Yapon falsafasi- bilim sifatida
-------------------------------

Koʻpgina yapon faylasuflari biluvchi va maʼlum oʻrtasidagi munosabatni biluvchining ongida mavjud boʻlgan va undan tashqarida turgan maʼlum oʻrtasidagi tafovutni qamrab oluvchi koʻprik emas, balki ular oʻrtasidagi interaktiv birikma deb hisoblashadi. Shunday qilib, yapon faylasufi haqiqatdan ajralib turish orqali tushunishga emas, balki uning ichida ishlash orqali uni tushunishga harakat qiladigan shaxs sifatida koʻrib chiqiladi. Boshqacha qilib aytganda, yapon faylasufining loyihasi shaxssiz ajralishdan koʻra koʻproq shaxsiy ishtirokni oʻz ichiga oladi. Anʼanaviy yapon falsafasi va zamonaviy Gʻarb falsafasi oʻrtasidagi urgʻu farqi yaponiyaliklar uchun birinchi marta oʻz mamlakatlariga XIX asr oʻrtalarida toʻliq kuch bilan kiritilganda aniq boʻldi.falsafa. G‘arb falsafasini G‘arb madaniyatining boshqa jihatlari bilan bir qatorda o‘zlashtirmoqchi bo‘lgan yapon modernizatsiyasi arxitektorlari bu sohaga fonetik talaffuz qilinadigan xorijiy atama sifatida qarash o‘rniga, o‘zining yaponcha nomini berishni xohlashdi.

Donolikning falsafiy tuygʻusini (-sophy) egallash uchun ular klassik Sharqiy Osiyo anʼanalaridan, yaʼni tetsudan ehtimoliy nomzodni tanladilar. Biroq, neologizmning boshqa qismi, yaʼni gaku uchun ularning tanlovi koʻproq provokatsion edi. Bu soʻz ham klassik nasl-nasabga ega edi: u oʻrganishni anglatadi, ayniqsa matn yoki insoniy modeldan (yaʼni, asosiy matn yoki shaxsiy ustadan) keyin oʻzini modellashtirish maʼnosida. Ehtimol, bundan ham muhimroq boʻlsa-da, oʻsha paytda gaku atamasi yangi tashkil etilgan Gʻarb uslubidagi universitetlarda fanlar uchun neologizmlarda mashhur boʻlib, nemis Wissenschaft uchun ekvivalent sifatida ishlaydi. Shunday qilib, u koʻrsatdi -biologiya yoki geologiya kabi sohalarning ology qoʻshimchasi, shuningdek, tarix yoki adabiyotshunoslik kabi gumanistik „fanlar" (Wissenschaften). Ushbu nomenklatura protokoliga koʻra, Gʻarb falsafasi Yaponiyada tetsugaku qoʻshma soʻzi bilan atala boshlandi va akademik faylasuflar tetsugakusha, yaʼni "donolik Wissenschaftida qatnashuvchilar "deb ataldilar (hali ham shunday) .

Eng muhimi shundaki, tanlangan yorliq tetsujin, „dono odamlar" kabi anʼanaviy atama emas edi. Tetsujin kabi soʻz faylasufning asl yunoncha „donolikni sevuvchi" maʼnosiga tetsugakushadan koʻra koʻproq yaqinlashgan boʻlishi mumkin, bu esa „donolik olimi" ga oʻxshash narsani anglatadi. Natijada, tetsujin faylasufning, yaʼni Buddalar yoʻli, Buddalar yoʻli kabi anʼanaviy yoʻllardan (dō yoki michi) birida mahoratga ega boʻlgan donishmandning zamonaviy yaponcha tuygʻusini yaxshiroq anglatadi, deyishimiz mumkin. Konfutsiy olim donishmandlari, (Shinto) kami yoʻli, yoki hatto xattotlik, choy marosimi, kulolchilik, rasm chizish, gullarni bezash yoki har qanday jang sanʼati kabi anʼanaviy sanʼat yoʻllaridan biri. (Anʼanaviy Yaponiyada dono usta uchun turli atamalar ishlatilgan; qulaylik uchun ushbu maqolada tetsujin butun dunyoda paydo boʻladi.)

