Buyuk Britaniya Bosh vazir Boris Jonson Rossiya prezidenti Vladimir Putin bilan Liviya konferensiyasida. 2020-yil yanvar.
**Rossiya — Buyuk Britaniya munosabatlari** tarixan *Angliya-Rossiya munosabatlari* davlatlararo darajada, taxminan Angliya va Rossiya davlati oʻrtasida XVI asrning oʻrtalarida oʻrnatilgan. XIX asrda Rossiya va Buyuk Britaniya imperiyalari buyuk davlatlar sifatida Yevropa siyosiy hayotida faol ishtirok etganlar. XIX asrning ikkinchi yarmida Oʻrta Osiyo, Uzoq va Oʻrta Sharqda keskin holatda rus-ingliz raqobati avj oldi. Qrim urushida (1853—1856) Buyuk Britaniya Rossiyaga qarshi Usmonlilar imperiyasi, Fransiya va Sardiniya qirolligi bilan ittifoq tuzdi. Keyingi yillarda u Bolqonda Rossiya taʼsirini kuchaytirishga faol qarshi chiqdi. XX asrning boshlarida Buyuk Britaniya, Fransiya va Rossiya Antantani — uchlar ittifoqiga qarshi boʻlgan harbiy blokni tashkil qilishdi. Birinchi jahon urushining boshlanishida Antanta va Uchlar ittifoq mamlakatlari oʻrtasidagi keskin qarama-qarshiliklar asosiy rol oʻynagan. Oktyabr inqilobidan keyin Buyuk Britaniya Sovet Rossiyasiga qarshi xorijiy harbiy intervensiyada faol ishtirok etgan.

1924-yilda Buyuk Britaniya SSSR davlatini tan oldi. Ikkinchi jahon urushi yillarida SSSR va Buyuk Britaniya Gitlerga qarshi koalitsiyaning bir qismi boʻlgan va urush tugagandan soʻng mamlakatlar BMTning hammuassislaridan biriga aylanishgan.

Buyuk Britaniya Yevropa Ittifoqining boshqa davlatlari qatori 2014-yilda Ukrainada sodir boʻlgan Qrim voqealar tufayli Rossiyaga qarshi sanksiyalar qoʻllanilishini qoʻllab-quvvatlaganidan soʻng, ikki tomonlama Rossiya — Buyuk Britaniya siyosiy muloqotining aksariyat sohalari muzlatib qoʻyildi.

Mamlakatlarning umumiy xususiyatlari
------------------------------------

|  |  Rossiya |  Buyuk Britaniya |
| --- | --- | --- |
| **Maydoni km²** | 17 098 246 | 243 809 |
| **Aholisi** | 146 748 590 | 67 886 004 |
| **Davlat tuzilishi** | Aralash respublika | Konstitutsiyaviy monarxiya |
| **YaIM (PPP), $ mlrd** | 4213,4 | 2914 |
| **Aholi jon boshiga YaIM (PPP), $** | 29 175 | 44 118 |
| **Harbiy xarajatlar, $ mlrd** | 65,1 | 48,7 |
| **Qurolli kuchlar soni** | 1 903 000 | 188 000 |
| **Neft qazib olish, mln tonna** | 568,1 | 51,8 |
| **Koʻmir qazib olish, mln tonna** | 385,4 | yoʻq |
| **Alyuminiy ishlab chiqarish, ming tonna** | 3580 | yoʻq |
| **Sement ishlab chiqarish, mln tonna** | 57 | 11,4 |
| **Energiya ishlab chiqarish, mlrd kilovatt/s** | 1118,1 | 330,743 |
| **Bugʻdoy hosili, mln tonna** | 85,9 | 14,8 |

Rossiya imperiyasi va Angliya oʻrtasidagi munosabatlar
------------------------------------------------------

 Londondagi rus elchilari, 1662-yil
1553-yilda qirol Edvard VI ning vakili kapitan Richard Chancellor ingliz ekspeditsiyasining omon qolgan yagona kemasida Xitoy va Hindistonga „shimoli-sharqiy oʻtish yoʻli" ni topishga harakat qilishgan. Natijada Rossiya imperiyasi va Angliya oʻrtasida diplomatik munosabatlar oʻrnatilgan. Bonaventure "Oq dengizning yozgi qirgʻogʻi hududida, Shimoliy Dvina daryosining boʻyida, Yagri orolida joylashgan (hozirgi Yagri shahrining turar-joy maydoni Yagri orolida joylashgan; Severodvinsk, Arxangelsk viloyati). Mahalliy aholi bilan birinchi aloqani oʻrnatgandan soʻng, Chancellor Xolmogoriyga (oʻsha paytdagi Rossiyaning shimoliy poytaxti) va u yerdan Moskvaga joʻnadi. Moskvada Chancellorni podsho Ivan Grozniy bilan tanishtirishdi, Grozniy keyinchalik Angliyaga shunday chuqur ishonchni his qildiki, zamondoshlarining fikriga koʻra, podsho oʻziga boʻysunadigan davlatda chidab boʻlmas notinchlik yuzaga kelgan taqdirda tumanli Albion qirgʻoqlariga vaqtincha koʻchib oʻtish imkoniyatini istisno qilmadi.

SSSR parchalanib ketganidan keyin Buyuk Britaniya va Rossiya Federatsiyasi oʻrtasidagi munosabatlar sezilarli darajada yaxshilangan.

1697—1698-yillarda Pyotr I oʻz elchilari bilan Angliyada uch oy boʻldi. Pyotr I davrida ingliz savdogarlari Rossiyada bojxona imtiyozlari va bir qator savdo afzalliklariga ega boʻldilar. Bu yengilliklar ikki tomonlama munosabatlarning qulay rivojlanishini taʼminladi. Britaniya tuzumining bir qismi Shimoliy urushda Shvetsiyaning qoʻllab-quvvatlab Britaniya flotini Boltiq dengiziga bir necha bor olib kirgan boʻlsa-da, ammo Rossiya diplomatiyasi koʻmagida Rossiya bilan munosabatlardan manfaatdor doiralar oxir-oqibat gʻalaba qozongan.

Moskva kompaniyasi 1698-yilgacha Rossiya va Angliya oʻrtasidagi savdoda monopoliyaga ega edi.

Oktyabr inqilobidan keyin Buyuk Britaniya ittifoqchilarning Rossiyaga aralashuvida bevosita ishtirok etgan, inglizlar Oq harakatni qoʻllab-quvvatladilar, ammo ular magʻlub boʻlishdi.

