Hijo
----

Aruz vaznining asosini hijolarning sifati tashkil etadi. Shunga ko‘ra, aruz tizimidagi sheʼrlarda hijo dastlabki o‘lchov birligi sanaladi. Aruz sheʼriy oʻlchov tizimi misralarda qisqa va cho‘ziq hijolarning muayyan tartibda guruhlanib takrorlanishiga asoslanadi. Demak, aruz vaznida hijolar goh cho‘ziq, goh qisqa talaffuz qilinadi. Aksariyat hollarda „o" tovushidan boshqa unlilar bilan tugallanuvchi hijolar qisqa, barcha undosh tovushlar va „o" bilan tugallanuvchi hijolar cho‘ziq hijo bo‘lib keladi. Tarkibida cho‘ziq unli boʻlgan (zor, yor, shod kabi), shuningdek, qo‘sh undosh bilan tugallangan (mehr, xalq, ilm kabi) yopiq hijolar o‘ta cho‘ziq hijo hisoblanadi. Aruz ilmiga doir adabiyotlarda qisqa hijo „V" shaklida, cho‘ziq hijo " — "va o‘ta cho‘ziq hijo esa "~ "shaklida belgilangan. Hijolarning cho‘ziq va qisqaligi sheʼriy misralarning yozilishiga qarab emas, balki vazniga muvofiq, oʻqilishiga qarab aniqlanadi. Masalan, quyidagi bayt misolida hijolar sifatini aniqlab ko‘ramiz:

Jahon shoirlari, ey gulshani bog‘,
Kimi bulbuldurur so‘zda, kimi zog‘.

Ja-hon-sho-ir / la-ri ey-gul / sha-ni-bog‘
V — - - V — - - V — ~
Ma-fo-iy-lun, ma-fo-iy-lun, ma-fo-iyl

Ki-mi-bul-bul / du-rur-so‘z-da / ki-mi-zog‘
V — - - V — - - V — ~
Ma-fo-iy-lun, ma-fo-iy-lun, ma-fo-iyl

Baʼzi hollarda vazn talabiga ko‘ra, qisqa hijolarning cho‘ziq hijoga yoki cho‘ziq hijoning qisqa hijoga oʻzgarishi ham mumkin. Bu aruzda imola deb nomlanadi. Shuni ham taʼkidlash lozimki, imola hodisasiga ko‘ra a unlisi bilan tugagan ochiq bo‘g‘inlar so‘z o‘rtasida qisqa, so‘z oxirida esa, cho‘ziq va qisqa bo‘lib kelishi mumkin. Shuningdek, qolgan boshqa unli tovushlar bilan bitgan ochiq hijolar ham qisqa yoki cho‘ziq boʻlishi mumkin.
Aruz tizimi, eng avvalo, hijolarning sifatiga asoslanganligi uchun bu tizimga xos juda ko‘p murakkabliklar va o‘ziga xosliklar mavjud. Vazn taqozosiga ko‘ra, ayrim so‘zlar odatdagidan boshqacharoq tarzda o‘qiladi. Masalan, ikki hijoli so‘zlar uch-to‘rt hijoli shaklida o‘qilishi ham mumkin:

Of-tob so‘zi o-f-to-b, pod-shoh so‘zi po-d-sho-h,
Iz-hor so‘zi iz-ho-r, mash-hur so‘zi ma-sh-hur kabi.

