**Chongqing** Chongqing Xitoyning janubiy-gʻarbiy qismidagi eng yirik munitsipalitetdir. Bu Yanszi daryosining yuqori oqimida, Yanszi va Jialing daryolarining qoʻshilishida joylashgan zamonaviy port shahar. Maydoni 82,400 kvadrat kilometr. Xitoyning Pekin, Shanxay va Tyanszindan keyin turuvchi toʻrtinchi munitsipaliteti sifatida iqtisodiyotda muhim oʻrinni egallaydi. „Togʻli shahar" nomi bilan mashhurdir. Aholisi 32,054,149(2020) , YaIM 432 milliard $ (2021) maʼlumotlariga koʻra.

Joylashuvi
----------

Chongqing munitsipaliteti janubi-gʻarbiy, shimoli-sharqiy va janubi-sharqga choʻzilgan teng boʻlmagan oʻlchamdagi uchta lobdan iborat. Chongqing shahrining markaziy tumanlari janubi-gʻarbiy lobni egallaydi va shahar atrofi tumanlari bilan oʻralgan. U yerdan shimoli-sharqiy qoʻl Yanszi vodiysi boʻylab tarqaladi. Yanszi vodiysidan janubi-sharqqa choʻzilgan janubi-sharqiy lob Xunan va Guychjou oʻrtasidagi bir qator tepaliklar va vodiylardan iborat; Vu daryosi (Yangszi daryosining yana bir irmogʻi) janubga Guychjouga burilmaguncha lobning janubi-gʻarbiy tomoni boʻylab taxminan oqadi.
Munitsipalitetning gʻarbiy va janubi-gʻarbiy qismlari Sichuan havzasida joylashgan boʻlib, nisbatan tekis va tepalikli yerlardan iborat. Daba togʻlari Shensi bilan shimoliy chegara boʻylab oʻtadi va shimoli-sharqda Vu togʻlari Yanszi daryosining Uch dara mintaqasidagi Xubeyga kirishini belgilaydi. Fangdu togʻlari munitsipalitetning sharqiy qismini egallaydi va janubda Dalou togʻlari Guychjoudan shimolga choʻziladi.
Chongqing shahrining markaziy qismi Sichuandan janubga choʻzilgan nisbatan past boʻlgan Huaying togʻlarining janubiy chegarasini tashkil etuvchi qizil qumtosh va slanesdan iborat tepalikli burun ustida va uning atrofida qurilgan. Tush shimolda Jialing daryosi, sharq va janubda Yanszi bilan chegaralangan boʻlib, ikki daryo oʻrtasida joylashgan yarim orolni hosil qiladi. Boshqa tepaliklar, baʼzilari Xuayingning shoxlari, shahar chekkasi va shahar atrofi tumanlarida koʻtariladi.

Iqlimi
------

Chongqing oʻzining yumshoq va kuchli nam iqlimi bilan ajralib turadi. U Shensidagi Qin (Sinling) togʻlari tomonidan sovuq shimoliy shamollardan himoyalangan va qishda sovuq yoki muz kam yoki umuman boʻlmaydi; Yagona salqin oylar boʻlgan yanvar va fevral oylarining oʻrtacha harorati mos ravishda taxminan 47 °F (8 °C) va 50 °F (10 °C) ni tashkil qiladi. Maydan sentyabrgacha davom etadigan yoz issiq va nam; avgust oyining oʻrtacha harorati 84 °F (29 °C) ni tashkil qiladi va koʻp kunlarda yuqori harorat 100 °F (38 °C) dan oshadi. Qolgan oylar issiq boʻlib, yillik oʻrtacha harorat 64 va 67 °F (18 va 19 °C) orasida.
Munitsipalitetdagi yogʻingarchilikning asosiy qismi (hammasi yomgʻir shaklida) apreldan oktyabrgacha tushadi; oʻrtacha yillik jami 43 dan 55 dyuymgacha (taxminan 1100 dan 1400 mm gacha). Yuqori namlik tufayli tuman va tuman ayniqsa ogʻir. Oktyabrdan aprelgacha shaharni doimiy tuman qoplaydi, bu esa ichki navigatsiya, aviatsiya va mahalliy transportga xalaqit beradi. Chongqing iqlimi shaharga „tuman poytaxti" laqabini berdi. Bu nomning oʻziga xosligi hozirgi sharoitda kuchaydi: kuyikish, karbonat angidrid va kislotali yomgʻir bilan ifloslangan, Chongqing atmosferasi Xitoyda eng ifloslangan joylardan biridir.

