recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Amazon daryosi** yoki **Amazonka** (portugalcha: *Rio Amazonas*) — Janubiy Amerikadagi daryo, sersuvligi va havzasi maydonining kattaligi jihatidan dunyoda birinchi oʻrinda, uzunligi jihatidan (6,4 ming km, Ukayali irmogʻi bilan taxminan 7 ming km) Nil daryosidan keyin ikkinchi oʻrinda turadi. Amazon 7180 ming km² maydondan suv yigʻadi. Asosiy irmogʻi — Maranon. Sharqiy Kordilera togʻ tizmasini kesib oʻtgandan keyin Amazonka payette-kisligiga chiqadi va Ukayali daryosi bilan qoʻshilib Amazonni hosil qiladi. Amazonga taxminan 500 irmoq quyiladi, koʻpchiligi yirik daryo hisoblanadi. Oʻng tomondan Ukayali, Jurua, Madeyra, Tapajos, Shingu, chapdan — Isa, Yapura, Riu-Negru daryolari qoʻshilib kengaya boradi, oʻrta oqimida 5 km, dengizga quyilish oldida 80-150 km gacha kengayadi. Amazonning chuqurligi oʻrta oqimida taxminan 70 m, quyilish joyida 15-45 m. Dare doim sersuv, may — iyunda toshadi. Amazon yil davomida oʻz havzasidan 1 mlrd. t loyka oqizib keladi. Oʻrtacha suv sarfi 220 ming m³/sek. Aling irmoqlarida yirik viktoriya-re-giya oʻsimligi oʻsadi, suv hayvonlaridan lamantinlar, delfinlar, suv choʻchqalari yashaydi. 2000 baliq turi bor. Amazon kemalar qatnay oladigan qismining uz. 4300 km. Manaus shahrigacha (okeandan 1690 km) yirik okean kemalari qatnaydi. Asosiy portlari: Ikitos, Manaus, Obidus, Santa-rel, Belen.

Amazon daryosidagi suzuvchi qishloq, Ikitos

Havolalar
---------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Braziliya geografiyasiga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Krakovdagi italyan madaniyat instituti** (italyancha: *Istituto Italiano di Cultura di Cracovia*, polyakcha: *Włoski Instytut Kultury w Krakowie*) — 1987-yilda Krakovda tashkil etilgan Italiya ilmiy-madaniy muassasasi.

Institut Italiya Tashqi ishlar vazirligining tarkibiy boʻlinmasi boʻlib, 1985 va 2005-yillardagi Polsha-Italiya kelishuvlari asosida Polshada ochilgan va faoliyat yuritadi.

Missiya va faoliyati
--------------------

Institutning vazifasi Polshada italyan tili, madaniyati va sanʼatini targʻib qilishdan iborat.

  

Institut Krakov muzeylari, teatrlari, Krakov Milliy muzeyi, Krakov muzeyi, Krakov arxiyepiskopiya muzeyi, *Krakovensis kapellasi* , Slovakiya teatri, Teatr sanʼati akademiyasi, Yagelloniya universiteti kabi taʼlim muassasalari bilan faol hamkorlik qiladi.

Institut Polshada italyan madaniyatini namoyish etish maqsadida turli madaniy tadbirlarni tashkil etishda ishtirok etadi, *Misteria* *Paschalia*, *Międzynarodowy Festiwal Muzyki Odnalezionej* va *Festiwal Pieśń naszych korzeni* festivallarida qatnashadi.

Bundan tashqari, institut til kurslarini oʻtkazish, Italiya universitetlari va oʻquv markazlarida oʻqishga qabul qilishni tashkil etish, shu jumladan, Italiya hukumati tomonidan Polsha fuqarolari uchun stipendiyalar ajratish bilan shugʻullanadi.

Institutda 9000 dan ortiq jild va 800 DVD disklari mavjud kutubxona joylashgan.

Institut Krakov markazida, Grodska koʻchasi, 49-uy eski binosida joylashgan (polyakcha: *ul. Grodzka 49*).

Institut direktori — *Ugo Rufino*.

Manbalar
--------

1. ↑  „Riforma degli Istituti italiani di cultura e interventi per la promozione della lingua e della cultura italiane all ' estero". *Ministero degli Affari Esteri*. 10-iyun 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 5-iyun 2020-yil.

(ital.)
2. ↑  „ACCORDO TRA IL GOVERNO DELLA REPUBBLICA ITALIANA ED IL GOVERNO DELLA REPUBBLICA POPOLARE DI POLONIA RELATIVO AGLI ISTITUTI ITALIANI DI CULTURA IN POLONIA ED AGLI ISTITUTI POLACCHI IN ITALIA". *Senato della Repubblica*. Qaraldi: 5-iyun 2020-yil.

(ital.)
3. ↑  „Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Włoskiej o współpracy w dziedzinie kultury i edukacji". *Internetowy System Aktów Prawnych*. Qaraldi: 5-iyun 2020-yil.

(pol.)
4. ↑  „Chi Siamo". *Istituto Italiano di Cultura di Cracovia*. 8-iyun 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 5-iyun 2020-yil.

(ital.)
5. ↑  „Storia". *Istituto Italiano di Cultura di Cracovia*. 8-iyun 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 5-iyun 2020-yil.

(ital.)
6. ↑  [La Sede „La Sede"]. *Istituto Italiano di Cultura di Cracovia*. Qaraldi: 5-iyun 2020-yil.

(ital.)
7. ↑  „Lo Staff". *Istituto Italiano di Cultura di Cracovia*. 8-iyun 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 5-iyun 2020-yil.

(ital.)

Havolalar
---------

* Krakovdagi Italyan madaniyat institutining rasmiy sayti(ital.) )
**Ksani** (gruzincha: *ქსანი* , Ossetian , *Ĉysandon*) — Gruziyaning markaziy qismidagi daryo boʻlib, Janubiy Osetiyadagi Katta Kavkaz togʻ tizmasining janubiy yon bagʻirlarida koʻtarilib, Kura (*Mtkvari*)ga quyiladi. Bu 84 km (52 mi) uzunligi va 885 km2 (342 mi²) drenaj havzasiga ega.  *Ksani* (daryo va nomi) koʻpincha Ksani va Mtkvari qoʻshilishi yaqinida joylashgan oʻrta asr gruzin Ksani qal’asi bilan bogʻliq.

Yana qarang
-----------

* Ksani gersogligi

Maʼlumotnomalar
---------------

Janubiy Ossetia nomi koʻplab tortishuvlarga sabab boʻlyapti u oʻzini mustaqil shtat deb hisoblaydi ammo bu faqat bir necha davlatlar tomonidan tan olinadi xolos. Gruziya hukumati va dunyoning koʻplab boshqa davlatlari Janubiy Ossetiani Gruziyaning bir qismi deb hisoblaydi.

Manbalar
--------

1. ↑  Statistical Yearbook of Georgia: 2020, National Statistics Office of Georgia, Tbilisi, 2020, p. 12.

