**Adolf Hitler** (20-aprel 1889, Innadagi Braunau, Avstriya-Vengriya — 30-aprel 1945, Berlin, Uchinchi reyx), 29-iyul 1921-yildan Milliy-sotsialistik nemis ishchilar partiyasining yetakchisi (*führer*), 31-yanvar 1933-yildan milliy-sotsialistik Olmoniyaning reyxskansleri, Ikkinchi jahon urushi davrida Olmoniya qurolli kuchlarining bosh qoʻmondoni.

Adolf Hitler (haqiqiy familiyasi Shiklgruber; 1889-1945) — Olmoniya fashistik davlati boshligʻi (1933-yilda reyxskansler boʻlgan, 1934-yildan bu mansabni prezident lavozimi bilan birlashtirgan), fashistlar natsional-sotsialistik partiyasining fyureri (dohiysi; 1921-yildan). Olmoniya ommaviy terrorchi fashist rejimini oʻrnatgan. Ikkinchi jahon urushini boshlash, SSSRga hujum qilish (1941-yil iyun) tashabbuskori. Sovet qoʻshinlari Berlinga kirgach, oʻzini-oʻzini oʻldirmagan balki antartikaga joʻnagan. Nyurnberg sud jarayonida asosiy natsist harbiy jinoyatchi deb topilgan.

Bolaligi va yoshligi
--------------------

Hitler chaqaloqlik paytida
Adolf Hitler 1889-yili 20-aprelda Innadagi Braunau (Avstriya) shahrida tugʻilgan. Boʻlajak fyurerning otasi Alois Hitler (1837-1907) oldin etikdoʻz boʻlgan, keyin esa bojxona xodimi boʻlib ishlagan; noqonuniy tugʻilganligi sababli u 1876-yilgacha onasining familiyasi shiklgruberni olgan (Adolf keng tarqalgan fikrga qaramay, bu familiyani hech qachon olmagan). Alois yuqori boʻlmagan ober-ofitsial mansabiga ega edi. Onasi Klara Pölzl, qizlik familiyasi Pelsl, ishchilar oilasidan kelib chiqqan.

16 yoshida Hitler toʻliq oʻrta taʼlimni bermaydigan Linsdagi maktabni tamomlaydi. Vena badiiy sanʼatlar akademiyasiga kirish urinishlari omadsiz boʻladi. Onasining vafotidan soʻng (1908) Hitler Venaga koʻchib oʻtadi, u yerda uysizlarga beriladigan boshpanalarda yashab, tasodifiy ish haqlariga kun koʻradi. Oʻsha paytda u oʻzining bir qator akvarellarini sotishga muvaffaq boʻladi.

Adolfning qarashlari mashhur antisemit Venaning ober-burgomistri Karl Luegerlarning taʼsiri ostida shakllangan. U nemis millatining buyukligi va alohida missiyaga ega ekanligiga ishonar edi.

### Hitlerning vegetarianligi

Adolf Hitlerning koʻpchilik biograflari u 1931-yildan to 1945-yildagi oʻlimiga qadar vegetarian boʻlganligi haqidagi fikrni maʼqullashadi. Bu fikrga qarshi argumentlar ham talaygina. Har qanday holda, ikkala taraf Gitler goʻshtni ovqatidan olib tashlamagan boʻlsa ham, uning isteʼmolini chegaralaganligiga qoʻshiladilar.

Birinchi jahon urushi
---------------------

1913-yil mayida Hitler Myunhenga koʻchib oʻtadi, u yerda akvarellari bilan savdo qilib odatiy hayotini kechiradi. Urushning birinchi oyida u nemis armiyasiga oʻz xohishi bilan yoziladi. Fransiya va Belgiyada oddiy askar sifatida, soʻng yefreytor boʻlib xizmat qiladi. Oʻn oltinchi Bavariya Zahira Polkining yuboriluvchi shtabi sifatida jang operatsiyalarida ishtirok etadi. Ikki marta jarohatlangan, II va I darajali Temir xochlar bilan mukofotlangan.

NSDAPning boshligʻi
-------------------

Olmoniya imperiyasining urushda magʻlubiyatga uchrashini va 1918-yilning Noyabr qoʻzgʻolonini Hitler gʻalabador nemis armiyasiga „orqasiga pichoq urgan" xoinlarning qilmishi deb hisoblagan.

