**Henry VIII** (oʻqilishi *Henri Sakkizinchi*) — 1509-yil 22-apreldan otasi Henry VII ning oʻlimidan soʻng qirollikni oʻz qoʻliga olgan, ikkinchi ingliz monarxi boʻlgan Tudorlar sulolasidan hisoblanadi. Rim-katolik cherkovining roziligi bilan ingliz qirollari „Irlandiya lordlari" deb ham atalgan, ammo 1541-yilda katolik cherkovidan chiqarib yuborilgan Henry VIII iltimosiga binoan Irlandiya parlamenti unga „Irlandiya qiroli" unvonini bergan. Bilimli va iqtidorli Henry Yevropa absolyutizmining vakili sifatida hukmronlik qildi, hukmronligining oxiriga kelib, u haqiqiy va xayoliy siyosiy raqiblarini qattiq taʼqib qildi. Keyingi yillarida u semizlik va oyoq gangrenasidan aziyat chekdi.

Henry VIII Angliyada olib borgan islohotlari bilan mashhur; shuningdek, nasroniy dini uchun hayranatlanarli boʻlgan nikohlar soni — yaʼni, qirolning oltita xotini borligida edi, ularning ikkitasi bilan ajrashdi va ikkitasini xiyonat qilganlikda ayblab qatl qiladi. Qirol xotinlarining koʻpligi Tudorlar sulolasini mustahkamlash uchun oʻgʻil vorisning yoʻqligida edi. Henry VIII ning birinchi xotini Aragonlik Catherine bilan ajralishi qirolning katolik cherkovidan chiqarib yuborilishiga va Angliyada Anglikan cherkovi Rim-katolik cherkovidan ajralib chiqqanda bir qator cherkov islohotlariga olib keldi. Bundan tashqari, qirolning xotinlari va sevimlilarining doimiy almashinuvi va cherkov islohoti siyosiy kurashning jiddiy maydoniga aylandi va bir qator siyosiy arboblarning qatl etilishiga olib keldi, ular orasida, masalan, Tomas More ham bor edi.

Dastlabki yillar
----------------

Henry 1491-yil 28-iyunda Greenwichda tugʻilgan aslzoda angliyalik. U Henry VII va Yorklik Elizabethning uchinchi farzandi boʻlgan. Uning otasi Henry VII asosiy maqsadi oʻgʻlini ruhoniylikka tayyorlash boʻlgan. Uning tarbiyasini buvisi Ledi Margaret Bofort kuzatib bordi. Uning rahbarligida Henry kuniga oltitagacha ommaviy yigʻilishlarda qatnashdi va teologik mavzularda insholar yozdi va ulardan birida u nikohning muqaddasligini himoya qildi.

Akasi Arturning erta vafotidan soʻng, Henry oʻzini otasining merosi uchun asosiy daʼvogar deb topadi hamda taxt uchun munosib shahzoda boʻlishga intiladi va Uels shahzodasi unvonini oladi. Ispaniya bilan ittifoqni sulolaviy nikoh orqali mustahkamlashni istagan Henry VII ning iltimosiga binoan, Uels shahzodasi 1509-yilda Kastiliyalik Izabellaning qizi va ukasining bevasi Catherine Aragonlik Catherinega turmushga chiqdi.

Hukmronlikning boshlanishi
--------------------------

 Henry VIII yoshligida, taxtga oʻtirgan yili
1509-yilda, Henry VII vafotidan soʻng, Uels shahzodasi oʻn yetti yoshida Angliya qiroli boʻladi. Uning hukmronligining dastlabki ikki yilida davlat ishlarini Richard Foks (Vinchester episkopi) va Uilyam Uorxem (Kenterberi arxiyepiskopi) boshqarishda koʻmaklashadi. 1511-yildan boshlab haqiqiy hokimiyat kardinal Tomas Uols qoʻliga oʻtadi, keyinchalik esa qirollikning lord-kansleri boʻladi.

1512-yilda Henry VIII Kambrey Ligasi urushiga kirib, oʻz floti boshchiligida birinchi marta „Mary Rose" flagmani sotida Fransiya qirgʻoqlariga suzib ketadi va Brest yaqinidagi jangda gʻalaba qozonadi.