Aslida, yangi tetsugakusha atamasini yaratib, oʻzlarining anʼanalaridan allaqachon mavjud boʻlgan atamaga asoslanish oʻrniga, yaponlar tushunishning ikkita turi va falsafalashning ikkita shakli oʻrtasidagi farqni aniqladilar. Bilishlarning bir turi tashqi hodisalarni aks ettirish maqsadida shaxsiy taʼsirni oʻchirib qoʻyadigan ilmiy („ilmiy") boʻlinishga intiladi, chunki ular inson fikridan mustaqil ravishda mavjud. Bunday tushunish Wissenshaftenning maqsadi — akademiyada falsafa bilan bir qatorda koʻpgina boʻlimlarni belgilaydigan empirik fanlar, adabiy tanqid, tarix va ijtimoiy fanlar.
Tushunishning boshqa turlari shaxsan voqelik bilan shugʻullanadigan, oʻzini va voqelikni birgalikda izchil va uygʻun bir butunlikka aylantiradiganlarni tavsiflaydi. Shuni taʼkidlash kerakki, anʼanaviy yapon tushunchasi shunchaki mahorat yoki nou-xaudan ustundir. Konfutsiycha donishmand yoki mohir xattot boʻlish shunchaki texnikani yaxshi bilish emas (Gʻarbda mantiqchi boʻlishdan koʻra sillogizmni qanday qurishni bilish hamdir).
Dastlabki mashgʻulotlarda qatʼiy tartib-intizomga ega boʻlishsa-da, faylasuflarning bilimdon oilasi aʼzolari oxir-oqibatda bor narsaga ijodiy javob berish uchun qatʼiy shablonlar va rejimlardan tashqariga chiqadilar. Qachonki, tushunish ustun boʻlsa, biluvchi va taniqli kishi oddiy kashfiyot emas, balki yangilik harakatida hamkorlik qiladi. Yaponiya nuqtai nazaridan, ularning faylasuf sifatidagi amaliyotidaTetsugakusha geologlarning loyni qanday tushunishiga oʻxshaydi, tetsujin esa usta kulollarning loyni qanday tushunishiga oʻxshaydi. Geolog bilimdon va loy oʻrtasida tashqi aloqani oʻrnatish uchun ilmiy bilimlarni (geologiyani) oladi, ularning har biri oldindan bilimga ega va asosan bilim tomonidan oʻzgarmaydi (Wissenschaft odatda tavsifga asoslanadi). Aksincha, kulol haqidagi bilim interfaol loyiha (kulolchilik mahorati) sifatida loy bilan, tomonidan va bilan ifodalanadi. Loy ham, kulolning „tanasi" ham donolik harakatida oʻzgaradi. Tetsugakusha uchun falsafa faylasufning voqelik bilan aloqasini bogʻlaydi; tetsujin uchun, boshqa tomondan, falsafa faylasuf va voqelikning bir-biri bilan maqsadli ravishda shugʻullanishi va bir-birini oʻzgartirishi yoʻlidir. Tetsugakusha falsafasi uchun oʻzini oʻzi dunyo bilan bogʻlash uchun yaratadigan aloqadir; chunki tetsujin falsafasi oʻz va dunyo oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliqlik natijasida yaratilgan mahsulotdir. Bu farq Genri Bergsonning „Metafizikaga kirish" kitobining dastlabki sahifalarida bilishning ikkita usuli sifatida tavsiflagan narsaga oʻxshashdir: ob’ektni „atrofida harakat qilish", unga kirishdan farqli oʻlaroq (Bergson 1955, 21)

Manbalar
--------

Stenford falsafa ensiklopediyasi