**Fergana (Fergana.ru)** — Markaziy Osiyodagi voqealar va Rossiyadagi Markaziy Osiyodan kelgan muhojirlar bilan bog‘liq voqealarni yorituvchi Rossiya axborot agentligi va internet nashri. Rus, o‘zbek, ingliz tillarida yangiliklar chop etadi.

Tarixi
------

"Farg‘ona jamiyati" loyihasiga 1998-yilda asli o‘zbek farg‘onalik, o‘sha paytda O‘zbekistondan Moskvaga ko‘chib kelgan va WPS press-review agentligida muharrir bo‘lib ishlagan yozuvchi Daniil Kislov tomonidan asos solingan. Saytda dastlab Oʻzbekistonning janubida joylashgan Fargʻona shahri haqida oʻlkashunoslik maʼlumotlari: shahar tarixi va madaniyatiga oid eslatmalar, XX asrning 90-yillarida mashhur boʻlgan Toshkent adabiy-badiiy jurnali „Sharq yulduzi" nashrlari.

1999-yilda, Botken urushi paytida, Kislov oʻzi ishlagan agentlik oʻz veb-saytida jamlagan boshqa ommaviy axborot vositalaridan nusxa koʻchirishni nashr eta boshladi. Davomat kuniga bir necha tashrif buyuruvchilardan yuzlab, keyin esa minglab kishilarga koʻpaydi. Bu vaqtda u Ferghana. Ru domenini sotib oldi. Kislov 2000-yilda O‘zbekistonga tashrifi chog‘ida ushbu manbaga yozishga tayyor bo‘lgan bir qancha jurnalistlarni topdi. Bir yil oldin, loyiha oʻzining birinchi mablagʻini oldi — Soros jamgʻarmasining (Ochiq jamiyat instituti) Moskva boʻlimidan grant oldi, bu pulga Kislov kompyuter sotib oldi va hosting uchun pul toʻladi.

2001-yil 10-avgustda internet nashri „Fergana. Ru axborot agentligi" ommaviy axborot vositasi sifatida roʻyxatga olingan. Loyiha stringer jurnalistikasining oʻrnini egalladi: „Fergana"da doimiy tahririyati yoʻq edi, lekin turli shahar va mamlakatlarda bir necha oʻnlab mustaqil jurnalistlar faoliyat yuritardi.

Shunday qilib, 2005-yilgi Andijon voqealari chog‘ida „Fergana" voqealarni stringerlar bilan yoritib, asosiy ommaviy axborot vositalarida mavjud bo‘lmagan maʼlumotlarni efirga uzatdi. „Fergana"ning mashhurligini anglagan namoyishchilar rahbarlarining o‘zlari tahririyat bilan bog‘lanib, o‘z pozitsiyasini bildirishdi. Shu paytdan boshlab O‘zbekiston hukumati nashrni provokatsion va „barqarorlikni buzish" deb hisobladi va „Fergana" mamlakatda 15 yilga to‘sib qo‘yildi, rasmiylarga nashr jurnalistlari bilan aloqa o‘rnatish taqiqlandi.

2010-yildagi ikkinchi qirgʻiz inqilobi va undan keyingi Oʻsh va Jaloloboddagi millatlararo toʻqnashuvlar paytida „Fergana" bu voqealarni faol yoritib bordi, shundan soʻng Qirgʻizistonda parlament qarori bilan nashrga toʻsiq qoʻyildi, 2013-yilda esa sud qarori bilan taqiqlov olib tashlandi. Biroq 2017-yilda jurnalist Ulug‘bek Boboqulovga nisbatan „millatlararo adovat va xusumat qo‘zg‘atish" ayblovi bo‘yicha jinoiy ish qo‘zg‘atilgan (Boboqulov o‘z maqolasida ijtimoiy tarmoqlar foydalanuvchilaridan iqtibos keltirgan) va saytning o‘zi endilikda sud qarori bilan yana bloklangan edi.