Shahar tartibi
--------------

Chongqingning Eski shahari (ilgari shahar devori va darvozalari bilan oʻralgan, hozir ulardan faqat ikkitasi qolgan) qoyali burunning sharqiy uchdan bir qismini egallaydi va taxminan 28 kvadrat milya (73 kvadrat kilometr) maydonni egallaydi. Sohilga qaragan janubiy va sharqiy yon bagʻirlari „pastki shahar", qolgan qismi esa „yuqori shahar" ni tashkil qiladi. Bu maydonlarning har birining oʻrtasidan sharqiy-gʻarbiy xiyobon oʻtadi, uchinchisi esa burun tizmasining umurtqa pogʻonasidan oʻtadi. Shaharni modernizatsiya qilishdan oldin uning kesishgan koʻchalari tor va koʻpincha aylanma edi; tepalikning relyefi boʻyicha, ularning baʼzilari yuzlab qadamlar boʻylab yuqoriga va pastga tushishdi. Biroq, bu goʻzal yoʻlaklarning bir nechtasi saqlanib qolgan.
Burunning gʻarbiy qismidagi shaharning yangi qismlari ikki daryoning qirgʻoqlari boʻylab uzoqqa tarqalib, Eski shaharnikidan ancha kattaroq maydonni egallagan. Xitoy-Yaponiya urushi davrida (1937—45) bu yerda millatchi hukumat idoralari joylashgan boʻlib, hozirda ular davlat idoralari binolari, muzeylar va koʻrgazma zallari, xususan, Xalq majlislari zali (1954-yilda nihoyasiga yetgan) joylashgan. Shahar shu qadar oʻsdiki, koʻplab sanoat shaharchalari va shahar atrofidagi jamoalar birlashdi .Shahar chegaralarini shimolda Jiangbey va gʻarbda Baishiyigacha kengaytirdi. Yanszining janubiy qirgʻogʻidagi sobiq shahar atrofi hududlari bir xil darajada muhimdir. Ilgari paromlar daryolarni kesib oʻtishning yagona vositasi edi; keyinchalik ularni shimoli-gʻarbdagi Jialing koʻprigi (1966) va janubdagi Chongqing Yanszi koʻprigi (1980) orqali ham kesib oʻtish mumkin edi. Oʻshandan beri Yanszi va Jialing boʻylab yana oʻnlab koʻpriklar qurildi, xususan, Yanszi ustidagi Chaotianmen koʻprigi 2008-yilda qurib bitkazildi. Bu koʻpriklar 2008-yilda qurib bitkazildi. Qoʻshni bilan eski shahartumanlar. Atrofdagi tumanlarning keng bogʻlari va goʻzal turar-joylari shaharning markaziy qismidagi gavjum sharoitlarni yengillashtirishga katta hissa qoʻshadi.

Uy-joy
------

Xitoy-Yaponiya urushidan oldin Chongqing tor koʻchalar va gavjum uylar shahri edi. Koʻchalar va yoʻllar tepaliklar konturini kuzatib borardi. Uylar kambagʻal aholi punktlarida bambuk, yogʻoch yoki somondan, badavlat joylarda esa gʻishtdan qurilgan. Barcha hududlarda yuqori darajadagi tirbandlik kuzatildi. Shahar millatchilar hukumatining qarorgohiga aylanganda kuchli modernizatsiya dasturi joriy etildi. Yangi ko‘chalar qurish uchun shahar devorining katta qismi buzilib, mavjud ko‘chalar gradus va kengaytirildi. Hukumat xodimlari va qochqinlar oqimi tufayli uy-joyga boʻlgan katta talab Eski shaharning gʻarbiy qismidagi uchastkalarning tez kengayishiga olib keldi.1938-yildan 1942-yilgacha Chongqing yaponlar tomonidan kuchli bombardimon qilindi va shaharda katta vayronagarchiliklarga sabab boʻldi. Qolgan devorning bir qismi va shaharning deyarli barcha tarixiy obidalari va ibodatxonalari shikastlangan yoki vayron qilingan. Vayronagarchilik tufayli yangi kommunistik hukumat (1949-yilda hokimiyatga kelgan) urushdan keyin modernizatsiya va kengaytirish vazifalarini bajarishda unchalik qiyinchilik tugʻdirmadi. Hozirgi vaqtda shahar boʻylab zamonaviy binolar qad rostlagan, yangi savdo markazlarida osmonoʻpar binolar koʻzga tashlanadi. Shimoliy shahar atrofi tumanlarida va unga tutashhududlarda ishchilar uchun turar joy, zavod va ustaxonalarni turar joy bilan taʼminlash uchun katta binolar qad rostladi. Yaqinda Uch dara toʻgʻonining qurilishi tugallanishi va keyinchalik munitsipalitetda bir millionga yaqin aholining koʻchirilishi yoki koʻchirilishi iqtisodiy yuksalishni taʼminladi, chunki yirik davlat sarmoyasi yangi shaharchalar, biznes korxonalari, aloqa va transport infratuzilmasini qurish uchun sarflandi.

