recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Rupiya** —

1) Hindiston Respublikasi pul birligi. 16-asrdan boshlab muomalaga kiritilgan. 1Rupiya= 100 paysa. Xalqaro ifodasi 1NRupiya Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari = 46,89 Rupiya (2003, may); 

2) Pokiston Respublikasining pul birligi. 1948-yildan muomalaga kiritilgan. 1Rupiya=100 paysa. Xalqaro ifodasi PKRupiya 

3) Indoneziya pul birligi. 1950-yildan muomalaga kiritilgan. 1 Rupiya = 100 sen. Xalqaro ifodasi IDRupiya RUPOR (gollandcha georeg — baqirmoq) — tovush toʻlqinlarini maʼlum yoʻnalishda kuchaytirib tarqatadigan hamda tovush toʻlqinini qabul qiladigan karnay. Yumaloq yoki toʻgʻri toʻrtburchak (konussimon) shakdda, uchi tomonga kengayib boradigan qilib yasaladi. Rupiya radiotexnikada, tovush kuchaytirgichlar va boshqalarda qoʻllaniladi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * k
* m
* t

Osiyo mamlakatlari milliy valyutalari |
| --- |
|  |
| Markaziy Osiyo | 
* Tenge
* So'm (Qirg'iziston)
* Somoniy
* Manat
* Soʻm
 |
|  |
| Sharqiy Osiyo | 
* Yuan (pul birligi)
* Yena
* Vona
* Iyena
 |
|  |
| Shimoliy Osiyo | 
* Rubl
 |
|  |
| Janubiy Osiyo | 
* Afgʻoni
* Rupiya
 |
|  |
| Janubi-Sharqiy Osiyo | 
* Ringgit
 |
|  |
| Gʻarbiy Osiyo | 
* Dinor
* Dirham
* Dram
* Eron riali
* Funt
* Riyol
* Shekel
 |

 |


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Iordan (maʼnolari).

**Iordan** (485—?) — tarixchi. Asli ostgotlardan boʻlgan. 505—536 yillarda Vizantiyaning yirik sarkardasi Guntigis Baza huzurida kotib boʻlib ishlagan. I.ning mashhur "Getika" ("Getlarning kelib chiqishi va faoliyati") (551-y.) asarida Sharqiy Yevropa, Qora dengizning shim. qirgʻoqlarida 4—6-asrlarda yashagan got, bir qator turkiy, slavyan qabilalari toʻgʻrisida qimmatli maʼlumotlar berilgan. Ayniqsa, gun-nlar, kuturgʻurlar, uturgʻurlar va b. turkiy qabilalar, ularning kelib chiqi-shi, tarixi toʻgʻrisida maʼlumotlar eʼtiborga sazovor.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Ruo Shu**i **daryosi**, *Edzin-Gol* — Xitoyning shimolidagi daryo. Janubdan shimolga qarab oqadi. Boshlanishi Nanshan platosida Txoloshan tizmasining muzliklaridan oladi (5500 m balandlikdan). Uzunligi 1000 km dan ortiq. Uning havzasi maydoni 78600 km².

Xeyke va Beydaxe daryolarining qoʻshilish joyidan (Dinsin shahrining yaqini) Ruo Shui daryosi nomini oldi. Yuqori oqimida togʻ daralari va togʻlararo tekisliklar bilan oʻtadi. Oʻrta va quyi oqimida katta tekislik coʻlga oʻxshash Alashan va Gobi hududlari orqali oqadi. Rui Shui daryosi koʻllarga quyilgach, ikki tarmoqqa (Ixe-Gol va Narin-Gol) boʻlinib, murakkab oʻtloqni hosil qiladi. Qurgʻoqchilik yillarida daryo suvi Gashun-Nur va Sogʻa-Nur koʻllariga yetib bormaydi. Daryoning manbalari — muzliklar va togʻlardagi qor suvlari. Daryo suvi yerlarni sugʻorish uchun ishlatiladi. Asosiy tarmoqlari Linshuy, Liyuanxe. Daryo boʻylab Dingxing, Goatai, Chjanye (Ganzhou) va boshqalar. b. shaharlari joylashgan.

Havzaning xususiyatlari
-----------------------

Havza boʻlinmasi havzada joylashgan koʻplab tabiiy kontekstlarga xos boʻlgan turli xil gidrologik dinamikani aks ettiradi. Aholining koʻp qismi vohalar va qishloq xoʻjaligi konsorsiumlari bilan birga oʻrta oqim hududida yashaydi.

### Yuqori oqim hududi

Daryoning asosiy oqimi Qilian togʻlaridan 3650 m balandlikdan boshlanadi. Qumloq choʻkindi suvlarga toʻq rang beradi, bu vaqt oʻtishi bilan daryoning Xey (黑), yaʼni Qora deb taʼriflanishiga yordam berdi. Bu qismning balandligi ancha tik boʻlib, 5544 m balandlikdagi choʻqqilari va oʻsimliklari asosan yovvoyi butalardan iborat. Har yili havzaga tushadigan yogʻingarchilikning koʻp qismi ushbu hududda toʻplanib, Yingluo gidrometrik stantsiyasidan shimolda birlashadigan ikkita asosiy daryo oqimini hosil qiladi.

Manbalar
--------

1. ↑  *Hou, Ren-zhi*. Ancient city ruins in the deserts of the Inner Mongolia Autonomous Region of China (iyul 1985).
2. ↑   Qazaq ensiklopediyasi, 4 tom;
**Fluktuatsiyalar** (lot. ﬂ uctuatio tebranish) — fizik kattaliklarning oʻz oʻrtacha qiymatlaridan tasodifiy ogʻishi. Tasodifiy omillarga bogʻliq boʻlgan har qanday kattaliklarda F. sodir boʻladi. Statistik fizikada F. tizim zarralarining issiklik harakati tufayli vujudga keladi. Broun harakati mayda zarralarga muhit molekulalari koʻrsatayotgan bosimning F.i natijasida sodir boʻladi. F. fizik oʻlchashlar anikligini chegaralab qoʻyadi, radiopriyomniklarda shovqin hosil qiladi. Shuning uchun statistik fizika, radiotexnika va h.k.larda F. hisobga olinadi. F. har qanday tasodifiy jarayonlarga tegishli.
Elektr kattaliklarning fluktuatsiyalarini oʻlchash nisbatan oson hususan,kuch qanday tok manbaiga oʻlchanmagan oʻtkazgichda kattaligi va yoʻnalishi tartibsiz oʻzgaruvchi fluktuatsion toj vujudga keladi.Fluktuatsion elektr yurituvchi kuchni hisoblash va oʻlchash mumkin.
Birorta fizik kattaliklarning uncha tartibli boʻlmagan tartibsiz oʻzgarishlari ham fluktuatsiyaga misol boʻla oladi.
Fluktuatsiya har qanday tasodifiy jarayonlarga tegishli.Temperatura va gaz bosimining fluktuatsiyalarini oʻlchash qiyin.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Postvorta** (lotincha: *Postvorta*) — Rim afsonasidagi tosh, ikkita hamrohdan biri (boshqa maʼlumotga koʻra — opa-singillar) va maʼbuda-bolani dunyoga keltiruvchi Karmentaning yordamchilari hisoblanadi. Postvorta oʻtmishda yuz bergan barcha voqealarni koʻra oladi, deb ishonilgan.

