuni ishga tushirilgan quyosh yelkani loyihasidir. Falcon Heavy raketa-tashuvchisida uchirilgan. Planetar jamiyat tomonidan ishlab chiqilgan (astronomiya, sayyoraviy fanlar, kosmik tadqiqotlar va ilm-fanni ommalashtirish sohasidagi loyihalar bilan shugʻullanadigan Amerika notijorat tashkiloti). 2009-yilda eʼlon qilingan kosmik kemaning koʻndalang kesimi 32 kvadrat metr boʻlib, uni boshqarish va diagnostika qilish uchun uskunalar bilan jihozlanadi.

2015-yil 20-may kuni LightSail-1 (LightSail-A) deb nomlangan kichikroq prototipi sinov tariqasida uchirildi, u 2015-yil 7-iyun kuni quyosh yelkanini yozdi va 14-iyun kuni sinov parvozini muvaffaqiyatli yakunladi.

Tarixi
------

 Yelkani yozilgan NanoSail-D.
2005-yilda Planetar jamiyat oʻzining birinchi quyosh yelkani *Kosmos-1* ni orbitaga yuborishga harakat qildi, ammo Volna raketa-tashuvchisi dvigatelining birinchi pogʻonasi oʻz-oʻzidan ishlamay qoldi, buning natijasida raketa orbitaga chiqish uchun zarur boʻlgan tezlikka erisha olmay, okeanga qulab tushdi. Boshqa bir NanoSail-D loyihasi 2008-yil avgust oyida Falcon 1 raketa-tashuvchisi nosozligi tufayli orbitaga chiqa olmadi. (uning nusxasi NanoSail-D2 2011-yil boshida yelkanni yozishga muvaffaq boʻldi.)

2009-yil noyabr oyida Jamiyat Vashingtonda LightSail-2 ni qurib, ishga tushirish rejalarini eʼlon qildi. LightSail-2 ning taxminiy qiymati 1,8 million dollarni tashkil etdi, bu aʼzolik badallari va xususiy manbalar hisobidan yigʻilgan. Kosmik kema prototipi (LightSail-1) San-Luis-Obispoda Stellar Exploration Inc tomonidan qurilgan.

Havolalar
---------

1. ↑  „FAQs and Stats, All About LightSail" (en).  The Planetary Society. 25-noyabr 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29-aprel 2016-yil.
2. ↑  *Leonard David*. „LightSail Solar Sail Ends Test Flight with Fall Back to Earth". Space.com (18 июня 2015). 30-yanvar 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10 января 2016.
3. ↑  LightSail 2 по-прежнему работает на солнечной энергии//AstroNews.-15 января 2020 года
4. ↑  *Antczak, John*. „After letdown, solar-sail project rises again". MSNBC. Associated Press (9-noyabr 2009-yil). 2-dekabr 2010-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-avgust 2015-yil.
**Pentlandit** — sulfidlar sin-figa mansub mineral, temir-nikel kolchedani. Birinchi boʻlib ingliz sayyohi J. Pentlend (1797—1873) topgan (nomi shundan).Kimyoviy tarkibi (Fe, Ni),S8. P.da 32,55% temir, 34,22% nikel, 32,33% oltingugurt hamda aralashma holida 3% gacha So boʻladi. Tarkibida 49% gacha So boʻlgan P. kobaltpentlandit deyiladi. Kub sistemada kristallanadi. Metalldek yaltiroq; och jezsimonsariqtusda. Kattikligi 3— 4, zichligi 4500–5200 kg/m3. Asosli va oʻta asosli otqindi jinslar (gabbronoritlar, piroksenitlar va boshqalar) bilan genetik bogʻlangan sulfid rudalari konlarida uchraydi. Nikel ru-dalari olishda asosiy xom ashyo hisoblanadi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Qu You** - **Cunzhai** laqabli xitoylik yozuvchi, Ming sulolasida davrida yashagan va uning asarlari Qing sulolasining siyosiy subtekti bilan yangi fantaziya janrini ilhomlantirdi.

