**Yagʻnob vodiysi** — Tojikiston shimoli-gʻarbidagi vodiy, Zarafshon tizmasining janubiy yonbagʻirlari va Hisor tizmasining shimoliy yonbagʻirlari oraligʻida joylashgan.

Vodiy Yagʻnob daryosidan hosil boʻlib, Zarafshon havzasiga kiradi. U dengiz sathidan 2500 dan 3000 metr balandlikda joylashgan va yilning olti oyi davomida unga o'tishning deyarli imkoni yo'q.

Vodiyda O'rta Osiyoning qadimgi Soʻgʻd tamaddunining bevosita davomchilar hisoblanadigan yagʻnobilar yashaydi. Yag‘nob vodiysi aholisi o‘zining tabiiy izolyatsiyasi va cheklangan infratuzilma imkoniyatlari tufayli o‘ziga xos turmush tarzi, madaniyati va tilini, ya’ni qadimgi so‘g‘d tili bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan yag‘nob yilini saqlab qolishga muvaffaq bo‘ldi. Bu vodiyda islomgacha bo‘lgan e’tiqod va urf-odatlar bugungi kunga qadar saqlanib qolgan. Hozirgi vaqtda vodiyda o'nta aholi punkti mavjud bo'lib, ularning har birida uchdan sakkiztagacha oilalar yashaydi.

G'arb mutaxassislari tadqiqotlari
---------------------------------

Yag‘nob vodiysiga 18-asrning 20-yillaridan topograflar va rus harbiy ekspeditsiyalari tashrif buyuradi. 1870-yillarda rus generali Abramov Yag‘nob vodiysiga birinchi ilmiy ekspeditsiyani boshqargan. Nemis olimi G.Kapus 1883-yilda Yevropa geografiya jurnalida chop etilgan *"Yag‘nob vodiysi va uning odamlari" nomli* maqolasi vodiyni g'arbliklarga tanitgan. Asarning yana bir nomi "Yag‘nob tilsimi" deb ataladi. Muallif bu vodiyning o‘ziga xos tabiati, xalqining tili va yanada chuqur izlanishlar zarurligini ta’kidlagan.

Biroq so‘nggi 17 yil ichida Yag‘nob vodiysiga bag‘ishlangan qator ekspeditsiyalar, shuningdek, milliy va xalqaro darajada chop etilgan maqolalar bilan vodiy haqiqatan ham jamoatchilik e’tiborining markaziga aylandi. 1990-yilda, Oshkoralik islohotlaridan soʻng, Tojikiston madaniyat jamgʻarmasi tomonidan ekspeditsiyalar tashkil etish imkoniyati paydo boʻldi va tarixchi Oleg Panfilov tomonidan vodiy haqida maqolalar chop etildi.

Tojikiston fuqarolar urushining keyingi davri xalqaro tadqiqotchilar tomonidan vodiyda amalga oshirilayotgan dala tadqiqotlarini to'xtatib qoʻydi, biroq baʼzi rus olimlari hali ham oʻz tadqiqotlarini davom ettirishga muvaffaq boʻlishdi. 90-yillarning boshlarida Rossiya fanlar akademiyasi Geografiya institutining Togʻ geotizimlarini oʻrganish laboratoriyasi xususiy sektor, Soros jamgʻarmasi va Tojikiston ijtimoiy-ekologik ittifoqi koʻmagida 2010-yillarning boshlarida vodiyda dala tadqiqotlari bilan faol shugʻullandi. 2001-yilda Aleksey Gunya oʻzining *"Yagʻnob vodiysi – tabiati, tarixi va Tojikistondagi togʻ jamoalarining rivojlanish imkoniyatlari" nomli* kitobida vodiyning eng toʻliq tarixi, qishloq xoʻjaligi tajribalari va topografiyasini taqdim etgan topilmalarni taqdim etdi.

Tarixi
------

Dastlabki davrlar
Vodiyda birinchi doimiy aholi punktlarining paydo bo'lishi VIII asrga to'g'ri keladi. O'sha paytdagi aholi O'rta Osiyoni bosib olayotgan Arab xalifaligi qo'shinlaridan qochgan so'g'dlardan iborat edi. Qadimgi so'g'diylar va ularning to'g'ridan-to'g'ri avlodlari yag'nobilar olis vodiy uylarida asrlar davomida ajoyib izolyatsiyada yashashni davom ettirdilar va atrofdagi hududlarni vayron qilgan bosqinchilarning ketma-ket to'lqinlaridan omon qolishdi.

Sovet davri
Yag‘nob vodiysi 1970-yillarda, butun aholisi majburan ko‘chirilib, Zafarobod tumaniga joylashtirilgach, katta muammolarga duch keldi. Biroq vodiy bilan aloqalar butunlay buzilmagan, chunki ba’zi yag‘nobi dehqonlar vodiyda o‘z podalarini o‘tlatishda davom etib, qabriston va muqaddas joylarni saqlab qolishgan.

