SantʼElia tomonidan *La Città Nuovadan* istiqbolli rasm, 1914-yil.
**Futuristik arxitektura** — bu Italiyada paydo boʻlgan 20-asr boshidagi arxitektura shakli boʻlib, u tezlik, harakat, shoshilinch va lirizmni anglatuvchi uzun dinamik chiziqlar bilan ajralib turadi: u shoir Filippo Tommaso Marinetti tomonidan asos solingan futurizm badiiy harakatining bir qismi edi. Keyinchalik uning birinchi manifesti, 1909-yilda *Futurizm manifesti boʻldi.* Harakat nafaqat shoirlar, musiqachilar va rassomlarni (Umberto Boccioni, Jakomo Balla, Fortunato Depero va Enriko Prampolini kabi), balki bir qator meʼmorlarni ham oʻziga jalb qildi. Mashina davriga sigʻinish va hatto urush va zoʻravonlikni ulugʻlash futuristlarning mavzularidan edi (birinchi jahon urushida koʻngilli ravishda jang qilish uchun bir nechta taniqli futuristlar oʻldirilgan). Oxirgi guruhga arxitektor Antonio SantʼElia kirdi, u ozgina boʻlsada, futuristik tasavvurni shahar shakliga aylantirdi.

Italiya futurizmi tarixi
------------------------

 Turindagi Lingotto zavodi. U 1934-yilda arxitekturadagi birinchi futuristik ixtiro sifatida tan olingan
1912-yilda, Marinettining futuristik manifestidan uch yil oʻtib, Antonio SantʼElia va Mario Chiattone Milanodagi Nuove *Tendenze* koʻrgazmasida qatnashadilar. 1914-yilda guruh oʻzining birinchi ekspozitsiyasini SantʼElianing „Xabar" bilan taqdim etdi, keyinchalik u Filippo Tommaso Marinetti hissasi bilan *Manifesto dell’Architettura Futurista* (Futuristik arxitektura manifesti) ga aylandi. Boccioni norasmiy ravishda shunga oʻxshash manifest ustida ishlagan, ammo Marinetti SantʼElia qogʻozdagi chizmani afzal koʻrgan.

Keyinchalik 1920-yilda Virgilio Marchi tomonidan boshqa manifest yozildi, *Manifesto dell’Architettura Futurista-Dinamica* (*Dinamik instinktiv dramatik futuristik arxitektura manifesti*). Ottorino Aloisio Marchi tomonidan oʻrnatilgan uslubda ishlagan, bir misol, uning Astidagi Casa del Fascio.

Arxitektura bilan bogʻliq yana bir futuristik manifest — bu 1931-yilda nashr etilgan Fillia (Luiji Kolombo) va Filippo Tommaso Marinetti tomonidan "*Manifesti dell’Arte Sacra Futurista* "(„Muqaddas futuristik sanʼat manifesti"). 1934-yil 27-yanvarda Marinetti, Angiolo Mazzoni va Mino Somenzi tomonidan havo arxitekturasi manifestining navbati keldi. Mazzoni faqat bir yil oldin futurizmga ommaviy ravishda amal qilgan edi. Ushbu maqolada Giakomo Matte-Trucco tomonidan ishlab chiqarilgan Lingotto zavodi *birinchi futuristik konstruktiv ixtiro* sifatida taʼriflangan. Oʻsha yillarda Mazzoni oʻzi bugungi kunda futuristik arxitekturaning durdona asari hisoblangan binoda ishlagan, masalan, Florensiyadagi Santa-Mariya Novella temir yoʻl vokzalidagi isitish stansiyasi va asosiy boshqaruv kabinasi.

Italiyalik futuristik rassomlar va meʼmorlar
--------------------------------------------

* Jakomo Balla
* Antonio SantʼElia
* Umberto Bocconi
* Juzeppe Terragni
* Mario Ridolfi
* Eviko Prampolini

Art deco
--------

Art Deco arxitektura uslubi oʻzining soddalashtirilgan shakllari bilan 1920 va 1930-yillarda uslubda boʻlganida futuristik deb hisoblangan. Erta va kechki Art Deco uchun asl nomi Art Moderne edi — „Art Deco" nomi 1968-yilgacha Bevis Xillierning kitobida ixtiro qilinganidan keyin ishlatilmadi. Chrysler binosi Art Deco futuristik arxitekturasining yorqin namunasidir.