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * k
* m
* t

Gruziyadagi daryolar |
| --- |
|  |
| Qora dengiz havzasi | 
* Abasha
* Bzipi
* Chorokhi
	+ Acharistsqali
* Enguri
* Khobi
	+ Chanistsqali
* Kodori
	+ Sakeni
* Natanebi
	+ Choloki
	+ Ochkhamuri
* Psou
* Rioni
	+ Qvirila
	+ Tekhuri
	+ Tskhenistsqali
* Supsa
	+ Bakhvistsqali
 |
|  |
| Kaspiy dengizi havzasi | 
* Andi Koysu
* Mtkvari †
	+ Liakhvi
	+ Aragvi
	+ Iori
	+ Alazani
	+ Ksani
	+ Algeti
	+ Khrami
* Tergi ‡
 |

 |
**Bulgʻin daryosi** (moʻgʻ.: *Булган*), **Urungu** (xitoycha: 乌伦古河 *hé* ,- Xitoydagi boʻyining nomi) — daryoda yashovchi samurning nomi bilan daryo nomi paydo boʻlgan. Koordinatasi 46.766676, 91.327229. Moʻgʻul Oltoyining janubiy etalaklaridan boshlab olib Xitoyning Shinjon-Uygʻur avtonom viloyatining Ili Qozoq avtonom viloyati Oltoy viloyatining Shingil tumanidagi Orongo (*Urungu*) daryosiga quyadi. Orongo daryosi Shingil, Koʻktoʻgʻay, Buriltoʻgʻay tumanlarining yeri bilan oqib oʻtib Buriltogʻay tumaning Ulingir koʻliga quyadi. 1969-yili Ulingir koʻlin orqali oqadigan Irtish daryo suvin yuqori darajada saqlash uchun Qora Irtish bilan Ulungir koʻlin kanal orqali tutashtirildi. Shuning uchun u ham ichki yopiq havzaga, ham Shimoliy Muz okeani havzasidagi daryoga tegishli. Daryodagi baliq faunasiga qaraganda, Shimoliy Muz okeani qadimgi davrlarda okeanga quyilganga oʻxshaydi. Daryo dastlab shimoldan janubga yoʻnaltirilgan boʻlib, Qoʻbda viloyatining Bulgʻin hududidan gʻarbga, gʻarbdan shimolga oqib oʻtadi. Daryo suvi sovuq va chuchuk. Daryo tubi toshloq va toshloq. Daryoning hayvonot dunyosi (*faunasi*) boy. Daryoga Ulakshin, Joʻlti, Temirti, Norin, Lasti kabi 100 ga yaqin soylar quyiladi. Bulgʻin daryosining suv yigʻish havzasi daryo nomiga tufayli oʻlka nomiin Bulgʻin ataladi. Daryo baland togʻ tizmalaridan boslanganligi uchun oqimi kuchli, koʻplab sharsharalar, daralar va daralar bor. Daryo tubi qattiq. Jumladan, ikki Bulgʻinni bogʻlovchi daraning uzunligi 75 kilometrgacha choʻzilgan. Daryoning oʻrta va quyi qismlarida daryo oqimi imkon qadar sekinlashadi. Daryo bahor oylarida qorning erishi tufayli qattiq toshadi. Daryo suvi soʻnggi paytda yogʻingarchilikning kamayishidan va muzliklarning tez erishidan tufayli suvi kamayib bormoqda. Togʻning vodiysi (2500 m balandlikkacha) ignabargli oʻrmonli, oʻng tomoni koʻpi qaragʻay oʻtloqi keladi. Daryoning Moʻgʻuliston hududidagi uzunligi 250 kilometr. Daryoning barcha sharsharalarining balandligi 1900 metr yoki oʻrtacha qiyalik 0,0076. Yillik suv isteʼmoli — 1,38 km³. Daryo boʻyida qaragʻay, tol, terak, qizil qayin kabi daraxtlar oʻsadi. Soʻnggi paytlarda daraxtlarning soni kesilishi tufayli kamayib bormoqda. Daryo suvidan asosan oʻtloqlarni sugʻorishda foydalaniladi. Daryoda juda kam uchraydigan qunduz yashaydi. Qunduzni saqlab qolish uchun Moʻgʻulistonda maxsus qoʻriqxona tashkil etilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  Ulungur river EUdict :: Agʻilshinsha-Qitaysha sөzdіk
2. ↑  
„Бұлғын өзені".  Туризм ақпарат орталығы сайты. Qaraldi: 23-sentabr 2012-yil.
3. ↑  „Моңғолия өзендері".  arigsor.mn. 12-dekabr 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 23-sentabr 2012-yil.
**Luiz Carlos Nascimento Júnior** (1987-yil 3-yanvarda tugʻilgan) — **Luizão** nomi bilan tanilgan braziliyalik futbolchi. Markaziy himoyachi sifatida oʻynaydi.

Klub karyerasi
--------------

Luizsao „Kruzeyro" yoshlar jamoasidan tarbiyalangan va 2006-yil 23-aprelda „Kampeonato Brasileyro"da oʻz uyida 3:1 hisobida gʻalaba qozongan Gremioga qarshi oʻyinda professional debyut qilgan.

„Kruzeyro" safidagi ilk golini 2006-yil 30-aprelda „Figeyrense"ga qarshi oʻyinda (2:0) „Kampeonato Brasileyro"da urgan.

2007-yilning iyulida Luisão „Lokarno" klubiga oʻtdi. Transfer qilinganidan ikki hafta oʻtgach, hatto Lokarno uchun birorta ham oʻyin oʻtkazmagan Luizao Braziliyaga, Vasko da Gamaga ijaraga qaytarildi. 2012-yilda Grimsbi Taun bilan shartnoma imzolagan va ular safida 1 ta oʻyin oʻtkazib, 1 ta gol urgan.

Xalqaro karyera
---------------

Luizsao 2007-yilgi FIFA U-20 Jahon chempionatida oʻynagan. U Braziliya ishtirok etgan toʻrtta oʻyinda maydonga tushgan. Braziliya chorak finalda magʻlub boʻldi, Luizão 116-daqiqada turnirdagi yagona sariq kartochkasini oldi.

Yutuqlar
--------

**Kruzeyro**

* Kampeonato Mineiro: 2006-yil

Manbalar
--------

1. ↑  „FIFA U-20 World Cup Canada 2007 – List of Players".  FIFA (5-iyul 2007-yil). 31-dekabr 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi.
2. ↑  (portugalcha) Problemas na Zaga?

Havolalar
---------

* Luizão Soccerway saytida
**Tugunakli kovrak** (lotincha: *Ferula tuberifer*) — ziradoshlar oilasi, kovrak turkumiga kiruvchi koʻp yillik, gulli oʻsimlik turi. Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kamyob, endemik tur sifatida kiritilgan. Surxondaryo viloyati Hisor tizmasining janubi-gʻarbiy qismida tarqalgan.

Tavsifi
-------

Boʻyi 50—60 sm ga yetadigan koʻp yillik, tuganakli, monokarp oʻsimlik. Ildizi qisqa, ichi tuganak bilan tugaydi. Poyasining sirtqi qismi och yashil rangda, boʻgʻim oraliqlari pufaksimon shishgan, oʻrta qismidan bir nechta boʻlakka boʻlinib shoxlanib ketadi. Poyasining pastki qismidagi barglari ketma-ket, yuqoridagilari halqa hosil qilib joylashgan. Barglari romb shaklida, qisqa bandli. Gullari soyabonsimon toʻpgulda joylashgan. Soyabonlari turlicha shaklda, oʻrta qismida joylashgan gullari deyarli bandsiz, 7-13 nurli, diametri 8 sm, toʻpgul chetidagi gullar 2-3 tadan boʻlib birlashgan. Soyabonchalari 10-15 gulli. Gultojibarglari sariq rangda, shakli choʻziq ovalsimon. May oyida gullab mevasi iyunda pishadi. Mevasining shakli ovalsimon, oqish sariq rangda. Urug‘i va tuganaklari orqali koʻpayadi.

