**Oʻz -oʻzini aldash** — bu haqiqatga mos kelmaydigan fikrlarni oʻziga taklif qilish jarayoni; aldamchi, biror narsaga oʻzini ishontirish. Ushbu psixologik hodisa shaxsni psixologik himoya qilish shakli boʻlishi mumkin.

Kontseptsiyaning koʻp qirraliligi
---------------------------------

"Oʻz-oʻzini aldash" atamasi bir qator gumanitar fanlarda, xususan, psixologiya va psixoanalizda, adabiyotda, falsafada, epistemologiyada, sotsiologiyada va boshqalarda keng qoʻllaniladi.

### Psixoanalizda oʻz-oʻzini aldash

Klinik amaliyotda „oʻz-oʻzini aldash" atamasi oʻrniga, qoida tariqasida, uning eng yaqin ekvivalentlari qoʻllaniladi: „repressiya" va „xayoliy fikrlash".

Mashhur amerikalik psixoanalitik va psixoterapevt Roy Shefer oʻzining „Psixoanaliz uchun yangi til" (1967-yil) asarida bemorning oʻzini aldash odatini — yoqimsiz yoki sharmandali tajribalardan (kashfiyotlardan) „ongsiz ravishda himoyalanish" usuli sifatida tasvirlaydi.

### Adabiyot va falsafada oʻz-oʻzini aldash

Oʻz-oʻzini aldash fenomeni bir qator ekzistensialist faylasuflarning asarlarida aks ettirilgan, ulardan eng koʻzga koʻringanlari Kierkegaard, Xaydegger va Sartrdir. Ikkinchisining asarlarida oʻz-oʻzini aldash („yomon ishonch") markaziy oʻrinni egallaydi va haqiqiy boʻlmagan mavjudotning asosiy shakli sifatida qaraladi.

Sartr asarlari kontekstidan kelib chiqadiki, oʻz-oʻzini aldashning zaruriy sharti — bu shaxsning mohiyatini ikki qismga („men" va „ong") „ajratish" deb ataladigan narsa, ulardan biri boshqasidan faqat unga maʼlum narsani yashiradi. Sartr nazariyasiga koʻra, „yomon eʼtiqod" hodisasi bilan bogʻliq boʻlgan paradokslar aldash harakati yagona yakka ong doirasida amalga oshirilishi bilan izohlanadi.

Oʻz-oʻzini aldash kontseptsiyasini oʻrganar ekan, Sartr „men" va „ong" tushunchalarini aniqlagan ustozi Gusserlning qarashlarini qayta koʻrib chiqadi va natijada oʻzining „ Mavjudlik va hech narsa" asariga asos boʻlgan oʻz nazariyasini shakllantiradi. "(1943-yil).

### Robert Trivers talqini boʻyicha oʻz-oʻzini aldash

Amerikalik evolyutsion biolog Robert Trivers odamlar va hatto hayvonlarning xatti-harakatlarida oʻzini aldashga katta ahamiyat beradi. Uning nazariyasiga koʻra, inson oʻzini shunday aldaydiki, dastlab yolgʻon maʼlumotlarning haqiqatiga oʻzini ishontirsa, u boshqalarni uning haqiqatiga koʻproq ishontiradi.

Ushbu talqin quyidagi mantiqqa asoslanadi : tabiatda turlararo aloqaning asosiy jihati boʻlib, yolgʻon (shu jumladan, oʻz-oʻzini aldash bilan qoʻllab-quvvatlanadigan) foyda olish imkonini beradi; Shunday qilib, yovvoyi tabiatdagi hayvonlar taqlid qilish yoki omon qolish uchun „tashvish signallari" berish orqali yolgʻon gapirishadi.

Oʻz-oʻzini aldashga misollar
----------------------------

Kundalik hayotda oʻz-oʻzini aldashning son-sanoqsiz misollari mavjud. Mana ulardan eng tipiklari:

* xotin erkakning hech narsaga ega emasligiga ishonch hosil qiladi va u bolalar tufayli oilani tark etmaydi;
* oiladagi zoʻravonlikka chidagan ayol hech qanday yoʻl yoʻqligiga ishonch hosil qiladi;
* imtihonga tayyorlanmasdan ketayotgan talaba, kerakli fan boʻyicha hamma narsani bilishiga va uni topshirish qiyin boʻlmasligiga oʻzini ishontiradi.

Kontseptsiyani rad etish
------------------------

Psixologiyada „oʻz-oʻzini aldash" atamasi kamdan-kam qoʻllaniladi, chunki psixologlar bu atamani ilmiy asosga ega emas deb hisoblashadi. Qoidaga koʻra, ular uni "inkor ", „repressiya", „xayoliy fikrlash" kabi koʻproq ilmiy ekvivalentlar bilan almashtirishni afzal koʻradilar.

Manbalar
--------

1. ↑  Robert Trivers*. Natural Selection and Social Theory: Selected Papers of Robert Trivers*. Oxford University Press, **Lua xatosi: bad argument #2 to 'formatDate': invalid timestamp '1 Yanvar'.**. ISBN 978-0-19-513062-1.   at books.google.com Error: unknown archive URL arxivlandi (20200612132411)
2. ↑  Карвасарский 2011. sfn error: no target: CITEREFКарвасарский2011 (help)
3. ↑  Routh D. K. „A History of Clinical Psychology: Theodule Ribot",*. The Oxford Handbook of Clinical Psychology*, Updated Edition, Oxford University Press, **Lua xatosi: bad argument #2 to 'formatDate': invalid timestamp '1 Yanvar'.** — 25—26 bet. ISBN 978-0-932871-0.