Категория:Животные по алфавиту

**Serval** yoki **buta mushuk** (lotincha: *Leptailurus serval*), mushuksimonlar oilasiga mansub yirtqich sutemizuvchidir.

Serval - oʻrtacha kattalikdagi ingichka, uzun oyoqli mushuk. Tana uzunligi 90-135 sm, elkalarida balandligi 40-65 sm gacha yetadi; voyaga yetgan hayvonning vazni 8 kg dan 18 kg gacha. Serval mushuklar orasida eng katta panjalarga va eng katta (tana hajmiga nisbatan) quloqlarga ega mushuk hisoblanadi. Uning boshi kichik; dumi nisbatan qisqa - 30-45 sm.

Bir qator morfologik xususiyatlarga koʻra, serval tashqi koʻrinishi bilan silovsin va karakallarga juda oʻxshaydi, ammo rangi - sariq-kulrang fonda qora dogʻlar va chiziqlari bilan - gepardga ham oʻxshaydi. Uning koʻkragi, qorni va tumshugʻi oq rangda. Tashqi quloqlari sariq yoki oq koʻndalang qora dogʻlarga ega.

Servalning turli geografik irqlarga qarab ranglarda farqlar mavjud. Dasht va siyrak oʻrmonli hududlarda yashovchi servallar yengil fonda katta dogʻlar bilan ajralib turadi. Oʻrmon servallari quyuqroq, fon rangiga eha ularning dogʻlari kichikroq; ular „serval mushuklar" yoki servalinning alohida turlarida izolyatsiya qilinganidan oldin. Bu ikki tur oʻrtasidagi oʻtish, ayniqsa, ularning diapazonlari bir-biriga ulashgan joylarda silliqdir. Shunday qilib, Uganda va Angolada servallar quyuq fonda katta dogʻlar bilan, Gvineya, Togo va Efiopiyada esa - och sariq fonda kichik dogʻlar ega koʻrinishda paydo boʻlishadi.

Keniyaning togʻli hududlarida qora rangli servallar (melanistlar) uchraydi; bu yerda ular jami servallarning yarmini tashkil qiladi. Kumush kulrang dogʻlar bilan oq servallar faqat hayvonot bogʻlarda uchrashi maʼlum.

Tarqalishi va kichik tiplari
----------------------------

Servallarni deyarli butun Afrika boʻylab uchratish mumkin lekin Sahara, ekvator zonasi oʻrmonlari va materikning janubiy hududi (Keyp viloyati) bundan mustasno. Sahara shimolida (Jazoir, Marokash) bu hayvon hozirda juda kam uchraydi, lekin Sharqiy va Gʻarbiy Afrikada juda keng tarqalgan.

Servalning taxminan 14 ta kenja turi aniqlangan:

1. *Leptailurus serval serval* - Tanzaniyadan sobiq Keyp provinsiyasigacha (Janubiy Afrika);
2. *Leptailurus serval beirae* - Mozambik ;
3. *Leptailurus serval brachyura* - Gʻarbiy Afrika, Sahel, Efiopiya ;
4. *Leptailurus serval constantina* - Shimoliy Afrika (yoʻqolib ketish xavfi ostida);
5. *Leptailurus serval hamiltoni* - sobiq Transvaal provinsiyasining sharqida (Janubiy Afrika);
6. *Leptailurus serval hindeio* - Tanzaniya ;
7. *Leptailurus serval ingridi* - Namibiya, janubiy Botsvana, Zimbabve ;
8. *Leptailurus serval kempi* - Uganda ;
9. *Leptailurus serval kivuensis* - DR Kongo ;
10. *Leptailurus serval liposticta* - shimoliy Angola ;
11. *Leptailurus serval lonnbergi* - janubiy Angola ;
12. *Leptailurus serval mababiensis* - shimoliy Botsvana ;
13. *Leptailurus serval robertsi* - sobiq Transvaal provinsiyasining gʻarbida (Janubiy Afrika);
14. *Leptailurus serval togoensis* - Togo, Benin.

Turmush tarzi va ovqatlanish
----------------------------

 Janubiy Afrikada serval
Servallar, koʻpincha, suv havzalari yaqinida joylashgan butalar va oʻtli chakalakzorlarda ochiq joylarda yashaydilar. Ular choʻllardan, quruq tekisliklardan va tropik oʻrmonlardan koʻra oʻtloqli tekisliklarni maqul koʻradilar.

