Shahar koʻchalarida sayr qilib yurgan Malayziya ayollari
 

**Malayziyadagi ayollar** Malayziya hukumatidan oʻz huquqlari, qarorlar qabul qilish, sogʻliqni saqlash, taʼlim va ijtimoiy taʼminot hamda qonuniy toʻsiqlarni bartaraf etish boʻyicha yordam oladilar. Malayziya hukumati bu omillarni 1997-yilda Milliy birlik va ijtimoiy taraqqiyot vazirligini (ilgari 1993-yilda Ayollar ishlari boʻyicha kotibiyat yoki HAWA deb atalgan) tashkil etish orqali taʼminladi. Shundan soʻng 2001-yilda Malayziya ayollarining roli va hissalarini eʼtirof etish uchun Ayollar ishlari vazirligi tashkil etildi.

Malayziyalik ayollarning 47 foizi ish kuchi sifatida foydalaniladi.

Ayollar huquqlari
-----------------

Malayziya ayollarga nisbatan kamsitishning barcha shakllariga barham berish toʻgʻrisidagi konvensiyani (CEDAW) 1995-yil avgust oyida shartlar bilan ratifikatsiya qildi. 2010-yilda ayrim shartlar olib tashlandi, biroq ayrimlari saqlanib qoldi, xususan, 9(2), 16(1)(a), 16(1)(c), 16(1)(f) va 16(1)(g) moddalar bu moddalar Malayziya federal konstitutsiyasi va islom qonuniga (shariatga) zid ekanligi aytilgan. Mamlakatdagi ayollarning maqomi murakkab boʻlib, qisman ularning diniga va Malayziyaning shtatlari va federal hududlarida yashash joyiga bogʻliq boʻlib, ayrim huquqiy masalalarga taʼsir qiluvchi omillar mavjud. Mamlakatda ayollar huquqlari masalasida islomning konservativ va liberal talqinlari hamda dunyoviyroq kuchlar oʻrtasida mafkuraviy kelishmovchiliklar mavjud.

### Shariat sudlari

 
Shariat erkaklarga bir nechta xotin olishga ruxsat beradi, chunki u turmushga chiqqan ayollarning ehtiyojlarini qondirish uchun faqat u javobgar boʻladi, meros boʻyicha esa, erkak koʻproq meros oladi, chunki u buni oʻz xotinlari va bolalari uchun foydali tarzda sarflashi kerak boʻladi.Toʻrt shtatdagi musulmon boʻlmagan ayollar va musulmon ayollar teng ota-ona huquqlaridan foydalanadilar. Ayollarga nisbatan ishga joylashishda kamsitish boʻlishi mumkin, lekin bu hech qanday islomiy hukm tufayli emas. Keda shtatida ayol ijrochilar faqat ayol tomoshabinlar oldida chiqishlari mumkin.

### Jinsiy shilqimlik

 Faqat Kuala-Lumpurda ayollar uchun belgilangan yoʻlovchilar boʻlimi.
Malayziyada 1955-yildagi Ish toʻgʻrisidagi qonunda Wayback Machine saytida arxivlandi (2020-11-11). belgilanganidek, jinsiy zoʻravonlik „shaxsga nisbatan haqoratli, kamsituvchi yoki tahdid soladigan ogʻzaki, ogʻzaki boʻlmagan, vizual, imo-ishora yoki jismoniy shahvoniy xarakterdagi har qanday istalmagan xatti-harakatlardir". Qonunda erkak va ayol yoki ish beruvchi va xodim oʻrtasida farq yoʻq. Shunday qilib, jinsiy zoʻravonlik ayol tomonidan erkakka yoki xodim ish beruvchiga qarshi amalga oshirilishi mumkin.

Ish joyida jinsiy zoʻravonlik yoki ish beruvchining xodimga nisbatan notoʻgʻri xatti -harakati bilan bogʻliq eng dastlabki qayd etilgan holatlar 1939-yilda, Malayziya hali Britaniya mustamlakachiligi ostida boʻlgan davrda kuzatilgan. Klang hind assotsiatsiyasi yevropaliklar va "qora tanli yevropaliklar "tomonidan ayol ishchilarning zoʻravonligini qoralagan ish tashlash aksiyasini uyushtirdi. 1950-yilda Perakdagi Panavan Karupiah mulkidan 106 nafar ayol va erkak rezina tegirmonchilar jinsiy zoʻravonlikka qarshi ish tashlashdi.

