**Habanero** (/ˌ(h)ɑːbəˈnɛəroʊ/) chillining o‘ta achchiq navi. Pishmagan habanerolar yashil rangga ega boʻladi. Toʻq sariq va qizil ranglari keng tarqalgan, ammo ba'zan oq, jigarrang, sariq, yashil yoki binafsha rangli qalampirlar ham boʻlishi mumkin. Odatda, pishgan habaneroning uzunligi 2 — 6 sm ga yetadi. Habaneroning achchiqligi Scoville shkalasi boʻyicha 100 000 — 350 000 ballga baholangan. Habaneroning achchiqligi, taʼmi va gul ifori uni ovqatlarning mashhur tarkibiy qismiga aylantirgan.

Nomlanishi
----------

Habanero Kubaning *La Habana* shahri sharafiga nomlangan. Shunga qaramay, habanero kabi achchiq qo‘shimchalar anʼanaviy Kuba oshxonasida kamdan-kam qoʻllaniladi. Ingliz tilida baʼzan *habañero* soʻzi notoʻgʻri yoziladi va /ˌ(h)ɑːbəˈnjɛəroʊ/ deb talaffuz qilinadi.

Kelib chiqishi va qoʻllanilishi
-------------------------------

 Habanero issiq sousi *Flor de Lirio*, Yukatan, Peto munitsipalitetidagi mahalliy kooperativ
Habaneroning asl vatani Amazonka, keyinchalik turli hududlarga tarqalib, Meksikaga yetib borgan. Bugungi kunda habanero qalampirining eng yirik ishlab chiqaruvchisi Meksikadagi Yukatan yarim oroli hisoblanadi. Habanero yukatan taomlarining ajralmas qismi boʻlib, tabiiy shaklda yoki pyure koʻrinishida koʻplab taomlar bilan birga isteʼmol qilinadi. Boshqa zamonaviy ishlab chiqaruvchilar qatoriga Beliz, Panama, Kosta-Rika, Kolumbiya, Ekvador hamda AQShning ayrim qismlari, jumladan, Texas, Aydaho va Kaliforniya shtatlari kiradi. 

Habanero chilli ispan mustamlakachilari tomonidan dunyoning boshqa hududlariga ham tarqatilgan. Shu sababli XVIII asr taksonomlari uning kelib chiqishi joyini adashib Xitoy deb hisoblab, uni *Capsicum chinense* („Xitoy qalampiri") nomlashgan.

Shotland kapoti koʻpincha habanero bilan taqqoslanadi, sababi ular bir xil turdagi ikkita nav hisoblanadi. Shotland kapoti ham, habanero ham yupqa, yumshoq etga ega. Ular bir xil achchiqlik darajasi va taʼmiga ega. Ikkala nav ham oʻrtacha bir xil oʻtkirlik darajasiga ega, ammo genetika, oʻsish usullari, iqlimiga qarab bir meva ikkinchisidan farq qilishi mumkin. 

1999-yilda habanero *Ginnesning rekordlar kitobiga* dunyodagi eng achchiq ta'mli chilli sifatida kiritilgan. Habaneroning achchiqligi darhol sezilmaydi, biroq bir necha daqiqadan keyin oʻz ta'sirini koʻrsata boshlaydi, taʼmi ogʻizda bir soatgacha qoladi. Baʼzida achchiqlik qalampir isteʼmol qilinganidan keyin bir necha soat oʻtgach, qiziloʻngachda sezilishi mumkin. Trinidad moruga chayoni yaratilganidan so‘ng *Capsicum chinense*ning kenja turi sifatida habanerodan ham achchiqroq ekanligi aniqlandi. Seleksionerlar Scoville shkalasi boʻyicha rekordni yangilaydigan navlarni yaratish bo‘yicha doimo kichik turlarni chatishtirib borishadi.

Parvarishlanishi
----------------

Habanero issiq iqlimga moslashgan. Barcha qalampirlar singari, habanero ham quyoshli joyda va pH darajasi 5 dan 6 gacha (bir oz kislotali) boʻlgan tuproqda yaxshi oʻsadi. Har kuni sugʻoriladigan habanero koʻproq vegetativ oʻsadi, lekin faqat quruq (har yetti kunda) sugʻoriladigan oʻsimliklar bilan solishtirganda kamroq meva beradi. Gullash hamda mevaning oʻsishi davrida har kuni sugʻorish gul va pishmagan mevalarning to‘kilishini oldini olishga yordam beradi. Ammo, ideal sharoitlarda ham gul to‘kilishi koʻpincha 90 % ga yetadi.