Tarqalishi va oʻsish sharoiti
-----------------------------

Tabiatda yakka holatda, baʼzan, toʻp-toʻp boʻlib uchraydi. Surxondaryo viloyati, Hisor tizmasining janubi-gʻarbiy tarmoqlarida, Koʻhitang togʻida tarqalgan. Togʻlarning oʻrta qismidagi toshli va tosh shagʻalli yerlarda va archazorlarda oʻsadi. Oʻsimlikning urug‘i yetilmasdan oldin chorva mollari tomonidan isteʼmol qilinishi va yem xashak sifatida oʻrib olinishi turning kamayib ketishiga sabab boʻlgan. Surxon davlat qo‘riqxonasi hududida muhofaza ostiga olingan.

Manbalar
--------

1. ↑  „Ферула клубненосная — Ferula tuberifer — Описание таксона — Плантариум". 14-may 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 1-may 2015-yil.
2. ↑  *O‘zbekiston Respublikasining Qizil kitobi I jild*, 2019.
**Pushtagli lola** (lotincha: *Tulipa carinata*) — loladoshlar oilasi, lola turkumiga mansub bir urugʻpallali, koʻp yillik oʻt oʻsimlik. Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kamyob, endemik tur sifatida kiritilgan. Birinchi marta rus botanigi Aleksey Ivanovich Vvedenskiy tomonidan tasvirlangan. Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlari, Koʻhitang, Boysun togʻlari, Hisor tizmasi va Sangardak daryosining havzalarida uchraydi.

Tavsifi
-------

Balandligi 15-50 sm boʻlgan, koʻp yillik, piyozchali oʻsimlik. Piyozboshisi tuxumsimon shaklda, diametri 1,5-4 sm, tashqi qobigʻi qora-qoʻngʻir rangli, ichki tomoni qalin tuk bilan qoplangan. Barglari 3-4 ta, bandsiz, yuqoriga yoʻnalgan, pastki qismi poyani oʻrab turadi, lansetsimon, baʼzida ellipssimon shaklda. Guli ikki jinsli, choʻziq, yakka, gultojibarglari pushti yoki qizil rangda. Gulining tubi och yoki toʻq sariq tusda. Changchi iplari qora, changdonlari qizil, baʼzan, qora rangda. Hasharotlar yordamida changlanadi. Gullari xushboʻy hidga ega. May-iyun oylarida gullab mevasi iyul-avgust oylarida pishib yetiladi. Mevasi — yashil yoki qoʻngʻir rangli koʻsak meva. Urug‘i va piyozchasidan koʻpayadi.

Tarqalishi va oʻsish sharoiti
-----------------------------

Tabiatda yakka-yakka holatda uchraydi. Qashqadaryo, Surxondaryo viloyatlari Koʻhitang, Boysun togʻlari, Hisor tizmasi, Sangardak daryosi havzalarida tarqalgan. Togʻning oʻrta qismidagi toshli va mayda zarrali tuproqlarda oʻsadi. Gullarining terib olinishi va piyozchalarini kavlanishi natijasida areali qisqarib ketgan. 1996—yildan buyon Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Botanika bogʻida ekib oʻstirilmoqda.

Manbalar
--------

1. ↑  „Тюльпан килеватый - Tulipa carinata - Описание таксона - Плантариум". 12-may 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 28-aprel 2015-yil.
2. ↑  „Виды тюлпанов".
3. ↑  *O‘zbekiston Respublikasining Qizil kitobi I jild*, 2019.
Kimyoda **juftlashtirilmagan elektron** elektron juftligining bir qismi sifatida emas, balki atomning orbitalini alohida egallagan elektrondir. Atomning har bir atom orbitali (uchta n, l va m kvant soni bilan ko'rsatilgan) qarama-qarshi spinli ikkita elektronni ( elektron juftligini ) o'z ichiga olish qobiliyatiga ega. Elektron juftlarining hosil bo'lishi ko'pincha kimyoviy bog'lanish yoki yolg'iz juftlik shaklida energiya jihatidan qulay bo'lganligi sababli, juftlashtirilmagan elektronlar kimyoda nisbatan kam uchraydi, chunki juftlashtirilmagan elektronni tashuvchi mavjudot odatda ancha reaktivdir. Organik kimyoda ular odatda radikal deb ataladigan ob'ektga reaktsiya paytida qisqa vaqt ichida paydo bo'ladi; ammo ular reaktsiya yo'llarini tushuntirishda muhim rol o'ynaydi.

Radikallar s- va p-bloklar kimyosida kam uchraydi, chunki juftlashtirilmagan elektron valentlik p orbital yoki sp, sp 2 yoki sp 3 gibrid orbitalni egallaydi. Ushbu orbitallar kuchli yo'nalishga ega va shuning uchun radikallarning dimerizatsiyasini qo'llab, kuchli kovalent aloqalarni hosil qilish uchun bir-biriga yopishadi. Agar dimerizatsiya zaif bog'lanishga olib keladigan bo'lsa yoki juftlashtirilmagan elektronlar delokalizatsiya orqali barqarorlashtirilsa, radikallar barqaror bo'lishi mumkin. Bundan farqli o'laroq, d- va f-bloklar kimyosida radikallar juda keng tarqalgan. Bog'lanmagan elektronlar joylashgan kamroq yo'naltirilgan, ko'proq tarqalgan d va f orbitallari kam samarali bir-biriga yopishadi, zaifroq aloqalarni hosil qiladi va shuning uchun dimerizatsiya odatda rad etiladi. Ushbu d va f orbitallari nisbatan kichikroq radial kengayishga ega bo'lib, dimerlarni hosil qilish uchun bir-birining ustiga yopishishni yoqtirmaydi.

Bog'lanmagan elektronlarga ega nisbatan barqarorroq ob'ektlar mavjud, masalan, azot oksidi molekulasida bitta mavjud. Xund qoidasiga ko'ra, juftlashtirilmagan elektronlarning spinlari parallel ravishda hizalanadi va bu molekulalarga paramagnit xususiyatlarni beradi.

Bog'lanmagan elektronlarning eng barqaror namunalari lantanidlar va aktinidlarning atomlari va ionlarida uchraydi. Ushbu ob'ektlarning to'liq bo'lmagan f-qobig'i ular joylashgan muhit bilan unchalik kuchli ta'sir o'tkazmaydi va bu ularning juftlashishiga to'sqinlik qiladi. Eng ko'p juftlashtirilmagan elektronga ega bo'lgan ionlar Gd 3+ va Cm 3+ bo'lib, ettita juftlashmagan elektronlar mavjud.

Juftlanmagan elektron magnit dipol momentiga ega, elektron juftida esa dipol momenti yo'q, chunki ikkita elektron qarama-qarshi spinga ega, shuning uchun ularning magnit dipol maydonlari qarama-qarshi yo'nalishda bo'ladi va bekor qilinadi. Shunday qilib, eşleştirilmemiş elektronlari bo'lgan atom magnit dipol vazifasini bajaradi va magnit maydon bilan o'zaro ta'sir qiladi. Faqat juftlashtirilmagan elektronli elementlar paramagnetizm, ferromagnetizm va antiferromagnetizmni namoyon qiladi.

Ma'lumotnomalar
---------------

1. ↑  N. C. Norman*. Periodicity and the s- and p-Block Elements*. Oxford University Press, 1997 — 43 bet. ISBN 0-19-855961-5.
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Surxon (maʼnolari).