1734-yilda Doʻstlik va savdo shartnomasi, 1741-yilda Peterburg ittifoq shartnomasi, 1742-yilda Moskva ittifoq shartnomasi tuzilgan.

Rossiya imperiyasi va Buyuk Britaniya oʻrtasidagi munosabatlar
--------------------------------------------------------------

Britaniya va rus askarlari Qrim urushi paytida.
Mamlakatlar 1740—1748-yillarda Avstriya vorisligi urushi davrida bir tomonda boʻlgan va yetti yillik urushda bir-biriga qarshi dushman lagerlarida boʻlgan (lekin bu urushda rus va ingliz qoʻshinlari bir-biriga qarshi bevosita jang qilmagan). Biroq, urush tugaganidan soʻng, ikki davlat oʻrtasidagi munosabatlarda iliqlik davri boshlandi, lekin muhim qarama-qarshiliklar, birinchi navbatda, Usmonli imperiyasi va Polsha bilan munosabatlarda saqlanib qolgan. 1766-yil 20-iyunda (1-iyul) Rossiya va Angliya oʻrtasida 20 yil muddatga savdo shartnomasi imzolandi, bu odatda Rossiyada ingliz savdosi uchun eng qulay davlat rejimini tasdiqladi. Rossiya flotining birinchi arxipelag ekspeditsiyasi paytida Angliya rus kemalarini taʼmirlash uchun oʻz bazalarini taqdim etdi va oʻz kemalarini rus eskadronlarini oziq-ovqat bilan taʼminlash uchun ajratdi. Aloqalarning yomonlashuvi Shimoliy Amerikadagi Britaniya mustamlakalarining mustaqilligi uchun urush boshlanishi bilan boshlandi. Yekaterina II Georg III ning qoʻzgʻolonni bostirish uchun rus qoʻshinlarini yuborish haqidagi shaxsiy iltimosini rad etdi. Yevropa davlatlarining savdo manfaatlariga putur yetkazadigan Amerika bilan dengiz savdosiga qarshi xususiylashtirishni ragʻbatlantirgan Britaniyaga Rossiya „qurolli betaraflik"ni joriy qilish bilan javob berdi. Betaraflik Angliyaga zarar keltirdi. Endi munosabatlar shu qadar yomonlashdiki, 1788—1790-yillardagi rus-shved urushida Angliyaning Shvetsiya tomonida urushga kirishi va Finlandiya koʻrfaziga ingliz frontini yuborish imkoniyati jiddiy koʻrib chiqildi. Bu rejalarning amalga oshmasligida rus diplomati S.R.Vorontsovning xizmati katta.

1865-yildan boshlab Rossiya imperiyasi va Britaniya Hindistoni oʻrtasidagi tor chegara.
1790-yillardagi Fransiya inqilobiy urushlarining boshlanishi bilan umumiy dushmanga qarshi kurashish zarurati tufayli ikki kuch oʻrtasidagi munosabatlar yana eriy boshladi. Yekaterina II, Lyudovik XVI qatl etilgandan soʻng 1793-yil 25-mayda inqilobiy Fransiyaga qarshi chora-tadbirlar toʻgʻrisidagi qoʻshma rus-ingliz konvensiyasi imzolangan. 1794-yilda Rossiya flotining 6 ta jangovar kemasi, 4 ta fregat va 3 ta otryadi vitse-admiral I. A. Povalishina bayrogʻi ostidagi transportlar inglizlar bilan Fransiya qirgʻoqlari yaqinida qoʻshma blokada operatsiyalarida ishtirok etdi.1795-yilda tomonlar 8 yil muddatga ittifoq shartnomasini imzoladilar. Ammo Pavel I ning hokimiyatga kelishi va 1799-yilda Gollandiyaga muvaffaqiyatsiz bosqinchilik munosabatlardagi yangi sovuqlikning boshlanishini belgiladi.

Qirolicha Viktoriya va Rossiya podshosi Nikolay II, Shotlandiyadagi Balmoral qal’asi. 1896-yil.
1800-yil 5-sentabrda Buyuk Britaniya Maltani bosib oldi. Rossiya imperatori Pavel I Malta ordenining Buyuk himoyachisi, yaʼni Malta davlati boshligʻi edi. Bunga javoban 1800-yil 22-noyabrda Pavell I barcha rus portlarida ingliz kemalarini sekvestr qilish toʻgʻrisida farmon chiqardi (ularning soni 300 tagacha edi), shuningdek, barcha ingliz savdogarlarini Rossiyadagi qarz majburiyatlarini toʻlagunga qadar toʻlashni toʻxtatib qoʻydi. Imperiyada ingliz tovarlarini sotishni taqiqlash bilan diplomatik aloqalar uzildi.

Rus-Britaniya munosabatlarining yomonlashishi Rossiyaning Napoleon Fransiyasi bilan munosabatlarining yaxshilanishi bilan bir vaqtga toʻgʻri keldi. Xususan, 1801-yilda Hindiston bilan Buyuk Britaniyaning hind mulklariga rus- fransuz qoʻshma ekspeditsiyasining yashirin rejalariga kelishishgan edi. Bu rejalar Rossiya imperatori — Pavel I ning oʻldirilishi tufayli amalga oshirilmadi.

Rossiya va Britaniya manbalariga koʻra, Angliya elchisi Witvort Rossiyada saroy toʻntarishini tayyorlashda faol ishtirok etgan, Witvortning xotinisi Olga Zherebsova (Zubova) Pavel I ning oʻldirilishida bevosita ishtirok etgan aka-uka Zubovlarning singlisi boʻlgan.

1801-yil 2- mart — saroy toʻntarishi va Pavel I oʻldirilishining ertasiga yangi imperator Aleksandr I Angliyaga qarshi koʻrilgan choralarni va inglizlarning Rossiyadagi mulkiga nisbatan mulkiy daʼvolarni bekor qiladi. Diplomatik aloqalar tiklanadi. Uchinchi va toʻrtinchi koalitsiya urushida ikkala kuch ham ittifoqchi sifatida harakat qildi, ammo Tilzit shartnomasi Rossiyaning kontinental blokadaga qoʻshilishi bilan ularni dushmanga aylantirdi.

Ikkala davlat ham 1807-yildan 1812-yilgacha rus-ingliz urushi paytida bir-biriga qarshi kurashgan, ammo Napoleonning Rossiyaga bostirib kirishi bu janjalni tugatgan. 1812-yilda Rossiya va Buyuk Britaniya Napoleon urushlarida Napoleonga qarshi ittifoq tuzdilar. 1812-yil noyabrdan 1814-yil aprelgacha rus admirallari eskadronlari R.V.Kroun va D.Teta ingliz floti bilan birgalikda Shimoliy dengizning tubida fransuz va golland flotlarini toʻsib, dengizga chiqishiga toʻsqinlik qildi.

