**Halil Hâlid Bey** (1869-yilda Anqarada tugʻilgan — 1931-yilda Istanbulda vafot etgan) — muallif, London deputati Shehbender, Bombay Shehbender, Birlik va taraqqiyot Anqara deputati (Parlament-i Mebusan 2. davr Anqara deputati) Dar’ulfunun mudiri lavozimlarida ishlagan.

Hayoti va taʼlimi
-----------------

1869-yilda Anqarada tug‘ilgan Halil Hâlid Bey Cherkeşiy Mustafo afandining nevaralaridan biridir. Uning bobosi Usmon Vehbi afandi otasi Halvetiy Shayx Cherkashiy Mustafo afandining iltimosi bilan Anqaraga joylashdi va u yerda madrasa taʼlimini oldi. Bu payt Anqaraning taniqli olimlaridan biriga aylangan Usmon Vehbi afandi II davr sultoni edi. Marosimda Mahmud tomonidan iltifot qozonadi va Anqaradagi o‘zi dars bergan madrasa yerlari unga vaqf qilinadi. Halil Hâlid Beyning otasi Usmon Vehbi afandining o‘g‘li Ahmad Refidir. Oilaning Halil Hâliddan tashqari Usmon Vehbi va Muhittin ismli yana ikki o‘g‘il farzandlari bor. To‘qqiz yoshida otasidan ayrilgan Halil Hâlid Bey o‘sha davrning Onado‘li Kazaskeri bo‘lgan amakisi Mehmed Tevfiq afandidan taʼlim oladi. Kichik Ayasofiya madrasasida besh yil tahsil olib, oʻz davrining eng mashhur taʼlim muassasalaridan biri boʻlgan „Mekteb-i Hukuk"ga oʻqishga kiradi va uni tugatadi.(1893).

Jurnalistikadagi faoliyati
--------------------------

Halil Hâlid Bey Ebuzziya Tevfik Beyning bosmaxonasida ish boshlaydi. Bu yerda u „*The Times"* gazetasi muhbiri bilan uchrashadi va uzoq vaqtdan beri oʻylagan Angliyaga qochish rejasini shu muhbir yordamida amalga oshiradi. Halil Hâlid Bey, qidiruvlar qayta boshlanganidan keyin *Times* muhbiri boʻlgan doʻsti bilan uchrashadi va undan Angliyaga borishiga yordam berishini soʻraydi.

Angliyaga joʻnab ketishi
------------------------

1894-yil 22-aprelda ingliz do‘sti yordamida Rossiyadan Angliyaga yuk kemasiga o‘tirib, Istanbulni tark etadi. U bugʻdoy ortilgan kemada 18 kunlik sayohatdan soʻng 8-may kuni kechqurun Hull shahriga yetib boradi. Xalil Hâlid Beyning turkiyga „Bir Turkun Ruznamesi" (Bir turkning roʻznomasi) deb tarjima qilingan xotira kitobi Kembrij universitetida ish boshlaganidan bir yil o‘tib, 1903-yilda „Bir Turkning kundaligi" nomi bilan nashr etilgan. Sulton Mahmud II ning bobosi Usmon Vehbi afandiga berilgan va Sulton II ga meros qolgan yerlarni Abdulhamid maʼmuriyati tomonidan ulardan olinishini istash va bu jarayonda Angliyaga qochishga majbur boʻlish hissi sabab boʻlgan. Xotiralarda Abdülhamid boshqaruviga muxolifat tilida yozgandi. Birinchi marta 1894-yili Angliyaga borgan va qisqa muddatga Angliyaga qaytgan Halil Hâlid Bey xotiralarini joʻnashini hikoya qilish bilan yakunlaydi.

