**Mustafo Nejati**
------------------

Mustafo Nejati Bey, 1933 yil 2 yanvardagi Milliyet gazetasidav
**Mustafo Nejati** (1894-yilda tugʻilgan, Izmir — 1929-yil 1-yanvar, Anqara ), turk siyosatchisi, huquqshunos, oʻqituvchi. Otaturkning yaqin do'stlari va hamkasblaridan biri, u Kuvâ-yi Milliye harakatida qatnashgan, Turkiya Buyuk Millat Majlisining birinchi uch davrida deputat bo'lgan, Aholi almashinuvi davrida jamoat ishlari va turar-joy vazirligi , Adliya vazirligi 1924 yil Konstitutsiyasi kuchga kirgan paytda Turkiya birlashish jarayoni va harf inqilobi davrida Respublika Milliy Ta'lim Vazirligi lavozimida ishlagan siyosatchi. Ayniqsa, xalq ta’limi vazirligi davridagi xizmatlari (1925 yil 20 dekabr – 1929 yil 1 yanvar) esda qoladi. Necatibey taʼlim fakulteti uning nomi bilan atalgan. Altay sport klubi asoschilaridan biri.

Oilasi va ta'limi
-----------------

1894 yilda Izmirda tug'ilgan. Ularning ota bobolari Xurosondan Darendega hijrat qilganlar. Uning otasi Darendeli Halit Bey ishi uchun Izmirga ketgan. Bu yerda u Mustafo Nejatining onasi bo'ladigan Elbistonlik Mustafo afandining qizi Najiye Hanim bilan uchrashdi.Boshlang'ich va o'rta ta'limni Izmirda tugatgan. Izmir litseyini tamomlagach, oliy ta’lim olish uchun Istanbulga yo‘l oldi. 1914-yilda Istanbul huquq maktabini tugatib, Izmirga qaytib keldi.

Birinchi jahon urushi va Izmirning bosib olinish yillari
--------------------------------------------------------

Mustafo Nejati Bey Birinchi jahon urushi paytida Izmirda huquqshunos, pedagog va jurnalist boʻlib ishlagan. 1915-yilda doʻsti Huseyin Vasif Bey bilan Xususiy Shark İdadisi nomli maktabga asos solgan; U shu maktabda direktor va adabiyot o‘qituvchisi bo‘lib ishlagan. Qisqa muddat Aydin-Kasaba temir yo'lida yuridik maslahatchi bo'lib ishlagan Mustafo Nejati Bey, urushdan keyin Ittifoq kuchlari tomonidan ishdan bo'shatilgan temir yo'lchilarning huquqlarini himoya qilish va ishsiz qolgan zahiradagi ofitserlarning muammolarini engillashtirish uchun ishlagan. urush. Izmir turk o'chog'ining faol a'zosi bo'lib, sport bo'limi faoliyatini amalga oshirdi. U "Altay" sport klubining asoschilaridan biri edi. Temiryo'lchilar, ishsiz zahiradagi ofitserlar, yosh sportchilar bilan munosabatlaridan foydalanib, yaqinlashib kelayotgan bosqinchilik xavfidan ehtiyot choralarini ko'rishga, qarshilik ko'rsatishga harakat qildi. Izmir ishg'ol qilingandan so'ng u Istanbulga qochib, amakisining qizi va kuyovi Xolide Nusret Xonimning uyiga boshpana topdi.

Balikesir kunlari
-----------------

Izmirning ishg'ol qilinishidan keyin Istanbulga borgan Mustafo Nejati Bey, Ichki ishlar vazirligida ish olib borgan va Balikesirga tayinlangan. Shaharga kelganidan so'ng, u o'z vazifasidan voz kechdi va Balıkesirda 7 oylik faoliyati davomida milliy kurash harakatiga xizmat qilish uchun juda qattiq mehnat qildi. Quva-yi Milliye qo'mondoni sifatida u yunonlar va Ahmet Anzavur kuchlariga qarshi kurashda foydalilik ko'rsatdi. Huseyin Vasif va Mehmet Esat aka-uka bilan birgalikda "*Izmir'e Doğru* "nomli gazeta chiqardi. Milliy harakatning nashr organi bo‘lgan va 74 ta sonli ushbu gazetada milliy tuyg‘ularni yuksaltiruvchi nashrlar chiqargan. Balıkesirda bo‘lgan vaqtlarida "Balıkesir İdman Yurdu" yoshlar va sport klubiga asos solgan. Bu davrda u sudga da'vo qilish va sudga borish imkoniyati bo'lmasa-da, u advokatlik firmasini ochdi. Shaharda faoliyat yuritayotgan 11 nafar advokatdan biri sifatida 1920 yil yanvar oyida tashkil etilgan advokatlar kollegiyasi boshqaruv kengashida qatnashgan. 1920-yil 29-aprelda Saruhan shaharni tark etib, Turkiya Buyuk Millat Majlisiga deputat sifatida qo‘shildi.

