**Sallam ibn Mishkam** (628-yilda vafot etgan) - VII asr boshlarida Arabistonning Madina shahrida yashagan yahudiy jangchisi, ravvin va shoir.

Oilasi va erta hayoti
---------------------

Sallom ibn Mishkam ibn al-Hakam ibn Horisa ibn al-Xazraj ibn Ka'b ibn Xazraj Quraysh qabilasining Banu Nodir urug'idan bo'lgan. U qabila boshlig'i Huyay ibn Axtabning uzoq qarindoshi bo'lib, qabilaning Abul-Huqayq bo'limi bilan ham qarindosh edi. Uning uyi Banu Qurayza qabilasining hududi bilan chegaradosh bo'lib, mahalliy butparastlar va yahudiylar orasida ham ko'plab do'stlari bo'lgan Sallom qo'shni Banu Qurayza bilan yaxshi munosabatda bo'lgan.

Sallom Safiya binti Huyayga uylangan, ammo keyinchalik u bilan ajrashishgan.

Muhammad bilan bahs
-------------------

Muhammad payg'ambar 622-yilda Madinaga keladi va kishilarni Islom diniga da'vat qilishlarini, musulmonlikni qabul qilishlarini va o'zini Allohning elchisi - payg'ambar ekanligini tushuntirishga harakat qiladi. Uning musulmon birodarlari Muoz ibn Jabal va Bishr ibn al-Barolar uni qo'llab-quvvatlaydilar. Sallom esa ko'pchilik yahudiylar singari Muhammadning so'zlaridan zarracha ta'sirlanmaydi va uni payg'ambar deya qabul ilmaydi.

  

623-yilning oxiri yoki 624-yil boshida yahudiylar Muhammadga ishonmasliklari ovoza qilishdi. Sallom va uning uch nafar do'stlari: "Siz Ibrohimning diniga ergashasizmi va Tavrotga ishonasizmi va bu Allohdan kelgan haq ekanligiga guvohlik berasizmi?" deydi. Muhammad: "Albatta", deb javob beradi. Salom va uning do‘stlari: "Biz Tavrotga amal qilamiz va uning hidoyati va haqiqati bilan yashaymiz. Biz senga ishonmaymiz va senga ergashmaymiz", deyishadi.

Muhammad bilan ziddiyat
-----------------------

Badr jangi va Qaynuqa qabilasining Madinadan haydab chiqarilishidan ko'p o'tmay, Makka boshlig'i Abu Sufyon Sallomning eshigini taqillatadi. U Muhammadga qarshi chiqish uchun o'z ittifoqdoshlarini yig'ish maqsadida Madinaga 200 otliq askar olib kelganini, lekin Huyay ibn Axtab uni o‘z uyiga kiritishdan qo‘rqqanini ochiqchasiga tan oladi. Sallom Abu Sufyonni uyiga iliqlik bilan taklif qiladi. Abu Sufyon bu haqida shunday deydi: "Shoshayotganim uchun uzoq qolmagan bo‘lsam-da, Sallom ibn Mishkam menga yaxshi sharob berdi va meni to‘liq o'zimga keltirdi. Men qashshoq tilanchi emas, balki kechki payt kelgan och sayohatchi edim". Sallom Abu Sufyonga Madinaning zaif tomonlari haqida ma'lumot beradi.

Haybar
------

Banu Nodirning koʻp qismi, jumladan, Sallom ham Madinadan yuz chaqirim shimolda joylashgan yahudiy dehqonlar qo'nim topgan joy - Xaybarga joylashadi. U yerdagi Abul-Huqayq urugʻi Banu Nodir ahlini iliq kutib olish bilan birgalikda ularga rahbarlik qiladi. Hududda al-Qomus qal'asi ham bo'lib, harbiy harakatlarda Sallom askarlarga bosh bo'lgan deyish mumkin.

