**Komodo**

Komodo ajdaholari yoki toʻliq Komodo ajdaholari (Varanus komodoensis) Indoneziyaning Sharqiy Nusa Tenggara provinsiyasidagi Komodo, Rinka, Flores, Gili Motang va Gili Dasami orollarida joylashgan yirik monitor kaltakesaklarining bir turi. Komodo orolining mahalliy aholisi bu monitor kaltakesakini mahalliy ora deb ham atashadi. Komodo ajdahosining boshqa nomi quruqlik timsohidir, garchi Komodo ajdahosi timsohlarning bir turi emas.
Komodo ajdarlari Varanidae oilasining eng katta turlari, shuningdek, dunyodagi eng katta kaltakesaklar bo'lib, o'rtacha uzunligi 2-3 metr va og'irligi 100 kg gacha bo'lishi mumkin. Komodo ajdaholari oʻz yashash muhitida eng koʻp yirtqichlar hisoblanadi, chunki hozirgacha biron bir geografik hududda bu monitor kaltakesakidan boshqa yirik yirtqich hayvonlarning mavjudligi maʼlum emas.Ularning ulkan tanasi va dahshatli obro'si ularni dunyodagi eng mashhur hayvonlardan biriga aylantirdi. Endi Komodo ajdahosining haqiqiy yashash joyi inson faoliyati tufayli qisqardi, shuning uchun IUCN agentligi Komodo ajdahosini yo'q bo'lib ketish xavfi ostida bo'lgan turlar qatoriga kiritdi. Komodo ajdahosi Indoneziya hukumati tomonidan himoya qilinadigan hayvon sifatida belgilangan va uning yashash joyi milliy bog'ga aylantirilgan, ya'ni Komodo milliy bog'i, maqsadi ularni himoya qilish uchun tashkil etilgan.

Anatomiyasi va morfologiyasi
----------------------------

Voyaga etgan yovvoyi Komodo ajdaholarining og'irligi odatda 70 kg atrofida , lekin asirlikda saqlanadigan ajdarlar ko'pincha og'irroq bo'ladi. Hozirgacha topilgan eng katta yovvoyi namunaning uzunligi 3,13 metrgacha va og'irligi taxminan 166 kg, shu jumladan uning oshqozonidagi hazm bo'lmagan oziq-ovqatning og'irligi. Komodoni tanasi bilan bir xil uzunlikdagi dumi bor. Komodo ajdahosi dunyodagi eng katta kaltakesak sifatida qayd etilgan bo'lsa-da, u eng uzun tur emas. Tana uzunligi (tana vaznini hisobga olmaganda) bo'yicha obro'ga Papuamonitor kaltakesak (Varanus salvadorii) ega. Erkak ajdaholar urg'ochi ajdaholarga qaraganda kattaroqdir, terining rangi quyuq kulrangdan g'isht qiziligacha, urg'ochi ajdaholar odatda yashil-jigarrang va ularning tomog'ida kichik sariq rangga ega. Yosh ajdaholar ranglari xilma-xil bo‘lib, qora fonda sariq, yashil va oq ranglar mavjud.
Voyaga etgan Komodo ajdahosining og'zida 2,5 sm uzunlikdagi 60 ga yaqin o'tkir tishli tishlar bor, ular ko'pincha uzilib qoladi yoki to'kiladi. Komodo ajdarlari uzun, sariq-jigarrang va vilkali tilga ega. Komodo ajdaho tupurig'i ko'p odamlar tomonidan tez-tez muhokama qilinadigan narsalardan biridir, chunki ko'pchilik uni ilon zahari yoki zaharli kaltakesaklar kabi zaharli deb o'ylashadi va hatto zaharni oldini olish yoki zararsizlantirish uchun dori yo'q deb hisoblashadi. Shunga qaramay, bu dunyodagi hayvonlar bo'yicha mutaxassislar o'rtasida uzoq vaqt munozara bo'lib kelgan.

Fiziologiyasi
-------------

Komodo ajdaholari 300 metrgacha ko'ra oladi, lekin ularning ko'z to'r pardasida faqat konus hujayralari borligi sababli, bu hayvonlar tun qorong'ida yaxshi ko'ra olmaydi. Komodo ranglarni ajrata oladi, lekin harakatlanmaydigan jismlarni ajrata olmaydi.Komodo quloqlari teshiklari bo'lsa ham, eshitish qobiliyatiga ega emas.Komodo ajdarlari ko'pchilik Squamata kabi o'ljalarini hidlash uchun tillaridan foydalanadilar. Komodo ajdahosining tili havodagi hid zarralarini ushlaydi va keyin ularni og'zining tomidagi Jeykobson organi deb ataladigan organga joylashtiradi va u hidning belgilarini tahlil qiladi.Komodo ajdahosi shamol va yurganda boshini oʻngga va chapga burish odati yordamida 4—9,5 km masofada oʻlik borligini aniqlay oladi.Komodo ajdahosining burun teshigi faqat nafas olish uchun ishlaydi, hidlash uchun emas, chunki Komodo ajdahosining burnida hidni qabul qiluvchi membranalar mavjud emas.Komodoning tilida ham ta'm a'zolari yo'q, tomoqdagi bir nechta ta'm nerv uchlari bor.Bir paytlar komodo ajdaholari kar bo'lgan deb hisoblangan, tadqiqot pichirlash, baland ovoz va qichqiriq ajdaholarga ta'sir qilmagani aniqlangan. Keyinchalik ZSL London hayvonot bog'i xodimi Joan Proktor Komodo ajdahosini monitor kaltakesak ko'rmagan bo'lsa ham, ovozi bilan ovqatlanishga o'rgatganida bu rad etildi.

Ko'payishi
----------

Komodo ajdarlari odatda may va avgust oylarida juftlashadi.Bu davrda erkak Komodo ajdarlari ko'pincha urg'ochilar va ularning hududi uchun boshqa erkaklar bilan jang qilishadi. Ikki erkak orqa oyoqlarida turgan holda bir-biri bilan "kurashadi", keyin esa oldingi oyoqlari bilan bir-birini turtib, urishadi. Yo'qotilgan ajdaho yiqilib, erga "qulflanadi". Ikkala erkak ajdaho ham jangga tayyorlanayotganda qusishlari yoki hojatlarini chiqarishlari mumkin.
Jang g'olibi ayolning qabul qilinishini ko'rish uchun uzun tilini ayolning tanasiga yopishtiradi.Ayol Komodo ajdarlari antagonist bo'lib, erta juftlashish bosqichida tishlari va tirnoqlari bilan kurashadilar. Qolaversa, erkak jinsiy aloqa paytida ayolni to'liq nazorat qilishi kerak.Juftlash paytida erkaklar urg'ochilarga iyaklarini ishqalaydilar, orqa qismini qattiq tirnashadi va yalaydilar.Erkak o'zining gemipenlaridan birini urg'ochi kloakaga kiritganda kopulyatsiya sodir bo'ladi.Komodo ajdaholari monogamdir va kaltakesaklar uchun kamdan-kam uchraydigan "juftlik aloqalarini" hosil qiladi.Ayol Komodo ajdaholari odatda tuxumlarini yerdagi teshiklarga, tog' yonbag'irlaridagi chuqurliklarga yoki apelsin oyoqli kuydirilgan qush uyalarining tashlandiq tepaliklariga qo'yadi. Biroq, Komodo ajdarlari tuxumlarini tashlab ketilgan uyalarga qo'yishni afzal ko'radilar.Oʻrtacha ajdaho uyasida 20 ta tuxum bor.Urgʻochisi inkubatsiya qilish va ularni 7–8 oylik inkubatsiyadan soʻng chiqquncha himoya qilish uchun tuxum ustiga qoʻyadi.Chiqish jarayoni yosh ajdaholar uchun mashaqqatli ish bo'lib, ular tuxum qobig'ini yirtib tashlagandan so'ng, tuxum tishlari bilan ochilgandan keyin chiqib ketadi. Tuxum qobig'ini muvaffaqiyatli yirtib tashlaganidan so'ng, ajdaho chaqaloqlari inidan qazishni boshlashdan oldin bir necha soat davomida tuxum qobig'ida yotishi mumkin. Ular tuxumdan chiqqanda, chaqaloqlar yirtqichlarga juda zaif bo'ladi.Yosh Komodo ajdarlari o'zlarining birinchi yillarini daraxtlarda o'tkazadilar, bu erda ular yirtqichlardan, jumladan, kannibalistik katta yoshli ajdarlardan nisbatan xavfsizdir, ular vaqti-vaqti bilan ovlashga muvaffaq bo'lgan yosh monitor kaltakesaklarini o'lja qilishadi.Komodo ajdaholarining etukligi uch yildan besh yilgacha davom etadi va 50 yildan ortiq yashashi mumkin.

Evolyutsiyasi
-------------

Komodo ajdahosi evolyutsiyasining rivojlanishi taxminan 40 million yil oldin Osiyoda paydo bo'lgan va keyin Avstraliyaga ko'chib o'tgan Varanus jinsidan boshlandi. Taxminan 15 million yil oldin,Avstraliyava Janubi-Sharqiy Osiyo qit'a plitalarining uchrashishi monitor kaltakesaklariga endi Arxipelag deb nomlanuvchi hududga ko'chib o'tishga imkon berdi. Komodo ajdahosi avstraliyalik ajdodlaridan taxminan 4 million yil oldin paydo bo'lgan, keyin kesib o'tib, sharqqa, Timor oroligacha tarqaldi. Muzlik davridan beri dengiz sathining o'zgarishi Komodo ajdahosining tarqalishining pasayishiga olib keldi va hozir faqat bir nechta orollarda topilgan.

Manbalar
--------

Havolalar
---------