Ikkinchi jahon urushidan keyingi futurizm
-----------------------------------------

 Fuqarolik adolat markazi, Manchester (2008) Denton Korker Marshall, oʻzining konsollari va toʻgʻri chiziqlari bilan ajralib turadi.
 Kaliforniyaning San-Fransisko shahridagi San -Fransisko Marriott Marquis, post-modern futurizmning yorqin namunasi, meʼmor Entoni J. Lumsden (1989) tomonidan ishlab chiqilgan. U musiqa qutisi shaklidagi shisha minora bilan qoplangan.
### Googie arxitekturasi

Ikkinchi jahon urushidan keyin futurizm fazo davri, atom davri, avtomobil madaniyati va plastmassadan keng foydalanishga boʻlgan ishtiyoq tufayli sezilarli darajada zaiflashdi va oʻzini qayta belgiladi. Misol uchun, bu tendentsiya 1950-yillarda Kaliforniyadagi Googies arxitekturasida uchraydi. Bu holda futurizm uslub emas, balki erkin va cheksiz arxitektura yondashuvidir, shuning uchun u keyingi oʻn yilliklar davomida meʼmorlarning avlodlari tomonidan qayta talqin qilingan va oʻzgartirilgan, ammo umuman olganda u dinamik chiziqlar va keskin kontrastli ajoyib shakllarni oʻz ichiga oladi. Uning texnologik jihatdan ilgʻor materiallar bilan birgalikda foydalanilishi bu uslubning oʻziga xosligi ham hisoblanadi.

### Neo-futurizm

1960-yillarning oxiri va 1970-yillarning boshlarida Finlandiya meʼmorlari Eero Saarinen tomonidan kashf etilgan. Shuningdek Alvar Aalto, amerikalik arxitektor Adrian Wilson va Charlz Lakman, Daniyalik arxitektorlar Henning Larsen va Jorn Utzon, arxitektura uslubida faol boʻlishdi. Keyinchalik fransuz arxitektori Denis Laming tomonidan neo-futurizm nomini oldi. U Futuroscopedagi barcha binolarni loyihalashtirgan, uning Kinemax flagman binosi shu uslubda hisoblanadi. 21-asr boshlarida neo-futurizm innovatsion dizayner Vito Di Bari tomonidan Milan shahri loyihasida qoʻllanilgan „yaxshiroq dunyo uchun sanʼatning oʻzaro changlanishi va ilgʻor texnologiyalar" gʻoyasi bilan yangidan qayta ishga tushirildi. Universal Expo 2015 da namoyish etilgan. Ommabop adabiyotda *futuristik* atamasi koʻpincha ilmiy fantastika asarlarida tasvirlangan yoki ilmiy fantastika komikslari yoki komikslarida chizilganidek, kosmik asr koʻrinishiga ega boʻlgan arxitekturani tasvirlash uchun juda aniqliksiz qoʻllaniladi. Bugungi kunda uni baʼzan blob arxitekturasi yoki yuqori texnologiyali arxitektura bilan chalkashtirib yuborishadi. Futurizm atamasidan muntazam foydalanish, garchi Antonio SantʼElianing futuristik arxitektura haqidagi qarashlari taʼsirida boʻlsa ham, 1910-1920-yillardagi futuristik harakatning qadriyatlari va siyosiy oqibatlaridan yaxshi farqlanishi kerak ham edi. 1960-yildan beri yaratilgan futuristik arxitekturani *neo-futurizm* deb atash mumkin, shuningdek, zamonaviy futurizm uslubi neo-futuristik arxitektura uslubi deb ham ataladi.

