recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Tampere**, Tammerfors — Finlandiyaning janubi-gʻarbiy qismidagi shahar, turli balandlikdagi Nasiyarvi va Pyuxyayarvi koʻllarini bogʻlab turuvchi KokemyaenYoki daryosi boʻyida joylashgan. Aholisi 193,1 ming kishi (1999). Iktisodiy ahamiyati boʻyicha mamlakatda Xelsinkidan keyin 2oʻrinda. Muhim sanoat markazi. Transport yoʻllari tuguni. Mashinasozlik, toʻqimachilik, sellyulozaqogʻoz, oziq-ovqat sanoati korxonalari; GES, untlar, badiiy galereya, muzeylar bor. Shahar haqidagi dastlabki maʼlumotlar 1405-yilga oid manbalarda uchraydi. 1779-yildan shahar maqomini olgan. 19-asr oʻrtalarigacha yirik toʻqimachilik markazi boʻlgan. Meʼmoriy yodgorliklaridan sobor (1902— 07), vokzal binosi va boshqa saklangan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Geografiya | *Geografiyaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Chernigov** — Ukrainaning Chernigov viloyatidagi shahar, viloyat markazi. Desna daryosining oʻng sohilidagi port. Chernigov va avtomobil yoʻllari chorrahasi. Aholisi 305 ming kishi (2001). Shahar toʻgʻrisidagi dastlabki maʼlumotlar 907 yilgi solnomada qayd etilgan. Ch. 1802-yildan Chernigov gubernyasi markazi.

Yengil (kamvolmovut kombinati, junga dastlabki ishlov berish, tikuvchilik, poyabzal fabrikalari), oziq-ovqat (goʻsht kombinati, sut zavodi, kandolat va makaron fabrikalari), mashinasozlik (avtomobil ehtiyot qismlari, taʼmirlashmexanika va maxsus qirqish asboblari, radio asboblari ishlab chiqariladi), kimyo ("Ximvolokno" ishlab chiqarish birlashmasi) sanoatlari mavjud. Uysozlik kombinati, musiqa asboblari (pianino), karton fabrikalari ishlab turibdi. Ped. instituti, 2 teatr, tarixiy, badiiy xalq dekorativ sanʼati, M.M.Kotsyubinskiy nomidagi adabiymemorial muzey faoliyat kursatadi. Tarixiymeʼmoriy qoʻrikxona. Meʼmoriy yodgorliklardan SpasPreobrajeniye (11-asr), Boris va Gleb (11-asr) soborlari. Pyatnitskiy cherkovi (11-asr oxiri — 13-asr boshlari), Lizogub uyi (1690-yillar), Yelets ansambli (17-asrda asos solingan) tarkibida Uspeniye sobori (11-asr) va Troitsa monastiri (17—18-asrlar) saqlangan.

Gallery
-------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Manbalar
--------

1. 1 2  "Chernigov" *OʻzME*. Ch-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
ramzi
**Tangrichilik** turkiy xalqlar va moʻgʻullarning qadimgi dinidir. Turkiy paganizm deb ham ataladi. Tangriga ibodat etish bilan birga bu murakkab din animizm, shomonchilik va totemizm unsurlarini ham oʻz ichiga oladi.

**Tangrichilik** — qad. turkiy va qad. oltoy xalqlari dini. Kad. Shumer davlatida (mil. av. 3ming yillik) Tangrip sajda qilganlar. Til va etnik jarayonlar taraqqiyotining nostratik (borey) konsepsiyasiga asoslangan tadqiqotchilar fikricha, 5—6 ming yillar muqaddam qad. Shumerdan Oltoygacha boʻlgan ulkan hududda protooltoy qabilalari yashagan. Qad. shumerlar kad. turk tiliga yakin boʻlgan protooltoy tili laxjasida soʻzlashganlar. Shu davrda T. protooltoy xalklarining eng kad. dini, insoniyat tarixidagi ilk monoteistik dinlardan biri sifatida shakllangan. Mil. av. 2ming yilliqsa Mesopotamiyaga qad. somiy, mil. av. 1ming yillikda hozirgi Eron, Afgʻoniston va Turon tekisligi hududlariga oriy qabilalari kirib kelishi natijasida protooltoylarning katta qismi Oltoy, Sayan togʻlari, hozirgi Shimoliy Xitoy, Mongoliya va Sibir tomonga ketishga majbur boʻlishgan va bu yerda oltoy xalqlari sifatida shakllangan. Ilgarigi hududda qolgan qismi esa, gʻolib xalqlarga muayyan darajada qoʻshilib keyin paydo boʻlgan boshqa dinlarni (zardushtiylik, buddizm, yahudiylik, xristianlik) qabul qilishgan. T. qadim zamonda jahonda eng keng tarqalgan dinlardan biri boʻlgan. Qad. oltoy xalqidan kelib chiqqan turkiy, mongol, tungus manjur, koreys va yapon xalklarida T.ning izlari hozirgacha saqlanib qolgan. Mil. av. 1ming yillikdan boshlab oltoy xalkdarining turkiy xalqlar guruhi Gʻarbga qaytish borasida harakatini kuchaytirgan. Hunnular, sak, massaget, yuyeyji, kushon, eftaliylar yagona osmon ruhi — Tangriga sajda qilganlar. Baʼzi tadqiqotchilar (M. Aji) fikriga koʻra, hozirgi xristian dinining ramzlari sifatida qaraladigan koʻp narsalarning boshlangʻich shakllari (mas. xoch, ibodatxonalar, ibodatlar, ikonalar, cherkov qoʻngʻiroklari va boshqalar) mil. 4-asrda gunnlar bilan Yevropaga kelgan.

Adabiyot
--------

* Sulay monov O.Azi Ya, AlmaAta, 1975; Antonov N.K. Naslediye predkov, Yakutsk, 1993; Islam, xristianstvo: vozmojnosti duxovnoy konsolidatsii narodov Kazaxstana, Al matoʻ, 2001; Karimov B. R. Millat, inson va til: Taraqqiyot muammolari, Qarshi, 2003.

Baxtiyor Karimov.

Tangrichilik islom, zardushtiylik, buddizm kabi boshqa dinlar taʼsirida ancha kuchsizlanib qolgan boʻlsa-da, hanuzgacha baʼzi mintaqalarda (masalan, Oltoy, Tuva, Surxondaryo, Qirgʻiziston ayrim yerlarida) saqlanib qolgan. Tilimizda xudo soʻzining sinonimlaridan biri — "Tangri" (eski turkiy yozuvida: "").

