1920-yil oxiriga kelib sobiq Rossiya imperiyasining barcha musulmon hududlarida sovet hokimiyati oʻrnatildi. Faqat istisno kichik Kars viloyati, Turkiyaga koʻchirildi. Shunday qilib, Rossiya imperiyasining barcha musulmon xalqlari 70 yildan ortiq — 1991-yilgacha — uzluksiz ateistik sovet tuzumi hukmronligi ostida boʻlib, hech qanday diniy taʼlimotga oʻzining salbiy munosabatini hech qachon yashirmagan. Faqat Qrim tatarlari va Shimoliy Kavkazning baʼzi togʻli xalqlari Ikkinchi Jahon urushi paytida nemis istilosi ostida boʻlishdi. Ularning ateistik rejimdan tashqarida qolishlari juda qisqa boʻlib chiqdi. Qrim tatarlari Sovet hokimiyatidan 2,5 yil, togʻli xalqlar esa bir necha oy davomida chiqib ketdi. Bundan tashqari, ozod qilingandan soʻng, Qrim tatarlari va ishgʻol ostida boʻlgan alpinistlarning katta qismi SSSRning boshqa hududlariga deportatsiya qilindi. Shunday ekan, barcha musulmon xalqlari rasmiy ateizm sharoitida uch avlodni voyaga yetkazishga muvaffaq boʻldilar.

Sovet hukumati bilan islom oʻrtasidagi munosabatlar toʻrt bosqichdan oʻtdi. Birinchi bosqichda (1917—1928) markaziy sovet hokimiyati musulmon ruhoniylariga toqat qilib, ulardan foydalanib, inqilobni Sharq mamlakatlariga olib chiqishga harakat qildi. Oʻsha paytdayoq musulmon ruhoniylariga nisbatan taʼqiblar joylarda boshlangan edi. Ikkinchi bosqichda (1929-yildan) Sovet hukumati islom bilan (shuningdek, boshqa konfessiyalar bilan) qattiq kurash olib bordi, bu davrda masjidlarning aksariyati vayron qilindi, ruhoniylarning katta qismi qatagʻon qilindi. Uchinchi bosqich (1944—1989) musulmon ruhoniylarini yoʻq qilishning toʻxtatilishi va sovet hokimiyati tomonidan toʻliq nazorat qilinadigan toʻrtta musulmonlar diniy boshqarmasining tashkil etilishi bilan tavsiflanadi. Bu davrda musulmon ruhoniylari (shuningdek, boshqa din vazirlari) yuqori soliqlar toʻlashga, Tinchlik jamgʻarmasiga ixtiyoriy-majburiy badallarni oʻtkazishga majbur boʻldilar. Urushdan keyingi qisqa davrdan soʻng yangi masjidlar qurish va musulmonlar oʻquv yurtlarini ochish taqiqlandi. Xrushchevning dinga qarshi kampaniyasida hukumat ilgari ochilgan masjidlarning bir qismini yopib qoʻydi, SSSRda joylashgan musulmonlarning muqaddas joylariga ziyorat qilishni taqiqladi. Toʻrtinchi bosqich (1989—1991) — musulmonlar diniy idoralarining yemirilishi, hokimiyat tomonidan zulmning zaiflashishi, masjidlarning ommaviy qurilishining boshlanishi, shuningdek, xorijdagi dindoshlar bilan doimiy aloqalar oʻrnatilishi.

Birgalikda yashash davri (1917—1928)
------------------------------------

SSSR mavjudligining dastlabki yillarida (1928-yilgacha) islom, masalan, Rus pravoslav cherkoviga qaraganda yaxshiroq holatda edi. Bu taktik mulohazalar bilan bogʻliq edi — bolsheviklar inqilobni musulmon Sharqi mamlakatlariga eksport qilishga intilishdi. Shuning uchun musulmon hududlarida (ayniqsa, Sovet hokimiyati beqaror boʻlgan Oʻrta Osiyoda) Sovet hokimiyatining dastlabki yillarida baʼzi indulgensiyalarga yoʻl qoʻyildi — mullalarga ovoz berish huquqini berish, shariat sudlari (mayda ishlar boʻyicha), musulmon maktablarini ochish, musulmon jurnallarini chiqarish, hajga ruxsat berildi.

Ateistik davlat va islomning yonma-yon yashashi har doim ham tinch boʻlmagan: 1920-yillarda joylarda dindorlar va musulmon ruhoniylarini taʼqib qilish holatlari boʻlgan. Albatta, dastlabki yillarda Sovet hukumati islom taʼsiriga, xususan, islomga qarshi tashviqotga qarshi kurash olib bordi. Bundan tashqari, 20-yillarda Sovet hukumati muhim madaniy islohot — musulmon xalqlari alifbosini arab yozuvidan lotin alifbosiga oʻtkazishni amalga oshirdi. Musulmon alifbolariga kelsak, romanlashtirish yana bir maqsadni koʻzlagan — islom taʼsirini va islom olami bilan madaniy aloqalarni yoʻq qilishga hissa qoʻshish. Yozuvning grafik asosini almashtirish yozuvning „diniy tashviqot vositasidan ijtimoiy taraqqiyot quroliga" aylanishi sifatida taqdim etildi. 1926-yil 1-martda Lotin alifbosi Kavkaz togʻli xalqlari uchun majburiy boʻldi. Shimoliy Kavkaz musulmon ruhoniylari lotinlashtirishga qarshi chiqdilar. Bunga javoban Sovet hokimiyati ruhoniylarni millatchilikda, aksilinqilobiy intilishlarda va dindorlarning his-tuygʻulari bilan oʻynashda aybladi.

Sovet hokimiyatining dastlabki yillarida islomga qarshi kurash jarayonida islohotchi-jadid musulmonlari („inqilobiy mullalar", „taraqqiyparvar ruhoniylar" deb ataladigan) va „konservativ ruhoniylar" oʻrtasidagi qarama-qarshiliklardan faol foydalanildi. Sovet hukumati musulmon ruhoniylari (xususan, Musulmonlarning alohida Boshqird diniy boshqarmasi) oʻrtasida boʻlinishni saqlab, musulmon jamoasini boʻlishga harakat qildi.

