**Vilma Glodean Rudolf** (inglizcha: *Wilma Glodean Rudolph* ; 1940-yil 23-iyun , Sent-Bentlhem, Tennessi, AQSh — 1994-yil 12-noyabr , Brentvud, Tennessi, AQSh) — amerikalik yengil atletikachi, 1960-yilda 100 va 200 metr masofalarga, shuningdek, 4×100 metrga estafeta boʻyicha uch karra Olimpiya chempioni. 100 va 200 metr masofalarga, shuningdek, 4 × 100 metrga estafeta poygasida sobiq jahon rekordchisi. Oʻzining nafisligi va tezligi uchun u muxlislardan bir qator laqablarni oldi: Italiyada uni „Qora gʻazal" (italyancha: *La Gazzella Negra*), Fransiyada — „Qora marvarid" (fransuzcha: *La Perle Noire*), Amerikada — „Tornado".

Biografiyasi
------------

Rudolf 1940-yil 23-iyun kuni Tennessi shtatining Sent-Bitlahm shahrida (hozirgi Klarksvill, Tennessi shtatining bir qismi) vazni 2,0 kg (4,5 funt) boʻlib muddatidan oldin tugʻilgan. U otasining ikki nikohidan 22 aka-ukaning yigirmanchisi edi. Vilma tugʻilganidan koʻp oʻtmay, uning oilasi Klarksvillga koʻchib oʻtdi u yerda oʻsdi va boshlangʻich va oʻrta maktablarda oʻqidi. Uning otasi Ed, temiryoʻlchi boʻlib ishlagan va Klarksvillda gʻalati ishlarda ishlagan, 1961-yilda vafot etgan; onasi Blansh Klarksvill uylarida xizmatkor boʻlib ishlagan va 1994-yilda vafot etgan.

Rudolf erta bolalik davridagi bir qancha kasalliklardan, jumladan pnevmoniya va skarlatinadan aziyat chekdi va besh yoshida u bolalar falajiga (poliomielit virusi sabab boʻlgan) duchor boʻldi. U poliomielitdan tuzalib ketdi, lekin chap oyogʻini odatdagidek bosish qobiliyatini yoʻqotdi. Bolaligining koʻp qismini nogiron boʻlib oʻtkazgan Rudolf oʻn ikki yoshga toʻlgunga qadar oyogʻiga bogʻich taqib yurgan. 1940-yillarda Klarksvillda yashovchi afro-amerikaliklarga tibbiy yordam koʻrsatilmaganligi sababli, Vilmaning ota-onasi uni Klarksvilldan 80 km uzoqlikda joylashgan Tennessi shtatining Nashvill shahridagi tarixiy „qora" Meharri tibbiyot kollejida (hozirgi Meharri Nashvill umumiy kasalxonasi) davolash uchun murojaat qilishgan.

Ikki yil davomida Rudolf va uning onasi zaiflashgan oyogʻini tiklash uchun haftalik avtobusda Neshvillga borishni. U, shuningdek, oila aʼzolaridan kuniga toʻrt marta uy massajini qabul qildi va yana ikki yil davomida ortopedik poyabzal kiyib oldi. Meharrida olgan muolajalari va kundalik massajlari tufayli 12 yoshida Rudolf poliomielitning zaiflashtiruvchi oqibatlarini engishga muvaffaq boʻldi va oyoq tayanchisiz yoki ortopedik poyabzalsiz yurishni oʻrgandi.

Rudolf bolalar bogʻchasi va birinchi sinfni oʻtkazib yuborishiga sabab boʻlgan tez-tez uchraydigan kasalliklar tufayli dastlab uyda taʼlim olgan. U 1947-yilda yetti yoshida Klarksvilldagi Kobb boshlangʻich maktabida ikkinchi sinfga oʻqishni boshladi. Rudolf Klarksvilldagi Bert oʻrta maktabida oʻqigan va u erda basketbol va yengil atletika boʻyicha oʻqigan. Oʻrta maktabda Rudolf 1958-yilda tugʻilgan birinchi farzandi Yolandaga homilador boʻlib, u Nashvildagi Tennessi universitetiga kirishidan bir necha hafta oldin. Kollejda Rudolf yugurish boʻyicha musobaqalarni davom ettirdi. Shuningdek, u Delta Sigma Theta (DAT) klubining aʼzosi boʻldi. 1963-yilda Rudolf universitetni taʼlim boʻyicha bakalavr darajasini oldi. Rudolfning kollejdagi taʼlimi uning talabalar stipendiyasi dasturida ishtirok etishi hisobiga toʻlangan, buning uchun TDU kampusida kuniga ikki soat ishlash kerak edi.