Yunonistonning mustaqillik urushi (1821—1829) davrida mamlakatlar bir tomonda kurashgan.

Ikkala davlat ham 1827-yilda Fransiya tomonidan imzolangan London konvensiyasini qabul qilganlar. Konvensiya Usmonli imperiyasi va Gretsiyani bir-biriga qarshi urushlarni toʻxtatishni soʻradi va Gretsiya mustaqilligini tan oldi.

1853—1856-yillardagi Qrim urushi paytida Angliya va Rossiya bir-biriga qarshi kurashgan.

XIX asr oxirida Oʻrta Osiyoda Katta Oʻyin paytida Rossiya va Angliya raqib boʻlgan.

Anglofobiya XIX asrda Rossiyada keng tarqalgan edi.

1899—1901-yillarda Ixeetuan qoʻzgʻoloni paytida mamlakatlar bir tomonda kurashgan.

Gull voqeasiga qaramay, 1907-yilda Angliya-Rossiya shartnomasi tuzilgan, bu esa Antanta deb nomlanuvchi harbiy-siyosiy blokka asos soldi. Ushbu shartnomaga koʻra, ikkala davlat ham Birinchi jahon urushida markaziy kuchlarga qarshi ittifoqchi sifatida kurashgan.

1913-yilda Britaniya imperiyasi Rossiyaning ikkinchi (Germaniyadan keyin) savdo sherigi edi: Britaniya Rossiya eksportining 17,6 foizini va importining 12,6 foizini tashkil qilgan. Buyuk Britaniya Rossiyaning asosiy sarmoyadori edi, lekin u sarmoya hajmi boʻyicha ham Germaniyadan sezilarli darajada past edi. Sovet diplomati G.V. Chicherin 1922-yil 2-martdagi notasida Britaniyaning Rossiyadagi inqilobdan oldingi ustav kapitali hajmini 226 million rublga baholagan (nemis investitsiyalari, oʻz hisob-kitoblariga koʻra, 378 million rublni tashkil etgan).

### Birinchi jahon urushi

Buyuk Britaniya oʻzining ittifoqchisini qanday atashni bilmasdi, bir tomondan, Rossiya Britaniya jamoatchiligida „avtoritar, reaksion va despotik monarxiya" sifatida koʻrsatildi, boshqa tomondan, koʻpchilikning ongida Rossiya Sharqiy frontda nemislarni shunchaki son jihatdan ustunligi tufayli tor-mor etishi kerak boʻlgan juda koʻp ishchi kuchiga ega mamlakat sifatida namoyon boʻldi. Shuningdek, ziyolilarning bir qismi ittifoqni oqlashni Rossiya keyinchalik demokratiya yoʻliga oʻtadi degan vaj bilan oqladi.

Rossiya Birinchi jahon urushi davridagi Gʻarbiy Yevropa va Bolqon hududlariga ekspeditsiya kuchlarini yuborgan, ular toʻgʻridan-toʻgʻri inglizlar bilan birga jang qilganlar. Oʻz navbatida, Buyuk Britaniya Sharqiy frontda Rossiyaga yordam berish uchun zirhli avtomashinalar boʻlinmasini yuborgan. Rossiya Fransiya va Yaponiya bilan birgalikda Britaniya Singapuridagi qoʻzgʻolonlarni bostirgan.

SSSR va Buyuk Britaniya oʻrtasidagi munosabatlar
------------------------------------------------

1941-yil SSSR-Buyuk Britaniya Germaniyaga qarshi kelishuv.
1927-yilda diplomatik munosabatlar yana uzildi. 1920-yillarning ikkinchi yarmida Buyuk Britaniya Sovet harbiy razvedkasi tomonidan SSSRning asosiy harbiy dushmani sifatida qaralgan. Ammo Britaniya iqtisodiy va siyosiy sabablarga koʻra SSSRga qarshi urushga faqat eng oxirida kirishi mumkin edi.

1921-yil 16-mart — Sovet-Britaniya savdo shartnomasi tuzildi. 1923-yil munosabatlarning keskinlashishi fonida Kerzonning ultimatumi vaziyati yuzaga keldi.

Buyuk Britaniya 1924-yil 1-fevralda SSSRni davlat sifatida rasman tan oldi. Ikkinchi jahon urushi boshlanishidan oldin munosabatlar keyinchalik soxta boʻlib chiqqan „Zinoyev maktubi" tufayli keskinlashgan.

  

1938-yilda bir qancha Gʻarb davlatlari, shu jumladan Buyuk Britaniya, fashistlar Germaniyasi bilan Myunxen bitimini imzoladilar. SSSR bu paktga rozi boʻlmagan va Sudetning fashistlar Germaniyasiga qoʻshilishini tan olmagan.

Sovet Ittifoqining fikri inobatga olinmasligi va Angliya-Fransiya-Sovet muzokaralari muvaffaqiyatsiz yakunlanganidan keyin SSSR fashistlar Germaniyasi va Sovet Ittifoqi oʻrtasida hujum qilmaslik toʻgʻrisidagi paktni imzolagan. Buyuk Britaniya 1939—1940-yillardagi Sovet-Fin urushi davrida Finlandiyaga harbiy yordam bera boshladi.

 1941-yilgi Britaniya plakati (bir qancha til xatolari mavjud).
1941-yilda Barbarossa operatsiyasi paytida fashistlar Germaniyasi ikkinchi frontda SSSRga hujum qildi. SSSR fashistlar bloki mamlakatlariga qarshi kurashish uchun Buyuk Britaniya tarkibiga kirgan Gitlerga qarshi tuzilgan koalitsiyaga qoʻshildi. Angliya-Sovet qoʻshinlarining birgalikda Eronga bostirib kirishi Eronning neft zaxiralarini fashistlar qoʻshinlari tomonidan egallab olinishiga toʻsqinlik qildi. Urush paytida SSSR va Buyuk Britaniya oʻrtasida Arktika konvoylari harbiy transport loyihasi amalga oshirilgan.