Odamlar
-------

Yaponiya bilan urushdan oldin Chongqing aholisi 250 000 dan kam edi. 1938-yildan boshlab Yaponiya tomonidan bosib olingan qirgʻoq boʻyidagi provinsiyalardan odamlar hayratlanarli darajada urush davridagi poytaxtga oqib kelishdi. 1938-yildan beri Chongqing aholisining oʻsishining bir qismi hukumat xodimlari, fabrika xodimlari va boshqa viloyatlardan kelgan qochqinlardan iborat edi. 1940-yillarning oxirida esa odamlarning qirgʻoq boʻyidagi provinsiyalarga qaytishi bilan shahar aholisi vaqtincha qisqardi. Daryoning quyi qismidan odamlarning oqimi ilgari paroxial Chongqingni kosmopolitga aylantirishga yordam berdi.shahar. Aholisi odatda 1950-yillarning boshidan, ayniqsa 1997-yilda munitsipalitet tashkil etilganidan keyin oʻsishda davom etdi. Shaharning markaziy tumanlarida yashovchi aholi soni urushgacha boʻlgan Eski shahar aholisidan 20 baravar koʻp.

Iqtisodiyoti
------------

Ishlab chiqarish Min sulolasining oʻrtalaridayoq (1368—1644). Chongqingda yigirish, toʻquvchilik, ipak oʻrash, pivo tayyorlash ustaxonalari tashkil etilgan. 1890-yilda shahar tashqi savdo uchun ochilgan, bir yildan soʻng ikkita metall tegirmoni tashkil etilgan. 1905-yilga kelib Chongqingda yigiruv va toʻquvchilik, ipak toʻqish, shisha va sigaret zavodlari mavjud edi. Chongqingning zamonaviy sanoatining asoslari 1938-1945-yillar oraligʻida, qirgʻoq provinsiyalaridan koʻchirilgan fabrikalar millatchi hukumat homiyligida ishlab chiqarishni boshlaganida qoʻyilgan. Koʻmir, temir va boshqa resurslar juda yaqin boʻlganligi sababli sanoat tez rivojlandi. 1949-yildan keyin kommunistik hukumat tomonidan sezilarli sanoat rivojlanishi amalga oshirildi. 1960-yillar va 70-yillarning boshlarida harbiy sohaga oid baʼzi sanoatlar shahar va uning atrofida koʻchirildi yoki tashkil etildi yoki Xitoyning boshqa qismlaridan u yerga koʻchirildi. Shahardagi ulkan temir-poʻlat zavodlari majmuasi Xitoyning eng yirik obyektlaridan biridir. Rudalar qoʻshni Sichuan provinsiyasidagi Qitszyan (munitsipalitetning janubiy qismida) va Veyyuan (Neytszyandan qisqa masofada gʻarbda)da qazib olinadi. Bundan tashqari, hozir Vushanda munitsipalitetning shimoli-sharqiy burchagida yirik temir rudasi koni mavjud. Boy boksit konlari Chongqingni Xitoyda alyuminiy mahsulotlarining yirik ishlab chiqaruvchisiga aylantirdi. Shuningdek, u rangli televizor naychalari va optik shisha ishlab chiqarishda keng qoʻllaniladigan stronsiy karbonatning asosiy ishlab chiqaruvchisi hisoblanadi.Koʻmir munitsipalitetning bir nechta joylaridan qazib olinadi va Chongqing janubi-gʻarbiy Xitoyning muhim koʻmir qazib olish bazasi hisoblanadi. Munitsipalitet tabiiy gazning boy zahiralariga ega, xususan Dyantszyandagi yirik Volonxe tabiiy gaz koni. Gaz quvurlari va ishlab chiqarish quvvatlari, jumladan, Changshoudagi yirik tabiiy gazni tozalash zavodi qurildi. Chongqingning energiya ishlab chiqarish quvvati shaharning shimoli-sharqidagi Longxi daryosidagi Shizitan gidroelektrostantsiyasining qurilishi tugallanishi bilan sezilarli darajada oshdi. 2008-yilning boshida Vu daryosi boʻyidagi Penshuy shahridagi yirik yangi GES ishga tushdi. Bundan tashqari, shaharning janubi-gʻarbiy qismida, Yanszi daryosi yaqinida yirik issiqlik elektr stantsiyasi qurildi. Biroq, koʻproq gidroelektr vamunitsipalitetning energiya taʼminotiga boʻlgan ehtiyojini qondirish uchun issiqlik quvvati qoʻshilmoqda. Chongqingning yengil sanoat ishlab chiqarishi butun Xitoyning janubi-gʻarbiy qismida yetakchilik qiladi. Paxta, ipak, qogʻoz, charm buyumlar ishlab chiqarish, un, boʻyash, oʻsimlik moyi va oziq-ovqat mahsulotlarini qayta ishlash korxonalari eʼtiborga molik. Chongqing oʻzining qoʻl sanʼatlari, ayniqsa, lak buyumlari bilan ham ajralib turadi. 1990-yillarning boshlarida Chongqing shahrida yuqori texnologiyali sanoatni rivojlantirish zonasi tashkil etildi va u yerda elektron maʼlumotlar, bioinjeneriya, ifloslanishni nazorat qilish, optoelektronik integratsiya va yangi va ilgʻor materiallarga eʼtibor qaratadigan yuzlab ilmiy va texnologik korxonalar joylashgan.