Aruzdagi sheʼrlarni ifodali o‘qishning nozik jihatlaridan biri misralardagi oʻta cho‘ziq hijolarni to‘g‘ri talaffuz qilishdir. Badiiy so‘z ustalari ham, adabiyot o‘qituvchilari ham, ko‘pincha shunday hijolarni o‘qishda xatoga yo‘l qo‘yadilar. Yuqorida ko‘rib o‘tganimizdek, o‘ta cho‘ziq hijolar yo tarkibida cho‘ziq unli bo‘lgan yopiq hijodan, yo qo‘sh undosh bilan tugallangan yopiq hijodan tashkil topadi.
Tarkibida cho‘ziq unli kelgan yopiq hijo shaklidagi oʻta cho‘ziq hijoning unlisi ancha cho‘zib talaffuz qilinishi shart. Masalan, Boburning Yoz fasli, „Yor vasli, doʻstlarning suhbati, Sheʼr bahsi, ishq dardi, bodaning kayfiyati", — baytidagi „yoz", „yor" hijolari o‘ta cho‘ziq bo‘lgani uchun ularning unlilari cho‘zib talaffuz etiladi.
Aruz tizimining xarakterli xususiyatlaridan yana biri shundaki, baʼzi hollarda unli bilan boshlanadigan so‘z undosh bilan tugagan so‘zdan keyin kelsa, vazn talabiga ko‘ra qo‘shib o‘qiladi. Masalan:

Kel-di-lar / ka-ra-may-lab / kul-ba-mich / ra-jo-non-lar,
Har-bi-ri / si-jo-nim-din / ham-a-zi / z-meh-mon-lar.
Tiy-ra-sho / mi-hij-ro-nim / rav-sha-net / ti-lar-kun-dek,
Yuz-la-rin / o-chib-har-yon / ne-cha-mo / hi-to-bon-lar.

Mashq. Quyida keltirilgan g‘azalni hijolarga ajrating. Qisqa va cho‘ziq hijolarga eʼtibor bergan holda, ifodali o‘qishni mashq qiling.

Qon yutub umri jahon ahliga bir yor istadim,
Lekin ul kamrak topildi, garchi bisyor istadim.

Kimga-kim jonim fido aylab sog‘indim dam-badam,
Ermas erdi yorlikda chun vafodor istadim.

Bilmadim olam elida yo‘qturur mutlaq vafo,
Vahki, umri ulcha yo‘qtur sog‘inib yor istadim.

Ulki, topilmas bashar jinsida, vah, g‘aflat ko‘rung,
Kim pari xaylida men devonai zor istadim.

Sirri ishqimni ko‘ngul ko‘z birla fosh etmak, ne tong,
Qalbu tardomanni men chun sohib asror istadim.

Shayx birla xonaqahdin chun yorugʻluq topmadim,
Dayr piri xizmatig‘a ko‘yi xammor istadim.

Ey Navoiy, chun rafiqi topmadim, bu g‘ussadin
Oʻzni bekaslik balosig‘a giriftor istadim.

Rukn
----

Aruz tizimidagi ikkinchi oʻlchov birligi rukndir. Sheʼriyatda misralar maʼlum tartibda boʻlganligi uchun, ular bir necha hijodan iborat bo‘laklarga boʻlib talaffuz etiladi. Misraning ana shu boʻlaklari rukn deyiladi. Rukn arabcha so‘z boʻlib, ustun maʼnosini ifodalaydi. Mazmun va shakl jihatdan uzviy bogʻlangan tugal ikki misra bayt deyiladi. Baytning asl maʼnosi uy bo‘lib, go‘yo ikki misra bir sheʼriy uyni tashkil etadi. Uyning ustuni bo‘lganidek, sheʼriy baytning ham ustuni — ruknlari bo‘ladi. Rukn bittadan tortib besh hijogacha boʻlishi mumkin. Sheʼriy asarni o‘qish jarayonida har bir misradagi ruknlarni bir-biridan ajratish uchun qisqa pauza qilinadi. Masalan, Atoiy quyidagi baytini ruknlarga ajratib ko‘raylik:

Ul sanam kim, suv yaqosinda paritek o‘lturur,
G‘oyati nozuklukindin suv bila yutsa bo‘lur.
Ul-sa-nam-kim / suv-ya-qo-sin-da / pa-ri-tek / o‘l-tu-rur,
G‘o-ya-ti-no / zuk-lu-kin-din / suv-bi-la-yut/ sa-bo‘-lur.