Havolalar
---------

* Circle of Tengerism (Wayback Machine saytida 2006-09-09 sanasida arxivlangan) (Tangrichilik Doirasi)
* Temple of Tangri (Wayback Machine saytida 2006-09-09 sanasida arxivlangan) (Tangri Ibodatxonasi)

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



  


|  |  |
| --- | --- |
| Dunyo dinlari | *Dunyo dinlaridan biri haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Tumor** —1) diniy tasavvurlarga kura, koʻz tegishidan, turli ofat, balo, insjins va shu kabidan saklaydigan buyum. T. ichiga Qurʼon oyatlari bitilgan qogʻoz hamda ilohiy qudratga ega deb bilingan narsalar solingan. Duo yozilgan qogʻoz uch yoki toʻrtburchak qilib buklab, charm yoki matoga oʻrab tikilgan. T. odatda, boʻyinga, qoʻltiqqa, sochga taqiladi yoki kiyimning ichki qismiga tikib qoʻyiladi; 2) ayollarning boʻyin va qoʻltiqlariga taqadigan taqinchogʻi, bezagi. T. shakli bir-birining ustini qoplaydigan 2 boʻlak (quticha va qopqoq)dan iborat quticha boʻlib, asosan, qopqoq qismi bezatiladi. Tilla, kumush va boshqa metallardan uchburchak, toʻrtburchak, naycha (silindr) shaklida yasalib sirti nakshlar bilan hamda qimmatbaho toshlar qadab bezatiladi, shokilalar osiladi. Taqilishi va shakliga koʻra farqlanadi: bozuband, duotuzi, boʻyintumor, koʻkrak T. qoʻltiq T. va boshqa


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Pigmentlar** (lot. pigmentum— boʻyoq) — 1) (biologiyada) orga-nizmlar toʻqimalari tarkibiga kiradigan boʻyoq birikmalar. P. rangi ular molekulasi tarkibidagi quyosh spekt-rining koʻzga koʻrinadigan nurlarini (380—750 nm) tanlab yutadigan xromofor guruhi bilan bogʻliq. P. sitoxromlar, katalaza va boshqa fermentlar, membrana strukturam tarkibiga kiradi, oqsillar va lipidlar bilan birga kompleks hosil qiladi. Hujayrada P. max-sus tuzilmalar (xloroplastlar, xromoplastlar va boshqalar) ichida, baʼzan hujayra shirasida boʻladi. Koʻpchilik hayvonlarda maxsus P. hujayralari mavjud. P. fotobiol ochiq jarayonlarida (fotosintez, koʻrish, fotoregulyasiya) katta ahamiyatga ega; nafas olishda ishtirok etadi (gemoglobin, sitoxromlar, xromogenlar), organizmni ultrabi-nafsha nurlar taʼsiridan saqlaydi (oʻsimliklarda — karotinoidlar va flavonoidlar, hayvonlarda — mela-ninlar), hayvon va oʻsimliklar rangini belgilaydi. P.dan oziq-ovqat va farmatsevtika sanoatida foydalaniladi. 2) (kimyoda) — suvda, organik eri-tuvchilarda, parda hosil qiluvchi mod-dalarda va boshqa boʻyaladigan muhitlarda erimaydigan (boʻyagichlardan farqli oʻlaroq) yuqori dispers kukunsimon boʻyovchi moddalar. P. materiallarni korroziyadan saqlaydigan plyonkalarning xossalarini yaxshilaydi. Organik P. — kimyoviy tuzilishi turlicha boʻlgan sintetik boʻyoq moddalar. Monova disazopigment mahsulotlari muhim ahamiyatga ega. Bular yashilsariq rangdan toʻq qizil ranggacha boʻladi. Ftalo-sianin P.ning rangi och zangori, chidamligi bilan boshqa P. dan ajralib turadi. Sariq rangdan yashil ranggacha boʻlgan olovbardosh politsiklik P.ning ham ahamiyati katta. Anorganik P. — tarkibida koʻp miqdorda te-mir oksidlari, sintetik mahsulotlar, oz miqdorda sulfidlar, selenidlar, oksidlar va xromatlar boʻlgan tabiiy minerallar. Anorganik P. ning rangi boʻgʻiq, organik P.ga qaraganda kam tatimli, zichligi katta, yorugʻlik-ka chidamli. P. asosan, lok-boʻyoq ma-teriallar (mas, emallar, boʻyoqlar, jumladan, bosmaxona boʻyoqlari va badiiy boʻyoklar), shuningdek, plastmassalar, rezinalar, qurilish materiallari, silikat sirlar (faqat anorganik P.), kosmetik preparatlar va boshqa tayyorlashda, sunʼiy va sintetik tolalarni boʻyashda, sunʼiy charm va gazlamalarga bosma rang berishda koʻplab ishlatiladi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Homiladorlikdan saqlanish**, boʻyida boʻlishdan saqlanish — istalmagan homiladorlikka yoʻl qoʻymaslik chora-tadbirlari. Homiladorlikdan saqlanishning tabiiy va sunʼiy usullari mavjud.

Laktatsion amenoreya usuli (LAU) — bu homiladorlikni oldini olishning tabiiy usuli, uni ayollar tugʻruqdan soʻng dastlabki 6 oy ichida faqat koʻkrak suti bilan emizish davrida qoʻllashlari mumkin.

Simpotermal usul — bunda ayol oʻzini hayz kunlarini nazorat qilishi va homilador boʻlib qolish ehtimoli bor, yaʼni "xavfli" kunlarida jinsiy aloqada boʻlmasligi kerak.

Kontratseptiv vositalar: tabletkalar, prezervativ, bachadon ichi spirali va boshqa Tabletkalar tarkibida estrogen va gestagen gormonlari boʻlib, ularning miqdori juda kam va organizm uchun zararsiz (logest, marvelon, diane—35, novinet, femoden), shu sababli jigarga salbiy taʼsiri yoʻq. Hayz davrida ogʻriq va qon koʻp ketishini kamaytiradi. Jinsiy aʼzolarning oʻtkir yalligʻlanishi, qin, bachadon va tuxumdon rakining ayrim turlarini oldini oladi, lekin jinsiy yoʻl bilan yuqadigan kasalliklardan saqlamaydi. Ayol oʻzi istagan paytda tabletka ichishni toʻxtatib, homilador boʻlishi mumkin.

Prezervativ — bu yupqa rezinadan tayyorlangan juda samarali vosita boʻlib, OITS (SPID), zaxm (sifilis), soʻzak (gonoreya) va boshqa jin-siy aloqa orqali yuqadigan kasalliklardan saqlaydi.

BIV (bachadon ichi vositasi) — plastmassadan tayyorlangan kichkina moslama, uning atrofi ingichka mis ip bilan oʻralgan, pastki uchida 2 ta kichkina iplari bor. BIV yuqori samarador va oddiy muolaja boʻlib, uni maxsus oʻrgatilgan mutaxassis-shifokor bajaradi.

