Florida shtati qamoqxonasidagi elektr stul.
**Elektr stul** (inglizcha: *electric chair*) – mahkumni tanasidan oʻtgan yuqori kuchlanishli oʻzgaruvchan elektr toki yordamida oʻldirish uchun moʻljallangan qurilma. Elektr stul AQSHda Alfred Sautvik tomonidan ixtiro qilingan va Amerikada XIX asrning oxiridan beri oʻlim jazosining klassik shakli sifatida qoʻllanila boshlangan.

Foydalanish
-----------

William Kemmlerning qatl etilishi, 1890-yil 6-avgust.
Elektr stul birinchi marta Qoʻshma Shtatlarda 1890-yil 6-avgustda Nyu-York shtatidagi Auburn qamoqxonasida ishlatilgan. Qotil William Kemmler, ushbu qurilmada qatl etilgan birinchi shaxs boʻldi. Oʻn bir yil oʻtgach, xuddi shu qamoqxonada, prezident MakKinlining qotili Leon Czolgosz elektr stulda qatl qilindi. XX asr davomida elektr stuli 26 shtatda ishlatilgan, ammo soʻnggi oʻn yilliklarda u boshqa qatl shakllari (masalan, oʻlimga olib keladigan ineksiya) bilan faol ravishda almashtirildi va hozirda juda kam qoʻllaniladi. 1926-yildan 1976-yilgacha ushbu qatl uslubi Filippinda ham ishlatilgan.

2021-yilda elektr stul beshta shtatda – Alabama, Florida, Janubiy Karolina, Kentukki va Tennessi shtatlarida mahkumning xohishiga koʻra oʻlimga olib keladigan ineksiya bilan birga, Kentukki, Tennessi va Florida shtatlarida esa avval ham jinoyat sodir etganlar uchun qoʻllanilishi mumkin. Maʼlum bir sanadan aybdor elektr stuldan foydalanishni tanlash huquqiga ega (1998-yil 1-aprelda Kentukkida; 1999-yil 1-yanvardan Tennessi shtatida; 2000-yil 1-yanvarda Florida shtatida). Tennessi shtatida oʻldiradigan inyeksiya uchun komponentlar topilmasa, elektr stul ham ishlatilishi mumkin. Florida shtatida elektr stul mahkumning iltimosiga koʻra, Florida Oliy sudi tomonidan oʻlim jazosi tasdiqlanganidan keyin 30 kun ichida qoʻllaniladi. Nebraskada elektr stul qatl qilishning yagona usuli sifatida ishlatilgan, ammo 2008-yil 8-fevralda Nebraska Oliy sudi buni konstitutsiya tomonidan taqiqlangan „shafqatsiz va gʻayrioddiy jazo" deb qaror qildi. Arkanzas va Oklaxomada u faqat qatʼiy belgilangan hollarda qoʻllanilishi mumkin, masalan, oʻlim jazosini ijro etish paytida boshqa barcha ijro usullari konstitutsiyaga zid deb topilgan taqdirda.

2001-, 2005-, 2011-, 2012-, 2014-2017- va 2021-yillarda ushbu ijro usuli umuman qoʻllanilmagan. 2018- va 2019-yillarda – ikki marta, XXI asrning qolgan barcha yillarida – bir marta. Arkanzas elektr stuldan oxirgi marta 1990-yilda, Luiziana 1991-yilda, Indiana 1994-yilda, Kentukki va Nebraskada 1997-yilda va Jorjiya 1998-yilda (keyinchalik Jorjiya Oliy sudi tomonidan 2001-yilda taqiqlangan), Florida 1999-yilda, Alabama 2002-yilda ishlatgan. 2008-yilda Karolina, 2013-yilda Virjiniya (2021-yilda oʻlim jazosi bekor qilingan). Soʻnggi yillarda u faqat Tennessi shtatida qoʻllanilmoqda.

Elektr stuldan foydalanish boʻyicha oxirgi maʼlum holat 2020-yil 20-fevralda, 1985-yilda muvaffaqiyatsiz giyohvand moddalar savdosi tufayli yana bir mahbusni oʻldirgan mahkum Nikolas Todd Satton Tennessi shtatida qatl etilgan edi.

