thumb|500x500px| "1919-1920 yillarda Xarkov tijorat institutiga kirish chiptasi", 1921 yil. Talaba HINCH Ega berilgan. P. Kravchenko
**Xarkov xalq xo'jaligi instituti** - 1920-1930-yillarda Xarkovda faoliyat ko'rsatgan oliy iqtisodiy o'quv yurti. Xarkov tijorat institutini qayta tashkil etish natijasida tashkil etilgan. 1930-yilda qayta tashkil etish paytida bir qator filial universitetlariga bo'lingan, masalan, Xarkov muhandislik-iqtisodiyot instituti (hozirgi S. Kuznets nomidagi Xarkov xalq xo'jaligi universiteti).

Tarixi
------

thumb|300x300px| Xarkov xalq xo‘jaligi institutining birinchi partiya talabalari, 1920-yil
thumb|300x300px| Talabalarning ishchilar sinfi bilan birdamlik namoyishi Xarkov, 1923-yil, 17-dekabr - "Keksa talaba" timsolini yoqish (1-rasm). "Proletariy" gazetasi (Xarkov)
thumb|300x300px| Xarkov xalq xoʻjaligi institutini qayta tashkil etish va tarmoq universitetlarini tashkil etish (bosh sxema), 1920-2010-y.y.
1920-yilda Xarkov tijorat instituti binosi, ilmiy kutubxonasi, laboratoriyalari va jihozlaridan mahrum qiliandi va xalq xoʻjaligi institutiga aylantiriladi. Xarkov universitetining yuridik fakulteti ham tugatilib, xalq ta’limi institutiga aylantirilib, uning tarkibiga o‘tkaziladi. Institutning akademik o‘zini o‘zi boshqarish organi tugatiladi. Universitetni boshqarish rektor va siyosiy komissar boshchiligidagi tayinlangan ma'muriyat tomonidan amalga oshiriladi.

Universitet rahbarlar: P. I. Fomin (1920-1923), Ya. A. Sokolin (1923-1926), L. I. Velichko (1927-1928), E. A. Kustolyan (1929-1930).

1921-1922-yillarda Institut "Kulikovskaya, 3" ko`chasidagi yahudiylarning eski muruvvatxonasida joylashgan edi. O'ta og'ir moliyaviy sharoitlar faoliyatni vaqtincha to'xtatishga olib keldi.

1923 yilda ko'chadagi savdo maktabi binosi institutga o'tkazildi. Oddiy ishni qayta tiklash uchun sharoit yaratgan Pushkinskaya, 81 yoshda. O'quv bo'limlari - o'quv xonalari, bo'limlar, seminarlar qayta yaratildi. Ilmiy faoliyat jonlandi. Inqilobdan keyingi birinchi yillarda HCI talabalarining 90 foizi juda yuqori darajadagi tayyorgarlikka ega bo'lgan HCI talabalari edi.

Ukraina SSRda fan va oliy ta'limning tashkiliy jihatdan bo'linishiga qaramasdan, oliygoh professori P. I. Fomina sa'y-harakatlari bilan tadqiqot ishlari uchun imkoniyatlar saqlanib qoldi. Institut VUANtadqiqot bo'limlari - Dunyo xo`jaligi kafedrasi (prof. P. I. Fomin) va Xalqaro huquq kafedrasi (prof. N. I. Palienko ) bilan yaqindan hamkorlik qildi. Institutda Donets havzasini o'rganish xonasi bor edi.

1923-yilda professor P. I. Fominning o'rniga rektor lavozimiga partiya xodimi Sokolin keldi.

O‘n yil davomida institutga o‘qishga kirayotgan talabalarning tayyorgarlik darajasi muttasil pasayib boradi. Oliy ta'limni "proletarlashtirish" siyosati munosabati bilan Sovet tashkilotlarining buyurtmalariga ko'ra o'qishga qabul qilingan yetarli darajada tayyorlanmagan talabalar salmog'i doimiy ravishda o'sib boradi. Partiyaga a’zolik o‘qish to‘lovlari bo‘yicha imtiyozlardan foydalanish, o‘qishni tamomlagandan so‘ng nufuzli ishga joylashish imkonini bergan. Institutning siyosiylashuvi kuchaydi. Talabalar siyosiy targ‘ibotlarga jalb etildi, partiya, komsomol, kasaba uyushma qo‘mitalari faoliyatiga jalb etildi. Institutda kuchli trotskiychilar muxolifati mavjud edi. Partiyalarni tozalash jarayonida talabalar kontingenti tizimli ravishda sinovdan o‘tkazildi.

Talabalarning ko'p vaqti qo'shimcha ishlarga sarflandi. 1927-yilda zarur "ijtimoiy ma'lumot" va partiya a'zoligiga ega bo'lgan talabalarning 61,2% stipendiya olgan. O‘qishni o‘z vaqtida tugatmagan "abadiy talabalar" soni ko‘paydi. O'quv jarayonining intizomi past edi. Kam ish haqi o'qituvchilarni qo'shimcha daromad izlashga majbur qildi bu esa darslardagi faollikni, talabalarga qo'yiladigan talablarni kamaytiradi. Shu bilan birga, oliygoh Ukrainadagi eng yirik va nufuzli oliy ta'lim muassasasi bo'lib, u "qizil direktorlar" tayyorlaydigan universitet sifatida obro'ga ega edi .