Tsyantanda ( hozirgi Xanchjou ) tavallud topgan. U Lin'an shahrida o'qituvchi-mansabdor bo'lgan, keyinchalik, Chjou qirolligining kotibi bo'limiga ko'tarildi. Ammo karerasining eng yuqori cho‘qqisida u Xunvu imperatori va Chju Su o‘rtasidagi mojaroga aralashib qoldi hamda 1408- yilda qamoqqa tashlandi. 

1425- yilda ozodlikka chiqqandan so'ng, u Ying Davlati xo'jaligida tarbiyachi bo'lib ishlay boshlaydi.U amaldor sifatida qayta tiklandi, lekin qisqa vaqt ichida iste'foga chiqdi va qaytib siyosat olamiga qaytib kelmadi. Uning asarlari, garchi qiziqarli bo'lsa-da, Ming imperiyasi siyosatidan noroziligini ifodalaydi.

Manbalar
--------

* *Kesilgan chiroqning yozuvlari* (jiandeng Lu, *Jiandeng Lu* ): 40 jild
* *Chiroqni qirqish uchun yangi hikoyalar* (jángjíngínhua, *Jiandeng Sinxua* ): 4 jild

Adabiyotlar
-----------

1. ↑  McLaren, Anne E*. Printing and Book Culture in Late Imperial China*. University of California Press, 2005 — 157 bet. ISBN 0520231260. 7-avgust 2022-yilda qaraldi.
2. ↑  Idema, Wilt*. A Guide to Chinese Literature*. University of Michigan Press, 1997 — 163 bet. ISBN 0892641231. 7-avgust 2022-yilda qaraldi.
**Qoʻrgʻon** — Termiz shahri devori yonida joylashgan, islomgacha boʻlgan qadimiy Chagʻoniyon qalʼasi xarobalari. Qal’a Toxariston qal’asining taroqli yoʻlak qurilmasi bilan yaxshi saqlanib qolingan namunasi. Qoʻrgʻonning barpo etilgan sanasini tadqiqotchi Vasiliy Shishkin VI—VII asrlar deb belgilagan. Qal’a XIII asr boshlarigacha saqlangan.

Qal’a yorugʻlik tushadigan tomonga yoʻnaltirilgan balandligi 3 metr boʻlgan qirralari anʼanaviy shaklda ishlangan paxsali monolit poydevorda joylashgan, 33x33x8-9 oʻlchamdagi xomashyodan qurilgan. Qal’a ikki qavatli boʻlib, deyarli saqlanib qolinmagan yuqori qavati pastki qavatning aynan takrorladi. Shimoliy tomonning oʻrtasidagi kirish joyi qal’ani ikkita simmetrik qismga boʻlib, har biri 5,8x2,5 metr oʻlchamdagi beshta choʻzilgan gumbazli xonalardan iborat oʻq boʻylab yoʻnalgan (eksenel) yoʻlakka olib borgan. Yoʻlakning shimoliy uchida, shimoli-sharqiy burchagiga yaqin joyda pishiq gʻishtdan yasalgan uchli shakldagi chuqur joy saqlanib qolgan. Yoʻlakning shimoli-gʻarbiy burchagidagi vayron boʻlgan zinapoyalar arxeologlar tomonidan yuqori qavatga olib boradigan ichki zinapoyaning kirish joyi deb hisoblangan.

