**Abu al-Fath Abdulrahmon Mansur al-Xaziniy** yoki **al-Xaziniy** (asosiy ijodi 1115–1130 yillarga to'g'ri keladi). Saljuqiylar imperiyasi davrida ijod qilgan eronlik astronom. Uning astronomik jadvali Sulton Sanjar homiyligi ostida yozilgan bo'lib, o'rta asrlarning matematik va astronomiyadagi eng katta ishlaridan biri hisoblanadi. U bir qancha qo'zg'almas yulduzlarning o'rnini aniqladi, shuningdek, o'zi istiqoqmat qiluvchi Marv uchun kenglik va vaqt tenglamalarini taqdim qildi. Shuningdek, u turli taqvimlar ustida ham ishladi va o'z o'zgartirishlarini kiritdi. U tarozi va Arximed qonuni haqidagi ensiklopediya muallifi ham sanaladi.

Hayoti
------

Xazininy Xurosonning eng katta shaxarlaridan biri Marvda ozod qilinga qul ed. U o'z ismini marvlik boylardanbo'lgan o'zining xo'jayini Abul Husayn Ali ibn Muhammad al-Xazin al-Mavriziydan olgandi. *Xazin* islom davridan beri "xazinaning asl egasi" ma'nosida qo'llanib kelar edi. Uning xo'jayini ta'limi uchun ta'minot ajratib berdi. Ba'zilar Xaziniyni Umar Xayyom o'quvchisi deb ishonishgan. U Xayyom haqida, shuningdek uning suv bosimi haqidagi ishlari haqida yozadi. Ba'zi ma'lumotlarda uning 1079-yilgi Eron kalendarining qayta tuzilishida Xayyom bilan ishlagani keltirilgan.

Xaziniy kamtarligi bilan ham mashxur edi. U o'z asarlari uchun berilgan minglab dinordan ham voz kechgan, chunki uning uyida faqatgina u va uning mushugi yashardi xolos. Xaziniy islom davrida astronomiyaga oid tadqiqotlar qilgan yigirma dona olimdan biri edi. Uning asarlari 14-asrda Vizantiyaga yetib bordi.

Yutuqlari
---------

Xaziniy Sanjar ibn Malikshoh va saljuqiy sultonlari davrda yuqori lavozimlarda ishlagan. U o'zining ko'p ishlarini kutubxonalari bilan mashxur shaxar bo'lmish Marvda amalga oshirgan. Uning eng mashxur asarlari "Hikmatlar tarozisi", "Astronomik hikmatlar haqida risola" va "Sanjar uchun astronomik jadval" hisoblanadi.

"Hikmatlar tarozisi kitobi" o'rta asrlar mexanika va gidrostatikasi haqida yozilgan ensiklopedik asar bo'lib, 8ta kitob va 55ta bobni o'z ichiga oladi. U gidrostatik muvozanat, statika va gidrostatika ortida qanday sirlar borligi haqidagi izlanish bo'lib, ba'zi bu mavzuga tegishli bo'lmagan mavzularni ham qambar olgan. "Hikmatlar tarozisi kitobi"ning hozirgacha saqlanib qolgan to'rt xil qo'lyozmasi mavjud. Sanjarning xazinasi uchun Xaziniy tomonidan yasalgan taroz avvalgi al-Asfizariy tomonidan tayyorlangan tarozining takomillashgan ko'rinishi edi. Sanjarning xazinaboni Al-Asfizariyning tarozisini sindirib qo'ygan edi.Xaziniy o'zi yaratgan tarozini Asfizariyga hurmat saqlagan holda "birlashgan tarozi" deb nomladi. Tarozining tub mohiyati "to'g'ri adolat muvozanati" edi. Tarozining vazifasi xazinabonga qaysi metallar qadrli yoxud qaysi qimmatbaho toshlar asl yoki soxta ekanligini aniqlashda yordam berishdan iborat edi. O'z kitobida Xaziniy Qurʼondan ko'plab parchalar keltirib, uning tarozisi diniy qoidalarga mos kelishini aytib o'tadi. Xazininy o'zining tarozisini ijobiy jihatlarini gapirar ekan, uni "tajribali hunarmand" sifatida tasvirlaydi, ya'ni u ham nazariy, ham amaliy aniqlikda ishlaydi.

"Astronomik hikmatlar haqida risola" asari nisbatan kichgina kitob. U yetti qismdan iborat va har bir qism turli ilmiy moslamalarga bag'ishlangan. Risola har bir moslama tasvirlab, uning ishlatilishini tushuntiradi. 

Sulton Sanjarga bag'ishlangan "Sanjar uchun astronomik jadval" asarida Sulton Sanjarning Marv boshqaruvchisi ekanligi aytilib, uning yasagan tarozisi Sanjarning xazinasi uchun ekanligi keltirilgan. Asardagi jadvallar turli bayramlar va aniq ma'lumotlarni o'zida mujassamlashtiradi. Jadvalda 43ta turli yulduzlarning uzunlik va kenglik koordinatalari keltirilgan. Aytilishicha, Xaziniyning izlanishlari Marvda amalga oshirilgan bo'lib, uning o'lchovlari yuqori sifatli qurilmalar yordamida, turli rasadxonalarda olingan.

Manbalar
--------

1. ↑  *Winter, H. J. J.* „PERSIAN SCIENCE IN SAFAVID TIMES" (en). *The Cambridge History of Iran* (1986-yil fevral).
2. ↑  „پژوهش‌های ایرانی | سرنوشت خازنی: داستان غم انگیز دانشمندان ایران" (fa-IR). Qaraldi: 2020-yil 8-aprel.
3. ↑  Durant, Will; Durant, Ariel*. The Story of Civilization: The Age of Faith*. Simon & Schuster, 2011 — 352 bet. ISBN 9781451647617.
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26  *Al-Khāzinī, Abu'l-Fath 'Abd Al-Raḥmān [Sometimes Abū Manṣūr ' Abd Al-Raḥmān or 'Abd Al-Rahmān Manṣūr].*, Complete Dictionary of Scientific Biography. 2008, 335–351-bet
5. ↑  Meyerhof, M. (1948). 'Alī al-Bayhaqī's Tatimmat Siwān al-Hikma: A Biographical Work on Learned Men of the Islam. Osiris, 8, 122-217.
6. ↑  *Floor, Willem* „kazinadar". *Encyclopædia Iranica*. Qaraldi: 2017-yil 4-dekabr.
7. ↑  Rosenfeld, B. (1994), *Book reviews: Middle ages & renaissance.*, Journal of the History of Science in Society, 85(4), 686-bet
8. ↑  Meyerhof, M. (1948). 'Alī al-Bayhaqī's Tatimmat Siwān al-Hikma: A Biographical Work on Learned Men of the Islam. Osiris, 8, 122-217.