Shanxayning silueti Bunddan tomosha qilish uchun xorijiy va mahalliy sayyohlarni oʻziga jalb qiladi
 1920-yillardagi Kuling plakati, Kuling shahri, Lu togʻi, Jiujiang (Xitoy)
**Xitoyda turizm** Xitoy iqtisodiyotining muhim qismiga aylanib borayotgan rivojlanayotgan sanoatdir. Soʻnggi bir necha oʻn yilliklar davomida Xitoyda islohot va ochiqlik boshlanganidan beri turizm tezligi oshdi. Yangi boy oʻrta sinfning paydo boʻlishi va Xitoy hukumati tomonidan harakatlanishga qoʻyilgan cheklovlarning yumshatilishi ham ushbu sayohat oqimini kuchaytirmoqda. Xitoy dunyodagi eng yirik sayyohlik bozorlaridan biriga aylandi. Euromonitor International maʼlumotlariga koʻra, yaqin atrofdagi Osiyo mamlakatlaridagi iqtisodiy oʻsish va yuqori daromadlar Xitoyga 2030-yilga borib dunyoning birinchi raqamli sayyohlik yoʻnalishi boʻlishiga yordam beradi.

Xitoy 2022-yilda sayohat va turizmning YaIMga qo‘shgan hissasi bo‘yicha dunyoda ikkinchi (814,1 milliard dollar), sayohat va turizmning bandlikka qo‘shgan hissasi bo‘yicha dunyoda birinchi o‘rinni egalladi (2014-yilda 66 million 86 ming ish o‘rni). Toʻgʻridan-toʻgʻri, bilvosita va qoʻzgʻatilgan taʼsirga asoslangan turizm 2013-yilda Xitoy yalpi ichki mahsulotining 9,3 foizini tashkil qildi. 2017-yilda Xitoyning sayohat va turizm sektorining umumiy hissasi YaIMning 11 foizini tashkil etdi. 2018-yilda ichki turizm sektori mamlakat yalpi ichki mahsulotiga qariyb 1,47 trillion dollar hissa qo‘shdi.

2012-yildan beri Xitoydan kelgan sayyohlar xalqaro sayyohlik boʻyicha dunyoda eng koʻp mablagʻ sarflab, dunyo boʻylab sayohat qilish boʻyicha yetakchilik qilmoqda. 2016-yilda jahon xalqaro turizm xarajatlarining 21 foizi yoki 261 milliard dollari shu davlat hissasiga to‘g‘ri keldi. (Eʼtibor bering, statistikada Gonkong va Makao, shuningdek, Tayvanning maxsus maʼmuriy hududlaridan qilingan sayohatlar kiradi; 2017-yilda bular „chet elga" sayohatlarning 69,5 millionini tashkil etdi). 2018-yil holatiga koʻra, xitoyliklarning atigi 7 foizi pasportga ega edi, shuning uchun Buyuk Britaniya xabarlariga koʻra, „keyingi oʻsish potentsiali hayratlanarli" kechgan.

Tarixi
------

 Taqiqlangan shahar ichidagi sayyohlar, Pekin
1949—1974-yillarda Xalq Respublikasi hamma uchun yopiq edi. 1970-yillarning oxirida, Den Syaopin chet el valyutasidan daromad olish vositasi sifatida turizmni faol ravishda rivojlantirishga qaror qilganida, Xitoy turizm sanoatini rivojlantira boshladi. 2018-yilda Xitoy mehmonxona sanoatida 2500 ta yangi mehmonxona loyihasidan iborat katta quvur liniyasi mavjud edi.