> **Amerika ovozi**: „Fergana.ru"dan ko‘ra Markaziy Osiyo siyosatchilarining g‘azabini qo‘zg‘atadigan saytni deyarli topa olmaysiz. Farg‘ona viloyatidan tashqarida ishlagan holda, O‘zbekiston prezidenti oilasining korrupsion sxemalaridan tortib, Qirg‘izistondagi „Ata-Jurt" partiyasi yetakchisining millatchilik g‘oyalari va Tojikiston qamoqxonalaridagi qiynoqlargacha bo‘lgan, mahalliy ommaviy axborot vositalari ko‘pincha chetlab o‘tadigan mavzularni yoritadi".
> 
> 

2017-yildan boshlab sayt o‘z kun tartibini kengaytirib, Rossiyadagi Markaziy Osiyodan kelgan muhojirlarning muammolari haqida yozishni boshladi.

2017-yil noyabr oyida Moskvada „Fargʻona uyi" madaniyat markazi ochildi, unda Markaziy Osiyo mamlakatlari madaniyati va tarixiga bagʻishlangan turli tadbirlar oʻtkazildi. Bu yerda migrantlar ham qo‘llab-quvvatlandi va yordam oldi. 2020-yilda „Farg‘ona uyi" moliyaviy sabablarga ko‘ra yopildi.

2022-yil yanvar oyida Qozog‘istondagi norozilik namoyishlarini yoritib borar ekan, mamlakatdagi hokimiyat uchun klan kurashi haqidagi „Terroristik tranzit" maqolasi uchun sayt Qozog‘iston hududida yana bloklandi.

Prezident Karimovning vafoti
----------------------------

2016-yil 29-avgust kuni „Fergana"da O‘zbekiston birinchi Prezidenti Islom Karimovning vafoti haqidagi xabar chiqdi. O‘sha kuni Vazirlar Mahkamasi prezident insultga chalingani va shifoxonada yotganiga ishontirdi. Bu haqda ijtimoiy tarmoqlarda kenja qizi Lola Karimova ham xabar qilgan. 31-avgust kuni Rossiya prezidenti Putin Karimovni O‘zbekiston Mustaqilligi kuni bilan tabriklab, unga mustahkam sog‘liq tiladi.

2016-yil 2-sentyabr kuni kechqurun Islom Karimov vafoti haqida rasman eʼlon qilindi. Finlandiyalik neyroxirurg Yuha Hernesniemi Karimovning miya o‘limi 27-avgust kuni insult sodir bo‘lganini maʼlum qildi va mutaxassis keyingi operatsiya va uni tirik qoldirish choralarini „o‘yin" deb atadi.

Roskomnadzor taʼqiqi
--------------------

Rossiyada Fergana. Ru domenining birinchi bloklanishi 2019-yil oktabr oyida sodir bo‘lgan edi. Birinchidan, alohida sahifalar bloklandi, keyin butun saytga kirish taqiqlandi. Roskomnadzor nashrni ogohlantirmadi, ammo sababini koʻrsatdi — oʻz joniga qasd qilish usuli koʻrsatilgan migrantning metroda oʻz joniga qasd qilgani haqidagi maqola. Boshqa maʼlumotlar maqolada turkmanlarning „Iyegova shohidlari" Rossiyada taqiqlangani haqida eslatma yoʻqligi sababli bloklanganligini koʻrsatadi. Eʼtiborlisi, bundan bir necha oy oldin Oʻzbekistonda uzoq muddatli blokirovka saytdan olib tashlangan edi.

Jurnalistlarni himoya qilish qo‘mitasi (CPJ) Roskomnadzorni „Fergana" agentligi veb-saytini bloklashni bas qilishga chaqirdi, biroq murojaatga javob bo‘lmadi. Arbitraj sudiga Roskomnadzor blokirovkasini noqonuniy deb topish talabi bilan berilgan daʼvo ham qanoatlantirilmagan.

2020-yilda „Fergana" investorni yo‘qotdi, sentyabr oyida esa Kislov maoshsiz taʼtilda tahririyatni ishdan bo‘shatishga majbur bo‘ldi. Xuddi shu davrda nashr kraudfanding kampaniyasini boshladi.