Rukn aruz tizimida sheʼr vaznini tashkil etuvchi asosiy oʻlchov birligi sifatida asrlar davomida mustahkam qonunlashib ketgan. Shu boisdan ham, har bir asar ana shu ruknlar asosida yuzaga keluvchi muayyan vazn bilan oʻlchanadi. Ruknlar maʼlum qoidalar asosida o‘zgarmas tabiatga ega boʻlganligi tufayli, soʻzlarni ham ana shu qoidalar asosida talaffuz qilishni taqozo etadi.
Aruz tizimida rukn asosiy oʻlchov birligi sifatida g‘oyat muhim o‘rin tutadi. Shunday ekan, har bir oʻqiladigan asar oldindan ruknlarga ajratib olinadi. Zero, ruknlar takrori, bir tomondan, muayyan asarning vaznini aniqlab olish imkonini bersa, ikkinchi tomondan, asarning ritmikasini, o‘ziga xos musiqiy tabiatini his qilishga imkon yaratadi. Fikrimizning dalili sifatida quyidagi baytni ruknlarga — ritmik boʻlaklarga ajratib ko‘raylik.

Mastu bexudlik bila umrungni o‘tkazding darig‘,
Ey ko‘ngul, mundin beri bo‘l bir nima hushyorroq.

Mas-tu-be-xud / lik-bi-la-um / rung-ni-o‘t-kaz / ding-da-rig‘,
Fo-i-lo-tun / fo-i-lo-tun / fo-i-lo-tun / fo-i-lun
— V — - / — V — — / — V — — / - V -

Ey-ko‘-ngil-mun / din-be-ri-bo‘l / bir-ni-ma-xush / yo-r-roq
Fo-i-lo-tun /fo-i-lo-tun / fo-i-lo-tun / fo-i-lun
— V — — / — V — — / — V — — / - V -

Kuzatganimizdek, sheʼrda ritm-ohang baytdagi ruknlarni tashkil etgan choʻziq " — "va qisqa "V "hijolarning bir tekisda takrorlanishidan hosil bo‘lib, bu ohang o‘z navbatida rukn deb nomlangan hijolarning turli ritmik guruhlariga tayanadi.
Ruknlar hijolarning miqdori va sifatiga (cho‘ziq-qisqaligiga) qarab sakkiz aslga bo‘linadi va ularning har biri maxsus nom bilan yuritiladi:

1. faulun — uch hijoli rukn: fa-u-lun;
2. foilun — uch hijoli rukn: fo-i-lun;.
3. foilotun — to‘rt hijoli rukn: fo-i-lo-tun;
4. mafoiylun — to‘rt hijoli rukn: ma-fo-iy-lun;
5. maf’ulotu — to‘rt hijoli rukn: maf-u-lo-tu;
6. mustaf’ilun — to‘rt hijoli rukn: mus-taf'-i-lun;
7. mutafoilun — besh hijoli rukn: mu-ta-fo-i-lun;
8. mafoilotun — besh hijoli rukn: ma-fo-i-lo-tun.