DMPA (depo—medroksiprogesteron atsetat yoki Depo-Provera) inʼyeksiya yordamida yuboriladigan kontratseptiv modda; sunʼiy gormondan tarkib topgan boʻlib, tabiiy gormon — proges-teron xususiyatiga ega, u tuxumhu-jayraning yetilishiga toʻsqinlik qiladi. Har 3 oyda bir marta yuboriladigan inʼyeksiya homiladorlikdan saqlanishni taʼminlaydi.

Homiladorlikdan saqlanish vositalarining oʻta afzalliklari bilan bir qatorda, uchrashi mumkin boʻlgan salbiy oqibatlari ham bor. Har bir ayol organizmi oʻziga xos xususiyatga ega boʻlib, bir organizm uchun foydali narsa boshqasiga zararli boʻlishi ham mumkin. Shuning uchun Homiladorlikdan saqlanishni ahd qilgan ayol oʻziga beziyon kontratseptiv vositalardan foydalanishi va buning uchun albatta doimiy tibbiy koʻrigida boʻladigan oʻz shifokori bilan maslahatlashib olishi kerak. Hozirgi kontratsepsiya vositalari avval mavjud boʻlgan usullardan xavfsiz va yuqori samarali, ularni qoʻllash tez-tez abort qildirishdan koʻra afzalroq. Homiladorlikdan saqlanish usullarini qoʻllash — homilador boʻlish qobiliyatini yoʻqotmagan holda, ayol salomatligini saqlab qolishda eng maqbul yoʻl hisoblanadi.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Shampan vinosi** — karbon kislotaga toʻyintirilgan koʻpiklanuvchi uzum vinosi; maxsus tayyorlangan va qayta ishlangan vino mahsulotni germetik berkitiladigan shisha yoki maxsus idishlarda takroriy bijgʻitish yoʻli bilan olinadi. Shampan vinosida karbon kislotaning yuqori miqdori shisha idish ochilgan paytda vinoning koʻpiklanishi va mavjlanishini taʼminlaydi. Tarkibidagi qand miqdoriga qarab: Shampan vinosi bryut (0,3% gacha), shirasiz (0,8%), kam shirali (3%), nim shirin (5%), shirin (8%) va juda shirin (10%) turlarga boʻlinadi.

SH.v. 17-asr oʻrtalarida Fransiyaning Shampan viloyatida birinchi marta tayyorlangan (Shampan nomi shundan). Yangi uzilgan uzum 4 soatdan kechiktirilmay ezilib, meva bandlaridan tozalangach, presslanib sharbati olinadi. Sharbat past (10—12°) trada 14—16 soat yoki 25—30° da 18—24 soat tindiriladi, rangi tiniq boʻlishi uchun qar 1 dal sharbatga 2—3 g bentonit qoʻshiladi. Tindirilgan sharbatga achitqi va sut kislotasi bakteriyalari qoʻshiladi va bijgʻitish idishlariga oʻtkaziladi, bijgʻish 14—18° trada 10 sutkaga yaqin davom etadi. Bijgʻitish tugashi bilan (qandi 0,2%) sharbat boshqa idishlarga quyiladi. Tayyor vino 10—15 ming dal dan qilib shampan zdiga yuboriladi. Shampan zdlarida vinoni takroriy bijgʻitish yoʻli bilan karbon kislotaga toʻyintirish jarayoni shampanlash deb ataladi. Shampanlash 2 usulda oʻtkaziladi.

Butilka usuli: vino mahsulotlariga shakar va bijgʻitish uchun achitqi qoʻshib, maxsus shisha idishlarga quyiladi va saqlash uchun olib qoʻyiladi. 3—4 haftadan keyin vinoga qoʻshilgan shakar bijgʻishidan hosil boʻlgan karbon kislota tufayli butilkada 5 atm gacha bosim vujudga keladi. Shampanlangan vinoning saklanish muddati 3 yil davom etadi. Bu davr mobaynida murakkab fizikkimyoviy va biokimyoviy jarayonlar natijasida Shampan vinosining oʻziga xos taʼmi, hidi hamda mavjlanish va koʻpiklanish xususiyatlari paydo boʻladi.

Rezervuar usuli davriy va uzluksiz yoʻnalishda oʻtkaziladi. Vinoni davriy shampanlash katta rezervuarlarda (5—10 m1) 1 oy mobaynida oʻtkaziladi. Keyin vino sovitiladi, tindiriladi va butilkalarga kuyiladi.

Uzbekistonda Shampan vinosi ishlab chiqarish 1942-yildan boshlab yoʻlga qoʻyildi va "Oʻzbekiston shampani" kompaniyasida "Oʻzbekiston shampani", "Durdona", "Navroʻz", "Gulshan" va boshqa Shampan vinosi ishlab chiqariladi. Shampan vinosi eng yaxshi uzum navlaridan, Uzbekistonda, asosan, Bayan Shirey, Rkatsitelli, Kabarne, Risling, Oq Pino, K,ora Pino, Aligote kabi maxsus navlardan tayyorlanadi.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Unxoʻrlar**, unxoʻr qoʻngʻizlar — don, don mahsulotlari va boshqa oziq-ovqat zaxiralariga zarar yetkazuvchi yapaloqtanalilar oilasiga mansub qoʻngʻizlar. Eng xavflilari surinam unxoʻri va sargʻish unxurdir.

Surinam unxoʻri (Oryzaephilus surinamensis) qoʻngʻizi hamma joyda — omborlarda, tegirmonlarda, oziq-ovqat korxonalarida, turar joylarda, eski daraxtlar poʻstlogʻi ostida yashaydi. Tusi qizilqungʻir, uz. 3—3,5 mm, old jagʻlari yonlarida 5 tadan tishi bor. Lichinkasi ochsariq, uz. 4 mm, koʻkragida uch juft oyokdari bor. Qoʻngʻizlar un, yorma, ayniqsa, mogʻorlay boshlagan kepak kabi mahsulotlarni xush koʻradi, idishlarga va boshqa hasharotlar zararlagan joylarga tuxum qoʻyadi. 3—5 kun oʻtgach, ulardan lichinka chiqadi. Sargish unxoʻr (Laemophloeus testaceus) — sariqqoʻngʻir, uz. 1,5—2,5 mm, old yelkasi deyarli toʻrtburchak, moʻylovlari boʻyi uzunligida. Lichinkasi uz. 2,5 mm, oqsariq, boshi va orka tomoni sariq. Janubiy mintakalarda kup uchraydi. 3—4 nayel beradi.

Kurash choralari: joylarni toza saqlash, omborlar va un, don saqlanadigan xonalarni yiliga 2—3 marta benzofosfat, karbofos kabi kimyoviy preparatlar bilan dorilash (yana qarang Ombor zararkunandalari).


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Chorsu (maʼnolari).