1918-yilning oxirida u Myunhenga qaytib keladi va reyxsverga aʼzo boʻladi. Qoʻmondonlikning buyrugʻiga binoan u Myunhendagi qoʻzgʻolon hodisalarining ishtirokchilariga material yigʻar edi. Kapitan E. Remning maslahatiga koʻra (keyinchalik Hitlerning yaqin safdoshi) u Myunhendagi „Nemis ishchilar partiyasi" tarkibiga kiradi. Partiya boshqaruvidan uning yaratuvchilarini tezda siqib chiqarib, u toʻla huquqli yetakchiga — *führerga* aylanadi. Gitlerning tashabbusiga koʻra 1919-yili partiya yangicha nomlanadi — Nemis milliy-sotsial ishchilar partiyasi (nemis transkipsiyasida NSDAP). Siyosiy publitsistikada ularni sotsialchilar *Sotsi* deb atalganidek *Natsi* deb atashadi.

### Asosiy gʻoyalar

Oʻsha paytgacha shakllangan Hitlerning asosiy gʻoyalari NSDAP dasturida oʻz aksini topadi. Hitler gʻoyalarining aksariyati avtobiografik kitob „Mening kurashim" (*"Mein Kampf"*)da bayon etilgan.

Pivo qoʻzgʻoloni
================

1920-yillarning boshlariga kelib NSDAP Bavariyaning eng koʻzga koʻringan oʻng ekstermistik tashkilotiga aylanadi. Hujum otradlari boshida Ernst Röhm turadi. Hitler tez orada u bilan hisoblashish kerak boʻlgan siyosiy shaxsga aylanadi.

1923-yilning oxiriga kelib Olmoniyadagi tanglik oʻtkirlashadi. Bavariyada parlament hukmronligiga qarshi va diktatura oʻrnatilishining tarafdorlari bavar administratsiyasi fon Kar atrofida toʻplanadilar, toʻntarishdagi faol rol Hitlerga va uning partiyasiga berilgan edi.

1923-yil 8-noyabr kuni Hitler Myunhenning „Byurgerbraukeler" pivoxonasidagi mitingda milliy qoʻzgʻolonning boshlanishini va Berlindagi sotqinlar hukmronligining agʻdarilishini eʼlon qiladi.

Fon Kar boshchiligidagi Bavariyaning yuqori amaldorlari bu eʼlonga qoʻshilishadi. Tunda NSDAPning otradlari Myunhenning maʼmuriy binolarini band eta boshlaydilar. Ammo, oradan koʻp vaqt oʻtmay, fon Kar va uning atrofidagilari markaz bilan kompromissga kelishga qaror qiladi. 9-noyabrda Hitler oʻz tarafdorlarini markaziy maydonga olib chiqib, „Feldgerenxale"ga yoʻl olganda reyxsverning qismlari ularga qarshi oʻq ochishadi. Oʻldirilgan va jarohatlanganlarni olib millatchilar va ularning tarafdorlari koʻchalarni tark etishadi. Olmoniya tarixiga bu epizod „pivo qoʻzgʻoloni" nomi ostida kiradi.

1924-yil fevral-mart oylarida qoʻzgʻolon boshchilari ustidan sud jarayoni boshlanadi. Sudlanuvchilar kursisida faqatgina Hitler va uning bir necha tarafdori oʻtirishadi. Sud Hitlerni 5 yilga qamoqqa mahkum qiladi, ammo 9 oydan soʻng uni ozodlikka chiqarib yuborishadi.

Hitler-reyxskansler
-------------------

Adolf Hitler 1933-yilda
Yetakchisini yoʻqotgan partiya parchalanib ketadi. Hitlerga hammasini deyarli boshidan boshlashga toʻgʻri keladi. Unga hujum otryadlarini tiklashni boshlagan Röhm katta yordam koʻrsatadi. Ammo, NSDAPning qayta tugʻilishida Shimoliy va Shimoli-Gʻarbiy Olmoniya oʻng ekstremistik harakatlarining yetakchisi Gregor Strasser hal qiluvchi rolni oʻynaydi. Ularni NSDAP qatorlariga qoʻshib, u partiyaga viloyat (bavar) darajasidan umummilliy siyosiy kuchga aylanishiga yordam berdi.