Abdülhamid bilan tanishish
--------------------------

Ebuzziya Bey unga Abdül Hamid Beyga olib borish uchun tavsiyanoma yozadi. Yozgan tavsiyanomasi unga Abdul Hamid bey bilan do‘stlik aloqalarini o‘rnatish imkonini berdi. Abdülhamid bu uchrashuvni shunday hikoya qiladi: "Ebuzziya bosmaxonasida ilk bor ko‘rganim Halil Hâlid bey o‘sha paytda halol va pok yigit edi. Keyinroq o‘z hisobidan 1894-yili Londonga o‘qish uchun keldi va menga Ebuzziyadan tavsiyanoma olib keldi. Men uni turk adabiyoti bilan band boʻlgan do‘stimning oldiga yubordim. Men uni Gibbga taqdim qildim. Halil Hâlid Bey Angliyada har qanday biznes bilan shugʻullanish uchun ingliz tilini oʻrganishi kerakligini biladi. Shuning uchun u avvaliga shu tilni o‘rganish bilan shug‘ullanadi va bir muncha vaqt o‘tgach, ingliz tilini aʼlo darajada o‘rganadi.O‘qishdan tashqari, ro‘zg‘or tebratish maqsadida jurnalistika bilan ham shug‘ullanadi. Birinchi muharriri Selim Faris tomonidan nashr etilgan „*Hurriyat gazetasi" da* Angliyaga kelganida bir muddat ishlagan. Faoliyatini endigina boshlagani uchun *Hurriyatdagi* ishi gazetada chop etish uchun turk tiliga tarjima qilingan matnlarni tahrir qilishdan iborat edi. U 1896-yil 5-iyuldagi maktubida ushbu gazeta bilan munosabatlarini shunday ifodalaydi: "Mening „Hurriyat" gazetasi bilan aloqam faqat asosiy maqola va paragraflarni iloji boricha turkiy tilga oʻxshatish, yaʼni „Hurriyat" gazetasidan kesilgan qismlarni tahrir qilib, tarjima qilish edi".

Halil Hâlid Bey ham *Hurriyatning* „tanaffusi"idan keyin gazeta bilan aloqalarini uzadi. U Londondagi konsul yordamchisi lavozimiga tayinlangan, bu esa unga „*Hurriyat*" va Sultonga qarshi chiqqan boshqa gazetalarda yozuvchi boʻlmaslik haqida qasamyod imzolash orqali taklif qilingan. 1312-yil 3-iyulda [1897-yil 15-iyul] Halil Hâlid Bey Sefir Antopolu Posho va maslahatchi Rifat Beyga sodiqlik qasamyod qilib, London bosh konsulligiga tayinlandi. Elchixona yozishmalaridan maʼlum boʻlishicha, u bu lavozimda 1901-yilning fevraligacha qoldi. Vazifasi davomida inglizlarning Usmonli imperiyasiga nisbatan siyosatlarini yaqindan kuzatib borgan Halil Hâlid Bey, sulton Abdulhamid II ga ham muhim xabarlar tayyorladi.

Kembrij universiteti professori
-------------------------------

1897-yilda E.Braun yordamida Kembrij universiteti professor-o‘qituvchilari tarkibiga kirgan Halil Hâlid Bey 1911-yilgacha u yerda turk tilidan dars bergan. 1902-yilda unga *Kembrij universitetidagi* xizmatlari evaziga „Sanʼat ustasi" unvoni berildi. Shunday qilib, Halil Hâlid Bey Kembrij universiteti tomonidan „Ustad-i Ulum" unvoni berilgan birinchi Usmonli fuqarosi boʻlish sharafiga myvaffaq boʻldi. 1902-yilda Kembrij universitetida ish boshlagan Halil Hâlid Bey 1911-yilda vataniga qaytguniga qadar shu lavozimda qoldi. 1902-yildan 1906-yilgacha u Hindiston davlat xizmatini oʻrganish kengashida (Hindiston davlat xizmatini oʻrganish markazi) 1906—1911-yillarda tashqi aloqalar boʻyicha talabalar qoʻmitasi va Sharqshunoslik kengashida oʻqishni davom ettirdi, u yerda tashqi aloqalar xodimlari tayyorlanadi. U xuddi shu sanalar orasida (1902-1911) Buyuk Britaniya va Irlandiya Qirollik Osiyo jamiyatining aʼzosi boʻlgan. Xalil Hâlid Bey Kembrij universitetidagi faoliyati davomida muhim sayohatlarni ham amalga oshirdi. Ulardan birinchisi, 1904-yil 9-yanvarda boshlangan va taxminan oʻn uch oy davom etgan. 1905-yil 16-fevralda Misr va Sudandagi safari yakunlangan.