Mana shu sakkiz ruknning turlicha birikishidan bahrlar vujudga keladi. Bahrlar esa, aruz tizimidagi sheʼr o‘lchovlarining asosi hisoblanadi. Ruknlar o‘zgarishsiz takrorlansa, solim (asliy), ruknlarning takrorlanishida o‘zgarishlar paydo bo‘lsa tarmoq (far’iy) bahrlari hosil bo‘ladi.
Aruz tizimining bir-biriga yaqin vazn turkumlari bo‘lib, bu turkumlar bahr deb nomlangan. Bahrlar asllarning va far’larning takroridan yoki bir-biriga aralashtirib olinishidan vujudga keladi. Bu haqda Alisher Navoiy „Mezon ul-avzon"da shunday deb yozadi: buhureki baʼzisining takrori va baʼzisining tarkibi baʼzi bila hosil bo‘lur, oʻn to‘qqizdur, baʼzi arabqa maxsus va baʼzi ajamga maxsus va baʼzi mushtarak ". Hazrati Navoiy taʼkidlagan o‘n to‘qqizta bahr quyidagicha nomlangan: tavil, madid, basit, vofir, komil, hazaj, rajaz, ramal, munsarih, muzoreʼ, muqtazab, mujtass, sareʼ, jadid, qarib, hafif, mushokil, mutaqorib, mutadorik. Bahrlar odatda baytdagi ruknlarning miqdori bilan birga aytiladi. Masalan, hazaji musaddas — olti ruknli hazaj, hazaji musamman — sakkiz ruknli hazaj, ramali murabbaʼ — to‘rt ruknli ramal va hokazo.
Demak, ramal, hazaj va boshqa bahrdagi bayt to‘rt ruknli bo‘lsa — murabbaʼ, olti ruknli boʻlsa — musaddas, sakkiz ruknli bo‘lsa — musamman sanalib, vazn nomi bilan qo‘shib aytiladi. Masalan, ramali musaddas, ramali musamman kabi.
Bahrlarning o‘ziga xos xususiyatlaridan biri, har bir bahrning oʻz ichida bir necha tarmoqlarga boʻlinib ketishidir. Masalan, ramal bahri 15 tarmoqqa va rajaz bahri 9 tarmoqqa, hazaj bahri 10 tarmoqqa va boshqa bahrlar ham shu tariqa boʻlinib ketadi. Masalan, quyidagi ramal bahrining bir-biridan farq qiluvchi uchta tarmogʻini o‘rganib chiqaylik.

