**1945- yildan 1989- yilgacha Polsha tarixi** Ikkinchi jahon urushi tugaganidan so'ng, Polsha ustidan o'rnatilgan kommunistik boshqaruv davrini o'z ichiga oladi.O'sha yillar umumiy sanoatlashtirish, urbanizatsiya va turmush darajasining ko'plab yaxshilanishi bilan birga,  dastlabki Stalinizm qatag'onlari, ijtimoiy tartibsizliklar, siyosiy nizolar va og'ir iqtisodiy qiyinchiliklar bilan o'tdi.

Ikkinchi jahon urushining oxiriga kelib, ilgarilab borayotgan Sovet Qizil Armiyasi Sharqdagi Polsha Qurolli Kuchlari bilan birgalikda fashistlar nemis qo'shinlarini bosib olingan Polshadan siqib chiqardi. 1945- yil fevral oyida Yalta konferentsiyasi urushdan keyingi saylovlargacha murosali koalitsiyadan Polshaning muvaqqat hukumatini tuzishga ruxsat berdi. Sovet Ittifoqi rahbari Iosif Stalin bu qarorni amalga oshirishda manipulyatsiya qildi. Varshavada 1940-yildan beri Londonda quvg'inda bo'lgan Polsha hukumatiga e'tibor bermay, amalda kommunistik nazorat ostidagi Milliy birlik muvaqqat hukumati tashkil etildi.

1945- yil iyul-avgust oylarida bo'lib o'tgan keyingi Potsdam konferentsiyasida uchta yirik ittifoqchi davlatlar Polsha chegarasining g'arbiy tomonga ulkan siljishini ratifikatsiya qildilar va uning Oder-Neisse va Kerzon chizig'i o'rtasidagi yangi hududini tasdiqladilar, buning natijasida Polsha chegaralari qisqardi va Polsha chegaralariga o'xshab ketdi. sobiq Piast sulolasi davri. Holokostda polyak-yahudiy aholisining yo'q qilinishi, g'arbda nemislarning qochib ketishi va haydalishi, sharqda ukrainlarning ko'chirilishi va polyaklarning Sharqiy chegaralardan (*Kresy*) quvib chiqarilishi va ko'chirilishidan keyin Polsha birinchi bo'ldi. O'z tarixida taniqli kamchiliklarsiz etnik jihatdan bir xil milliy davlat. Yangi hukumat o'z siyosiy hokimiyatini mustahkamladi, Boleslav Bierut boshchiligidagi Polsha Birlashgan Ishchi partiyasi (PZPR) esa Sovet ta'siri ostida mustaqil davlat bo'lib qoladigan mamlakat ustidan qattiq nazoratni qo'lga kiritdi. Iyul Konstitutsiyasi 1952-yil 22-iyulda e'lon qilindi va mamlakat rasman Polsha Xalq Respublikasi (PRL) bo'ldi.

1953- yilda Stalin o'limidan so'ng, siyosiy "erish" Polsha kommunistlarining Vladislav Gomułka boshchiligidagi yanada liberal fraktsiyasiga hokimiyatni qo'lga kiritish imkonini berdi. 1960-yillarning oʻrtalariga kelib Polsha iqtisodiy va siyosiy qiyinchiliklarni boshdan kechira boshladi. Ular 1968-- yilgi Polshadagi siyosiy inqiroz va 1970-yilgi Polsha noroziliklari bilan yakunlandi, shu tufayli iste'mol narxlarining oshishi ish tashlashlar to'lqiniga olib keldi. Hukumat g'arb kreditorlarining keng miqyosli kreditlariga asoslangan yangi iqtisodiy dasturni joriy qildi, bu esa turmush darajasi va umidlarining o'sishiga olib keldi, ammo bu dastur Polsha iqtisodiyotining jahon iqtisodiyoti bilan o'sib borayotgan integratsiyasini anglatardi va 1973- yilgi neft inqirozidan keyin u sustlashdi. 1976- yilda Edvard Gierek hukumati narxlarni yana ko'tarishga majbur bo'ldi, bu 1976- yil iyun noroziliklariga olib keldi.

  

Qatag'on va islohotning bu aylanishi  va iqtisodiy-siyosiy kurash 1978-yilda Karol Voytylaning Rim papasi Ioann Pavel II etib saylanishi bilan yangi xususiyatlarga ega bo'ldi. Voytylaning kutilmagan ko'tarilishi *nomenklatura* tomonidan boshqariladigan davlat sotsializmining avtoritar va samarasiz tizimiga qarshilikni kuchaytirdi, ayniqsa papaning 1979-yilda Polshaga birinchi tashrifi bilan..1980-yil avgust oyining boshida ish tashlashlarning yangi to'lqini Lex Valensa boshchiligidagi mustaqil kasaba uyushmasi "Birdamlik "(*Solidarność*) tashkil topdi. Muxolifatning kuchayishi va faolligi Voytsex Yaruzelskiy hukumatining 1981- yil dekabr oyida harbiy holat e'lon qilishiga sabab bo'ldi. Biroq, Mixail Gorbachyovning Sovet Ittifoqidagi islohotlari, G'arb bosimining kuchayishi va ishlamay qolgan iqtisodiyot tufayli rejim o'z raqiblari bilan muzokaralar olib borishga majbur bo'ldi. 1989-yilgi davra suhbatlari Birdamlik partiyasining 1989- yilgi saylovlarda ishtirok etishiga olib keldi. Uning nomzodlarining yorqin g'alabasi Markaziy va Sharqiy Evropada kommunistik boshqaruvdan ketma-ket o'tishning birinchi bosqichiga turtki bo'ldi. 1990-yilda prezidentlik saylovlaridan keyin Yaruzelski prezidentlikdan iste'foga chiqdi va uning o'rniga Valensa keldi.

Kommunistik Polshaning oʻrnatilishi (1944-1948)
-----------------------------------------------

### Chegaralar va aholining o'zgarishi

 Polshaning eski va yangi chegaralari, 1945-yil
Ikkinchi jahon urushidan oldin Polsha aholisining uchdan bir qismi etnik ozchiliklardan iborat edi. 1939-yilda Polshada 35 millionga yaqin aholi bor edi, lekin 1946-yilda tegishli chegaralar ichida 24 milliondan kam edi. Qolgan aholining uch milliondan ortig'ini nemislar, ukrainlar va yahudiylar kabi etnik ozchiliklar tashkil etdi, ularning aksariyati yaqinda Polshani tark etadi.Polsha Ikkinchi Jahon urushi davrida eng katta mutanosib insoniy yo'qotishlarga duch keldi, bu uning aholisining 16-17 foizini tashkil etdi. Taxminlarga ko'ra, 1939-1945- yillarda 6 milliongacha Polsha fuqarolari urush bilan bog'liq sabablar tufayli halok bo'lgan. Taxminan, ko'rsatkich yuqoridagi jami bir qismi sifatida 3 million yahudiy-polyak qurbonlarini o'z ichiga oladi.Etnik polshalik qurbonlar soni, ehtimol, 2 million edi. 

1. ↑  *Robert A. Guisepi.*. *World War Two*.  World History Project, USA (2001). 7-may 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-yanvar 2016-yil.