**Mark Taimanov**
**Mark Evgenievich Taimanov** (ruscha: *Марк Евгеньевич Тайманов*; 1926-yil 7-fevral — 2016-yil 28-noyabr) 1946-1971-yillarda jahonning eng yaxshi 20 nafar shaxmatchisi qatoriga kiruvchi Sovet va Rossiyaning yetakchi shaxmatchilaridan biri. Mashhur shaxmat muallifi Taimanov 1952-yilda grossmeyster unvoniga sazovor boʻldi va 1956-yilda shaxmat boʻyicha SSSR chempionatida gʻolib chiqdi. U 1953 va 1971-yillarda Jahon chempionatiga nomzod boʻlgan va bir nechta ochilish variantlari uning nomi bilan atalgan. Taimanov jahon darajasidagi kontsert pianinochisi ham edi.

Yoshligi
--------

Taimanov ota-onasi oʻsha paytda oʻqigan Xarkovda tugʻilgan. Olti oylik boʻlganida ular Leningradga koʻchib ketishdi. Uning otasi Evgeniy Zaxarovich Taimanov yahudiy edi; uning oilasi Birinchi jahon urushi paytida Smolenskdan Xarkovga qochib ketgan. Evgeniy Xarkov politexnika institutida talaba boʻlgan va keyinchalik Kirov zavodi va Gidrotexnika zavodida bosh muhandis boʻlib ishlagan, ammo ukasi va xotinining qarindoshlaridan keyin Leningrad konservatoriyasida va turli Leningrad teatrlarida muhandis boʻlib ishlash uchun uni tark etgan. 1937-yilda qamoqqa olinganlar.

Taimanovning onasi Serafima Ivanovna Ilyina pravoslav rus oilasidan chiqqan; Kotlyarevskiy nomidagi Xarkov milliy sanʼat universitetida tahsil olgan. Pianino oʻqituvchisi sifatida u keyinchalik oʻgʻlini musiqa bilan tanishtirdi. Mark uch farzandning eng kattasi edi. U oʻn yoshida u 1936-yilda chiqarilgan „*Betxoven kontserti*" sovet bolalar filmida yosh skripkachi sifatida ijro etdi, oʻz rolini mashq qilish uchun Taymanov bir yil davomida skripka chalishni oʻrgandi, koʻp yillar oʻtgach, gastrol safarida Isaak Stern Taymanov bilan uchrashdi va filmda oʻynagan skripkasini maqtab, barcha yosh aktyorlar „skripkani qanday qilib toʻgʻri ushlashni ham bilmas edilar" dedi. Faqat bir marta Betxoven kontserti filmida buni qilgan skripkachini koʻrganman. Ulugʻ Vatan urushi yillarida u otasi bilan Leningrad qamalining boshlanishidan sal oldin Toshkentga evakuatsiya qilingan. Onasi ikki ukasi bilan shaharda qolishga qaror qildi va 1942-yilning martida ular evakuatsiya qilinmaguncha qamaldan omon qolishga majbur boʻldi.

Shaxmat faoliyati
-----------------

FIDE tomonidan 1950-yilda xalqaro usta, 1952-yilda esa xalqaro grossmeyster unvoni berilgan. U 1953-yilda Zurichda boʻlib oʻtgan nomzodlar turnirida oʻynadi va u yerda sakkizinchi oʻrinni egalladi. U 25 yildan ortiq vaqt davomida muntazam ravishda dunyoning eng yaxshi 20 shaxmatchisi qatoridan joy oldi.

### Sovet jamoasi oʻyini

U 1948-1983-yillarda 116 ta oʻyinda, 15 ta oʻyinda +36−24=56 natija koʻrsatib, Sovet Ittifoqining ichki mintaqaviy jamoaviy musobaqalarida Leningradni himoya qilgan U „Burevestnik" (Talabalar) sport jamiyatini Sovet klublarining ichki jamoaviy musobaqalarida taqdim etgan.