> Stalin davridagi kommunizm barcha Gʻarb davlatlarining olqishlari va hayratiga sazovor boʻldi. Stalin davridagi kommunizm bizga tarixning vatanparvarlik namunasining yaxshisini koʻrsatdi. Stalin davridagi kommunizm dunyoning eng yaxshi generallarini yetishtirdi. Xristianlikni taʼqib qilishmi? Bu unday emas. Diniy taʼqib yoʻq. Cherkovning eshiklari ochiq. Ozchiliklarning irqiy taʼqibi? Mutlaqo yoʻq. Yahudiylar hamma kabi yashaydilar. Siyosiy repressiya? Albatta. Ammo otib oʻldirilganlar Rossiyani nemis dushmanlariga xiyonat qilishlari mumkin edi.
> 
> 

*Lord Biverbruk, 1942-yil.*

Feldmarshal Montgomeri Sovet generali Georgiy Jukovni Brandenburg darvozasi oldida taqdirlamoqda. Germaniya, 1945-yil 12-iyul.
Britaniya harbiy rahbariyati SSSR bilan Yaqin Sharqda hamda Yaponiyaga qarshi birgalikdagi harakatlarni rejalashtirgan.

Sovuq urush davrida aloqalar ancha salbiy edi, ikki davlat oʻrtasida aygʻoqchilik keng tarqalgan. Angliya-Amerika qoʻshma loyihasi „Venona" (inglizcha:  *) 1942-yilda sovet razvedkasi xabarlarini kriptotahlil qilish uchun tashkil etilgan. 1959-yilda yangi Sovet-Britaniya savdo shartnomasi imzolandi.*

1949-yil 4-aprelda Buyuk Britaniya NATO harbiy-siyosiy blokiga qoʻshildi.

1963-yilda Angliyada Kim Filbi Kembrij beshligining josuslik aʼzosi sifatida fosh qilindi.

1971-yilda Britaniya hukumatida ishlagan Edvard Xit bir vaqtning oʻzida 105 sovet diplomatini josuslikda ayblab, Buyuk Britaniyadan chiqarib yubordi.

KGB 1978-yilda Londonda Georgiy Markovning oʻldirilishida ishtirok etgan. GRU zobiti Vladimir Rezun (Viktor Suvorov) 1978-yilda Buyuk Britaniyaga qochib ketdi. KGB polkovnigi Oleg Gordievskiy 1985-yilda Londonga qochib ketgan.

1985-yil sentyabr oyida Gordiyevskiyning taklifiga binoan Margaret Tetcher hukumati diplomatik niqob ostida ishlagan 31 nafar KGB va GRU agentlarini mamlakatdan chiqarib yubordi, bunga javoban SSSR 25 nafar britaniyalik diplomatni chiqarib yubordi — bu Buyuk Britaniya va SSSRdan 1971-yildan beri eng katta oʻzaro diplomatlarni chiqarib yuborish hodisasi edi.

Margaret Tetcher AQSh prezidenti Ronald Reygan bilan hamjihatlikda 1980-yillarda sovetlarga qarshi antikommunistik siyosat olib bordi, bu esa 1970-yillardagi xalqaro detente siyosatiga qarama-qarshi edi. 1985-yilda Mixail Gorbachyov hokimiyatga kelganidan keyin munosabatlar iliqlashdi.

Polsha chegaralari
------------------

Stalin Britaniyaning Polsha uchun yangi chegaralarni qoʻllab-quvvatlashi haqida maʼlum qildi va Britaniya bu borada SSSR ni yoqladi. Ittifoqchilar gʻalabadan keyin Polsha chegaralarini gʻarbga koʻchirishga kelishib oldilar, shuning uchun SSSR sharqdagi yerlarni, Polsha esa gʻarbda Germaniya nazorati ostida boʻlgan yerlarni qoʻlga kiritdi.

"Ochroq koʻk chiziq"': 1919-yilda taklif qilingan „B" chiziq chizigʻi.  *Toʻq koʻk chiziq*: Sovet Ittifoqi tomonidan 1940-yilda taklif qilingan „A" „Kurzon" chizigʻi.  *Pushti hududlar*: Sobiq Germaniyaning Ikkinchi Jahon urushigacha boʻlgan viloyatlari urushdan keyin Polshaga oʻtkazildi.  *Kulrang maydon*: Ikkinchi Jahon urushidan oldingi Polsha hududi, urushdan keyin Sovet Ittifoqi tomonidan qoʻshilgan Kerzon chizigʻigacha sharqda.

Rossiya Federatsiyasi va Buyuk Britaniya oʻrtasidagi munosabatlar
-----------------------------------------------------------------

 Vladimir Putin va Filipp, Edinburg gersogi.
SSSR parchalanib ketganidan keyin Buyuk Britaniya va Rossiya oʻrtasidagi munosabatlar sezilarli darajada yaxshilandi.

### Harbiy hamkorlik

1995-yildan beri London Moskva, Sankt-Peterburg, Nijniy Novgorod, Novosibirsk, Rostov-na-Donu, Samara, Yekaterinburg, Vladivostok shaharlarida soliq, audit, kichik biznes va telekommunikatsiya mutaxassisliklari boʻyicha armiyadan boʻshatilgan harbiylarni qayta tayyorlash markazlari faoliyatini moliyalashtirib kelmoqda. 2003-yil oʻrtalariga kelib 17,5 mingdan ortiq ofitser qayta tayyorlandi, 1995—2003-yillardagi umumiy xarajatlar 11 million funt sterlingni tashkil etgan.

2005-yil avgust oyida Britaniyaning „Scorpion" apparati yordamida Rossiya dengiz flotining choʻkib ketgan kemasi koʻtarilib rus ekipaji qutqarildi.

Buyuk Britaniya Rossiyaning yadro arsenalini yoʻq qilishga katta hissa qoʻshgan: London umumiy qiymati 35 million funt sterlingga yadroviy kallaklarni tashish uchun 250 ta maxsus konteyner va 20 ta transport vositasini sovgʻa qilgan. Shuningdek, Rossiya harbiy-dengiz flotining yadro chiqindilari maydoni boʻlgan Andreyeva koʻrfazida ishlatilgan yadro yoqilgʻisini utilizatsiya qilish uchun 2 million funt sterling ajratilgan; Ikki yadroviy suv osti kemasini demontaj qilish uchun 11,5 million funt sterling; foydalanishdan chiqarilgan yadro suv osti kemalarini tashish va joylashtirishda texnik flotatsiya yechimlarini ishlab chiqish uchun (Arktika harbiy atrof-muhit boʻyicha hamkorlik dasturi doirasida AQSh va Norvegiya bilan birgalikda moliyalashtirilgan) 100 000 funt sterling; 10 million funt sterling esa Yevropa Ittifoqining Rossiya shimoli-gʻarbiy qismidagi keyingi ekologik loyihalarni moliyalashtirishga qoʻshadigan hissasi sifatida ajratiladi. Bundan tashqari, Buyuk Britaniya hukumati Gʻarb davlatlari xavfsizligi va tartibga solish standartlarini qabul qilishga qaratilgan 26 ta loyihani qamrab olgan Yadroviy xavfsizlik dasturini qoʻllab-quvvatlash uchun 5 million funt sterling ajratdi. London Shuchyeda kimyoviy qurollarni yoʻq qilish zavodi qurilishini ham moliyalashtirgan.

