**Xalqaro kimyo olimpiadasi** (**IChO**) oʻrta maktab oʻquvchilari uchun har yili oʻtkazib kelinadigan akademik musobaqa hisoblanadi. Bu xalqaro fan olimpiadalaridan biridir.

Tarixi
------

Birinchi Xalqaro kimyo olimpiadasi 1968-yilda Chexoslovakiyaning Praga shahrida boʻlib oʻtdi. Oʻshandan buyon olimpiada har yili oʻtkaziladi (1971-yil bundan mustasno). Dastlabki tadbirlarda qatnashgan delegatsiyalar asosan sobiq Sharqiy blok mamlakatlari boʻlgan va 1980-yilgacha, 12-Xalqaro Kimyo Olimpiadasi Avstriyada blokdan tashqarida oʻtkazildi. Har bir terma jamoa uchun 4 nafargacha oʻquvchi iyul oyida nazariy va eksperimental boʻlimlarda qatnashadi, ishtirokchilarning yarmiga yaqini medallar bilan taqdirlanadi.

Tarkibi va qoidalari
--------------------

Har bir delegatsiya toʻrt nafargacha oʻquvchi va ikkita murabbiydan iborat (ulardan biri delegatsiya rahbari yoki „bosh murabbiy" etib tayinlangan). Delegatsiya tarkibiga bir nechta mehmonlar va ilmiy kuzatuvchilar ham kirishi mumkin. Oʻquvchilar 20 yoshdan kichik boʻlishi kerak va talaba sifatida roʻyxatga olinmagan boʻlishi kerak. Xalqaro kimyo olimpiadasining Xalqaro axborot markazi Slovakiyaning Bratislava shahrida joylashgan. Xalqaro kimyo olimpiadasida ishtirok etishni xohlovchi davlatlar oʻz oʻquvchilari tadbirda qatnashishidan oldin ketma-ket ikkita olimpiadaga kuzatuvchilarni yuborishlari kerak. 2021-yilgi 53-Xalqaro kimyo olimpiadasida jami 79 ta davlat qatnashdi

Tanlov ikkita imtihon, nazariy imtihon va amaliy imtihondan iborat. Har ikkisi ham 5 soatgacha davom etadi va amaliy imtihon odatda nazariy imtihon oldidan alohida kunlarda oʻtkaziladi. Nazariy imtihon 60 ball, amaliy imtihon 40 ballga teng. Har bir imtihon boshqasidan mustaqil ravishda baholanadi va imtihonlar natijalarining yigʻindisi ishtirokchining umumiy natijasini belgilaydi. Qabul qiluvchi davlat tomonidan oʻrnatilgan ilmiy hakamlar hay’ati vazifalarni taklif qiladi. Har bir ishtirokchi davlatdan 2 nafar ustozdan iborat xalqaro hakamlar hay’ati tanlov vazifalarini muhokama qiladi va ularni oʻz oʻquvchilari xohlagan tilga tarjima qiladi.

Oʻquvchilar imtihonlarni oʻzlari xohlagan tillarga tarjima qilingan holda oladilar. Imtihonlarni ishtirokchilarga topshirishdan oldin ularni ingliz tilidan tarjima qilish murabbiylarning vazifasidir. Imtihonlar mezbon davlat tomonidan tayinlangan komissiya tomonidan oʻtkazilgandan va baholangandan soʻng va mukofotlar topshirilgunga qadar, murabbiylar imtihonlarni baholashda adolatni taʼminlash uchun qoʻmita hakamlari bilan imtihonlarni baholashni muhokama qiladilar. Murabbiylar imtihonlarni ishtirokchilarga topshirishdan oldin koʻrib chiqishlari sababli, ikkala imtihon tugagunga qadar murabbiylar va talabalar oʻrtasida har qanday muloqot qatʼiyan man etiladi va talabalar har qanday mobil telefon va noutbuklarni tashkilotchiga topshirishlari shart.

Tanlov dasturida kimyoning bir qancha yoʻnalishlari, jumladan organik kimyo, noorganik kimyo, fizik kimyo, analitik kimyo, biokimyo va spektroskopiya kabi fanlar mavjud. Ushbu fanlarning baʼzilari koʻpchilik oʻrta maktab kimyo dasturlariga kiritilgan boʻlsa-da, aksariyat hollarda ular ancha chuqurroq darajada baholanadi va koʻplari oʻrta maktabdan keyingi taʼlim bilan taqqoslanadigan bilim va tushunish darajasini talab qilishi mumkin. Bundan tashqari, har bir IChOni qabul qiluvchi mamlakat har yili musobaqadan ancha oldin bir qator tayyorgarlik muammolarini chiqaradi. Ushbu tayyorgarlik muammolari oʻrta maktabdan keyingi taʼlimga qaraganda aniq mavzularni ancha chuqurroq qamrab oladi. Xalqaro kimyo olimpiadasiga tayyorgarlik kimyo faniga yuqori darajadagi tushunish va qiziqishni hamda kimyoviy fanlarni bir-biri bilan, shuningdek, amaliy dunyo bilan bogʻlashning ajoyib qobiliyatini talab qiladi.

40-IChO dan oltin medal
Barcha ishtirokchilar shaxsiy ballari asosida tartiblanadi va rasmiy jamoa ballari berilmaydi. Oltin medallar talabalarning taxminan 10 foiziga, kumush medallar talabalarning taxminan 20 foiziga va bronza medallari talabalarning taxminan 30 foiziga beriladi. Medallarning aniq soni natijalarni koʻr-koʻrona koʻrib chiqish natijasida aniqlanadi. Faxriy yorliqlar medal yutmagan ishtirokchilarning keyingi 10 foiziga beriladi. Eng yuqori ball toʻplagan talabaga bitta maxsus mukofot beriladi. Nazariy va amaliy imtihonlarda eng yaxshi ball toʻplagan talabalarga ikkita alohida maxsus mukofot beriladi.

Ushbu tadbirlar, shuningdek, talabalar uchun dunyoning turli burchaklaridan bir xil qiziqishlarga ega boʻlgan odamlar bilan uchrashish, turli joylarga tashrif buyurish va turli madaniyatlar bilan aloqa qilish uchun ajoyib imkoniyatdir. Musobaqaning maqsadi sifatida *IChO musobaqalari turli mamlakatlardan kelgan yoshlar oʻrtasida doʻstona munosabatlarni mustahkamlashga yordam beradi; hamkorlik va xalqaro tushunishni ragʻbatlantiradilar* .

Tayyorgarlik
------------

Har bir mamlakat oʻz jamoasini oʻziga mos keladigan vosita bilan tanlashda erkin boʻlsa-da, saralash jarayoni odatda mintaqaviy va milliy olimpiada musobaqalarini oʻtkazishni oʻz ichiga oladi. Koʻpgina mamlakatlar oʻzlarining eng yaxshi talabalari uchun „oʻquv lagerlari"ni oʻtkazadilar, bu erda mamlakatdan kelgan murabbiylar talabalarga oʻsha yilgi tayyorgarlik muammolari va amaliy mashgʻulotlarda yoritilgan mavzularga eʼtibor qaratgan holda kimyo boʻyicha kollej darajasidagi tezlashtirilgan kurslarni oʻtkazadilar. Bunday oʻquv dasturlari umumiy davomiyligi ikki haftadan oshmasligiga kelishilgan, biroq har yili baʼzi mamlakatlar bu chegarani oylar yoki hatto yillar davomida oshirib yuborishi haqida daʼvolar bor. Yana bir tashvish shundaki, baʼzi mamlakatlar yil sayin bir xil talabalarni musobaqaga olib kelishadi, bu esa ularga yaxshi medallarni qoʻlga kiritishga yordam beradi. Garchi baʼzilar buni olimpiada ruhiga zid deb hisoblasa-da, koʻplab davlatlar oʻzlarining eng yaxshi talabalarini uyda qoldirishni oqlash qiyin.

Tarix
-----

Xalqaro kimyo olimpiadasi gʻoyasi 1968-yilda sobiq Chexoslovakiyada ishlab chiqilgan U xalqaro aloqalar sonini koʻpaytirish va davlatlar oʻrtasida maʼlumot almashish maqsadida ishlab chiqilgan. Taklifnomalar Chexoslovakiya milliy qoʻmitasi tomonidan Varshava shartnomasiga aʼzo barcha mamlakatlarga yuborildi, Ruminiyadan tashqari (Ruminiya va SSSR oʻrtasidagi siyosiy muammolar tufayli). Biroq, 1968-yil may oyida Chexoslovakiya va Sovet Ittifoqi oʻrtasidagi munosabatlar shunchalik nozik boʻldiki, birinchi xalqaro musobaqada faqat Polsha va Vengriya ishtirok etdi.