Kommunal xizmatlar
------------------

Garchi 1900-yillarning boshlarida elektr yorugʻlik zavodi tashkil etilgan boʻlsa-da, 1920-yillarning oxiri va 1930-yillarning boshlarida Chongqingda mahalliy rahbarlar tomonidan yashash sharoitlarini yaxshilash uchun modernizatsiya tashabbusi boshlandi. Shahar devorlarini buzish boshlandi, koʻchalar kengaytirildi, suv quvurlari va telefon stansiyasi ishga tushirildi. Haliham 1940-yillarda ham sanitariya va jamoat gigienasi hali ham yomon edi. Shaharda kalamushlar koʻp edi, uylar va mehmonxonalarda afyun chekish keng tarqalgan, bitlarga botgan vayflar va tilanchilar tanish manzara edi. Lekin 1949-yildan buyon amalga oshirilgan energetik chora-tadbirlar, jumladan, oqova suvlarni tozalash inshootlari bilan jihozlangan zamonaviy kanalizatsiya tizimini o‘rnatish, chiqindi tozalash inshootlarini qurish bois bu sharoitlar o‘tmishda qoldi. Chongqing yuqori darajadagi tozalikka erishdi, suv taʼminoti tizimining quvvati oshirildi va turar-joy tumanlarining umumiy turmush sharoiti yaxshilandi. Biroq, havoning ifloslanishi jiddiy muammoga aylandi.

Taʼlim
------

1949-yildan boshlab barcha darajadagi maktablar soni — bolalar bogʻchalari, boshlangʻich maktablar, oʻrta maktablar va oʻrta maktablar koʻpaydi. 1940-yilgacha juda kam maʼlum boʻlgan bolalar bogʻchalarining oʻsishi koʻplab ayollarga oʻz farzandlariga toʻgʻri gʻamxoʻrlik qilish va shu tariqa ishchi kuchining bir qismiga aylanish imkonini berdi. Hukumat oʻqituvchilar tayyorlash maktablari, kasb-hunar-texnika bilim yurtlari, qishloq xoʻjaligining sirtqi oʻrta maktablarini tashkil etishga katta ahamiyat berdi. Chongqing milliy oliy taʼlim markazi boʻlib, oʻnga yaqin universitet va kollejlarni oʻz ichiga oladi. Bir qancha yirik institutlar Shapingba tumanida joylashgan, jumladan Chongqing universiteti (1929 yilda tashkil etilgan), Janubi-gʻarbiy universitet (1906), Janubi-gʻarbiy siyosiy fanlar va huquq universiteti (1950) va Chongqing Oddiy universiteti (1954). Boshqa maktablarga Yuchjong tumanidagi Chongqing tibbiyot universiteti (1956) , Jiulongpo tumanidagi Sichuan tasviriy sanʼat instituti (1940), Nanʼan tumanidagi Chongqing Jiaotong universiteti (1951) kiradi.

Adabiyotlar roʻyxati
--------------------

Ping-chia Kuo
Mingye Vang
Britannica ensiklopediyasi muharrirlari.