***Geminiviridae*** — oʻsimlik viruslari oilasi boʻlib, ularning genetik maʼlumotlarini bir zanjirli (ss) DNKning dumaloq genomida kodlaydi. Bu oilada 14 avlodga ajratilgan 520 tur mavjud. Bu oila bilan bogʻliq kasalliklarga quyidagilar kiradi: yorqin sariq mozaika, sariq mozaika, sariq rang, barglarning kıvrılması, boʻyning oʻsishi, chiziqlar, hosildorlikning pasayishi. Ular replikatsiya kelib chiqishi virion zanjiridan har ikki yoʻnalishda ajralib turadigan genlarni kodlovchi bir zanjirli dumaloq DNK genomlariga ega (yaʼni geminivirus genomlari ambisens). Baltimor tasnifiga koʻra ular II sinf viruslari hisoblanadi. Bu bitta zanjirli DNK viruslarining eng katta maʼlum oilasi.

Mastrevirus va kurtovirusning yuqishi turli xil bargli turlar (masalan, makkajoʻxori chizigʻi virusi va Afrikaning boshqa viruslari *Cicadulina mbila* tomonidan yuqadi), yagona maʼlum boʻlgan topokuvirus turi, *pomidor psevdo-jingalak tepa virusi*, daraxtchi *Micrutalis malleifera* va begomoviruslar orqali yuqadi. oq pashsha turlari, *Bemisia tabaci* tomonidan uzatiladi.

Ushbu viruslar butun dunyo boʻylab ekinlarga katta miqdorda zarar etkazish uchun javobgardir. Geminivirus kasalliklari epidemiyasi bir qator omillar, jumladan, oʻsimlikni birgalikda infektsiya qiladigan turli geminiviruslarning rekombinatsiyasi tufayli yuzaga keldi, bu esa yangi, ehtimol virulent viruslarni yaratishga imkon beradi. Boshqa taʼsir etuvchi omillarga infektsiyalangan oʻsimlik materialini yangi joylarga tashish, qishloq xoʻjaligini yangi oʻsadigan hududlarga kengaytirish va virusni bir oʻsimlikdan ikkinchisiga yuqtirishi mumkin boʻlgan vektorlarning kengayishi va koʻchishi kiradi.

Virusologiyasi
--------------

ssDNK genomi 2500-3100 nukleotidlar orasidagi bitta komponent yoki baʼzi begomoviruslar uchun har biri 2600 va 2800 nukleotidlar orasidagi oʻxshash oʻlchamdagi ikkita komponent boʻlishi mumkin. Ular choʻziq choʻqqisida ikkita toʻliq boʻlmagan T=1 ikosaedra bilan birlashgan choʻzilgan, geminat kapsidlarga ega. Kapsidlarning oʻlchamlari 18 dan 20 gacha( nm diametrli uzunligi taxminan 30 ga teng nm). Ikki komponentli (yaʼni ikki tomonlama) genomli begomoviruslarda bu komponentlar ikki xil zarrachaga boʻlingan boʻlib, ularning ikkalasi ham mos keladigan xost hujayra ichida yangi infektsiyani boshlash uchun odatda birgalikda uzatilishi kerak.