Urushdan oldingi davrda Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonda musulmon ruhoniylarining nufuzli birlashmalarini tuzishning imkoni boʻlmadi. 1920-yillarda MMDB (musulmonlar markaziy diniy boshqarmasi) SSSRdagi barcha musulmonlarning maʼnaviy markaziga aylanishga harakat qildi va buning uchun Oʻrta Osiyoda musulmon tuzilmalarini tashkil etishga harakat qildi. 1927-yildan boshlab Samarqand, Qoʻqon, Andijon, Namangan, Margʻalon, Koʻhna Buxoro, Xiva va Qirgʻizistonda musulmonlarning maʼnaviyat idoralari (asosan Ufa muftiyati huzurida tashkil etilgan) faoliyat koʻrsatdi. 1926-yilda Turkmanistonga Markaziy maʼnaviyat idorasi vakili yuboriladi. 1926-yil qurultoyidan soʻng butun Oʻzbekiston musulmonlarining maʼnaviy boshqaruvini tashkil etishga harakat qilindi. Biroq, bu urinishlarning barchasi muvaffaqiyatsizlikka uchradi — urushdan oldingi davrda Oʻrta Osiyo ruhoniylarini birlashtirishning iloji boʻlmadi.

1920-yillarda sovet musulmonlarining bir maʼnaviy markaz atrofida birlashishi OGPUning Sharqiy boʻlimi tufayli amalga oshmadi, u "sharqiy respublikalar maʼnaviyat idoralarini Musulmonlar markaziy diniy boshqarmasidan muxtoriyat qilish uchun harakatni tashkil qildi. Ushbu siyosat natijasida MMDB Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston departamentlari ustidan nazoratni yoʻqotdi. 1928-yilda Sovet Qozogʻiston MMDB yurisdiktsiyasidan chiqdi.

Ozarbayjon SSRda masjidlarni yopish kampaniyasi boʻlib oʻtdi. 1928-yil dekabridan 1929-yil fevraligacha respublikada 461 ta masjid (shundan 213 tasi fevralda) yopildi. Ayrim masjid binolari buzib tashlangan. Masalan, 1928-yil kuzida Shamaxida 16 ta masjiddan 13 tasi buzib tashlandi, ularning materiallaridan teatr binosi qurilishi uchun foydalanildi. Ozarbayjonda masjidlarning buzilishi ruhoniylar va dindorlarning qarshiliklariga sabab boʻldi. Oqibatda rasmiylar yon berib, kampaniyani vaqtincha toʻxtatishga majbur boʻldi. 1929-yil iyun oyida Ozarbayjon Kompartiyasi Markaziy Komiteti Prezidiumi mahalliy partiya organlariga musodara qilingan masjidlarning kamida 50 foizini dindorlarga qaytarishni tavsiya qildi (aslida deyarli barcha masjidlar qaytarilishi kerak edi). 1928-yil 20-avgustda Ozarbayjon SSR Kompartiyasi Markaziy Komiteti Prezidiumi Sovet Ozarbayjoni hududidagi barcha diniy maktablarni yopish toʻgʻrisida qaror qabul qildi.

1929-yilda ommaviy kollektivlashtirish boshlandi va u bilan birga dindorlarni ommaviy taʼqib qilish boshlandi.

SSSRda islom 1940-yillarning oxiri — 1980-yillarning oʻrtalarida
----------------------------------------------------------------

Urushdan keyingi davrda diniy tashkilotlar (rasman davlatdan mustaqil) sovet hokimiyatiga toʻliq boʻysunishlari shart edi. Diniy tashkilotlar (Rus pravoslav cherkovi bundan mustasno) Diniy kultlar kengashi tomonidan nazorat qilingan. Uning mahalliy komissarlari har qanday vazirni roʻyxatga olish kultidan mahrum qilish huquqiga ega edi, bu xizmatni taqiqlashni anglatadi. 1965-yilda Din ishlari boʻyicha kengash Rus pravoslav cherkovi ishlari boʻyicha kengash bilan Din ishlari boʻyicha kengashga birlashtirildi. Biroq, Komissarlarning huquqlari bir xil boʻlib qoldi.

SSSRda hududiy asosda musulmonlarning toʻrtta diniy boshqarmasi tashkil etildi: Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston musulmonlari diniy boshqarmasi, Shimoliy Kavkaz musulmonlari diniy boshqarmasi va Zaqafqaziya musulmonlari diniy boshqarmasi va SSSRning Yevropa qismi va Sibir musulmonlar diniy boshqarmasi (1948-yilda musulmonlar markaziy diniy boshqarmasi negizida tashkil etilgan).

Barcha toʻrtta maʼnaviyat boʻlimining rahbariyati Sovet hokimiyatining doimiy nazorati ostida edi. Demak, SSSRning Yevropa qismi va Sibir musulmonlari diniy boshqarmasi boshligʻi Sh.Xiyaletdinov (u bu lavozimni 1951—1974-yillarda egallagan):

1. Oyiga ikki marta oʻz idorasi faoliyati toʻgʻrisida hisobotlar bilan Diniy kultlar boʻyicha vakolatli kengashga tashrif buyurish;
2. Vakildan idoradagi barcha tayinlashlar uchun ruxsat soʻrash;
3. Ufadan tashqarida har qanday sayohat qilish uchun ruxsat oling.

Ayrim masjidlar qayta ochildi. 1930-yillarning boshlariga nisbatan ularning soni juda oz edi. 1946-yil 1-yanvar holatiga koʻra SSSRda rasman bor-yoʻgʻi 135 ta masjid bor edi. Bu sovet musulmonlarining koʻpchiligi istiqomat qiladigan Markaziy Osiyo va Qozogʻistonda ochilgan pravoslav cherkovlari sonidan ham kam edi. Biroq 1946—1949-yillarda rasmiy faoliyat yuritayotgan masjidlar soni sezilarli darajada oshdi. 1949-yil bahorida Din ishlari boʻyicha kengash maʼlumotlariga koʻra, SSSRda allaqachon 415 ta masjid faoliyat koʻrsatgan. Musulmon boʻlmagan hududlarda ham masjidlar ochildi. Shunday qilib, 1947-yilda Chikcha qishlogʻida (Tyumen viloyati) mintaqada birinchi roʻyxatga olingan masjid ochildi. Biroq, koʻpincha imonlilarning iltimoslari rad etildi. Masalan, urushdan keyingi yillarda Leningrad musulmonlari Novo-Volkovskoye qabristonining tatar qismida juma namozini oʻqishga majbur boʻlishdi, chunki hukumat uzoq vaqt davomida Leningradda jamoat masjidi ochish haqidagi iltimoslarini qondirishdan bosh tortdi.