Galareya
--------

 

* Langson kutubxonasi, Kaliforniya universiteti, Irvine (Uilyam Pereyra, 1965)Langson kutubxonasi, Kaliforniya universiteti, Irvine (Uilyam Pereyra, 1965)
* Mavzu binosi, Los-Anjeles xalqaro aeroporti (Uilyam Pereyra, Charlz Lakman, Pol Uilyams, 1961)Mavzu binosi, Los-Anjeles xalqaro aeroporti (Uilyam Pereyra, Charlz Lakman, Pol Uilyams, 1961)
* Braziliya sobori (Oskar Niemeyer, 1960)Braziliya sobori (Oskar Niemeyer, 1960)
* McGaugh Hall, Kaliforniya universiteti, Irvine (Artur Erikson, 1991)McGaugh Hall, Kaliforniya universiteti, Irvine (Artur Erikson, 1991)
* Parijdagi turar-joy binosi, Maison de la Radio yaqinidaParijdagi turar-joy binosi, Maison de la Radio yaqinida
* Tsyurixdagi Ferrohouse (Justus Dahinden, 1970)Tsyurixdagi Ferrohouse (Justus Dahinden, 1970)
* Bitiruvchilar markazi (sinf binosi), Oral Roberts universiteti (Frank Wallace, 1963)Bitiruvchilar markazi (sinf binosi), Oral Roberts universiteti (Frank Wallace, 1963)
* Oregon shtatining Portlend shahridagi Portlend binosi (Maykl Graves, 1982)Oregon shtatining Portlend shahridagi Portlend binosi (Maykl Graves, 1982)
* Geysel kutubxonasi, Kaliforniya universiteti, San-Diego (Uilyam Pereyra, 1970)Geysel kutubxonasi, Kaliforniya universiteti, San-Diego (Uilyam Pereyra, 1970)
* Polshadagi Varshava markaziy temir yo'l stantsiyasi, Arseniusz Romanovich (1975)Polshadagi Varshava markaziy temir yo'l stantsiyasi, Arseniusz Romanovich (1975)

Manbalar
--------

1. ↑  Günter Berghaus*. International Futurism in Arts and Literature*. Walter de Gruyter, 2000 — 364 bet. ISBN 3-11-015681-4.
2. 1 2 3 4  "Futurist architecture and Angiolo Mazzoni’s manifesto of aerial architecture", published in VV.AA. *Angiolo Mazzoni e l’Architettura Futurista*, p.7-22
3. ↑  Literally „New Trends".
4. ↑  In 1978, architect Léon Krier described the heating plant as *the greatest masterpiece of Futurist-Constructivist-Modernist architecture*. Published in *London 1978 — An architecture thesis on Angiolo Mazzoni* by Flavio Mangione and Barbara Weiss; *Angiolo Mazzoni e l’Architettura Futurista* p.45
5. ↑  „Eero Saarinen – Tag – ArchDaily". *Archdaily.com*. Qaraldi: 22-yanvar 2018-yil.
6. ↑  „Eero Saarinen's TWA Terminal To Become A Luxury Hotel". *Fastcodesign.com* (9-sentyabr 2013-yil). Qaraldi: 22-yanvar 2018-yil.
7. ↑  „Design Spotlight: Alvar Aalto- Travel Squire". *Travelsquire.com* (20-fevral 2012-yil). Qaraldi: 22-yanvar 2018-yil.
8. ↑  „Adrian Wilson Bio, latest news and articles – Architectural Digest". *Architectural Digest*. Qaraldi: 22-yanvar 2018-yil.
9. ↑  Pearman, Hugh*. Airports: A Century of Architecture*. Harry N. Abrams, 1-noyabr 2004-yil. ISBN 0-8109-5012-X.
10. ↑  „December 2012 Members Newsletter". *Preservationdallas.org*. 24-iyun 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 22-yanvar 2018-yil.
11. ↑  *Cake.* „Neo-Futurism at Danish Royal Opera". *Opera-cake.blogspot.com* (19-oktyabr 2010-yil). Qaraldi: 22-yanvar 2018-yil.
12. ↑  „Sydney Opera House, Sydney". *Skyscraperpage.com*. Qaraldi: 22-yanvar 2018-yil.
13. ↑  „Denis Laming – Architect". *Laming.fr*. 22-aprel 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 22-yanvar 2018-yil.
14. ↑  „Archived copy". 25-dekabr 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4-yanvar 2014-yil.

Havolalar
---------

* Architettura Futurista Italiana 1909/1944 (Wayback Machine saytida 2020-05-22 sanasida arxivlangan)
* Sivilizatsiya 0.000 osmonoʻpar bino | Dimo Ivanov | Chili | DesignDaily
* Futuristik arxitektura 2015