**Afgʻoniston fuqarolar urushi** — Afgʻonistonda 1970-yillarning oxiridan beri davom etayotgan siyosiy hokimiyat uchun kurash davridagi bir qator qurolli toʻqnashuvlar. Urush 1978-yil 27-aprelda Afgʻoniston Xalq Demokratik partiyasi (XDP) aprel inqilobi deb nom olgan harbiy toʻntarish natijasida hokimiyat tepasiga kelganida boshlangan.

Xronologiyasi
-------------

Tarixshunoslikda **afgʻon urushi** quyidagi bosqichlarga boʻlinadi:

* Afgʻonistondagi fuqarolar urushi (1978-1979), aprel inqilobi natijasida hokimiyatga kelgan kommunistik hukumatga muxolifat guruhlari qarshilik koʻrsatdi.
* Afgʻoniston urushi (1979-1989), oldingi bosqichning davomi boʻlib, mamlakatda Sovet qoʻshinlari kontingentining mavjudligi, Sovet Ittifoqini qoʻllab-quvvatlash va mojaroni keng xalqarolashtirish; Afgʻon mujohidlariga yordam AQSh, Pokiston va boshqa bir qator davlatlar tomonidan koʻrsatilgan.
* Afgʻonistondagi fuqarolar urushi (1989-1992), urush harakatlarining uchinchi bosqichi, bu davrda Sovet qoʻshinlari olib chiqib ketilgandan soʻng, hukumat armiyasi SSSR moddiy koʻmagida va Sovet harbiy maslahatchilari ishtirokida qurolli kuchlarga qarshi kurashdi. muxolifat hamon xorijdan qoʻllab-quvvatlanadi.
* Afgʻonistondagi fuqarolar urushi (1992-1996), urushning uchinchi bosqichida gʻalaba qozongan muxolifat guruhlari va mamlakatda islom amirligini barpo etishga uringan sarkardalar oʻrtasidagi ziddiyat.
* Afgʻoniston fuqarolar urushi (1996-2001), Shimoliy ittifoq deb nomlangan harbiy qoʻmondonlar koalitsiyasi va Tolibon deb nomlanuvchi diniy fundamentalistik harakat oʻrtasidagi ziddiyat.
* Afgʻonistondagi urush (2001-2021) — Xavfsizlik boʻyicha xalqaro kuchlarning (ISAF) Afgʻoniston Islom Respublikasi armiyasi koʻmagida 2001 yil 11 sentyabrdagi tergov natijalariga koʻra Tolibon jangarilariga qarshi harbiy operatsiyalari. hujumlar, terrorchilarga boshpana berish va fundamentalizm tarqalishiga yordam berishda ayblangan. Tolibon partizanlar urushiga oʻtdi.
	+ Tolibonning hujumi (2021-yil) — 2021-yil 1-mayda Amerika qoʻshinlari mamlakatdan olib chiqilishi boshlanganidan keyin mojaro yangi bosqichga kirdi. „Tolibon" terrorchilik tashkiloti jangarilari faollashdi va 15 avgustga qadar Kobulni egallab, Afg‘onistonda Islom amirligini tikladi.
* Panjshir mojarosi Tolibon tarafdorlari va Afgʻoniston Islom Respublikasi tarafdorlari oʻrtasida NATO qoʻshinlari mamlakatdan yakuniy olib chiqilganidan keyin boshlangan mojarodir.

Qisqa tarixi
------------

1933-yildan 1973-yilgacha Afgʻonistonda uzoq vaqt tinchlik va nisbiy barqarorlik hukm surdi . Oʻsha paytda mamlakat Afgʻoniston Barakzaylar sulolasiga mansub podshoh Zohirshoh boshchiligidagi monarxiya edi  . 1960 -yillarda konstitutsiyaviy monarxiya boʻlgan Afgʻonistonda nisbatan erkin parlament saylovlari oʻtkazildi  .

Afgʻonistonning soʻnggi qiroli boʻladigan Zohirshoh 1973-yilda Afgʻonistonning shahar hududlarida monarxiyadan norozilik toʻlqinidan soʻng uning amakivachchasi shahzoda (Sardor) Muhammad Dovud tomonidan tinch yoʻl bilan agʻdarildi . Mamlakatda hukmron sulolaga qarshi korruptsiya va notoʻgʻri iqtisodiy siyosat olib borilayotgani haqida bir necha bor janjal va ayblovlar boʻlgan. M. Dovud monarxiyani respublikaga aylantirdi va Afgʻonistonning birinchi prezidenti boʻldi. U 1965-yilda tashkil etilgan va Sovet Ittifoqi bilan mustahkam aloqaga ega boʻlgan Afgʻoniston Xalq Demokratik partiyasi (XDP) kommunistik partiyasi tomonidan qoʻllab-quvvatlangan. Neamatolla Nojumiy oʻzining „Afgʻonistonda Tolibonning yuksalishi: ommaviy safarbarlik, fuqarolar urushi va mintaqa kelajagi" kitobida shunday yozadi:

