**Xristian Demokratik partiyasi** (italyancha: *Democrazia Cristiana*) — Italiyaning 1943-1994 yillardagi siyosiy partiyasi hisoblanadi. 1946-yildan 1992-yilgacha u mamlakatdagi yetakchi siyosiy kuch edi. Bu davrda Xristian Demokratlar Italiya parlamentiga saylovlarda doimiy ravishda birinchi oʻrinni egallab kelar edi. 1945-yil 10-dekabrdan 1994-yil 10-maygacha partiya vakillari Italiya Vazirlar Kengashining doimiy aʼzosi boʻlib, 51 ta oʻrindan holatdan 45 tasida egalik qilgan.

Xristian-demokratik partiya Italiya Xalq partiyasining (1919-1926) mafkuraviy vorisi sifatida tashkil etilgan boʻlib, u xuddi shu ramzga ega boʻlgan salibchilar qalqoni (italyancha: *scudo crociato*) ustiga „Libertas" soʻzi yozilgan. Xristian Demokratik, markazchi „keng qamrovli" tipdagi partiya (inglizcha: *), katolik qadriyatlariga, NATO va YIHni qoʻllab-quvvatlashga qaratilgan. Xristian Demokratik partiyasi Italiya siyosatida 50 yil davomida hukmronlik qildi, u 1994-yildaTangentopoli janjali fonida partiya yoq boʻldi. XDPning 16 aʼzosi Italiya Bosh vaziri lavozimida ishlagan.*

Xristian-demokratik partiya tarqatib yuborildi va kichik partiyalarga tarqalib ketdi, jumladan Italiya xalq partiyasi, Xristian-demokratik markaz, Birlashgan xristian-demokratlar, Xristian-demokratlar ittifoqi va markazni tuzdilar. Bugungi kunda sobiq xristian-demokratlar oʻzining yoʻnalishlariga binoan asosan oʻng markazchi Forza Italia partiyasi, Markazning markazchi ittifoqi va markaziy chap Demokratik partiya bilan uzviy bogʻlangan.

Tarixi
------

### Dastlabki yillar

Xristian demokratlarning mafkuraviy salafi **Italiya xalq partiyasi** 1919-yilda katolik ruhoniysi Luidji Sturzo tomonidan yaratilgan, u Italiya xristian demokratiyasining otalaridan biri hisoblanadi. Yangi partiya Italiyada sotsialistik kayfiyatning kuchayishidan xavotirda boʻlgan Papa Benedikt XV tomonidan qoʻllab-quvvatlanar edi. Xalq partiyasi qisqa vaqt ichida 20 dan ortiq kishini jamlagan holda mamlakatning yetakchi siyosiy kuchlaridan biriga aylandi. 1926-yil noyabr oyida partiya rahbarlarining bir qismi Benito Mussolinini qoʻllab-quvvatlaganiga qaramay, Xalq partiyasi fashistik hokimiyat tomonidan tarqatib yuborildi.

„Hamma narsani qamrab oluvchi" turdagi partiya sifatida Italiya XDP boshqa Yevropa xristian-demokratik partiyalaridan, masalan, Germaniya Xristian Demokratik Ittifoqidan farq qilar edi, ular asosan konservativ oʻng markazchi partiyalar edi, Italiya Xristian Demokratlari esa nafaqat konservatorlarni, balki oʻz ichiga olgan. sotsial-demokratik va liberal elementlarni oʻzida jamlagan edi.

Mafkura
-------

Xristian-demokratik partiya mafkurasining katolik ijtimoiy taʼlimoti, XIX asr xristian-demokratik taʼlimotlari, shuningdek, Italiya xristian demokratiyasi asoschilari Romolo Murri va Luidji Shturzoning gʻoyalaridan edi. Partiyaning ijtimoiy-siyosiy taʼlimoti 1891-yilda Rim papasi Lev XIII tomonidan yozilgan "Rerum Novarum "va 1931-yilda Rim papasi Piy XI tomonidan yozilgan "Quadragesimo Anno "nomli papalik taʼlimotiga tayamilgan edi.

Iqtisodiyotda raqobatdan koʻra hamkorlikni afzal koʻrdi, ijtimoiy bozor iqtisodiyoti modelini qoʻllab-quvvatladi va sinfiy kurashning gʻoyasini rad etdi. Partiya ijtimoiy tabaqalar oʻrtasidagi hamkorlikni yoqlab chiqdi. Partiya mafkurasining muhim qismi sotsializm va kommunizmga qarshi „katoliklarning siyosiy birligi" tamoyili boʻlib, unga koʻra partiya barcha italyan katoliklarini, ham oʻng, ham chapni birlashtirishga harakat qildi, aksariyat masalalarda markazlashtirilgan pozitsiyani egalladi.