Ayrim musulmon hududlarida urushdan keyingi davrda roʻyxatga olingan masjidlar soni 1941-yilga nisbatan deyarli oʻzgarmagan. Masalan, Boshqird ASSR(Avtonom sobiq sovet Respublikasi)da masjidlar soni quyidagicha edi:

* 1941-yil — 12;
* 1955-yil — 23.

Urushdan keyingi birinchi yillarda musulmon ruhoniylari harbiy maqsadlarda ham, mamlakatni tiklash uchun ham xayr-ehson yigʻishni davom ettirdilar. Masalan, G. Z. Rasulev 1945-yil uysiz bolalarga yordam berish uchun 8000 rubl toʻplagan. Oldin safdagi askarlarga va bolalarga yordam berish uchun mablagʻ yigʻish SSSRning turli hududlaridan kelgan musulmonlar tomonidan amalga oshirilgan. Toʻplamlarning maqsadlari juda boshqacha edi. Masalan, 1945-yilning toʻrtinchi choragida faqat Oʻzbekiston SSR musulmonlari tomonidan 120342,67 rubl yigʻilgan:

1. Mudofaa jamgʻarmasiga — 13 400 rubl;
2. Qizil Armiyaning oila aʼzolariga yordam berish uchun — 21354 rubl;
3. Tank ustun fondiga — 68 799,67 rubl;
4. Demobilizatsiya qilingan Qizil Armiya askarlari uchun uchrashuvlar tashkil qilish uchun — 16 789 rubl.

Rasmiy ravishda, barcha diniy tuzilmalarning xayriya ishlari bilan shugʻullanishini taqiqlovchi 1929-yilgi Farmon kuchga kirdi. Ammo urushdan keyingi birinchi yillarda u koʻpincha buzilgan. SSSR musulmonlari ruhoniylari sovet rahbarlariga sodiqliklarini izhor etishda davom etdilar. Mullalar I. V. Stalin va boshqa sovet rahbarlari sogʻligʻi uchun omma oldida duolar oʻqigan holatlar boʻlgan. Shunday qilib, Boshqird Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasida masjidlardagi bayram marosimlari Stalin uchun „uchlik takbir" va Sovet rahbariyati uchun „takbir" ni oʻz ichiga oladi.

SSSR koʻmagida 1945—1946-yillarda Eronning shimoli-sharqida Sovet Ittifoqi tarafdori boʻlgan Ozarbayjon Demokratik Respublikasi va Mahobod Respublikasi tuzildi. Biroq, 1946-yilda Sovet qoʻshinlari Eronni tark etdi va ikkala respublika ham tugatildi. Shunga koʻra, tashqi siyosatda ruhoniylarga yon berish zarurati yoʻqoldi.

1940—1950-yillar boshidan sovet hokimiyatining diniy tashkilotlarga munosabati yomon tomonga oʻzgardi va roʻyxatga olingan masjidlar soni kamaydi. 1952-yilga kelib SSSRda roʻyxatga olingan 351 ta masjid saqlanib qolgan. 1940—1950-yillar boshida yopilgan masjidlar (1930-yillardagi kabi) dunyoviy binolarga aylantirildi. Masalan, Penza viloyatida tatar aholi punktlarida 1950—1952-yillarda Din ishlari boʻyicha kengashning roziligi bilan 7 ta masjid yopilgan, ulardan 5 tasi (maktab, klublar, oʻrmonlarni muhofaza qilish stansiyasi uchun) oʻzgartirilgan.

Masjidlar va ruhoniylarning haddan tashqari soliqqa tortilishi yana yopilish uchun qoʻllanilgan va baʼzida bunga Din ishlari boʻyicha mahalliy Kengash komissarlari yordam bergan. Masalan, Belorussiya SSRda, 1947-yil 19-noyabrda Kengash komissari Kondraty Ulasevich yigʻilishda Minsk musulmon jamoasi (204 kishi) haqida gapirdi: „Men uni tarqatib yuborish uchun zamin tayyorlayapman". Bu jamoa masjididan 1947-yilda 1168 rubl, mulladan 2838 rubl soliq solingan. Natijada, 1949-yilda mulla va Minsk jamoasining raisi isteʼfoga chiqdi, shundan soʻng hokimiyat oʻsha yili masjid binosini flotga yordam berish boʻyicha ixtiyoriy sheriklikka topshirdi. (1949-yil noyabrda Iosif Stalinga 163 imzo bilan dindorlarning xati bilan murojaat qilinadi, lekin bu binoning qaytarilishiga olib kelmadi). 1962-yilda Minsk masjidi binosi (oʻsha paytda qayta qurilgan) buzib tashlandi.

Xrushchevning dinga qarshi kampaniyasi masjidlar sonining qisqarishiga olib keldi, lekin koʻp emas. 1965-yilga kelib SSSRda 305 ta masjid roʻyxatga olingan.

1950-yillarning oxiri va 1980-yillarning boshlarida sovet hokimiyatining masjidlarga munosabati boshqacha edi. Yirik shaharlardagi baʼzi masjidlar musulmon ittifoqdosh mamlakatlar delegatsiyalari uchun (zavod va maktablar bilan bir qatorda) „mehmon marshrutlari"ning majburiy punktlari sifatida foydalanilgan. Ushbu masjidlarga tashrif buyurgan xorijliklar SSSRda vijdon erkinligi mavjudligiga ishonch hosil qilishlari kerak edi. Sovet hokimiyati maʼnaviyat idoralariga bu masjidlarni tartibli saqlashni buyurdi. Chet elliklarga koʻrsatish uchun moʻljallangan ushbu masjidlar orasida Ufadagi Birinchi jamoat masjidi (1960-yildan 1994-yilgacha ushbu shaharda millionlar uchun faoliyat koʻrsatgan yagona masjid) bor edi.

Chet elliklar tashrif buyurishi uchun moʻljallanmagan aholi punktlarida masjidlar turli bahonalar bilan, yaʼni kerakli miqdordagi dindorlarning yoʻqligi (kamida 20 kishi kerak edi), binoning eskirganligi oqibatida yopilishi mumkin edi. Shunday qilib, 1960-yilda Ufadagi qabristondagi masjidning ikkinchi qavati yonib ketdi va qabriston komendanti oʻt qoʻyganini tan oldi (u jinoiy javobgarlikka tortilmagan). Hokimiyat dindorlarga masjidni qayta tiklashni man qildi. 1965-yilda Gundburovo qishlogʻida (Yanaul tumani) binoning texnik holati bahonasida yopildi va tanlangan bino darhol kutubxona sifatida foydalanishga tavsiya etildi.