U shu davrda va umrining oxirigacha yozgan asarlarida "birinchi navbatda Sharqdagi musulmonlar ishini himoya qilishni, ikkinchi oʻrinda esa Gʻarb sivilizatsiyasi haqida musulmonlar nuqtai nazaridan baʼzi fikrlarni bayon qilishni maqsad qilgan. Garchi Halil Hâlid Beyning xotiralarida bu maqsadning izlari yo‘q bo‘lsa-da, Sulton Abdulhamid II ning raqiblar uning Abdulhamid haqidagi qarashlari Onado‘li hayoti, maktab va madrasa taʼlimi va boshqa hech bir joyda yetib bo‘lmaydigan bir ulamolar oilasining hayoti haqida batafsil maʼlumot berishi bilan ahamiyatlidir.

Turkiyaga qaytib parlament deputati boʻlishi
--------------------------------------------

1876-yilda Usmonlilar imperiyasini parlament tizimiga oʻtkazgan Abdulhamid II keyingi yili boshlangan Usmonli-Rossiya urushi tufayli amaliyotni toʻxtatdi. Toʻxtatilgan parlament faqat 1908-yilda Konstitutsiyaviy monarxiya eʼlon qilingandan keyin u qayta faollashdi. Konstitutsiyaviy monarxiya qayta eʼlon qilingan sanada Halil Hâlid Bey Angliyada istiqomat qilardi. U Angliyadagi mashgʻulotlari tufayli oʻziga taklif qilingan Anqara deputatligini qabul qilmadi. Biroq shartlar mos kelgach, 1912-yil aprel oyida boʻlib oʻtgan saylovlarda Ittifoq va taraqqiyot qoʻmitasi Anqara deputati sifatida parlamentga kirdi. Uning siyosiy hayoti 1912-yil 4-avgustda yangi parlament tarqatib yuborilishi bilan yakunlandi. U deputatlik davrida Maorif kengashiga rahbarlik qilgan va „Taʼlim to‘g‘risida" gi qonunning qabul qilinishida katta rol o‘ynagan.

Hindiston — Mumbay bosh konsulligi
----------------------------------

Hindistonga yuborilgan va samarali ish olib borayotgan ismlardan biri Mumbayning bosh konsorti Halil Hâlid Bey boʻlgan. Said Halim posho 1913-yil 19-iyun kuni Mumbay konsulligi lavozimiga Cafer Bey oʻrniga Halil Hâlid Beyning Tashqi ishlar vaziri etib tayinlanishini soʻradi. Bu sanadan uch kun oʻtib Said Halim Posho, Halil Hâlid beyni Mumbay boshligʻi konstebl etib, Sadr vazir va tashqi ishlar vaziri etib tayinladi. Uning Mumbayga konsul bo‘lib kelishini eshitib, musulmonlar kutib olishadi. 1913-yil sentabr oyida Hindistonga borgan Hâlid Bey, Hindiston hukumati tomonidan yuqori darajadagi protokolni qoʻlladi. Halil Hâlidbey Sulton xalifaning sovg‘asi sifatida masjidlarga olib kelgan gilamlarini yetkazib berish imkoniyatidan foydalanib, ko‘plab shaharlarni kezib, musulmonlar bilan bog‘lanish imkoniyatini qoʻlga kiritdi. Borgan joylarida unga koʻrsatilgan qiziqish tufayli namoyishlar tashkil etilishi hukumatning aralashuviga sabab boʻladi. Qisqa vaqt ichida samarali asarlar yaratgan Halil Hâlid Bey, Britaniya-Hindiston hukumati tomonidan „Panislamizmning hozirgacha eng muhim vakillaridan biri" sifatida koʻriladi. Bir muncha vaqt oʻtgach (1914-yil may) uni chaqirib olishdi va u bilan aloqada boʻlgan odamlarni hibsga olish boshlandi, bu uning ishi inglizlar uchun qanchalik muhim ekanligidan dalolat beradi.