Jinsiy zoʻravonlik keng tarqalgan boʻlib, 2010-yildan beri Malayziya temir yoʻlidagi poyezdlarning pushti rangdagi vagonlar faqat ayollar uchun moʻljallangan. 2010-yildan beri Kuala-Lumpurda faqat ayollar harakatlanadigan ayollar avtobuslari ham bor. 2011-yilda hukumat Kuala-Lumpurning katta hududida faqat ayollar harakatlanishi uchun taksi xizmatini yoʻlga qoʻydi. Taksilarda ayol haydovchilar bor, ular chaqiruv asosida ishlaydi.

### Ayol jinsiy aʼzolarini kesish

Malayziyada ayol jinsiy aʼzolarini kesish (FGM) qoʻllaniladi, musulmon oilalardagi ayollarning 90 % dan ortigʻi bu amaliyotdan oʻtgan. Ayol jinsiy aʼzolarini kesishni amalga oshirish uchun keltirilgan sabablar orasida diniy majburiyat, gigiyena, madaniy amaliyotlar va nikohdan oldingi jinsiy aloqani oldini olishiga ishonish kiradi. Biroq, mamlakatda qoʻllaniladigan ayol jinsiy aʼzolarini kesish shakli dunyoning boshqa qismlarida, masalan, Shimoliy- Sharqiy Afrikada boʻlgani kabi, ogʻir emas va faqat kichik kesishdan iboratligi xabar qilinadi. Shunga qaramay, amaliyotning koʻlami toʻliq maʼlum emas va asosan anekdot hisobotlari va antropologik tadqiqotlarga asoslanadi, chunki na milliy guruhlar hisobotlari, na hujjatlashtirilgan dalillar topilmadi. Ayol jinsiy aʼzolarini kesish keng tarqalgan diniy majburiyat sifatida qaraladi; 2009-yilda Malayziyaning Islom diniy ishlar boʻyicha Milliy kengashining Fatvo qoʻmitasi ayol jinsiy aʼzolarini kesish musulmonlar uchun farz, lekin uning zararli shakllaridan saqlanish kerak, degan qarorga keldi.

### Oiladagi zoʻravonlik

Malayziyadagi ayollar uydagi zoʻravonlikdan (DV) maʼlum himoyaga ega, shu jumladan *1994-yildagi Oiladagi zoʻravonlik toʻgʻrisidagi qonun* bunga misol. Jinoyat kodeksiga koʻra, ayollar erlarini jismoniy zoʻravonlik yoki tahdid kabi zoʻravonlik uchun ayblashlari mumkin — nikohdan ozod qilingan yagona jinoiy jinoyat zoʻrlashdir (375-modda). Oilaviy zoʻrlash (nikohda rozi boʻlmagan jinsiy aloqa) oʻz-oʻzidan noqonuniy emas, balki "xotini bilan jinsiy aloqada boʻlish uchun oʻz xotiniga yoki boshqa shaxsga zarar yetkazish yoki oʻlim qoʻrquvini keltirib chiqaradigan erkakdir. Jinoyat kodeksining 375A-moddasida nazarda tutilgan jinoyatni sodir etgan. Bir tadqiqotga koʻra, Malayziyada 15 yoshdan oshgan ayollarning 39 foizi sheriklari tomonidan jismoniy zoʻravonlikka uchraydi. Oiladagi zoʻravonlik tobora koʻproq jamoatchilik muammosi sifatida qaralmoqda: Ayollarga yordam tashkiloti (WAO) oiladagi zoʻravonlik qurbonlari uchun SMS ishonch telefonini ishga tushirdi.

### Jinsiy savdo

Baʼzi ayollar va qizlar Malayziyada jinsiy savdo qurboni boʻlishdi. Ular Osiyo va boshqa qitʼalarda fohishalik va turmush qurishga majbur boʻlib, jismoniy va ruhiy zoʻravonlikka uchragan.