1989-yilgacha rasmiy roʻyxatga olingan masjidlar soni bir xil darajada — butun SSSR uchun taxminan 400—500 tani tashkil etdi. Aholisi musulmon boʻlgan respublikalar uchun quyidagi maʼlumotlar mavjud:

* Ozarbayjon SSR — 29 ta masjid roʻyxatga olingan (1963);
* Tojikiston SSR — 18 ta masjid roʻyxatga olingan (1966);
* Tatar ASSR — 11 ta masjid roʻyxatga olingan (1963);
* Turkmaniston SSR — 39 ta masjid roʻyxatga olingan (1963);
* Oʻzbekiston SSR — 89 ta masjid (1980).

Urushdan keyingi SSSRda masjidlarning umumiy soni urushdan oldingi soniga nisbatan juda kam edi. Musulmon ruhoniylarining hokimiyati pasaydi. Tarixchi Imanutdin Sulaevning yozishicha, 1970—1980-yillarda Dogʻistonning ayrim viloyatlari va aholi punktlarida dindorlar salmogʻi bir necha foizni tashkil etgan va mullalar avvalgidek soʻzsiz hokimiyatga ega boʻlmay qolgan.

Ikkinchi Jahon urushi SSSRda ruhoniylar va dindorlar sonining koʻpayishiga olib keldi — Sovet Ittifoqiga sezilarli aholiga ega yangi hududlarning qoʻshilishi tufayli. Biroq, sovet islomiga (masalan, Rus pravoslav cherkovidan farqli oʻlaroq) bu omil taʼsir qilmadi, chunki yangi hududlarda musulmonlar deyarli yoʻq edi. Sovet islomi uchun ijobiy omil SSSRning aksariyat xalqlariga nisbatan islomga eʼtiqod qilgan xalqlarning (tojiklar, oʻzbeklar, tatarlar, turkmanlar va boshqalar) tabiiy oʻsish surʼatlarining ancha yuqoriligi edi. SSSR musulmon xalqlarining umumiy 1959—1979-yillarda soni 24,4 million kishidan 43,4 million kishiga koʻpaydi, yaʼni 20 yil ichida deyarli ikki baravar koʻpaydi.

1981-yil sentabr oyida SKP(sovet kommunistik partiyasi) Markaziy Komiteti "Dushmanning „islom omili" dan SSSRga dushmanlik maqsadlarida foydalanishga urinishlariga qarshi kurashish chora-tadbirlari toʻgʻrisida" qaror qabul qildi, 1983-yil aprel oyida „Mafkuraviy izolyatsiya qilish chora-tadbirlari toʻgʻrisida" gi qaror bilan toʻldirildi. Shunga qaramay, 1980-yillarning boshidan boshlab SSSRda islom dinining tiklanishi, musulmon ruhoniylari sonining koʻpayishi kuzatildi. Shunday qilib, 1980—1984-yillarda musulmonlar soni 525 kishiga koʻpaydi.

Urushdan keyingi davrda Sovet hukumati bir qator majburiy koʻchirishlarni amalga oshirdi. Biroq, urushdan keyingi davrda musulmonlarning birorta ham katta (bir vaqtning oʻzida 10 mingdan ortiq koʻchirilgan) deportatsiyasi boʻlmagan. Xususan, Oʻrta Osiyoda urushdan keyingi birgina musulmon deportatsiyasi boʻlgan. SSSR Vazirlar Kengashining 1950-yil 11-yanvardagi 135-26ss qarori bilan Tojikiston SSRdan Kokchetav viloyatiga „sobiq Basmachi" 2795 kishi miqdorida oilalar bilan koʻchirildi. Bosmachilarning bu koʻchirilishi Oʻrta Osiyoning boshqa respublikalariga taʼsir koʻrsatmadi. Buni 1953-yil 1-yanvar holatiga koʻra 2747 ta „bosmachi" roʻyxatga olingani (shundan 12 nafari hibsga olingan) koʻrsatadi. Sovet hokimiyati tomonidan roʻyxatga olingan Oʻrta Osiyo musulmonlarining boshqa toifalari yoʻq edi.

Islomga nisbatan davlat siyosatining yumshashi va musulmonlar maʼnaviyat idoralarining qulashi (1989—1991)
----------------------------------------------------------------------------------------------------------

SSSRdagi qayta qurish dastlab sovet musulmonlarining pozitsiyasini oʻzgartirmadi. KPSS MK Siyosiy byurosining 1986-yil 18-avgustdagi „Islom taʼsiriga qarshi kurashni kuchaytirish toʻgʻrisida"gi qarorida ateistik ishlarni kuchaytirish zarurligi koʻrsatilgan.

Davlat va islomga nisbatan burilish nuqtasi 1989-yil boʻldi. Shu yilning dekabr oyida bir vaqtning oʻzida ikkita yubiley — Rossiyaning Yevropa qismi va Sibir musulmonlari diniy boshqarmasining 200 yilligi va Volga va Ural boʻylari aholisi tomonidan islom dinini qabuli nishonlandi. Ushbu voqealarni nishonlash Sovet musulmonlari va davlat oʻrtasidagi munosabatlarni yaxshilashda Rossiya suvga choʻmishining 1000 yilligini nishonlash bilan bir xil rol oʻynadi. Yubileylar sharafiga 50 ming nusxa Qur’on va boshqa diniy adabiyotlarni chiqarishga ruxsat berildi, bayramlar Ufa, Qozon, Leningrad va Moskvada oʻtkazildi, ularga davlatdan 70 dan ortiq xorijiy mehmonlar tashrif buyurishdi.

1990-yil iyun oyida SSSRning Yevropa qismi va Sibir musulmonlari diniy boshqarmasining 5-qurultoyi boʻlib oʻtdi, Turkiya va Saudiya Arabistoni maʼmuriyatga 1 million dollar va 1 million nusxa Qurʼon sovgʻa qildi. Ushbu qurultoyda davlat fondlariga, birinchi navbatda, „Tinchlik fondi"ga ajratmalarni rad etishga qaror qilindi. Sovet hokimiyati qurultoy oʻtkazilishini qoʻllab-quvvatladi. Xususan, uning ishtirokchilarini oziq-ovqat bilan taʼminlash choralari koʻrildi. Boshqird Muxtor Sovet Sotsialistik Respublikasi Vazirlar Kengashining 1990-yil 24-maydagi buyrugʻi bilan qurultoy ishtirokchilari uchun „ovqatlanishni tashkil etish maqsadida" Umumiy ovqatlanish boshqarmasi „mol goʻshti va qoʻy goʻshti isteʼmolini 2 tonnaga oshirdi, iyun oyida esa 0,5 tonnaga".