**Chorsu** (forschadan *chor* — "toʻrt", *su* —"bozor"; chorrahadagi bozor joy) — 1) tarixiy shaharlarning asosiy chorrahasidagi odatda usti yopiq boʻlgan savdosotiq joyi; aksari shaharning oʻrtasida qurilib, markaziy mujassamotga ega boʻlgan; 2) umuman savdosotiq joyi. Ularning paydo boʻlishi shaharning oʻzi kabi qadimiydir. Misrda "shahar" maʼnosi doyra ichidagi chorraha shaklidagi iyeroglif orqali ifodalangan. Qad. Rim shaharsozligida chorraha maxsus imorat (tetrapil)lar bilan ajratilgan. Bolqon mamlakatlari meʼmorligida Chorsu nomi "charshiya" deb talaffuz etiladi (masalan, Makedoniyadagi Skople va Bitola shaharlarining qadimgi bozorlari). Shahrisabzda Chorsularning yaqqol namunasi saklangan. Samarqand Chorsusi ham tarixiy shaharning savdosotiq markazida, olti asosiy koʻchayoʻnalishlarning kesishgan joyida barpo boʻlgan (qarang Chorsoʻ). Buxoroda Chorsular "toq" iborasi bilan mashhur: Toqi zargaron, Toqi sarrofon va boshqa Toshkent, Shahrixon kabi shaharlarda Chorsu binolari sinchdan, yassi tomli qilib ishlangan (saqlanmagan). Xivada Chorsu doʻkonlari koʻproq Ota va Polvon darvozalar koʻchalari boʻylab joylashgan edi.

Manbalar
--------


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Shavqiy kattaqoʻrgʻoniy** (taxal lusi; ismi Muhammad Sharif) (1785 — Kattaqoʻrgʻon tumani — 1861) — oʻzbek shoiri.

Buxorodagi Govkushon madrasasida tahsil olgan. Oʻzbek, tojik va arab tillarida ijod qilgan. Uning bir devon va turli bayozlardagi lirik sheʼrlarining umumiy hajmi 3000 misra atrofida. Bular ichida gʻazal salmokli oʻrin tutadi. Sh. K. sheʼriyatida, shuningdek, muxammas, musaddas, musabbaʼ, musamman, muashshar, masnaviy, ruboiy, fard, qitʼa, marsiya, muvashshah, chiston janriga mansub sheʼrlar ham uchraydi.

SH.K.ning sheʼrlarida insondagi goʻzal maʼnaviy fazilatlar madh etilgan. U Bedil, Navoiy, Fuzuliy, kabi shoirlarning adabiy anʼanalarini davom ettirib, oʻzining komil inson borasidagi fikrlarini falsafiy mushohadalar, tasavvufiy qarashlar, diniy ehtiroslar pardasiga oʻrab bergan.

SH.K. musulmonchilik qonunqoidalarining qisqa majmui — "Muxtasar ulviqoya" masnaviysini "Mirʼot almuxtasar" nomi bilan tojik tilida sharhlagan. taxminan 23 ming misradan iborat boʻlgan bu risola 26 bob — faslga boʻlinadi. Huquq mezonlari, axloqiytaʼlimiy qarashlar har bir faslda bayon shaklida berib borilgan. Asar oxirida kitobdagi arabcha soʻz va istiloxlarning lugʻaviy maʼnolariga izoh beruvchi soʻzlik ilova qilingan. Shuningdek, arab grammatikasiga oid "Risolai qofiya yo mirʼot unnahv" asarini yozgan. Sh.K. devonlari nusxalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti (inv. №4634) va Tojikiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti (inv. № 1899) da saklanadi.

Manbalar
--------

* Tanlangan asarlar, T. 1964.

Adabiyot
--------

* Oʻzbek adabiyoti tarixi [4 j.], T. 1978.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Skiflar podsholigi**, Skiflar davlati — Shimoliy Kora dengiz boʻylarida tashkil topgan koʻchmanchi qabilalarning konfederativ siyosiy uyushmasi (mil. av. 4-asrning oʻrtasi — mil. 3-asrning 2-yarmi). Yunonrim manbalarining xabar berishicha, Skifiya hududi 3 qismga boʻlinib, ularning har biri mustaqil qabila — podsholik boʻlib, ularning oʻz toʻdasi va harbiy qabila sardori boʻlgan. Qabila — podsholik qoshida oqsoqollar kengashi boʻlib, u qonun chiqaruvchi oliy organ vazifasini bajargan. Uning huquqiy doirasi cheksiz boʻlib, qabila sardorini jazolashi va hatto oʻlimga maxkum etishi mumkin boʻlgan. Podsholik harbiydemokratik asosda boshqarilgan. Qabilaviy siyosiy uyushmalar tepasida Gerodot xabariga koʻra, "skif podsholari" turgan va ular skif fuqarolariga qul sifatida qaragan.

Mil. av. 5-asrda skiflarda mulkiy tabaqalanish jarayoni jadal kechayotgan boʻlsada, ammo, ijtimoiy hayotda hali ibtidoiy jamoachilik anʼanalari hukmron edi. Mil. av. 4-asr oʻrtalarida skif sardorlaridan Atey barcha skif qabilalarini oʻziga boʻysundirib podsholik barpo etgan, lekin u mil. av. 339 y. makedoniyalik Filipp II bilan boʻlgan jangda halok boʻladi. Atey davrida Quyi Dnepr boʻylarida Skifiyaning poytaxti qurilgan edi. Sarmatlarning siquvi bilan mil. av. 3—2-asrlarda poytaxt Qrim yarim orolga koʻchadi (qarang Neapol, Skiflar Neapoli). Aynan shu vaqtlarda Skiflar podsholigi Qora dengiz boʻylaridagi yunon shahar-davlatlari bilan iqtisodiy va madaniy aloqalarni kuchaytiradi. Ammo, skiflar yunon shahardavlatlari ustiga harbiy yurishlar ham uyushtirib turadilar. Mil. av. 2-asr oxirida yunon shahar-davlatlari bilan boʻlgan navbatdagi harbiy toʻqnashuvlardan birida skif podsholaridan Skilur va Palaklar halok boʻladilar. Ammo, S p. harbiy jihatdan hali qudratli edi. Ular bilan hatgo Rim imperiyasi milodning boshlarida ham hisoblashishga majbur edi. Mil. 1-asrning 2-yarmida Skiflar podsholigi podsholar Farzoy va Inismey davrida yana kuchayib, Bospor podsholigi bilan bir necha marta urush qilgan. Skiflar podsholigining qudrati to mil. 3-asrning 2-yarmigacha uz mavqeini saqlab keldi, soʻngra Skiflar podsholigi gotlar tomonidan tormor etilgan. Ahmadali Asqarov.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
***4*** — 2007-yilda Tim Slade tomonidan suratga olingan Avstraliya hujjatli filmi.

Film Avstraliya Kino Institutining ikkita mukofotiga, Xalqaro Hujjatli Filmlar Assotsiatsiyasi mukofotiga, shuningdek, Banff Jahon Televizion Festivalida mukofotlarga nomzod boʻlgan.