### Sovet chempionatlari

U 23 marta shaxmat boʻyicha SSSR chempionatida ishtirok etgan (bu rekord Efim Geller tomonidan qayd etilgan), ikki marta birinchi oʻrinni egallagan. 1952-yilda u pley-off oʻyinida oʻsha paytda jahon chempioni boʻlgan Mixail Botvinnikga yutqazdi. 1956-yilda turnirda Yuriy Averbax va Boris Spasskiy bilan tenglashib, chempionlik uchun ulardan oldinda boʻlgan musobaqada gʻalaba qozondi.

### Fisherga magʻlubiyat

Taimanov 1971-yilgi Nomzodlar chorak finalida Bobbi Fisherga misli koʻrilmagan 6:0 hisobida yutqazdi. Ushbu oʻyin haqida Taymanov keyinroq Fisher „aql bovar qilmaydigan darajada qattiq himoyachi boʻlganini" va „uchinchi oʻyin uchrashuvning burilish nuqtasi boʻlganini" esladi. Fisherdan magʻlub boʻlganidan keyin Sovet hukumati xijolat tortdi va Taymanov 2002-yilgi intervyusida taʼkidlaganidek, „siyosiy izohsiz" oʻyinda amerikalikka bunchalik yomon magʻlub boʻlishi mumkinligini „ayolga sigʻdirib boʻlmas" deb topdi. Sovet amaldorlari Taymanovning maoshini olib qoʻyishdi va endi unga chet elga chiqishga ruxsat berishmadi. Taymanovni jazolashning rasmiy sababi uning mamlakatga Aleksandr Soljenitsinning kitobini olib kelgani, ammo bu tushuntirish shunchaki byurokratik bahona edi. Keyinroq amaldorlar Taymanovni „kechirdi" va unga nisbatan sanksiyalarni bekor qildi. 1971-yilda Fisherning gʻalaba qozongan gʻalabasi, avvaliga Bent Larsenga qarshi 6:0, soʻngra Tigran Petrosyanga qarshi 6½-2½ hisobida gʻalaba qozonishi ularning fikrini oʻzgartirishga yordam bergan boʻlishi mumkin. Taimanov bu oʻyinni shaxmat karerasidagi „kulminatsiya nuqtasi" deb hisobladi va keyinchalik oʻyin haqida „*Men qanday qilib Fisherning qurboni boʻldim*" nomli kitob yozdi.

### Shaxmat boʻyicha asosiy asarlari

* *Slawisch bis Reti-Eroffnung*, Mark Taimanov, bosh muharrir Pavel Kondratiyev, nemis tili, Sportverlag, Berlin, 1976-yil
* *Damengambit bis Hollandisch*, Mark Taimanov tomonidan, bosh muharrir Yakov Neishtadt, nemis tili, Sportverlag, Berlin, 1980-yil
* *Modernes Benoni bis Wolga-Gambit*, Mark Taimanov, bosh muharrir Eduard Gufeld, nemis tili, Sportverlag, Berlin, 1982-yil
* *Hollandisch bis Bird-Eroffnung*, Mark Taimanov, bosh muharrir Pavel Kondratiyev, nemis tili, Sportverlag, Berlin, 1983-yil
* *Sitsiliya: Paulsen*, Mark Taimanov tomonidan, ingliz tili, Batsford, London, 1983-yil
* *Koningsindisch bis Altindisch*, Mark Taimanov, bosh muharrir Eduard Gufeld, nemis tili, Sportverlag, Berlin, 1984-yil
* *Zasčita Nimzovitsa*, Mark Taimanov tomonidan, rus tili, 1985-yil
* *Ingliz tili: Klassisch bis seltene Systeme 12.* *Koningsindisch: Samisch-Systeme bis Vierbauernvariante* , Mark Taimanov tomonidan, bosh muharrir Eduard Gufeld, nemis tili, Sportverlag, Berlin, 1985-yil
* *Damenindisch bis Katalanisch*, Mark Taimanov, bosh muharrir Eduard Gufeld, nemis tili, Sportverlag, Berlin, 1985-yil
* *Shaxmat boʻyicha jahon chempionati*, Karpov-Kasparov: Moskva 1985, Yuriy Averbax va Mark Taimanov, ingliz tili, 1986-yil
* *Sitsiliya mudofaasi: Taimanov tizimi*, Mark Taimanov tomonidan, ingliz tili, Batsford, London, 1989-yil,ISBN 0713456167
* *Sitsiliyalik bilan gʻalaba qozonish*, Mark Taimanov, ingliz tili, Batsford, London, 1991-yil
* *Ja byl žertvoj Fisera* (*Men qanday qilib Fisherning qurboni boʻldim*), Mark Taimanov, rus tili, 1993-yil. Ingliz tiliga tarjima, Sifatli shaxmat, Glazgo, 2021,ISBN 978-1-78483-149-3.
* *Taimanovning tanlangan oʻyinlari*, Mark Taimanov tomonidan, ingliz tili, Batsford, London, 1996-yil
* *Sovet chempionati*, Bernard Kafferti va Mark Taymanov tomonidan, Batsford, London, ingliz tili, 1998 (yumshoq muqovali qayta nashr 2016, Everyman, London,ISBN 978-1781943380)
* *Šachmatnaja škola Marka Taimanova*, Mark Taimanov muallifi, rus tili, Schachforum (nemis tili), 2008; dastlab Sankt-Peterburg 2003-yilda nashr etilgan (avtobiografiyasi)