1990-yilda Saudiya Arabistoniga 750 nafar sovet ziyoratchisi yuborilgan.

Hukmron sovet rejimiga muxolifat diniy omildan SKP va Mixail Gorbachevga qarshi kurash vositasi sifatida foydalangan. Avvalo, muxolifat pravoslav ruhoniylarini oʻziga jalb qilishga intildi, ammo boshqa konfessiyalarning vazirlariga ham baʼzi imtiyozlar berildi. Asosiy raqib Boris Yeltsin 1991-yil 10-iyulda Kreml Kongresslar saroyida oʻz inauguratsiyasida pravoslav ruhoniysi, ravvin va mullani birinchi qatorga qoʻyishni koʻrsatdi.

1990—1991-yillarda joylarda diniy tashkilotlardan shoʻrolar davrida olib qoʻyilgan mol-mulkni qaytarish jarayoni sodir boʻldi. Boshqird SSR Oliy Kengashining 1990-yil 24-oktabrdagi qarori bilan SSSR va Sibirning Yevropa qismi musulmonlari diniy boshqarmasi Ufa, Tukaev koʻchasi 50 manzilidagi binoni qaytarib oldi. Boshqird Muxtor Sovet Sotsialistik Respublikasi Oliy Kengashi Prezidiumining 1991-yil 11-apreldagi farmoni bilan oʻsha yilning 16-aprel kuni respublikada „Musulmonlarning Ramazon hayiti" kuni deb eʼlon qilingan. (bu ish kuni, lekin ishchilar tushuntirish bilan bu bayramda oʻz mablagʻlari hisobidan taʼtil olishlari mumkin).

1989—1991-yillar SSSRda turli konfessiyalarning diniy jamoalarini ommaviy roʻyxatga olish davriga aylandi. Bu davrda ilgari noqonuniy ravishda mavjud boʻlgan koʻplab musulmon jamoalari roʻyxatdan oʻtishga muvaffaq boʻldi. Natijada 1989—1991-yillarda qonuniy faoliyat yuritayotgan musulmon jamoalari soni sezilarli darajada oshgan. 1986-yil 1-yanvar holatiga koʻra Tatar ASSRda atigi 18 ta rasmiy musulmon masjidlari va namozxonalari faoliyat koʻrsatgan boʻlsa, 1990-yilda bu respublikada 154 ta musulmon diniy birlashmalari mavjud edi.

1989—1991-yillarda SSSRga chet eldan musulmon adabiyoti oqimi kirib keldi. Musulmonlar diniy idoralari ustidan davlat nazorati keskin zaiflashdi. Masjidlarning ommaviy ochilishi boshlandi. Sovet davlat fondlariga ixtiyoriy-majburiy toʻlovlar toʻxtatilganligi sababli ruhoniylarning moliyaviy ahvoli yaxshilandi. Xorijdagi dindoshlar bilan aloqa tiklandi, musulmonlarning bayramlarida ommaviy yurishlarga ruxsat berildi. Masalan, Ozarbayjonda 1991-yildan boshlab Ashura bayramini ommaviy ravishda nishonlashga ruxsat berilgan.

Davlat nazoratining zaiflashishi SSSRda roʻyxatga olingan islom ruhoniylari oʻrtasida boʻlinishlarga olib keldi. SSSR musulmonlarining toʻrtta diniy boshqarmasidan ikkitasi 1989—1991-yillarda qulagan. Birinchisi Oʻrta Osiyo musulmonlari diniy boshqarmasi edi. 1989-yil 4-fevralda Oʻzbekiston va Tojikiston SSR musulmonlari yetakchilari va ilohiyotshunoslari toʻdasi Oʻzbekiston rahbari Islom Karimovning roziligi bilan Shamsiddin Boboxonovni SADUM raisi lavozimidan chetlashtirishga muvaffaq boʻldi. SADUM 1991-yilda beshta mustaqil muftiylikka: Qirgʻiziston, Qozogʻiston, Turkmaniston, Tojikiston va Oʻzbekistonga boʻlingan holda Movaraunnahr musulmonlari diniy idorasiga aylantirildi.

1989-yilda Shimoliy Kavkaz musulmonlari diniy boshqarmasi quladi. Birinchidan, 1989-yil may oyida muxolifatchi Dogʻiston dinshunoslari toʻdasi Shimoliy Kavkaz musulmonlari diniy boshqarmasi raisi Balkar Mahmud Gekkievni ishdan boʻshatdi. 1989-yil davomida Shimoliy Kavkaz musulmonlari diniy boshqarmasidan ikkita muftiy — Kabardino-Balkariya va Chechen-Ingushetiya diniy boshqarmalari ajralib chiqdi. Bundan tashqari, 1991-yilda Chechenistonda general Joxar Dudayev harbiy toʻntarish amalga oshirdi. Chechenistondagi musulmon ruhoniylarining salmoqli qismi Dudayevni qoʻllab-quvvatlamadi. 1991-yil 14-oktabrda Checheniston Respublikasi Imomlar kengashi Dudayev islom markaziga qarshi chiqqan Magomed-Rashid Arsunukaevni muftiy va Checheniston musulmonlari diniy boshqarmasi boshligʻi etib sayladi.

SSSRning Yevropa qismi va Sibir musulmonlari diniy boshqarmasi 1989-1991-yillarda haligacha boʻlinishni boshdan kechirmagan. Biroq, hatto bu davrda ham ruhiy etakchilarning oʻzlarini ajratishga urinishlari boʻlgan. Bunga 1991-yil yanvar oyida chet ellik homiylar bilan muzokaralar olib borish va mahalliy hokimiyat organlari bilan shartnomalar tuzish huquqini olgan muxtoriyatlar boʻlimining tashkil etilishi yordam berdi. 1991-yilning noyabrida Abdul-Vahed Niyozov ommaviy ravishda Moskva imom-muxtasibi Ravil Gʻaynutdinni lavozimidan chetlashtirishga harakat qildi va bu urinish muvaffaqiyatsizlikka uchragach, Gʻaynutdin muxoliflaridan Rossiya Islom madaniyati markazini tuzdi.