U 2010-yil dekabr oyida Yaponiyaning NHK telekanalida va 2011-yilning may oyida AQShning PBS stansiyalarida namoyish etildi va Avstraliya, Yangi Zelandiya va Qoʻshma Shtatlarda DVD orqali, shuningdek, onlayn sotuvlar orqali sotilishini davom ettirmoqda.

Teatr kassasi
-------------

*4* Avstraliyadagi kassada 118 270 dollar oldi. U oʻzining ishlab chiqarish byudjetini teatrlashtirilgan relizlar, translyatsiyalar, DVD, CD Soundtrack va yordamchi savdolar orqali qaytarib oldi.

Manbalar
--------

1. ↑  „docos". *australiancinema.info*. Qaraldi: 2020-yil 6-iyul.
2. ↑  „*Film Victoria – Australian Films at the Australian Box Office*". 2011-yil 18-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 9-oktabr 2010-yil.

  


|  |  |
| --- | --- |
| Film tasmasi | *Filmga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Manak ota ziyoratgohi** — Oʻzbekistondagi madaniy meros obyekti, diqqatga sazovor joy. Obyekt davri: Aniqlanmagan.

Andijon viloyatining Xoʻjaobod tumanida joylashgan.

Obyekt manzili: Beshqovoq aholi punkti, „Beshqovoq" MFY, Bahor koʻchasi. Davlat mulki (Andijon viloyati madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida) '''"Vaqf"''' xayriya jamoat fondiga tekin foydalanish shartnomasi asosida biriktirilgan. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktyabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan.

Manbalar
--------

1. ↑  „Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatini tasdiqlash toʻgʻrisida Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 4-oktyabrdagi 846-sonli qarori". *Lex.uz*. Qaraldi: 2022-yil 21-iyul.
2. ↑  „Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatini tasdiqlash toʻgʻrisida Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 4-oktyabrdagi 846-sonli qarori". *Backend.madaniymeros.uz*. Qaraldi: 2022-yil 21-iyul.
**Tufa Fazilovna Fazilova** (tojikcha: *Тӯҳфа Фозилова*; 1917-yil 25-aprel, Konibodom,  Fargʻona viloyati, Rossiya imperiyasi — 1985-yil 3-fevral Dushanbe) — sovet opera xonandasi, aktrisa va SSSR xalq artisti hisoblanadi.

Biografiyasi
------------

1917-yil 24-aprelda Konibodom shahrida (hozirgi Tojikistonning Sugʻd viloyati) tavallud topgan.

1930-yildan Konibodom nomidagi musiqali drama teatri xonandasi sifatida faoliyat yuritgan. 1933-yildan Oʻzbek musiqali drama teatri (hozirgi Alisher Navoiy nomidagi Katta opera va balet teatri) (Toshkent)da xonanda boʻlib, Halima Nosirova qoʻlida tahsil olgan. Tufa Fazilova 1934 — 1940-yillarda Tojikiston musiqali teatrining (Stalinobod, hozirgi Dushanbe) solisti boʻlgan. 1940 — 1948-yillarda Tojikiston musiqali teatri negizida tashkil etilgan Sadriddin Ayniy nomidagi Tojikiston opera va balet teatrining solisti boʻlgan. 1948-yildan tojik drama teatri aktrisasi bo'lib ishlagan.

U sahnada opera partiyalari ijrochisi sifatida tojik kompozitorlarining asarlari hamda tojik va oʻzbek xalq qoʻshiqlarini ijro etgan.

SSSRning koʻplab shaharlarida, shuningdek Eron va Afgʻonistonda safarda boʻldi. U koʻplab filmlarda rol oʻynagan. 50 ga yaqin badiiy filmning tojik tilidagi dublyajida ishtirok etgan. 1963-yildan boshlab Tojikiston SSR Kinematografchilar ittifoqi aʼzosiga aylangan.

U 1985-yil 3-fevralda Dushanbe shahrida vafot etdi. Luchob qabristoniga dafn etilgan.

Oilasi
------

Oʻgʻli — Marat Sobirovich Aripov (1935-yil) — sovet tojik kinoaktyori va kinorejissyor. 1960-yilda Tojikiston SSR xizmat koʻrsatgan artist unvoniga sazovar bo'lgan.

Xotirasi
--------

Aktrisaning hayoti va ijodiy yoʻli haqidagi hujjatli filmlar: „Bizning Tufa", „Aktrisa siri".

1985-yilda Konibodom musiqali drama teatriga aktrisa nomi berildi.

Manbalar
--------

1. ↑  Teatralnaya Ensiklopediya. drama opera balet operetta sirk estrada dramaturg rejissyor
2. ↑  Fazilova, Tufa Fazilovna (rus.)
Daisy (*Anthemis* ? yoki *Matricaria* Moychechaklar)
*Anthemis*, **Matricaria**, *Bellis*, Leucanthemum va *Tripleurospermum* kabi turli avlod o'simliklarining umumiy nomi. U romashka oilasiga mansub deb (Asteraceae) tasniflanadi.

Turlari
-------

* *Anthemis altissima* - kal romashka
* *Anthemis chia* - oq romashka, sariq romashka
* *Anthemis cotula* - it romashka
* *Anthemis nobilis* - nemis romashka
* *Anthemis pauciloba* - tog 'romashka
* *Bellis perennis* - o'tloqli romashka, ingliz romashka
* *Xrizantema maksimal* - Margrit romashka yoki nemis romashka
* *Leucanthemum vulgare* - katta romashka, oq oy romashka, ho'kiz romashka
* *Matricaria romashka* - oddiy romashka, oddiy romashka, romashka, dorivor romashka
* *Tripleurospermum perforatum* - soxta romashka