2021-yilda nashr o‘z faoliyatini qayta tikladi va asosan O‘zbekistondagi voqealar haqidagi maʼlumotlarni eʼlon qildi. Bundan tashqari, „Fergana" Afg‘onistondagi so‘nggi voqealarni faol yoritib boradi.

Manbalar
--------

1. ↑  „Роскомнадзор - Перечень наименований зарегистрированных СМИ". 20-avgust 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-avgust 2021-yil.
2. ↑  „Виртуальное сообщество Фергана: История и Поэзия" (deadlink). *web.archive.org* (28-noyabr 1999-yil). 28-noyabr 1999-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-avgust 2021-yil.
3. ↑  „Whois сервис" (ru). *www.nic.ru*. Qaraldi: 20-avgust 2021-yil.
4. ↑  „«Фергана» как часть России" (ru). *Новая газета - Novayagazeta.ru*. 20-avgust 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-avgust 2021-yil.
5. ↑  *ntv.ru.* „Андижан: хроника событий" (ru). *НТВ*. 20-avgust 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-avgust 2021-yil.
6. ↑  „Мустакиллик, узбекчилик и выжженное поле Интервью с главным редактором ИА "Фергана" Даниилом Кисловым". *lenta.ru*. 20-avgust 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-avgust 2021-yil.
7. ↑  „Киргизия решила заблокировать сайт Фергана.ру" (ru). *BBC News Русская служба* (17-iyun 2011-yil). 20-avgust 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-avgust 2021-yil.
8. ↑  *Нуржамал Джанибекова.* „ГКНБ возбудил уголовное дело на журналиста Бабакулова, «Фергану» заблокируют" (ru-RU). *KLOOP.KG - Новости Кыргызстана* (9-iyun 2017-yil). 20-avgust 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-avgust 2021-yil.
9. ↑  „Интернет-цензура в Центральной Азии и как с ней справляется Fergana.ru" (ru). *ГОЛОС АМЕРИКИ*. 20-avgust 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-avgust 2021-yil.
10. ↑  „В Москве открылся «Дом Ферганы»" (ru). *Радио Озодлик*. 12-may 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-avgust 2021-yil.
11. ↑  „Такие же дети" (ru-RU). 20-avgust 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-avgust 2021-yil.
12. ↑  „Сайт агентства «Фергана» в Казахстане заблокирован" (ru). *Эхо Москвы*. 10-yanvar 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 11-yanvar 2022-yil.
13. ↑  „Сайт «Фергана.ру» сообщил о смерти Ислама Каримова" (ru). *РБК*. 20-avgust 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-avgust 2021-yil.
14. ↑  „Финский врач рассказал о смерти мозга Каримова сразу после инсульта" (ru). *РБК*. 20-avgust 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-avgust 2021-yil.
15. ↑  „"Нас как обухом ударило". Роскомнадзор полностью заблокировал сайт агентства "Фергана"". *BBC News Русская служба*. Qaraldi: 20-avgust 2021-yil.
16. ↑  „Агентство «Фергана» полностью заблокировали в России". *lenta.ru*. 20-avgust 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-avgust 2021-yil.
17. ↑  *Мария Володина.* „Роскомнадзор заблокировал агентство «Фергана» без объяснения причин". *snob.ru*. 20-avgust 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-avgust 2021-yil.
18. ↑  „«Я рад, что дожил до этого дня»: руководители «Фергана.ру», BBC Uzbek и Amnesty International о снятии блокировок к их сайтам" (ru). *Repost*. 20-avgust 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-avgust 2021-yil.
19. ↑  „Комитет защиты журналистов призвал разблокировать сайт "Фергана"" (ru). *РИА Новости* (3 oktabr). 20-avgust 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-avgust 2021-yil.
20. ↑  „Агентство «Фергана» подало в суд на Роскомнадзор за три блокировки без предупреждения" (ru). *Медиазона*. 16-aprel 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-avgust 2021-yil.
21. ↑  *Valentine Baldassari.* „Fergana News at risk of closing down" (en-GB). *Novastan English* (5-mart 2021-yil). Qaraldi: 20-avgust 2021-yil.
22. ↑  „Афганистан" (ru). *fergana.media*. 21-avgust 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 2-sentabr 2021-yil.