Qurilma va ishlash prinsipi
---------------------------

Elektr stul – bu dielektrik materialdan tayyorlangan, qoʻl dayamalari va baland orqa tomoni boʻlgan, mahkumni qattiq mahkamlash uchun kamar bilan jihozlangan stul. Qoʻllar qoʻl dayamalariga, oyoqlari – stulning oyoqlariga maxsus qisqichlarda biriktirilgan. Kresloda, shuningdek, dubulgʻadan foydalanilgan. Elektr kontaktlari oyoq toʻpigʻining biriktirish joylariga va dubulgʻaga ulanadi. Texnik yordam kuchaytiruvchi transformatorni oʻz ichiga oladi. Qatl qilish paytida kontaktlarga taxminan 2700 volt kuchlanishli oʻzgaruvchan tok beriladi, oqim cheklash tizimi mahkumning tanasi orqali taxminan 5 amper quvvatga ega oqimni ushlab turadi. Qatl paytida mahkum kuyib ketmasligi uchun oqim va kuchlanish cheklangan.

Jazolovchi tizimning quvvatni boshqarish mexanizmida maxsus kalit yordamida mas’ul shaxs tomonidan ijro etilishidan oldin darhol oʻchirilishi kerak boʻlgan yoqishdan himoyalanish mavjud. Bitta versiyaga koʻra, stul bir yoki bir nechta boshqaruv tugmalariga ega boʻlishi mumkin, ularni bosish orqali oqim yoqiladi. Bunday holda, ular bir vaqtning oʻzida turli jallodlar tomonidan yoqiladi. Aslida oqimni ulardan faqat bittasi yoʻnaltiradi. Bu tartib shunday qoʻllaniladiki, hech kim, jumladan, jinoyatchilarning oʻzlari ham qatlni aslida kim amalga oshirganini bila olmaydi.

Elektr toki urishi prinsipi miyaga zarar yetkazish va imkon qadar tezroq oʻlimga olib keladi, shuning uchun asosiy elektr aloqasi dubulgʻada joylashgan. Inson bosh suyagi yuqori qarshilikka ega boʻlib, miyani elektr taʼsiridan himoya qiladi, shuning uchun qatl qilishdan oldin boshning yuqori qismidagi sochlar olinishi va shimgichni shoʻr suv bilan namlash kerak. Bosh suyagidan faqat yuqori kuchlanishli oqim oʻtadi, shuning uchun bajarish paytida yuqori kuchlanishli oqim ishlatiladi. Ushbu oʻtish orqali hosil boʻlgan issiqlik asosiy dural sinuslarda qonning ivishini va miyaning koagulyatsion nekrozini keltirib chiqaradi. Oʻlim dastlab miya shikastlanishidan kelib chiqadi deb taxmin qilingan boʻlsa-da, 1899-yilda bu birinchi navbatda qorincha fibrilatsiyasi va yurakning mumkin boʻlgan toʻxtab qolishidan kelib chiqishi isbotlangan.

Amalga oshirish tartibi
-----------------------

Mahkum elektr stulga oʻtiradi va unga bogʻlanadi: qoʻllar qoʻl dayamalariga, oyoqlari esa oyoq aloqalariga biriktiriladi. Dubulgʻani kiyishdan oldin xudkushning boshiga kaput kiydirilib koʻzlariga yopishtiriladi. Mahkumning boshiga dubulgʻa kiydiriladi, uning ustiga boshning tepa qismidagi sochlar qatl qilishdan oldin qirqiladi. Dubulgʻaning bosh bilan aloqa qilishiga minimal elektr qarshiligini taʼminlash va shu bilan oʻlimni tezlashtirish va mahkumning jismoniy azobini yengillashtirish uchun dubulgʻaga shoʻr suv bilan singdirilgan shimgich kiritiladi. Agar quruq shimgich qoʻyilsa, qatl paytida qatl etilgan shaxs kuyib ketishi mumkin.

Himoya tizimini oʻchirgandan soʻng, jallod oqimni yoqadi. Voltaj ikki marta, bir daqiqa davomida, 10 soniya tanaffus bilan yoqiladi (turli dizaynlarda, burilishlar soni va vaqt oraligʻi farq qilishi mumkin). Elektrni oʻchirgandan soʻng, shifokor mahkumning oʻlganligiga ishonch hosil qilishi kerak. AQShning ayrim shtatlarida, agar oʻlim sodir boʻlmasa, qatl davom etishi mumkin. Shunday qilib, William Vandiverning oʻlimi faqat oqimning beshinchi zaryadsizlanishidan keyin sodir boʻlgan.

Tarixi
------

Elektr stulning yaratilishi Tomas Edison nomi bilan bogʻliq. 1880-yillarda Qoʻshma Shtatlarda birinchi doimiy elektr taʼminoti tizimini tashkil qilgan Edison oqimlar urushi deb nomlangan yangi oʻzgaruvchan tokga asoslangan elektr taʼminoti tizimlari bilan faol raqobatlashdi. Edison isteʼmolchilarni raqobatchi tizimining kamchiliklariga ishontirdi, bunday tizimlarning xavfliligini, shu jumladan oʻzgaruvchan tok bilan hayvonlarni oʻldirish boʻyicha ommaviy tajribalarni ilgari surdi.

