**Radiatsiya monitoringi** radiatsiya yoki radioaktiv moddalar ta'sirini baholash yoki nazorat qilish va natijalarni ko'rish bilan bog'liq sabablarga ko'ra radiatsiya dozasini yoki radionuklid ifloslanishini o'lchashni o'z ichiga oladi. 

 AQSh Harbiy-dengiz kuchlari Fukusima I AESidagi avariyalar radiatsiyasini kuzatdi

Atrof-muhit monitoringi
-----------------------

Atrof-muhit monitoringi - bu atrof-muhit manbalari yoki atrof-muhitdagi radionuklidlar kontsentratsiyasi tufayli tashqi doza tezligini o'lchash.

Manba monitoringi
-----------------

Manba monitoringi ionlashtiruvchi nurlanish monitoringida qoʻllaniladigan oʻziga xos atama boʻlib, IAEA maʼlumotlariga koʻra, atrof-muhitga chiqarilayotgan radioaktiv moddalardagi faollikni yoki obʼyekt yoki faoliyat ichidagi manbalar tufayli tashqi doza tezligini oʻlchashdir.

Shu nuqtai nazardan, manba radiatsiya ta'siriga olib kelishi mumkin bo'lgan har qanday narsa, masalan, ionlashtiruvchi nurlanish yoki radioaktiv moddalarni chiqarish orqali. "Standart manba" iborasi, shuningdek, ionlashtiruvchi nurlanish metrologiyasida kalibrlash standart manbai bo'lishning aniq kontekstida de-fakto atama sifatida ishlatiladi.

 Havo filtrlarini radioaktiv ifloslanish uchun tekshirish vaqtida to'liq himoya vositalarini kiygan xodimlar
Turli radionuklidlar, atrof-muhit muhiti va ob'ekt turlari uchun manba va atrof-muhit radiatsiya monitoringi dasturlari va tizimlarini loyihalash va ishlatishning uslubiy va texnik tafsilotlari IAEA Xavfsizlik standartlari seriyasi RS-G-1.8  va IAEA xavfsizligida keltirilgan. Hisobotlar seriyasi № 64.

Radiatsiyadan himoya qilish vositalari
--------------------------------------

  

Kalibrlangan nurlanishdan himoya vositalaridan foydalangan holda amaliy nurlanish o'lchovi himoya choralarining samaradorligini baholashda va jismoniy shaxslar tomonidan qabul qilinishi mumkin bo'lgan nurlanish dozasini baholashda muhim ahamiyatga ega. Radiatsiyadan himoya qilish uchun o'lchov asboblari ham "o'rnatilgan" va ko'chma (qo'lda yoki tashish mumkin).

  

### O'rnatilgan asboblar

O'rnatilgan asboblar hududdagi umumiy radiatsiya xavfini baholashda muhim bo'lgan joylarga o'rnatiladi. Misollar o'rnatilgan "hudud" radiatsiya monitorlari, Gamma blokirovka monitorlari, xodimlarning chiqish monitorlari va havodagi zarrachalar monitorlari.

Hududdagi radiatsiya monitori atrof-muhit radiatsiyasini, odatda rentgen, gamma yoki neytronlarni o'lchaydi; bular manbadan o'nlab metrdan ortiq diapazonda sezilarli darajada radiatsiya darajasiga ega bo'lishi mumkin bo'lgan va shu bilan keng maydonni qamrab oladigan nurlanishlardir.

Gamma-nurlanish "interlok monitorlari" yuqori radiatsiya darajasi mavjud bo'lgan hududga xodimlarning kirishiga yo'l qo'ymaslik orqali ishchilarga ortiqcha dozaning tasodifiy ta'sirini oldini olish uchun ilovalarda qo'llaniladi. Ular jarayonga to'g'ridan-to'g'ri kirishni bloklaydi.

Havodagi ifloslanish monitorlari radioaktiv zarrachalarning yutilishi yoki xodimlarning o'pkasiga to'planishidan himoya qilish uchun atrof-muhit havosidagi radioaktiv zarrachalar kontsentratsiyasini o'lchaydi. Ushbu asboblar odatda mahalliy signal beradi, lekin ko'pincha zavod hududlarini evakuatsiya qilish va xodimlarning havo bilan ifloslanishi yuqori bo'lgan havoga kirishining oldini olish uchun o'rnatilgan xavfsizlik tizimiga ulanadi.