Sallom ibn Mishkam Haybarda Zaynab binti al-Horisga uylanadi. Zaynabning oilasi yamanlik muhojirlar bo‘lib, Haybarda qo‘nim topgan va yahudiylikni qabul qilgan edi. Uning otasi va ikki ukasi Sallom kabi jangchi va shoir edi. Ba’zi manbalarda esa Sallom va Zaynabning Xorija ismli o‘g‘illari borligi aytiladi. Biroq al-Voqidiy Sallomning 627-yil bahorida Amr ismli, 628-yil yozida al-Hakam ismli o'g'li tug‘ilgan deya ma'lumot beradi.

Banu Nodir urug'i Madinaga o'z uylariga qaytishdan umidvor edi, buning uchun esa Muhammaddan qutulish kerak edi. Sallom Huyayy ibn Axtab bilan Makkaga jo'naydi, u yerda Quraysh bilan ittifoq tuzish maqsadida muzokaralar olib boriladi. Qurayshliklar yahudiylar o‘z dinlarini afzal bilishadimi yoki Islom yaxshiroq deya so‘raganlarida, ravvinlar: "Sening dining Muhammadning dinidan yaxshiroq, sen esa u va uning tarafdorlaridan ko‘ra yaxshiroq yo‘ldasan", deb javob beradilar. Bu muzokaralar oxir-oqibat Xandaq jangiga olib keladi, ammo Sallom Madinani qamal qilishda ishtirok etmaydi.

Haybarning qamal qilinishi
--------------------------

628-yilning iyun oyi boshida musulmon qoʻshinlari tong saharda kutilmagan hujum uyushtirish maqsadida Haybarga kirib boradilar. Dalallardagi ishchilar Muhammad o‘z qo‘shini bilan bostirib kelayotgani aytib, qal’alariga qochib ketishadi. Sallom ibn Mishkam o'sha vaqtda betob bo'ladi, biroq himoyani ushlashga harakat qiladi. Musulmonlar Natat hududidan hujum qilganligi sababli Sallom yahudiylarga bor boyliklarini va oilalarini al-Xatiba qal'alariga olib ketishini va joylashtirishini, so'ngra jangchilar va o'q-dorilarini Natatga ko'chirishni buyuradi. Sallom «Dushmanga qarshi mardonavor jang qiling, chunki asirlikda nola qilgandan ko'ra, jangda halok bo'lgan afzaldir!» — deya askarlarni jangga chaqiradi.

Jangda Haybar kamonchilari ellik nafar musulmon askarlarini yarador qiladi. Yahudiylar tomondan qurbon bo'lganlar soni aniq hisoblanmagan, ammo juda katta yo'qotishlarga uchaydi. Sallom ibn Mishkam aynan shu jangda halok bo'ladi.

Manbalar
--------

1. 1 2 3 4 5 6  Muhammad ibn Ishaq. *Sirat Rasul Allah*. Translated by Guillaume, A. (1955). *The Life of Muhammad*. Oxford: Oxford University Press.
2. ↑  Muhammad ibn Jarir al-Tabari. *Tarikh al-Rusul wa'l-Muluk*. Translated by Poonawala, K. I. (1990). *The History of al-Ṭabarī Volume 9: Last Years of the Prophet*. Albany: State University of New York Press.
3. ↑  Ilan, T. (2011). *Lexicon of Jewish Names in Late Antiquity: Part IV: the Eastern Diaspora, 330 BCE – 650 CE.* Tübingen: Mohr-Siebeck.
4. 1 2  Muhammad ibn Umar al-Waqidi. *The Life of Muhammad*. Translated by Rizwi Faizer, Amal Ismail & AbdulKader Tayob (2011). Abingdon, Oxon. & New York: Routledge.
5. ↑  Bukhari 1:8:367
6. ↑  Numani, M. S. (1995). Life of the Prophet, volume 2, p. 165. Kazi Publications.
7. ↑  Haykal, Muhammad Husayn. *The Life of Muhammad Volume 2*. Translated by Al-Faruqi, I. R. (2008). Selangor: Islamic Book Trust.
8. 1 2  An-Nabhani, T. & Ut-Tahrir, H. (1998). *The Islamic State*. London: Al-Khilafah Publications.