Bu vaqtda Hitler umumgerman darajada yordam axtarar edi. U generalitetning ishonchini qozonishga va sanoat magnatlari bilan aloqa oʻrnatishga muvaffaq boʻladi. 1930-va 1932-yilgi parlament saylovlari millatchilarga deputat mandatlarining jiddiy oʻsishini olib kelganida, davlatning hukmron doiralarida NSDAPni siyosiy kombinatsiyalarning ishtirokchisi sifatida jiddiy koʻra boshlashdi. Hitlerni partiya boshchiligidan chetlashtirib, vazifani Strasserga yuklash harakati amalga oshirildi. Ammo, Hitler raqibi va yaqin doʻstini darrov izolyatsiya qilib partiyadagi har qanday taʼsiridan mahrum qiladi. Ohir-oqibat german choʻqqilarida Hitlerga bosh maʼmuriysiyosiy mansabni berib, atrofini anʼanaviy konservativ partiyalardan boʻlgan vasiylar bilan oʻrashga qaror qilinadi. 1933-yil 31-yanvarda prezident Hindenburg Hitlerni reyxskansler etib tayinlaydi.

Hukmronlik tepasida boʻlgan Hitler dastlabki oylardayoq kimdan chiqishi qatʼiy nazar hech qanday cheklovlarga amal qilmasligini namoyish etdi. Parlament binosining (Reyxstag) yondirilishini millatchilarning ishi deb bahona qilib, Olmoniyaning ommaviy „unifikatsiya"sini boshlaydi. Avval kommunistik, soʻng sotsial-demokratik partiyalar taʼqiqlanadi. Bir qator partiyalar oʻzlari tarqalib ketishga majbur boʻladilar. Profsoyuzlar bartaraf etiladi, ularning mulki millatchilar ishchi frontiga topshiriladi. Yangi hukumatga qarshi chiquvchilar tergov va sudsiz konsentratsion lagerlarga yuboriladi. „Boshqa qavmdagilar"ning ommaviy taʼqibi boshlanib, bir necha yil oʻtib uning kulminatsiyasi „endlyozung" (soʻnggi qaror) operatsiyasiga aylanadi, bu operatsiya butun yahudiy xalqini jismoniy yoʻqotishga qaratilgan boʻladi.

Partiya va undan tashqarisidagi Hitlerning shaxsiy (haqiqiy va potensial) raqiblari ham qatagʻonlardan qochib qutula olmaydi. 30-iyunda u fyurerga loyal boʻlmaganlikda sezilgan SA boshliqlarining yoʻq qilinishida shaxsan ishtirok etadi. Bu yoʻqotilishning birinchi qurboni Hitlerning avvalgi safdoshi Röhm boʻladi. Strasser, fon Kar, sobiq reyxskansler general Schleicher va boshqa arboblar jismonan yoʻqotiladi. Hitler Olmoniya ustidan mutlaq hukumatga ega boʻladi.

1936-1939-yillarda Hitler boshchiligidagi Olmoniya Ispaniyadagi fuqarolar urushi vaqtida frankchilarga katta yordam koʻrsatadi.

Ikkinchi Jahon Urushi
---------------------

Reyx 1939-yilda
Oʻz rejimining asosini mustahkamlash uchun Hitler xalq qoʻlloviga umid qilingan qator tadbirlarni oʻtkazadi. Ishsizlik tez qisqartiriladi, keyin esa tamoman bartaraf etiladi. Muhtoj aholiga gumanitar yordam boʻyicha keng koʻlamli aksiyalar quloch yozadi. Ommaviy, madaniy va sport bayramlari qoʻllanadi. Ammo Hitler rejimining siyosiy asosini magʻlub boʻlingan Birinchi jahon urushiga revansh tashkil qilar edi. Shu maqsad bilan sanoat qayta rekonstruksiyalanadi, katta qurilish yoziladi, strategik zahiralar yaratiladi. Revansh ilinjida aholining propagandistik ishlovi olib borilardi.

Hitler Olmoniyaning harbiy salohiyatini cheklovchi Versal Kelishuvini buzadi. Katta boʻlmagan reyxsver millionlik vermaxtga aylantiriladi, tank qoʻshinlari yaratiladi va harbiy aviatsiya tiklanadi. Demilitarlangan Reyn hududining statusi bekor qilinadi. Hitler oʻzining qoʻshinlarini Polsha hududiga olib kiradi.