Tibbiyotda foydalanish
----------------------

Moychechak spazmni yo'qotish, gaz va hazm ko'rish og'rig'ini yo'qotishda foydali ekanligi ta'kidlangan. Moychechakdagi alfa bisabolol moddasi yaraga yaxshi ta'sir qiladi; Azulen yurak urishiga qarshi samarali. Gastrit va yarali kolitni davolashda qo'llaniladi. Bundan tashqari, og'iz infektsiyalarini davolaydi.
**zaharlanish** ; Ege universiteti farmatsiya fakulteti Farmakognoziya kafedrasi mudiri Prof. Dr. Bijen Kivchakning so'zlariga ko'ra, moychechak choyi dorilar bilan o'zaro ta'sir qiladi va romashkaning ayrim turlari jiddiy zaharlanishga olib kelishi mumkin. Bundan tashqari, romashka Turkiyadagi zaharni nazorat qilish markazlariga kelgan etakchi holatlardan biri bo'lib, ba'zi turlari pestitsidlarni tayyorlash uchun ishlatiladi.
Klinik sharoitda takrorlanmagan, faqat hayvonlarda o'tkazilgan tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, romashka ba'zi oshqozon-ichak kasalliklari xavfini kamaytirish orqali sog'lom hazm qilishga yordam beradi. Masalan; Kalamushlar ustida olib borilgan bir nechta tadqiqotlarda romashka ekstrakti diareyadan himoya qilish potentsialiga ega ekanligi aniqlangan. Bu foyda romashka yallig'lanishga qarshi xususiyatlariga bog'liq deb hisoblanadi. Kalamushlarda o'tkazilgan yana bir tadqiqotda romashka oshqozon yarasining oldini olishda samarali ekanligi aniqlandi. Oshqozonning kislotaliligini kamaytirish orqali romashka oshqozon yarasi rivojlanishiga hissa qo'shadigan bakteriyalarning ko'payishini nazorat qilishi mumkin. Ushbu topilmalarga qaramay, romashka ovqat hazm qilish tizimidagi rolini tasdiqlash uchun ko'proq klinik tadqiqotlar talab etiladi.
Inflorescence boshlari gullashdan oldin yig'iladi va soyada quritiladi. U tarkibida efir moylari, qatronlar, achchiq moddalar va fenolik birikmalar mavjud. 1% choy shaklida ertalab och qoringa bir stakan ichish mumkin. U diuretik, ishtahani ochuvchi, tinchlantiruvchi va gazni hazm qiluvchi ta'sirga ega. Og'riq qoldiruvchi vositalar to'plami, terapiya bezovta qiluvchi ta'sirga ega. Bundan tashqari, bo'yash materiali sifatida ishlatiladi.
Nemis romashka (*Anthemis nobilis*) Markaziy Yevropada o'sadi va yetishtiriladi. Tishli gullar oq rangga ega. Turkiyada 50 ga yaqin Anthemis turlari mavjud va ular Izmir romashka, yovvoyi romashka va oq romashka kabi nomlar bilan mashhur.

 Papatyalar (*Bellis*) moychechaklar

Manba
-----
**Oʻsimlik liniyalari** (lot. — ip) — jinsiy yoʻl bilan koʻpayuvchi, bir gomozigotali oʻsimlik avlodlari; ular faqat urugʻi orqali koʻpayadi, barqarorligi maʼlum bir standart navga muvofiq tanlash yoʻli bilan saqlab boriladi. Oʻsimlik liniyalari sof, izogen, nasl berish layoqatini tiklovchi, bepushtlikni mustahkamlovchi liniyalarga boʻlinadi. Sof liniyalar — oʻzidan changlanuvchi gomozigotali oʻsimliklarning genotipik bir xil nasli (qarang Genotip). Biror belgiga nisbatan olish mumkin boʻlgan sof liniyalarning soni shu belgilarni nazorat qiluvchi juft genlar soniga bogʻliq. Mas, agar belgini bir juft Aa gen nazorat qiladigan boʻlsa, ikkita sof liniya — AA va aa liniyalarini hosil etishi mumkin; agar belgini boshqa yana bir juft gen — Vv ham nazorat qiladigan boʻlsa, u holda toʻrtta sof liniya — AAVV. aaVV, AAvv va aavv liniyalarni olish mumkin, p juft genlar ishtirokida olinishi mumkin boʻlgan sof liniyalar soni 2" ga teng. Sof liniyalar irsiyati juda barqaror boʻlib, oʻzining barcha belgi va xususiyatlarini nasllariga mustahkam oʻtkazish va uzoq muddat saqlab qolish layoqatiga ega. Sof liniyalarni birinchi boʻlib daniyalik genetik V.Iogansen oʻrgandi. U oʻzining "sof liniyalar" nazariyasini yaratib (1903), ularning evolyutsiya va seleksiya uchun ahamiyatini izohlab bergan. Chetdan changlanuvchi bitta oʻsimlikning bir necha avlodida takrortakror majburan oʻzidan changlantirib olinadigan irsiy tabaqalanuvchi nasllari oʻzidan changlantirilgan liniyalarni tashkil qiladi. Bunday liniyalar asosan geterozisli duragay urugʻlar yetishtirishda otaona sifatida foydalanish maqsadida yaratiladi. Izogen liniyalar — allel genlarning bir yoki bir necha jufti tarkibidagi turli allellarni hisobga olmaganda genetik tuzilishi bir xil liniyalar. Bu xil liniyalar toʻyintiruvchi qayta chatishtirish yoʻli bilan olinib, oʻsimliklar u yoki bu sifat belgisining xoʻjalikbiologik ahamiyatini aniqlash imkonini beradi.

Oʻsimliklarning nasl berish layoqatini tiklovchilar — bunday liniyalarni sitoplazmatik erkaklik bepusht formalar bilan chatishtirilganda ularning hosil berish qobiliyati qayta tiklanadi. Bepushtlikni mustahkamlov chilar — bunday liniyalar yoki navlarni sitoplazmatik erkaklik bepusht formalar bilan chatishtirilganda bepusht formalarning bu xususiyati saqlanib qoladi. Chetdan changlanuvchi oʻsimliklarda majburan oʻzidan changlanishni bir necha avlodlarda takrorlash genetik tabaqalanishga ega boʻlgan oʻzidan changlangan liniyalar hosil boʻlishiga olib keladi. Oʻsimlik liniyalari seleksiya ishida yangi navlar yaratish uchun boshlangʻich material boʻlib xizmat qiladi.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Oksidlash** (nem. Oxydierung) — metall buyumlar sirtini oksidlovchi eritmalar yordamida kimyoviy, elektrkimyoviy yoʻl bilan havoda qizdirib korroziyadan saqlash yoki koʻrkamlashtirish usuli. K imyoviy O.ning keng tarqalgani ishqorli va ishqorsiz O.dir. Ishqorli O.da buyum kaynab turgan natriy yoki kaliy ishqori eritmasi muqitidan oʻtkaziladi. Ishqorsiz O.da esa buyum fosfat kislota, kaliy yoki bariy nitrat va marganets fosfat aralashmasida 100° temperaturada qizdirib oksidlanadi. Kimyoviy O.da buyum sirtida 3 |x cha oksid qatlam xreil boʻladi. Bu qatlam loklanganidan yoki moylanganidan soʻng metall korroziyaga bar-doshli boʻladi. Bu usullar poʻlat, choʻyan va rux buyumlarni O.da qoʻllanadi.