Sanoatlashtirish siyosatining boshlanishi bilan institutda salbiy jarayonlar keskinlashdi. Talabalar va o'qituvchilar o'zlarini e'tibordan chetda qolgandek his qildilar. Institutda mutaxassislar tayyorlash profili haqida qizg‘in muhokamalar bo‘lib o‘tdi.

1927-yilda tayinlangan axloqiy jihatdan kamchiligi bor (alkash) partiyasi funksioneri L. I. Velichko o'quv jarayonidagi o'zgarishlar kontsepsiyasini ishlab chiqa olmadi va uni amalda qo'llay olmadi. Ukraina SSR Xalq ta'limi komissarligining Glavprofobr rahbariyati ham o'zgaruvchan sharoitlarda muassasaning roli haqida o'z nuqtai nazariga ega emas edi. Ukraina Xalq ta'limi komissarligi "institutning oqilona takliflarini amalga oshirishda tormoz" bo'lib qoladi.

1929-1930-yillarda professor P. I. Fomina E. A. Kustolyan rektor bo`ladi. Uning rahbarligida bir qator o'zgarishlar amalga oshirildi. Iqtisodiyot fakulteti tugatildi, sanoat, tijorat-moliya-bank fakultetida 1-kursdan kadrlar tayyorlash boshlandi. Muhandis-iqtisodchi mutaxassisligi bo‘yicha tayyorlanayotgan sanoat fakultetining o‘quv rejasida maxsus va texnik fanlarning salmog‘i ortdi. Tijorat, moliya va statistika fakultetlarining o‘quv rejalari xalq xo‘jaligining milliylashtirilgan tarmoqlari talablarini hisobga olgan holda qayta ko‘rib chiqildi. O‘quv jarayoni tartibga solindi.

Ukraina SSRda oliy ta'limni isloh qilish jarayonida 1930-yilda Xarkov xalq xo`jaligi instituti qayta tashkil etildi. Uning fakultetlari negizida yangi kadrlar tayyorlash profilidagi filial institutlari tashkil etildi; shu jumladan sanoat fakulteti bazasida - Xarkov muhandislik-iqtisodiyot instituti tashkil etildi. 1930-yilgi islohot keyinchalik oliy ta'limning sovet modeliga xos bo'ladigan ommaviy (o'rta va hatto o'rtacha) tayyorgarlik darajasiga qayta yo'naltirishni anglatardi. Oliygohning saviyasi tushib ketdi. Xarkov xalq xo`jaligi institutidan farqli o'laroq, yangi institutlar muayyan sanoat yoki faoliyat sohasida yaxshi amaliy tayyorgarlikka ega bo'lgan mutaxassis-ijrochini tayyorlashi kerak edi .

Eslatmalar
----------

1. ↑  Нариси з історії Харківського національного економічного університету: Монографія / Д. Ю. Михайличенко, В.Є.Єрмаченко, О. А. Сахно, Під заг. ред. В. С. Пономаренка.- Х.: ВД «ІНЖЕК», 2005. — С. 63.
2. ↑  Петро Шелест: Справжній суд історії ще попереду: Спогади, щоденники, документи, матеріали — К. 2003. — С. 59
3. ↑  Харківський національний економічний університет: Досвід перетворень, 2000—2010 роки: Монографія / Під заг. ред. В. С. Пономаренка; Пономаренко В. С. Кизим М. О. Михайличенко Д. Ю. Афанасьєв М. В. Єрмаченко В.Є. Зима О. Г. — Х.: Видавничий Дім «ІНЖЕК», 2010. — С. 22.

Va shuningdek...
----------------

Xarkov milliy iqtisodiyot universiteti

Xarkov muhandislik-iqtisodiyot instituti

Xarkov tijorat instituti

Imperator Aleksandr III Xarkov tijorat maktabi

Bibliografiya
-------------

* Lortikyan E. L. XX asrning birinchi uchdan bir qismidagi Ukraina iqtisodchilari: Iqtisodiyot fani va iqtisodiy ta'lim tarixi bo'yicha ocherklar.- X. 1995.

* Xarkov xalq xo'jaligi universiteti tarixidan rasmlar: Monografiya / D. Yu. ed. V. S. Ponomarenka.- H .: VD "INZHEK", 2005. - 326, CIV p.

* Xarkov Milliy Iqtisodiyot Universiteti: Yakuniy tahrir, 2000-2010: Monografiya / Pr. ed. V. S. Ponomarenka; Ponomarenko V. S. Kizim M. O. Mixaylichenko D. Yu. Afanasyev M. V. Yermachenko V. Y. Zima O. G. - X.: Vidavnichy Dim "INZHEK", 2010. - 424 b.

Internet manbalari
------------------

* Xarkov xalq xo'jalik universiteti veb-saytida ma'lumot (ukrain, rus tillarida)