**Manglisi** (gruzincha: *მანგლისი* , pronounced [mɑŋɡlisi]) — Gruziyaning Kvemo Kartli viloyati, Tetritsqaro munitsipalitetidagi shaharcha (*daba)*. 2014-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, uning aholisi 1,441 kishidan iborat boʻlgan. Tarixi 4-asrga borib taqaladigan Manglisi Gruziyadagi nasroniylikning eng qadimgi markazlaridan biri boʻlib, oʻrta asrlarda u yerda Xudo Onasining ibodatxonasi joylashgan. Shuningdek, u aholi uchun togʻli kurort va sogʻlomlashtirish maskani vazifasini bajaradi.

Geografiyasi va iqlimi
----------------------

Manglisi Trialeti tizmasining janubiy yonbagʻirlarida, Tbilisi-Tsalka shossesida, Gruziya poytaxti Tbilisidan 56 kilometr (35 mi) gʻarbda, Algeti daryosi vodiysida joylashgan. U taxminan dengiz sathidan 1,200 metr (3,900 ft) balandda joylashgan va subtropik iqlimga ega, yozi issiq (iyulning oʻrtacha harorati, 19 °C) va qishi iliq (yanvarning oʻrtacha harorati, 2 °C). Yillik yogʻin miqdori 700 mm.

Etimologiyasi
-------------

"Manglisi" etimologiyasi Suriya *maggalā* soʻzidan olingan. Zamonaviy gruzin olimi Ketevan Kutateladzening taxminicha, bu joyning nomi „hilol" maʼnosida Oyga sigʻinishning aksi boʻlishi mumkin, buning taʼsiri esa diniy tizimda saqlanib qolgan.

Tarixi
------

### Antik va oʻrta asrlar

 Manglisi cherkovi
 Manglisida diniy bayram. K. Filippovga tegishli rasm, 1871-yil
Ilk bronza davrida Manglisi qoʻrgʻon vatani boʻlgan kengroq hududning bir qismini egallagan. Ilk oʻrta asrlarga kelib, strategik jihatdan Algeti daryosi boʻyida joylashgan Manglisi va uning atrofi Manglis-xevi, „Manglisi vodiysi" deb nomlanuvchi hududiy birlikni tashkil qilgan.

Gruziya tarixiy anʼanalari Mtsxeta va Erusheti bilan birgalikda, 330-yillarda qirol Mirian nasroniylikni qabul qilganidan keyin, ManglisiniKartlidagi (Iberiya) eng qadimgi cherkov muassasalaridan biriga aylantiradi. 11-asr tarixchisi Leonti Mrovelining soʻzlariga koʻra, Manglisi Vizantiya ruhoniylari va masonlar guruhi bilan Konstantinopolga qaytib kelgan Kartli yepiskopi Jonning xristian cherkovini qurish uchun tanlagan birinchi joyi edi. U Konstantinopoldan olib kelingan qoldiqlarni imperator Buyuk Konstantinning sovgʻasi sifatida qoldirishi poytaxt Mtsxetada qoldiqlarga ega boʻlishni xohlagan qirol Mirianning noroziligiga sabab boʻldi.

Manglisi V asrda, Vaxtang I davrida, omonim episkopning qarorgohiga aylandi. Manglisi yeparxiyasi hududi Algeti vodiysining katta qismini egallagan va baʼzan undan tashqariga ham kengayib borgan. Armanistonlik katolikos Ibrohim 607-yilda ikki xalq oʻrtasida boʻlib oʻtgan ruhoniy ajralishdan keyin gruzinlarni quvgʻin qilib, oʻz vatandoshlariga Mtsxeta va Manglisiga hajga bormaslikni buyurishidan oldin, Manglisi cherkovi qoʻshni armanlarning ziyoratgohi boʻlgan. Vizantiya imperatori Gerakliy 620-yillarda, Eron bilan urush paytida, Manglisini Rabbiyning oyoq qoldigʻi (*suppedaneum)* dan mahrum qilgan.