**Surxon davlat qoʻriqxonasi** — Surxondaryo viloyati, Sherobod tumanining shimoliy gʻarbiy qismida joylashgan 2 mustaqil maydondan — Koʻhitang togʻining sharqiy yon bagʻri va Paygʻambaroroddan iborat qoʻriqxona. Paygʻambarorol uchastkasi vodiytoʻqay ekosistemalari va buxoro bugʻusini muhofaza kilish maqsadida 1971-yilda tashkil etilgan. Koʻxitang davlat buyurtma qoʻriqxonasi 1986-yilda Paygʻambarorol qoʻriqxonasi bilan birlashtirilib, Surxon davlat qoʻriqxonasi q. ga aylantirildi
. Vazifasi qoʻriqxona hududidagi oʻsimlik va hayvonot olamini muhofaza qilish, oʻrganish, ilmiy tadqiqot ishlari olib borishdan iborat. Surxon davlat qoʻriqxonasiq.ning togʻoʻrmon ekosistemasiga kiruvchi Koʻhitang (dengiz sathidan 850-3157 m yuqori) qismi (24583 ga) gidrologik tarmoqqa, kattakichik soylarga boy, Laylakon, Qizilolmasoy kabi yirik daryolari ham bor. Qoʻriqxona hududida Zarautsoy rasmlari saqlangan dara mashhur. Koʻhitangda turkiston va zarafshon archalari (8033 ga), turkiston zarangi (104 ga), turongʻil (512 ga), buxoro bodomi (891 ga), jiyda (183 ga), shirin bodom, oʻrik, yongʻoq, xandon pista, saksovul, butalar va boshqa oʻsadi. Oʻsimliklarning 810 turi mavjud, ularning 29 turi Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan. Togʻ va togʻ yon bagʻirlarida turkiston silovsini, morxoʻr, osiyo mufloni, boʻri, tulki, quyon, boʻrsiq, har xil zaharli ilonlar va qushlarning 130 ga yaqin turi uchraydi.

Qoʻriqxonaning Paygʻambarorol uchastkasi (Amudaryodagi kichik orol — uz. 8, eni 5 km; 3044 ga) oʻrmonzor va toʻqayzordan iborat (1986-yil gacha etalon toʻqayzorlarning oʻsimlik va xayvonot dunyosini tabiiy holida saqlash maqsadida tashkil etilgan mustaqil qoʻriqxona boʻlgan). 970 gektarini oʻrmonzor, qolgan qismini jiyda, terakjiyda, yulrun va terak aralash toʻqayzorlar tashkil etadi. Shuningdek, orolda chuchukmiya, yulgʻun va galofit oʻsimliklar oʻsadi. Toʻqayzorlarda buxoro xonguli, yovvoyi toʻngʻiz, qamish mushugi, qushlardan qirgʻovul, burgut, tasqara, qirgʻiy; hind jayrasi, sudraluvchilardan choʻl agamasi, toshbaqalar, kaltakesaoar, ilonlar va boshqa koʻp uchraydi. 12—13-asrlarda orol muqaddas ziyoratgoh boʻlgan. Rivoyatlarga koʻra, orolda musulmon arboblaridan biri dafn etilgan va uning qabri ustida Zulkifl masjidi boʻlgan. Shu bois, musulmonlar bu orolni muqaddas joy, yaʼni „Paygʻambarorol" deb atashgan.

Abdushukur Xonazarov.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 



  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |

1. ↑  OʻzME
**Yortitepa**  — Oʻzbekistondagi madaniy meʼros obyekti. Arxeologiya yodgorligi. Obyekt davri: III—V asrlar. Jizzax viloyatining Zomin tumanida joylashgan. Obyekt manzili: "Oqbuloq" QFY, Zomin xoʻjaligi. Koʻchmas mulkka boʻlgan huquq: Davlat mulki. Jizzax viloyati madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan — davlat muhofazasiga olingan.

Manbalar
--------

1. ↑  „Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatini tasdiqlash toʻgʻrisida Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 4-oktabrdagi 846-sonli qarori". *Lex.uz*. Qaraldi: 21-iyul 2022-yil.
2. ↑  „Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatini tasdiqlash toʻgʻrisida Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 4-oktabrdagi 846-sonli qarori". *Backend.madaniymeros.uz*. Qaraldi: 21-iyul 2022-yil.
**West Baden Springs mehmonxonasi** (inglizcha: *West Baden Springs Hotel*)- West Baden Springs (Indiana, AQSh) ― shahridagi tarixiy yodgorlik. U oʻzining keng gumbazli atriumi bilan mashhur.

West Baden Springs shahri 20-asr boshlarida AQShda taniqli kurort edi. Mehmonxona hozir French Lick Resort kazino majmuasining bir qismi hisoblanadi. 1955-yilda Sharlottadagi (Shimoliy Karolina, AQSh) kolizey (*Bojangles' Coliseum*) tugaguniga qadar, bino 1902-1913-yillarda AQShdagi va dunyodagi eng katta gumbazga ega edi. Mehmonxona 1974-yilda Milliy tarixiy joylar reestriga kiritilgan, 1987-yilda Milliy tarixiy yodgorlikka aylangan va Qoʻshma Shtatlardagi qurilish injeneriyasining diqqatga sazovor joyi hisoblanadi.

Maʼlumotlar
-----------

* Arxitektorlar — Xarrison Olbrayt , Oliver Vestkott.
* Mehmonxona maydoni 40 gektarni tashkil qiladi.
* Mehmonxona asoschisi mahalliy tadbirkor Li Sinklerdir.
* Mehmonxona 1852-yildan beri tashrif buyuruvchilar uchun ochiq.
* Gumbazning oʻlchami 61 m. Gumbaz oltita poʻlatdan yasalgan koʻprik fermasi bilan mustahkamlangan.
* Gumbaz qurilishi 1902-yil 15-sentabrda yakunlandi

Qayta qurish
------------

2006-yil bahorida HLFI West Baden allaqachon investitsiya qilingan 35 million dollarni qadrlash uchun West Baden Springs mehmonxonasi bilan tayyorgarlik guruhi shartnomasini imzoladi. Ushbu obyektni qayta tiklash 2006-yilning yozida qayta boshlandi.

Lick Springs French Hotel va Lick Resort Casino bir vaqtning oʻzida 2006-yil 3-noyabrda ochilgan.

West Baden Springs mehmonxonasi yopilganidan 75 yil oʻtgach, 2007-yil may oyida mehmonxona sifatida qayta ochildi. Oʻzgartirilgan mehmonxonada 243 ta xona (jumladan, lyuks xonalari) mavjud boʻlib, bu taʼmirlashdan oldingi umumiy miqdorning yarmidan kamini tashkil qiladi. Mehmonxonaning yopiq suzish havzasi rahbariyat nazorati ostida tarixiy fotosuratlar yordamida qayta taʼmirlandi. West Baden Springs mehmonxonasini toʻliq taʼmirlashning umumiy qiymati qariyb 100 million AQSh dollarini tashkil etdi.

Fotogalereya
------------

Mehmonxona galereyasi|  |  |
| Ichkaridan gumbaz | 1906-yilgi reklama afishasi |

Havolalar
---------

* Mehmonxonaning rasmiy sayti
* Linton-Stokton oʻrta maktabining West Baden Springs loyihasi
* Frenchlick.com: WBSH Wayback Machine saytida arxivlandi (2009-01-23).
* Cookgroup.com: Affiliates-CFC
* Indiana tarixiy diqqatga sazovor joylar jamgʻarmasi: WBSH Wayback Machine saytida arxivlandi (2021-02-10).
* Jadecat.com: WBSH
* Milliy tarixiy yodgorliklar roʻyxati
* HABS fotosuratlari va maʼlumotlari

Manbalar
--------

1. 1 2 3  Peredacha telekanala National geographic channel *Chudesa Injenerii* (2 sezon, 5 seriya): *Kupol*
2. ↑  „West Baden Springs Hotel". 18-iyul 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-fevral 2011-yil.
3. ↑  „History Of French Lick Resort | French Lick". 30-avgust 2010-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-fevral 2011-yil.
**Egiztepa (Qoʻrgʻon)**  — Oʻzbekistondagi madaniy meʼros obyekti hisoblanadi. Ushbu arxeologiya yodgorligi qoʻrgʻon koʻrinishida. Madaniy meros obyekti davri: V—VIII asrlarga toʻgʻri keladi.Jizzax viloyatining Zomin tumanida joylashgan. Qoʻrgʻon manzili: „Navoiy" MFY, Jartepa gʻarbida joylashgan. Koʻchmas mulkka boʻlgan huquq: Davlat mulki hisoblanadi. Jizzax viloyati madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida,Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan.