1939-yil Ikkinchi jahon urushi boshlanadi. Fransiya va Angliyaga qarshi harbiy harakatlarda muvaffaqiyat qozonib va qitʼaning deyarli butun gʻarbiy qismini bosib olib, Hitler 1941-yili oʻz qoʻshinlarini Sovet Ittifoqi tomon buradi. Sovet-olmon urushining birinchi etapida sovet qoʻshinlarining magʻlubiyatlari Hitler qoʻshinlarining Boltiq boʻyi davlatlarini, Belorussiya, Ukraina, Moldaviya va Rossiyaning bir qismini okkupatsiya qilishiga sabab boʻladi. Okkupatsiyalangan hududlarda qattiq okkupatsion rejim oʻrnatilib, bu rejim millionlab odamlarning hayotiga zomin boʻladi.

Ammo, 1942-yilning ohiridan boshlab Hitler armiyalari magʻlubiyatga uchray boshlashadi. 1944-yili sovet hududi okkupatsiyadan ozod etiladi, jang harakatlari olmon chegaralariga yaqinlashadi. Italiya va Fransiyaning dengiz boʻylaridan hujum qilayotgan ingliz-amerikan diviziyalari sababli Hitler qoʻshinlari gʻarbda ham chekinishga majbur boʻladi.

Führerning xudkushligi
----------------------

1944-yili Hitlerga qarshi 20-iyul fitnasi uyushtiriladi. Fitna maqsadi Hitlerning jismoniy yoʻq qilinishi va bostirib kelayotgan ittifoq qoʻshinlari bilan tinchlik bitimini tuzish edi. Fyurer Olmoniyaning tor-mor etilishi yaqinlashayotganini tushunardi. 1945-yil 30-aprel kuni oʻrab olingan Berlinda Hitler avval sevimli kuchugi Blondini oʻldirib, soʻng turmush oʻrtogʻi Eva Braun bilan birga oʻz joniga qasd qiladi.

Hitlerning suiqasdi haqida bir-biriga zid mulohazalar mavjud. Sovet tarixida Hitler zahar (xudkushlik qilgan koʻpgina millatchilar kabi kaliy sianid) ichgani haqidagi fikr turgʻunlangan, ammo guvohlarning koʻrsatmalariga binoan u oʻziga qarata oʻq uzadi. Shuningdek, Hitler va Braun zahar ichib soʻng chakkasiga oʻq uzganliklari haqidagi versiya mavjud.

Führerning jasadi reyxskanselyariyaning hovlisida uning yaqinlari tomonidan yondirib yuboriladi, soʻng uning juda qattiq kuygan qoldiqlari sovet SMERSHining qoʻllariga oʻtadi. 1946-yil fevralda Hitlerning tanasi Eva Braun, Yozef va Magda Gebbels hamda Gebbelsning 6 farzandi tanalari bilan birga Magdeburgdagi NKVD bazalaridan birida dafn etiladi. 1970-yili, bu bazaning hududi GDRga topshirilishi kerak boʻlgan paytda Y. V. Andropov taklifiga va Politbyuroning tasdiqiga koʻra Hitler va boshqa halok boʻlganlarning qoldiqlari qazib olinadi, kul holatigacha krematsiyalanadi va Elbaga sovuriladi.

Madaniy mohiyati
----------------

### Kinofilmlar

Adolf Hitlerning tarjimai holi boʻyicha koʻpgina filmlar suratga olingan. Ular ichida, kanadalik „Hitler: Yovuzlikning chiqishi" (*Hitler: The Rise of Evil*, 2003), italo-ingliz „Hitler: Soʻnggi oʻn kun" (*Hitler: The Last 10 Days*, 1973), ingliz-fransuz „Bunker" (*The Bunker*, 1981) va nemis „Qulash" (*Der Untergangʻ', 2004) filmlari bor.*

Adolf Hitlerning ustidan kulishga Charlz Chaplinning "Buyuk diktator" kinokomediyasi bagʻishlangan.

Adolf Hitlerga Leni Rifenshtalning „Iroda zafari" hujjatli filmida katta diqqat qaratilgan.