1513-yilda u fransuzlarga qarshi birinchi quruqlikdagi yurishiga tayyorgarlik koʻrgan holda Kale shahridan ketadi. Kamonchilar ingliz armiyasining asosiy tayanchi hisoblangan, shuningdek, Henryning oʻzi zoʻr kamonchi boʻlganligi sababli farmon chiqaradi. Unga koʻra har bir ingliz har shanba kuni kamondan oʻq otish uchun bir soat vaqt ajratishi kerak boʻlgan. U faqat ikkita kichik shaharni egallashga muvaffaq boʻldi. Keyingi oʻn ikki yil ichida u Fransiyada turli darajadagi muvaffaqiyatlar bilan jang qildi. 1522-1523-yillarda Henry Parijga yaqinlashdi. Ammo 1525-yilga kelib, harbiy xazina boʻsh edi va u tinchlik shartnomasini tuzishga majbur boʻldi.

Yirik yer egalari tomonidan olib borilgan mayda dehqon xoʻjaliklarini vayron qilish siyosati natijasida Angliyada sobiq dehqonlar orasidan koʻplab qochqinlar hamda ishsizlar paydo boʻldi. Turli manbalarga koʻra, 12 dan 72 minggacha odam „vagratsiya toʻgʻrisidagi qonun" ga koʻra osishga hukm qilinib oʻldirilgan.

Papalik va cherkov islohotidan voz kechish
------------------------------------------

 „Henry VIII ning Anne Boleyn bilan uchrashuvi". Kaput. Daniel Makliz (1836)
Papalik tuzumi bilan munosabatlarni uzishning rasmiy sabablaridan biri 1529-yilda Papa Klement VII ning Henryning Aragonlik Catherine bilan nikohini noqonuniy deb tan olishdan bosh tortishi va shunga mos ravishda Anna Boleynga turmushga chiqishi uchun uni bekor qilishi edi. Rejalarni amalga oshirish maqsadida qirol Apostol taxti bilan aloqani uzishga qaror qildi. 1532-yilda ingliz episkoplari ilgari „oʻlim, oʻlik" moddasi boʻyicha xiyonatda ayblang an — sud vakiliga qirolga emas, balki chet el hukmdoriga, yaʼni papaga murojaat qilish hisoblanagan. Parlament bundan buyon papaga cherkov ishlari boʻyicha murojaat qilishni taqiqlovchi qaror qabul qildi. Xuddi shu yili Henry Tomas Krenmerni Kenterberining yangi arxiyepiskopi etib tayinladi, u qirolni keraksiz nikohdan ozod qilishni oʻz zimmasiga oldi. 1533-yil yanvar oyida Henry oʻzboshimchalik bilan Anne Boleynga turmushga chiqadi va may oyida Tomas Krenmer qirolning oldingi nikohini noqonuniy deb eʼlon qiladi va bekor qiladi. Papa Klement VII 1533 yil 11-iyulda qirolni cherkovdan chiqarib yuboradi va shunga javoban munosabatlarga chek qo''yiladi.

1534-yilda Angliya parlamenti „Ustunlik aktini" qabul qildi, unga koʻra Henry Angliya cherkovining boshligʻi deb eʼlon qilindi.

Keyingi yillar
--------------

Angliyadagi hukumronligining ikkinchi yarmida qirol Henry siyosiy raqiblariga qarshi kurashishni boshlaydi va shunga javoban birinchi qurbonlaridan biri 1513-yilda qatl etilgan Suffolk gertsogi Edmund de la Pole boʻladi. Qirol Henry tomonidan qatl etilgan eng soʻnggi mashhur inson Norfolk gertsogining oʻgʻli, taniqli ingliz shoiri Henry Howard Surrey grafi boʻlib, u 1547-yil yanvarda, qirolning oʻlimidan bir necha kun oldin vafot etgan.

Vorislik
--------

Henryning oʻlimidan soʻng uning sevimli oʻgillaridan biri boʻlgan Edward VI taxtga keladi. Shu kundan boshlab davlat ishlari muammolarga uchraydi, buning asosiy sababi esa Edwardning 16 yoshligida boʻlgan va u davlatni toʻla boshqara olmagan. Davlatni boshqarish darajasiga yetguncha otasining vasiyati bilan ijrochilar tayinlangan. Ular Lord Patron sifatida Xertfordning 1-grafi Edward Seymourni, Jane Seymourning akasi sifatida tanladilar. Agar Edward VI farzandsiz vafot etganida, taxt Aragonlik Catherine tomonidan Henry VIII ning qizi Meri va uning merosxoʻrlariga oʻtgan boʻlar edi. Agar u vafot etgan boʻlsa, toj Henry va Enn Boleynning qizi Elizabetga, keyin uning merosxoʻrlariga oʻtishi kerak edi. Nihoyat, agar Yelizaveta nasli yoʻqolib qolsa, Henry VIII ning marhum singlisi Meri avlodlari tojni meros qilib olgan boʻlardi. Henryning singlisi Margaretning avlodlari — Shotlandiya hukmdorlari Styuartlar merosdan chiqarib tashlandi. Oxirgi qoida qirolicha Yelizaveta I tomonidan, uning vasiyatiga koʻra, Shotlandiya qiroli Jeyms VI 1603-yilda Angliya qiroli boʻlganida qayta koʻrib chiqilgan.