Taʼlim
------

Ayollarda savodxonlik darajasi erkaklarga (95,4 %) nisbatan past (90,7 %) — 2010-yildagi hisob-kitoblarga koʻra, 15 va undan katta yoshdagi aholi uchun. Malayziya, soʻnggi yillarda ikkala jins vakillarining taʼlimiga sarmoya kiritdi; va natijada, endi koʻproq qizlar universitet darajasida tahsil olishmoqda.

Malayziyada ayollar holatini tanqid qilish
------------------------------------------

2006-yilda ayollar huquqlari uchun faol kurashuvchi, Malayziyadagi musulmon ayollarning ahvolini aparteid ostidagi qora tanli janubiy afrikaliklarning holatiga oʻxshash deb taʼriflagan.

Marinaning bu soʻzlari erkaklarga ajrashish yoki toʻrttagacha xotin olish imkonini beruvchi yangi islom qonuniga javoban aytilgan. Qonun shuningdek, erlarga xotinlarining mol-mulki ustidan koʻproq vakolat bergan. Malayziya musulmon professionallari forumi kabi konservativ guruhlar uning sharhlarini shariatni haqorat qilish va boshqa musulmon yoki Sharqiy Osiyo mamlakatlari bilan solishtirganda Malayziyadagi ayollarning muhim roliga putur yetkazish maqsadida tanqid qilishdi.

2021-yil iyul oyida 6 nafar malayziyalik ayollar ayollarga shafqatsiz munosabatda boʻlish va bolalarni fuqaroliksiz qoldirishi mumkin boʻlgan eskirgan fuqarolik qonunlari yuzasidan hukumatga qarshi sud ishini boshladi. Advokatlarning aytishicha, hukumatga qarshi ishda gʻalaba qozonish oʻn minglab ikki millatli oilalarga fuqarolikni olishga yordam beradi va boshqa mamlakatlarga oʻz fuqarolik qonunlarini oʻzgartirishga majbur qiladi.

2021-yil 9-sentabr kuni Malayziya Oliy sudi chet elda tugʻilgan farzandlariga oʻz fuqaroligini oʻtkazmoqchi boʻlgan bir guruh malayziyalik onalar foydasiga qaror chiqardi. Sudya amaldagi fuqarolik toʻgʻrisidagi qonun oʻz-oʻzidan kamsituvchi va gender kamsitishni qonundan tashqari deb hisoblovchi boshqa konstitutsiyaviy band bilan birga oʻqilishi kerak, deb qaror qildi.

Targʻibot guruhlari
-------------------

* Islomdagi opa-singillar
* Ayollarga yordam tashkiloti, NNT
* Barcha ayollar harakati jamiyati, AWAM