 Puhuitang daryosi ustida Nanxi koʻchasidagi koʻprik
 Nankindagi chiroqlar festivali
Mahalliy hamda xalqaro aviatashuvlar va boshqa turistik transport vositalarining koʻpayishi sayohatni yanada qulaylashtirdi. 1980-yillarning oʻrtalariga kelib xorijlik mehmonlar uchun 250 dan ortiq shahar va mamlakatlar ochildi. Sayohatchilarga 100 ta joyga tashrif buyurish uchun faqat amaldagi vizalar yoki yashash ruxsatnomalari kerak edi, qolgan joylar jamoat xavfsizligi boʻlimlaridan sayohat ruxsatnomalarini talab qilgan. 1985-yilda Xitoyga 1,4 millionga yaqin xorijlik tashrif buyurdi va mamlakat turizmdan 1,3 milliard dollarga yaqin daromad oldi.

2015-yilda Xitoy yiliga 56,9 million xalqaro sayyoh bilan Fransiya, AQSh va Ispaniyadan keyin dunyoda eng koʻp tashrif buyuradigan toʻrtinchi mamlakatga aylandi. 2017-yilda turizm yalpi ichki mahsulotga 11,04 foizini tashkil etuvchi 8,77 trillion yuan (1,45 trillion AQSh dollari)ga yaqin hissa qo‘shdi va 28,25 million kishini to‘g‘ridan-to‘g‘ri hamda bilvosita ish bilan taʼminladi. 139,48 million kiruvchi sayohat va besh milliard ichki sayohatlar amalga oshirildi.

Kiruvchi sayohatlar
-------------------

 Sayyohlik qayiqlari Shanxay daryosi boʻylab sayyohlikdan keladigan daromadning atigi bir qismini taʼminlaydi
Xitoy 1970-yillarning oxirida Deng Syaopin tashabbusi bilan amalga oshirilgan islohoti va dunyoga ochilishi ortidan asosiy sayyohlik maskaniga aylandi. 1978-yilda mamlakat 230 000 nafarga yaqin xalqaro chet ellik sayyohlarni qabul qildi, buning asosiy sababi hukumatning mamlakatga kim tashrif buyurishi va kimga sayohat uchun ruxsat berilmasligini qattiq cheklovlar bilan belgilab qoʻyganligi edi.

2016-yildagi maʼlumotlar shuni koʻrsatdiki, chet ellik mehmonlarning aksariyati Osiyo davlatlaridan kelgan, Janubiy Koreya aholisi esa Xitoyga tashrif buyurish soni boʻyicha asosiy manba hisoblanadi. Kelgan sayyohlar sonining 81,06 millioni Gonkongdan, 23,5 millioni Makaodan va 5,73 millioni Tayvandan kelgan sayyohlar hisoblanadi. Xuddi shu yili Xitoyga tashrif buyurgan xorijliklar soni 28,15 million nafarni tashkil etdi.

Xuddi shu yili mamlakatda tunda tunab qolish uchun tashrif buyuruvchilar 2015-yilning shu davriga nisbatan 4,2 foizga oshib, 59,27 million kishini tashkil etdi (shundan 60 foizdan ortigʻi Gonkong, Makao va Tayvandan kelgan).

Mehmonlar statistikasi
----------------------

Xitoyga tashrif buyuruvchilarning aksariyati quyidagi yashash joylari yoki millatiga mansub mamlakatlardan edi:

| Mamlakat/Hudud | 2018 | 2017 | 2016 | 2015 | 2014 | 2013 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Gonkong | Decrease 79,370,000 |  Decrease 79,800,000 |   81,060,000 |   79,448,100 |  Decrease 76,131,700 |  Decrease 76,884,600 |
|  Makao |  25,150,000 |   24,650,000 |   23,500,000 |   22,888,200 |  Decrease 20,639,900 |  Decrease 20,740,300 |
|  Tayvan |  6,140,000 |   5,870,000 |   5,730,000 |   5,498,600 |   5,365,900 |  Decrease 5,162,500 |
|  Janubiy Koreya |  4,193,000 | Decrease 3,863,800 |   4,775,300 |   4,444,400 |   4,181,700 |  Decrease 3,969,000 |
|  Yaponiya |  2,691,000 |  2,683,000 |   2,588,990 |  Decrease 2,497,700 |  Decrease 2,717,600 |  Decrease 2,877,500 |
|  AQSh |  2,485,000 |  2,312,900 |   2,249,600 |  Decrease 2,085,800 |   2,093,200 |  Decrease 2,085,300 |
|  Rossiya |  2,415,000 |  2,356,800 |   1,976,600 |  Decrease 1,582,300 |  Decrease 2,045,800 |  Decrease 2,186,300 |
|  Vyetnam | — | — | — |   2,160,800 |   1,709,400 |   1,365,400 |
|  Mongoliya |  1,916,000 |  1,864,500 |   1,581,200 |  Decrease 1,014,100 |   1,082,700 |   1,050,000 |
|  Malayziya |  1,291,000 |  1,233,200 |   1,165,400 |  Decrease 1,075,500 |  Decrease 1,129,400 |  Decrease 1,206,500 |
|  Filippin |  1,205,000 |  1,168,500 |   1,135,100 |   1,004,000 |  Decrease 967,900 |   996,700 |
|  Pokiston | — | — |  Decrease 949,000 |   1,141,500 |  Decrease 1,113,100 |   1,151,700 |
|  Singapur |  978,000 |  941,200 |   924,600 |  Decrease 905,300 |   971,400 |  Decrease 966,600 |
|  Hindiston |  864,000 |  822,000 |   799,700 |   730,500 |   710,000 |   677,000 |
|  Kanada |  850,000 |  806,000 |   741,300 |   679,800 |  Decrease 667,100 |  Decrease 684,200 |
|  Tailand |  833,000 |  776,700 |   753,500 |   641,500 |  Decrease 613,000 |   651,700 |
|  Avstraliya |  752,000 |  734,300 |   675,100 |  Decrease 637,300 |  Decrease 672,000 |  Decrease 723,000 |
| Jami (Gonkong, Makao va Tayvan bundan mustasno) |  30,543,000 |   29,165,300 |   28,150,120 |  Decrease 25,985,400 |   26,361,000 |  Decrease 26,290,000 |

Tili
----

Xitoychaning baʼzi bir turlari Xitoyda deyarli universal boʻlib, standart shakl sifatida mandarin va boshqa koʻplab turlar ham qoʻllaniladi; Kanton va Shanxay kabi baʼzi turlarida oʻn millionlab so‘zlashuvchilar bor.

*The Daily Telegraph* tomonidan 2017-yilda yakunlangan tadqiqotga koʻra, Xitoyda odamlarning 1 foizdan kamrogʻi (taxminan 10 million) ingliz tilida gaplashadi.

Turistik diqqatga sazovor joylar reytingi
-----------------------------------------

Turistik diqqatga sazovor joylar reytingi (xitoycha: 旅游景区质量等级) — Xitoy rasmiylari tomonidan attraksionlarning xavfsizligi, sanitariya va transport sifatini aniqlash uchun foydalaniladigan reyting tizimi. U besh toifaga boʻlinadi, bularA (yoki 1A, eng past daraja), AA (2A), AAA (3A), AAAA (4A) va AAAAA (5A, eng yuqori daraja)dir.

Toifalar, boshqa omillar qatorida, saytning ahamiyati, transport, sayohatlar, shuningdek, xavfsizlik va sanitariya bilan bogʻliq masalalar asosida beriladi. Tizim 1999-yilda tashkil etilgan va 2004-yilda kengaytirilgan (AAAA toifasi kiritilganda). Reytinglar Xitoy milliy turizm maʼmuriyati (CNTA) tomonidan boshqariladi va „Turistik diqqatga sazovor joylarning toifalari va reyting standarti" kodiga asoslangan.

| Reytinglar | muqobil | Daraja | Miqdori |
| --- | --- | --- | --- |
| A | 1A | eng past | 130 |
| AA | 2A |  | 927 |
| AAA | 3A |  | 521 |
| AAAA | 4A |  | 785 (2006-yil) |
| AAAAA | 5A | eng yuqori | 279 (2020-yil) |