Elektr-kimyoviy O. (anodlash) tok taʼsirida utkaziladi. Bu usul kimyoviy O. ga nisbatan yaxshiroq nati-ja beradi. Mas, 20—60 min. davomida 30° isitilgan 20% li sulfat kislota (tok kuchi 1,5—2,5 a va kuchlanishi 10— 20 v) tok bilan O. natijasida buyum sir-tida 20 s qalinlikda oksid parda hosil boʻladi. Oksidlangan buyum sirti loklanadi. Anodlashda oksid qatlam qalinligini 600 s gacha yetkazish mumkin. Bu usul, asosan, alyuminiy, mis va boshqa metall qotishmalarini O.da qoʻllanadi. Havoda O. poʻlat buyumlarini kizdirib, sirtini moylashdan iborat.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Teyshebaini** — Urartu davlatining yirik markazi (mil. av. 7—6-asr). Yerevan shahridagi Karmir Blur tepaligida qalʼa xarobalari saqlangan. Mahobatli inshoot qoldiqlari (150 ga yaqin xona — ustaxonalar, omborxonalar, don omborxonalari, vino saqlanadigan yertoʻlalar va boshqalar) aniklangan. Qalʼa atrofida toʻgʻri rejalashtirilgan shahar joylashgan. T.dan koʻplab qurolaslahalar (jumladan, Urartu shoxlariga tegishli serbezak dubulgʻalar, sadoqlar, qalqrnlar, qilichlar va boshqalar), sanʼat buyumlari, taqinchoqlar, mixxat yozuvlari topilgan. Mil. av. 585-yil T. mahalliy va skif kabilalari tomonidan vayron etilgan....TEKA (yun. theke — ombor; idish, yashik) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning ikkinchi qismi; bir turdagi narsalarning toʻplamini hamda shu toʻplamlar saqlanadigan bino, xona maʼnolarini bildiradi (mas. biblioteka, kartoteka, fonoteka, diskoteka kabi).

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Fayzulla Xoʻjayevich Norxoʻjayev** (1911.25.11, Chust tumani Qiziltepa qishlogʻi — 1983.25.5, Toshkent) — harbiy arbob, general-leytenant (1972). 1927-yildan armiya safida. Norxoʻjayev Oʻrta Osiyo birlashgan harbiy bilim yurtini (1931), Bosh shtab harbiy akademiyasini (1959) tugatgan. Xasan koʻli va Xalxin-Gol daryosi boʻyidagi janglarda ishtirok etgan (1938—39). Ikkinchi jahon urushi yillarida Janubiy-Gʻarbiy, 3-Ukraina va 1-Belorussiya frontlarida jang qilgan. Urushdan keyin tankka qarshi qiruvchi artilleriya brigadasi (1946—52), alohida oʻqchi brigada, motooʻqchi diviziya artilleriyasi qoʻmondoni. Shim. qoʻshinlar guruhining raketa qoʻshinlari va artilleriyasi boshligʻi oʻrin-bosari (1961—64), Turkiston harbiy okrugi qoʻshinlari qoʻmondoni oʻrinbo-sari (1964-73), 197482-yillarda Oʻzbekiston tarix va madaniyat yodgorliklarini saklash jamiyati respublika boshkarmasi Prezidiumi raisining 1-oʻrinbosari. Urush faxriylari qoʻmitasi Toshkent shoʻʼbasi raisi (1982-yildan). N. "50 yil jangovar safda" asari (1982) muallifi. Toshkent koʻchalaridan biri N. nomi bilan atalgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
2. ↑  Rahmat A. Oʻzbek generallari. T. 1965.
**Neʼmat Mirzaboyevich Qoʼziboyev** (1929.20.7, Fargʻona — 2004.14.5, Toshkent) — rangtasvir ustasi, Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi akademik (1997), Oʻzbekiston xalq rassomi (1970). Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurti (1947) va Leningrad rassomlik, haykalta-roshlik va meʼmorlik instituti (1953)ni tugatgan. !953 yildan Respublika rassomlik bilim yur-tida, 1959-yildan Toshkent teatr va rassomlik sanʼati instituti (hozirgi Milliy rassomlik va di-zayn instituti)da pedagog, 1984-yildan professor (1985-yildan Qoʼziboyev ustaxonasi mavjud boʻlgan). Qoʼziboyev ijodi badiiy uslubining ifodaliligi bilan diqqatga sazovor; asarlarida mazmunning teranligi, davr ruhi, kishilar kayfiyatini ifodalashda mahorati namoyon boʻldi: "Oʻzboy oʻzanida", "Qidiruvchilar", "Yangi yoʻl", "Choʻponlar huzurida" kabi maishiy janrga oid asarlar, "Yunus Rajabiy", "Mirshohid Miroqilov", "Nodirabegim", "Abdulla Qodiriy" "Ibn Sino", "Beruniy". "Navoiy va Sulton Husayn", "Navoiy portreti. Qush tili" kabi portretlar, "Bahor", "Fargʻona vodiysi", "Qoʻqon manzarasi" kabi tasvirlar va boshqa

Qoʼziboyev asarlari bilan respublika va xalqaro koʻrgazmalarda ishtirok etgan; asarlari respublika va chet el muzeylari va xususiy toʻplamlarda saqlanadi. "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1998).

Adabiyot
--------

* Neʼmat Qoʻziboyev (katalog), Olmaota, 2005.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Chingizxon yasosi**, Buyuk yasoq, Buyuk yasa (moʻgʻulcha "jasoq" — qonun, qaror, jazolash soʻzining turkiy "yasoq" shakli) — Chingizxon tomonidan moʻgʻul qabilalarining Oʻnon daryosining boshlanish joyida chaqirilgan qurultoyi (1206)da qabul qilingan qonunlar majmui, oʻrta asrlar moʻgʻul hukuqi toʻgʻrisidagi asosiy yozma yodgorlik. Chingizxon amriga binoan yozilib, "Oltun daftar" (chingiziy xonlarning rasmiy tarixi) bilan birga xon xazinasida saqlangan. Moʻgʻullar davlatining tashkil topishi bilan Chingizxon yasosini takomillashtirish, yangi qonunlar bilan toʻldirish zarurati tugʻilgan. 1218-yilda unga muhim tuzatishlar kiritilgan. Chingizxon yasosining soʻnggi tahriri 1225-yildagi qurultoyda qabul qilingan.

Dastavval Chingizxon yasosi, asosan, davlat tomonidan amalga oshiriladigan turfa tadbirlar, muayyan gunohlar uchun beriladigan jazo choralarini oʻzida mujassam qilgan. Chingizxon yasosi toʻla shaklda saqlanib qolmagan, uning ayrim parchalari bizgacha yetib kelgan.

Juvayniy (13-asr)ning yozishicha, Chingizxon yasosi uygʻur yozuvida tumor shaklida bitilgan boʻlib, u "Yasa nomayi buzurg" ("Yasa buyuk kitobi") deb nomlangan. Chingizxon yasosining parchalari musulmon tarixchilari Juvayniy, Rashiduddin, Ibn Battuta, Taqyaddin Makriziy; yevropalik sayyohlar Plano Karpini, Billem Rubruk, Marko Polo (13—14-asrlar) asarlarida saqlanib qolgan. 1240-yilga oid — "Moʻtullarning maxfiy tarixi" va xitoy manbalarida ham yasoq haqida baʼzi maʼlumotlar mavjud.