Zaqafqaziya musulmonlari diniy boshqarmasi 1989-1990-yillarda Boku, Sumgait va Togʻli Qorabogʻda musulmon ozarbayjonlar va musulmon boʻlmaganlar (asosan armanlar) oʻrtasidagi qurolli toʻqnashuvlar tufayli ogʻir ahvolga tushib qoldi. Zaqafqaziya musulmonlari diniy boshqarmasi raisi Ollohshukur Poshozoda sovet tuzumiga qarshi chiqqan va hokimiyatning xatti-harakatlariga norozilik bildirib, hatto SSSR Oliy Kengashi deputatligidan ham voz kechgan yagona musulmon yetakchisiga aylandi.

SSSRda islomiy partiyalar 1990—1991-yillarda paydo boʻlgan. Ulardan birinchisi Islom Uygʻonish partiyasi (shuningdek, Sovet Ittifoqidagi birinchi sof diniy partiya boʻlgan) boʻlib, uni tuzish toʻgʻrisidagi qaror 1990-yil 9-iyunda SSSR musulmon jamiyatlarining Astraxanda boʻlib oʻtgan qurultoyida qabul qilingan. Bu partiya Tojikistonda alohida muvaffaqiyatlarga erishdi. Musulmonlarning rasmiy diniy idoralari rahbarlari unga salbiy munosabatda boʻlishdi. Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston musulmonlari diniy boshqarmasining yangi raisi Muhammad Yusuf maqola eʼlon qilib, unda partiyani firk tuzishda, yaʼni musulmonlardan alohida guruh tuzishda aybladi. Musulmonlarning boshqa maʼnaviy idoralari rahbarlari uni qoʻllab-quvvatladilar. Dogʻistonning rasmiy ruhoniylari 1990-yil sentabr oyida ushbu partiyaga qarshi muvozanat sifatida Islom Demokratik partiyasini tuzdilar.

Oʻzbekiston SSR hukumati Islom Uygʻonish partiyasiga salbiy munosabatda boʻldi va 1991-yil yanvar oyida uning Oʻzbekistonda yacheykasini yaratishga urinishlarni toʻxtatdi. 1991-yil noyabrida Namangandagi namoyishchilar Prezident Islom Karimovdan Oʻzbekistonni Islom respublikasi deb eʼlon qilishni talab qildilar.

1991-yilda Toshkentda yashagan amerikalik tarixchi Adib Xolid SSSR parchalanishiga Islomning Markaziy Osiyodagi har qanday taʼsirini inkor etadi. Xolidning soʻzlariga koʻra, Toshkentda koʻp boʻlgan boshqa mamlakatlardan kelgan musulmon talabalar bilan mahalliy oʻzbeklar oʻrtasida hech qanday tushunish yoʻq edi va Markaziy Osiyodagi „kundalik islom" mutlaqo siyosatdan tashqari edi.