Bu voqealar mamlakatda oʻlim jazosining insonparvarroq usulini tanlash toʻgʻrisida boshlangan munozaraga toʻgʻri keldi (XIX asrning 80-yillarigacha osib qoʻyish asosan AQShda qoʻllanilgan). Vaqti-vaqti bilan matbuotda juda uzoq va ogʻriqli qatlning dahshatli sahnalari tarqaladi: hatto eng tajribali jallod ham baʼzida jarayonda xatoga yoʻl qoʻyadi va oʻlim, taxmin qilinganidek, umurtqa suyagining sinishidan emas, balki boʻgʻilishdan kelib chiqdi. Bu koʻproq ogʻriqli jarayon hisoblangan.

Elektr energiyasidan foydalanishning koʻpayishi tabiiy ravishda vaqti-vaqti bilan oʻlimga olib keladigan baxtsiz hodisalar bilan birga kechdi. 1881-yilda Nyu-Yorkning Buffalo shahrida stomatolog Alfred Sautvik tasodifan elektr generatorining kontaktlariga tegib ketgan keksa mast kishining oʻlimiga guvoh boʻldi. Oʻlim qanchalik tez va ogʻriqsiz kelganidan hayratda qolgan Sautvik doʻsti senator Devid Makmillanga arqonni simlar bilan almashtirish taklifi bilan murojaat qildi. U Nyu-York shtati qonun chiqaruvchi organidan osishni toʻxtatish uchun oʻlimga mahkum boʻlgan odamlarda elektr energiyasidan foydalanish istiqbolini koʻrib chiqishni soʻradi. 1886-yilda „oʻlim jazosini ijro etishning eng insonparvar va maqtovga sazovor usuli" masalasini tekshirish uchun komissiya tuzildi. Ushbu bosqichda mashhur Tomas Edison elektr stul tarixiga shu qadar qatʼiyat bilan qoʻshildiki, bu stulni gilyotinga oʻxshatib, „Edisonina" deb atash mumkin edi (garchi Amerika qamoqxona aholisi uni „sariq ona" yoki „eski" deb atasa ham). Ixtirochi Nyu-Jersi shtatining West Orange shahrida koʻrgazmali tajriba oʻtkazdi: 1000 V AC bir nechta mushuk va itlarga qoʻllanildi. 1888-yilda Nyu-York shtati qonun chiqaruvchi organi elektr toki urishini shtatning oʻlim jazosini ijro etish usuli sifatida belgilovchi qonunni qabul qildi.

1888-yilning ikkinchi yarmida ixtirochi Garold Braun va Kolumbiya universiteti xodimi Fred Peterson Edison laboratoriyalarida oʻlim jazosi uchun elektr energiyasidan foydalanish boʻyicha tadqiqot olib borishdi. Tajribalar natijalariga koʻra, bir necha oy ichida yigirmadan ortiq itlar elektr toki urishi sinovi natijasida Nyu-York shtati sud-tibbiyot jamiyatiga elektr stulni ijro etuvchi vosita sifatida tavsiya qilgan hisobot taqdim etdi. Tadqiqot suvli idish va kauchuk qoplamali stolni oʻz ichiga olgan holda ham koʻrib chiqildi.

1889-yil 1-yanvarda Nyu-York shtatida elektr ijrosi toʻgʻrisidagi qonun kuchga kirdi.

Boshqa manbalarga koʻra – „1889-yil 2-martda birinchi elektr tajribasi paytida bir nechta it, toʻrtta buzoq va ot ogʻriqsiz oʻldirilgan".

Elektr stulning raqibi Jorj Westinghouse boʻlib, u ilgari Edisonning asosiy raqobatchisi boʻlgan isteʼmolchilarni oʻzgaruvchan tok elektr energiyasi bilan taʼminlash tizimini ishlab chiqqan edi. Elektr stul qonuni kiritilgandan soʻng, Westinghouse qamoqxonalarga oʻzgaruvchan tok generatorlarini yetkazib berishdan bosh tortdi, buning natijasida Edison va Braun aylanma yoʻl bilan generatorlarni sotib olishga majbur boʻldi.