Manbalar
--------

1. ↑  „Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatini tasdiqlash toʻgʻrisida Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 4-oktabrdagi 846-sonli qarori". *Lex.uz*. Qaraldi: 21-iyul 2022-yil.
2. ↑  „Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatini tasdiqlash toʻgʻrisida Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 4-oktabrdagi 846-sonli qarori". *Backend.madaniymeros.uz*. Qaraldi: 21-iyul 2022-yil.
**Qilichbektepa** — Oʻzbekistondagi madaniy meros obyekti. Arxeologiya yodgorligi. Obyekt davri: I—VI asrlar. Qashqadaryo viloyatining Qarshi shaharda joylashgan. Obyekt manzili: "Qilichbek Qoʻrgʻoncha" MFY. Koʻchmas mulkka boʻlgan huquq: Davlat mulki. Qashqadaryo viloyati madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan — davlat muhofazasiga olingan.

Manbalar
--------

1. ↑  „Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatini tasdiqlash toʻgʻrisida Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 4-oktabrdagi 846-sonli qarori". *Lex.uz*.
2. ↑  „Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatini tasdiqlash toʻgʻrisida Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 4-oktabrdagi 846-sonli qarori". *Backend.madaniymeros.uz*.

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Koordinatalari: 32°39′26″N 51°40′44″E﻿ / ﻿32.65722°N 51.67889°E﻿ / 32.65722; 51.67889GO

**Shayx Lotfolloh masjidi** (forscha: مسجد شیخ لطف الله *‎ Masjede Šeykh Lotfollohh*) — Isfahon shahridagi eng katta masjid.Erondagi va dunyodagi eng katta masjidlardan biri. Isfahon shahridagi Naqshi Jahon maydonining sharqida (Imom maydoni deb ham ataladi) joylashgan. Shayx Lotfolloh masjidi forslarning Isfahon maktabi meʼmorchiligining yorqin namunalaridan biri. Erondagi, YuNESKOning Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan Naqshi Jahon maydonining bir qismi va uning hududida joylashgan meʼmoriy yodgorliklardan biri.

Tarixi
------

Masjid qurilishining tashabbuskori Safaviylar hukmdori Abbosshoh boʻlib, u 1598-yilda oʻz imperiyasining poytaxtini Qazvindan Isfahonga koʻchiradi va masjidni qurishga buyruq beradi. Masjid qurilishi 1603-yilda boshlanib, 1619-yilda qurib bitkazilgan. Bu Abbosshoh tashabbusi bilan Isfahondagi birinchi yirik qurilish loyihasi edi. Keyinchalik, ushbu masjid yonida, Naqshi Jahon maydonida, Isfahonning boshqa meʼmoriy durdonalari, xususan, Oliqopu saroyi va Imom masjidi (tarixiy nomlari Jome Abbos masjidi va Shoh masjidi) qurilgan. Shayx Lotfolloh masjidi va yuqorida tilga olingan binolar meʼmorlari Bahoudin Al-Amili va Muhammad Rizo Isfahoniylar edi.

Uning nomi dastabki paytlarida masjidning imom-xatibi boʻlgan **Shayx Lotfolloh nomi bilan atalgan.** Shayx Lotfolloh masjidi oʻzining ulugʻvorligi, rang-barang va naqshli bezaklari koʻpligi bilan ajralib turadi. U hozirgi kunda Eronda va dunyodagi eng goʻzal va mahobatli masjidlardan biri sanaladi. Masjid boshqalardan minoralarining yoʻqligi bilan ham ajralib turadi]].

Galereya
--------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Manbalar
--------

1. ↑  Ferrier, R. W.; A Journey to Persia, Jean Chardinʼs Portrait of a Seventeenth-century Empire; p. 53, p.143
2. ↑  M. Ferrante: 'La Mosquée de Šaiḥ Luṭfullah à Ispahan: Relevé planimétriqueʼ, Travaux de restauration de monuments historiques en Iran, ed. G. Zander (Rim, 1968), bet. 421–40
3. ↑  Brend, Barbara*. Islamic Art*. Harvard University Press, 1991 — 153 bet. ISBN 0-674-46866-X.
4. ↑  Savory, Roger*. Introduction to Islamic Civilisation*, 10, Cambridge University Press, 1976 — 94 bet. ISBN 0-521-09948-X.
**Leonid Arhipovich Morozov** (1947-yil 27-noyabrda tugʻilgan) — sovet futbolchisi va himoyachi pozitsiyasida oʻynagan.

Biografiya
----------

Leonid katta futboldagi faoliyatini Uralning „Uralmash" jamoasi tarkibida 1964-yilda boshlagan. Yoshlik davrida tengqurlari ichida iqtidorli futbolchilardan biri edi. 1966-yilda SSSR yoshlar terma jamoasi tarkibida UEFA yoshlar chempionatida qatnashgan. Musoboqa yakunida SSSR U-19 terma jamoasi chempion boʻldi. Leonid turnir davomida jamoa sardori vazifasini bajardi. 1965-yil Moskvaning „SSKA" jamoasi tarkibiga oʻtdi. Dastlabki mavsumidayoq yosh boʻlishiga qarmay 8 ta oʻyinda qatnashdi. 1965-yil mavsum yakunlariga koʻra „Mavsumning eng yaxshi debyutanti" mukofoti sovrindori boʻldi va shuningdek SSKA jamoasi bilan birgalikda SSSR chempionati bronza medallarini qoʻlga kiritdi.. Keyinchalik SSKA jamoasida asosan oʻrinbosarlar jamoasida harakat qildi. 1969-yilgi mavsumda Xarkovning „Metalist" jamoasi tarkibiga oʻtdi. Xarkovliklar tarkibida bir mavsum harkat qilib Vinnitsaning „Lokomotiv" jamoasi bilan shartnoma imzoladi. Ikki mavsumdan soʻng 1972-yil Oʻzbekiston SSR jamoasi, Toshkentning „Paxtakor" jamoasi tarkibiga oʻtdi. Toshkentliklar tarkibida SSSR Birinchi Ligasida 16 ta oʻyinda ishtirok etdi. 1973-yilgi mavsumda Andijonning „Andijanets" jamoasi safiga oʻtdi va bir mavsum davomida SSSR Ikkinchi ligasida toʻp surdi. Mavsum yakunida „Andjon" jamoasi futbolchilik faoliyatini yakunladi.

Yutqlari
--------

* SSSR chempionati bronza medali sovrindori: 1965
* UEFA yoshlar turniri gʻolibi: 1966
* Mavsumning eng yaxshi debyutanti: 1965

Manbalar
--------

1. ↑  „Леонид Архипович". 23-iyun 2023-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 23-iyun 2023-yil.
2. ↑  „Morozov Leonid - футболист, защитник". 23-iyun 2023-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 23-iyun 2023-yil.
3. ↑  „Морозов Леонид Архипович - FK Andijon". 23-iyun 2023-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 23-iyun 2023-yil.