Shaxsiy hayoti va oʻlimi
------------------------

Taimanov toʻrt marta oila qurdi. U umrining oxirlarida yana oila qurdi va 78 yoshida egizaklarning otasi boʻldi. Ellik yetti yil uning eng katta farzandi va egizaklarini ajratib turadi.

Uning singlisi Irina Taymanova (1941-yilda tugʻilgan) — taniqli opera rejissori, teleboshlovchi va Sankt-Peterburg konservatoriyasi professori edi.

Taimanov 2016-yil 28-noyabrda Sankt-Peterburgda 90 yoshida vafot etdi.

Manbalar
--------

1. 1 2  „Гроссмейстер Марк Тайманов скончался на 91-м году жизни" (ru).  Interfax. Qaraldi: 28-noyabr 2016-yil.
2. ↑  „The Chess Grandmaster Who Doubled as a Concert Pianist". Qaraldi: 12-may 2019-yil.
3. ↑  Interview with Irina Taymanova"
4. ↑  Grigory Taimanov’s (brother) Prison File
5. 1 2  *Irina Taimanova: „I collect impressions about people".* Interview with Mark Taimanov’s sister by the 33.6 Million Club womanʼs magazine (in Russian and English)
6. ↑  *Mark Taimanov as a „Renaissance man"* article, The School Of Life daily magazine, December 14, 2016 (in Russian)
7. ↑  *"During my childhood there was no domestic antisemitism in Leningrad at all; only after the war I learned that somebody considered me a Jew (I’m quarter-Jewish by birth), as it turned out I wasnʼt quite fitting for such responsible task as visiting the Stalin's funeral with a delegation".* Interview by Moskovskij Komsomolets, March 4, 2005 (in Russian)
8. ↑  *JINFO.* „Jewish Chess Players".  Jinfo.org (16-avgust 1985-yil). Qaraldi: 20-oktabr 2013-yil.
9. ↑  „Mark Taimanov at 85". *Chess in Translation* (15-fevral 2011-yil).
10. ↑  Andrew Soltis*. Soviet Chess 1917-1991*. McFarland & Company, 2016 — 210 bet. ISBN 9781476611235.
11. ↑  chessmetrics.com, the Mark Taimanov lifetime ratings file
12. ↑  olimpbase.org, the Mark Taimanov Soviet Team Championship file
13. ↑  chessmetrics.com, the Mark Taimanov results file
14. 1 2  „Interview with Mark Taimanov – My life with chess and music".  ChessBase (23-may 2002-yil). Qaraldi: 8-iyul 2009-yil.
15. ↑  **{{Veb manbasi}} andozasidan foydalanishda `sarlavha=` parametrini belgilashingiz kerak.** „{{{title}}}" (ru).  Sport-Express (21-avgust 2009-yil). Qaraldi: 21-avgust 2009-yil.
16. ↑  „Going strong at 85 – Mark Taimanov's birthday".  ChessBase (16-fevral 2011-yil). Qaraldi: 20-oktabr 2013-yil.
17. ↑  Irina Taimanova. Benefit talk-show by the Tsarskoye Selo TV (in Russian)