Qoʻrgʻonning old tomon (tarz)lari, ayniqsa, sharqiy devorda yaxshi saqlanib qolingan yarim doira shaklidagi gofralar bilan bezalgan. Arxeologlarning fikriga koʻra, quruvchilar gofralarning oʻlchami va sonini binoning ichki tuzilishi bilan muvofiqlashtirgan, shuning uchun xonalar uchlaridagi tor deraza tirqishlari juftlashgan yarim doira toʻsiqlar bilan toʻgʻri kelib, yanada murakkab ritmik qatorni tashkil qilgan. Koʻpgina meʼmoriy binolar egiluvchan old tomon (tarz)lari, asosan, VI-XII asrlarda Xorazm va Marvda mavjud boʻlgan, ammo Toxaristonning islomgacha boʻlgan meʼmorchiligida bu uchramaydi. Islomgacha boʻlgan Toxaristonning hozirda maʼlum boʻlgan juda koʻp qalʼa-koʻshklari orasida Termizdagi Qoʻrgʻonning gofrirovka qilingan massivi hozircha istisno boʻlib qolmoqda.

Shunga tuzlilishi juda oʻxshash binolar Oʻrta Osiyoning Toxaristondan uzoqda joylashgan boshqa hududlarida ham maʼlum, Toxaristonning oʻzida Qoʻrgʻon taroqli yoʻlak bilan qurilgan yagona bino boʻlib, S. G. Xmelnitskiyning soʻziga koʻra, „klassik „toza", deyarli ideal shaklda" saqlanib kelinmoqda.

Manbalar
--------

1. 1 2 3  Хмельницкий 2000, s. 88 harvnb error: no target: CITEREFХмельницкий2000 (help)
2. ↑  Хмельницкий 1992, s. 30-33 harvnb error: no target: CITEREFХмельницкий1992 (help)

Adabiyotlar
-----------

* Хмельницкий С. Г*. Между Кушанами и Арабами. Архитектура Средней Азии V—VIII вв*. Берлин—Рига: GAMAJUN, 2000 — 288 bet.
* Хмельницкий С. Г*. Между Арабами и Тюрками. Раннеисламская архитектура Средней Азии*. Берлин—Рига: GAMAJUN, 1992 — 344 bet.
**Peptidlar** (yun. peptos — qaynatilgan, oʻta qaynatilgan) — birbiriga amid (peptid) bogʻ bilan bogʻlangan 2 va undan ortiq aminokislotalar qoldigʻidan iborat birikmalar. Tarkibidagi aminokislota qoldigʻining soniga qarab P. dipeptidlar, tripeptidlar, tetrapeptidlar va boshqa deb ataladi. Molekulasida 10 tagacha aminokislota qoldigʻi boʻlgan P. — oligopeptidlar, 10 tadan ortiq aminokislota qoldigʻi tutgan P. — polipeptidlar, massasi 6000 dan yuqori boʻlgan tabiiy polipeptidlar — oqsillar deb ataladi. P. hayvon va oʻsimliklar organizmida oqsillarning parchalanishidan hosil boʻladigan mahsulotlardir. Oʻsimliklar, hayvonlar va mikroorganizmlarda erkin holda uchraydi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Qrim xonligi** (qrim tatarcha: ) - Oltin Oʻrda davlatidan ajralib chiqqan va Qrim yarim orolida joylashgan turkiy davlat (1443—1783). Qrim xonligiga Hoji Garay asos solgan. U oʻzaro urushlardan soʻng badavlat tabaqalar va Buyuk Litva knyazligi yordamida mustaqil tatar davlatini barpo etgan (1443). Poytaxti — Boqchasaroy. Bu davlatga Quyi Dnepr boʻyi ham kirgan. Aholi quyidagi subetnoslarga boʻlingan: dasht (noʻgʻay tatarlari), togʻ oldi (tatlar), janubiy qirgʻoq (yaliboylular). Qrimtatar tilida soʻzlashgan. Islom dinining sunniy mazhabiga eʼtiqod qilishgan. Qrim xonligi aholisining etnik madaniy qiyofasi shakllanishida xazar, qipchoq, noʻgʻay va boshqa turkiy xalqlar bilan birgalikda tub joy aholi (tavrlar, kimmeriylar, alanlar va boshqalar) muhim rol oʻynashgan.