Havolalar
---------

* Mavsumning eng yaxshi debyutantlari (rus. )
* Sport-Strana.ru saytidagi profil (rus. )
* Footballfacts.ru *FootballFacts.ru* saytida
* TsSKAning barcha oʻyinlari. Morozov Leonid (rus. )
**Vladislav Stepanovich Kazakov**,(ruscha: *Vladislav Stepanovich Kazakov*, 1941-yil, Turkmaniston SSR) – turkmanistonlik va rossiyalik sobiq futbolchi, yarim himoyachi, futbol murabbiyi. U Rossiya fuqaroligiga ham ega.

Klub faoliyati
--------------

1959-yilda u futbolchilik faoliyatini Ashxobodning Kolhozchi klubida boshlagan, u oʻsha paytda „Köpetdag Stroitel" deb nomlangan. 1965-yilda Zahmet Charjou klubi futbolchisi boʻlib, yarim yildan soʻng Toshkentning „Paxtakor" klubiga taklif qilindi. 1967-yilda u Ashxobodning „Stroitel" jamoasiga qaytib keldi va u erda futbolchilik faoliyatini yakunladi.

Murabbiylik faoliyati
---------------------

Futbolchilik faoliyatini yakunlagach, murabbiy sifatida ish boshladi. 1988-yilda u oʻzining dastlabki faoliyatini boshlagan jamoasi Köpetdag Ashxobodni boshqargan. Keyinchalik esa murabbiylar shtabida klubning yordamchi murabbiyi boʻlib ishladi.

Manbalar
--------

1. ↑  futbol v Turkmenistane

Havolalar
---------

* Profil FootballFacts.ru saytida
**Daler Nazarov** (tojikcha: *Далер Назаров*) (1959-yil 8-sentyabrda tugʻilgan) — kelib chiqishi pomiriy boʻlgan tojikistonlik qoʻshiqchi, bastakor va aktyor.

Umr bayoni
----------

Daler Nazarov Tojikiston Respublikasida tugʻilgan. 1970-yillar oxirida u asosan rok janriga eʼtibor qaratgan „Daler Nazarov guruhi" ni tuzdi va oʻsha guruhni mashhur qildi. Uning koʻp sonli muxlislari nazarida Daler Nazarov guruhi Angliyaning „Beatles" guruhi sifatida taqqoslangan. Uning „Agar on turki sherozi", „Zebo ba Zebo", „Chashmi kabudi dudi", „Chak-chaki boʻron", „Dunyoi savdo bigzarad", „Hargiz az yod", „Nigori nozanin", „Telefoni sulh"kabi qoʻshiqlari 1980-yillarda Tojikiston, Oʻzbekiston va Qozogʻistonda mashhur boʻlgan.

2008-yilda Tojikistonning „Avesta" gazetasi Daler Nazarovni mamlakatdagi ʻʻeng boy va nufuzli yuz kishilarʻʻ roʻyxatiga kiritdi.

1988-yilda Muboraksho Mirzoshoyev uning guruhiga qoʻshildi va ikkalasi bir necha yil mobaynida „Daler Nazarov" guruhida faoliyat olib borishdi. Uning guruhida oʻz davrining eng mashhur musiqachilari Muboraksho Mirzoshoyev, Iqbolsho Zavqibekov, Yodidyo Ilyaev, Anvarhso G‘ulomhaydarov, Firuz Xalilov, Daler Xalilov, Rustam Rahimov, Zarif Po‘latovlar faoliyat yuritishgan. U umrining koʻp qismini Tojikiston poytaxti Dushanbeda oʻtkazgan, biroq 1990-yillar boshida boshlanib, 1997-yillar oxiridaga qadar davom etgan fuqarolar urushi tufayli mamlakatni tark etishga majbur boʻlgan. Keyingi bir necha yil davomida u Qozogʻistonning Olmaota shahrida yashagan, keyinchalik Dushanbega qaytgan. Uning asarlari orasida badiiy filmlar uchun saundtreklar mavjud. Nazarov pomiriy millatiga mansub boʻlib, uning koʻpgina qoʻshiqlari shugʻnon tilida.

Filmografiya
------------

* Yunosti pervoy utro, bastakor, (1979)
* Kumir, bastakor va aktyor, (1988)
* Tonnel, bastakor, (1993)
* Luna Papa, bastakor, (1999), *Moon Father*
* Rozhdenstvenskaya mysteriya, bastakor, (2000), *The Christmas Miracle*
* England, bastakor, (2000)
* Statue of Love, bastakor, (2003)
* The Suit,bastakor, (2003), (The Suit, aka Shik – il vestito, Italy, aka Costume, Le, France)
* Meistersinger: The sound of Russia, bastakor, (2003), (Big Bones – Big Business, aka Chasse à l'os en Sibérie, France)
* Angel na dorogakh, bastakor, (2003), *Angel on the Road*
* Die Sibirische Knochenjagd, bastakor, (2004)
* Sex & Philosophy, bastakor va aktyor, (2005)
* Shaere zobale-ha, bastakor, (2005), *Saviyasizlarning shoiri*
* Bobo, bastakor, (2008)
* Opium War, bastakor, (2008)
* The Man Who Came with the Snow, bastakor, (2009)
* Mirror Without Reflection, bastakor, (2014)
* The Teacher, bastakor, (2014)
* Bunker, bastakor, (2019)

Manbalar
--------

1. ↑  „Таджикистан: Рейтинг ста самых богатых и влиятельных людей страны".
2. ↑   Official cite
**Valitov Rail Bakirovich** (1940-yil 18-yanvar, Buxoro — 2023-yil 18-mart) — sovet va rus kimyogar-texnologi, Belarus Respublikasi Fanlar akademiyasining muxbir aʼzosi (1991), texnika fanlari doktori (1973), professor (1976), BASSRda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1984), BASSRda xizmat koʻrsatgan ixtirochi (1981).

Tarjimai holi
-------------

1940-yil 18-yanvarda Oʻzbekiston SSRning Buxoro shahrida tugʻilgan.

1963-yilda Ufa neft institutini tamomlagan.

Ish joyi: Sterlitamak sintetik kauchuk zavodi (1963—1968), Sterlitamak kimyo zavodi (1968—1973); Ufa neft instituti organik kimyo kafedrasi mudiri (1973—1981); direktorning ilmiy ishlar bo‘yicha o‘rinbosari (1981—1992), direktor (1992—2005), 2005-yildan Butunittifoq gerbitsidlar va o‘simliklar o‘sishini tartibga soluvchi vositalar ilmiy tadqiqot texnologik va loyihalash instituti bosh ilmiy xodimi (1993-yildan) Belarus Respublikasi Fanlar akademiyasining „Gerbitsidlar va oʻsimliklar oʻsishini regulyatorlari ilmiy-tadqiqot texnologik instituti" davlat muassasasi.

1973-yilda „SSSR hududida vodorod sulfidli gazlar va moylarning tarqalish qonuniyatlari, hosil boʻlish shartlari va prognozi" mavzusida doktorlik dissertatsiyasini himoya qilgan.

Valitov ishining ilmiy yoʻnalishlari: uglevodorodlar, neft fraksiyalarining termokatalitik oʻzgarishlari; olefinli uglevodorodlar va yengil neft mahsulotlarini olish texnologiyasini yaratish; biologik faol moddalarni sintez qilish va xalq xo‘jaligida qo‘llash; neft-kimyo sintezida „interfasial kataliz"; ultratovushning neft-kimyoda ishtiroki. 2,4-dixlorfenoksiasetik kislotaning monoetanolamin tuzini olish usulini ishlab chiqqan, bu esa yuqori mahsuldorlik bilan yuqori sifatli mahsulot olish imkonini beradi. 4-xlorfenoksisirka va 2,4-dixlorfenoksiasetik kislotalar — gerbitsidlar, oʻsimliklarning oʻsish regulyatorlarini olish usuli yaratildi.

