**Irradiatsiya**, **Nurlanish** (lotincha: *irradiare* — nurlar bilan yoritmoq, porlamoq) — miyadagi asabiy jarayonlarning (qoʻzgʻalish yoki inhibisyon) asl fokusdan qoʻshni va uzoqlarga tarqalishi. Irradiatsiya jarayoni oʻxshash vaziyatlarga oʻxshash holatlarga moslashishga yordam beradi, bir qoʻzgʻatuvchiga javoban bir vaqtning oʻzida miyaning bir nechta qismlarini jalb qilish tufayli javoblarni yaxshilashga yordam beradi (shartli refleksni umumlashtiradi). Irradiatsiya faqat kuchli yoki uzoq muddatli ogohlantirishlarga javoban sodir boʻladi, zaif stimullar nurlanish jarayonini keltirib chiqarmaydi yoki faqat miyaning eng yaqin qismlariga asl nusxadan taʼsir qiladi.

I. P. Pavlov shartli reflekslarning shakllanishining neyrofiziologik jarayonlarini tushuntirish uchun Irradiatsiya tushunchasidan foydalangan. Fiziologiyada qarama-qarshi jarayon konsentratsiya deb ataladi.

Irradiatsiya jarayoni
---------------------

Irradiatsiya neyronlarning bir-biri bilan koʻp sonli sinaptik aloqalarni oʻrnatish xususiyati tufayli mumkin (bu xususiyat „divergentsiya printsipi" (fiziologiyada) deb ataladi). Dastlabki stimul qanchalik kuchli boʻlsa, tarqalish (Irradiatsiya) jarayonida shunchalik koʻp neyronlar ishtirok etadi, shuning uchun bitta neyron (bosh miyaga impulsni yoʻnaltiruvchi) ishda bir necha ming neyronni jalb qilishi mumkin.

Nurlanish (tarqalish) dastlab ishtirok etmagan nerv markazlarining refleksli javobi sifatida namoyon boʻladi. Yaʼni qoʻzgʻatuvchiga reaksiya endi qoʻzgʻalishning bir boshlangʻich markazidan emas, balki bir nechta uzoqdan keladi. Shunday qilib, nurlanish jarayoni tufayli miyaning turli qismlari funktsional bogʻlanishlarga (shartli reflekslarga) ega boʻladi.

Nurlanish jarayonlari bolalarda, ayniqsa erta yoshda kuchli namoyon boʻladi, chunki dastlab vaqtinchalik aloqalar qanchalik zaif boʻlsa, nurlanish jarayoni shunchalik oson kechadi.

Irradiatsiya turlari
--------------------

*Qoʻzgʻalish irradiatsiyasi* — qoʻzgʻalish jarayonining dastlabki fokusdan boshqa boʻlimlarga tarqalishi. Shartli reflekslarni asl shartliga oʻxshash barcha signallarga javob sifatida umumlashtirish mavjud, masalan, yaxshi kayfiyat odam qabul qilgan hamma narsaga taʼsir qiladi — baxtli „hammaga tabassum qiladi", yomon kayfiyatda ham „hammani bezovta qiladi".

Irradiatsiyada qoʻzgʻalish boshmiya yarim sharlarining tonusi kuchayadi, bu patologik holatlarda kichik ogohlantirishlarga reaksiyaning kuchayishiga, fikrning sakrashiga olib keladi. Miyaning barcha qismlarida qoʻzgʻalish nurlanishining odatiy misoli odamlar oʻrtasidagi nizo paytida kuzatilishi mumkin: asta-sekin, nutq zonalari qoʻzgʻatilgandan soʻng, boshqa motor zonalari (imo-ishoralar, intensiv yurish yoki hatto tajovuzkor harakatlar) ulanadi. yaqinlaringiz bilan uzoq kutilgan uchrashuv paytida boʻlgani kabi, odamlar bir vaqtning oʻzida tabassum qiladi, yigʻlaydilar, gaplashadi, sakraydi, quchoqlashadi. Yoki qoʻzgʻalish irradiatsiyaning salbiy taʼsirining klassik misoli: qoʻzgʻatuvchiga (gʻazablangan itga) dastlabki reaksiya shunga oʻxshashlarga (yumshoq oʻyinchoq, itning surati, moʻyna) tarqaladigan (nurlanadigan) fobiyalarning shakllanishi.

*Irradiatsiya* *nurlanishi — tormozlanish (ingibitsya)* jarayonining dastlabki fokusdan boshqa boʻlimlarga tarqalishi (masalan, uyquga oʻtish). Toʻpni siljitish orqali sportdagi sherikni aldashga boʻlgan bir necha muvaffaqiyatli urinishlardan soʻng, sherik nafaqat toʻpni ushlashga harakat qilmaydi, balki oʻz pozitsiyasini oʻzgartirmaydi, harakat qilmaydi — tormozlash irradiatsiyasi mavjud edi.

*Amaliy maʼnoda*, masalan, oʻqituvchi tomonidan qoʻzgʻalishning nurlanish jarayonining xususiyatlari toʻgʻrisida bilim konsentratsiyaga xalaqit beradigan kuchli stimullardan qochishga yordam beradi va aksincha, ingibitsion va irradiatsiyaga hissa qoʻshadigan kuchli monoton darslardan qochishga yordam beradi. Bu keyinchalik shunga oʻxshash holatlarda takrorlanadi.

Irradiatsiya jarayoni konsentratsiya jarayoni bilan kechadi.

Yana qarang
-----------

* Ragʻbatlantirishni umumlashtirish
* Konsentratsiya (fiziologiyada)

Manbalar
--------

1. ↑  Irradiatsiya // Bolshaya sovetskaya ensiklopediya : v 30 t. / gl. red. A. M. Proxorov. — 3-e izd. — T.10. — M.: Советская
энциклопедия, 1969—1978.  at bse.uaio.ru Error: unknown archive URL arxivlandi (20220305220735)
2. ↑  Emotsii i chuvstva: uchebnoe posobie / Ye. P. Ilin. — 2-e izd. — Sankt-Peterburg: Piter, 2011. — 782 s.
3. ↑  Petunin, O. V. Dinamika protsessov VND. Tipologiya VND : uroki po teme: „Fiziologiya visshey nervnoy deyatelnosti" / O. V. Petunin // Biologiya — Pervoe sentyabrya. — 2005. — № 5. — s. 11-17.
4. ↑  Pedagogicheskaya ensiklopediya / Glav. red. I. A. Kairov i F. N. Petrov. t. 2. — M.: Sovetskaya ensiklopediya, 1965. — 912 s. s ill. 5 l. ill.