Habanero koʻp yillik oʻsimlikdir. Toʻgʻri parvarish va oʻsish sharoitlari bilan u bir necha yil davomida gullab, meva berishi mumkin. Habanero butalari tuvakli bogʻ uchun yaxshi nomzod hisoblanadi. Moʻtadil iqlim sharoitida u bir yillik hisoblanadi, har qishda quriydi va keyingi bahorda oʻrniga boshqasi ekiladi. Tropik va subtropik mintaqalarda o‘simlik yil davomida hosil beradi. Agar sharoitlar qulay boʻlsa, uzluksiz hosil olish mumkin. 

Habanero oilasiga mansub Caribbean Red navi sitrusli taʼmga ega boʻlib, Scoville reytingi 300 000 dan 445 000 Scoville birliklarigacha oʻzgarib turadi.

Galereya
--------

* Qizil rangli habanero chilliQizil rangli habanero chilli
* Habanero koʻchatiHabanero koʻchati
* Meva tukkan habanero oʻsimligiMeva tukkan habanero oʻsimligi
* To‘q sariq rangli habaneroTo‘q sariq rangli habanero
* Olovrang habanerolarOlovrang habanerolar
* Qizil habanerolarQizil habanerolar
* Oziq-ovqat doʻkonidan sotib olingan qizil habanerolarOziq-ovqat doʻkonidan sotib olingan qizil habanerolar
* Habaneroni quyoshda quritishHabaneroni quyoshda quritish
* A photo of four brown habanero peppers on a white surfaceHabanero qalampirining jigarrang (shokolad rang) navi

Manbalar
--------

1. ↑  „Chili – Evergreen Organics".  EvergreenOrganicsBelize.com. 2-dekabr 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 1-dekabr 2016-yil.
2. ↑  „Chile Pepper Heat Scoville Scale".  Homecooking.about.com. 26-fevral 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-oktabr 2022-yil.
3. ↑  „Cuba and Food – An Intense History" (iyul 2020). Qaraldi: 7-mart 2021-yil.
4. ↑  „Cuban Food Isn't Spicy" (17-iyun 2016-yil). Qaraldi: 7-mart 2021-yil.
5. ↑  „Habanero".  Merriam-Webster. Qaraldi: 26-oktabr 2013-yil.
6. ↑  „El chile habanero de Yucatán. Origen y dispersión prehispánica del chile habanero". *Ciencia y Desarrollo* (may 2006). 12-fevral 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-yanvar 2015-yil.
7. ↑  „Profile of the Habanero Pepper". *Whole Chile Pepper Magazine* (iyul 1989). 6-sentabr 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 14-aprel 2013-yil.
8. 1 2  „Habanero".  WorldCrops.org. Qaraldi: 24-mart 2017-yil.
9. ↑  Bosland, P.W. (1996). J. Janick. ed. "Capsicums: Innovative Uses of an Ancient Crop". *Progress in New Crops* (Arlington, Virginia: ASHS Press): 479–487.. Qaraldi: 2013-04-14. Habanero]]
10. ↑  *Bosland, P.W.* „The History of the Chile Pepper".  Brooklyn Botanic Garden. 24-may 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-dekabr 2014-yil.
11. ↑  Eshbaugh, W. Hardy „Peppers: History and Exploitation of a Serendipitous New Crop Discovery",*. New Crops* Janick:. New York: Wiley, 1993 — 132–139 bet. ISBN 9780471593744.
12. 1 2  Ruiz-Lau, Nancy; Medina-Lara, Fátima; Minero-García, Yereni; Zamudio-Moreno, Enid; Guzmán-Antonio, Adolfo; Echevarría-Machado, Ileana; Martínez-Estévez, Manuel (1 March 2011). "Water Deficit Affects the Accumulation of Capsaicinoids in Fruits of *Capsicum chinense* Jacq." (en). *HortScience* **46** (3): 487–492. doi:10.21273/HORTSCI.46.3.487.. Qaraldi: 17 August 2017. Habanero]]
13. ↑  „Caribbean Red Habanero: Tropical Thunder". *PepperScale* (6-may 2016-yil). Qaraldi: 2-iyul 2017-yil.