### Aprel inqilobi

1978-yil 17-aprelda PDPAning taniqli arbobi, „Parchamist" gazetasi muxolifat hukumatining sobiq bosh muharriri Mir Akbar Xaybar otib o‘ldirilgan. 19-aprel kuni uning dafn marosimi prezident Muhammad Dovud rejimiga qarshi namoyishga aylandi (baʼzi maʼlumotlarga koʻra, unda 20 mingga yaqin odam qatnashgan), chunki Dovud maxfiy politsiyasining oʻldirilishiga aloqadorligi haqida mish-mishlar tarqaldi va bu namoyishga sabab boʻldi. namoyishchilar va politsiya oʻrtasidagi toʻqnashuv. Dovud PDPA rahbarlarini hibsga olishni buyurdi. 26 aprelga o‘tar kechasi Nur Muhammad Tarakiy va Babrak Karmal hibsga olindi. Toʻrt soatdan keyin allaqachon uy qamogʻida boʻlgan Hafizulloh Amin ham qamoqqa joʻnatildi. 26-aprel kuni ertalab Kobulning to‘rtta gazetasi ham hukumat hisoboti bilan chiqdi: „Hukumat Mir Akbar Xaybarning dafn marosimida sodir bo‘lgan bayonotlar, chiqishlar, shiorlar, murojaatlar, harakatlar va o‘zboshimchaliklarni ko‘rib chiqib, ularni hukumat deb hisobladi. provokatsion va konstitutsiyaga zid … Jinoiy jinoyat sodir etishda ayblanib, xavfsizlik kuchlari tomonidan hibsga olingan shaxslar Nur Muhammad Tarakiy, Babrak Karmal, Doktor Shoh Valiy, Dastagir Panjshiri, Abdul Hakim Sharoyiy, Hafizulloh Amin, Doktor Zamir Safiydir.. Ushbu shaxslarni qo‘lga olish chog‘ida xonadonlarida qiziqish uyg‘otgan hujjatlar olib qo‘yildi. Yana bir qancha shaxslarni faol qidirish davom etmoqda". Biroq, Amin oʻgʻlining yordami bilan qurolli qoʻzgʻolon boshlash uchun mart oyida tayyorlangan buyruqni XDPga sodiq harbiy qismlarga topshirdi. Shundan soʻng qurolli kuchlar orasida XDP tarafdorlari hukumatni oʻzgartirish uchun qurolli aksiya oʻtkazdilar .

1978-yil 27-aprelda XDP va unga sodiq boʻlgan harbiy qismlar toʻqnashuvda Dovud, uning eng yaqin qarindoshlari va tansoqchilari oʻldirildi va poytaxt Kobulni egallab oldi. XDP davlat toʻntarishi uchun vaqtni tanladi: koʻplab davlat xizmatchilari dam oladigan dam olish kuni; Dovud toʻntarishga qarshilik koʻrsatish uchun oʻziga sodiq boʻlgan qurolli kuchlarning boʻlinmalarini toʻliq ishga tushira olmadi .

Inqilobiy kengash boshchiligidagi XDPning yangi hukumati ommaviy qoʻllab-quvvatlamadi, degan fikr bor [ *iqtibos 1264 kun berilmagan* ]. Shuning uchun ham tez orada taʼlimot eʼlon qilindi va hayotga tatbiq etildi, u partiya ichida yoki tashqarisida har qanday siyosiy norozilikka qarshi kurashni nazarda tutadi. Afgʻonistondagi birinchi kommunistik lider Nur Muhammad Tarakiy hibsga olingan va keyinchalik Amin tomonidan oʻldirilgan. Amin erksevar va millatparvar qarashlari bilan tanilgan va ko‘pchilik tomonidan shafqatsiz rahbar sifatida ham ko‘rilgan. U Puli-Charxi va boshqa qamoqxonalarda saqlanayotgan o‘n minglab afg‘on tinch fuqarolarini o‘ldirishda ayblangan. Puli-Charxiyning 27 000 siyosiy mahbuslari qatl etilgani aytiladi

Eslatmalar
----------

1. 1 2 3  „Mohammad Zahir Shah, Last Afghan King, Dies at 92 — The New York Times". 11-iyun 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29-sentabr 2017-yil.
2. ↑  „Profile: Mohamed Zahir Shah | World news | The Guardian". 25-avgust 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-dekabr 2016-yil.
3. ↑  „Архивированная копия". 24-sentabr 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-dekabr 2016-yil.
4. ↑  „Советский ревизионизм и Апрельская (1978 г.) революция в Афганистане". 23-dekabr 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 14-fevral 2019-yil.
5. 1 2  Neamatollah Nojumi 2002. sfn error: no target: CITEREFNeamatollah\_Nojumi2002 (help)

Adabiyotlar
-----------

* Neamatollah Nojumi. The Rise of the Taliban in Afghanistan: Mass Mobilization, Civil War, and the Future of the Region. — 1st ed. — New York : Palgrave, 2002.