Oʻlim
-----

 Qirol Henry VIII vafot etgan Uaytxoll saroyi
Umrining soʻnggi yillarida mayxoʻrlikni sevgan Henry semizlikdan aziyat cheka boshlaydi, bel qisminig diametri esa 54 dyuymga (137 sm) yetadi, shuning uchun qirol faqat maxsus mexanizmlar yordamida harakatlana olgan. Umrining oxiriga kelib, Henryning tanasi ogʻriqli oʻsmalar bilan qoplangan. Podagra bilan ogʻrigan boʻlishi mumkin.

1536-yilda qirolning oyoq qismining shikastlanishi semirib ketish va boshqa sogʻliq bilan bogʻliq boʻlgan muammolarning atijasi boʻlishi mumkin edi. Ehtimol, yaraga infektsiya tushgan va shuning uchun ovda ilgari olingan yara yana ochilgan. Yara shunchalik muammoli ediki, barcha taklif etilgan tabiblar uni davolab boʻlmas deb hisoblashdi va baʼzilari hatto qirolni umuman davolab boʻlmaydi, deb ishonishdi. Jarohatdan keyin biroz vaqt oʻtgach, yara yiringlay boshladi va shu bilan Henry odatdagidek jismoniy faolligini saqlab qolishiga toʻsqinlik qildi. U endi muntazam ravishda bajargan odatiy jismoniy mashqlarni bajara olmasligini tushunib yetadi. Taxminlarga koʻra, bu jarohat qirolni yillab qiynagan titroq xarakterini oʻzgartirgan. Ushbu qiyinchiliklar podshoh zolim xislatlarini namoyon qilishga sababchi boʻlgan va u tobora tushkunlikdan azob cheka boshladi.

Shuningdek, Henry ovqatlanish uslubini oʻzgartiradi va asosan koʻp miqdorda yogʻli qizil goʻshtni isteʼmol qila boshlaydi, bu uning dietasidagi sabzavotlarning ulushini kamaytirdi. Bu omillar qirolning yaqin orada oʻlimini qoʻzgʻatgan deb ishoniladi. Henry VIII 55 yoshida 1547-yil 28-yanvarda Uaytxoll saroyida bu dunnyodan koʻz yumadi. Podshohning soʻnggi soʻzlari: "Rohiblar! Rohiblar! Rohiblar! "

Henry VIII ning xotinlari
-------------------------

Henry VIII hayoti davomida olti marta uylangan. Turmush oʻrtogʻining taqdiri ingliz maktab oʻquvchilari tomonidan „divorced — beheaded — died — divorced — beheaded — survived" mnemonik iborasi yordamida yodlanadi: *ajrashgan — qatl etilgan — vafot etgan — ajrashgan — oʻldirilgan — omon qolgan*.

Aragonlik Catherine sudlanganda Henry VIII hozir boʻlgan va oʻzining hissiy hamda boʻysunuvchi nutqi paytida malikani ikki marta tizzasidan koʻtarmoqchi boʻlgan, ammo u umuman qimirlamagan. Sud zalini tark etib, qaytib kelmagan va bundan keyingi sudlarda ham koʻrinmagan.

Birinchi uchta nikohdan Henryning 10 ta farzandi boʻlgan, ulardan faqat uchtasi tirik qoladi — birinchi nikohdan katta qizi Mariya, ikkinchidan kenja qizi Elizabet va uchinchidan oʻgʻli Edward. Ularning barchasi keyinchalik hukmronlik qildi. Henryning oxirgi uchta nikohi farzandsiz edi.

* Aragonlik Catherine (1485-1536). Aragonlik Ferdinand II va Kastiliya Izabella I ning qizi. U Henry VIII ning akasi Arturga uylangan edi. Beva qolgan (1502), u Angliyada qoldi va Henry bilan yaqinlashib kelayotgan yoki umidsizlikka uchragan nikohni kutdi. Henry VIII 1509-yilda taxtga oʻtirgandan soʻng darhol Catherinega turmushga chiqdi. Nikohning birinchi yillari baxtli edi, lekin yosh turmush oʻrtoqlarning barcha bolalari oʻlik tugʻilgan yoki goʻdakligida vafot etgan. Omon qolgan yagona bola Meri edi (1516-1558).