Diqqatga sazovor joylar
-----------------------

### Mashhur qadimiy poytaxtlar

  

* Sian, Shensi
* Nankin, Szyansu
* Loyan, Xenan
* Xuchang, Xenan
* Xanchjou, Chjetszyan
* Chjenchjou, Xenan
* Anyang, Xenan
* Kayfin, Xenan

### Mashhur tarixiy shaharlar va eski shaharlar

 Grand Canal anʼanaviy uslubdagi sayohat kemasi
 Pingyao, Shansi
 Lijiang, Yunnan shahridagi Nakhi *dongjing* musiqachilari
 Shanxaydagi Old City God ibodatxonasi
 „Sharqning Venetsiyasi" Suzhou shahridagi sayyohlik qayiqlari
* Kuling shahri, Szyansi
* Chunsin
* Guanchjou, Guandun
* Chengde, Xebey
* Zhengding, Xebey
* Jingziguan, Xenan
* Uxan, Xubey
* Fenghuang, Xunan
* Huai’an, Szyansu
* Luzhi, Szyansu
* Suchjou, Szyansu
* Tongli, Szyansu
* Yangzhou, Szyansu
* Zhenjiang, Szyansu
* Zhouzhuang, Szyansu
* Shenyan, Lyaonin
* Hancheng, Shensi
* Szinan, Shandun
* Qufu, Shandun
* Shanxay & Zhujiajiao
* Pingyao, Shansi
* Chendu, Sichuan
* Huanglongxi, Sichuan
* Lizhuang, Sichuan
* Tyatszin
* Dali, Yunnan
* Jianshui, Yunnan
* Lijiang, Yunnan
* Nanxun, Chjetszyan
* Wuzhen, Chjetszyan
* Xitang, Chjetszyan