Mifologiya
----------

Postvorta (yoki Postverta (*Postverta*)) oʻtmishda Rim maʼbudasi hisoblangan. U va *Porrima* yoki *Prorsa* nomi bilan ham taniqli boʻlgan singlisi Antevorta, oʻtmishdagi va kelajakdagi voqealarni boshqarishgan. Ular Provideniyaga taʼsir etib, kelajakni ijobiy qilishlari mumkinligiga ishonishgan. Ovidning soʻzlariga koʻra, opa-singillarni Postverta va Porrima deb atashgan, ammo Gay Yuliy Gigin ularni Postvorta va Antevorta deb atagan: bu nomlar ularning fazilatlariga bogʻliq boʻlib, odamlarning taqdiri ustidan hokimiyatga ega boʻlgan Parok — xudolarni tavsiflagan. Postvortaga kelsak, lotin prefiksida koʻrsatilganidek, *Post*, insonning oʻtmishdagi barcha voqealarni koʻrish va shu asosda kelajakni belgilash qobiliyatini ifodalaydi.

Postvorta va Antevorta Rimda ikkita qurbongohi mavjud boʻlib, homilador ayollarga yordam berish, ularni tugʻish paytidagi xavflardan himoya qilish uchun tayinlangan. Bu maʼbudalar ayol tugʻilishining muvaffaqiyatli natijasi uchun mas’ul boʻlgan Karmentaning hamrohlari (yoki opa-singillari) va yordamchilari sifatida tasvirlangan. Agar Antevorta homilador ayolga taʼsir oʻtkazishga qodir boʻlib, bolani tabiiy holatda tugʻilishiga koʻmak bersa, Postvorta esa boʻlajak chaqaloq tos suyagi bilan joylashgan ayolga tugʻishda yordam beradi, deb hisoblangan. Postvorta tugʻruq paytida ogʻriqni yengillashtirsa, Antevorta esa bola tugʻilgunga qadar salomatlikni tiklaydi. Tugʻish paytida jarayonga rahbar boʻlishi uchun Karmentani chaqiruvchi ibodatlar oʻqilgan. Afsonaga koʻra, agar bola tos suyagi bilan tugʻilayotgan boʻlsa — Postvorta, uning singlisi Antevorta esa bola tabiiy holatda tugʻilganda chaqirilgan.

Baʼzan Postvorta va Antevorta — ular xizmat qilgan maʼbuda Karmenta sharafiga *Авл Геллий*. Karmenta deb atalgan. Ehtimol, dastlab ular Karmentaga boʻliq boʻlib, uning ikki yuzli tomoni boʻlishgan, buning natijasida Karmenta oʻtmish va kelajak haqida ogoh boʻlardi, shuningdek, ular ikki yuzli Yanus kabi ikki tomondan tasvirlashgan.

Manbalar
--------

1. 1 2  *Авл Геллий*. Аттические ночи, XVI: 16.
2. 1 2  *Овидий*. Фасты, I: 633.
3. ↑  *Гонорат*. Комм. к Энеиде *Вергилия*, VIII: 339.
4. ↑  *Макробий*. Сатурналии, I: 7.
5. ↑  *Kurt Latte*. Römische Religionsgeschichte. — München, 1960. — p. 136—137.
6. ↑  *Овидий*. Фасты, I: 633—634.
7. 1 2  *Авл Геллий*. Noctes Atticae, XVI: 16 / процитировано *М. Т. Варроном*.
8. ↑  Марк Теренций Варрон. Ссылка на Аттические ночи *Авла Геллия*, XVI: 16.

Havolalar
---------

* *Kondrashov A.* Qadimgi Yunoniston va Rim afsonalari va afsonalari: Entsiklopediya. — M.: RIPOL klassik, 2005. — 768 p.
* Karmenta // Mifologik entsiklopediya.
**Basklar mamlakati** (Baskoniya; baskcha — Euskadi) — Ispaniyaning muxtor tarixiy viloyati. Atlantika okeanining Biskay qoʻltigʻi yonida. Maydoni 7,3 ming km². Aholisi 2,1 mln. kishi (1992), aksariyati basklar. Maʼmuriy markazi — Viktoriya shahri. Biskay, Gipuskoa va Alava provinsiyalarini oʻz ichiga oladi. Miloddan avvalgi 1-asr — milodiy 5-asr oʻrtalarigacha basklar egallagan hudud. Rimga faqat nomigagina qaram boʻlgan. Pireneya yarim orolda vestgot va arablar hukmronligi davrida ham basklar mustaqil, erkin boʻlib qolgan; Rekonkista tayanchi boʻlgan. 11 — 15-asrlarda Basklar mamlakati Navarra va Kastiliya hukmronligi ostida, 15-asr oxiri va 16-asrlarda Ispaniya davlati tarkibiga kirgan va 1876-yilgacha maʼlum darajada oʻz muxtoriyatini saqlab qolgan. 1936-yilda muxtor rayon maqomini oldi va Basklar mamlakati deb nomlandi. 1939-yilda Basklar mamlakati muxtoriyati bekor qilindi. 1978-yilgi konstitutsiyaga binoan vaqtincha, 1980-yil yanvardan yana doimiy muxtoriyatga erishdi.

Tabiati
-------

Basklar mamlakati Kantabriya togʻlarining (mutlaq balandligi 1000 – 1500 m) sharqiy qismida. Sohil qismi tepaliklardan iborat. Iqlimi moʻʼtadil dengiz iqlimi, yillik yogʻin 1200 mm. Daryolari (Urumea, Deva va Nervon) qisqa va sersuv, Biskay qoʻltigʻiga quyiladi. Togʻ yon bagʻirlarida dub, qora qayin, kashtan oʻsadi.

Xoʻjaligi
---------

Basklar mamlakati Ispaniyaning iqtisodiy jihatdan rivojlangan viloyati. Qoʻrgʻoshin, pyx va temir rudasi, kaolin va marmar kabi foydali qazilmalari mavjud. Qora metallurgiya sanoati rivojlangan. Turli xil mashinasozlik: lokomotivsozlik, kemasozlik, stanoksozlik sanoati korxonalari bor. Basklar mamlakati — Ispaniyaning elektrotexnika uskunalari ishlab chikaradigan asosiy rayoni, kimyo (kokskimyo), sement, qogʻoz, baliq konserva sanoatlari ham taraqqiy qilgan. Sanoat korxonalari asosan dengiz boʻyida (ayniqsa Bilbao shahri va uning atrofida, San-Sebastyan, Eyvar shaharlarida) joylashgan. Dengiz boʻyi rayonlari goʻsht-sut yetishtirishga ixtisoslashgan, ichki rayonlarida koʻproq dehqonchilik qilinadi. Tokchilik va vinochilik rivojlangan. Dengizdan baliq ovlanadi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * k
* m
* t

Ispaniyaning viloyatlari |
| --- |
|  |
| 
* Andalusiya
* Aragon
* Asturiya
* Balear orollari
* Basklar mamlakati
* Kanar orollari
* Cantabria
* Castilla-La Mancha
* Castilla y León
* Kataloniya
* Extremadura
* Galisiya
* La Rioja
* Madrid
* Murcia
* Navarra
* Valencialar mamlakati
 | 
 |

 |


|  |  |
| --- | --- |
| Ispaniya | *Ispaniya geografiyasiga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Ayuqa (maʼnolari).