Qrim xonligini Garaylar sulolasi boshqargan. Hoji Garay vafot etgach (1466), uning oʻgʻli Mengli Garay I davrida Qrim xonligi Usmonli turk sultonligining vassaliga aylangan (1475). Moskva ulugʻ knyazi Ivan III Vasilyevich Qrim xonligi bilan Oltin Oʻrda oʻrtasidagi nizolardan foydalanib, Mengli Garay bilan oʻzaro ittifoq tuzgan. Mengli Garay qoʻshini Polsha-Litva qiroli Kazimir IV mulkiga hujum qilib, uni Katta Oʻrda xoni Ahmadga yordam berishdan chalgʻitgan. Keyinchalik Qrim xonligi bilan Rossiya oʻrtasidagi munosabatlar yomonlashgan.

Qrim xonligi 16-asrda kuchayib, Moskva, Tula va boshqa rus shaharlarini bir necha marta qamal qilgan. 1613—50 yillarda 200 mingta rus kishisini asir sifatida Qrimga olib kelgan. 18-asrda Rossiya Qrimni bosib olish uchun Usmonli turklar bilan oʻzaro toʻqnashgan. Kuchuk Qaynarja sulh shartnomasiga koʻra, Qrim xonligi Turkiya vasiyligidan chiqib, Rossiya homiyligiga oʻtgan (1774). Shohin Garay xonlik qilgan davrda Qrim xonligi bosib olinib, uning hududi Rossiya imperiyasi tarkibiga kiritilgan (1783).

Manbalar
--------

Ad..Safargaliyev M.G. Raspad Zolotoy Ordi, Saransk, 1960.

Qahramon Rajabov, Rinat Shigabdinov.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Joʻva** — oshxona anjomi hisoblanadi, u asosan xamirni yoyish uchun moʻljallangan. U silindrsimon yoki vereten shaklida boʻladi.

Tarixi
------

Joʻvaning tarixi uzoq vaqtga borib taqaladi. Etrusklar taxminan 3000 yil oldin tosh joʻvadan foydalanishgan. Dunyoning boshqa mamlakatlarida xamirni yoyish uchun loyli va yogʻochli tsilindrlardan foydalanilgan. XIX asrning oxirida Jon Rid ismli odam oʻrtada yogʻoch silindrli va ikkala tomonida tutqichlari boʻlgan standart zamonaviy joʻvani ixtiro qilgan. Ushbu vositaning asosiy maqsadi xamirni tayyorlashdan oldin yoyishdir.

Tuzilishi
---------

Qoidaga koʻra, joʻvaning materiali qatron boʻlmagan yogʻoch, metall, shisha yoki toshdan tashkil topadi. Odatda joʻva ikki yoki kamdan-kam hollarda bitta tutqichga ega. Nostandart tuzilmadagi joʻva mavjud: ishlatishdan oldin iliq suv quyilgan plastik ichi mavjud.

Matolarni tekislovchi joʻva
---------------------------

Kiyim dazmollari juda uzoq vaqtdan buyon mavjud. M. a. IV asrda Qadimgi Yunonistonda zigʻir matosidan kiyimlarni dumaloq oʻramgaga oʻxshash qayniq metall tayoq yordamida qoʻllanilgan.

Rossiyada matoga joʻva (katok, katalka) oʻralgan va *rubel* bilan tekislangan.

Ommaviy madaniyatda
-------------------

Ommaviy madaniyatda joʻvaning oʻrni — bu, ayniqsa, oilaviy nizolar paytida, hissiy jihatdan gʻazabda boʻlgan uy bekasi qoʻlidagi sovuq qurol ushlagan obyekt. Xotin erini (aytaylik, xiyonat, mastlik uchun) aynan u bilan kaltaklagani haqida haqiqiy holatlar maʼlum; natijada „agar ayolning qoʻlida joʻva boʻlsa, har doim ham pirog boʻlavermaydi" degan gap mavjud.