Mashhur diqqatga sazovor joylari
--------------------------------

 Koʻplab sayyohlar Buyuk Xitoy devorining ayrim qismlariga, jumladan, Juyongguandagi boʻlimga tashrif buyurishadi
 Siandagi Terrakota armiyasi
 Taqiqlangan shahardagi Supreme Harmony zali
 Yozgi saroydagi xayrixohlik va uzoq umr koʻrish zalidagi haykallar
 Bund qorongʻuda, Shanxay
* Lu togʻi, Jiujiang, Szyansi (togʻli Lu milliy bogʻi deb ham ataladi)
* Changbay togʻlari — noyob Sibir yoʻlbarslari yashaydigan muhim qoʻriqxona
* Xitoyning Buyuk kanali
* Buyuk Xitoy devori
* Ipak yoʻli, mashhur qadimiy savdo yoʻli boʻylab joylashgan tashlandiq shaharlar
* Xuanshan, Anxoy
* Jiuxua togʻi, Anxoy
* Tyanchju togʻi, Anxoy
* Taqiqlangan shahar, Pekin — bir vaqtlar „Xitoy imperator olami"ning markazi boʻlgan va omma uchun taqiqlangan — endi hamma uchun ochiq
* Yozgi saroy, Pekin
* Osmon ibodatxonasi, Pekin
* Dazu tosh oʻymakorligi, Chunsin
* Uch daralar, Chunsin va Xubey
* Gulangyu oroli, Fujian
* Mogao gʻorlari, Dunxuan, Gansu eski Ipak yoʻlidagi 1000 yillik sunʼiy gʻorlar Xitoyning buddist merosini oʻz ichiga oladi
* Kuling shahri, Jiujiang, Xitoyning janubidagi yevropalik koʻchmanchilar uchun sobiq yozgi kurort boʻlgan Lu togʻining tepasida joylashgan
* Li daryosi, Guangsi, u yerga Xitoy oʻrami rasmlarida chizilgan qiyshaygan choʻqqilarni koʻrish uchun qayiqda sayohat qilinadi
* Caohai koʻli, Guychjou, bu yerda Xitoyning turli xil qushlar dunyosini koʻrish uchun sayoz koʻl boʻylab sayr qilish imkoni bor
* Xarbin xalqaro muz va qor haykallari festivali, Xarbin, Xeylunszyan, bu yerda kamalak yoritgichi bilan haqiqiy oʻlchamdagi muz qal’alaridan ajoyib qorli stolgacha boʻlgan ekstravagant va gʻalati haykallarni koʻrish mumkin
* Yabuli togʻ-changʻi kurorti, Xeylunszyan, mamlakatdagi eng yirik changʻi kurorti boʻlib, u yerda koʻplab xitoyliklar changʻi uchub, dam olishadi
* Xenan, Loyan yaqinida joylashgan Longmen Grottoes — buddist haykalchalari va relyeflarining paradi
* Vudang togʻlari, Xubey
* Eski Yalu koʻprigi, Dandong, Lyaonin — Shimoliy Koreyaga olib boradigan yarim vayron qilingan koʻprik, Koreya urushining muhim yodgorligi
* Terrakota armiyasi, Sian, Shensi, sobiq qadimiy poytaxt, bu yerda 2200 yoshli haqiqiy askarlar Xitoyning birinchi imperatori qabrini qoʻriqlaydi
* Konfutsiy saroyi, Qufu, Shandun — buyuk donishmand urugʻining saksonga yaqin avlodlari yashaydigan joy
* Tay togʻi (yoki *Tay Shan*), Shandun — ibodatxonalar va pavilyonlar joylashgan muqaddas choʻqqi
* Bund, Shanxay — Shanxay osmonoʻpar binolari bilan yonma-yon joylashgan mustamlaka meʼmorchiligining Huangpu daryosi boʻylab joylashgan manzili
* Shansidagi Xen togʻidagi ibodatxona
* Yungang Grottoes, Datong yaqinida, Shansi — mashhur buddist manzili
* Jiuzhaigou vodiysi, Sichuan
* Leshan Gigant Budda, Sichuan — dunyodagi eng katta oʻyilgan Budda
* Emei togʻi, Sichuan
* Qingcheng togʻi, Sichuan
* Potala saroyi, Lxasa, Tibet — dastlab qirol Songtsän Gampo tomonidan 637-yilda kelini Tan sulolasi malikasi Venchengni kutib olish uchun qurilgan saroy
* Xishuangbanna Dai avtonom prefekturasi, Yunnan — Xitoyning eng noyob, kam xalqi — Day xalqi yashaydigan manzil
* Sihu koʻli, Xanchjou, Chjetszyan

Sanya Bayda quyosh botishi, Hainan

Turistik resurslar
------------------

Xitoydagi turistik resurslarni uchta asosiy guruhga boʻlish mumkin: tabiati chiroyli joylar, tarixiy hamda madaniy joylar va xalq urf-odatlari saqlanib qolgan joylar. Xitoyda 55 ta Jahon merosi obyektlari mavjud boʻlib, Xitoy bu boʻyicha 58 ta obyekti boʻlgan Italiyadan keyin dunyoda ikkinchi oʻrinda turadi.

* Yunnan, Yuanyang okrugining  guruch maydonlariYunnan, Yuanyang okrugining guruch maydonlari
* Emei tog'i, SichuanEmei tog'i, Sichuan
* Chjan jia jie Chjan jia jie
* Beauties Wearing Flowers,  Zhou Fang rasmi, VIII asr*Beauties Wearing Flowers*, Zhou Fang rasmi, VIII asr
* Lugu ko‘li, YunnanLugu ko‘li, Yunnan

Turistik xizmatlar
------------------

At right, an Asian woman holding a Norwegian flag with some writing on the bottom leads a group of casually dressed younger men and women, many wearing aviator sunglassesA guide leads a group of Norwegian tourists to the Temple of Heaven in Beijing
Xitoyning transport infratuzilmasining jadal rivojlanishi mahalliy va xorijlik sayyohlar uchun keng koʻlamli sayohatlarni taʼminlaydi. Xitoy boʻylab koʻplab mehmonxonalar va restoranlar barcha darajadagi talablarni qondirish uchun qurilgan, taʼmirlangan yoki kengaytirilgan, jumladan, ular besh yoki olti yulduzli reytingga ham ega.