1. Ramali musammani maqsur:
Foilotun / foilotun / foilotun / foilun
— V — — - V — — - V — — -V -

2. Ramali musammani mahbun:
Foilotun / foilotun / foilotun / foilotun
— V — — - V — — -V- — -V- -

3. Ramali musaddasi maqsur:
Foilotun / foilotun / foilun
-V — — -V- — - V -

Shuni ham alohida taʼkidlab o‘tish lozimki, aruz vazni bahrlari qanchalik ko‘p va rang-barang bo‘lmasin, oʻzbek klassik adabiyotida eng kooʻp qoʻllanadigan bahrlar bu — ramal va hazaj bahrlaridir. Ayniqsa, ramali musammani mahzuf vazni mumtoz adabiyot namoyandalarining eng sevimli vazni hisoblangan. Shu boisdan ham g‘azallarning katta qismi shu vaznda yaratilgan. Adabiyotshunos olim Anvar Hojiahmedovning maʼlumotlariga qaraganda, "Alisher Navoiyning „Xazoyin ul-maoniy" lirik kulliyotidagi 3132 sheʼrdan 1156 tasi, jumladan, 2600 g‘azaldan 1089 tasi, yaʼni 42 foizi mana shu vaznda bitilgan. Shu vaznda Boburning 113 g‘azalidan 42 tasi, Muqimiyning 226 lirik sheʼridan 117 tasi yozilgan. Boshqa shoirlar ijodida ham bu vaznda yaratilgan lirik sheʼrlarni ko‘plab uchratamiz. Buning sababi mazkur vaznning o‘ynoqiligi, jozibadorligida, insonning rang-barang ichki kechinmalarini ifodalash uchun qulayligidadir ".
Aruz tizimidagi asarlar qaysi bahrda yozilganligidan qatʼiy nazar, ularni maxsus tayyorgarliksiz o‘qib oʻrganishning, ayniqsa, ifodali o‘qishning hech ham iloji yo‘q. Maxsus tayyorgarlik deganda, biz shartli ravishda quyidagi qoidalarga amal qilishni nazarda tutdik:
1. Dastlab lirik sheʼr yoki epik asardan olingan matndagi arabiy va forsiy soʻzlarning mazmuni lug‘at yordamida aniqlanadi. Lug‘atda muayyan so‘zning bir necha maʼno qirralari ko‘rsatilgan bo‘ladi. Oʻrganilayotgan baytda (kontekstda) mazkur so‘zning qaysi maʼnosi nazarda tutilganligi belgilanadi.
2. Matndagi notanish soʻzlarning mazmuni oydinlashtirilgandan keyin har bir baytni sinchkovlik bilan o‘rganib, uning nasriy bayonini tuzib chiqish maqsadga muvofiqdir. Chunki nasriy bayon baytdagi tashbehu tamsillar qobig‘iga o‘ralgan purmaʼno soʻzlarning mazmunini maʼlum darajada anglab olishga yordam beradi.
3. Baytlar mazmuni maʼlum darajada o‘rganilgandan keyin sheʼrning umumiy g‘oyasi, shoirning maqsad va muddaosi, nima demoqchi ekanligi aniqlanadi. Bunda asarning tub mohiyatini talqin qiluvchi baytlarga alohida eʼtibor beriladi.
4. Asarning g‘oyaviy xususiyatlarini o‘rganish barobarida, badiiy tasvir vositalariga ham alohida eʼtibor qaratiladi. Bunda tashbehu tamsil, majozu istiora kabi badiiy sanʼatlarning sheʼriy asardagi asosiy g‘oyani yorqin ifodalashda muhim o‘rin tutganligini tushunib olish ham maqsadga muvofiqdir.
5. Muayyan sheʼriy asarning g‘oyaviy-badiiy xususiyatlari maʼlum darajada o‘rganilgandan keyin, endi uning shakliy tuzilishiga eʼtibor qaratiladi. Masalan, o‘rganilayotgan g‘azal aruzning qaysi bahrida yaratilganligini aniqlash uchun, dastlab hijolarga va ruknlarga ajratib chiqiladi. Sheʼrning ruknlar tartibi va chizmasini belgilash uni to‘g‘ri o‘qishga yordam beradi.
6. Sheʼrni ifodali oʻqishda qisqa „V", cho‘ziq „-" va oʻta cho‘ziq „~" hijolar talaffuziga alohida eʼtibor qaratish lozim.
7. Sheʼrning shakliy tuzilishini o‘rganish jarayonida vazn talabi bilan biri ikkinchisiga qo‘shilib ketadigan soʻzlarni belgilab chiqish ham sheʼrni to‘g‘ri va ifodali o‘qishni osonlashtiradi.
Sharq xalqlari orasida qadim-qadimdan to‘g‘ri so‘zlash va fikrni chiroyli ifodalash masalalariga katta eʼtibor qaratilgan. Til qoidalariga to‘la amal qilgan holda so‘zlash va yozish bilan bog‘liq fan „ilmi balogʻa" deb, chiroyli, yoqimli so‘zlash va yozishni o‘rgatadigan fan sohasi esa, „ilmi fasohat" deb atalgan. Lutfiy, Alisher Navoiy, Fuzuliy, Ogahiy kabi buyuk sanʼatkorlarning beqiyos ijod mahsuli sifatida yaratilgan asarlari balog‘a va fasohat ilmining yorqin namunalaridir. Biror fikrni oddiy so‘zlar bilan joʻngina ifoda qilish bilan uni badiiy bo‘yoqlar, go‘zal tashbehlar, rang-barang obrazlar, jozibador vazn va ohangdosh qofiyalar vositasida ifodalash o‘rtasida katta farq bor. So‘z sanʼatkorlarining asarlarida talqin qilingan umumbashariy g‘oyalar yuksak badiiylikda ifodalangani uchun ham mangulikka daxldor bo‘lib qolgan.
Mumtoz adabiyot namunalarining tarovatiyu jozibasi, ayniqsa, ifodali oʻqish paytida yanada ko‘proq namoyon boʻladi va eshituvda zavq uyg‘otadi. Zavq bu insonning yetuklik va go‘zallikdan lazzatlana olish qobiliyatidir.
Abu Ali ibn Sino „Sheʼr sanʼati" risolasida „sheʼr uch xil narsa bilan xayolga taʼsir etadi" deydi. Bulardan birinchisi lahn — garmoniya bo‘lib, bu bilan sheʼr kuylanadi. Kuy va ohang, shubhasiz, inson ruhiga taʼsir etadi.
Ikkinchisi obrazli va tashbehli aytilgan so‘zlardir. Uchinchisi esa vazn bilan bo‘ladigan taqliddir. Shuning uchun kimda-kim sheʼr aytib kuylamoqchi bo‘lsa, albatta, uni ohangli lahn bilan bajo keltiradi. Ming yillar oldin aytilgan ushbu fikrlar kishini hayratga soladi. Buyuk qomusiy olimning sheʼr va uning inson ruhiga taʼsiri, sheʼrni qanday aytish haqidagi mulohazalari ayni kunlarda ham nihoyatda muhimdir.