2013-yilda Buyuk Britaniya Rossiya Federatsiyasida snayper miltiqlari, patronlar va samolyotlar hamda vertolyotlar uchun ehtiyot qismlar ishlab chiqarish uchun 133 million dollar miqdorida litsenziyalar berdi (ammo, 2014-yil bahorida barcha shartnomalar nomaʼlum muddatga bekor qilingan yoki muzlatilgan).

2022-yil 16-avgust kuni The Guardian nashri Rossiya Mudofaa vazirligi maʼlumotlariga tayanib, bir kun avval MiG-31 qiruvchi samolyoti Barents va Oq dengiz orasidagi Svyatoy burni yaqinida Rossiya chegarasini kesib oʻtgan RC-135 razvedka samolyotini tutib olishga uringanini xabar berdi. Qayd etilishicha, Buyuk Britaniya boʻlajak reys haqida Rossiya tomonni xabardor qilgan. Buyuk Britaniya vakili Rossiya Harbiy-havo kuchlari samolyoti „xavfsiz yondashuvni" taʼkidladi va oʻz uchuvchilarining professionalligini taʼkidladi. „Biz bu harakatni qasddan qilingan provokatsiya deb bilamiz", dedi Rossiya tomoni. Shuningdek, Rossiya harbiy-havo kuchlariga „Rossiya chegarasining buzilishining oldini olish vazifasi berilgan".

### Terrorizmga qarshi kurash

2001-yildan beri terrorizmga qarshi kurash Rossiya va Buyuk Britaniya oʻrtasidagi ikki tomonlama hamkorlikning muhim yoʻnalishiga aylandi. 2001-yil dekabr oyida amaliy sohalarda hamkorlikni chuqurlashtirish uchun xalqaro terrorizm boʻyicha Rossiya-Britaniya qoʻshma ishchi guruhi tuzildi. 2005-yil 5-oktyabr Londonda Rossiya Prezidenti V. Putin va Buyuk Britaniya Bosh vaziri T.Bler hukumatning „COBR" inqirozni boshqarish markaziga tashrif buyurib, ikki tomonlama va xalqaro antiterror hamkorlik masalalarini muhokama qildi.

### Biznes hamkorligi

Rossiya va Buyuk Britaniya oʻrtasida energetika sohasidagi hamkorlik faol rivojlanish bosqichiga qadam qoʻymoqda.

### Madaniy aloqalar

### Taʼlim dasturlari

Prezident Vladimir Putin va qirolicha Yelizaveta II. 2003-yil.
2014-yilning bahoridan beri Britaniya xususiy taʼlimi Moskva va London oʻrtasidagi munosabatlarning yomonlashuvi fonida ruslar uchun oʻz jozibasini yoʻqota boshladi. The Daily Telegraph gazetasining Mustaqil maktablar kengashi manbalariga tayanib yozishicha, Britaniya xususiy maktablarida rossiyalik oʻquvchilar soni ikki yil ichida 2795 kishidan (2014/2015-oʻquv yilida) 1699 kishiga (2017/2018-oʻquv yilida) kamaydi.n Bu 40 % ga pasayishni anglatadi. Kengashning oʻzi bu fakt uchun izoh bermaydi. Shu bilan birga, The Guardian gazetasi maʼlumotiga koʻra, 2018-yilda Buyuk Britaniyadagi elita taʼlim muassasalarida taʼlimning oʻrtacha narxi birinchi marta yiliga 17 000 funt sterlingga (taxminan 24 000 dollar) koʻtarilgan. Maktab-internat taʼlimi narxi 33 ming funt sterlingga yetdi (taxminan 46 ming dollar). Rossiyadan kelgan bolalar koʻpincha oʻzlarini „nodoʻstona muhitda" deb biladilar. Bundan tashqari, Buyuk Britaniya, bir qator boshqa Yevropa davlatlaridan farqli oʻlaroq, Rossiya Federatsiyasi bilan oʻrta va oliy taʼlim toʻgʻrisidagi hujjatlarni oʻzaro tan olish toʻgʻrisida bitim tuzishga toʻsqinlik qilgan.

### Rasmiy munosabatlar inqirozi

Taxminan 2000-yillarning oʻrtalaridan boshlab qator shov-shuvli mojarolar munosabati bilan ikki davlat oʻrtasida rasmiy munosabatlar sovuqlashgan. Bundan tashqari, 2003-yilda Rossiya, Fransiya va Germaniya kimyoviy qurolga qarshi kurash bahonasida AQSh va Buyuk Britaniyaning Iroqqa bostirib kirishiga faol qarshilik koʻrsatishdi.

2020-yil 19-yanvarda Berlinda Liviya boʻyicha konferensiyada Vladimir Putin bilan uchrashgan Britaniya bosh vaziri Boris Jonson Rossiya prezidentiga „Rossiya Buyuk Britaniya va uning ittifoqchilariga tahdid soluvchi beqarorlashtiruvchi faoliyatini toʻxtatmaguncha, ikki tomonlama munosabatlar normallashtirilmaydi", dedi.

Boris Jonson bosh vazirlikdan isteʼfoga chiqqani eʼlon qilingan kuni Vladimir Putinning matbuot kotibi Dmitriy Peskov „u bizni unchalik yoqtirmaydi, biz ham uni yoqtirmaymiz", degan edi.

Bosh vazir Liz Trussning eng qisqa muddatda isteʼfoga chiqishi Tashqi ishlar vazirligi, uning rasmiy vakili Mariya Zaxarova tomonidan mamnuniyat bilan kutib olindi va Britaniya hali bunday sharmandalikka uchramaganligini aytdi. „Men tankdagi dubulgʻani, halokatli savodsizlikni va qirolichaning dafn marosimini Liz Truss bilan tomoshabinlardan keyin darhol eslayman", dedi Zaxarova. Reuters agentligining taʼkidlashicha, Zaxarova savodsizlik deganda Truss Sergey Lavrov bilan uchrashuvda Rossiya hududlarini Ukraina hududlari bilan aralashtirib yuborgan vaziyatni nazarda tutgan, bu holat Lizz Trussning davlat televideniesidagi tok-shouda masxara qilinishiga sabab boʻlgan.

