|  |
| --- |
| Nizami Rug |
| Nizomiy Ganjaviy Xamsasining qismlari |
| Nizomiy Ganjaviy |
| *Xamsa* yoki *Panj ganj* |
| * *Maxzan ul-asror*
* *Xusrav va Shirin*
* *Layli va Majnun*
* *Haft paykar*
* *Iskandarnoma*
 |
| 
Aloqador mavzular |
| * Axsiton I
* Toʻgʻrul III
* Farhod (adabiy qahramon)
* Nizomiyga Ozarbayjon xalq shoirimaqomini berish kampaniyasi
 |
| Yodgorliklar |
| Nizomiy maqbarasi •
Nizomiy Ozarbayjon adabiyoti muzeyi •
Nizomiy Ganjaviy (Boku metropoliteni) •
Ganjada •
Bokuda •
Pekinda •
Kishinyovda •
Rimda •
Sankt-Peterburgda •
Toshkentda |
| * k
* m
* t
 |

***Haft paykar*** (forscha: هفت پیکر *Haft Peykar* ) yoki ***Bahromnoma*** (بهرام‌نامه, Sosoniylar imperatori Bahrom V ga ishora qilingan) fors shoiri Nizomiy Ganjaviy tomonidan 1197-yilda yozilgan ishqiy doston. Bu doston uning *Xamsasining* bir qismini tashkil etadi.

*Haft paykarning* fors tilidagi asl sarlavhasini tom ma'noda "Yetti portret", majoziy ma'noda "Yetti go'zal" deb tarjima qilish mumkin. Ikkala tarjima ham mazmunli va shoir so'zlarning noaniqligidan ataylab foydalangani shubhasiz[*aniq manba kerak*]. Doston Ahmadilidan bo'lgan Marogʻa hukmdori Aloviddin Koʻrpa Arslon bin Oqsungurga bagʻishlangan. She'r erotik adabiyotning durdona asari bo'lsa-da, u chuqur axloqiy asardir.

Asar mazmuni
------------

"Haft paykar" yetti hikoyadan iborat. Bahrom yettita malikani o‘ziga xotin qilib oladi va malikalari uchun har biri haftaning bir kuniga bag‘ishlangan, kun sayyorasi tomonidan boshqariladigan va o‘zining ramziy rangiga ega bo‘lgan yetti gumbazdan iborat saroy quradi. Bahrom har bir gumbazni navbatma-navbat ziyorat qiladi, u yerda ziyofat qiladi, ichadi, malikalarining iltifotidan bahramand bo‘ladi, har biri aytgan ertakni tinglaydi.

| Hafta kuni | Sayyora nomi | Gumbaz rangi | Malika yurti | Malika ismi | Hikoya |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Shanba | Saturn | Qora | Hindiston | Furak | Tugallanmagan sevgi |
| Yakshanba | Quyosh | Sariq | Turkiston | Yag'manoz | Uylanishni istamagan qirol |
| Dushanba | Oy | Yashil | Xorazm | Nozpari | Sevgi kasali Bishr |
| Seshanba | Mars | Qizil | Saqaliba | Nasrin-Nush | Turandot topishmoqlari |
| Chorshanba | Merkuriy | Feruza | Magʻrib | Ozarbin (Ozargun) | Mahan va jinni |
| Payshanba | Yupiter | Sandal | Rum | Humay | Yaxshilik va yomonlik |
| Juma | Venera | Oq | Eron | Diroste | Oshiqlarning musibatlari |

Nashrlari va tarjimalari
------------------------

Haft paykarning tanqidiy nashri Helmut Ritter va Yan Ripka (Praga, Istanbul, 1934) tomonidan Xamsaning o'n besh qo'lyozmasi va Bombey toshbosma nusxasi asosida ishlab chiqarilgan. Shuningdek, Vohid Dastgerdining tanqidsiz nashri (Tehron, 1936 va qayta nashrlar) va Barot Zanjoniy (Tehron, 1994) nashrlari mavjud. Nisbatan yaqinda doston ozarbayjonlik olim T.A.Maharramov tomonidan qayta tahrirlangan (Moskva, 1987).

Sharqshunos olim Franz Erdmann [ru] *"Bahromgoʻr va rus malikasi"* nomli sheʼridan parchaning nemis tiliga sheʼriy tarjimasini 1832-yilda Qozon shahrida nashr qilgan.