Servallar asosan krepuskulyar hayvonlar; ularning hayot faoliyatining eng yuqori nuqtasi ertalab soat 4-5 va kechqurun 10-11 ga toʻgʻri keladi. Ularning asosiy oʻljasi kemiruvchilar, quyonlar, girakslar va mayda antilopalar, shuningdek flamingolar, gvineya parrandalari va boshqa mayda qushlar. Katta quloqlar va yaxshi rivojlangan eshitish ularga kemiruvchilar va kaltakesaklarni kuzatishga yordam beradi, uzun oyoq-qoʻllari esa savannaning baland oʻtlari butalari orasidan oʻtishni osonlashtiradi va ularga yugurishda yordam beradi. Har bir koʻz qorachigʻi bir vaqtning oʻzida rang, shakl va harakatni idrok etadi.

Uzun kuchli oyoqlari boʻlishiga qaramay, serval uzoq vaqt davomida oʻz oʻljasini taʼqib qila olmaydi. Uning ov qilish usuli boshqa mushuk - karakalning ov qilish taktikasiga oʻxshaydi. Serval baland oʻtlarorasida yashirinib ov qiladi; agar kerak boʻlsa, uchuvchi qushlarni tutish uchun, katta vertikal sakrashlarni amalga oshira oladi. Servallar koʻpincha kemiruvchilarni qazib olishadi, teshiklarni kattalashtirishadi va daraxt girakslari uchun daraxtlarga chiqadi. Suza oladi. Servallar juda qobilyatli ovchilardir; oʻrtacha hujumlarning 59% i oʻljani qoʻlga kiritish bilan yakunlanadi.

Servallar yolgʻiz hayot kechirishadi. Ular oʻrtasida toʻqnashuvlar kam uchraydi. Xavfli holatlarda ular yashirinishni yoki qochishni, kutilmaganda sakrashni yoki yugurish yoʻnalishini keskin oʻzgartirishni afzal koʻradilar va kamdan-kam hollarda daraxtlarga chiqishadi.

Servalning tabiatdagi dushmanlari leopard, jangovar burgut, sher, giena itidir.

Koʻpayish
---------

Servallarda koʻpayish uchun yilning maʼlum bir vaqti bilan chegaralanmaydi. Biroq, diapazonning janubiy hududlarida juftlar asosan fevral-aprel oylarida paydo boʻladi. Estrus davrida urgʻochi va erkak bir necha kun birga ov ovlanashadi va dam oladilar. Homiladorlik davri 65-75 kun. Bolalar eski oʻtlar oʻrtasida yoki uyalarda tugʻiladi; bir martada oʻrtacha 2-3 mushukcha tugʻiladi. Ona ularni 5 oydan 7 yarim oygacha emizadi. Bir yoshga toʻlganda, ular onasini tashlab, oʻz hududlarini topadilar. Yosh urgʻochilar onalari bilan yosh erkaklarga qaraganda koʻproq yashaydilar. Servallarda jinsiy etuklik 18-24 oylikdan keyin sodir boʻladi.

Populatsiya holati va himoyasi
------------------------------

Serval brokonerlar uchun ovlash ob'ekti hisoblanadi, chunki uning terisi moʻynali mahsulotlar uchun ishlatiladi; Afrikaning baʼzi qismlarida goʻshti uchun ham ovlanadi. Parrandalarga qilingan hujumlar tufayli ham yoʻq qilinadi. Natijada, Afrikaning aholi zich joylashgan hududlarida servallar soni sezilarli darajada kamayib ketgan. Servalning shimoliy kichik turlari IUCN Qizil roʻyxatiga "yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan *turlar* "maqomi bilan kiritilgan.

Servallarni boqish juda oson va ularni tutqinlikda saqlash mumkin.

Barcha serval kichik turlari CITESning ll-ilovasida keltirilgan.

Duragaylar
----------

Erkak servallar oddiy uy mushuklari bilan juftlashishidan, duragaylar paydo boʻlishi mumkin. Servallarning karakalli duragaylari ham maʼlum - servallar va karavallar. Uy mushugi boʻlgan duragaylar "savanna "deb ataladi. Mushuklarning iUsher gibrid zoti haqida ham maʼlumotlar paydo boʻldi, lekin keyinchalik maʼlum boʻldiki „Usher" firibgarlar juda oshirilgan narxda sotadigan „savannalar" boʻlib chiqdi.

Manbalar
--------

1. ↑   „Сервал",*Животный мир Африки*, Обитатели Земли. М.: «Росмэн», 1997 — 29 bet. ISBN 5-257-00174-8.
2. ↑  „Ашера. Кошка-иллюзия.". 23-may 2010-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-iyun 2022-yil.

Adabiyotlar
-----------

* Wilson D. E. & Reeder D. M. (eds). Mammal Species of the World. — 3rd ed. — Johns Hopkins University Press[en], 2005. — Vol. 1. — P. 743. — ISBN 0-8018-8221-4. OCLC 62265494.