**Ayuqa** (1647 – 1724) – Qalmiqlar xoni. Hokimiyat tepasiga 1672-yil kelib Volga boʻylaridagi barcha qalmiqlarni birlashtirgan va oʻz mulkini ancha kengaytirgan. Rossiya hukumati Ayuqani xon deb 1712-yil tan olgan. Ayuqa dam Jungʻariya, dam Rossiyaga yon bosib turgan, baʼzan esa rus yerlariga chopqunlar uyushtirgan. Chorizm Quyi Volga boʻyida oʻz mavqeini mustahkamlash maqsadida Ayuqani qoʻllab-quvvatlagan va uning harbiy kuchlaridan Ashtarxon qoʻzgʻoloni (1705 – 06) va Bulavin qoʻzgʻoloni (1707 – 08)ni bostirishda, shuningdek Shimoliy urush (1700 – 21)da foydalangan.

Adabiyotlar va manbalar roʻyxati
--------------------------------

1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil   


---

Havolalar
---------

* Аюка-хан, современник Петра I Wayback Machine saytida arxivlandi (2012-08-24).
* Аюка, Аюкай
* Аюка-хан Wayback Machine saytida arxivlandi (2013-06-17).
* Аюка-хан: человек и политик

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Shemaxa** (ozarbayjoncha: *Şamaxı*, arabcha: *Ash-Shamahiya*) — Ozarbayjon Respublikasidagi shahar. Katta Kavkazning jan.sharqiy etagida, Bokudan 122 km gʻarbda, Kyurdamir temir yoʻl stanskyasidan 72 km shim.sharqda joylashgan. Respublikaning vinochilik va gilamchilik markazi. Aholisi 24 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari).

SH. — Ozarbayjonning eng qadimiy shaharlaridan. Arxeologik qazishmalar natijasida shaharning shim.gʻarbiy qismida mil.av. 5—4-asrlarga oid manzilgoh topildi. Ptolemey ( 2-asr) shahrini Shemaxiya deb tilga olgan. 9— 16-asrlarda shahar Shirvon mulkining poytaxti va Shirvonshohlar qarorgohi. Sh. shirvonapsheron meʼmorligi, shuningdek, amaliy sanʼat (gilam toʻqish, oʻymakorlik, misgarlik va boshqalar) va miniatyura markazlaridan boʻlgan. Shahar karvon yoʻllarining chorrahasida joylashgan, shu bois Yaqin Sharqda yirik savdohunarmandchilik markaziga aylangan, xalqaro ipak savdosida muhim oʻrin tutgan. shahrida ozarbayjon, eron, arab, oʻrtaosiyolik, rus, hind va gʻarbiy yevropalik savdogarlar savdosotiq qilganlar. Shaharda ularning faktoriyalari boʻlgan. Koʻplab ipak va ip gazlama ishlab chiqarish va gilam toʻqish ustaxonalari ishlab turgan. 1222 yilda shahrini moʻgʻullar uzoq vaqt qamal qilib egallagach, vayron qilgan. shahrida A.Jenkinson (1562, 1565) boʻlgan. 18-asr oʻrtasidan Sh. Shemaxa xonligi poytaxti. 1805-yil Rossiya qoʻshinlari egallagan. 1991-yildan mustaqil Ozarbayjon tarkibida.

shahrida Ozarbayjon madaniyatining mashhur arboblari (olimlar, shoirlar, meʼmorlar)dan Xoqoniy Shirvoniy (12asr), Zayniddin Shirvoniy (13-asr), Imodiddin Nasimiy (14-asr oxiri — 15-asr boshi), Nishot Shirvoniy (18asr), Hoji Zaynalobiddin Shirvoniy (18-asr), Said Azim Shirvoniy (19-asr), M.A.Sobir (19-asr oxiri — 20-asr boshi) va boshqalar yashab ijod qilganlar. Meʼmoriy yodgorliklardan Jomeʼ Masjid (10-asr), Shirvonshohlar saroyi (12-asr), karvonsaroylar (17-asr) ning ayrim qismlarigina, "Yetti gumbaz" maqbarasi xarobalari saqlanib qolgan. Sh. 1820 yilda qayta tiklangan. Shahridan 22 km shim.gʻarbda 1435 m balandlikda Shemaxa astrofizika rasadxonasi joylashgan. Sh. yaqinida mashhur oʻrta asr qalʼalari Guliston va QalʼaiBugurd bor.

Adabiyot
--------

* Azerbaydjan (Istoricheskiye i dostoprimechatelniye mesta), Baku, 1960.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**San**, Asan Samʼoqan — Afgʻonistonning shimolidagi Guzganon viloyatidagi urta asr shaharlaridan biri. 9-asrda S. kattaligi jihatidan viloyatda Anbar shahridan keyin turgan. 737/738 y. S. yaqinidagi chuqur soy boʻyida arablar bilan turk xoqoni qoʻshini oʻrtasida jang boʻlgan. 10-asrda S. togʻdagi kichik shahar (madina) ekanligi, unda koʻplab ariqlar va bogʻlar borligi, ayniqsa, yongʻoqzorlari bilan mashhurligi, 11-asrda S. yaqinida feruza koni borligi, uni xorijiy davlatlarga chiqarilganligi manbalarda qayd etilgan. 12-asrda S.da mis koni ham boʻlgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Qurbon Nazarov** (1909.1.1 – Qoʻqon – 1989.10.9) — aktyor, rejissyor Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1964). Samarqand qishloq xoʻjaligi texnikumida (1924–26), Moskva Badiiy akademik teatri studiyasida taʼlim olgan (1930–32). Ijodiy faoliyatini Samarqand "Koʻk koʻylak" teatrida aktyor sifatida boshlagan (1926). 1932–73 yillar Qoʻqon teatrida aktyor, rejissyor I. ijodiga oʻtkir harakterli obrazlar yaqin boʻlib, sahnada Solihboy (Hamza, "Boy ila xizmatchi"), Boboxon (S. Abdulla; T. Jalilov, "Tohir va Zuxra"), Xusrav (Xurshid; V. Uspenskiy, "Farhod va Shirin"), Husayn Boyqaro (Uygʻun, I. Sulton, "Alisher Navoiy") kabi bir qancha yorqin rollar oʻynagan. Rejissyor sifatida "Malikai Turandot" (K.Gotssi), "Gulsara" (K. Yashin, M. Muhamedov; T. Jalilov), "Arshin mol olon" (U. Hojibekov), "Navbahor", "Parvona" (Uygʻun), "Oltin devor" (E.Vohidov) va boshqa asarlarni sahnalashtirgan. "Tohir va Zuhra", "Furqat", "Ulugʻbek yulduzi" va boshqa filmlarda suratga tushgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


|  |  |
| --- | --- |
| Dovud | *Shaxsiyat haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Lixtenburg konslageri** (nemischa:) Germaniyaning Saksoniya-Anhalt shtatidagi konslager, Prettin shahridan 11 km uzoqlikda joylashgan. 1933-yildan 1939-yilgacha mavjud boʻlgan.