Manbalar
--------

1. ↑  „Organisation Chart".  Ministry of Human Resources. 5-avgust 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-iyun 2017-yil.
2. ↑  „SUHAKAM report on UN CEDAW".  SUHAKAM (2017). 31-oktabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-sentabr 2022-yil.
3. ↑  *Margaret Alston.* „Women's Rights in Malaysia".  International Policy Digest (26-iyun 2012-yil). Qaraldi: 9-iyun 2017-yil.
4. ↑  *Jennifer Pak.* „Rise of strict Islam exposes tensions in Malaysia".  BBC (26-avgust 2011-yil). Qaraldi: 9-iyun 2017-yil.
5. ↑  „Human Rights Report: Malaysia".  US Department of State (2010). Qaraldi: 20-yanvar 2013-yil.
6. ↑  SUHAKAM (2010). ﻿Suhakam's Report on the Status of Women's Rights in Malaysia﻿ (Report). Human Rights Commission of Malaysia.. Qaraldi: 2 November 2020.
7. 1 2  „Women-only buses aim to halt sex harassment".  NBC News (2-dekabr 2010-yil). Qaraldi: 9-iyun 2017-yil.
8. 1 2  „Malaysia launches women-only taxis, hoping to reduce number of rape and robbery cases". *Agence France-Presse*.  Al Arabiya News (27-noyabr 2011-yil). 4-oktabr 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-iyun 2017-yil.
9. ↑  „#Malaysia".  Stop FGM Middle East. Qaraldi: 9-iyun 2017-yil.
10. 1 2 3  „Female circumcision on the rise in Malaysia".  The Express Tribune (20-fevral 2015-yil). Qaraldi: 9-iyun 2017-yil.
11. ↑  „Knowledge and Acceptance on Female Circumcission".  Faculty of Medicine and Health Sciences, Universiti Sains Islam Malaysia (2010). 4-mart 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-iyun 2017-yil.
12. ↑  *Sya Taha.* „"A Tiny Cut": Female Circumcision in South East Asia".  The Islamic Monthly (12-mart 2013-yil). 9-iyun 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-sentabr 2022-yil.
13. ↑  Isa, Ab Rahman; Shuib, Rashidah; Othman, M. Shukri (1999). „The practice of female circumcision among Muslims in Kelantan, Malaysia". *Reproductive Health Matters*. 7-jild, № 13. 137144-bet. doi:10.1016/S0968-8080(99)90125-8.
14. ↑  Rashid, Abdul; Iguchi, Yufu (2019). „Female genital cutting in Malaysia: a mixed-methods study". *BMJ*. 9-jild, № 4. e025078-bet. doi:10.1136/bmjopen-2018-025078. PMC 6500248. PMID 30940756.
15. ↑  „Malaysia storm over female circumcision".  ABC (7-dekabr 2012-yil). Qaraldi: 9-iyun 2017-yil.
16. ↑  „Domestic Violence Act 1994 (Act 521)".  Wellesley Centers for Women (20-yanvar 1997-yil). Qaraldi: 9-iyun 2017-yil.
17. 1 2  „Archived copy". 23-dekabr 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 28-aprel 2015-yil.
18. ↑  Othman, Sajaratulnisah; Mat Adenan, Noor Azmi (2008-09-29). „Domestic violence management in Malaysia: A survey on the primary health care providers". *Asia Pacific Family Medicine*. 7-jild, № 1. 2-bet. doi:10.1186/1447-056X-7-2. ISSN 1447-056X. PMC 2572131. PMID 18973706.
19. ↑  „WAO introduces first SMS helpline for domestic abuse survivors". *Bernama*.  The Malay Mail (23-may 2014-yil). Qaraldi: 9-iyun 2017-yil.
20. ↑  „Stop human trafficking in Malaysia, DAP MP tells gov't". *Malaysia Kini* (21-dekabr 2019-yil).
21. ↑  „Rohingya women, girls being trafficked to Malaysia for marriage". *Al Jazeera* (8-may 2019-yil).
22. ↑  „Educate the young about human trafficking". *NST* (12-fevral 2019-yil).
23. ↑  „The World Factbook – Malaysia".  Central Intelligence Agency. 13-iyun 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-iyun 2017-yil.
24. ↑  *P. Aruna.* „Najib: Malaysia's investment in education without gender discrimination has yielded results". *The Star* (28-may 2013-yil). Qaraldi: 9-iyun 2017-yil.
25. 1 2 3  *Jonathan Kent.* „Malaysia 'apartheid' row deepens".  BBC (11-mart 2006-yil). Qaraldi: 9-iyun 2017-yil.
26. ↑  *Jonathan Kent.* „Malaysia women 'suffer apartheid'".  BBC (8-mart 2006-yil). Qaraldi: 9-iyun 2017-yil.
27. ↑  *hermesauto.* „Malaysian mothers fight government over 'sexist' citizenship law" (en). *The Straits Times* (14-iyul 2021-yil). Qaraldi: 2-sentabr 2021-yil.
28. ↑  „Malaysia High Court Rules Women Can Pass on Citizenship to Foreign-Born Children | Voice of America — English" (en). *www.voanews.com*. Qaraldi: 15-sentabr 2021-yil.

Qoʻshimcha oʻqish
-----------------

* Ahmad, Omina. Malayziyadagi ayollar, Country Briefing Paper, dekabr, 1998-yil, 81 bet
* Aziza, Van. Siyosatdagi ayollar: Malayziyadan mulohazalar, Case Study, 2002, 5 bet

Havolalar
---------

* Malayziyadagi tadbirkor ayollar milliy assotsiatsiyasi
* Malayziya ayollar tashkilotlari Wayback Machine saytida arxivlandi (2021-02-12).