XIV asrning birinchi choragida [taxminan 1525-yil] nikoh munosabatlari toʻxtatadi va oʻgʻil koʻrishni istagan Henry nikohni bekor qilish haqida oʻylay boshladi. Ajralish jarayonining rasmiy sababi Catherinening akasi Henry bilan oldingi nikohi edi. Yillar davomida davom etgan, imperator Karl V (Catherineaning jiyani) aralashuvi va Papa Klement VII ning nomuvofiq pozitsiyasi bilan murakkablashgan jarayon hech qanday natija bermadi. Buning natijasida, qirolning iltimosiga binoan Angliya parlamenti 1532-yilda Rimga murojaat qilishni taqiqlovchi qaror qabul qildi. 1533-yil yanvar oyida Kenterberining yangi arxiyepiskopi Tomas Krenmer Henry va Catherinening nikohi bekor qilinganligini eʼlon qiladi. Shundan soʻng, Catherine rasmiy hujjatlarda Uelsning Dowager malikasi, yaʼni Arturning bevasi deb nomlangan. Nikohning buzilishini tan olishdan bosh tortgan Catherine oʻzini surgunga mahkum qiladi, u bir necha bor qal’adan qasrga koʻchiriladi va uzoq qiynalishlardan keyin 1536-yil yanvar oyida vafot etadi.

* Anne Boleyn (taxminan 1507-1536). Uzoq vaqt davomida u Henryning yetib boʻlmaydigan sevgilisi boʻlib, uning bekasi boʻlishdan bosh tortdi. Bir versiyaga koʻra, Henry Annaga bagʻishlangan „ Greensleeves" (Yashil yenglar) balladasi matnining muallifi boʻlgan. Kardinal Uolsi Henryning Aragonlik Catherine bilan ajrashish masalasini hal qila olmaganidan soʻng, Anna qirol ham davlatning ham, cherkovning ham xoʻjayini ekanligini va Rimdagi papa oldida emas, balki faqat Xudo oldida javobgar ekanligini isbotlagan ilohiyotchilarni yolladi (bu ingliz cherkovining Rimdan ajralishi va Anglikan cherkovining asos solishi boshlanishi edi). U 1533-yil yanvarda Henryning xotini boʻldi, 1533-yil 1-iyunda toj kiydi va oʻsha yilning sentabr oyida qirol kutgan oʻgʻil oʻrniga uning qizi Elizabetni tugʻdi. Keyingi homiladorlik muvaffaqiyatsiz tugadi. Anna tez orada Henryning sevgisini yoʻqotdi, zinoda ayblandi va 1536-yil may oyida minorada boshini kesib tashladi.
* Jane Seymour (taxminan 1508-1537). U Ann Boleynni kutayotgan ayol edi. Henry unga avvalgi xotini qatl etilganidan bir hafta oʻtib turmushga chiqdi. Koʻp oʻtmay u tugʻruq vaqtidagi isitmadan vafot etdi. Henryning yagona oʻgʻli Edward VI ning onasi. Shahzodaning tugʻilgan kuni sharafiga minoradagi toʻplardan ikki ming oʻq uzildi.
* Anna Klevskaya (1515-1557). Klivskiy Iogan III ning qizi, hukmronlik qilayotgan Klevs gertsogining singlisi. U bilan turmush qurish Henry, Frensis I va nemis protestant knyazlarining ittifoqini muhrlash usullaridan biri edi. Nikohning zaruriy sharti sifatida Henry kelinning portretini koʻrishni xohladi, buning uchun Hans Xolbeyn kichik Klevega yuborildi. Henryga portret yoqdi, unashtiruv sirtdan boʻlib oʻtdi. Afsonaga koʻra, Henry Angliyaga kelgan kelinni mutlaqo yoqtirmagan (uning portretidan farqli oʻlaroq). Nikoh 1540-yil yanvar oyida tuzilgan boʻlsa-da, Henry darhol sevilmagan xotinidan qutulish yoʻlini izlay boshladi. Natijada, 1540-yil iyun oyida nikoh bekor qilindi; Bu voqea Annaning Lotaringiya gertsogi bilan oldindan nishonlanishi edi. Bundan tashqari, Henry, u va Anna oʻrtasidagi haqiqiy nikoh munosabatlari ish bermaganini aytdi. Anna Angliyada „qirolning singlisi" sifatida qoldi va Henrydan ham, uning boshqa barcha xotinlaridan ham uzoq umr koʻrdi. Bu nikoh Tomas Kromvel tomonidan uyushtirilgan, buning uchun u boshini yoʻqotgan.
* Catherine Howard (1520-1542). Qudratli Norfolk gertsogining jiyani, Ann Boleynning amakivachchasi. Henry unga ehtirosli sevgi tufayli 1540-yil iyul oyida turmushga chiqdi. Tez orada maʼlum boʻldiki, Catherine turmush qurishdan oldin sevgilisi boʻlgan — Frensis Durem — va Genrini oʻzining shaxsiy sahifasi Tomas Kalpeper bilan aldagan. Aybdorlar qatl etildi, shundan soʻng 1542-yil 13-fevralda qirolichaning oʻzi iskala ustiga chiqdi.
* Catherine Parr (taxminan 1512-1548). Henryga uylanganida (1543), u allaqachon ikki marta beva qolgan edi. U qatʼiy protestant edi va Genrining protestantizmga yangi aylanishi uchun koʻp ish qildi. Henryning oʻlimidan keyin u Jane Seymourning ukasi Tomas Seymourga uylandi.

