**Motorli** **bilish** — bu harakatda mujassamlangan bilimlarni anglatuvchi tushuncha. Motorli bilish psixologiya, neyrofiziologiya va nevrologiyaning kesishmasida joylashgan.

Umumiy maʼlumot
---------------

Motor tizimi odatda aqliy ishlov berish sifatida koʻrilgan narsalarda, shu jumladan ijtimoiy oʻzaro taʼsir jarayonlarida ishtirok etadi. Motor paradigmasining asosiy birligi *-* bu maʼlum bir **vosita maqsadini** qondirish yoki jismoniy va ijtimoiy muhitdagi muhim voqeaga javoban harakat bilan ifodalangan reaksiya.

**Motorli** **bilish** harakatlarni tayyorlash va ishlab chiqarishni, shuningdek, boshqa odamlarning xatti-harakatlarini tan olish, bashorat qilish, taqlid qilish va tushunish jarayonlarini hisobga oladi. Ushbu paradigma soʻnggi yillarda turli tadqiqot gigantlari, jumladan, rivojlanish psixologiyasi, kognitiv nevrologiya va ijtimoiy psixologiya tomonidan katta eʼtibor va empirik yordam oldi.

„Harakat — idrok" debriyaji
---------------------------

Motorli bilishning turli tomonlari oʻrtasida mavjud boʻlgan uzluksizlik gʻoyasi yangilik emas. Aslida, bu gʻoyani amerikalik psixolog Uilyam Jeymsning ishiga borib taqaladi va keyinroq amerikalik nevrolog va Nobel mukofoti laureati Rojer Sperri buni koʻrdi. Sperrining taʼkidlashicha, idrokning harakat aylanishi asab tizimining asosiy mantiqidir. Idrok va harakat jarayonlari funksional jihatdan bir-biriga bogʻlangan: idrok harakat vositasi, harakat esa idrok qilish vositasidir. Haqiqatan ham, orqa miya motor faoliyatini nazorat qilish uchun rivojlangan boʻlib, asosiy vazifasi hissiy koʻrinishlarni harakatni muvofiqlashtirish koʻrinishlariga aylantirishdir.

Soʻnggi paytlarda kognitiv psixologiya, rivojlanish psixologiyasi, kognitiv nevrologiya, kognitiv fan va ijtimoiy psixologiyada idrok va harakat umumiy hisoblash kodlari va asosiy neyron arxitekturasini baham koʻrishini koʻrsatadigan koʻplab empirik dalillar paydo boldi. Bu dalil Volfgang Prinz va Maks Plank instituti — Leyptsigdagi Inson kognitiv va miya fanlari institutidagi hamkasblari tomonidan ilgari surilgan „umumiy kodlash nazariyasi"ga jamlangan. Bu nazariya idrok va harakat oʻrtasidagi tenglikni talab qiladi. Uning asosiy taxmini shundan iboratki, harakatlar kuzatilishi mumkin boʻlgan taʼsirlar (yaʼni, periferik idrok etish hodisalari) boʻyicha kodlangan boʻlib, ular harakatlar hosil qilishi kerak. Oʻz-oʻzidan harakatni amalga oshirish, u ishlab chiqaradigan vosita naqshlari va u ishlab chiqaradigan hissiy taʼsirlar oʻrtasidagi ikki tomonlama bogʻlanishni nazarda tutadi. Bunday assotsiatsiya keyinchalik harakatni qaytarib olish uchun teskari yoʻnalishda ishlatilishi mumkin, uning taʼsirini kutadi. Ushbu idrok/harakat kodlari harakatni koʻrish vaqtida ham mavjud. Boshqa mualliflar harakatning filogenetik va ontogenetik kelib chiqishining yangi kontseptsiyasini taklif qiladilar, u vosita tizimini ishlatadi; bilimning motor gipotezasi deb ataladigan narsa. Uning taʼkidlashicha, vosita idroki odamlarga ham, inson boʻlmagan primatlarga ham oʻzlarining harakat katalogiga mos keladigan biologik faolliklarni toʻgʻridan-toʻgʻri, oldindan aks ettirishdan oldin tushunishni taʼminlaydi. Makaka maymunining ventral premotori va parietal korteksida maqsadga yoʻnaltirilgan harakatni bajaradigan **oyna neyronlarining** kashfiyoti. Va maymun boshqa shaxs tomonidan bajarilgan xuddi shu harakatni kuzatganda, u idrok qilish akti va harakat harakati oʻrtasidagi toʻgʻridan-toʻgʻri mos keladigan neyrofiziologik dalillarni beradi. Ushbu bogʻlanishga misol qilib, odamlar eshitish vositasida eshitgan soʻzlarni takrorlashni soʻrashganda, nutqni takrorlash qulayligidir.