#### Berezovskiy ishi

Buyuk Britaniya bosh vaziri Tereza Mey va Rossiya prezidenti Vladimir Putin 2016-yil 4-sentabr kuni Xitoyning Xanchjou shahrida boʻlib oʻtgan G20 sammiti doirasidagi uchrashuvda.
2003-yilda Rossiya Boris Berezovskiy va Rossiya hukumati terrorizmga aloqadorlikda ayblagan oʻzini Ichkeriya (Checheniston) deb eʼlon qilgan bir qancha shaxslarni ekstraditsiya qilishni soʻragan. Buyuk Britaniya bu talabni rad etgan.

2006-yil mart oyida Rossiya Bosh prokuraturasi vakili Buyuk Britaniyada yashovchi Boris Berezovskiyga qarshi jinoiy ish qoʻzgʻatilganligini eʼlon qildi. Jinoyat kodeksining 278-moddasi yaʼni „Konstitutsiyani buzgan holda hokimiyatni zoʻrlik bilan egallab olishga yoki hokimiyatni majburan ushlab turishga qaratilgan harakatlar <...>, shuningdek konstitutsiyaviy tuzumni majburan oʻzgartirishga qaratilgan harakatlar" bilan ayb qoʻyilgan. Ayblovga koʻra Berezovskiyga 12 yildan 20 yilgacha qamoq jazosi bilan tahdid qilingan. Keyinroq sud ayblanuvchini sirtdan hibsga olishga sanksiya berdi va Berezovskiy xalqaro qidiruvga berildi.

#### Zakayev ishi

2003-yilning noyabrida London sudi terrorizmda ayblanib, Zakayevni Rossiyaga ekstraditsiya qilishdan bosh tortdi va keyinchalik Zakayevga Buyuk Britaniyadan siyosiy boshpana berildi. 2006-yil iyul oyida Rossiya Federatsiyasi Bosh prokuraturasi Londonda yashiringan Ichkeriya vakili Axmed Zakayevga nisbatan milliy adovat va terrorizmni qoʻzgʻatishda ayblangan yangi jinoiy ish qoʻzgʻatdi. Britaniya rasmiylari esa ekstraditsiya masalasi faqat sud tomonidan hal qilinishi kerakligini aytgan.

#### Diplomatik janjal

2006-yil 21-yanvar kuni „Rossiya" telekanali Buyuk Britaniyaning Moskvadagi elchixonasida diplomatik niqob ostida ishlagan Britaniya Maxfiy razvedka xizmatining toʻrt nafar xodimining faoliyatini fosh qiluvchi FSB operativ kadrlari asosida tayyorlangan „Aygʻoqchilar" hujjatli filmini namoyish etdi. Ertasi kuni Rossiyaning asosiy telekanallarining barcha axborot dasturlari film atrofidagi janjal haqidagi voqeani asosiy yangiliklardan biriga aylantirdi. Boʻlib oʻtgan voqea anʼanaviy amaliyotni buzdi — Rossiya telekanallari efirida xorijlik diplomatlar hech qachon aygʻoqchi deb atalmagan. Odatda, xorijiy razvedka agentlari fosh qilingan taqdirda, ular diplomatik kanallar orqali mamlakatni tark etishga taklif qilinadi. Shu bilan birga, Buyuk Britaniya Britaniya razvedkachilarining Rossiyadan chiqarib yuborilishiga bir xil miqdordagi rus razvedkachilarini chiqarib yuborish bilan javob berishi kerakligi mutlaqo aniq edi. Britaniya anʼanaviy tarzda josuslik haqidagi barcha ayblovlarni rad etib keladi, biroq qoʻlga olingan aygʻoqchilar bir necha oydan soʻng Buyuk Britaniyaga chaqirib olingan.

#### Aleksandr Litvinenkoning oʻlimi

Koʻpgina gʻarblik kuzatuvchilarning taʼkidlashicha, josuslik-diplomatik mojaro nafaqat tashqi, balki ichki siyosiy maqsadlarga ham ega — bu Rossiya notijorat jamoat tashkilotlarini (NPO) obroʻsizlantirishga qaratilgan boʻlib, ularning aksariyati Gʻarb davlatlarining maxfiy xizmatlari tomonidan moliyalashtirilgan.

Britaniya diplomatlariga qoʻyilgan ayblovlardan biri ularning Rossiyadagi nohukumat hisoblangan tashkilotlarining faoliyatini moliyalashtirda ishtirok etganliklari boʻlgan. Buyuk Britaniya Tashqi ishlar vazirligi „Rossiya nodavlat tashkilotlari bilan bogʻliq noqonuniy faoliyatga oid barcha shubhalarni" tezda bilan rad etgan va nohukumat tashkilotlar orqali Rossiyada inson huquqlari hamda fuqarolik jamiyatini qoʻllab-quvvatlash sohasidagi loyihalarni amalga oshirishga yordam berishini aytdi, ammo buni ochiqchasiga amalga oshirmoqda.

Prezident Vladimir Putin birinchi marta 2004-yil 26-mayda Federal Majlisga yoʻllagan murojaatida nodavlat notijorat tashkilotlaridan siyosiy maqsadlarda foydalanish haqida gapirib, ularning koʻplari odamlarga yordam berish oʻrniga faqat chet eldan moliyalashtirish va xizmat koʻrsatish bilan shugʻullanayotganini aytdi.

2005-yil oxirida bunday munosabat Rossiya Davlat Dumasi tomonidan notijorat tashkilotlari toʻgʻrisidagi qonun qabul qilinishiga olib keldi, bu darhol Gʻarbda tanqid toʻlqinini keltirib chiqardi.

#### Britaniya kengashi

2004-yil iyun oyiga kelib Rossiya Ichki ishlar vazirligining Iqtisodiy va soliq jinoyatlari boʻyicha Federal xizmati **Britaniya Kengashi** faoliyatiga qarshi daʼvo arizasi bilan chiqdi. Rossiya prezidenti Vladimir Putin va Buyuk Britaniya bosh vaziri Toni Bler oʻrtasidagi shaxsiy uchrashuv natijasida hamda Britaniya Kengashining Rossiyadagi koʻplab dasturlari toʻxtatilishi ortidan daʼvolarning barchasi bekor qilindi. Biroq, 2006-yilning boshiga kelib ayblovlar yana qayta tiklandi — Sankt-Peterburg prokuraturasi Britaniya Kengashining mahalliy boʻlimining noqonuniy biznesi (pullik ingliz tili kurslari) boʻyicha ilgari toʻxtatilgan jinoiy ish boʻyicha tergovni qayta boshladi.