Manglisi vodiysi Xuansheriani oilasi, 8-asr oʻrtalarida esa Iberiyaning sobiq qirollik sulolasining bir tarmogʻi boʻlgan, keyinchalik Liparitidlar, uning bir aʼzosi Rati, Bagrat III zamondoshi (978/1008-1014), gruzin yilnomachisi uni „Mtkuari, Trialeti, Manglis-xevi va Skvireti janubidagi Ateni va butun Kartli qal’asi egallagan" deb taʼriflaydi. 11-asr boshlarida dastlab tetrakonx boʻlgan Manglisi cherkovi tubdan rekonstruksiya qilingan. 1121-yilda Manglisidan uncha uzoq boʻlmagan Didgori dalasi Gruziya qiroli David IV ning saljuqiy turklar ustidan qozongan gʻalabasiga poydevor boʻlgan. Bir qator xorijiy bosqinlardan, xususan, Temur yurishlaridan soʻng, Manglisi vodiysi asta-sekin tanazzulga yuz tutdi. 1770-yillarga kelib, u Gruziya cherkovining boʻshatilgan yeparxiyalari qatoriga kiritildi. Tashlab ketilgan cherkov haligacha Gruziyalik musulmonlar bosqiniga uchramagan, chunki 18-asr tarixchisi shahzoda Vakushti taʼkidlaganidek, ular cherkovdagi freskalardan birida sher ustida oʻtirgan Muhammad tasvirlangan deb oʻylashgan, ammo Fresk, aslida, Kesariyalik Avliyo Mammesning tasviri hisoblangan.

### Rossiya hukmronligi

 Manglisi. 1892-yil
Gruziyada rus hukmronligi boshlangandan soʻng, aholi punkti boʻlgan Manglisi qishlogʻi (ruscha: *Манглис*) 1823-yilda general Aleksey Yermolov tomonidan oʻz qoʻmondonligi ostidagi polklardan birining shtab-kvartirasi boʻlgan, 1827-yildan keyin esa u Erivanda Forslar bilan urushda gʻalaba qozonishdagi roli uchun 13-Erivanskiy Grenader polki deb nomlanadi. Shu munosabat bilan Rossiya hukumati qoʻshni tumanlardan ham bir qancha tinch aholi oilalarni koʻchirib oʻtkazdi. 1850-yillarning boshlariga kelib, Manglisi nisbatan yaxshi tashkil etilgan rus mustamlakasidagi hudud boʻlgan. Eski cherkov ham 1851-yildan 1857-yilgacha qayta tiklandi. Aholining katta qismi slavyanlar boʻlib, 1892-yilda ularning soni 3000 tagacha yetdi. 1890-yillarning boshlariga kelib, Manglisi kurort shahri maqomini oldi va bu Tiflis (Tbilisi) aholisiga jaziramadan qutulish imkonini berdi.

### Zamonaviy Manglisi

Sovet davrida Manglisi kurort sifatida faoliyat koʻrsatishni davom ettirdi va uning sanatoriylari nafas olish kasalliklari bilan ogʻrigan odamlarga xizmat koʻrsatdi. 1924-yilda Zakavia davlat aviakompaniyasi mahalliy sayyohlikni rivojlantirish uchun qisqa muddatli Tiflis—Manglis yoʻnalishini yaratdi. 1924-yil 29-avgustda, Manglisidagi Qizil Armiya kazarmalariga Kakutsa Cholokashvili boshchiligidagi antisovet qoʻzgʻolonchilari bostirib kirishdi va natijada ular muvaffaqiyatsizlikka uchradi.

1926-yilda aholi punktiga *daba* (shahar tipidagi aholi punkti) maqomi berildi. 2002-yilgi Gruziyaning umummilliy aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, Manglisi aholisi 2,752 kishini tashkil etgan, bu 1989-yildagi soʻnggi sovet roʻyxatidagi 3,939 kishidan 30,1% ga kam edi.