Galereya
--------

* ikki qo'likki qo'l
* Ikki qo'l bilan aylanadigan (G'arbiy Yevropa)Ikki qo'l bilan aylanadigan (G'arbiy Yevropa)
* bir qo'libir qo'li

Eslatmalar
----------

1. ↑  Баранов Д.А. и др. „Скалка (с. 309—310). Рубель (с. 294)",*. Русская изба. Иллюстрированная энциклопедия*. СПб.: Искусство-СПБ, 2004.
2. ↑  Sm. napr. Pobila muja skalkoy (Orenburgskaya obl. RF, 2022), Byot — znachit lyubit! (Aksuskiy rayon, Kazaxstan, 2017).

Adabiyotlar
-----------

|  |
| --- |
| **Jo'va** haqida Vikipediyaning qardosh loyihalarida koʻproq bilib oling |
|  | Maʼno va tarjimalari Vikilugʻatda |
|  | Media fayllar Vikiomborda |
|  | Taʼlim resurslari Vikiversitetda |
|  | Xabarlar Vikiyangiliklarda |
|  | Iqtibos, maqol va matallar Vikiiqtibosda |
|  | Asarlar matnlari Vikimanbada |
|  | Kitob va darsliklar Vikikitobda |
|
|
|

* Skalki xozyaystvennie // Tovarniy slovar / I. A. Pugachyov (glavniy redaktor). — M.: Gosudarstvennoe izdatelstvo torgovoy literaturi, 1960. — T. VIII. — Stb. 176
**Solidus** (lot. solidus — zich, qattiq), solidus chizigʻi, solidus sirti — biron bir eritma yoki qotishmaning barqaror kristallanishi oxiridagi traning shu eritma yoki krtishma tarkibiga bogʻliqligini ifodalaydigan grafik tasvir. Mas, 87% qoʻrgʻoshin va 13% surmadan iborat suyuq qotishma sovitilsa, qoʻrgʻoshin ham, surma ham bir traning oʻzida (246°da) kristallana boshlab, xuddi shu trada kristallanib boʻladi. Ana shu batamom kristallanib boʻlish nuqtasi (Z nuqta) S. nuqtasi deb ataladi. S. nuqtalarining geometrik oʻrni S. chizigʻi boʻladi (rayemga q.). S. chizigʻidan pastda qotishmalar qattiq holatda boʻladi.

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Qrim qaragʻayi** (lotincha: *Pinus nigra subsp. pallasiana*) — doim yashil daraxt, turlarning pastki turlari qora qaragʻay (Pinus nigra) qaragʻay oilasiga mansub qaragʻay (Pinus) jinsi (Pinaceae).

Tarqatish va ekologiya
----------------------

Oʻsimliklarning diapazoni Qrimni, asosan Yaylaning janubiy yonbagʻirini va Gelendjikning janubidagi togʻ yonbagʻirlaridan maʼlum boʻlgan Kavkazni oʻz ichiga oladi. Qadim zamonlarda Qrim qaragʻayi Qrim togʻlarining deyarli barcha yon bagʻirlari va qirgʻoqlarini dengiz qirgʻogʻigacha qoplagan.

Qrim qaragʻayi 500-600 yil yashaydi.

Ohakli tuproqlarni afzal koʻradi, lekin ezilgan tosh va qumli tuproqlarda ham oʻsadi.

U fotofil va ochiq quyoshli joylarda yaxshi oʻsadi.

 Aylmer Burke Lambert tomonidan *"Pinus jinsining tavsifi"* dan botanika rasmlari (1832)

Botanika tavsifi
----------------

Daraxt 20-30 (45 gacha) m balandlikga ega. Toj keng, piramidal, eski daraxtlarda u tekis, soyabon shaklida. Shoxlari gorizontal, asirlari yuqoriga egilgan.

Poʻstlogʻi qora yoki toʻq jigarrang, yoriqli, chuqur oʻralgan, tanasining yuqori qismi qizgʻish. Yosh kurtaklar sariq-jigarrang, porloq.