Fraksiyalar
-----------

Dastlabki yillarda XDPda Alcide de Gasperi, Juzeppe Pella, Ezio Vanoni va Mario Sselba kabi siyosatchilar vakili boʻlgan liberal-konservativ qanot hukmronlik qilgan edi. 1950-yillarning ikkinchi yarmida partiyada Amintore Fanfani boshchiligidagi progressiv qanoti birinchi oʻringa chiqib oldi.. Ularga asosiy liderlari Antonio Segni va Fernando Tambroni boʻlgan oʻnglar qarshi chiqdi. Ilgʻor qanotning ittifoqchilari chap qanot xristian-demokratlar boʻlib, ular orasida Xalq partiyasi vakillari Jovanni Gronchi va Axil Grandi, shuningdek, Juzeppe Dossetti, Jorjio La Pira va Juzeppe Lazzati kabi yangi avlod siyosatchilari bor edi. Chaplarning aksariyati Yevropa standartlari boʻyicha sotsial-demokratlarni tashkil etar edi.

Partiyani Aldo Moro, Mariano Mish-mish (ikkalasi ham mo''tadil chapga yaqinroq) va Julio Andreotti (markazdan oʻngga yaqinroq) kabi fraksiyalarga aloqador boʻlmagan shaxslar boshqarganligi odatiy hol emas edi. Koʻpincha CDA hukumatini oʻng qanot qanoti va partiyaning oʻzini chap qanot rahbari boshqarishi mumkin va aksincha. Masalan, 1954—1959-yillarda Fanfani partiya kotibi, hukumatni esa Shelba, Segni kabi oʻng qanot vakillari boshqargan. 1970-yillarning oxirida partiyaning boshida progressiv Benigno Zakkanini edi, Andreotti esa bosh vazir lavozimini egalladi.

Saylov natijalari
-----------------

| Yil | Partiya | Ovozlar | % | Joy | Oʻzgarish |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1946 | Xristian Demokratlari | 8 101 004 | 35,18 | 207 | — |
| 1948 | Palata | Xristian Demokratlari | 12 740 042 | 48,51 | 305 | ▲98 |
| Senat | Xristian Demokratlari | 10 864 698 | 48,14 | 130 | — |
| 1953 | Palata | Xristian Demokratlari | 10 862 073 | 40,10 | 263 | Decrease42 |
| Senat | Xristian Demokratlari | 9 886 651 | 40,69 | 116 | Decrease14 |
| 1958 | Palata | Xristian Demokratlari | 12 520 207 | 42,35 | 273 | ▲10 |
| Senat | Xristian Demokratlari | 10 780 954 | 41,23 | 123 | ▲7 |
| 1963 | Palata | Xristian Demokratlari | 11 773 182 | 38,28 | 260 | Decrease13 |
| Senat | Xristian Demokratlari | 9 579 158 | 34,87 | 126 | ▲3 |
| 1968 | Palata | Xristian Demokratlari | 12 437 848 | 39,12 | 266 | ▲6 |
| Senat | Xristian Demokratlari | 10 963 320 | 38,35 | 135 | ▲9 |
| 1972 | Palata | Xristian Demokratlari | 12 912 466 | 38,66 | 266 | — |
| Senat | Xristian Demokratlari | 11 463 435 | 38,07 | 135 | — |
| 1976 | Palata | Xristian Demokratlari | 14 209 519 | 38,71 | 262 | Decrease4 |
| Senat | Xristian Demokratlari | 12 227 353 | 38,88 | 135 | — |
| 1979 | Palata | Xristian Demokratlari | 14 046 291 | 38,30 | 262 | — |
| Senat | Xristian Demokratlari | 12 010 716 | 38,34 | 138 | ▲3 |
| 1979 | Xristian Demokratlari | 12 774 320 36,45 29 | 36,45 | 29 | — |
| 1983 | Palata | Xristian Demokratlari | 12 153 081 | 32,93 | 225 | Decrease37 |
| Senat | Xristian Demokratlari | 10 077 204 | 32,41 | 120 | Decrease18 |
| 1984 | Xristian Demokratlari | 11 714 428 | 33,33 | 27 | Decrease2 |
| 1987 | Palata | Xristian Demokratlari | 13 233 620 | 34,31 | 234 | ▲9 |
| Senat | Xristian Demokratlari | 10 897 036 | 33,62 | 125 | ▲5 |
| 1989 | Xristian Demokratlari | 11 451 053 | 32,90 | 26 | Decrease1 |
| 1992 | Palata | Xristian Demokratlari | 11 637 569 | 29,65 | 206 | Decrease28 |
| Senat | Xristian Demokratlari | 9 088 494 | 27,27 | 107 | Decrease18 |
|

Manbalar
--------

1. ↑  Cotta e Verzichelli. s. 38
2. ↑  T. Banchoff. *Legitimacy and the European Union*. Taylor & Francis, 28.06.1999. s. 126. ISBN 978-0-415-18188-4(ingl.)
3. ↑  *Political Systems Of The World*. Allied Publishers. s. 117. ISBN 978-81-7023-307-7(ingl.)
4. ↑  James L. Newell; James Newell. *The Politics of Italy: Governance in a Normal Country*. Cambridge University Press, 28.01.2010. s. 27. ISBN 978-0-521-84070-5(ingl.)

Havolalar
---------

* Xristiansko-demokraticheskaya partiya (Italiya) — statya iz Bolshoy sovetskoy ensiklopedii.
* Arxiv plakatov XDP: ch. 1, ch. 2