Manbalar
--------

1. ↑  *Bochkaryova A. S. Yemtil Z. Ya. Xotina Yu. V.* Sozdanie natsionalnoy pismennosti kak faktor sovetizatsii Severnogo Kavkaza (k istorii adigskoy intelligensii) // Politematicheskiy setevoy elektronniy nauchniy jurnal Kubanskogo gosudarstvennogo agrarnogo universiteta. — 2015. — № 111. — S. 1541.
2. ↑  *Sulaev I. X.* Musulmanskoe duxovenstvo Dagestana i vlast: istoriya vzaimootnosheniy (1917—1991). Avtoreferat diss… doktora istoricheskix nauk. — Maxachkala: B.i. 2010. — S. 39.
3. 1 2  *Yemtil Z. Ya.* Opit vzaimodeystviya sovetskoy vlasti i musulmanskogo duxovenstva Severnogo Kavkaza v kulturno-prosvetitelskoy sfere v nachale 20-x gg. XX v. (po materialam adigskix narodov) // Politematicheskiy setevoy elektronniy nauchniy jurnal Kubanskogo gosudarstvennogo agrarnogo universiteta. — 2017. — № 7 (131).
4. 1 2 3 4  *Guseva Yu. N.* Mrachnoe exo „Dela TsDUM": „Tsep Korana" i repressii protiv musulmanskoy eliti v SSSR (1940 god) // Noviy istoricheskiy vestnik. — 2017. — № 2 (52). — S. 93.
5. ↑  *Guseva Yu. N.* Mrachnoe exo „Dela TsDUM": „Tsep Korana" i repressii protiv musulmanskoy eliti v SSSR (1940 god) // Noviy istoricheskiy vestnik. — 2017. — № 2 (52). — S. 94 — 95.
6. ↑  *Guseva Yu. N.* Mrachnoe exo „Dela TsDUM": „Tsep Korana" i repressii protiv musulmanskoy eliti v SSSR (1940 god) // Noviy istoricheskiy vestnik. — 2017. — № 2 (52). — S. 94 — 95.
7. ↑  *Guseva Yu. N.* Mrachnoe exo „Dela TsDUM": „Tsep Korana" i repressii protiv musulmanskoy eliti v SSSR (1940 god) // Noviy istoricheskiy vestnik. — 2017. — № 2 (52). — S. 95.
8. 1 2  *Baberovski Y.* Vrag est vezde. Stalinizm na Kavkaze. — M.: ROSSPEN; Fond „Prezidentskiy sentr B. N. Yelsina", 2010. — S. 578.
9. ↑  *Baberovski Y.* Vrag est vezde. Stalinizm na Kavkaze. — M.: ROSSPEN; Fond „Prezidentskiy sentr B. N. Yelsina", 2010. — S. 584.
10. ↑  *Baberovski Y.* Vrag est vezde. Stalinizm na Kavkaze. — M.: ROSSPEN; Fond „Prezidentskiy sentr B. N. Yelsina", 2010. — S. 577.
11. ↑  *Yunusova A. B.* Islam v Bashkortostane. — Ufa: Ufimskiy poligrafkombinat, 1999. — S. 247.
12. 1 2  *Kubanova F. M.* Sovetskiy period istorii islama v Rossii // Nauchnie problemi gumanitarnix issledovaniy. — 2008. — № 13. — S. 59.
13. ↑  Islam na krayu sveta. Istoriya islama v Zapadnoy Sibiri. — T.1. Istochniki i istoriografiya. — Tyumen: Koleso, 2007. — S. 326.
14. ↑  *Bekkin R.* Istoriya tataro-musulmanskoy obщini sovetskogo Petrograda-Leningrada (1917—1991 gg.) po materialam gosudarstvennix i chastnix fotoarxivov // Gosudarstvo, religiya, serkov v Rossii i za rubejom. — 2016. — № 4. — S. 133—136.
15. ↑  *Bekkin R.* Istoriya tataro-musulmanskoy obщini sovetskogo Petrograda-Leningrada (1917—1991 gg.) po materialam gosudarstvennix i chastnix fotoarxivov // Gosudarstvo, religiya, serkov v Rossii i za rubejom. — 2016. — № 4. — S. 133—136.
16. ↑  Islam i musulmane Yujnogo Urala v istoriko-pravovom prostranstve Rossii: Sbornik zakonodatelnix aktov, postanovleniy i rasporyajeniy sentralnix i regionalnix organov vlasti i upravleniya XX—XXI vekax / Avtor-sostavitel A. B. Yunusova. Arxeograf Yu. M. Absalyamov. — Ufa: GUP RB UPK, 2009. — S. 294.
17. ↑  *Axmadullin V. A.* Patrioticheskaya deyatelnost duxovnix upravleniy musulman v godi Velikoy Otechestvennoy voyni. — M.: Islamskaya kniga, 2015. — S. 54.
18. ↑  *Axmadullin V. A.* Patrioticheskaya deyatelnost duxovnix upravleniy musulman v godi Velikoy Otechestvennoy voyni. — M.: Islamskaya kniga, 2015. — S. 54 — 55.
19. ↑  *Axmadullin V. A.* Patrioticheskaya deyatelnost duxovnix upravleniy musulman v godi Velikoy Otechestvennoy voyni. — M.: Islamskaya kniga, 2015. — S. 55.
20. ↑  *Axmadullin V. A.* Patrioticheskaya deyatelnost duxovnix upravleniy musulman v godi Velikoy Otechestvennoy voyni. — M.: Islamskaya kniga, 2015. — S. 58 — 59.
21. ↑  *Yunusova A. B.* Islam v Bashkortostane. — Ufa: Ufimskiy poligrafkombinat, 1999. — S. 226.
22. ↑  *Korolyov A. A.* Vlast i islam v SSSR v poslevoenniy period (po materiala Penzenskogo regiona) // Vestnik Tomskogo gosudarstvennogo universiteta. — 2007. — № 303. — S. 87.
23. 1 2  *Monzul V. Yu.* Polojenie musulmanskix obщin v BSSR v 1944—1960 godax (po dokumentam Natsionalnogo arxiva Respubliki Belarus) // Arxіvi і spravavodstva. — 2018. — № 2. — S. 84.
24. ↑  *Monzul V. Yu.* Polojenie musulmanskix obщin v BSSR v 1944—1960 godax (po dokumentam Natsionalnogo arxiva Respubliki Belarus) // Arxіvi і spravavodstva. — 2018. — № 2. — S. 84 — 85.
25. ↑  *Kanapatskaya Z. I.* Polojenie tatar-musulman v Belarusi v XX — nach. XXI v.: natsionalno-religioznoe vozrojdenie // Kultura mira sredi religiy: dokladi Mejdunarodnoy nauchnoy konferensii (Minsk, 30-noyabrya 2015 g.) / Kulturnoe predstavitelstvo Posolstva Islamskoy Respubliki Iran v Respublike Belarus, Belorusskiy gosudarstvenniy universitet kulturi i iskusstv [i dr.]. — Minsk, 2016. — S. 102—103.
26. ↑  *Kanapatskaya Z. I.* Polojenie tatar-musulman v Belarusi v XX — nach. XXI v.: natsionalno-religioznoe vozrojdenie // Kultura mira sredi religiy: dokladi Mejdunarodnoy nauchnoy konferensii (Minsk, 30-noyabrya 2015 g.) / Kulturnoe predstavitelstvo Posolstva Islamskoy Respubliki Iran v Respublike Belarus, Belorusskiy gosudarstvenniy universitet kulturi i iskusstv [i dr.]. — Minsk, 2016. — S. 103.
27. ↑  *Silantev R. A.* Musulmanskaya diplomatiya v Rossii: istoriya i sovremennost. — M.: Rema, 2009. — S. 166.
28. ↑  *Yunusova A. B.* Islam v Bashkortostane. — Ufa: Ufimskiy poligrafkombinat, 1999. — S. 255.
29. ↑  *Yunusova A. B.* Islam v Bashkortostane. — Ufa: Ufimskiy poligrafkombinat, 1999. — S. 251—253.