Yangi davr
Vodiyning sekin uygʻonishi 1980-yillarning oxirida ayrim yagʻnobi oilalar oʻz ota-bobolarining uylariga qaytganlarida boshlandi. 1990-yilda Leninobod viloyat ijroiya qoʻmitasi vodiyga qaytgan yagʻnobilarga hukumat tomonidan cheklangan yordam koʻrsatishga ruxsat beruvchi farmon chiqardi. Bir qancha davlat mablag‘lari ajratilib, Marg‘ib bilan Xishortob oralig‘ida yangi yo‘l qurildi.

Qayta qurish davrida yagʻnobilar oʻz ota makonga qaytishga muvaffaq boʻldi. Ammo o‘shandan beri hukumat bu masalani ko‘p e’tibordan chetda qoldirib, vodiyda barqaror hayot kechirish uchun zarur ijtimoiy-iqtisodiy shart-sharoitlarni tiklash yoki bu jamiyatga yetkazilgan qonunbuzarliklarni boshqa yo‘llar bilan bartaraf etish uchun jiddiy harakat qilmadi. Hukumat va boshqa muassasalar tojik xalqining Fors imperiyasi va boshqa qadimiy sivilizatsiyalardagi ildizlarini ochishga intildi, lekin Yag‘nob vodiysining o‘rni, xalqi va tilining bu zamin tarixidagi o‘rni o‘rganilmay qoldi.

Hozirgi oʻzgarishlar
--------------------

Yag‘nob vodiysi aholisi Bedef qishlog‘igacha yo‘l qurish uchun hashar yoʻli bilan o‘z mablag‘larini toʻplashdi. Ammo, ta'mirlash ishlari uchun mablagʻ yoʻqligi sababli bu yoʻl holati yomonlashmoqda. Vodiy hali ham yilning olti oyian ko'proq vaqt davomida samarali ravishda izolyatsiya qilingan holatda boʻladi va odamlar tashqi dunyoga, xususan, shoshilinch tibbiy yordam olish imkoniga ega emaslar.

Yaqinda vodiyning qoq markaziga olib boradigan yangi yoʻl qurildi. Biroq, avvalgi shunga oʻxshash holatlardagi kabi, bu ham yaxshi, ham yomon ta'sirga ega bo'ldi. Bir tomondan, u haqiqatan ham tashqi dunyoga kirishni yaxshiladi, lekin xuddi shunday - tashqi dunyoning vodiyga kirishini bir xil darajada yaxshiladi va vodiyning iqtisodiy imkoniyatlardan foydalanish uchun koʻproq moliyaviy resurslarga ega boʻlgan begonalar soni ortib bormoqda.

2008-yilgi aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra, vodiy aholisi 492 kishini (82 oila) tashkil etadi, ammo aholi mavsumga qarab o'zgarib turadi. Shunga qaramay, umumiy tendensiya nufus kamayishini ko'rsatmoqda, chunki mahalliy sog'liqni saqlash va ta'lim muassasalarining yetishmasligi tufayli yoshlar vodiyda qolishga unchalik moyil emas.

Yag‘nob qo‘riqlanadigan hududi loyihasi
1989—1992-yillarda Anvar J. Buzurukov (Atrof-muhitni muhofaza qilish vazirligi qo'riqlanadigan tabiiy hududlar boshqarmasi boshlig'i sifatida) Tojikiston SSRda birinchi marta milliy va tabiiy bogʻlarni tashkil etishning ilmiy-texnikaviy-iqtisodiy asoslash ishlarini boshladi, rejalashtirdi va unga rahbarlik qildi. 1992-yilda SSSRdagi eng katta baland tog' bog'i — Pomir milliy bog'ini (hozirgi Tojikiston milliy bog'i) tashkil qildi, bu voqeadan bir yil oldin xuddi shu jamoa Tojikistonda birinchi qo'riqxona — Shirkent tabiat bog'ini tashkil etgandi. Bundan tashqari, Anvar Buzurukov va uning jamoasi Ayniy tumani hokimiyati koʻmagida tuzilgan Tojikistondagi birinchi ekologik nodavlat notijorat tashkiloti, Tojikiston ijtimoiy-ekologik ittifoqi (TIEI) bilan 1991-yilda ham tabiiy muhit, ham mahalliy aholi uchun Yag‘nob qo‘riqlanadigan hududi loyihasi — atrof-muhitni muhofaza qilish boʻyicha texnik taklifni ishlab chiqishga kirishdilar. Afsuski, 1992—1997-yillardagi fuqarolar urushi bu rejalarni to'xtatib qo'ydi.