 Vilma Rudolf (oʻngda)
1961-yil oktyabr oyida u Shimoliy Karolina markaziy universiteti yengil atletikachisi Uilyam Uordga turmushga chiqdi, u 17 oydan soʻng, 1962-yil may oyida „shafqatsiz va gʻayriinsoniy munosabat" tufayli ajrashdi.1963-yilda u Robert Eldrijga uylandi, nikohda u 4 farzand tugʻdi: Yolanda (1958-yilda tugʻilgan, hatto Vilmaning birinchi turmushidan oldin), Xuanna (1964-yilda tugʻilgan), Robert (1965-yilda tugʻilgan), Xarri (1971-yilda tugʻilgan). Vilma va Robert turmush qurganlaridan 17 yil oʻtib ajrashishdi.

1969-yil 25-martda Mongoliya pochtasi bir qator pochta markalarini chiqardi (№ 520-527+pochta bloki № 120). Vilma Rudolf nominal qiymati 30 monge boʻlgan № 524 markada tasvirlangan.

1983-yilda Rudolf nomi AQSh Olimpiya shon-shuhrat zaliga kiritildi.

1994-yilning yozida, onasi vafotidan koʻp oʻtmay, Vilmaga miya shishi tashxisi qoʻyildi va oʻsha yilning noyabr oyida 54 yoshida vafot etdi. Rudolfning dafn marosimiga uning minglab muxlislari yigʻildi va Tennessi shtatida shtat bayroqlari yarmiga tushirildi.1997-yilda Tennessi gubernatori Don Sandquist 23-iyun (Vilmaning tugʻilgan kuni) shtatda Vilma Rudolf kuni sifatida nishonlanishini eʼlon qildi.

Sport karyerasi
---------------

 Rudolf (oʻngda) 1960-yilgi Olimpiadada 100 metrga yugurishda gʻolib chiqdi
16 yoshida u Melburn Olimpiadasida AQShning yengil atletika jamoasini tashkil qildi va u yerda 4×100 metrga estafetada bronza medalini qoʻlga kiritdi.

1960-yilda Rimda boʻlib oʻtgan Olimpiadada Vilmani haqiqiy gʻalaba kutayotgan edi. Yarim finalda 100 metr masofaga yugurishda u jahon rekordini (11,3 soniya) takrorladi,2-sentyabr kuni boʻlib oʻtgan finalda esa, hatto dumning shamoli (+2,8) boʻlishini hisobga olsak ham, eng yuqori natija-11,0 soniyani koʻrsatdi.) normadan oshib ketdi, shuning uchun jahon rekordi qayd etilmadi. Ikkinchi oʻrinda yugurib kelgan britaniyalik 19 yoshli Doroti Ximan 0,3 soniya ortda qoldi.

 Vilma Rudolf 1960-yilda
200 metr masofada Vilma ham shartsiz favorit edi: 1960-yil iyul oyida u jahon rekordini oʻrnatdi-22,9 soniya. Dastlabki dastlabki issiqlikda u yangi Olimpiya rekordini oʻrnatdi (23,2 soniya) va 5-sentyabr kuni finalda hamma yangi jahon rekordini kutayotgan edi. Biroq, bu safar Olimpiya stadionida shamol kuchli edi, lekin shamol qarshi edi, shuning uchun Rudolf atigi 24,0 soniyani koʻrsatdi, 19 yoshli nemis Jutta Xaynedan 0,4 soniya oldinda. Amerikalik ayollar uchun bu 1948-yilda Olimpiada dasturiga kiritilgan 200 metrga yugurish boʻyicha Olimpiya oʻyinlaridagi birinchi oltin medal edi.