Parlament 1. Muddatli deputatlik va mustaqil sudlar 
Parlament 1. Davr Saruxan birinchi marta Sivas Mustaqillik Sudi a'zosi etib tayinlangan (1920 yil 11 sentyabr - 1921 yil 17 fevral); Keyinchalik Kastamonu Mustaqillik Sudi raisi (1921-yil 18-avgust - 1922-yil 1-avgust), soʻngra Amasiya Mustaqillik mahkamasi raisi (1922-yil 17-avgust) boʻlib ishlagan. Bu vazifalari tufayli u asosan Anqaradan tashqarida edi. 
U Kastamonuda mas'ul bo'lgan yil davomida Himoye-i Etfal jamiyati ( Bolalarni himoya qilish muassasasi ) va Kastamonu Ilmiy jamiyatining tashkil etilishiga kashshof bo'lgan. Qizil yarim oy jamiyati (Qizil yarim oy), Yoshlar assambleyasi (birlashma) va o‘qituvchilar uyushmasi faoliyatini qo‘llab-quvvatladi. Shu mehnatlari tufayli unga hokimlik tomonidan faxriy fuqaro unvoni berildi.

Ayirboshlash, rayonlashtirish va hisob-kitob bo'yicha advokatlik 
Mustafo Nejati Bey, Parlament 2. Bu davrda Izmir deputati bo'lgan. U olti do‘sti bilan tuzgan komissiya hukumatga "almashtirish, rivojlantirish va ko‘chirish" uchun mas’ul vazirlik tashkil etish taklifini kiritdi. Mustafo Nejati Bey shu taklif bilan tashkil etilgan Ayirboshlash, qayta qurish va iskanja vazirligiga oʻrinbosar etib saylangan birinchi vazir boʻldi va bu vazifani besh oy davomida bajardi. vazirlik tashkilotini tashkil etish; U urushda vayron bo'lgan mamlakatni qayta tiklash va kelayotgan muhojirlarni joylashtirish bilan bog'liq xizmatlarni ko'rsatdi. 
Ayniqsa , Turkiya-Gretsiya aholi almashinuvi paytida, almashilgan odamlarni Turkiyaga tashish kabi katta tashkilotning dengiz orqali amalga oshirilishiga ishonch hosil qildi. Biroq, italiyaliklarning tenderda g'alaba qozonishi yosh Turkiyaning mustaqillik siyosatiga to'g'ri kelmadi. Mustafo Nejati Bey bu tenderning bekor qilinishida va turk kemalari tomonidan tashishda muhim rol o'ynadi.

Faoliyati
---------

**Adliya vazirligi** 
Mustafo Nejati Bey 1924-yil 6-martda tashkil etilgan Hukumatda Adliya vaziri sifatida qatnashgan. Uning vazirligi davrida shariat sudlari tugatildi.

**O'qituvchilar uyushmasi Bosh raisligi** 
1924-yil 24-avgustda "Turk muallimlar ittifoqi" (Turk oʻqituvchilari tashkiloti) raisi etib saylandi. U xalq ta’limi vaziri etib tayinlanganda umumittifoq rahbari edi. 
**Ta'lim vazirligi**
Mustafo Necati Bey, 4. va 5. Hukumatda taʼlim vazirining oʻrinbosari (xalq taʼlimi vaziri) boʻlib ishlagan. Ularning xizmat davomida qilgan ishlaridan ba'zilari quyidagilardan iborat:

* Maorif vazirligi to‘g‘risida qonun chiqardi, maorif ishlarini hokimlar nazoratidan chiqarib, vazirlik nazoratiga oldi. U Qonundagi "*Ta’lim xizmatida asosiy narsa – o‘qituvchilikdir* "degan qoida bilan o‘qituvchilik kasbini nufuzli qildi; o'qituvchilarning shaxsiy huquqlariga oid chora-tadbirlarni amalga oshirdi.
* 10 ta viloyat markazida bittadan oʻqituvchilar maktabi qurish tashabbusi bilan chiqdi. Ulardan birinchisi bugungi Gazi ta'lim fakulteti binosida foydalanishga topshirilgan Gazi o'qituvchilar maktabi va ta'lim instituti, ikkinchisi Izmir erkak o'qituvchilar maktabi va uchinchisi Balıkesir binosida xizmat qiladigan Balıkesir Necatibey o'quv maktabidir. Necatibey ta'lim fakulteti bugun.
* Mutaxassis o'qituvchilar tayyorlash uchun Evropaga talabalar yubordi.
* Yevropa bilan bir vaqtda Turkiyada yangi boshlang'ich maktab dasturi tayyorlandi va "kollektiv ta'lim" joriy etila boshlandi.
* O'rta ta'lim bepul; maktab kitoblari vazirlik tomonidan chop etilgan.
* Xorijiy maktablar nazoratga olindi.
* Qishloqlar uchun o'qituvchilar tayyorlash uchun qishloq o'qituvchilar maktablari modeli rejalashtirilgan edi. Denizli va Kayserida qishloq o'qituvchilar maktablari ochildi.
* Alifbo islohoti amalga oshirildi. Yangi harflarni o'rgatish uchun milliy maktablar tashkil etildi, savodxonlik kampaniyalari boshlandi.

Vafoti
------

Mustafo Nejati qabri (o'rtada), Cebeci Asri qabristoni .
Mustafo Nejati Beyning 1929-yilning 1-yanvarida Milliy maktablar ochilganda appenditsit tufayli Anqara Numune kasalxonasida vafot etgani rasmiy qaydlarda qayd etilgan. Do'sti Prezident Otaturkning o'limidan juda ta'sirlangani va yig'lagani birinchi marta Falih Rifqi Atayning 1968 yilda nashr etilgan "Chankaya" kitobida tasvirlangan 

1929-yil 2-yanvarda rasmiy marosim bilan Anqaradagi Cebeci Asri qabristoniga dafn qilindi va Milliy Maorif Vazirligi Bosh vazir oʻrinbosari İsmet İnönü tomonidan bir muddat oʻrinbosarlik qildi.

Uyi haqidagi qiziqarli yangiliklar
----------------------------------

Uning nomi 2006 yilda Anqarada tarixga guvoh bo'lgan uyi quruq loviya ishlab chiqaruvchi Husrev restoraniga o'tkazilganda yana tilga kirdi; Reaksiyalarga ko'ra, uning uyi 2008 yilda "parlamentariylar uyi"ga aylandi.

1. ↑  „Altay’ın kurucuları kimlerdir". *.universitelialtaylilar.com*. 21 şubat 2016da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 26 kasım 2015.
2. ↑  *Cumhuriyet Döneminde Bir Devlet Adamı Mustafa Necati* (Türkçe). Atatürk Araştırma Merkezi, 1999. ISBN 9751610508.
3. ↑  „Mustafa Necati Bey". 17 nisan 2012da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 11 nisan 2009.
4. ↑  „Millî Mücadelenin Bir Öncüsü: Mustafa Necati". 14 ocak 2012da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 26 kasım 2015.
5. ↑  „Millî Mücadelenin Bir Öncüsü: Mustafa Necati". 14 ocak 2012da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 26 kasım 2015.
6. ↑  Emgili, Fahriye, *Yunanistan’dan Mersin’e Köklerinden Koparılmış Hayatlar*, Bilge Kültür Sanat Yay. 1. Basım, İstanbul 2011, ISBN 978-605-5506-63-6 s. 68-70
7. ↑  Cafer Ulu, 1416 Sayılı Ecnebi Memleketlere gönderilecek Talebe Hakkında Kanun ve Cumhuriyetin İlk Yıllarındaki Uygulamaları, International Peer-Rewiewed Journal Of Sciences, Tarih Okulu, Year 7, Issue XVII, March 2014, 495-525.
8. ↑  „Atatürk'ü ağlatan devrimci öğretmen Mustafa Necati". 10 haziran 2020da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 29 mayıs 2020.
9. ↑  „Türkiye Büyük Millet Meclisi Mustafa Necati Kültür Evi". *TBMM web sitesi*. 5-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 26 kasım 2015.