2007-yilda A.J. Buzurukov TIEI asoschisi sifatida Ayniy rivojlanish qoʻmitasi, BMT Taraqqiyot dasturining Ayniy mintaqaviy vakolatxonasi va Buyuk Britaniya hukumati koʻmagida Yagʻnob vodiysiga koʻp tarmoqli ekspeditsiyani rejalashtirgan va tashkil qilgan. Mustaqil tadqiqotchilar bilan birgalikda ekspeditsiya vodiyning tabiiy muhitini, uning aholisining turmush tarzi va tilini saqlab qolish va himoya qilish tashabbuslarini yangilashga harakat qildi. Ular *Yagʻnob tabiiy etnografiya bogʻini (YTEB) tashkil etish boʻyicha loyiha oldidan taklif qilingan tadbirlarni oʻz ichiga olgan qisqacha ilmiy texnik-iqtisodiy asoslash* nomli hisobot tayyorladilar. (www.yagnob.org saytidan yuklab olish mumkin)

Advokatlar uzoq vaqtdan beri vodiy va yagʻnob tiliga alohida maqom berilishini talab qilib keladilar. Yechimlardan biri Tojikistonning shimoliy mintaqasida birinchi bo'lib YTEBni yaratish boʻladi. Bu vodiyni atrof-muhitga zarar yetkazuvchi faoliyatning koʻpayishidan, masalan, haddan tashqari yaylovlashuvdan himoya qiladi, ammo barqaror va mas'uliyatli turizmni qo'llab-quvvatlaydi. YTEB rejalari 2007-yil 18—19-oktyabr kunlari Tojikiston poytaxti Dushanbe shahrida boʻlib oʻtgan Yagʻnob vodiysi: *Qadimgi Soʻgʻdiyona: oʻtmish, hozir va kelajak"* mavzusidagi ekologik va rivojlanish masalalariga bagʻishlangan birinchi xalqaro ilmiy konferensiya davomida muhokama qilindi va tasdiqlandi.

Konferensiya delegatlari Tojikiston hukumati va fuqarolariga, shuningdek, xalqaro tashkilotlarga Yag‘nob tabiiy etnografiya bog‘ini tashkil etishda yordam so‘rab, Yag‘nob vodiysining barqaror va mas’uliyatli rivojlanishiga, jumladan, infratuzilmani yaxshilashga yordam so‘rab murojaat qildilar. Anjuman yakunida yag‘nobilarning turmush sharoiti va turmush sifatini yaxshilash ustuvor vazifa sifatida belgilandi. Yag‘nobi jamoasi ham o‘z navbatida faolroq rol o‘ynashi va keyingi barcha tashabbuslarda ishtirok etishi, rivojlanish loyihalarini o‘zlari rejalashtirish va amalga oshirishni o‘rganishi kerak edi.

Yag'nobi qishloqlari
--------------------

Yagʻnobi qishloqlari 3 ta tumanga yoki yagʻnobcha *sadaga* boʻlingan:

Quyi tuman: Xishortob ‡, Farkov †, Pushoytamen †, Varsaut †, Quli Varsaut †;

Oʻrta tuman: Maxtimayn, Mushtif †, Alovmayn †, Vagʻanzoy, Shaxsara †, Shoveta, Dumzoy †, Sokidara †, Nometkon, Chukkat †, Bidev, Kashi, Pulla Rovut †, Tagichinor, Pitip †;

Yuqori tuman: Yuqori Gʻarmayn, Quyi Gʻarmayn, Simich †, Sokan, Dahana †, Qul, Piskon, Padipast, Nodmayn †, Dehbaland, Vitixon †, Tagob †, Kansi †, Kiryonte ‡ ‡, Navobod ‡ ‡ .

Eslatma: *† tashlandiq qishloqni, ‡ tojik tilida so‘zlashuvchi qishloqni anglatadi.*

Eslatmalar
----------

1. 1 2  „THE LOST WORLD OF THE YAGNOB". 20-sentyabr 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 5-sentyabr 2023-yil.
2. ↑  Gunya, A.Yagnob Valley – nature, history, and chances of a mountain community development in Tajikistan. Moscow, 2002
3. ↑  Jamolzoda, A. *Journey to Sogdiana's Heirs* www.yagnob.org
4. ↑  Jamolzoda, A. *Journey to Sogdiana's Heirs* www.yagnob.org
5. ↑  Jamolzoda, A. *Journey to Sogdiana's Heirs* www.yagnob.org
6. ↑  Сайфиддин Мирзозода: Фарҳанги яғнобӣ-тоҷикӣ, Душанбе 2008.
7. ↑  Jamolzoda, A. *Journey to Sogdiana's Heirs* www.yagnob.org
8. ↑  „Home". *yagnob.org*.

Manbalar
--------

* Gunya, A. *Yagnob vodiysi – Tojikistonda tabiati, tarixi va togʻ jamiyatining rivojlanish imkoniyatlari*. Moskva, 2002 yil
* Uitlok, M. *Daryo ortidagi yer: Markaziy Osiyoning aytilmagan hikoyasi*. Sent-Martin matbuoti, 2003 yil
* Birlashgan Millatlar Tashkiloti. *Tojikiston: fuqarolar urushi kulidan ko'tarilgan*
* Loy, Tomas (2005 yil 18 iyul). *Yag'nob 1970 Tojikiston SSR Markaziy Yevroosiyo-L arxivida majburiy ko'chish* .
* Jamolzoda (Buzurukov), A. *So‘g‘diyona vorislariga sayohat*
* Sayfiddin Mirzozoda: Farhangi yagnobi-tojiki. Dushanbe (Anjumani Devastich) 2008 yil.
*

Havolalar
---------

* Yagnob