Birinchi jahon urushi va uning Germaniyadagi yillari
----------------------------------------------------

Germaniya va Islom olamini yaqinlashtirish maqsadida olib borilgan ishlardan biri musulmon ziyolilarining Germaniyaga taklif qilinishidir. Nemislar, ayniqsa, Islom olamining boshi boʻlganliklari sababli, Usmonli ziyolilarining Germaniyaga hay’atlarda kelishiga ahamiyat berdilar. Germaniyaga taklif qilingan Usmonli ziyolilaridan biri Halil Halit Beydir. 1915-yil iyul oyida Germaniyaga borgan Halil Hâlid Beyning Turkiyaga qachon qaytib kelgani aniq maʼlum emas. Biroq yozganlaridan maʼlum bo‘lishicha, Turkiyaga qaytishi sulh davridan keyin sodir bo‘lgan bo‘lishi kerak. Halil Hâlid Bey jurnalistika faoliyatini Germaniyada bo‘lgan davrda davom ettirdi. U baʼzi Berlin maqolalarida oʻz kuzatishlarini aytib beradi. Urush yillarida Usmonli-Germaniya ittifoqini jamiyatlar nazarida mustahkamlashga qaratilgan saʼy-harakatlardan biri Die İslamische Welt [Islom dunyosi] 234 nomli jurnalning nashr etilishi boʻlib, unda ikki davlat ziyolilari birgalikda yozgan va ehtimol uni qoʻllab-quvvatlaganlar. Mualliflari Halil Hâlid Bey ham boʻlgan jurnal birinchi marta Istanbulda Islom olami nomi bilan nashr etilgan. Bu jurnal Usmonli xalqini maʼrifatparvar qilish, Germaniya haqidagi haqiqatlarni ochib berish va musulmonlar oʻrtasida tarqalayotgan fitnani bartaraf etish maqsadida nashr etiladi. Istanbuldagi nashrlarning foydasini ko‘rgan jurnal, Usmonlilar imperiyasi bilan Germaniya o‘rtasidagi aloqalarni mustahkamlash va ikki davlat xalqlari o‘rtasida ogohlikni oshirish maqsadida Berlinda Islamische Welt nomi bilan chiqa boshladi.

Istanbul Dorulfununun professori
--------------------------------

Birinchi jahon urushi va sulh yillarini Germaniyada o‘tkazgan Hâlid Bey 1922-yili Istanbul Darülfünunuga o‘qituvchi etib tayinlanadi. Adabiyot fakultetida bir muddat ishlagan Halil Hâlid Bey, soʻngra ilohiyot fakulteti Akvam-i Islomiye etnografiya oʻqituvchisi sifatida oʻz vazifasini davom ettirdi. Bu yerda u islom falsafasi, musulmon xalqlari etnografiyasi, antropologiya kabi kurslardan dars beradi. Ilohiyot fakultetidagi kurslari bilan bir qatorda Harbiyeda ingliz tili darslari ham bera boshladi. Keksaligi va kasalligi tufayli 1930-yilda harbiy sohadagi darslari toʻxtatildi. Dorulfununda dars bergan kezlari gazeta va jurnallarda ham maqolalari chop etilgan. Xususan, Dorulfununun ilohiyot fakulteti jurnalida chop etilgan maqolalarda qimmatli maʼlumotlar bor.

Amerika universitetlariga konferensiya taklifi
----------------------------------------------

Halil Hâlid Bey 1929-yilda AQShda faoliyat yuritgan „Xalqaro Taʼlim Muassasi" tomonidan Amerika darülfünunlari va maktablarida maʼruza oʻqish uchun taklif qilinadi. Ushbu muassasa har yili Yevropaning taniqli professorlari va muhim shaxslarini Amerikaga taklif qiladi va bir qator konferensiyalar oʻtkazadi. Darülfünun Eminligi (Rektorat) tomonidan 19.11.1929-yilda Bosh vazirlikka yuborilgan maktubda, Xalil Hâlid Beyning kelasi yilning mart va aprel oylarida Amerikada beradigan konferensiyalarining Turkiya uchun muhim targʻibot vositasi boʻlishi taʼkidlangan.