Valitov shogirdlari orasida 4 nafar fan doktori va 40 dan ortiq fan nomzodlari bor.

Ish faoliyati
-------------

Valitov Rail Bakirovich 500 ga yaqin ilmiy ishlar, shu jumladan 260 ta mualliflik guvohnomalari va patentlar muallifi.

Aromatik halogen hosilalarini ishlab chiqarish. Ufa, 1981.

Oʻsimliklar oʻsishi regulyatorlari. Ufa: Reaktiv, 2000 (hammuallif).

Geterofaza jarayonlarida gidroakustik qurilmalardan foydalanish. Moskva: Kimyo, 2004 (hammuallif).

Mukofot va unvonlari
--------------------

BASSRda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1984),

BASSRda xizmat koʻrsatgan ixtirochi (1981).

„Shon-sharaf belgisi" ordeni bilan mukofotlangan (1985).

Manbalar
--------

1. ↑  *bashenc.online.* „ВАЛИТОВ Раиль Бакирович" (ru). Qaraldi: 2-iyul 2023-yil.
2. ↑  „Академия Наук Республики Башкортостан - Валитов Раиль Бакирович". *www.anrb.ru*. Qaraldi: 23-mart 2023-yil.

Havolalar
---------

http://encyclopedia-ural.rf/index.php/Valitov\_Rail\_Bakirovich[*sayt ishlamaydi*]
Tserkov
**Axtamar** – Oʻrta asr arman meʼmoriy yodgorliklarining noyob namunalari saqlangan Van koʻlidagi orol (hozirgi Turkiya hududida), Arsrunidiylar (arman) podshoxlari qarorgohi (10 – 11-asrlar). Avliyo xoch cherkovi (915 – 921, meʼmori Manuel; tarhi xochsimon, gumbazli, naqshlar va tosh oʻymakorligiga boy, boʻrtma naqshlarda dunyoviy va diniy syujetlar, hayvon va oʻsimliklar tasviri aks ettirilgan), port xarobalari (10-asr) va boshqa saqlangan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil

Havolalar
---------

* Церковь Сурб Хач на острове Ахтамар (оз. Ван)
* Легенда об острове Ахтамар на сайте Ararat-online.Ru

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Al Safliya oroli** (arabcha: ) — Qatar poytaxti Doha qirgʻoqlarida joylashgan orol.
Orol Ras Abu Aboudan 3 mil shimolda joylashgan. Mahalliy aholi orasida mashhur sayyohlik maskani boʻlib, Dohadan qayiqda sayohat taxminan 30-40 daqiqa davom etadi.

Tavsif
------

Al Safliya oroli sharqdan gʻarbga taxminan 2 milya uzunlikda, juda tor va Doha portining shimoliy tomoni bilan egilgan; past, qumli va oʻt toʻplamlari mavjud. Shimoliy rif oroldan 1 ½ milya janubi-sharqda joylashgan; u asosan qumdan iborat boʻlib, kirish joyidan tashqarida shimoli-sharqqa va shimolga bir necha milya yoʻnaltiriladi.

Saqlash
-------

2015-yilda Munitsipalitet va atrof-muhit vazirligi Al Safliya orolini tozalash kampaniyasini boshlagan, bu kompaniya orolga tashrif buyuruvchilar tomonidan qoldirilgan chiqindilar va plastik qutilarni olib tashlashni oʻz ichiga olgan. Shuningdek, ular 35 ta pergolani oʻrnatganlar.

Yana qarang
-----------

* Qatar orollari roʻyxati

Manbalar
--------

1. 1 2  *U.S. Hydrographical Office.* „Persian Gulf Pilot: Comprising the Persian Gulf, the Gulf of Omán and the Makrán Coast".  U.S. Government Printing Office (1920). Qaraldi: 31-dekabr 2015-yil.
2. ↑  „Looking for an adventure? Visit Al Safliya Island!".  Doha Life (16-sentabr 2016-yil). 27-sentabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-yanvar 2019-yil.
3. ↑  „وزارة البلدية والبيئة". *www.mme.gov.qa*. 1-aprel 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 1-aprel 2019-yil.
Rodan oldin AQShda abort qonunlari
\* Qizil: noqonuniy
\* Binafsha: Zo'rlash natijasida paydo bo'lgan homiladorlikni abort qilish qonuniy
\* Ko'k: Ayolning sog'lig'iga zararli bo'lsa qonuniy
\* Sariq: Ayolning sog'lig'iga zararli bo'lsa, zo'ravonlik, insest va shunga o'xshash boshqa zararli hollarda qonuniy
\* Yashil: Talabga ko'ra qonuniy
**Qo'shma Shtatlarda abortning qonuniyligi** alohida shtat qonunlariga qarab belgilanadi. 1973-yilda *Roe v. Wade* abort to'g'risidagi birinchi ishni Oliy sudga olib bordi, bu uni federal darajada qonuniylashtirdi. 1992-yilda *Roe* *Planned Parenthood v. Casey* tomonidan qisman bekor qilindi, unda ta'kidlaganidek, shtatlar "yashovsiz homilani abort qilmoqchi bo'lgan ayolning yo'liga jiddiy to'siq qo'yish maqsadida yoki ta'siri uchun" ortiqcha yuk bo'lgan qonuniy cheklovlar qo'yishi mumkin emas. 2022-yilda *Roe* ham, *Casey* ham bekor qilindi va abortlar yana shtat qonunlariga asoslangan holda tartibga solinishi belgilandi. Ayrim shtatlar abortdan foydalanishni tartibga solishi va cheklashi mumkin, ularning ba'zilari allaqachon *Roe* bekor qilingan birinchi va ikkinchi trimestrlarda abortni noqonuniy qilgan "trigger laws" qonunlaridan foydalanishni boshladi.

Sakkizta shtat — Alabama, Arizona, Arkanzas, Michigan, Missisipi, Oklaxoma, G'arbiy Virjiniya va Viskonsin — qonunlarida hali ham *Roe* qarorigacha amalda bo'lgan abortini taqiqlovchi normalar mavjud bo'lib, ular ham o'z o'rnida kuchga mumkin.

Butun mamlakat bo'ylab joriy huquqiy holat
------------------------------------------

AQSh Konstitutsiyasining amaldagi sud talqiniga ko'ra, shtatlar abortni taqiqlash yoki tartibga solish bo'yicha keng ixtiyoriy huquqlarga ega. *Dobbs v. Jackson* ishida (2022), Amerika Qo'shma Shtatlari Oliy sudi abortni himoya qilish haqidagi muhim qarori —Roe v. Wade (1973) va undan keyingi qarorlarni, ya'ni abort homiladorlikning katta qismi uchun qonuniy bo'lishi kerak, ammo shtatlar tomonidan turli darajada cheklanishi mumkin deb hisoblovchi qarorlarni bekor qildi. Shtatlar kechiktirilgan abortlarni cheklash, voyaga etmaganlar uchun ota-onalarni ogohlantirishni talab qilish va abort qilish xavfi to'g'risidagi ma'lumotni protseduradan oldin bemorlarga oshkor qilishni talab qiluvchi qonunlarni qabul qildi. Ayni paytda 22 shtatdagi qonun chiqaruvchi organlar AQSHda abort to'g'risidagi qonunlarni taqiqlash yoki cheklash uchun harakat qilishlarini bildirishmoqda.

Yana qarang
-----------

Dobbs v. Jackson Women's Health Organization

Manbalar
--------

1. ↑  *Breuninger.* „Supreme Court overturns Roe v. Wade, ending 50 years of federal abortion rights" (en). *CNBC* (24-iyun 2022-yil). Qaraldi: 24-iyun 2022-yil.
2. ↑  What if Roe Fell?, Center for Reproductive Rights (February 21, 2019).
3. 1 2  Abortion Policy in the Absence of Roe Wayback Machine saytida arxivlandi (2022-05-06). Guttmacher Institute (May 1, 2019).
4. ↑  Abortion would automatically be illegal in these states if Roe v. Wade is overturned, CBS News (April 22, 2018).