 Vilma Rudolf 1961-yil
Vilma 8-sentyabr kuni Rimda 4×100 metrga estafeta finalida uchinchi oltin medalni qoʻlga kiritdi. Dastlabki uch bosqichdan soʻng amerikaliklar ikkinchi oʻrinni egallashdi va Vilma germaniyalik Geynedan ikki metr orqada estafetani oldi. Biroq, nemis ayol amerikalik bilan marraga hech narsa qila olmadi-Rudolf tufayli AQSh jamoasi yangi jahon rekordi (44,5 soniya) bilan Olimpiada oltinini qoʻlga kiritdi. Shunisi eʼtiborga loyiqki, AQSh jamoasi butunlay Tennessi vakillaridan iborat edi: Marta Gudson,Lusinda Uilyams,Barbara Jons (bir estafetada 1952-yilgi Olimpiya chempioni) va Vilma Rudolf. Rudolf xuddi shu oʻyinlarda yengil atletika boʻyicha uchta oltin medalni qoʻlga kiritgan birinchi amerikalik ayol boʻldi.

1960 va 1961-yillarda Vilma Associated Press maʼlumotlariga koʻra eng yaxshi ayol sportchi sifatida tan olingan

Rimdagi oʻyinlardan 2 yil oʻtgach,Rudolf oʻzining sport karerasini yakunladi va nihoyat AQSh va SSSR jamoalari oʻrtasidagi uchrashuvda nutq soʻzladi. Vilmaning 1960-yil iyul oyida oʻrnatilgan 200 m (22,9 soniya) rekordini 5 yildan soʻng mashhur polshalik yuguruvchi Irena Shevinska 22,7 soniya natija koʻrsatdi. 100 metrga yugurishda Rudolfning 1961-yilda oʻrnatilgan rekordini (11,2 soniya) 1965-yilda Szevinska ham yangilagan (11,1 soniya).

Manbalar
--------

1. ↑  Rudolf // Olimpiyskaya ensiklopediya / Pavlov S. P. — M.: Sovetskaya ensiklopediya, 1980. — 415 s. — S. 299
2. ↑  „Wilma Rudolph". *sports-reference.com*.  Sports Reference LLC. 13-noyabr 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 27-avgust 2014-yil.
3. 1 2 3 4  James E. Haney, „Wilma Rudolph" in Smith, Jessie Carnie, ed.*. Notable Black American Women*. Detroit: Andoza:Нп3, 1992 — 958—961 bet.
4. ↑  „1960: Rudolph takes third Olympic gold".  BBC. 16-avgust 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-fevral 2017-yil.
5. ↑  *M. B. Roberts.* „Rudolph ran and world went wild".  ESPN. 25-aprel 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-fevral 2017-yil.
6. 1 2 3  Liberti, Smith 2015. sfn error: no target: CITEREFLiberti,\_Smith2015 (help)
7. ↑  *Rob Bagchi*. „50 stunning Olympic moments No35: Wilma Rudolph's triple gold in 1960". *The Guardian* (1-iyun 2012-yil). Qaraldi: 21-dekabr 2019-yil.
8. 1 2 3 4  Brenda Meese, „Wilma Glodean Rudolph" in Hine, Darlene Clark, Elsa Barkley Brown, and Rosalyn Terborg-Penn, eds.*. Black Women in American: An Historical Encyclopedia*. Bloomington, Indiana: IU Press, 1993 — 992—993 bet.
9. ↑  Martha Ward Plowden*. Olympic Black Women*. Tennessee State University Library: Andoza:Нп3, 1996 — 121 bet. ISBN 1-56554-080-8.
10. ↑  Smith 2006. sfn error: no target: CITEREFSmith2006 (help)
11. ↑  „Wilma Rudolph’s Scars and Star: The Appreciation of Complicated Female Athletes". 23-sentabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 14-noyabr 2019-yil.
12. ↑  „Wilma Rudolph".  USATF - Hall of Fame. 23-aprel 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 16-fevral 2014-yil.

Adabiyotlar
-----------

* Liberti, Rita, and Maureen M. Smith*. (Re)Presenting Wilma Rudolph*, Sports and Entertainment. Syracuse, New York: Syracuse University Press, 2015. ISBN 978-0-8156-3384-6.
* Smith, Maureen Margaret*. Wilma Rudolph: A Biography*. Greenwood Press, 2006. ISBN 0313333076.

Havolalar
---------

* Vilma Rudolf — olimpiyskaya statistika na sayte Sports-Reference.com (angl.)
* Biografiya na sayte Women in History(ingl.)
* Vilma Rudolf — biografiya, istorii iz jizni, dostijeniya
* Kratkaya biografiya Vilmi Rudolf