30. ↑  *Yunusova A. B.* Islam v Bashkortostane. — Ufa: Ufimskiy poligrafkombinat, 1999. — S. 254.
31. 1 2 3  *Yunusova A. B.* Islam v Bashkortostane. — Ufa: Ufimskiy poligrafkombinat, 1999. — S. 258.
32. ↑  *Axmadullin V. A.* Otdel mejdunarodnix svyazey musulmanskix organizatsiy SSSR v strukture Soveta po delam religioznix kultov: opit sozdaniya i normativnie osnovi deyatelnosti // Islamovedenie. — 2016. — T. 7. — № 2 (28). — S. 36 — 37.
33. ↑  *Inoyatova D. M.*Stanovlenie i razvitie etnopolitiki v sovremennom Uzbekistane // Vestnik Omskogo universiteta. Seriya „Istoricheskie nauki". — 2014. — № 1 (1). — S. 55.
34. ↑  *Sulaev I. X.* Musulmanskoe duxovenstvo Dagestana i vlast: istoriya vzaimootnosheniy (1917—1991). Avtoreferat diss… doktora istoricheskix nauk. — Maxachkala: B.i. 2010. — S. 8.
35. ↑  *Benigsen A.* Musulmane v SSSR. — Paris: YMCA-PRESS, 1983. — S. 6.
36. ↑  Korolyova L. A. Korolyov A. A. Gosudarstvo i islam v SSSR: iz opita vzaimootnosheniy
37. ↑  *Yunusova A. B.* Islam v Bashkortostane. — Ufa: Ufimskiy poligrafkombinat, 1999. — S. 276.
38. ↑  *Berdinskix V. A. Berdinskix I. V. Veremev V. I.* Sistema spesposeleniy v Sovetskom Soyuza 1930—1950-x godov. — M.: Politicheskaya ensiklopediya, 2017. — S. 169.
39. ↑  *Berdinskix V. A. Berdinskix I. V. Veremev V. I.* Sistema spesposeleniy v Sovetskom Soyuza 1930—1950-x godov. — M.: Politicheskaya ensiklopediya, 2017. — S. 184.
40. 1 2  *Yunusova A. B.* Islam v Bashkortostane. — Ufa: Ufimskiy poligrafkombinat, 1999. — S. 277.
41. ↑  *Sosnovskix Ye. G.* Transformatsiya gosudarstvenno-konfessionalnix otnosheniy v 1985—1997 gg. (na materialax Chelyabinskoy oblasti). Dissertatsiya na soiskanie uchyonoy stepeni kandidata istoricheskix nauk. — Chelyabinsk, 2014. — S. 181.
42. ↑  *Sosnovskix Ye. G.* Transformatsiya gosudarstvenno-konfessionalnix otnosheniy v 1985—1997 gg. (na materialax Chelyabinskoy oblasti). Dissertatsiya na soiskanie uchyonoy stepeni kandidata istoricheskix nauk. — Chelyabinsk, 2014. — S. 181—182.
43. ↑  *Sosnovskix Ye. G.* Transformatsiya gosudarstvenno-konfessionalnix otnosheniy v 1985—1997 gg. (na materialax Chelyabinskoy oblasti). Dissertatsiya na soiskanie uchyonoy stepeni kandidata istoricheskix nauk. — Chelyabinsk, 2014. — S. 181—182.
44. ↑  *Sosnovskix Ye. G.* Transformatsiya gosudarstvenno-konfessionalnix otnosheniy v 1985—1997 gg. (na materialax Chelyabinskoy oblasti). Dissertatsiya na soiskanie uchyonoy stepeni kandidata istoricheskix nauk. — Chelyabinsk, 2014. — S. 193—194.
45. ↑  *Sosnovskix Ye. G.* Transformatsiya gosudarstvenno-konfessionalnix otnosheniy v 1985—1997 gg. (na materialax Chelyabinskoy oblasti). Dissertatsiya na soiskanie uchyonoy stepeni kandidata istoricheskix nauk. — Chelyabinsk, 2014. — S. 194—195.
46. ↑  Islam i musulmane Yujnogo Urala v istoriko-pravovom prostranstve Rossii: Sbornik zakonodatelnix aktov, postanovleniy i rasporyajeniy sentralnix i regionalnix organov vlasti i upravleniya XX—XXI vekax / Avtor-sostavitel A. B. Yunusova. Arxeograf Yu. M. Absalyamov. — Ufa: GUP RB UPK, 2009. — S. 333.
47. ↑  *Sosnovskix Ye. G.* Transformatsiya gosudarstvenno-konfessionalnix otnosheniy v 1985—1997 gg. (na materialax Chelyabinskoy oblasti). Dissertatsiya na soiskanie uchyonoy stepeni kandidata istoricheskix nauk. — Chelyabinsk, 2014. — S. 196.
48. ↑  *Kolton T.* Yelsin. — M.: KoLibri, 2013. — S. 242.
49. ↑  Islam i musulmane Yujnogo Urala v istoriko-pravovom prostranstve Rossii: Sbornik zakonodatelnix aktov, postanovleniy i rasporyajeniy sentralnix i regionalnix organov vlasti i upravleniya XX—XXI vekax / Avtor-sostavitel A. B. Yunusova. Arxeograf Yu. M. Absalyamov. — Ufa: GUP RB UPK, 2009. — S. 334.
50. ↑  Fasixova M Musulmanskie religioznie organizatsii v RT v 1960—1980-e godi // Islam v sovetskom i postsovetskom prostranstve: istoriya i metodologicheskie aspekti issledovaniya. Materiali Vserossiyskoy konferensii „Islam v sovetskom i postsovetskom prostranstve: formi vijivaniya i bitovaniya", Kazan, may 2003 g. Sostavitel i redaktor R. M. Muxametshin. — Kazan: Institut istorii Akademii nauk Respubliki Tatarstan, 2004. — S. 86, 89.
51. ↑  *Baldji B.* Sudbi shiizma v postsovetskom Azerbaydjane // Rossiya i musulmanskiy mir. — 2006. — № 7. — S. 93.
52. 1 2 3  *Silantev R. A.* Новейшая история ислама в России. — M.: Eksmo, 2007.
53. ↑  *Beloglazov A. V.* Vliyanie islama na politicheskie protsessi v Tsentralnoy Azii: uchebnoe posobie. — Kazan: Izdatelstvo Kazanskogo universiteta, 2013. — S. 123.
54. ↑  *Silantev R. A.* Musulmanskaya diplomatiya v Rossii: istoriya i sovremennost. — M.: Rema, 2009. — S. 193—194.
55. ↑  *Silantev R. A.* Musulmanskaya diplomatiya v Rossii: istoriya i sovremennost. — M.: Rema, 2009. — S. 233—234.
56. 1 2  *Silantev R. A.* Musulmanskaya diplomatiya v Rossii: istoriya i sovremennost. — M.: Rema, 2009. — S. 197.
57. ↑  *Silantev R. A.* Musulmanskaya diplomatiya v Rossii: istoriya i sovremennost. — M.: Rema, 2009. — S. 250.
58. 1 2  *Silantev R. A.* Musulmanskaya diplomatiya v Rossii: istoriya i sovremennost. — M.: Rema, 2009. — S. 253.
59. ↑  *Silantev R. A.* Musulmanskaya diplomatiya v Rossii: istoriya i sovremennost. — M.: Rema, 2009. — S. 254.
60. ↑  *Xalid A.* Islam posle kommunizma: Religiya i politika v Tsentralnoy Azii / Per.s angl. A. B. Bogdanovoy. — M.: Novoe literaturnoe obozrenie, 2010. — S. 244.
61. ↑  *Xalid A.* Islam posle kommunizma: Religiya i politika v Tsentralnoy Azii / Per.s angl. A. B. Bogdanovoy. — M.: Novoe literaturnoe obozrenie, 2010. — S. 207.
62. ↑  *Xalid A.* Islam posle kommunizma: Religiya i politika v Tsentralnoy Azii / Per.s angl. A. B. Bogdanovoy. — M.: Novoe literaturnoe obozrenie, 2010. — S. 154—155.