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Rukn (maʼnolari).

**Rukn** — islomda eng muhim sanalgan 5 ta vazifa. Unga kalimai shahodat, namoz, zakot, roʻza va haj ibodatlari kiradi. R. talablarini bajarish islomda har bir musulmon uchun farz hisoblanadi. Lekin baʼzi istisno holatlarda bu majburiyat zimmadan soqit boʻladi. Mas, boyligi shariat belgilagan maʼlum miqdor (nisob)ga yetmagan kishi zakot bermaydi yoki imkoni boʻlmagan musulmon uchun haj ibodatini amalga oshirish shart hisoblanmaydi.

Bazi musilmon ulamolari dinning ruknlarini boshqacha usulda tavsiflaydi. Yani, Islom ruknlari: imon, islom va ehson.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
2. Jabroyil hadisi Muslim 8, Termizi 2738, Nesei 4960 Jabroyill idi; Abu Davud 4695, Buxoriy, Tafsir 6/144, Muslim 8, Nesei 4993, Ibn Moja 63, Cibril’in imanı tarifi. Nesei 4957, Buxoriy 1/202  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Maʼlumki, Samarqand Rossiya istilosi davrida Buxoro amirligi tarkibida boʻlgan. Rossiyaning Samarqandga yurishlari Turkiston general-gubernatori **Konstantin Petrovich Kaufman** boshchiligida amalga oshiriladi. 4 mingdan ziyod qoʻshindan iborat harbiy otryad 1868-yil aprelda Samarqandni bosib olishga kirishadi. Bu paytda Buxoro amirligi qoʻshinlari Choʻponota tepaligida joylashgan edi. Rossiya imperiyasi qoʻshinlari kuchli qarshilikka qaramay Amir Muzaffar qoʻshinining ilgʻor qismini tor-mor keltirishga muvaffaq boʻladi. 2-jang Zirabuloq tepaligida boʻlib oʻtadi. Bunda ham imperiya qoʻshinlari gʻalaba qozonib, Samarqandga jangsiz kirib boradi. Podsho hukumati tomonidan yangi bosib olingan hududlarda Samarqand va Kattaqoʻrgʻon boʻlimlaridan tashkil topgan Zarafshon okrugi tuziladi.

qadimgi samarqand

Qoʻzgʻolon
----------

Zirabuloqda jangi davom etib turgan bir paytda xalq Samarqandda chorizmga qarshi qoʻzgʻolon boshlaydi va Samarqand chorizmga qarshi kurashuvchilar oʻchogʻiga aylanadi. 8-iyun kuni Kaufman boshchiligidagi qoʻshin shaharga bostirib kirib, qoʻzgʻolonni shavqatsizlarcha bostiradilar va bozrolar, hunarmand rastalariga oʻtga qoʻyadilar. Qoʻzgʻolon ishtirokchilaridan 19 kishini oʻlimga, 19 kishini Sibirga surgun etishga hukm qilinadi. Istilochilardan 275 nafari oʻldiriladi va Kaufman buni juda katta yoʻqotish deb baholaydi.

Shartnoma
---------

Harbiy hujumlar boshlanishidan avval Kaufman Amir Muzaffarga Buxoro amirligi chegaralari Rossiya mulkiga oʻtkazilishi toʻgʻrisidagi loyihani tasdiqlashni taklif etadi. Biroq loyiha Amir Muzaffar tomonidan rad etiladi. 1868-yil 23-iyunda Samarqandda Amir Muzaffar va Kaufman oʻrtasida sulh shartnomasi imzolanadi. Unga koʻra Samarqand, Kattaqoʻrgʻon Zarafshon daryosining bir qismi xonlikdan ajratib olinb, Rossiya Imperiyasi tarkibiga kiritiladi. Tovon tariqasida amir 500 ming qiymatida tilla pul toʻashga va chet mamlakatlar bilan mustaqil ravishda aloqa oʻrnatmaslikka rozilik beradi. Umuman olganda, urush rasman toʻxtatilib, amirlikning Rossiyaga tobeligi tan olinadi.

Havolalar
---------

•tarixi[*sayt ishlamaydi*]

Manbalar
--------

1. ↑  *O'zbekiston tarixi 9-sinf* (O'zbekcha) D.A.Alimova:. "sharq" Nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati, 2019 — 31-35 bet. ISBN 978-9943-26-924-8.
2. ↑  *Hamid Ziyoyev.* „HAMID ZIYOYEV. CHORIZM ISTILOSI (1990)" (O'zbekcha) (10-noyabr 2016-yil). Qaraldi: 25-iyul 2022-yil.
3. ↑  *Hamid ziyoyev.* „HAMID ZIYOYEV. CHORIZM ISTILOSI (1990)" (O'zbekcha) (10-noyabr 2016-yil). Qaraldi: 25-iyul.
**Uligan** yoki **Uligamu** (Dhivehi : އުލިގަން) — Haa Alif xalqasimon orolidagi aholi yashovchi orollaridan biri va geografik jihatdan Maldiv orollaridagi *Ihavandhippolhu* xalqasimon orolining bir qismi. Uligan orol kengashi tomonidan boshqariladigan orol darajasidagi maʼmuriy saylov okrugi.

Geografiya
----------

Orol poytaxt Malé shahridan 327.97 km shimolda joylashgan. Uligan Hind okeani shimolidagi avanpost vazifasini ham bajaradi. U koʻplab Tailanddan yoʻlga chiqqan odamlar uchun Aden koʻrfazi kirish oldidan yoki Qizil dengizga toʻgʻridan-toʻgʻri oʻtib ketish yoʻlidagi soʻnggi toʻxtash joyidir.

Aholi
-----

Uligan aholisi jami 536 kishini tashkil qiladi: Ayollar 266, erkaklar 270.

Aholining oʻsishi| Yil | Aholi | ±% |
| --- | --- | --- |
| 2006  | 267 | —     |
| 2014  | 368 | +37.8% |
| 2006-2014: Aholini ro'yxatga olishManba:  |

Iqtisodiyot
-----------

Orol aholisining asosiy daromad manbalaridan biri orol yaqinidan oʻtuvchi yaxtachilarga esdalik sovgʻalari va kema anjomlari sotishdan iborat.

Orolda Haa Alif hududiga xizmat qiluvchi aeroport qurilishi rejalashtirilgan.

### Energiya industriyasi

Maldiv orollari Uligan hududida birinchigibrid oʻzgaruvchan tok bilan birlashtirilgan qayta tiklanadigan energiya mikro tarmogʻini ishga tushirish bilan tarixga kirgan. Bu jarayon qazib olinuvchi yoqilgʻilarga ehtiyojni kamaytiradi, oʻz navbatida bu global iqlim oʻzgarishini kamaytirishga hissa qoʻshadi.

* Elektr uzviyligi: 24 soat
* Generatorlar: 6
* Shamol turbinalari : 24
* Quyosh panellari : 12
* Batareyalar: 120

Manbalar
--------

1. ↑  „Coordinate Distance Calculator". *Boulter.com*. Qaraldi: 9-avgust 2018-yil.
2. ↑  „Table 3.3: Total Maldivian Population by Islands". *National Bureau of Statistics*. Qaraldi: 9-avgust 2018-yil.
3. ↑   Wayback Machine saytida arxivlandi (2013-10-05). ISLES39 — AIRPORT CONSTRUCTION PROJECT