* 
* 
* 
* 
* 
*

Bolalar
-------

Qirolning faqat uchta qonuniy farzandi goʻdakligidan omon qolgan hamda ketma-ketlikda otasining taxtini egallashgan.

1. *Aragonlik Catherine bilan nikohdan:*
	1. Ismi nomaʼlum qizi (1510-yilda tugʻilgan va vafot etgan)
	2. Henry Tyudor, Kornuol gertsogi (1511-yilda tugʻilgan va vafot etgan)
	3. Abort (oʻgʻil) (1513)
	4. Henry (1514-yilda tugʻilgan va oʻlgan)
	5. Henry (1515-yilda tugʻilgan va oʻlgan)
	6. Mary I Tudor (1516-1558)
	7. Ismi nomaʼlum qizi (1518-yilda tugʻilgan va vafot etgan)
2. *Anne Boleyn bilan nikohdan:*
	1. Elizabeth I (1533-1603)
	2. Ismsiz oʻgʻil (1534-yilda tugʻilgan va oʻlgan)
	3. Ismsiz oʻgʻil (1536-yilda tugʻilgan va vafot etgan)
3. *Jane Seymour bilan nikohdan:*
	1. Edward VI (1537-1553)

*Noqonuniy bolalar:*

* Henry FitzRoy (1519-1536) — Elizabet Blount bilan assotsiatsiyadan. Qirolning rasman tan olingan yagona badjahl.
* Henryning boshqa badbaxtlari roʻyxati uchun qarang: *Дети Генриха VIII[en].*

*Maʼshuqalari roʻyxati uchun qarang: Любовницы Генриха VIII[en].*

Naslchilik
----------

Henry VIII va musiqa
--------------------

 Henry VIII arfa chalayapti. Псалтыри Генриха VIII[en] miniatyura. 16-asr
Henry VIII turli sohalarda mukammal taʼlim olgan. Shu bilan bir qatorda, u bir nechta cholgʻu asboblarini chalishni bilar edi: arfa, leyta, bokira, lira, nay va boshqa shunga oʻxshash boʻlgan cholgʻu aspoblari. Bundan tashqari, qirol boshqa mamlakatlardan noyob boʻlgan aspoblarni yigʻib yurgan. 1547-yilda tuzilgan uning mulki roʻyxatida 5 ta truba, 19 ta viol, 26 lyut, 20 ta regaliya, 19 ta bokira, 17 ta roʻmol, 18 ta shoxcha, 100 dan ortiq nay va boshqa bir qator asboblar etilgan.

1509-yilda toj kiyishdan koʻp oʻtmay, qirol Henry „Yaxshi kompaniya bilan vaqt oʻtkazish" nomli qoʻshiq yozdi. U tezda milliy xitga aylandi, Angliya koʻchalari va tavernalarida kuylandi va tez orada Evropada mashhur boʻldi. Biz yilnomachi Edward Xolldan bilamizki, Henry VIII 5 qismdan iborat kamida ikkita massa yozgan, ular koʻpincha oʻz cherkovida va keyinchalik boshqa joylarda ijro etilgan. Biroq, u mashhur „Yashil yenglar" qoʻshigʻining kompozitsiyasi bilan hisoblangan boʻlsa-da, uni yozmagan.