"Xodimlarning chiqish monitorlari" (PEM) "kontaminatsiya nazorati ostidagi" yoki potentsial ifloslangan hududdan chiqayotgan ishchilarni kuzatish uchun ishlatiladi. Ular qo'l monitorlari, kiyim-kechak problari yoki butun tana monitorlari shaklida bo'lishi mumkin. Ular radioaktiv ifloslanish to'plangan yoki yo'qligini tekshirish uchun ishchilar tanasi va kiyimlari yuzasini nazorat qiladi. Bular odatda alfa yoki beta yoki gamma yoki ularning kombinatsiyasini o'lchaydi.

Buyuk Britaniya Milliy Fizika laboratoriyasi o'zining Ionlashtiruvchi nurlanish metrologiyasi forumi orqali bunday asbob-uskunalar bilan ta'minlash va foydalaniladigan signal darajalarini hisoblash metodologiyasi bo'yicha yaxshi amaliyot qo'llanmasini nashr etadi. 

### Portativ asboblar

 Amaldagi qo'lda ion kamerali tadqiqot sanagichi
Portativ asboblar qo'lda yoki tashish mumkin. Qo'lda ushlab turiladigan asbob odatda ob'ektni yoki shaxsni batafsil tekshirish yoki o'rnatilgan asboblar mavjud bo'lmagan hududni baholash uchun o'lchov o'lchagich sifatida ishlatiladi. Ular, shuningdek, xodimlarning chiqishi monitoringi yoki sohada xodimlarning ifloslanishini tekshirish uchun ishlatilishi mumkin. Bular odatda alfa, beta yoki gamma yoki ularning kombinatsiyasini o'lchaydi.

  

Tashish mumkin bo'lgan asboblar odatda doimiy ravishda o'rnatilishi mumkin bo'lgan asboblardir, lekin xavf mavjud bo'lishi mumkin bo'lgan doimiy monitoringni ta'minlash uchun vaqtinchalik hududga joylashtiriladi. Bunday asboblar ko'pincha oson joylashtirish uchun aravachalarga o'rnatiladi va vaqtinchalik operatsion vaziyatlar bilan bog'liq.

Buyuk Britaniyada HSE tegishli dastur uchun to'g'ri radiatsiya o'lchash asbobini tanlash bo'yicha foydalanuvchi yo'riqnomasini chiqardi. 

### Asbob turlari

Quyida bir qator tez-tez ishlatiladigan aniqlash asboblari keltirilgan.

* ionlash kameralari
* proportsional hisoblagichlar
* Geiger hisoblagichlari
* Yarimo'tkazgichli detektorlar
* Sintilatsiya detektorlari
* Havodagi zarrachalar radioaktivligi monitoringi

Har birining to'liq tavsifi uchun havolalarga rioya qilish kerak.

  

  

Ushbu maqola Mirzo Ulugʻbek nomidagi Oʻzbekiston Milliy universiteti Fizika fakulteti talabasi Abduvaliyeva Madina tomonidan Wikitaʼlim loyihasi doirasida ingliz tilidan tarjima qilindi.

Foydalanilgan adabiyotlar
-------------------------

1. ↑  International Atomic Energy Agency*. IAEA Safety Glossary: Terminology Used in Nuclear Safety and Radiation Protection*. Vienna: IAEA, 2007. ISBN 978-92-0-100707-0.
2. ↑  International Atomic Energy Agency*. Environmental and Source Monitoring for Purposes of Radiation Protection, IAEA Safety Standards Series No. RS–G-1.8*. Vienna: IAEA, 2005.
3. ↑  International Atomic Energy Agency*. Programmes and Systems for Source and Environmental Radiation Monitoring. Safety Reports Series No. 64.*. Vienna: IAEA, 2010 — 234 bet. ISBN 978-92-0-112409-8.
4. ↑  Operational Monitoring Good Practice Guide "The Selection of Alarm Levels for Personnel Exit Monitors" Dec 2009 - National Physical Laboratory, Teddington UK
5. ↑  „Archived copy". 15-mart 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-avgust 2016-yil.