Xitoy xalqaro sayyohlik agentliklarini tartibga soldi. 2003-yil 12-iyunda Xitoy Milliy turizm boshqarmasi va Savdo vazirligi birgalikda chet eldan moliyalashtiriladigan yoki toʻliq chet elga tegishli sayyohlik agentliklarini tashkil etish toʻgʻrisida vaqtinchalik nizomni chiqargan.

Manbalar
--------

1. ↑  „China will be the world's most visited country by 2030" (en). *the Guardian* (6-noyabr 2018-yil). Qaraldi: 5-oktabr 2021-yil.
2. ↑  „News Article | World Travel & Tourism Council (WTTC)" (en-GB). *wttc.org*. Qaraldi: 18-oktabr 2022-yil.
3. 1 2  „Is China attracting foreign visitors?".
4. 1 2  „The Tourism & Hotel Industry in China - Growth, Trends and Forecasts (2018-2023) - ResearchAndMarkets.com" (en). *www.businesswire.com* (27-sentabr 2018-yil). Qaraldi: 5-oktabr 2021-yil.
5. ↑  *ltd.* „Hospitality Industry in China - Growth, Trends, and Forecast (2020 - 2025)" (english). *www.researchandmarkets.com*. Qaraldi: 5-oktabr 2021-yil.
6. ↑  „China accounts for 21% of international tourism spending - UNWTO" (en). *thepienews.com*.
7. ↑  *Smith, Oliver*. „The unstoppable rise of the Chinese traveller – where are they going and what does it mean for overtourism?". *The Telegraph* (11-aprel 2018-yil).
8. ↑  *Milošević.* „The Splendour of Orient: The High-tech touch". *Diplomacy&Commerce* (20-avgust 2017-yil). Qaraldi: 1-oktabr 2021-yil.
9. ↑  *CEO, Dr Amarendra Bhushan Dhiraj*. „World's Top 10 Most Visited Countries By International Tourists In 2015". *CEOWORLD magazine* (26-aprel 2016-yil).
10. ↑  „2017 China Tourism Facts & Figures". *China Travel Guide* (21-oktabr 2018-yil).
11. ↑  „China Inbound Tourism in 2016". *China Travel News* (1-sentabr 2018-yil).
12. ↑  Lew, Alan A. 1987. The History, Policies and Social Impact of International Tourism in the Peopleʼs Republic of China. Asian Profile 15(2)April:117 28.
13. ↑  „China Inbound Tourism in 2016". *www.travelchinaguide.com*.
14. ↑  „China Tourism: Statistics and Data".
15. ↑  Most important countries of origin of foreign tourists in China in 2016
16. ↑  „National Data".
17. ↑  „National Statistics".  National Bureau of Statistics of China. Qaraldi: 16-iyul 2019-yil.
18. ↑  *Oliver Smith*. „Mapped: Where to go if you can't be bothered to learn the language". *Telegraph* (9-fevral 2017-yil). Qaraldi: 3-dekabr 2018-yil. „Around 10 million people - in a total population of 1.3 billion - speak English. That's fewer than one in 100.".
19. 1 2  Chris Ryan, Gu Huimin and Fang Meng „Destination planning in China",*. Tourism in China: Destination, Cultures and Communities*, 1 Chris Ryan and Gu Huimin:, 2009 — 11–37 bet. ISBN 9780203886366.
20. ↑  „国家5A级景区查询".  Central People's Government of the People's Republic of China. 7-iyul 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 2-dekabr 2022-yil.
21. ↑  „Which countries have the most UNESCO World Heritage sites?" (en). *World Economic Forum*. Qaraldi: 18-oktabr 2022-yil.

Havolalar
---------

* Xitoy Xalq Respublikasi Madaniyat va turizm vazirligi Wayback Machine saytida arxivlandi (2018-07-30).