**Fridrix Karl Rudolf Bergius** (nemischa talaffuzi: [ˈfʁiːdʁɪç ˈbɛʁɡi̯ʊs] ( tinglang) , 1884-yil 11-oktabr - 1949-yil 30-mart) - koʻmirdan sintetik yoqilgʻi ishlab chiqarish boʻyicha Bergius jarayoni bilan mashhur nemis kimyogari, kimyo boʻyicha Nobel mukofoti (1931, Karl Bosch bilan birgalikda) kimyoviy ixtiro va rivojlanishiga qoʻshgan hissasi uchun. yuqori bosimli usullar. Ikkinchi Jahon urushi paytida IG Farben bilan birga ishlagan, urushdan keyin uning fuqaroligi soʻroq ostida qoldi, natijada u Argentinaga qochib ketdi va u yerda Sanoat vazirligida maslahatchi boʻlib ishladi.

Bergius Germaniya imperiyasining Prussiyadagi Sileziya viloyatidagi Breslau (Vrotslav) yaqinida tugʻilgan.

Akademik martaba
----------------

Kimyoni oʻrganishdan oldin Bergius Myulxaymdagi Fridrix Vilgelms poʻlat zavodiga 6 oy ishlashga yuborildi. Uning oʻqishi 1903-yilda Breslau universitetida boshlangan va atigi 4 yildan soʻng 1907-yilda Leyptsig universitetida kimyo fanlari nomzodi ilmiy darajasiga ega boʻlgan. Uning sulfat kislota erituvchi sifatidagi dissertatsiyasiga Artur Rudolf Xantzsh rahbarlik qilgan.  1909-yilda Bergius Karlsrue universitetida Fritz Xaber va Karl Bosch bilan bir semestr davomida Xaber-Bosch jarayonini ishlab chiqishda ishladi. Xuddi shu yili u kimyoviy kinetika gʻoyasini ishlab chiqqan va professor lavozimini egallagan Maks Bodenshteyn bilan Gannoverdagi Leybnits universitetiga ishlashga taklif qilindi.

Ish
---

### Koʻmirdan sintetik yoqilgʻi

Uning abilitatsiyasi davrida uglerod oʻz ichiga olgan substratlarning yuqori bosimli va yuqori haroratli kimyosi uchun texnikalar ishlab chiqilib, 1913-yilda Bergius jarayoniga patent berildi. Ushbu jarayonda sintetik yoqilgʻi sifatida ishlatiladigan suyuq uglevodorodlar qoʻngʻir koʻmirni gidrogenlash orqali ishlab chiqariladi. U bu jarayonni keng tarqalgan Fisher-Tropsh jarayonidan ancha oldin ishlab chiqqan. Teodor Goldshmidt uni oʻz zavodida sanoat zavodi qurishni taklif qildi. Goldschmidt AG 1914-yilda. Ishlab chiqarish faqat 1919-yilda, Birinchi jahon urushi tugagandan soʻng, yoqilgʻiga boʻlgan ehtiyoj allaqachon pasaygan paytda boshlangan. Texnik muammolar, inflyatsiya va Frants Jozef Emil Fisherning doimiy tanqidi, jarayonning shaxsiy namoyishidan keyin qoʻllab-quvvatlashga oʻzgardi, taraqqiyotni sekinlashtirdi va Bergius oʻz patentini BASFga sotdi, u yerda Karl Bosch ishlagan. Ikkinchi jahon urushidan oldin yiliga 4 million tonna sintetik yoqilgʻi ishlab chiqarish quvvatiga ega bir nechta zavod qurilgan.

### Yogʻochdan shakar

Sanoat uchun shakar ishlab chiqarish uchun yogʻochni gidrolizlash Bergius uchun qiyin vazifa boʻldi. Geydelbergga koʻchib oʻtgandan soʻng, u jarayonni takomillashtirishni boshladi va sanoat miqyosida ishlab chiqarishni rejalashtirdi. Yuqori xarajatlar va texnik muammolar uni deyarli bankrotlikka olib keldi. Sud ijrochisi 1931-yilda kimyo boʻyicha Nobel mukofotidan pul olish uchun Bergiusni Stokgolmga kuzatib bordi.

Ikkinchi jahon urushi oldidan avtarkiya harakati jarayonni kuchaytirdi va bir nechta zavodlar qurildi. Bergius Berlinga koʻchib oʻtdi va u yerda rivojlanishda ozgina ishtirok etdi. U Bad Gastein Avstriyada boʻlganida, uning laboratoriyasi va uyi havo hujumi natijasida vayron qilingan. Urushning qolgan qismini u Avstriyada qoldi.

### Xalqaro aloqa

Urushdan keyin uning fuqaroligi IG Farben bilan hamkorlik qilgani uchun soʻroq ostida qoldi, natijada u Germaniyadan chiqib, Italiya, Turkiya, Shveysariya va Ispaniyada maslahatchi boʻlib ishladi. U Argentinaga hijrat qildi va u yerda Sanoat vazirligida maslahatchi boʻlib ishladi. U 1949-yil 30-martda Buenos-Ayresda vafot etdi va La Chacarita qabristonining yonidagi Cementerio Alemanda dafn qilindi.

Mukofotlar
----------

 Bergius rafiqasi bilan Stokgolmda 1931-yilda
U va Karl Bosch kimyoviy yuqori bosimli usullarni ixtiro qilish va rivojlantirishga qoʻshgan hissalari uchun 1931-yilda kimyo boʻyicha Nobel mukofotiga sazovor boʻlishdi. 1937-yilda u Vilgelm Exner medali bilan taqdirlangan.

Shaxsiy hayoti
--------------

Bergius Renate Burgessning otasi edi.

Manbalar
--------

1. ↑  "New Scientist", Vol. 104, No. 1426. 18 October 1984. ISSN 0262-4079.
2. ↑  "After the Reich: The Brutal History of the Allied Occupation", Giles MacDonogh. Public Affairs, 2009. p. 294. ISBN 0-465-00338-9, ISBN 978-0-465-00338-9.
3. ↑  Commire, Anne*. Dictionary of Women Worldwide: A-L* (inglizcha). Thomson Gale, 2007 — 296 bet. ISBN 978-0-7876-7676-6.

Qoʻshimcha oʻqish
-----------------

* Kerstein, Gunther (1970). "Bergius, Friedrich". *Dictionary of Scientific Biography*. **2**. New York: Charles Scribner's Sons. 3–4 b. ISBN 0-684-10114-9.
* Anthony N. Stranges (1984). „Friedrich Bergius and the Rise of the German Synthetic Fuel Industry". *Isis*. 75-jild, № 4. 642–667-bet. doi:10.1086/353647. JSTOR 232411.
* Dietrich Stoltzenberg (1999). „Fritz Haber, Carl Bosch und Friedrich Bergius – Protagonisten der Hochdrucksynthese". *Chemie in Unserer Zeit*. 33-jild, № 6. 359–364-bet. doi:10.1002/ciuz.19990330607.
* Robert Haul (1985). „Das Portrait: Freidrich Berguis (1884—1949)". *Chemie in Unserer Zeit*. 19-jild, № 2. 59–67-bet. doi:10.1002/ciuz.19850190205.