### Musiqa

* „Everything But the Girl" ansamblining „Little Hitlers" („Kichik hitlerlar") kompozitsiyasi.

Manbalar
--------

1. ↑  Hitler A. Mein Kampf. Muenchen. 1933
2. ↑  Kershaw J. Hitler. London, 1991.

Havolalar
---------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Vikiomborda ***Adolf Hitler*** haqida turkum mavjud |

* „Hitlerning tasviri" loyihasi (ingl.)
* „Hech kim bilmagan Hitler" (Wayback Machine saytida 2010-01-04 sanasida arxivlangan) (ingl.)
* Adolf Hitler: Mening kurashim (Wayback Machine saytida 2016-10-31 sanasida arxivlangan) (rus.)

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


| * k
* m
* t
Yil kishisi (Time), 1927-1950 |
| --- |
| 
* Charles Lindbergh (1927)
* Walter Chrysler (1928)
* Owen D. Young (1929)
* Mohandas Gandhi (1930)
* Pierre Laval (1931)
* Franklin D. Roosevelt (1932)
* Hugh S. Johnson (1933)
* Franklin D. Roosevelt (1934)
* Haile Selassie (1935)
* Wallis Simpson (1936)
* Chiang Kai-shek / Soong Mei-ling (1937)
* Adolf Hitler (1938)
* Iosif Stalin (1939)
* Winston Churchill (1940)
* Franklin D. Roosevelt (1941)
* Iosif Stalin (1942)
* George Marshall (1943)
* Dwight Eisenhower (1944)
* Harry S. Truman (1945)
* James F. Byrnes (1946)
* George Marshall (1947)
* Harry S. Truman (1948)
* Winston Churchill (1949)
* Koreya urushi ishtirokchilari (1950)

 |
| Time (jurnal) |


| * k
* m
* t
Olmoniya Kanslerlari |
| --- |
| Shimoliy Germaniya Konfederatsiyasi Flag of Germany  Bundeskanzler (1867–1871) | 
* Otto fon Bismark

 |
| Germaniya imperiyasi Flag of Germany  Reyxkansler (1871–1918) | 
* Otto fon Bismark
* Leo von Caprivi
* Chlodwig
* Bernhard von Bülow
* Theobald von Bethmann Hollweg
* Georg Michaelis
* Georg von Hertling
* Maximilian
* Friedrich Ebert

 |
| Veymar Respublikasi Flag of Germany  Reyxskansler (1919–1933) | 
* Philipp Scheidemann
* Gustav Bauer
* Hermann Müller
* Konstantin Fehrenbach
* Joseph Wirth
* Wilhelm Cuno
* Gustav Stresemann
* Wilhelm Marx
* Hans Luther
* Wilhelm Marx
* Hermann Müller
* Heinrich Brüning
* Franz von Papen
* Kurt von Schleicher

 |
| Fashistlar Olmoniyasi Flag Flag Reyxskansler (1933–1945) | 
* Adolf Hitler
* Joseph Goebbels
* Count Schwerin von Krosigk

 |
| Olmoniya Flag of Germany Bundeskanzler (1949–) | 
* Konrad Adenauer
* Ludwig Erhard
* Kurt Georg Kiesinger
* Willy Brandt
* Helmut Schmidt
* Helmut Kohl
* Gerhard Schröder
* Angela Merkel
* Olaf Scholz

 |

| * k
* m
* t
Olmoniya Prezidentlari |
| --- |
| Veymar Respublikasi (1919–33) | 
* Friedrich Ebert
* Paul von Hindenburg

 |
| Fashistlar Olmoniyasi (1933–45) | 
* Paul von Hindenburg
* Adolf Hitler (*Führer*)
* Karl Dönitz

 |
| Olmoniya Federativ Respublikasi (1949-1990) | 
* *Karl Arnold*
* Theodor Heuss
* Heinrich Lübke
* Gustav Heinemann
* Walter Scheel
* Karl Carstens
* Richard von Weizsäcker

 |
| Olmoniya (1990-yildan) | 
* Roman Herzog
* Johannes Rau
* Horst Köhler
* *Jens Böhrnsen*
* Christian Wulff
* *Horst Seehofer*
* Joachim Gauck
* Frank-Walter Steinmeier

 |