Tangalarda
----------

2009-yilda Qirollik zarbxonasi Henry VIII taxtga oʻtirganining 500 yilligini nishonlash uchun 5 funt sterlinglik tanga chiqardi.

Uning surati 1996-yilda Folklend orollaridagi 2 funt sterlinglik tangada ham aks etgan.

Sanʼatdagi tasvir
-----------------

* William Shakespeare. „Henry VIII"
* Grigoriy Gorin. „Qirollik oʻyinlari" spektakli
* Maxwell Anderson, Anne Boleynning ming kuni
* Jean Plaidy. „Henry VIII ning oltinchi xotini" romani
* Judith OʻBrien. Tyudorlarning qizil atirgullari romani
* Simone Vilar "Yuklash uchun malika "
* Filippa Gregori — Tyudorlar turkumidagi romanlar (" Abadiy malika ", „Boleynning boshqa", „Boleyn merosi")
* Karen Harper "Boleyn liniyasining oxirgisi ", „ Qirolichaning bekasi"
* Carollie Erickson — „Qirollik sirlari"
* Mark Twain. "Shahzoda va faqir "
* Luiza Mühlbax — „Henry VIII va uning bekalari"
* Hilari Mantel — „Boʻrilar zali", „Jismlarni keltiring", „Oyna va yorugʻlik"
* Margaret Jorj — „Farishta va jodugar oʻrtasida", „Umidsiz yolgʻiz qirol"
* Viktoriya Xolt — „Avliyo Tomas kuni", „Iskalaga yoʻl", „Qirol saroyidagi sevgi ibodatxonasi"
* Alison Weir — Ledi Janening taxti va bloki
* Bertrice Small — „Blaise Wyndham", „Meni eslab qoling sevgi"
* Galinax Brezgam — „Sevgi shohligi"
* Maureen Peters — „Hayvor Rose", „Fohisha malikasi"
* Rozalind Mayls — „Men, Elizabeth…"
* Vantrice Rickman Brenda — „bid’atchining xotini"
* Keith Emerson — Qirolni inkor et
* Sansom K. J. — Lord Kromvelning kamari, qorongʻu olov, suveren, ettinchi kosa, yurak uchun toshlar, nola
* Valeriy Yesenkov — „Henry VIII"
* Natalya Pavlishcheva — „Henry VIII ning oltinchi xotini: Moviy soqol qoʻlida"
* Henry Rider Xaggard — Blosholm bekasi

### Kino

### Musiqa

* Rick Wakemanning „The Six Wives Of Henry VIII" (1973) albomi
* Camille Saint-Saënsning „Henry VIII" operasi
* Army of the Pharaohs guruhining „Henry VIII" qoʻshigʻi
* Hermanʼs Hermits guruhining „I’m Henery the Eighth, I Am" qoʻshigʻi
* Emilie Autumnning „Mary Me" qoʻshigʻi

Manbalar
--------

1. ↑  William Harrison, Georges Edelen*. The Description of England: The Classic Contemporary Account of Tudor Social Life*. Courier Corporation, 1994-01-01 — 193 bet. ISBN 9780486282756.
2. ↑  Marks. Nemeskaya ideologiya. T.1. 1B1
3. ↑  Vostochnaya Literatura — biblioteka tekstov Srednevekovya
4. ↑  „The jousting accident that turned Henry VIII into a tyrant – This Britain, UK" (en). *The Independent* (18-aprel 2009-yil). Qaraldi: 25-avgust 2010-yil.
5. ↑  Davies, p. 687.
6. ↑  Mojno predpolojit, chto imela mesto rezus-nesovmestimost mejdu suprugami, kotoraya obichno imenno tak i proyavlyaetsya.
7. ↑  Weir, Alison. *Henry VIII: The King and His Court*, page 131, Ballantine Books, 2002, ISBN 0-345-43708-X
8. ↑  Lacey Baldwin Smith*. Catherine Howard*. Amberley Publishing, 2009 — 152 bet. ISBN 9781848682146.
9. ↑  Наумова Н. И. (2013). *Король Генрих VIII — музыкант* (Старинная музыка nashri). pp. 1—10. .
10. ↑  „The musical life of King Henry VIII" (en).  BBC Music Magazine. Qaraldi: 18-may 2019-yil.

Havolalar
---------

* Tudorlar sulolasining oilaviy aloqalari
* Henry VIII portretlari