Oʻlimi
------

Halil Hâlid Bey bir muddat chalingan pnevmoniya kasalligi oʻlimidan bir yil oldin kuchayib ketdi. Oxirgi oylarda xastaligi kuchaygani uchun issiq havo yaxshi boʻladi, deb doʻsti Said Halim poshoning oʻgʻli va shogirdi Halim bey tomonidan Qohiraga olib ketildi. Biroq, kasallik rivojlanishda davom etmoqda edi. Muolajalari bir muddat shifoxonada davom etgan Halil Hâlid Bey, ahvoli yomonlashganidan soʻng oʻz shahriga qaytmoqchi boʻldi. Shifokorlarining ruxsati bilan dengiz orqali Istanbulga keladi va bir kundan keyin (1931-yil 29-mart) vafot etadi. Uning jasadi 1931-yil 30-martda Laleli shahrida yashagan Harikzedegan kvartirasidan olib ketilib, Valide Sulton masjidiga olib ketilgan. Bu yerda o‘qilgan janoza namozidan so‘ng, Halil Hâlid Bey, oilasi, do‘stlari, ustozlari va darülfünunun shogirdlari ishtirokida „sokin va xotirjam" marosim bilan Merkezefendi qabristonidagi oilaviy qabristonga dafn qilindi.

Asarlari
--------

Halil Hâlid Beyning mualliflik huquqi va tarjimasi bilan bogʻliq boʻlgan koʻplab kitob va maqolalari bor. Uzoq yillar Angliyada boʻlishi unga Gʻarb dunyosini yaxshi bilish, shuningdek, Usmonlilar imperiyasi va Islom olamiga qarshi qilingan ishlarni yaqindan kuzatish imkonini berdi. Shu sababdan u aksariyat asarlarida shu mavzularga to‘xtalib, Usmonli va Islom olamiga qilingan hujumlarga qarshilik ko‘rsatishga harakat qilgan. Mahalliy gazeta va jurnallardagi maqolalari bilan bir qatorda, xorijiy nashrlar, xususan, Times gazetasi uchun maqolalari bilan ham bu himoyani davom ettiradi.

### 1. Kitoblari

* *Bir Turkning kundaligi/Bir Türkün Ruznamesi (London, 1903) Londonda* AC Black Company tomonidan nashr etilgan ushbu asar Xalil Hâlid Beyning Angliyada nashr etilgan birinchi asari bo‘lib, shotland sharqshunosi Elias JV Gibbga bag‘ishlangan. Kitobda yozuvchining Angliya va Turkiyaga ketgunga qadar bo‘lgan hayotining o‘sha davr qismi hikoya qilinadi. Yozuvchining bolalik va yoshlik yillari haqida hikoya qiluvchi asar jami o‘n to‘rt bobdan iborat. Kitobda Onadoʻlining ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli, turk jamiyati hayoti, urf-odat va anʼanalari, taʼlim, ayollar, II. Unda Abdulhamid davridagi byurokratiya va siyosiy cheklovlar kabi mavzular haqida muhim maʼlumotlar mavjud.
* Halil Hâlid bu *kitobida* Angliyada turk va islomofob siyosatlarini tizimli ravishda yoyishga harakat qilayotgan guruhlarni tahlil qilishga harakat qiladi. Unga koʻra, Angliyadagi turklarga qarshi hujumlarni ushbu mamlakatda faol boʻlgan ayrim jurnalistlar, siyosatchilar, nasroniy ruhoniylar va inglizlashgan yahudiylar boshqaradi. Muallif Angliyadagi „radikal" va „katta mutaassiblar" Turkiya haqida gap ketganda mushtarak ideal atrofida birlashganiga eʼtibor qaratadi. U aksilturk ommasining pirovard maqsadi turklarning siyosiy mustaqilligiga barham berish ekanligini taʼkidlaydi.
* *Yarim oy Xochga qarshi / Hilol va Salib bahsi / Hilol va xoch toʻqnashuvi (London, 1907) Londonda yozilgan* asar Luzak nashriyoti tomonidan nashr etilgan. Bu Halil Hâlidning Gʻarb imperializmi haqidagi qarashlarini bayon qilgan eng muhim asaridir.
* *"Jazoir xotirasi" (Qohira 1906) dan* Hâlid Bey 1905-yilda Sharqshunoslar kongressida qatnashish uchun borgan Jazoir haqidagi oʻz kuzatishlarini oʻz ichiga oladi.
* *Fusul-i Mutenevvia (Istanbul 1908)* Ahmet İhsan bosmaxonasida nashr etilgan asar, quyida sanab oʻtilgan tarixga oid toʻrtta risoladan iborat. Risolalar dolzarb muammolarni hal qilishda tarixiy tajribadan foydalanish maqsadida yozilgan. Toʻrt qismda nashr etilgan;
* *-Islom va Nasroniyat oʻrtasidagi munosabatlar (Istanbul 1908)* Asar Islom paydo boʻlganidan beri musulmonlar va nasroniylar oʻrtasidagi munosabatlarning rivojlanish jarayonini oʻrganadi.
* — *Turklar va inglizlarning birinchi aloqasi (Istanbul 1908)* Turklar va inglizlarning birinchi aloqalari haqida.
* — *Sulton Sulaymonning „Rodos fathida Tedabir-i Siyahiyesi" (Istanbul, 1908) Asarda Rodos* orolining zabt etilishi va uning sabablari tasvirlangan.
* — *Mes’ele-i Hamiyyet in Shehzade Jem (Istanbul, 1909)* Shehzade Jem’s II. Boyazid bilan taxt uchun kurashi haqida hikoya qiladi.
* *Turk va arab (Qohira, 1912)* turk-arab munosabatlarini tarixiy, diniy, siyosiy va ijtimoiy jihatlari bilan baholagan muallif, ikki jamiyat munosabatlariga salbiy taʼsir ko‘rsatayotgan masalalarga realistik yondashgan holda yechimlar taklif qilishga harakat qilgan.
* *Baʼzi Berlin maqolalari (Berlin, 1918)* Berlin imperatorlik matbuotida bosilgan. Kitobda Halil Hâlid Beyning Germaniyaga borganidan 1917-yilgacha bo‘lgan kuzatishlari o‘rin olgan. Urush va sulh yillarini Germaniyada o‘tkazgan Halil Hâlid Bey turli jurnal va gazetalarda maqolalar yozdi. Uning ayrim yozuvlari Germaniyadagi kuzatuvlarini oʻz ichiga oladi.
* *Panislamische Gefahr [Panislamizm xavfi] (Berlin, 1917)*
* *Ingliz imperialistlarining turkofobiyasi (Bern, 1919)*
* *Britaniya mehnati va Sharq (Bern, 1919)*
* *Turk hukmronligi va ingliz Cihangir (Istanbul, 1922)*