Oʻzining va boshqalarning harakatlari haqida umumiy fikrlar
-----------------------------------------------------------

Umumiy kodlash nazariyasi, shuningdek, harakatni idrok etish, idrok etilgan va ifodalangan harakat oʻxshash boʻladigan darajada harakatning koʻlamini tasvirlashni faollashtirishi kerakligini taʼkidlaydi. Bundan tashqari, odamlar bu gʻoyalarni oʻzaro baham koʻrishlari mumkin. Darhaqiqat, maʼlum bir ob’ekt, harakat yoki ijtimoiy vaziyatning maʼnosi bir nechta odamlarga xos boʻlishi mumkin va ularning har birining miyasida mos ravishda asabiy faoliyatning tegishli taqsimlangan naqshlarini faollashtirishi mumkin. Xulq-atvor va neyrofiziologik tadqiqotlarning taʼsirchan soni mavjud boʻlib, ular idrok va harakatning umumiy neyron kodiga ega ekanligini va bu oʻz harakatlari va boshqalarning harakatlari oʻrtasida umumiy tasavvurlarga olib keladi, bu esa hissiy yuqumli, empatiya kabi koʻplab hodisalarga olib kelishi mumkin. ijtimoiy yordam va boshqalarning fikrini tushunish.

Matorli yoqish
--------------

**Idrok** va **harakat** oʻrtasidagi funksional ekvivalentlikning bir natijasi shundaki, boshqa shaxs tomonidan bajarilgan harakatni kuzatish kuzatuvchi tomonidan xuddi shu harakatni keyinchalik takrorlashni osonlashtiradi. Misol uchun, bir tadqiqotda ishtirokchilar robot yoki boshqa odamning bir xil yoki sifat jihatidan farq qiladigan qoʻl harakatlarini kuzatayotganda qoʻl harakatlarini amalga oshirdilar. Natijalar shuni koʻrsatadiki, boshqa odamning nomaqbul harakatlarni kuzatish harakatning oʻzi bajarilishiga xalaqit beradi, lekin robot qoʻlning nomaqbul harakatlarni kuzatish harakatlarga xalaqit bermaydi.

Motor bilish va ruhiy holatni tushunish
---------------------------------------

Odamlar boshqalarning harakatlarini **asosiy ruhiy holatlar** bilan bogʻliq holda talqin qilish tendentsiyasiga ega. Muhim savollardan biri shundaki, idrokning taʼsir qilish mexanizmi ham uning mahsulotiga mos kelishi, vosita koʻrinishlarini boʻlishishi, hisoblashi (yoki qanchalik mumkinligi) va ruhiy holatni boshqa odamlarga bogʻlashi mumkinmi (koʻpincha takrorlanadigan mexanizm nazariyasi). aql). Baʼzi mualliflarning taʼkidlashicha, pertseptiv harakat yozishma mexanizmidan kelib chiqadigan umumiy tasavvurlar tarmogʻi okkultiv (yaʼni ongsiz) aqliy modellashtirish orqali ruhiy holatni tavsiflashni qoʻllab-quvvatlashi mumkin. Aksincha, baʼzi boshqa olimlar koʻzgu tizimi va ong tizimi nazariyasi ikki xil jarayon ekanligini taʼkidladilar va birinchisi, ehtimol, ruhiy holatni tushunishni tushuntira olmaydi.