G'arbiy Yevropa tillarida asl fors tilidan uchta to'liq tarjimasi mavjud. Birinchisi, 1924-yilda Charlz Edvard Uilson dostonni ingliz tiliga ikki jildda keng eslatmalar bilan tarjima qildi. Ikkinchisi, Alessandro Bausani tomonidan 1967-yilda italyan tiliga tarjima qilgan. Nihoyat, Julie Scott Meisami tomonidan 1967-yilda chop etilgan inglizcha versiyasi bor. E. Mattin va G. Hill tomonidan tayyorlangan inglizcha metatarjimasi ham mavjud (Oksford, 1976). Qisman tarjima ham Rudolf Gelpke tomonidan nemis nasrida qilingan (Syurix, 1959). Mamed Rahim tomonidan ozarbayjon tiliga toʻliq sheʼriy tarjimasi mavjud (Boku, 1946). Rus tiliga uchta to'liq tarjimasi mavjud: Ryurik Ivnevning she'riy tarjimasi (Boku, 1947), Vladimir Derjavin [ru] she'riy tarjimasi (Moskva, 1959) va Rustam Aliyevning nasriy tarjimasi (Boku, 1983).

Madaniy ta'siri
---------------

1940-yillar boshida Nizomiy Ganjaviyning 800 yilligini nishonlash uchun ozarbayjon bastakori Uzeyir Hojibeyov dostonning yetti goʻzaliga yettita musiqa yozishni rejalashtirgan. Biroq u faqat ikkita qo‘shiq yozgan: "Sensiz" (1941) va "Sevgili Janan" (1943).

1952-yilda ozarbayjon bastakori Qora Qorayev Nizomiy Ganjaviyning *"Yetti goʻzal"* motivlari asosida *"Yetti goʻzal"* baletini yaratdi.

1959-yilda Bokuda doston qahramoni Bahromgo'rning ilon ajdahoni oyog'i ostida o'ldirgani tasvirlangan bronza haykali bo'lgan favvora o'rnatildi. Bu haykal qadimiy Eron xudosi Bahromning yovuz ilonni o'ldirishi haqidagi hikoyasiga ishora qiladi.

1979-yilda Bokudagi Nizomiy Ganjaviy metro bekati ozarbayjonlik rassom Mikayil Abdullayev tomonidan Nizomiy asarlari asosidagi mozaik suratlar bilan bezatilgan. Bu devoriy suratlarning uchtasida *"Yetti go‘zal*" dostonining qahramonlari tasvirlangan.

Giacomo Puccinining *"Turandot"* operasi seshanba kuni shoh Bahromga Mars bilan bog'langan qizil gumbazli sherigi tomonidan aytilgan voqeaga asoslangan.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Vikiomborda ***The Seven Beauties*** haqida turkum mavjud |

Galereya
--------

* Bahram Gur Visits the Dome of Piruza on Wednesday. Page from the Haft Paykar from a manuscript of Nizami. Brooklyn Museum. *Bahromgo'r chorshanba kuni Feruza gumbazini ziyorat qiladi*. Nizomiyning *"Haft paykar" qoʻlyozmasi* sahifasidan. Bruklin muzeyi.

Yana qarang
-----------

* Sabʼai sayyor

Manbalar
--------

1. ↑
2. ↑  Nizami*. Haft Paykar: A Medieval Persian Romance*. Hackett Publishing Company, Incorporated, 21 August 2015 — xvii bet. ISBN 978-1-62466-446-5.
3. ↑  Крымский А. Е.. Низами и его изучение // Выдающиеся русские учёные и писатели о Низами Гянджеви / Составитель, автор предисловия и редактор Рустам Алиев. — Б.: Язычы, 1981. P. 259
4. ↑  Nizāmī of Ganja, *The Haft Paikar (the Seven Beauties), Containing the Life and Adventures of King Bahrām Gūr and the Seven Stories Told him by his Seven Queens*, trans. by Charles Edward Wilson (London: Probsthain, 1924).
5. ↑  Nizami, *Haft Paykar: A Medieval Persian Romance*, trans. by Julie Scott Meisami (Hackett, 2015), ISBN 9781624664304.
6. 1 2  Сафарова З. Узеир Гаджибеков. — Баку: Язычы, 1985. — P. 61.
7. ↑  Эфендизаде Р. М.. Архитектура Советского Азербайджана. — М.: Стройиздат, 1986. — P. 108.
8. ↑  Абдуллаев Микаил Гусейн оглы // 225 лет Академии художеств СССР. Каталог выставки. — Изобразительное искусство, 1985. — V. II. — P. 6.
9. ↑  Эфендизаде Р. М. Архитектура Советского Азербайджана. — М.: Стройиздат, 1986. — P. 289.
10. ↑  Nizami*. Haft Paykar: A Medieval Persian Romance*. Hackett Publishing Company, Incorporated, 21 August 2015 — xviii bet. ISBN 978-1-62466-446-5.

Adabiyotlar
-----------

* Fransua de Blois. Haft Peykar // Encyclopædia Iranica. - 2002 yil 15 dekabr. - V. XI. - bet. 522–524.