Kurtaklar toʻgʻridan-toʻgʻri, bukilmagan tarozi bilan katta. Ignalilar och yashil, juda zich va tikanli, biroz kavisli, uzunligi 8-12 sm, kengligi 1,6-2,1 mm ni taskil etadi.

Qubbalari turgʻun, gorizontal, yolgʻiz yoki bir nechta, jigarrang, yaltiroq, tuxumsimon konussimon shaklda, uzunligi 5-10 sm, diametri 4,5-6 sm. 5-7 mm uzunlikdagi urugʻlar, qora dogʻlar bilan toʻq kulrang yoki deyarli qora; qanoti uzunligi 2,5 sm, kengligi 5-6 mm. 1 kg 42 000 urugʻ bor.

 Qrim qaragʻay oʻrmoni

Xavfsizlik holati
-----------------

2019-yilda Qrim hududida Rossiya Federatsiyasining Qizil kitobidan chiqarib tashlangan. Qrimning Rossiya hukumati tashabbusi bilan rasmiy motivatsiya bilan — yongʻin xavfsizligini taʼminlash, norasmiy — qurilish maydonchalarini kesishga yordam berish.

Manbalar
--------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑
7. ↑
8. ↑  „Приказ Министерства природных ресурсов и экологии Российской Федерации от 20.12.2018 № 678 «О внесении изменения в Перечень (список) объектов растительного мира, занесенных в Красную книгу Российской Федерации (по состоянию на 1 июня 2005 г.)‚ утвержденный приказом Министерства природных ресурсов Российской Федерации от 25.10.2005 № 289»". 27-mart 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 27-mart 2019-yil.
9. ↑  „Крымская сосна выпала из Красной книги // Коммерсантъ, 27.03.2019". 27-mart 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 27-mart 2019-yil.
10. ↑  „Приказ Министерства природных ресурсов и экологии Российской Федерации от 20.12.2018 № 678 «О внесении изменения в Перечень (список) объектов растительного мира, занесенных в Красную книгу Российской Федерации (по состоянию на 1 июня 2005 г.)‚ утвержденный приказом Министерства природных ресурсов Российской Федерации от 25.10.2005 № 289»". 27-mart 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 27-mart 2019-yil.
11. ↑  „Крымская сосна выпала из Красной книги // Коммерсантъ, 27.03.2019". 27-mart 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 27-mart 2019-yil.
Ushak viloyatining Karahalli tumanidagi Frigiya davriga oid tarixiy ko'prik. Ko'prik Banaz oqimi ustidan taxminan 2500 yil oldin qurilgan. Ko‘prikning ikki uchi tog‘ qoyalarining yarmida joylashgan. Uning uzunligi *24 metr*, chuqurligi *17 metr* va kengligi *1,75 metr.* Toshlarning yuzlari qalam bilan o'yilgan va arklarning katta toshlari bir-biriga o'ralgan holda mahkam qisilgan. Tasma g'altak shaklida bo'ladi.

Ko'prik fil oyoqlari deb ataladigan ikkita asosiy jismdan iborat qo'zg'almas qoya ustiga surish texnikasi bilan qurilgan. U nima uchun ishlatilganligi haqida hech qanday ma'lumot  yo'q. Biroq, asosiy toshlardan birining harakati tufayli u keyingi yillarda beton bilan ta'mirlanib, o'ziga xosligini yo'qotdi.

Ko'prik yonida Karahalli elektr stantsiyasi joylashgan. Elektr stantsiyasidan chiqarilgan suv ko'prik tomonidan 17 metr balandlikdan beton kanal orqali quyiladi.

Klandras ko'prigi va uning atrofi mintaqa uchun muhim sayyohlik joyidir.

U 1922-yil 2-sentabrda dushman tomonidan bosib olingan.

Bu erda har yili Clandras festivali o'tkaziladi. Bu festival, shuningdek, "To'qimachilik festivali" sifatida ham tanilgan.