2012-yil 27-avgustdan 10-sentabrgacha Turkiyaning Istanbul shahrida Xalqaro Federatsiya tomonidan tashkil etilgan ochiq va ayollar turniri hamda shaxmat oʻyinini ommalashtirishga qaratilgan bir qancha tadbirlardan iborat **40-Shaxmat Olimpiadasi** boʻlib oʻtdi. Shahar 2000-yilda ham tadbirga mezbonlik qilgan edi.

1700 dan ortiq oʻyinchi va jamoa sardorlari, jumladan, ochiq oʻyinlarda 157 ta, ayollar boʻlimida 127 ta jamoa ishtirok etdi. Asosiy raqobat tadbirlari Istanbul koʻrgazma markazida boʻlib oʻtdi. Tadbirning bosh hakami Gretsiyaning xalqaro darajadagi hakami Panagiotis Nikolopulos boʻldi.

Fon
---

2000-yilda Istanbul 34-Shaxmat Olimpiadasiga mezbonlik qilishi mamlakatda „shaxmat zavqi"ni keltirib chiqardi. Oʻshandan beri Turkiya 100 dan ortiq xalqaro shaxmat turnirlariga mezbonlik qilgan, jumladan, Yevropa chempionatlari, yoshlar oʻrtasidagi jahon chempionati va oʻsmirlar oʻrtasidagi Shaxmat Olimpiadalari shular qatoriga kirasi. Turkiyada Shaxmat Federatsiyasiga aʼzolar soni atigi sakkiz yil ichida 3000 dan 250 000 ga koʻtarildi. Turkiya Shaxmat Federatsiyasi prezidenti Ali Nihat Yazici mamlakatda shaxmatni jadal rivojlantirish yoʻlidagi koʻplab tadbirlarning boshlanishiga hissa qoʻshgan. Keyinchalik u FIDE vitse-prezidenti etib saylandi.

Istanbul 2008-yilning noyabr oyida Drezdenda boʻlib oʻtgan 38-Shaxmat Olimpiadasi FIDE 78-Kongressida 40-Shaxmat Olimpiadasiga mezbonlik qilish huquqini qoʻlga kiritdi. Istanbulning taklifi Budva ustidan 95 ga 40 ovoz bilan maʼqullandi.

Tadbir
------

 Istanbul Expo Center, turnir oʻtkaziladigan joy
### Musobaqa formati

Turnir Shveysariya tizimi formatida oʻtkazildi. Har bir oʻyin uchun vaqt nazorati 40 ta harakat uchun 90 daqiqani tashkil etdi, har bir harakatga 30 soniya va 40-harakatdan keyin 30 daqiqa qoʻshildi. Oʻyin davomida istalgan vaqtda durangni taklif qilishga yana bir bor ruxsat berildi. Hammasi boʻlib 11 tur oʻtkazildi, unda har bir jamoa oʻzining toʻrt nafar shaxmatchisi bilan boshqa jamoaga qarshi oʻynadi. Har bir jamoaga bittadan zaxira oʻyinchisini koʻrsatishga ruxsat berildi.

Jamoalar har bir turda qoʻlga kiritilgan oʻyin ochkolariga koʻra saralangan. Agar bir yoki bir nechta jamoalar bir xil miqdordagi oʻyin ochkolariga ega boʻlsa, tay-breyk quyidagi yoʻl bilan aniqlanadi: 1. Sonneborn-Berger tizimi; 2. Oʻyinda toʻplangan umumiy ochkolar; 3. Raqiblarning oʻyin ochkolari yigʻindisi, eng pastini hisobga olmaganda.

### Ochiq tadbir

 Vladimir Kramnik va Alexander Grischuk Rossiya terma jamoasida oʻynamoqda
Turnirning ochiq qismida 152 mamlakatdan 157 ta jamoa ishtirok etdi. Turkiyada mezbon davlat sifatida uchta jamoa bor edi, Xalqaro Braille shaxmat assotsiatsiyasi (IBCA), Xalqaro jismoniy nogironlar shaxmat assotsiatsiyasi (IPCA) va Xalqaro tinch shaxmat qoʻmitasi (ICSC) har biri bittadan jamoani taqdim etdi.

Dunyoning 2-raqamli shaxmatchisi Levon Aronian boshchiligidagi Armaniston jamoasi 2006 va 2008-yillarda ushbu musobaqada gʻolib chiqqanidan keyin uchinchi chempionlikni qoʻlga kiritdi. Rossiya terma jamoasi Olimpiada oldidan yana yaqqol favorit boʻldi, ammo ketma-ket beshinchi bor oltin medalni qoʻlga kirita olmadi va ikkinchi oʻrinni egalladi, Ukraina terma jamoasi esa uchinchi oʻrinni egalladi. Xitoy, Armaniston va Rossiya terma jamoalari soʻnggi tur oldidan turnir jadvalida birinchi oʻrinni egallab turishibdi, Xitoy esa tay-breykda gʻalaba qozondi. Ammo oʻsha soʻnggi turda xitoylik shaxmatchilar Vassiliy Ivanchuk boshchiligidagi Ukrainaga, armanlar Vengriyaga, Rossiya esa Germaniyaga qarshi oʻynashga majbur boʻldi. Armanlar va rossiyaliklar soʻnggi oʻyinda gʻalaba qozonishdi, biroq Ukraina yetakchi Xitoy jamoasini 3:1 hisobida magʻlub etib, medalni qoʻlga kiritishga toʻsqinlik qildi. Armaniston va Rossiya terma jamoalarining yakuniy oʻyinda ochkolari bir xil boʻldi, ammo armanlar tay-breykda gʻalaba qozonib, uchinchi chempionlikni qoʻlga kiritdi. Ukraina soʻnggi turda Xitoyga qarshi oʻtkazilgan oʻyindagi gʻalaba evaziga bronza medalini qoʻlga kiritdi.

Ochiq tadbir| # | Mamlakat | Oʻyinchilar | Oʻrtacha reyting | MP | dSB |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 |  **Armaniston** | **Aronyan, Movsesyan, Akopyan, Sargisyan, Petrosyan** | **2724** | **19** | **397,0** |
| 2 |  Rossiya | Kramnik, Grischuk, Karjakin, Tomashevskiy, Jakovenko | 2769 | 19 | 388.5 |
| 3 | Ukraina bayrogʻi Ukraina  | Ivanchuk, Ponomariov, Volokitin, Eljanov, Moiseenko | 2730 | 18 |  |
| 4 |  Xitoy | Vang Xao, Vang Yue, Ding Liren, Bu Xiangzhi, Li Chao | 2694 | 17 | 390.5 |
| 5 |  AQSh | Nakamura, Kamskiy, Onischuk, Akobian, Robson | 2702 | 17 | 361,0 |
| 6 | Niderlandlar bayrogʻi Niderlandiya | Giri, van Veli, Sokolov, Smets, Stellvagen | 2682 | 16 | 329,0 |
| 7 | Vietnam Vetnam | Lê Quang Liêm, Nguyen Ngoc Truong Son, Nguyễn Văn Huy, Nguyễn Đức Hòa, Dao Thien Xai | 2589 | 16 | 313.5 |
| 8 |  Ruminiya | Lupulesku, Parligras, Marin, Vajda, Nevednichiy | 2600 | 16 | 310,0 |
| 9 |  Vengriya | Leko, Olmasi, Polgar, Berkes, Balogʻ | 2708 | 15 | 368,0 |
| 10 |  Ozarbayjon | Radjabov, Safarli, Mamedyarov, Mamedov, Guseinov | 2693 | 15 | 344,0 |

Kengashning barcha sovrinlari oʻynash reytinglariga koʻra berildi. Uchinchi doskada Shahriyar Mamedyarov turnirdagi barcha oʻyinchilar orasida eng yaxshi oʻyinni koʻrsatdi:

1. Shaxmat doskasi 1: Armaniston Levon Aronian 2849

2. Shaxmat doskasi 2: Chexiya David Navara 2869

3. **Shaxmat doskasi 3: Ozarbayjon** **Shahriyar Mamedyarov 2880**

4. Shaxmat doskasi 4: Fransiya Vladislav Tkachiev 2750

5. Zaxira: Rossiya Dmitriy Jakovenko 2783

### Ayollar tadbiri

 Ayollar oʻrtasidagi shaxmat bahsi
Ayollar oʻrtasidagi bahsda 122 mamlakatdan 127 ta jamoa ishtirok etdi. Ochiq musobaqada boʻlgani kabi Turkiyada uchta jamoa boʻlgan boʻlsa, Xalqaro Braille shaxmat assotsiatsiyasi (IBCA), Xalqaro jismoniy nogironlar shaxmat assotsiatsiyasi (IPCA) va Xalqaro tinch shaxmat qoʻmitasining (ICSC) ham har biri bittadan jamoani taqdim etdi.

Ayollar bahsida Rossiya oltin medalni qoʻlga kiritib, ketma-ket ikkinchi chempionlikka sazovor boʻldi. Shaxmat boʻyicha amaldagi jahon chempioni Hou Yifan boshchiligidagi Xitoy ikkinchi, Ukraina esa umumjamoa hisobida uchinchi oʻrinni egalladi. Oltin medal sohibi boʻlgan jamoalar ham turnirda magʻlubiyatga uchramagan yagona jamoa boʻldi. Xitoy va Rossiya terma jamoalari Bolgariya va Qozogʻistonga qarshi soʻnggi turga chiqishdi, Xitoy esa tay-breykda gʻalaba qozondi. Rossiya terma jamoasi Qozogʻiston jamoasiga qarshi osonlik bilan 4:0 hisobida gʻalaba qozondi, Xitoy esa bir qancha muammolarga duch keldi va Bolgariyadan minimal gʻalaba 2,5-1,5 hisobida ustun keldi. Har ikki jamoa yakuniy turnir jadvalida yana durang qayd etishdi, ammo bu safar Rossiya tay-breykni yutib, ketma-ket ikkinchi chempionlikni qoʻlga kiritdi. Ukraina Germaniyaga qarshi soʻnggi oʻyinda 3,5:0,5 hisobida gʻalaba qozondi va shu tariqa bronza medalini qoʻlga kiritdi.

Ayollar tadbiri| # | Mamlakat | Oʻyinchilar | Oʻrtachareyting | MP | dSB |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Rossiya**Rossiya** | **T. Kosintseva, Gunina, N. Kosintseva, Kosteniuk, Pogonina** | **2513** | **19** | **450,0** |
| 2 |  Xitoy | Xou Yifan, Chjao Xue, Ju Venjun, Xuan Tsyan, Ding Yixin | 2531 | 19 | 416,0 |
| 3 | Ukraina bayrogʻi Ukraina  | Lahno, Muzychuk, Jukova, Ushenina, Yanovska | 2471 | 18 |  |
| 4 | Hindiston bayrogʻi Hindiston  | Dronavalli, Karavade, Sachdev, Gomes, Soumya | 2412 | 17 |  |
| 5 |  Ruminiya | Foisor, Bulmaga, Kosma, L’Ami, Sandu | 2377 | 16 | 313.5 |
| 6 |  Armaniston | Danielian, Mkrtchian, Galojan, Kursova, Hairapetian | 2404 | 16 | 313.0 |
| 7 | Fransiya bayrogʻi Fransiya | Skripchenko, Milliet, Maisuradze, Kollas, Bollenjyer | 2350 | 15 | 347,5 |
| 8 | Gruziya bayrogʻi Gruziya  | Dzagnidze, Xotenashvili, Javaxishvili, Xurtsidze, Batsiashvili | 2390 | 15 | 344,0 |
| 9 |  Eron | Pourkashiyan, Xademalsharieh, Hejazipur, Hakimifard, Ghaderpur | 2267 | 15 | 339,0 |
| 10 |  AQSh | Zatonskix, Krush, Foisor, Goletiani, Abrahamyan | 2419 | 15 | 326,0 |

Kengashning barcha sovrinlari oʻynash reytinglariga koʻra berildi. Uchinchi taxtada Nadezhda Kosintseva turnirdagi barcha oʻyinchilar orasida eng yaxshi oʻyinni koʻrsatdi:

1. Shaxmat doskasi 1: Xitoy Xou Yifan 2645

2. Shaxmat doskasi 2: Xitoy Chjao Syue 2574

3. **Shaxmat doskasi** **3: Rossiya** **Nadejda Kosintseva 2693**

4. Shaxmat doskasi 4: Xitoy Huang Qian 2547

5. Zaxira: Rossiya Natalya Pogonina 2487

### Gaprindashvili kubogi

Nona Gaprindashvili kubogi ochiq va ayollar divizionlarida eng koʻp oʻyin ochkolariga ega boʻlgan mamlakatga beriladi. Ikki yoki undan ortiq jamoalar durang boʻlsa, ular ikkita alohida musobaqada boʻlgani kabi bir xil taymer tomonidan aniqlanadi.

Ayollar oʻrtasidagi sobiq jahon chempioni (1961—1978) nomi bilan atalgan kubok FIDE tomonidan 1997-yilda yaratilgan.

| # | Jamoa | MP | dSB |
| --- | --- | --- | --- |
| **1** | Rossiya**Rossiya** | **38** |  |
| 2 |  Xitoy | 36 | 806.5 |
| 3 | Ukraina bayrogʻi Ukraina  | 36 | 781,5 |

Bahsli holatlar
---------------

2010-yil 24-noyabrda *The New York Times gazetasida* Turkiya shaxmat federatsiyasi Olimpiadani tashkil etish boʻyicha takliflarni yutib olish uchun saylovchilarga 120 000 AQSh dollari miqdorida pul toʻlagani haqidagi maqola chop etildi. Turkiya shaxmat federatsiyasining rasmiy veb-saytida eʼlon qilingan moliyaviy hisobotda stend, esdalik sovgʻalari, lobbi faoliyati, shuningdek, baʼzi shaxmatchilar uchun turar joy, transport va oziq-ovqat uchun ushbu xarajatlarning taqsimlanishi toʻgʻrisida ingliz tiliga tarjima qilingan izoh mavjud. FIDE delegatlari shahar uchun ovoz berishadi. Turkiya shaxmat federatsiyasining rasmiy javobi bu daʼvoni inkor etib, Olimpiada oʻtkazish uchun sarflangan mablagʻ unchalik katta emasligini taʼkidladi.

2012-yil iyun oyida Turkiya shaxmat federatsiyasi prezidenti Ali Nihat Yazici Germaniya, Angliya, Fransiya, Gruziya, Shveysariya, Ukraina va AQShdan birorta ham hakamlar ushbu davlatlar ishtirok etishi sababli musobaqaga qabul qilinmasligini eʼlon qildi, bu FIDEga qarshi sud ishlarini qoʻllab-quvvatlashni, moliyaviy muammolarni keltirib chiqaradi va butun dunyo boʻylab shaxmat rivojlanishi uchun taqsimlanadigan daromadni yoʻqotadi. Bir necha kundan soʻng Angliya shaxmat federatsiyasi FIDEga norozilik xati yubordi, keyinchalik uni qoʻllab-quvvatlagan boshqa federatsiyalar ham imzoladilar.

Rossiyalik jurnalist Evgeniy Surovni akkreditatsiya qilishdan bosh tortishdi va hatto tomoshabin sifatida maydonga kirishga ruxsat berishmadi. Bu Rossiya shaxmat federatsiyasi va 40 dan ortiq eng yaxshi shaxmatchilarning noroziligiga sabab boʻldi.

Manbalar
--------

1. 1 2  Chess Olympiad 2012 in Istanbul, Turkey, Chessdom.com.
2. ↑  Team starting rank for the 40th World Chess Olympiad, Chessdom.com.
3. ↑  40th World Chess Olympiad-Open FIDE Tournament Details
4. ↑  40th World Chess Olympiad-Women FIDE Tournament Details
5. ↑  Formal protest issued against Turkish Chess Federation Wayback Machine saytida arxivlandi (2012-08-18). Chessvibes.com, 11-iyun 2012.
6. 1 2  FIDE Handbook: Olympiad Pairing Rules, FIDE.
7. ↑  Olympiad preview Wayback Machine saytida arxivlandi (2012-08-24). Chessvibes.com, 22-avgust 2012.
8. ↑  2012 Istanbul Chess Olympiad preview, ChessBase, 21-avgust 2012.
9. 1 2  Chess Olympiad 2012 sparkles discussion — NY Times article, Chessdom.com.
10. ↑  Russian Chess Federation supports Surov with open letter Wayback Machine saytida arxivlandi (21-noyabr 2012-yil). Chessvibes.com, 30-avgust 2012
11. ↑  Top players sign open letter supporting Russian journalist Wayback Machine saytida arxivlandi (29-yanvar 2013-yil). Chessvibes.com, 5-sentabr 2012

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * k
* m
* t

Shaxmat Olimpiadalari |
| --- |
|  |
| 
* Ayollar Shaxmat Olimpiadasi
 |
|  |
| Rasmiy | 
* London 1927
* Gaaga 1928
* Gamburg 1930
* Praga 1931
* Folkston 1933
* Varshava 1935
* Stokgolm 1937
* Buenos Ayres 1939
* Dubrovnik 1950
* Helsinki 1952
* Amsterdam 1954
* Moskva 1956
* Myunxen 1958
* Leypzig 1960
* Varna 1962
* Tel Aviv 1964
* Gavana 1966
* Lugano 1968
* Syegen 1970
* Skopye 1972
* Nise 1974
* Hayfa 1976
* Buenos Ayres 1978
* Valletta 1980
* Lyuserne 1982
* Saloniki 1984
* Dubay 1986
* Saloniki 1988
* Noviy-Sad 1990
* Manila 1992
* Moskva 1994
* Yerevan 1996
* Elista 1998
* Istanbul 2000
* Bled 2002
* Kalviya 2004
* Turin 2006
* Drezden 2008
* Xanti-Mansiysk 2010
* Istanbul 2012
* Tromso 2014
* Baku 2016
* Batumi 2018
* Chennay 2022
* *Budapesht 2024*
* *Toshkent 2026*
 |
|  |
| Norasmiy | 
* Parij 1924
* Budapesht 1926
* Myunxen 1936
 |
|  |
| Faqat ayollar | 
* Emmen 1957
* Split 1963
* Obergauzen 1966
* Lyublyana 1969
* Medelin 1974
 |
|  |
| Paralimpiada | 
* *Chennay 2022*
 |
|  |
| Onlayn | 
* 2020
* 2021
 |
|  |
| 
* Blits-shaxmat Olimpiadasi
* Korrespondentlar shaxmat Olimpiadasi
 |

 |