Tarixi
------

1933-yilda Germaniyada natsistlar hokimiyatga kelishi bilan Germaniyadagi birinchi konslagerlardan biri bo‘lib xizmat qilgan. XVI asrda qurilgan sobiq Antonian monastiri o‘rnida tashkil etilgan. Ilgari, 1816-yildan 1928-yilgacha bu binoda qattiq rejimli koloniya joylashgan boʻlib, binolarning eskirganligi sababli koloniya tugatilgan. 1933-yil iyun oyida lagerga birinchi mahbuslar keltirilgan: kommunistlar, siganlar, vagrantlar va gomoseksuallar. Lager dastlab 1000 kishiga moʻljallangan boʻlsa, keyinchalik mahbuslarning soni 2000 kishiga yetdi.1934-yilda „Uzoq pichoqlar kechasi"dan soʻng lagerga 60 nafar mahbus keltirildi. Lagerda mahbuslarga shafqatsiz munosabatda boʻlingan, jumladan, kaltaklash, ommaviy jazolash, jazo kamerasi qoʻllanilgan. Lixtenburgda qoʻllanilgan koʻplab usullar boshqa konslagerlarda jazo choralari bo‘lib xizmat qilgan.

1937-yilda konslager mahbuslari Uchinchi Reyxda qurilgan yirik konslagerlarga koʻchirildi: Dachau, Buxenvald, Zaksenxauzenga. Lagerning oʻzi 1937-yil dekabr oyidan boshlab ayollarni: lesbiyanlarni, sektarlarni va antisosial qatlamlarni saqlash uchun ishlatila boshlandi.

1939-yil may oyida konslager nihoyat yopildi. Binoda SS qoʻshinlarining omborini qoʻriqlagan Totenkopf diviziyasining piyoda bataloni joylashdi. Lagerdan urush oxirigacha konslagerlar markaziy inspeksiyasi ham foydalangan. Unga 65 mahbus xizmat qilgan.

Tibbiy maʼlumotlar saqlanadigam arxivlardan olingan dalillarga koʻra, lagerda 150 nafar mahbus ayol halok boʻlgan.

1990-yillarda Saksoniya-Anhalt hukumati lagerni xususiy mulkka berishni rejalashtirgan, ammo jamoatchilik bosimi ostida ular bu niyatidan voz kechib, hududda „Xalq xotirasi va qaygʻu maskani"ni yaratgan.

Mashhur mahbuslar
-----------------

Lagerda turli yillarda asir sifatida saqlangan:

* Benario-Prestes, Olga
* Langhoff, Volfgang
* Ebert, Fridrix (kichik)
* Leuschner, Vilgelm
* Noybauer, Teodor
* Valter Stekker

Manbalar
--------

1. ↑  „Europe > Germany > Lichtenburg Concentration Camp Memorial Museum — in detail" (de).  Holocaust Memorials. 18-noyabr 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17-noyabr 2017-yil.
2. ↑  *Rochelle G. Saidel.* „Olga Benário Prestes" (en).  Andoza:Не переведено 4. 12-noyabr 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-noyabr 2017-yil.
3. ↑  „Langhoff, Wolfgang" (de).  Andoza:Не переведено 4. 16-noyabr 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-noyabr 2017-yil.
4. ↑  „Ebert, Friedrich junior" (de).  Die politischen Häftlinge des Konzentrationslagers Oranienburg (Политические заключенные концентрационного лагеря Ораниенбург). 4-mart 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-noyabr 2017-yil.

Havolalar
---------

* „CONCENTRATION CAMPS, 1933–1939" (en).  Мемориальный музей Холокоста (США). Qaraldi: 15-noyabr 2017-yil.



* „Europe > Germany > Lichtenburg Concentration Camp Memorial Museum — in detail" (de).  Holocaust Memorials. 18-noyabr 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17-noyabr 2017-yil.
**Sitoxromlar** (yun. kitos - hujayra va chroma — rang, boʻyoq) — tarkibida temir atomlari boʻlgan murakkab oqsillar. S.ning oqsil boʻlmagan qismi (prostotik guruh) gemdan iborat. S. oʻsimlik va hayvon hujayralari, mikroorganizmlar (achitqilar, ayrim fakultativ anaeroblar)da mitoxondriylar, endoplazmatik toʻr, xloroplastlar va xromatoforalar membranalarida joylashgan. S. tirik organizmlarda kechadigan jarayonlar: hujayraning nafas olishi, fotosintez va mikrosomal oksidlanishida muhim ahamiyatga ega. S.ning elektronlarni berish va qabul qilib olish xususiyati ular gemi tarkibidagi temir atomi valentligi oʻzgarishi bilan bogʻliq. Odatda, S. oʻzaro birikib, zanjir hosil qiladi; elektronlar ana shu zanjir boʻylab donordan akseptorga uzatiladi. Xloroplastlar, mitoxondriylar va prokariotlarda elektron koʻchiruvchi zanjirning energiya bilan taʼminlanishi yorugʻlik energiyasi (fotosintez) yoki substratning oksidlanishi (nafas olish)da hosil boʻladigan energiya hisobiga amalga oshadi. Endoplazmatik toʻr membranalarida elektron koʻchiruvchi zanjirlar, odatda, kalta boʻlib, mikrosomal oksidlanish jarayonida aromatik birikmalarni zarar-sizlantirish vazifasini bajaradi.

40 ga yaqin S. aniqlangan, Ularning bir qismi toza holda individual oqsillar sifatida olingan. S. 4 asosiy guruh (a. v, s, d)ra ajratiladi. Bu guruhlar, oʻz navbatida, yana bir necha kichik guruxlarga boʻlinadi. (mas, sit. a, sit. ar sit. a2, sit. a3, S.r-450, S.I). Ayrim S. membranalar bilan mustahkam bogʻlanganligi sababli ularni toza holda ajratib olish kiyin. Tirik organizmlardan ajratib olingan S. s1 ning oqsil qismidagi aminokislotalar ketmaketligini takdoslash natijasida polipeptid zanjirning turli qismlarida 35 va 11 ta aminokislota joylashganligi, polipeptidlar tarkibi doimiy boʻlishi aniqlangan. Polipeptid zanjirning boshqa qismlarida almashinib qolgan aminokislotalar miqsori mazkur turlar oʻrtasidagi filogenetik farq bilan bevosita bogʻliq. Mas, ot bilan achitqi zamburugʻi S. s, dagi 48 ta, oʻrdak bilan tovuq faqat 2 ta aminokislota qoldigʻi bilan farq qilishi, sigir bilan qoʻy esa umuman farq qilmasligi aniqlangan. S. molekulalarini oʻrganish ayrim evolyutsion hodisalarni, mas, mutatsion ja-rayon tezligini, filogenetik yaqinliklarni, oqsil molekulalari ayrim qismlarining evolyutsion oʻzgaruvchanlik darajasini miqsor jihatdan tavsiflash imkonini beradi.

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**"Jalod va Shamoyila"**- afgʻon xalq ertagi. Bu ertak mazmun jihatidan ham, murakkab kompozitsiyasi nuqtai nazaridan oʻziga xos boʻlib, afgʻon xalq ertaklari orasida eng mashhurlaridan biridir. Xalq bu ertakni sevib, uni bir necha variantlarda aytadi. Uning variantlarining nomi ham har yerda turlichadir. Baʼzi yerlarda „Jalod va Mahbub" nomi bilan yuritiladi.

Munozara va taxminlar
---------------------

Ertakdagi voqealarning qayerda bo'lganligi ko'pincha ertakchining o'ziga bog'liq, ya'ni ertakchining o'zi qayerdan bo'lsa ertakni ham usha yer bilan bog'lashga harakat qilgan. Masalan, Darmsteterga afg'onlar ertakdagi voqealar Peshovarda bo'lib o'tganligini aytib, unga hatto qandaydiryerosti saroyini ham ko'rsatganlar. Darmsteter o'zining "Afg'on xalq qo'shiqlari" kitobida bu ertakning boshqa variantini ham keltirgan. Unda voqealar Balx shahrida bo'lib o'tadi.

Ertaklarni yigʻib chop etgan Muhammad Gul Nuriyning aytishicha, voqealar Balx shahrida boʻlgni haqiqatga yaqindir.

Qisqacha Mazmuni
----------------

Muslimshohning yetti o'g'li bo'lib, kichikigining ismi Jalod edi. Boshqa bir podshoh Xulkarning Shamoyila degan nihoyatda go'zal qizi bor edi. Shoh Xulkar qizi Shamoyila uchun yerosti saroyi qurdirib, uni usha yerda saqlagan.
Shamoyila inson ko'zidan narida - yerosti saroyida yashasa ham, husni jamolining , go'zalligining dovrug'i xalq orasida tarqaladi. Ko'pchilik unga sovchi qo'ya boshladi.
Jalodning olti akasi birin-ketin sovchi qo'yadilar. Lekin shoh Xulkarning sovchilarga sharti bo'lib, kimda-kim bu shartni bajarsa, Shamoyila unga berilishi e'lon qiladi:
sovchi qo'ygan yigit temir xodani yog'och bolta bilan kesishi, Shamoyilaga tegishli sigirni sog'ishi, qo'lida usha sog'ilgan suti bor idishni ko'tarib saroy tomiga uch marta chiqib-tushishi, bug'doyga aralashtirib yuborilgan so'qni ajratib berishi, yerosti saroyiga yo'l topishi va shunday yo'lbars topsinki, u hatto yo'lbarslarning podshosini yengsin. Jalodning hamma akalari Xulkar shohning shartlarini bajara olmay , vafot etadilar. Akalarining fojiali xalokatidan g'azablangan Jalod qasd qilib, ota-onasidan fotiha olib, barcha shartlarni bajaradi va Shamoyilaga uylanadi. 

Ertak koʻpgina pashtu yozuvchi va shoirlarini oʻziga jalb qilgan. Koʻplari uni qayta ishlaganlar.

Manbalar
--------

Afgʻoniston xalqlari folklori va mumtoz adabiyoti tarixi
**Muhammad Aminxoja madrasasi** Ushbu madrasa Obiravon guzarida joylashgan bo‘lib, 8 hujrasi inqilobga qadar buzilib ketgan. Bu madrasa xalq orasida Dumba jushak nomi bilan ham mashhur bo‘lgan.

Tarixi
------

Muhammad Aminxoja Mirzo Husayn tomonidan hijriy 1103-yili (1691 — 1692) hukumatga qarashli hovli ichkarisiga qurilgan. U, asli, Chorjo‘ydan edi. Buxoroga kelib ilm o‘rganadi, saroy ishlariga xizmatga kiradi. Abulfayzxon zamonida naqiblik lavozimiga ko‘tariladi, so‘ngra Chorjo‘y hokimi lavozimiga tayinlanadi. Bir hujjatda Xalifa Xudoyberdi madrasasining mulla Shonam ismli mudarrisi Muhammad Aminxoja madrasasida hoji Abduvohidning bo‘sh qolgan o‘rniga o‘tishi maʼlum qilinadi. Unda mudarris maoshi 15 tilla deb ko‘rsatilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  Buxoro taʼlim tizimi tarixi. Abdusattor Jumanazar. Toshkent: Akademnashr, 2017. — B. 378.

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Madrasa haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Muhammad Amin Buxoriy**, Muhammad Amin ibn Mirza Muhammad Zamon Buxoriy Soʻfiyoniy (17-asr) — buxorolik tarixchi olim.

Buxoro shahrining Soʻfiyon mahallasidan boʻlgan, Hayoti toʻgʻrisida maʼlumotlar deyarli saqlanmagan. Taxminan 60 yoshida "Muhit attavorix" — "Tarixlar okeani" (1700) asarini yozgan. Asar 10 bobdan iborat boʻlib, uning keyingi boblari somoniylar va ashtarxoniylar davrini oʻz ichiga oladi. Asarda olimlar, xattotlar va naqkrshlar haqida noyob maʼlumotlar mavjud. Ayniqsa, Subhonqulixon (xukmronligi: 1681 — 1702) davrida yuz bergan siyosiy voqealar. Buxorodagi markaziy hokimiyatga boʻysunishni xohlamagan Balx viloyati ustiga yurishlar, Xiva xonining Qorakoʻl, Karmana, Vardonzega bosqinlari tasviriga katta oʻrin ajratilgan. Bu asar u bilan taxminan bir paytda yozilgan Muhammad Yusuf Munshiynit "Tarixi Muqimxoniy" va Mir Muhammad Amin Buxoriynchnt "Ubaydullanoma" asarlari bilan birgalikda ashtarxoniylar davrini yoritishda mu-xim manba hisoblanadi. Asarning Toshkent, Sankt-Peterburg, Parijda qoʻlyozma nusxalari mavjud.

Adabiyot
--------

* Hamroyev U. Muhammad Amin Buxoriy, T. 1970.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Lixtenshteyndagi turklar** (nemischa:, turkcha: *Lihtenştayn Türkleri*), yoki **Lixtenshteyn turklari** — Lixtenshteyn Knyazligi hududida yashovchi turklar guruhi. Ular Lixtenshteyndagi chet elliklar orasida shveytsariyaliklar, avstriyaliklar, italiyaliklar va nemislardan keyin beshinchi yirik guruhdir. Diniga koʻra ular sunniy musulmonlardir. Ular turk va nemis tilida gaplashadi.

Joylashuvi
----------

2007-yilda Lixtenshteynda 894 nafar turk fuqarosi yashagan (bu Lixtenshteyn fuqaroligiga ega boʻlgan turklarga taalluqli emas), bu mamlakatning umumiy aholisining 3 foizini tashkil qiladi, Lixtenshteynda 296 nafar Turkiya fuqarosi ish bilan taʼminlangan. Ular asosan Vaduts, Shan va Trizenda yashaydilar va islomga eʼtiqod qiladilar.

Boshqa mamlakatlardan koʻchib kelgan turklardan tashqari, Lixtenshteynda tugʻilgan, ammo turkiy ildizlarga ega boʻlganlar ham bor (yaʼni Turkiyadagi, Kiprdagi yoki turk diaspora jamoalaridagi ajdodlar).

Lixtenshteyndagi taniqli turklar
--------------------------------

* Bicher, Jengiz — futbolchi.

Manbalar
--------

* Турки в Лихтенштейне[*sayt ishlamaydi*]
* Лихтенштейнские турки
* Liechtenstein Okul Aile Birligi
* Abla, Liechtenstein'a nasıl gidebiliriz?
**Novoazovsk-**(ukraincha: *Новоазо́вськ* , pronounced [no.wo.ɐˈzɔu̯sʲk] ; Russian)— Ukrainaning janubi-sharqiy qismidada (Rossiya bilan chegara yaqinida), Donetsk viloyatidagi Kalmiuske tumaniga qarashli. chegaradosh shaharcha.Aholisi:11,051 (2022 est.) kishini tashkil etadi. 

* 1849–1923-yillar Novonikolayevka
* 1923-959–Budyonivka
* 1959-yil–hozirgi Novoazovsk

Novoazovsk va qo'shni hududlar - Ukrainadagi buyuk qora gulchambar taquvchilar ('' *Larus ichthyaetus*'') yashaydigan yagona joylar hisoblanadi.

Tarixi
------

2014-yil aprel oʻrtalaridan boshlab rossiyaparast kuchlar Donetsk viloyatining bir nechta shaharlarini o'z nazoratlariga olishdi,  shu jumladan Novoazovskni ham. 2014-yil iyunda Ukraina kuchlari shaharni ayirmachilardan himoya qilayotgani xabar qilingan edi.  Shundan so'ng shahar atrofidagi vaziyat nisbatan tinchlandi.  2014-yil 25-avgustda Ukraina ayirmachilar qiyofasidagi rus askarlari Mariupolga qarshi hujum bilan Donbassdagi urushda yangi front ochganini da'vo qildi.  Ukraina Novoazovsk yaqinidagi bu hujumni to'sib qo'yganini da'vo qildi. Hududdagi janglar 2014-yil 26-avgustda ham davom etdi.Ukrainaning "Dnepr" bataloni komandirining ma'lumotlariga ko‘ra,Ovoazovsk rus tanklari tomonidan bosib olingan va 27-avgust kuni ruslar qo‘liga o‘tgan.  Bu da'voni ertasi kuni Ukraina rasmiylari tasdiqladi. Boshqa tomondan esa ayirmachilar yetakchilari o'sha kuni shaharning Mariupolga qarshi hujumi doirasida ayirmachi kuchlar tomonidan bosib olinganini da'vo qilishdi.

Rasmlar
-------

Novoazovskdagi diqqatga sazovor joylar

* Novoazovskdagi plyajNovoazovskdagi plyaj
* Aziz Nikolay cherkoviAziz Nikolay cherkovi

Iqlimi
------

Novoazovsk iqlimi nam kontinental xususiyatga ega. 

| **{{{Joy\_ot}}} iqlimi** |
| --- |
| Koʻrsatkich | Yan | Fev | Mart | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek |

Manbalar
--------

1. ↑  „Pallas's Gull Larus ichthyaetus". 3-mart 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-avgust 2014-yil.
2. ↑  „arxiv nusxasi". 21-oktabr 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-noyabr 2022-yil.
3. 1 2 3
4. 1 2  Ukraine accuses Russia of opening new front before leaders' meeting, Reuters (25 August 2014)
5. ↑  Ukraine crisis: Putin, Poroshenko meet in Minsk amid border violence, CBC News (26 August 2014)
6. ↑  Ukraine Leader Accuses Russia as ‘15,000 Russian Soldiers Join Separatists', Newsweek (28 August 2014)

Havolalar
---------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Vikiomborda ***Novoazovsk*** haqida turkum mavjud |

* m Novoazovsk, Donetska oblast, Novovazskiy tumani (rada.gov.ua)

Andoza:Donetsk OblastAndoza:2014 pro-Russian conflict in UkraineKoordinatalari: 47°6′42″N 38°04′57″E﻿ / ﻿47.11167°N 38.08250°E﻿ / 47.11167; 38.08250GOKoordinatalari: 47°6′42″N 38°04′57″E﻿ / ﻿47.11167°N 38.08250°E﻿ / 47.11167; 38.08250GO
**Gutsul oti** — yuk tortish va salt minishga moʻljallangan ot zoti. Karpat togʻlari kengliklarida qadimdan oʻtrokdashib qolgan ukrainlar (ruminlar ularni "gutsullar" deb ataydilar) tomonidan chiqarilgan. Turli xil ishlarda foydalanish mumkin. Togʻ sharoitiga oʻta moslashgan. 100—150 kg yuk bilan bir kecha-kunduzda togʻ yoʻllari orqali 100 chaqirim masofani bosib oʻta oladi. Ozuqa va sharoit tanlamaydi. Jussasi kichikroq, tusi jiyron va malla, yagʻrin bal. 132—136 sm, tanasining uz. 137—145 sm, koʻkrak qafasi aylanasi uz. 154—160 sm, toʻpigʻi aylanasi 16—17 sm. Ukrainaning togʻli va togʻ oldi viloyatlarida, Chexiya, Slovakiya, Vengriya, Ruminiya va Avstriyada urchitiladi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |

 

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |
**Muhammad Abdu** (1849, Tanto sh. yaqinidagi Shabshir el-Hissa qishlogʻi – 1905.11.7) – misrlik ilohiyotchi, jamoat arbobi. Qohiradagi al-Azhar doril-fununida tahsil olgan (1869–77). Di-niy-falsafiy qarashlari Jamoliddin Afgʻoniy gʻoyalari ta’sirida shakllangan. Milliy ozodlik kurashida ishtirok etganligi uchun hibsga olinib, soʻngra Misrdan chiqarib yuborilgan (1883–88); 1884-yilda Parijda al-Afgʻoniy bilan birgalikda "Al-Urvat al-vusqo" ("Mustahkam birlik") yashirin jamiyati-ni tuzdi, bu jamiyat musulmon ziyolilari orasida katta ta’siri boʻlgan shu nomdagi gazetani nashr etgan. 1889-yil Misrga qaytib keldi; qozilik, al-Azhar dorilfunu-nida mudarrislik qildi. 1898-yil "Al-Manar" jur.ga asos soldi. 1899-yildan umrining oxirigacha Misr muftiysi boʻldi. A. ijtihod huquqini ilgari su-rib, islom aqidalarini oqilona talqin etish, ba’zi urf-odat va taqiqlarni yen-gillashtirish tarafdori boʻlib chiqdi. Jumladan A.ning musulmonlarga odam va hayvonlarni tasvirlashga, banklarga omonatlar qoʻyib ulardan foiz olish-ga, yevropacha bosh kiyim kiyishga ruxsat beruvchi va sh.k. fatvolari juda mashhur boʻlib ketdi. A. "Qur’on tafsiri", "Risolat at-tavhid" ("Yakkaxudolik toʻgʻrisida risola"), shuningdek shariat va ta’lim tizimini isloh qilishga oid 30 ga yaqin kitob muallifidir.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Habiba bint Jahsh** (arabcha: حبيبة بنت جحش) — Muhammadning hamrohi.

Biografiyasi
------------

Uning otasi Jahsh ibn Riyob boʻlib, Harb ibn Umayya himoyasida Makkada qoʻnim topgan Asad ibn Xuzayma qabilasidan boʻlgan muhojirlardan boʻlgan. Uning onasi Umayma bint Abd al-Muttalib, Quraysh qabilasining Hoshim urugʻidan boʻlib, Muhammadning otasining singlisi edi. Demak, Habiba va uning besh ukasi Muhammadning birinchi amakivachchalari edi.

Habiba Islomni erta qabul qilgandan soʻng Abdurahmon ibn Avfga turmushga chiqdi, lekin farzandsiz edi. Hijratda ukasi Abdulloh bilan *Madinaga* kelganlar orasida Habiba ham bor edi.

Habiba ginekologik kasallikdan aziyat chekdi va yetti yil davomida doimiy ravishda qon ketib yurdi. U Muhammaddan qanday qilib pok boʻlish haqida maslahat soʻradi va u unga maslahat berdi: „Bu tomir. Bu hayz koʻrish emas. (Namozdan) hayz koʻrishingiz sizni toʻxtatadigan vaqtgacha uzoq turing. Shundan so‘ng gʻusl qiling va namoz o‘qing". Habiba singlisi Zaynabning (Muhammadning xotini) uyiga borib, „qonning qizarishi suvga tushguncha" Zaynabning hammomida gʻusl oldi, hammom esa „qonga to‘la" edi. Hadis roviylari Muhammad Habiba boshqa ayollar kabi har oyda bir marta gʻusl olishni nazarda tutgan, deb hisoblashgan. Biroq, Habiba oʻz xohishi bilan keyin har namozdan oldin, kuniga besh marta gʻusl olardi.

628-yilda Muhammad Habibaga Xaybar daromadidan 30 wasqs xurmo va don berdi.

Eslatma
-------

Habiba *Ummu Habib* nomi bilan ham tanilgandi. Ikkalasi ham *Habib* („sevimli") ismining ayol shakllaridir. Mesopotamiyalik tarixchi Muhammad ibn Saad Habibani singlisi Hamna bilan adashtirib yuborgan anʼanaga ishora qilgan, yaʼni *Ummu Habib* *Hamnaning kunyasi* ekanligiga ishonishgan. Ibn Saʼd bunday emasligini taʼkidlaydi, ular ikki kishi edi.

Manbalar
--------

1. ↑  Muhammad ibn Saad, *Tabaqat* vol. 8. Translated by Bewley, A. (1995). *The Women of Madina*, p. 33. London: Ta-Ha Publishers.
2. ↑  Muslim 3:655; Muslim 3:659.
3. ↑  Bewley/Saad p. 171.
4. ↑  Muhammad ibn Ishaq, *Sirat Rasul Allah*. Translated by Guillaume, A. (1955). *The Life of Muhammad*, p. 215. Oxford: Oxford University Press.
5. ↑  Bewley/Saad p. 171.
6. ↑  Muslim 3:659.
7. ↑  Bewley/Saad p. 171; Muslim 3:655; Muslim 3:658; Abu Dawud 1:305.
8. ↑  Muslim 3:655; Muslim 3:656.
9. ↑  Muslim 3:658.
10. ↑  Muslim 3:654.
11. ↑  Bewley/Saad p. 171; Bukhari 1:6:324.
12. ↑  Guillaume/Ishaq p. 523.
13. ↑  Bewley/Saad vol. 8 p. 171.
**Guttapercha** (ing. guttapercha, malayya tilida getah — smola va pertja — shu smolani ajratib chikaradigan daraxtning , shuningdek, Sumatra o.ning bir nomi) — asosan tropik oʻsimliklar shirasidan olinadigan kauchuksimon modda. Mol. m. 2000—2500. Zichligi 940–960 kg/m3, suyuqlanish temperaturasi 64—74°. G. oqishkulrang yoki sargʻish-jigarrang charmsimon modda. Toza G. — gutta (S5N8)p transpoliizopren (90% gacha) smola, oqsillar, tuzlar va suvdan iborat yuqori molekulali birikma. Beresklet va evkommiya oʻsimliklaridan olinadi. G. spirt va atsetonda erimaydi, benzol, benzin, uglerod sulfidda, xloroformda eriydi. 50—70° da yumshab plastik va yopishqoq yelimsimon holatga keladi. Oltingugurt taʼsirida kauchuk singari vulkanlanadi, suv oʻtkazmaydi, elektroizolyatsion xossasi yuqori. Suv osti kabellari uchun himoya materiali sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Muhammad Alixon madrasasi (maʼnolari).

**Muhammad Alixon madrasasi (Madalixon madrasasi)** — Quvada saqlanib qolmagan madrasa. 1824-yilda oʻzbek hukmdori Muhammad Alixon donatorligida Qoʻqon xonligi Quva qishlogʻining Gurunchfurush dahasida bunyod etilgan yoki XVIII asr oxirida (ikkinchi yarmida) mahalliy oʻziga toʻq, badavlat tadbirkorlardan biri donatorligida bunyod etilgan va 1824-yilda unga Muhammad Alixon ham vaqf mulki ehson qilgan.

1824-yil Muhammad Alixon (1822—1841) madrasaga, taxminan, 250 kesh yer uchastkasini ehson qilib, vaqfnoma tuzdirgan. V. P. Nalivkin uni Muhammad Alixon madrasasi deb nomlagan. Podpolkovnik Yantsinga koʻra madrasa Muhammad Alixon (Madalixon) madrasasi deb notoʻgʻri nomlangan, vaqfnomada madrasa nomi koʻrsatilmagan. Yantsin mahalliy aholidan madrasa qachon qurilganini soʻrab surishtirgan. Qishloq aholisining bergan maʼlumotlariga koʻra, Umarxon (1810—1822) hukmronligiga qadar, Norboʻtabiy (1763—1798) yoki Olimxon (1801—1810) davrlarida mahalliy aholi tomonidan masjid va uning qoshida madrasa bunyod etilgan. Ushbu maʼlumotlarga asoslanib, Qoʻqon xonligi madrasalari tarixini tadqiq qilgan I. A. Alimov madrasa XVIII asr oxirida (ikkinchi yarmida) mahalliy oʻziga toʻq, badavlat tadbirkorlardan biri donatorligida bunyod etilgan va unga Muhammad Alixon ham vaqf mulki ehson qilgan, degan xulosaga kelgan.

Muhammad Alixon madrasasi Quva qishlogʻidagi 2 madrasadan biri boʻlgan. 10 ta (yoki 12 ta) hujra va 1 ta darsxonadan tashkil topgan. Unda 40 nafar talabaga 3 ta mudarris ilm bergan. Yantsin bergan maʼlumotlarga koʻra, unda qishda 28 nafar, yozda 6—10 nafar talaba oʻqigan. Madrasa mutavallisi vaqf qilingan yerni chorakorlarga hosilning 2/5 qismini toʻlash sharti bilan ijaraga bergan.

1898-yilda madrasa mavjud boʻlgan.

Manbalar
--------

1. 1 2 3 4 5  Alimov 2017, s. 100. sfn error: no target: CITEREFAlimov2017 (help)
2. 1 2 3 4 5  Alimov 2017, s. 59. sfn error: no target: CITEREFAlimov2017 (help)
3. ↑  Alixojiyev 2012, s. 76. sfn error: no target: CITEREFAlixojiyev2012 (help)
4. 1 2  Alimov 2017, s. 99. sfn error: no target: CITEREFAlimov2017 (help)
5. ↑  Alimov 2017, s. 99—100. sfn error: no target: CITEREFAlimov2017 (help)
6. ↑  Alimov 2017, s. 105. sfn error: no target: CITEREFAlimov2017 (help)

Adabiyotlar
-----------

* Alimov I. A.*. Qoʻqon xonligi madrasa va maktablari tarixi*. Toshkent: Fan, 2017 — 302 bet. ISBN 978-9943-19-405-2.
* Alixojiyev M. O.*. Qoʻqon xonligining madaniy hayotida maktab va madrasalarning tutgan oʻrni (1800—1876-yy.). Tarix fanlari nomzodi ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiya*. Toshkent: Qoʻlyozma huquqida, 2012 — 182 bet.

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Habibullo Matyoqubov** (1926.18.9, Urganch tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1957). 1957-yildan Yangibozor tumanidagi maktablarda tarix oʻqituvchisi, direktor. 1969-yildan Yangibozor tumanidagi Al-Xorazmiy nomidagi maktabda, 1994-yildan 10litsey-internatda direktor. Oʻz ish faoliyati davomida tarix fani darsini koʻrgazmali qurollar va texnik vositalar asosida oʻtkazishning turli mezonlarini ishlab chiqdi. 1983-yil viloyatda birinchi boʻlib 10 nuqtada yopiqtelestudiyani ishga tushirdi. Maktabda oʻquvchilar bilimini reyting usulida baholashni joriy qildi, oʻqituvchilarning ish faoliyatini baholashning diagnostik taxlilini ishlab chikdi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Strabon** (Strabon) (mil. av. 64/63 — mil. 23/24) — yunon geografi va tarixchisi. Koʻp sayohatlar (Yunoniston, Kichik Osiyo, Italiya va Misr) qilgan. Antik davr geografik bilimlari yakuni boʻlgan "Geografiya" (mil. av. taxminan 7y. 17 kitobdan iborat) va "Tarixiy xotiralar" degan (bizgacha yetib kelmagan) asarlar muallifi. Asarda Gʻarbiy va Markaziy Yevropa, Kichik Osiyo, Shimoliy va Sharqiy Qora dengiz sohillari haqida geografik maʼlumotlar toʻplangan. Shu bilan birga asarda koʻplab tarixiy, etn. maishiy tafsilotlar keltirilgan, xususan, Qrim yarim orol va Dnepr boʻyiga kelib joylashgan qabilalar, skiflar, roksolanlarning xoʻjaligi va maishiy turmushi haqida, Shimoliy va Sharkay Qora dengiz sohillarida joylashgan antik shaharlarning qurilishi, turmushi, xoʻjaligi, tarixi, Bosfor davlatining tarixi va xoʻjaligi haqida qimmatli maʼlumotlar joylashgan. "Geografiya"da, shuningdek, qad. Oʻrta Osiyo geogr.si, unda yashagan qabilalar (saklar, parfyanlar, baqtriyaliklar, daxlar va boshqalar) va ularning urfodati, tili, Buyuk ipak yuli oʻtgan joylar haqida qimmatli maʼlumotlar ham bor.kkk

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Habib us-siyar fi axbor afrod ul-bashar** ("Inson xabarlari va fardlarida doʻstning tarjimai holi") nomli mashhur Temuriylar davriga oid tarixiy asar, muallifi Gʻiyosiddin Xondamirdir (1475—1535). 

Xondamir 15—16 yoshdaligi chogʻida Alisher Navoiyning e’tiborini qozonadi va uning kutubxonasiga xizmatga qabul qilinadi. U to Navoiy vafotiga qadar, ya’ni 1501-yil 3-yanvarigacha xizmat da bo‘ldi va boy kutubxonasiga mutasaddilik qildi. 

Xondamirning ilmiy merosida "Habib us-siyar" nomli yirik tarixiy asari alohida o‘rin tutadi va Movarounnahr hamda Xurosonning XV asr oxiri va XVI asrning birinchi choragidagi ijtim oiy-siyosiy tarixini o‘rganishda muhim va qimmatli manbalardan biri bo‘lib xizmat qiladi. Asar 1521 — 1524-yillar orasida yozilgan. Kitob to‘la ravishda 1529-yili yozib tamomlandi. "Habib us-siyar" umumiy tarix yoʻnalishidagi asar bo‘lib, muqaddima, xotima va uch jild (mujallad)dan iborat. Asarda Turkiston xonlari, Chingizxon va uning Mo‘g‘uliston, Dashti qipchoq, Movarounnahr hukmronlik qilgan avlodi, M am luklar1, Kirmon Qoraxitoylari, Kartlar va Xuroson sarbadorlari tarixini o‘z ichiga oladi. Asarda muhim ijtimoiy-iqtisodiy masalalarga oid, yer egaligi, tarxonlar, suyurg‘ol egalari va ularning jam iyatda tutgan mavqei, Tem uriylar davlatining m a’muriy tuzulishi haqida qimmatli ma’lumotlar bor. Shuningdek, asaretnografik va geografik ma’lumotlarga ham boydir.

Adabiyotlar
-----------

* Madraimov, Abdumajid. Manbashunoslik: Bakalavriatning tarix yo'nalishi talabalari uchun darslik. A. Madraimov, G. Fuzailova. Т.: O'zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2008.