Mashq. Muhammad Fuzuliyning „Shifoyi vasl qadrin…" deb boshlanuvchi g‘azalini ifodali o‘qish.

Shifoyi vasl qadrin hajr ila bemor oʻlandan so‘r,
Zuloli zavq-shavqin tashnai diydor o‘landan so‘r.

Labing sirrin gelub gufitora bandan o‘zgadan so‘rma,
Bu pinhon nuktani bir voqifi asror oʻlandan so‘r.

Go‘zi yoshlularing holin na bilsun mardumi g‘ofil,
Kavokib sayrini shab to sahar bemor o‘landan so‘r.

G‘amingdan sham’tak yondim, sabodan so‘rma ahvolim,
Bu ahvoli shabi hijron banim-la yor oʻlandan so‘r.

Xarobi jomi ishqam, nargisi masting bilur holim,
Xarobat ahlining ahvolini xummor o‘landan so‘r.

Muhabbat lazzatindin bexabardir zohidi g‘ofil,
Fuzuliy ishq zavqin, shavqi ishqi vor oʻlandan so‘r.

Gʻazaldagi notanish so‘zlarning izohi

O‘landan — bo‘lgandan
Zulol — tiniq
Guftor- so‘zlash
Nukta — sir
Kavokib — yulduzlar
Fatton — fitnachi
Banim-la — men bilan
Xarobot ahli — iloh oshiqlari
Shabi hijron — hijron tuni
Nargisi masting — mastona ko‘zing

Gʻazalning nasriy bayoni

Ayriliq azobiga shifo bo‘luvchi vasl qadrini hijron dardida kuygandan so‘ra.
Yor labining qadriga ham yorning diydoriga tashna boʻlganlar yetadi.

Labing sirlaridan so‘z ochmoqchi boʻlsang, buni mendan o‘zgadan so‘rama,
Bu pinhona so‘zni sirlardan voqif boʻlgan odamdan so‘ra.

Ko‘zi yoshlilarning holini g‘ofil olomon qayerdan ham bilsin,
Koʻkdagi yulduzlar sayrini ham tunlarni bedor o‘tkazgan bemorgina biladi.

Fitnachi ko‘zlar jabrini chekkanlardan xabarsiz bo‘lma (oshiqlardan) oʻzidan bexabar mastlar bedodligini hushyor boʻlgandan so‘ra.

Adabiyotlar
-----------

1. ↑  Alisher Navoiy, Mezon ul-avzon, 142-bet.
2. ↑  Anvar Hojiahmedov. Maktabda aruz vaznini oʻrganish. Toshkent, Oʻqituvchi, 1995, 41-bet.
3. ↑  Abu Ali ibn Sino. Sheʼr sanʼati (Abdusodiq Irisov taijimasi). — Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyoti. 1980. 99-100-betlar.