Replikatsiyasi
--------------

 Geminiviruslarni chizish
Geminivirus genomlari faqat bir nechta oqsillarni kodlaydi, Shunday qilib, ular replikatsiya uchun xost hujayra omillariga bogʻliq: bular genomlarini kuchaytirish uchun DNK polimeraza kabi omillarni oʻz ichiga oladi va, ehtimol, polimerazalarni tiklaydi, shuningdek transkripsiya omillari. Geminiviruslar M13 kabi bakteriofaglar va koʻplab plazmidlar kabi aylana mexanizmi orqali koʻpayadi. Replikatsiya infektsiyalangan oʻsimlik hujayrasining yadrosida sodir boʻladi. Avval bitta zanjirli dumaloq DNK ikki zanjirli dumaloq oraliq mahsulotga aylanadi. Ushbu qadam qoʻshimcha salbiy maʼnoli zanjir hosil qilish uchun hujayra DNK taʼmirlash fermentlaridan foydalanishni oʻz ichiga oladi, bunda virusli genomik yoki ortiqcha sezgir DNK zanjiri shablon sifatida ishlatiladi. Keyingi qadam aylanma aylana bosqichi boʻlib, bunda virusli zanjir replikatsiyani boshlash uchun virusli Rep oqsili tomonidan replikatsiyaning kelib chiqishi ichida joylashgan maʼlum bir joyda boʻlinadi. Eukaryotik yadrodagi bu jarayon replikativ oraliq genomlarning konkamerik ikki zanjirli shakllarini keltirib chiqarishi mumkin, garchi ikki ipli birlik doiralari infektsiyalangan oʻsimliklar va hujayralardan ajratilishi mumkin. Virus genomining yangi bir zanjirli DNK shakllari (plyus-sezgi), ehtimol, qobiq oqsilining replikatsiya qiluvchi DNK oraliq moddalari bilan oʻzaro taʼsiri natijasida hosil boʻladi, chunki CP geni mavjud boʻlmagan genomlar ssDNK hosil qilmaydi. SsDNK yadrodagi unib chiqadigan zarrachalarga oʻraladi. Keyinchalik bu zarralar yadroni tark etib, virionlar sifatida atrofdagi hujayralarga uzatilishi mumkinmi yoki yoʻqmi yoki qobiq oqsili va harakat oqsili bilan bogʻliq boʻlgan ssDNK plazmodesmata orqali hujayradan hujayraga oʻtadigan genomning shakli ekanligi aniq emas.

Evolyutsiya
-----------

Bu viruslar fitoplazma plazmididan paydo boʻlgan boʻlishi mumkin. Geminiviruslar genetik maʼlumotni oʻsimlik xostiga gorizontal gen oʻtkazishga qodir.

Manbalar
--------

1. ↑  Zerbini, FM; Briddon, RW; Idris, A; Martin, DP; Moriones, E; Navas-Castillo, J; Rivera-Bustamante, R; Roumagnac, P; Varsani, A (February 2017). „ICTV Virus Taxonomy Profile: Geminiviridae". *The Journal of General Virology*. 98-jild, № 2. 131–133-bet. doi:10.1099/jgv.0.000738. PMC 5802298. PMID 28284245.
2. 1 2  „Geminiviridae" (en). *ICTV Online (10th) Report*.
3. ↑  „Virus Taxonomy: 2020 Release".  International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) (2021-yil mart). Qaraldi: 2021-yil 13-may.
4. ↑  „Viral Zone".  ExPASy. Qaraldi: 2015-yil 15-iyun.
5. ↑  Gray and Banerjee; Banerjee, N (1999). „Mechanisms of Arthropod Transmission of Plant and Animal Viruses". *Microbiol Mol Biol Rev*. 63-jild, № 1. 128–148-bet. doi:10.1128/MMBR.63.1.128-148.1999. PMC 98959. PMID 10066833.
6. ↑  Chasan R (1995). „Geminiviruses: A Twin Approach to Replication" (PDF). *Plant Cell*. 7-jild, № 6. 659–661-bet. doi:10.1105/tpc.7.6.659. PMC 1464598.
7. ↑  Gutierrez C (2000). „NEW EMBO MEMBERS' REVIEW: DNA replication and cell cycle in plants: learning from geminiviruses". *The EMBO Journal*. 19-jild, № 5. 792–799-bet. doi:10.1093/emboj/19.5.792. PMC 305619. PMID 10698921.
8. ↑  „Geminiviruses: a tale of a plasmid becoming a virus". *BMC Evol Biol*. 9-jild. 2009. 112-bet. doi:10.1186/1471-2148-9-112. PMC 2702318. PMID 19460138.
9. ↑  Bejarano E.R.; Khashoggi A.M.; Witty M.; Lichtenstein C.P. (1994). „Discovery of ancient recombination between geminiviral DNA and the nuclear genome of Nicotiana sp". *Proceedings of the National Academy of Sciences*. 93-jild, № 2. 759–764-bet. doi:10.1073/pnas.93.2.759. PMC 40128. PMID 8570630.
10. ↑  Catoni, Marco; Noris, Emanuela; Vaira, Anna Maria; Jonesman, Thomas; Matić, Slavica; Soleimani, Reihaneh; Behjatnia, Seyed Ali Akbar; Vinals, Nestor; Paszkowski, Jerzy (2018-12-13). „Virus-mediated export of chromosomal DNA in plants". *Nature Communications* (inglizcha). 9-jild, № 1. 5308-bet. Bibcode:2018NatCo...9.5308C. doi:10.1038/s41467-018-07775-w. ISSN 2041-1723. PMC 6293997. PMID 30546019.