Adabiyot
--------

* Utemishxodji , Chingizname, AlmaAta, 1992; Sultonov T. I. Podnyatie na beloy koshme. Potomki Chingizxana, Almati, 2001.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Zoman** — metilftorfosfonat kislotaning pinakolil efiri, nervni falajlaydigan zaharlovchi modda. Rang-siz, kamfora hidli suyuklik. Suyuqlanish temperaturasi — 80°, qaynash temperaturasi 190° (ajralish bilan); zichligi 1013 kg/m3, 20°da uchuvchanligi 3 mg/l. Suvda oz (20°da 1,5%), spirt, keton, efir va alkilgalogenidlarda yaxshi eriydi. 3. organizmga (koʻproq teri orqali) kuchli taʼsir qiladi. Undan zaharlanish belgilari zya/shkdagiga oʻxshash. 3. suv taʼsirida sekin, ammiak va aminlarning suvdagi eritmalarida tez gidrolizga uchraydi. Shu sababli bu reaksiyalardan Z.ni degazatsiyalashda (zararsizlantirishda) foydalanish mumkin. Z.dan saklanish uchun protivogazlar, tanani himoya qiladigan vositalar va antidotlardan foydalaniladi. 3. ilk bor zaharlovchi modda sifatida 1944 yil Germaniyada sintez qilingan (yana qarang Zaharlovchi moddalar).

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Afoniya** (yunoncha a — inkor qoʻshimchasi va phone — ovoz) — shivirlab gapirish qobiliyati saqlangani holda ovoz chiqmay qolishi. Afoniya turli kasalliklar: hiqildoq, nerv sistemasi, shuningdek organizmning umumiy kasalliklari belgisi boʻlishi mumkin. Chin, paralitik, funksional va spastik xillari bor. Ovoz boylamlarining yetarli yumilmasligi yoki tebranmasligi bilan kechadigan kasalliklarda (yalligʻlanish, rak va hokazo) chin Afoniya roʻy beradi. Hiqildoq nervi faoliyatining bir tomonlama buzilishi (qalqonsimon bez operatsiyasi va boshqalar), nerv kasalliklari paralitik Afoniyaga sabab boʻlishi mumkin. Odatda, asabiy bemorlarda ovoz boylamlarini harakatlantiruvchi nerv mexanizmlarining vaqtincha tormozlanishi, ruhiy iztirob, qoʻrqish va boshqa natijasida funksional Afoniya yuzaga keladi. Halqum va hiqildoq shilliq qavatiga oʻyuvchi kimyoviy moddalar taʼsir etishi va boshqa spastik Afoniyaga sabab boʻladi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil

Havolalar
---------

* (Wayback Machine saytida 2019-11-28 sanasida arxivlangan)

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Logopediya | *Logopediya haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |

  

Afoniya
Afoniya [yun. a — inkor qoʻshimchasi va phone — ovoz] — shivirlab gapirish qobiliyati saqlagani holda ovoz chiqmay qolishi. Afoniya turli kasalliklar: hiqildoq, nerv tizimi, shuningdek, organizmning umumiy kasalliklari belgisi boʻlishi mumkin. Chin, paralitik, funksional va spastik xillari bor. Ovoz boylamlarining etarli yumilmasligi yoki tebranmasligi bilan kechadigan kasalliklarda (yalligʻlanish, rak va h. k.) chin afoniya roʻy beradi. Hiqildoq nervi faoliyatining bir tomonlama buzilishi (qalqonsimon bez operatsiyasi va boshqa(lar)), nerv kasalliklari paralitik afoniyaga sabab boʻlishi mumkin. Odatda, asabiy bemorlarda ovoz boylamlrini harakatlantiruvchi nerv mexanizmlarning vaqtincha tormozlanishi ruhiy iztirob, qoʻrqish va boshqa(lar) natijasida funksional A. yuzaga keladi. Halqum va hiqildoq shilliq qvatiga oʻyuvchi kimyoviy moddalar taʼsir etishi va boshqa(lar) spastik A. ga sabab boʻladi.

Manbalar
--------

Rasuleva Nafisa Doniyor qizi
**Prototip** (proto ... va tip) — badiiy obraz (tip)ga asos boʻlgan real shaxs. Avtobiografik va memuar asarlarda, lirika va hujjatli nasrda, shuningdek, portret sanʼati va haykal-taroshlikda boshqa janrlardagiga nis-batan kengroq foydalaniladi. Oshkora shartlilikka asoslangan fantastika, romantizm va boshqa uslublarga Karaganda realizmda P. sanʼatkorga voqelikni ba-diiy oʻzlashtirish uchun hayotiy material boʻlib xizmat qiladi. Badiiy asar qahramoni bir yoki bir necha P.li boʻlishi mumkin. P. bilan badiiy obraz orasidagi farq har xil. Bu, asar janri va yoʻnalishi, muallifning indi-vidualligi bilan bogʻliq. Romantik asarlarda muallif koʻproq badiiy toʻqimagaerk berib, P. xayotiga oid faktlarni yo keskin kamaytiradi yoki jiddiy oʻzgartiratsi (Abdulla Qodiriy "Oʻtgan kunlar" va boshqalar). Hujjatli nasrda esa, aksincha, obraz P.ga eng yuqori darajada yaqinlashtirilib, muallif real (hayotiy) shaxsga oid asoslardan koʻp uzoklashmaydi, ayrim hollarda, hatto joy va qahramon nomlarini ham aslidagiday saqlaydi (B. Polevoyning "Chin inson qissasi", N. Safarovning "Uzoqni koʻzlagan qiz" asari va boshqalar). Bunday hollarda P. haqida gapirishning oʻzi shartlidir. Ammo har ikki holatda ham badiiy obraz P.ga nisbatan ancha keng va sermaʼno boʻladi. Chunki muallif P. hayoti va harakteriga oid fakt va xususiyatlarni hayotdagi boshqa shunday kishi (yoki P.)lar harakteri va turmushidagi faktlar bilan, shuningdek, oʻz qarashlari va ideallari bilan ham boyitadi. P.li obrazda ham muallif hayot hodisalarini tipiklashtirish va umumlashtirishda badiiy toʻqimadan foydalanadi. Bu esa unga hayotda oʻzi koʻrgan-bilgan voqeahodisalardan, real shaxs (P.)lar hayoti faktlaridan samarali foydalanib, haqqoniy va toʻlaqonli badiiy obrazlar yaratish imkonini beradi. Badiiy obraz P.lari tadqiqotchilarni sanʼatkor ijodxonasi va asarning yaratilishi tarixi bilan qiziktiradi. Bu ishtadqiqotchidan oʻziga xos nazokat talab etadi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |