**Zaparojye kazaklari** (shuningdek, **Zaparojye kazaklari turk sultoniga maktub yozyaptilar**) — rus rassomi Ilya Repinning rasmidir. Ulkan panno (2,03x3,58 m) 1880-yilda boshlangan va 1891-yilda tugallangan.

Rasm uchun eskizlarni Yekaterinodarning Pashkovskaya qishlogʻidagi Kuban qishlogʻida, Chernigov viloyatining Kachanovka mulkida va Kuban viloyatida chizgan.

Syujet
------

Afsonaga koʻra, xat 1676-yilda otaman Ivan Serko tomonidan Usmonli imperiyasining sultoni Mehmed (Muhammad) IVning ultimatumiga javoban „Zaporojyening barcha koshlari bilan" yozilgan. Oʻsha paytda 1672-1681-yillardagi rus-turk urushi davom etayotgan edi. Kazaklarning asl javob xati saqlanmagan, ammo 1870-yillarda XVIII asrda yaratilgan nusxasi topilgan. U buni mashhur tarixchi Dmitriy Yavornitskiyga berdi. Bir paytlar uni qiziqib oʻqigan mehmonlari orasida Ilya Repin ham bor edi. Rassom syujetga qiziqib qoldi va 1880-yilda birinchi eskiz seriyasini boshladi.

Yaratilish tarixi
-----------------

Kazaklar mavzusiga murojaat qilishda oʻzi Ukraina tarixini yetarli darajada bilgan Repinga tarixchi D. I.Yavornitskiy yordam beradi. Maktubida Repin Stasovga shunday deb yozgan edi: „Jin ursin! Butun dunyoda hech kim bu qadar chuqur erkinlik, tenglik va birodarlikni his qilmagan. Butun umri davomida Zaporojye ozod boʻlib qoldi, hech narsaga boʻysunmadi!".

 Rasmning ikkinchi versiyasi. Xarkov sanʼat muzeyi. 1893-yil
Dastlabki eskizlar 1880-1881-yillarda Zaporojyega sayohat paytida amalga oshirildi. Ular Valentin Serov bilan sayohat qilishdi, oʻsha paytda hali yosh rassom edi.

1880-yildan keyin Repin asta-sekin rasm uchun modellarni tanlash bilan shugʻullandi va uzoq vaqt eskizlar chizdi. Unga suratga tushgan odamlar orasida koʻplab taniqli shaxslar bor edi. Xususan, kotib siymosi uchun Repin tarixchi Dmitriy Yavornitskiyni tanladi, jurnalist Vladimir Gilyarovskiy esa ataman Sirko uchun namuna boʻldi. Gilyay amaki oq shlyapali kulayotgan semiz odamni tasvirlagan degan afsona bor. Ammo Gilyarovskiy ancha yosh edi, u 30 yoshdan oshgan edi. Professor Aleksandr Rubets bu keksa kazakka trubka bilan suratga tushdi. Birinchi tugallangan eskizi 1887-yilda paydo boʻlgan. Repin uni Yavornitskiyga berdi. Keyinchalik Yavornitskiy uni P. M. Tretyakovga sotdi va hozir u Tretyakov galereyasida. Rasmning asosiy (aytish mumkinki, klassik) versiyasi 1891-yilda tugallangan.

Birinchi ommaviy koʻrib chiqishdan soʻng, rassom koʻpchilikning fikriga koʻra, rasm „tarixiy jihatdan ishonchsiz" ekanligi uchun tanqid qilindi. Shunga qaramay, tuvalning taqdiri muvaffaqiyatli boʻldi. Rossiyada va chet elda (Chikago, Budapesht, Myunxen, Stokgolm) bir nechta koʻrgazmalarda katta muvaffaqiyat qozonganidan soʻng, rasm 1892-yilda 35000 rublga sotib olingan. Rasm 1917-yilgacha podshoh kollektsiyasida qoldi va inqilobdan keyin u Rossiya muzeyi kollektsiyasiga tushdi.

Hali asosiy versiyani tugatmagan Repin 1889-yilda ikkinchisida ishlay boshladi, u hech qachon tugatmagan. Bu tuval asl nusxadan hajmi jihatidan biroz pastroq va, taʼbir joiz boʻlsa, sahna ortidagi nusxadir. Rassom „Kazaklar" ning ikkinchi versiyasini „tarixiy jihatdan ishonchli" qilishga harakat qildi. Hozir u Xarkov sanʼat muzeyida saqlanmoqda .

Surat qahramonlari
------------------

Repinning koʻplab mashhur zamondoshlari, asosan Ukrainaliklar, rasmdagi sahnalarda qatnashgan.

Madaniyatda aks ettirish
------------------------

 Muzeydagi Xarkov versiyasi, 2011-yil
Ilf va Petrovning „Oʻn ikki stul" romanida Ostap Benderning mumkin boʻlgan rejalaridan biri sifatida „hali yozilmagan, ammo mohirona oʻylab topilgan" „Bolsheviklar Chemberlenga xat yozadi" kartinasi mashhur kartinasi asosida tarqatilishini eslatib oʻtadi. Darhaqiqat, „Qizil qalampir" jurnalining 1923-yil 6-soni, 7-betida karikatura bor edi, unda SSSR rahbarlari Repin kazaklariga oʻxshash pozalarda tasvirlangan va lord Kerzonga xat yozgan.

Vladimir Malikning „Sulton firmani" kitobida kazaklar turk sultoniga qanday qilib xat yozgani tasvirlangan.

### Rasmga asoslangan haykaltaroshlik kompozitsiyalari

Krasnodarda Krasnaya va Gorkiy koʻchasi chorrahasida rasm asosida barelyef oʻrnatildi. Uni yaratish gʻoyasi shahar maʼmuriyatiga tegishli. Kompozitsiya muallifi — haykaltarosh Valeriy Pchelin (Krasnodar). Yodgorlik 2008-yilda, Repinning Kubanga tashrifidan 120 yil oʻtgach, rasm uchun tabiiy material toʻplash maqsadida ochilgan.

2009-yilda, Ukraina kazaklari kuni arafasida, Zaporojye viloyati, Melitopol tumani, Tambovka qishlogʻidagi Molochnaya daryosi qirgʻogʻida „Zaporojye kazaklari turk sultoniga xat yozmoqda" haykaltaroshlik kompozitsiyasini tantanali ravishda ochilish marosimi boʻlib oʻtdi. Taxminan 60 yil oldin mahalliy hunarmand, Ulugʻ Vatan urushi qatnashchisi Vladimir Fedorovich Doronin tomonidan metalldan yasalgan yodgorlik haykaltarosh Boris Tixonovich Solyanik tufayli ikkinchi hayotga ega boʻldi.

### Kinoda

* Vladimir Bortkoning „Taras Bulba" filmida kazaklar turk sultoniga xat yozadilar. Bitta epizodda qahramonlar Repin rasmidagi kabi oʻrinda joylashgan.

* „Eng yaxshi 3D film" komediyasi filmidan parchada rasmning parodiyasi mavjud.

### Pochta markalarida

* SSSR pochta markasida „Kazaklar" rasmi, 1944 yilSSSR pochta markasida „Kazaklar" rasmi, 1944-yil
* SSSR pochta markasida „Kazaklar" rasmi, 1969 yilSSSR pochta markasida „Kazaklar" rasmi, 1969-yil

### Isteʼmol tovarlari boʻyicha

* Rasm „Zaporozhtsi" sigaret qutisida (Leningrad, Klara Zetkin nomidagi zavod) va „Zaporozhtsy" (Moskva, „Dukat" zavodi) da mavjud.

### Kompyuter oʻyinlarida

* Rasm „Kazaklar" oʻyiniga kiritilgan. Oʻyinda rasm yuqori oʻng burchakda joylashgan. Oʻyinning nomi rasm ostida yozilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  „Ilya Yefimovich Repin | Russian painter". *Encyclopedia Britannica*. Qaraldi: 26-dekabr 2016-yil.
2. ↑  Репин И. Е. Стасов В. В.*. Переписка в трёх томах*. М.: Искусство, 1949 — 56 bet.
3. ↑  „История создания картины «Запорожцы пишут письмо турецкому султану»". 17-noyabr 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 18-may 2013-yil.
4. ↑  „Запорожцы пишут письмо турецкому султану — bubelo.in.ua". 29-aprel 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 28-noyabr 2014-yil.
5. ↑  „Папиросные пачки России и СССР на букву З. Фото папирос, описание". 10-avgust 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24-fevral 2014-yil.

Adabiyot
--------

* Ajoyib tuvallar. Toʻplam. RSFSR rassomi, 1962 yil

Havolalar
---------

* „Virtual rus muzeyi" portalida „Volgadagi barja yuk tashuvchilar"
* „Rossiya muzeyiga virtual sayohat" da „Volga boʻylab barja tashuvchilar" kartinasi bilan zalning interaktiv koʻrinishi.

* Repinning „Kazaklar" rasmining yaratilish tarixi va qahramonlari.
* Kazaklar turk sultoniga xat yozadilar
* Haykaltaroshlik kompozitsiyasi boʻyicha ish tavsifi
* „Kazaklar turk sultoniga maktub yozadilar" kartinasi tarixi
* Repinning „Kazaklar turk sultoniga xat yozadi" kartinasida kazaklar kim bilan oʻynagan?