2006-yil dekabr oyida Britaniya Kengashining Rossiyadagi faoliyati bir necha haftaga toʻxtatildi. Oradan koʻp oʻtmay, Rossiyaning yuqori martabali amaldorlariga London Iqtisodiy Forumiga borishdan tiyilish shoshilinch „tavsiya" qilindi. 2007-yil mart oyi oxirida Rossiya Tashqi ishlar vazirligining tashqi siyosat sharhida Buyuk Britaniya nafaqat „Yevropaning yetakchi davlatlari" qatoriga kirdi, balki „nomunosib sherik" sifatida ham taʼriflangan. Bu, Rossiya Tashqi ishlar vazirligining fikricha, Buyuk Britaniyaning „yangi siyosiy muhojirlar" masalasidagi pozitsiyasiga bogʻliq boʻladi.

#### Skripal ishi

2004-yil 15-dekabrda Rossiya FSB Rossiya Federatsiyasi Qurolli Kuchlari Bosh razvedka boshqarmasi polkovnigi Sergey Skripalni Britaniya razvedkasi bilan hamkorlik qilganlikda ayblab hibsga oldi. Rossiya Federatsiyasi Jinoyat kodeksining 275-moddasi ("vatanga xiyonat „) boʻyicha jinoyat ishi qoʻzgʻatilgan, Skripal 1995-yilda Ispaniyaga xizmat safari chogʻida MI6 tomonidan yollangani maʼlum boʻldi, u yerda Skripal Rossiya elchixonasida harbiy diplomat boʻlib ishlagan. Moskvaga qaytganidan soʻng, Skripal GRUning kadrlar boʻlimiga rahbarlik qilgan va shu holat tufayli u turli mamlakatlarda yashirin ishlagan rossiyalik harbiy razvedka zobitlarining shaxsini yaxshi bilgan. Britaniya razvedka xizmatlariga ular haqida maʼlumot bergani uchun Sergey Skripal chet el valyutasida pul mukofoti olgan (9 yillik hamkorlik uchun uning hisob raqamiga 100 ming dollardan ortiq mablagʻ oʻtkazilganini ayon boʻldi).

2006-yil 9-avgust kuni Moskva okrugi harbiy sudi sobiq polkovnik Skripalni 13 yilga qattiq rejimdagi koloniyaga hukm qildi. 2010-yil iyul oyidan beri Rossiya va AQSh oʻrtasida aygʻoqchilarning avf etilishi va almashuvidan soʻng Skripal rafiqasi va bolalari bilan Buyuk Britaniyaning Solsberi shahrida yashashni boshlagan.

#### Aleksandr Litvinenkoning oʻlimi

Gordon Braun Buyuk Britaniya bosh vaziri lavozimini egallagach oradan koʻp oʻtmay (2007-yilda), Rossiya — Buyuk Britaniya diplomatik munosabatlarida keskin salbiy vaziyat yuzaga keldi — Britaniya hukumati toʻrt nafar rossiyalik diplomatni chiqarib yubordi va Rossiya rasmiylari uchun viza cheklovlarini kiritdi. Rossiya ham xuddi shunday choralar bilan javob berdi. 2007-yil oxirida Rossiya hukumati Britaniya Kengashining Sankt-Peterburg va Yekaterinburgdagi vakolatxonalarini Rossiyada xalqaro huquqni buzganlikda ayblab yopish toʻgʻrisida farmon chiqardi.

Voqealarning bunday burilish yoʻlidagi ilk qadamlar G.Braunning oʻtmishdoshi Toni Bler davrida qoʻyilgan. 2007-yil may oyida Buyuk Britaniya FSB sobiq xodimi Aleksandr Litvinenkoning oʻldirilishida gumon qilingan rossiyalik tadbirkor Andrey Lugovoyni ekstraditsiya qilishni talab qilgan, Rossiya ekstraditsiya qilishdan bosh tortgan.

#### Yangi xavfsizlik tahdidlari

2007-yildan beri Rossiya yana Tu-95 bombardimonchi samolyotlari yordamida uzoq masofali patrullarni boshladi. Patrul marshrutlari bir necha bor Britaniya havo hududi yaqinidan oʻtib, u yerda ingliz qiruvchilari tomonidan kuzatib borilgan.

2008-yil iyul oyida Britaniya razvedka xizmatlari Rossiyani Al-Qoida va Eron terrorchilik tashkilotidan keyin mamlakat uchun uchinchi eng xavfli tahdid deb tan oldi.

Britaniya Tashqi ishlar vazirligining 2009—2012-yillardagi inson huquqlari boʻyicha yillik hisobotlarida Rossiyaga bagʻishlangan boʻlimlar. bir necha bor Rossiya Federatsiyasi Tashqi ishlar vazirligi tanqidiga sabab boʻldi.

2015-yilda tasdiqlanib, eʼlon qilingan Buyuk Britaniya xavfsizlik strategiyasining yangi tahririda Rossiya ustuvor tahdidlar roʻyxatiga kiritilgan. Times gazetasining yozishicha, Rossiyaning *birinchi darajali tahdidlar* roʻyxatiga kiritilishi Kaliningrad viloyatida kontingentning koʻpayishiga, shuningdek, NATO davlatlari chegaralari boʻylab strategik bombardimonchi samolyotlarning parvoziga va boshqa koʻplab qadamlarga nisbatan munosabatdir.

#### Sergey Skripalga suiqasd

2018-yilning bahoriga kelib ikki davlat oʻrtasidagi allaqachon yomon boʻlgan munosabatlar 2018-yilning 4-martida Buyuk Britaniyada GRU sobiq zobiti Sergey Skripalni zaharlashga urinishdan keyin chuqur inqirozga uchradi. Mart oyi oʻrtalarida Buyuk Britaniya „Skripal ishi boʻyicha" Rossiyaga qarshi qator sanksiyalarni qabul qildi. Rossiyaning Londondagi elchixonasining 23 nafar xodimini josuslik tashkilotini yaratishda ayblab, mamlakatdan chiqarib yubordi. Bunga javoban Rossiya ham Buyuk Britaniyaning Moskvadagi elchixonasining 23 nafar diplomatik xodimini mamlakatdan chiqarib yubordi. Rossiyadagi Britaniya Kengashi" faoliyatining tartibga solinmaganligi sababli" yopilganini eʼlon qildi. Sankt-Peterburgda Britaniya Bosh konsulligini ochishga roziligini qaytarib oldi. Britaniya tashqi ishlar vaziri Boris Jonson oʻz nutqida Putinning hukmron rejimini Adolf Gitler davridagi Germaniyaga qiyosladi va shu yozda Rossiyada boʻlib oʻtadigan futbol boʻyicha jahon chempionatini boykot qilishga chaqirdi.