Birinchi xalqaro kimyo olimpiadasi 1968-yil 18-21-iyun kunlari Pragada boʻlib oʻtdi. Uchta ishtirokchi davlatning har biri olti nafar talabadan iborat jamoani yubordi va toʻrtta nazariy vazifani hal qilish kerak edi. Keyingi musobaqalar uchun koʻrsatmalar allaqachon taklif qilingan. Ikkinchi kimyo olimpiadasi 1969-yilda Polshada boʻlib oʻtdi va Bolgariya ham ishtirok etdi, SSSR va GDR faqat kuzatuvchilarni yubordi. Har bir jamoa besh nafar oʻquvchidan iborat boʻlib, eksperimental musobaqa qoʻshildi. Kelgusi musobaqalarga koʻproq sotsialistik mamlakatlarni taklif qilish va oʻquvchilar sonini toʻrttagacha cheklash toʻgʻrisida qaror qabul qilindi. 1970-yilda uchinchi olimpiada Vengriyada GDR, Ruminiya va Sovet Ittifoqi yangi davlatlar sifatida tashkil etildi. Ushbu musobaqada birinchi marta uchtadan ortiq sovrinlar tarqatildi.

1971-yilda hech qanday olimpiada oʻtkazilmadi, chunki 1970-yilda musobaqa yakunida keyingi tadbirning tashkilotchisi va mezbonini kelishib boʻlmadi. Bu keyingi uch yil davomida Sovet Ittifoqini 1972-yilda, Bolgariyani 1973-yilda va Ruminiyani 1974-yilda mezbonlik qilish toʻgʻrisida diplomatik kelishib olish orqali hal qilindi, mezbonlik yillarini oldindan belgilash anʼanasini boshladi. 1972-yil birinchi marta kimyo fanidan xalqaro olimpiadaga tayyorgarlik vazifalari yaratilgan. Shuningdek, hakamlar hay’ati majlisida taklifnomalarni Vetnam, Moʻgʻuliston va Kubaga yuborish taklif qilindi. Afsuski, bu taklifnomalar yuborilmadi, yetti nafari 1973-yilda musobaqada qatnashishdi

1974-yilda Ruminiya Shvetsiya va Yugoslaviyani Buxarestdagi Olimpiadaga taklif qildi, Germaniya va Avstriya esa kuzatuvchilarni yubordi. Germaniya Federativ Respublikasi NATOning birinchi kuzatuvchisi boʻlgan davlat boʻldi va bu faqat Brandt hukumatining Sharqda shartnomalari boʻlganligi sababli sodir boʻldi. Shunday qilib, 1975-yilda kimyo boʻyicha xalqaro olimpiadada Gʻarbiy Germaniya, Avstriya va Belgiya ham qatnashdi.

Sotsialistik boʻlmagan mamlakatda birinchi olimpiada 1980-yilda Avstriyaning Lints shahrida boʻlib oʻtgan, garchi Sovet Ittifoqi qatnashmagan. Oʻshandan beri ishtirokchi davlatlar soni barqaror oʻsib bormoqda. 1980-yilda atigi 13 ta davlat qatnashgan boʻlsa, 1984-yilda Frankfurt/Mayndagi Olimpiadada bu raqam 21 taga yetdi. 1990-yillar boshida „Temir parda"ning qulashi va Sovet Ittifoqining mustaqil davlatlarga parchalanishi bilan ishtirokchilar soni yana koʻpaydi. Bundan tashqari, Osiyo va Lotin Amerikasi davlatlarining qiziqishi ortib borayotgani ishtirokchilar sonidan yaqqol namoyon boʻldi. 1998-yilda jami 47 delegatsiya qatnashdi. Hozirgi kunda xalqaro kimyo olimpiadalariga 84 davlat taklif etilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  „International Chemistry Olympiad — ICHO" (en-US). *IIT JEE, NEET, CET, Olympiads, Boards, NTSE, CBSE, HSC, PU*. Qaraldi: 2021-yil 23-sentyabr.
2. ↑  „39th INTERNATIONAL CHEMISTRY OLYMPIAD".  Icho39.chem.msu.ru. Qaraldi: 2018-yil 28-aprel.