### 2. Tarjimalari

* *Maişetimiz İstihsal (Istanbul 1925)* 1924-yilda C. Fines va Pilkington tomonidan ingliz tilida yozilgan asar 1925-yilda Halil Hâlid Bey tomonidan tarjima qilingan.
* *Kundalik hayot iqtisodiyoti (Istanbul 1926)*
* *Tacirligi Mebâdisi (Istanbul, 1926)* Halil Halil Bey tomonidan M. Klarkdan tarjima qilingan asar Istanbul savdo palatasi tomonidan nashr etilgan.
* *Intişar-i Islom Tarixi (Istanbul, 1925)* London Dorulfununun arab tili o‘qituvchisi T.V.Arnold tomonidan yozilgan asarning asl nomi „Islomning targ‘iboti"dir. Muallif islom tarixida sodir bo‘lgan voqealarni emas, balki Islom dinining tarqalish tarixini o‘rgangan.

### 3. Maqolalari

Halil Hâlid Bey oʻz maqolalarini Ç.S.Z tomonidan nashr etilgan. 1922-yili Istanbul Darulfünunu shtabiga kirgan Hâlid Bey, 1926-yilda nashriyotini boshlagan Ilohiyot fakulteti jurnali yozuvchilari safiga qoʻshildi. Ushbu jurnalda islom jamiyatlari etnografiyasi va antropologiyasiga oid muhim maqolalar chop etilgan.

Ommaviy madaniyatda
-------------------

* U Payitaht: Abdülhamid serialida Gurkan Uygʻun tomonidan tasvirlangan. Serialda haqiqatdan farqli oʻlaroq, u gʻoyalar odami emas, balki jangchi sifatida koʻrsatilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  „HALİL HÂLİD BEY".  TDV İslâm Ansiklopedisi. 13 temmuz 2019da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24 eylül 2020.
2. ↑  „Oyuncu Gürkan Uygun: Bir oyuncunun tek derdi, hayatı boyunca oynayabilmektir".  *Anadolu Ajansı* (14 aralık 2019). 15 aralık 2019da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24 eylül 2020.