Oʻpka hajmlari. Belgilangan: TLC — umumiy sigʻim, VC — hayotiy sigʻim, TV — toʻlqin hajmi, IRV — nafas olish zahira hajmi, ERV — ekspiratuar zahira hajmi, RV — qoldiq hajmi, IC — maksimal nafas olish hajmi, FRC — funksional qoldiq sigʻim. Qizil chiziq tinch nafas olish, maksimal oʻpkadan havo chiqarib tashlash va nafas olishning spirogramidir.
**Oʻpkaning tiriklik sigʻimi (OʻTS)** — oʻpkadagi toʻliq havo chiqarilib yuborilgandan soʻng oʻpkaga tortilishi mumkin boʻlgan maksimal havo hajmi. Amalda odamning chuqur nafas chiqarishdan keyin nafas olishi mumkin boʻlgan havo hajmi spirometr yordamida oʻlchanadi.

Oʻpkaning tiriklik sigʻimi uchta koʻrsatkichni yigʻindisidir.

* Oʻrta yoshli inson tinch holatda nafas olish va nafas chiqarish hajmi taxminan 500 ml.
* Qoʻshimcha havo — odam 500 ml, nafas havosining ustiga yana qoʻshimcha 1500 ml havo olishi mumkin.
* Zaxira havo — tinch holatda 500 ml nafas chiqarilgandan keyin ham qoʻshimcha 1500ml nafas chiqarish mumkin.

Kattalar oʻpkasining oʻrtacha tiriklik sigʻimi taxminan 3500 ml ni tashkil qiladi. Sportchilar uchun odatda 1000-1500 ml koʻproq, suzuvchilar uchun esa 6200 ml ga yetishi mumkin. Oʻpkaning tiriklik sigʻimi qancha katta boʻlsa oʻpka shuncha yaxshi ventilyatsiya qilinadi va tana koʻproq kislorod oladi. Oʻpkaning tiriklik sigʻimi balandlik bilan ijobiy va yosh bilan salbiy bogʻliqdir. Semiz odamlarda oʻpkaning hayotiy sigʻimi 10-11% kamroq boʻladi, shuning uchun ularning oʻpkada gaz almashinuvi kamroq va tez-tez nafas oladi. Tashqi va ichki taʼsirlar natijasida nafas olish chastotasi va nafas olayotgan havo hajmi oʻzgarishi mumkin, ammo bunday omil taʼsirini toʻxtatgandan soʻng ular oʻz-oʻzidan normal holatga qaytadi va qon gazlari tarkibining muvozanati normallashadi. Jismoniy faoliyat davomida odam tez-tez va sayozroq nafas oladi, bu esa nafas qisilishi, bosh aylanishi va zaiflikka olib keladi. Dam olishdan keyin nafas olish chastotasi va chuqurligi yana normal holatga keladi.

**Oʻpka ventilyatsiyasi** — bu tashqi muhit va oʻpka alveolalari oʻrtasida havo almashinuv jarayoni. Oʻpkaning ventilyatsiyasi (havoning oʻzgarishi) koʻkrak boʻshligʻi hajmining davriy oʻzgarishi natijasida amalga oshadi. Nafas harakatlari hisobiga alveolyar havoda gazlar tarkibi oʻzgaradi. Oʻpka ventilyatsiyasining samaradorligi nafasning chuqurligi va miqdoriga bogʻliq. Katta yoshdagi odam tinch turganida minutiga 16-20 marotaba nafas oladi. Insonda nafas olish nafas chiqarishga qaraganda qisqaroq boʻlib: 1:1,3 nisbatni tashkil qiladi. Tinch holatda oʻpkaning minutlik hajmi erkaklarda 6-10 l/min tashkil qiladi va jismoniy ish bajarganda bu koʻrsatkich 30 dan 100 l/min gacha ortishi mumkin. Tananing holatiga qarab oʻpkaning turli qismlari turlicha ventilyatsiyalanadi. Tik turganda oʻpkaning pastki qismlari yuqori qismlariga nisbatan yaxshi ventilyatsiyalanadi. Agar inson chalqancha yotgan holida boʻlsa yuqori va pastki boʻlimlar orasidagi ventilyatsiya farqi yoʻqoladi, lekin orqa tomoni oldingi tomoniga nisbatan yaxshi ventilyatsiyalanadi. Yon tomonga yonboshlab yotganida esa oʻpkaning pastki qismlari yaxshi ventilyatsiyalanadi. Nafas olish va nafas chiqarish fazalari nafas olish siklini tashkil qiladi.

**Spirometriya** — bu oʻpkaning funksional holatini baholash usuli boʻlib, havo oqimining hajmi va tezligini oʻlchash imkonini beradi (nafas olish va chiqariladigan havo). Spirometriya uning sifatini baholash, bronxopulmoner tizimning qaysi qismi taʼsirlanganligini oldindan aniqlash, kasallikning ogʻirligini, uning rivojlanish tezligini va qabul qilingan davolash choralarining samaradorligini baholash uchun moʻljallangan.

Manbalar
--------

1. ↑  „Медицинская энциклопедия". 2016-yil 11-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 7-aprel.
2. ↑  „O'pka" (Rus tili) (2021-yil 26-yanvar). Qaraldi: 2024-yil 7-aprel.
3. ↑  „O'pkaning hayotiy sig'imi" (Rus tili) (2022-yil 8-aprel). Qaraldi: 2024-yil 7-aprel.
4. ↑  „Nafas olish tizimi". Qaraldi: 2024-yil 7-aprel.
5. ↑  „O'pka ventilyatsiyasi" (O'zbek tili) (2023-yil 4-avgust). Qaraldi: 2024-yil 7-aprel.
6. ↑  „O'pka ventilyatsiyasi". *Ziyo uz*. Qaraldi: 8-aprel 2024-yil.
7. ↑  „Ventilyatsiya" (O'zbek tili) (2023-yil 17-fevral). Qaraldi: 2024-yil 7-aprel.
8. ↑  „Spirometriya". Qaraldi: 8-aprel 2024-yil.
9. ↑  „Spirometriya" (Rus tili) (2019-yil 28-sentyabr). Qaraldi: 2024-yil 7-aprel.

Adabiyot
--------

* Jiznennaya yomkost lyogkix (JYeL) / Shiryaeva I. S. // Bolshaya meditsinskaya ensiklopediya : v 30 t. / gl. red. B. V. Petrovskiy. — 3-e izd. — M. : Sovetskaya ensiklopediya, 1978. — T. 8 : Yevgenika — Ziblenie. — 528 s. : il.
* Votchala-Tiffno proba / Tixomirov E. S. // Bolshaya meditsinskaya ensiklopediya : v 30 t. / gl. red. B. V. Petrovskiy. — 3-e izd. — M. : Sovetskaya ensiklopediya, 1977. — T. 4 : Valin — Gambiya. — 576 s. : il.