William Kemmler va Jozef Chapleau elektr stulda birinchi boʻlib oʻlimga hukm qilindi (birinchi oʻz bekasining oʻldirilishi, ikkinchisi qoʻshnisini oʻldirgani uchun). Chapleau avf etildi va umrbod qamoq jazosiga hukm qilindi. Westinghouse Kemmlerni qutqarishga ham harakat qildi, buning uchun u elektr stulda qatl qilish AQSh Konstitutsiyasiga sakkizinchi tuzatish bilan taqiqlangan „shafqatsiz va gʻayrioddiy jazo" taʼrifiga toʻgʻri keladi, degan asosda hukm ustidan shikoyat qilishni talab qilgan advokatlarni yolladi, ammo apellyatsiyalar rad etildi.

1890-yilda Obern qamoqxonasida elektrik boʻlib ishlagan Edvin Devis elektr stulning birinchi ishchi modelini ishlab chiqdi. 1890-yil 6-avgustda William Kemmler Obern qamoqxonasida elektr stulda qatl etilgan dunyodagi birinchi odam edi. Garchi jurnalistlardan biri: „U umuman azoblanmaga!" degan boʻlsa-da, aslida, ijro unchalik muammosiz oʻtmadi: oqim birinchi yoqilgandan keyin Kemmler hali ham tirik edi, oqim yana yoqilishi kerak edi. Jorj Westinghouse qatl haqida shunday degan: „Ular bolta bilan yaxshiroq ish qilgan boʻlishardi" (Kemmler oʻz xoʻjayinini bolta bilan oʻldirgan).

1896-yilda elektr stul Ogayoda, 1898-yilda Massachusetsda, 1906-yilda Nyu-Jersida, 1908-yilda Virjiniyada, 1910-yilda Shimoliy Karolinada taqdim etilgan. Keyingi oʻn yil ichida u oʻndan ortiq shtatlarda qonuniylashtirildi va Amerikada eng mashhur qatl vositasiga aylandi. Faqat yuz yildan ortiq foydalanish davrida 4300 dan ortiq odam elektr stulda oʻldirilgan.

Keyinchalik Edison oʻzgaruvchan tokning afzalliklarini kam baholaganini tan olishga majbur boʻldi. 1912-yilda Westinghouse ushbu texnologiyani ishlab chiqishdagi yutuqlari uchun Edison medali bilan taqdirlandi.

1967-yilda oʻlim jazosiga qoʻyilgan moratoriy Qoʻshma Shtatlarda 1976-yilda bekor qilingandan soʻng, ilgari elektr stulda qatl qilish amaliyotini oʻtkazgan shtatlarning aksariyati oʻlimga olib keladigan ineksiyaga oʻtdi. Ushbu qarorga asosiy turtki, elektr stulni ishlatish uchun juda qimmat boʻlganligi edi. Bundan tashqari, koʻpchilik elektr toki urishini shafqatsiz va gʻayrioddiy jazo deb biladi. Hozircha elektr stuldan 8 ta shtatda foydalanish mumkin. Baʼzi shtatlarda mahkum oʻzini oʻzi jazolash usulini tanlash huquqiga ega (ineksiya va elektr stuldan tashqari, otish, osish va gaz kamerasi).

AQShdan tashqarida
------------------

Vyatskiye polyaniylik seriyali qotil Aleksandr Komin oʻz qurbonlaridan birini oʻldirish uchun qoʻlda yasalgan elektr stuldan foydalangan.

Yana qarang
-----------

* Gaz kamerasi
* Oʻlimga olib keluvchi inyeksiya
* Elektr toki urishi
* Yashil maskan (film)

Manbalar
--------

1. ↑  „В Теннесси решили вернуться к электрическому стулу". *«Комсомольская правда»* (23-may 2014-yil). Qaraldi: 7-aprel 2018-yil.
2. ↑  „Methods of Execution | Death Penalty Information Center" (en).  deathpenaltyinfo.org. Qaraldi: 17-sentyabr 2018-yil.
3. ↑  „В штате Виргиния отменили смертную казнь". *forbes.kz* (25-mart 2021-yil). Qaraldi: 2021-03-39.
4. ↑  „Death Penalty News & Updates".  people.smu.edu. Qaraldi: 7-aprel 2018-yil.
5. ↑  „В США заключенного казнили на электрическом стуле" (21-fevral 2020-yil).
6. ↑  (16 oktyabrya 1985 g. shtat Indiana (1001 smert, A. P. Lavrin))
7. ↑  V. A. Uxin „V mire elektrichestva", Gorkovskoe knijnoe izdatelstvo, 1959, novella „Elektrichestvo, opozorennoe v Amerike" str.53
8. ↑  „People v. Joseph Chapleau".  www.correctionhistory.org. Qaraldi: 7-aprel 2018-yil.