Idrok va harakat
----------------

Cheri L. Gerstadt, Yun Ju Xong va Adele Diamond kabi olimlar bilish va harakat oʻrtasidagi munosabatni tushunishga harakat qilishdi. Pensilvaniya Universitetidan Gerstadt, Yoon Ju Hong, Adele Diamond) kechayu kunduz test turi sifatida Stroop testini oʻtkazdilar; ushbu testda ular 3,5-7 yoshli bolalarni sinab koʻrishdi. Ular bir yuz oltmish nafar bolani haddan tashqari zoʻriqish va ikkita qoidani oʻrganish va eslab qolishni talab qiladigan vazifada sinab koʻrdilar. Ular 3,5 — 4,5 yoshdagi bolalarda javobni kechiktirish darajasi katta yoshdagilarga qaraganda pastroq ekanligini aniqladilar. Uch nafar olim ikkita qoidani oʻrganish va eslab qolish talabining oʻzi yosh bolalarning yomon ishlashini hisobga olish uchun etarli emas degan xulosaga keldi.

Ijtimoiy yordam
---------------

Harakatning kuzatilishi kuzatuvchida xuddi shunday munosabatni uygʻotishi va kuzatilayotgan harakatning kuzatuvchida shunga oʻxshash reaksiyani qay darajada osonlashtirishi boshida tasvirlangan ijtimoiy yordam deb ataladigan hodisaga biroz oydinlik kiritdi. Robert Zajonk, namoyishlar orqali boshqa odamlarning mavjudligi shaxsiy ishiga taʼsir qilishi va xalaqit berishi mumkinligini tushuntiradi. Koʻpgina tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, his-tuygʻular va yuz ifodalarini kuzatish kuzatuvchini boshqa odamning holati bilan rezonanslashishga undaydi. Dvigatel tasvirlari kuzatilgan maqsaddan kelib chiqadigan bogʻliq avtonom va tana reaksiyalarini faollashtiradi.

Koʻzgu neyronlari
-----------------

Ijtimoiy nevrologiya sohasidagi tadqiqotlar koʻzgu neyronlari va ular bilan bogʻliq tizimlarni vosita idroki kabi baʼzi omillarni ijtimoiy bilish uchun mumkin boʻlgan nevrologik asos sifatida koʻrib chiqadi. Demak, shimpanzeda (odamga rivojlanish jihatidan eng yaqin mavjudot) maymun boshqa maymun yoki odam ushlash, ushlab turish yoki urish kabi jismoniy harakatlar qilayotganini sezsa, koʻzgu neyronlari keskin faollashadi. Koʻzgu neyron mintaqalari: ventral premotorda, dorsal premotor va intraparietal korteksda odamlarda kuzatilgan shunga oʻxshash vaziyatlarda faollashgani aniqlangan, bunda shaxs shunchaki harakatni bajarmaydi, balki oʻzini yuqorida aytib oʻtilgan jismoniy vazifalar bilan umuman cheklab qoʻymaydi. Koʻzgu neyronlari avtomatik ravishda faollashadi va bu oddiy jismoniy harakatlarni tanib olish jarayonidan tashqariga chiqadi. Koʻzgu neyronlari odamning boshqa odamning harakatlarini oldindan koʻra olishi va tushunishi uchun sababdir.

Koʻzgu neyronlari va ijtimoiy bilish oʻrtasidagi bogʻliqlikning kashfiyoti ijtimoiy taʼlim nazariyasi, empatiya va kuzatuv oʻrganish kabi boshqa ijtimoiy hodisalar bilan rezonanslashgan nevrologik asosga qoʻshimcha aloqalarni taʼminlaydi.

Manbalar
--------

1. ↑  *Sommerville, J. A.; Decety, J.* Perepletaya strukturi sotsialnogo vzaimodeystviya: artikulyatsiya v psixologii razvitiya i poznavatelnoy neyrobiologii v klyuche motornogo poznaniya // Psixonomicheskiy byulleten i obzor — vipusk 13 (2), aprel 2006: 179—200
2. ↑  Sperri R. V. Sperry, R.W. (1952). „Nevralgiya i mozgovaya problema uma". Amerikanskiy Ucheniy. 40: 291—312.