#### Sergey Magnitskiyning ishi

2020-yil 6-iyulda Buyuk Britaniya Magnitskiy qonun deb ataladigan hujjatning Britaniya versiyasining bir qismi sifatida 25 nafar rossiyalikga qarshi sanksiyalar kiritdi.

Sanksiyalar ostida qolgan rossiyaliklar roʻyxatida:

* Aleksandr Bastrikin — Rossiya Tergov qoʻmitasi raisi;
* Viktor Grin — Rossiya Federatsiyasi Bosh prokurorining oʻrinbosari;
* Aleksey Anichin — Rossiya Federatsiyasi Ichki ishlar vazirligi boshligʻining oʻrinbosari;
* Aleksey Krivoruchko — Sergey Magnitskiyni hibsga olish muddatini uzaytirgan sudya;
* Dmitriy Kratov — „Butirka" tergov izolyatori boshligʻining sobiq oʻrinbosari;
* Aleksey Anichin — Ichki ishlar vazirligi huzuridagi tergov qoʻmitasining sobiq rahbari;
* Oleg Silchenko — Magnitskiy ishi boʻyicha tergov guruhini boshqargan;
* Gennadiy Karlov — Ichki ishlar vazirligi TFR boʻlimining sobiq boshligʻi;
* Natalya Vinogradova — boʻlim boshligʻi oʻrinbosari;
* Fikret Tagiev — „Matrosskaya Tishina" rahbari;
* Ivan Prokopenko — SIZO-1ning sobiq boshligʻi va Federal Jazoni ijro etish xizmati tezkor boshqarmasi boshligʻining oʻrinbosari.

* 

### Manbalar

1. 1 2 3  *Grebenщikova G. A.* Rossiya i Angliya v konse XVIII — nachale XIX veka: ot soyuza k voyne. // Военно-исторический журнал. — 2020. — № 9. — S.27—39.
2. ↑  *Grebenщikova G. A.* Voorujyonniy neytralitet Yekaterini II: prichini i sledstviya. // Военно-исторический журнал. — 2007. — № 4. — S.26-29.
3. ↑  *Grebenщikova G. A.* Rossiya i Angliya v nachale XIX veka: ot voyni k soyuzu. // Военно-исторический журнал. — 2020. — № 10. — S.4—14.
4. ↑  „РУССКИЙ БРОНЕАВТОМОБИЛЬНЫЙ ДИВИЗИОН КОРОЛЕВСКОЙ МОР­СКОЙ АВИАЦИОННОЙ СЛУЖБЫ". *www.mke.su*. Qaraldi: 23-may 2022-yil.
5. ↑  „ВИФ2 NE". 2013-yil 10-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 8-mart 2013-yil.
6. ↑  *Arsibashev V. A.* Osenka sovetskoy voennoy razvedkoy mejdunarodnoy obstanovki vo vtoroy polovine 1920-x godov. // Военно-исторический журнал. — 2011. — № 6. — S.36-46.
7. ↑  „Соглашение между Германией, Великобританией, Францией и Италией". 2002-yil 11-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 11-noyabr 2002-yil.
8. ↑  „«Секретно», «совершенно секретно и лично»". 14-sentabr 2021-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 14-sentabr 2021-yil.
9. ↑  „Шпион Её Величества". 2014-yil 19-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 23-aprel 2013-yil.
10. 1 2 3 4 5  „Институт Европы РАН". 2015-yil 24-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 4-iyun 2015-yil.
11. ↑  *Associated Press in Moscow.* „Russia warns Britain against planned spy plane overflight" (inglizcha). *the Guardian* (16-avgust 2022-yil). Qaraldi: 18-avgust 2022-yil.
12. ↑  „Песков на сообщения об уходе Джонсона заявил, что «мы его тоже не любим»" (ruscha). *РБК*. 7-iyul 2022-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 8-iyul 2022-yil.
13. ↑  Reuters. „Russia says outgoing PM Truss was a 'catastrophically illiterate' disgrace". *Reuters* (20-oktabr 2022-yil). Qaraldi: 21-oktabr 2022-yil.
14. ↑  „Захарова: Трасс запомнится катастрофической безграмотностью" (ruscha). *Ведомости*. Qaraldi: 21-oktabr 2022-yil.
15. ↑  BBC Media PlayerAndoza:Недоступная ссылка(ingl.)
16. ↑  „Политика РФ". 2011-yil 20-mayda asl nusxadan arxivlangan.
17. ↑  Kommentariy Upolnomochennogo MID Rossii po voprosam prav cheloveka, demokratii i verxovenstva prava K. K. Dolgova v svyazi s obnarodovaniem MID Velikobritanii „Doklada o sostoyanii demokratii i prav cheloveka v 2011 godu" (2012)
18. ↑  „Великобритания ввела санкции против 25 россиян" (ruscha). *www.kommersant.ru* (6-iyul 2020-yil). 6-iyul 2020-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 6-iyul 2020-yil.
19. ↑  „The UK sanctions list". 7-iyul 2020-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 7-iyul 2020-yil.

Adabiyotlar
-----------

xorijiy adabiyotlar
* Meyendorff, A. F. Anglo-Russian trade in the 16th century. // The Slavonic and East European Review. — November 1946. — Vol. 25 — No. 64.

ruscha adabiyotlar
* *Gusterin P.* *DA.* Jahon urushlari oʻrtasidagi Sovet-Britaniya munosabatlari. — Saarbrücken: LAP LAMBERT Akademik nashriyoti. — 2014-yil. — ISBN 978-3-659-55735-4.

Havolalar
---------

* Buyuk Britaniyaning Rossiyadagi elchixonasi (Wayback Machine saytida 2008-11-12 sanasida arxivlangan)
* Rossiyaning Buyuk Britaniyadagi elchixonasi
* SSSR (Rossiya) va Angliyaning 1917-yildan keyingi diplomatik mojarolari
* BBC, yaqinda Angliya-Rossiya munosabatlari xronologiyasi(ingl.) )
* Iqtisodchi, Rossiya-Britaniya munosabatlari, keskin muzlaydi(ingl.) )
* Londondagi rus tarixi bilan bogʻliq unutilmas joylar
* Sergey Nikolaevich Yujakov. „Angliya-Rossiya nizosi"