FluktuatsiON tarqalishi tajribasi eritmadagi bir nechta oqsillarning (yoki boshqa zarralarning) rentgen nurlari difraksiyasining bir qator suratlarini to'playdi. O'ta yorqin rentgen lazeri burchakli izotrop bo'lmagan xususiyatlarni o'z ichiga olgan tezkor suratlarni beradi va natijada namunaning tuzilishini batafsil tushunishga olib keladi.
**Rentgen nurlari** — zaryadlangan zarralar yoki fotonlarning muhitni tashkil etuvchi atomlari bilan oʻzaro taʼsirlashishlari natijasida vujudga keluvchi elektromagnit nurlanish. Ularning toʻlqin uzunliklari YU"14 m dan 10 ~7m gacha boʻlgan qiymatlarga teng boʻlishi mumkin. Rentgen nurlarini 1895-yilda V. K. Rentgen kashf qilgan. Rentgen bu nurlarni Xnurlar deb atagan (hozirgi vaqtgacha ham ayrim mamlakatlarda Xnurlar deyiladi). Ular katta tezlikdagi elektronlarning moddada tormozlanishi natijasida paydo boʻladi. Rentgen nurlari amalda rentgen trubkasi yordamida hosil qilinadi.

Rentgen nurlari singan suyaklarni tekshirish, ayrim turdagi kasalliklarni aniqlash, ba'zi metallarni aniqlash va po'latdagi zaif nuqtalarning joylashishini aniqlash kabi usullarda ham qo'llaniladi.

1895-yil 8-noyabrda nemis fizikasi professori Vilgelm Rentgen Lenard naychalari va Kruks naychalari bilan tajriba o‘tkazayotganda rentgen nurlariga qoqilib, ularni o‘rganishga kirishdi. U "Yangi turdagi nurlar to'g'risida: dastlabki aloqa" deb nomlangan dastlabki hisobotni yozdi va 1895 yil 28 dekabrda uni Würzburgning Fizika-tibbiyot jamiyati jurnaliga taqdim etdi. Bu rentgen nurlarida yozilgan birinchi qog'oz edi. Röntgen nurlanishning noma'lum turi ekanligini ko'rsatish uchun uni "X" deb atagan. Ba'zi dastlabki matnlarda ular "X" ni yunoncha Chi, **ch** bosh harfi sifatida talqin qilgan Chi-nurlari deb ataladi. Rentgenning ko'plab hamkasblari ularni **Rentgen nurlari** deb atashni taklif qilishgan bo'lsa ham, rentgen nurlari nomi yopishib qoldi. Ular hali ham ko'plab tillarda, jumladan nemis, venger, ukrain, daniya, polyak, chex, bolgar, shved, fin, eston, sloven, turk, rus, latv, litva, alban, yapon, gruzin, golland , Ibroniy, Islandiya va Norvegiya. Röntgen kashfiyoti uchun fizika bo'yicha birinchi Nobel mukofotini oldi.

**Fluktuatsion rentgen nurlarining tarqalishi** ( **FRN** ) rentgen nurlarining kichik burchakli tarqalishiga (KBT) o'xshash rentgen nurlarini tarqatish usulidir, lekin namunaning aylanish diffuziya vaqtlaridan pastroq rentgen nurlari ta'siridan foydalangan holda amalga oshiriladi. Erkin elektron lazer kabi yorqin ultra rentgen nurlari manbasi bilan ideal tarzda bajarilgan bu usul an'anaviy sochilish usullariga qaraganda ancha ko'proq ma'lumotni o'z ichiga olgan.

FRN (katta) makromolekulyar tuzilmalarni aniqlash uchun ishlatilishi mumkin , ammo metall nanostrukturalar, magnit domenlar va kolloidlarni tavsiflashda ilovalarni topdi. 

FRNning eng umumiy joylashishi uzoq vaqt davomida to'liq 3D aylanish jarayonidan o'tadigan modellarning tez diffraktsiyali suratlari olinadigan vaziyatdir. FRN ning ayniqsa qiziqarli kichik sinfi bu 2D holati bo'lib, unda namunani tasodifiy tekislikdagi aylanishlarni ko'rsatadigan zarrachalar bilan 2 o'lchovli tizim sifatida ko'rish mumkin. Bunday holda, FRN ma'lumotlarini tuzilishga bog'liq bo'lgan analitik yechim mavjud. Simmetriya cheklovlari mavjud bo'lmaganda, turli xil takroriy protseduralar ishlab chiqilgan bo'lsa-da, 3D holati uchun tahliliy ma'lumotlarning tuzilmaga aloqasi mavjud emas.

Umumiy koʻrinishi
-----------------

FRN tajribasi turli xil tasodifiy konfiguratsiyadagi namunalarning ko'p sonli rentgen suratlarini yig'ishdan iborat. Har bir tasvir uchun burchak intensivligi korrelyatsiyalarini hisoblash va ularni barcha suratlar boʻyicha oʻrtacha hisoblash orqali oʻrtacha 2 nuqtali korrelyatsiya funksiyasi chekli Legendre konvertatsiyasiga aloqador boʻlishi mumkin, natijada *B l (q,q')* deb ataladigan egri chiziqlar toʻplami paydo boʻladi. *l* - Legendre polinom tartibi va q / q' - impuls uzatish yoki ma'lumotlarning teskari rezolyutsiyasi bo'ladi.

Matematik asosi
---------------

 Fluktuatsion rentgen nurlarining tarqalishidagi matematik munosabatlarning vizual tasviri elektron zichligi, tarqalish amplitudasi, diffraksiyalangan intensivlik va burchak korrelyatsiyasi ma'lumotlari o'rtasidagi munosabatni ko'rsatadi.
Zichlik taqsimotiga ko'ra zarracha berilgan {\displaystyle \rho (\mathbf {r} )}, uch o'lchovli murakkab tuzilishli {\displaystyle A(\mathbf {q} )} Furye omili konvertatsiyasi orqali olinadi.