Manbalar
--------

* Allen, William Edward David*. A History of the Georgian People: From the Beginning Down to the Russian Conquest in the Nineteenth Century*. London: Kegan Paul (repr. Barnes & Noble, 1971), 1932. ISBN 0-7100-6959-6.
* Andersson, Lennart*. Soviet aircraft and aviation, 1917-1941*. Annapolis, Maryland: Naval Institute Press, 1994. ISBN 1557507708.
* Bobrovsky, Pavel*. {{{title}}}* (ru). St.-Setersburg: V. S. Balashev Typography, 1895.
* Bobrovsky, Pavel*. {{{title}}}* (ru). St.-Setersburg: V. S. Balashev Typography, 1898.
* "Манглисъ" (ru). *Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary [Manglis']*. **XVIIIА (36)**. St.-Petersburg: Semionov Typography. 1896. .
* Brosset, Marie-Félicité*. Chronique géorgienne, traduite par m. Brosset jeune membre de la Société asiatique de France* (fr). Paris: De l'Imprimerie royale, 1831.
* Constantinides, Efthalia C.*. Images from the Byzantine periphery: studies in iconography and style*. Leiden: Alexandros Press, 2007. ISBN 978-90-806476-7-1.
* Dzhanberidze, Nodar*. Architectural monuments in Georgia*. Tbilisi: Literatura da Khelovneba, 1965.
* Greppin, John A. C. „Syrian Loanwords in Classical Armenian",*. Humanism, Culture, and Language in the Near East: Studies in Honor of Georg Krotkoff* Zahniser, A. H. Mathias:. Eisenbrauns, 1997 — 247–253 bet. ISBN 1575060205.
* Javakhishvili, Niko*. Борьба за свободу Кавказа: Из истории военно-политического сотрудничества грузин и северокавказцев в первой половине XX века* (ru). Tbilisi: Tbilisi State University Press, 2005. ISBN 99940853-4-4.
* Kutateladze, Ketevan (2009). Ioseliani, Khatuna. ed. "The Border of Manglisi Eparchy". *Studies in History and Ethnology* (Tbilisi: Ivane Javakhishvili Institute of History and Ethnology) **XII**: 116–135. ISSN 1512-2727.. Qaraldi: 28 August 2012. Manglisi]]
* Prokhorov, Alexander, ed (1982). "Manglisi". *Great Soviet Encyclopedia*. **15**. New York: Macmillan Publishers. .
* *საქართველოს მოსახლეობის 2002 წლის პირველი ეროვნული საყოველთაო აღწერის შედეგები, ტომი I* (ka) Beridze, Teimuraz:. Tbilisi: National Statistics Office of Georgia, 2003. ISBN 99928-0-768-7. 28-avgust 2012-yilda qaraldi.  Wayback Machine saytida arxivlandi (2015-10-23).
* Rapp, Stephen H.*. Studies in Medieval Georgian Historiography: Early Texts And Eurasian Contexts*. Leuven: Peeters Publishers, 2003. ISBN 90-429-1318-5.
* Sagona, Antonio*. The Caucasian region in the early Bronze Age, Volume 1*. Oxford: B.A.R, 1984. ISBN 0860542777.
* Thomson, Robert W.*. Rewriting Caucasian history: the medieval Armenian adaptation of the Georgian chronicles; the original Georgian texts and the Armenian adaptation*. Oxford: Clarendon Press, 1996. ISBN 0198263732.
* Toumanoff, Cyril*. Studies in Christian Caucasian history*. Washington, DC: Georgetown University Press, 1963.
* Wakhoucht, Tsarévitch*. ღეოღრაჶიული აღწერა საქართველოჲსა. Description géographique de la Géorgie* (ka, fr) Brosset:. S.-Pétersbourg: A la typographie de l'Academie Impériale des Sciences, 1842. 28-avgust 2012-yilda qaraldi.

1. 1 2  Great Soviet Encyclopedia 1982.
2. ↑  Greppin 1997. sfn error: no target: CITEREFGreppin1997 (help)
3. 1 2 3 4  Kutateladze 2009.
4. ↑  Allen 1932. sfn error: no target: CITEREFAllen1932 (help)
5. ↑  Sagona 1984. sfn error: no target: CITEREFSagona1984 (help)
6. 1 2 3 4 5 6  Thomson 1996. sfn error: no target: CITEREFThomson1996 (help)
7. ↑  Rapp 2003. sfn error: no target: CITEREFRapp2003 (help)
8. 1 2  Toumanoff 1963. sfn error: no target: CITEREFToumanoff1963 (help)
9. ↑  Dzhanberidze 1965. sfn error: no target: CITEREFDzhanberidze1965 (help)
10. ↑  Wakhoucht 1842. sfn error: no target: CITEREFWakhoucht1842 (help)
11. ↑  Constantinides 2007. sfn error: no target: CITEREFConstantinides2007 (help)
12. 1 2  Bobrovsky 1895. sfn error: no target: CITEREFBobrovsky1895 (help)
13. 1 2  Bobrovsky 1898. sfn error: no target: CITEREFBobrovsky1898 (help)
14. ↑  Brockhaus and Efron 1896.
15. ↑  Andersson 1994. sfn error: no target: CITEREFAndersson1994 (help)
16. ↑  Javakhishvili 2005. sfn error: no target: CITEREFJavakhishvili2005 (help)
17. ↑  National Statistics Office of Georgia 2003. sfn error: no target: CITEREFNational\_Statistics\_Office\_of\_Georgia2003 (help)