Pa te Pou Ariki, Rarotongadagi Tamutu qabilasining boshlig'i (taxminan 1837 yil).

Mustamlakachilikdan oldingi davr
--------------------------------

Radiokarbon tahliliga ko'ra, janubiy guruhning Kuk orollari polineziyaliklar tomonidan eramizning 500-yilidan kechiktirmay joylashtirildi. Qiyosiy tilshunoslikka ko'ra, janubiy guruh orollari Jamiyat orollaridan, ular o'z navbatida Markiz orollaridan joylashdilar. Shu bilan birga, proto-markez va proto-tahit tillarining ajralishi taxminan eramizning 900-yillarida sodir bo'lgan. Shimoliy guruh orollari ( Pukapukadan tashqari, ehtimol Samoadan joylashgan) janubiy guruh orollaridan yoki to'g'ridan-to'g'ri Jamiyat orollaridan joylashdi.

Kuk orollari va Maori xalqining og'zaki an'analariga ko'ra, Yangi Zelandiya eramizdan avvalgi 1000-yillarda joylashgan. Rarotonga va boshqa Tinch okean orollaridan. Ehtimol, Rarotonga Yangi Zelandiya tomon kanoeda uchayotgan polineziyaliklar uchun yo'l nuqtasi bo'lgan. Oroldan eng afsonaviy ko'chish 1350 yilda sodir bo'lgan, o'shanda yettita kano Rarotongadagi Avan ko'rfazidan Yangi Zelandiya tomon suzib ketgan.

### Orollarni o'rganish

Kuk orollarini Yevropa tadqiq qilish davri 1595-yilda ispan navigatori Alvaro de Mendanya Pukapuka orolini kashf etgandan so'ng boshlangan. Keyinchalik, 1606- yilda boshqa portugaliyalik ispan sayohatchisi Pedro Fernandes Quiros Rakahanga orolini kashf etdi. 1765- yilda Britaniya kemasi atollni *Xavfli orol* deb atagan Jon Bayron qo'mondonligi ostida Pukapuka orolidan suzib o'tdi.

1773-1775-yillarda Janubiy guruhning ko'plab orollariga ingliz navigatori Jeyms Kuk tashrif buyurdi, u arxipelagni Hervey *orollari* ( *Hervey orollari* ) deb nomladi. Orollar o'zlarining zamonaviy nomini faqat XIX asrda, rus sayohatchisi Krusenstern *Kuk orollari* arxipelagini nomlaganida oldi.

1789-yilda Bounty kapitani Uilyam Blig Aytutaki oroliga tashrif buyurdi. Rarotonga oroli birinchi marta evropaliklar tomonidan faqat 1813-yilda kashf etilgan.

### Missionerlik faoliyati

Kuk orollaridagi London missionerlik jamiyatining birinchi missioneri Jon Uilyams 1821-yilda Aitutaki oroliga qo'ndi. *Ariki* (orol rahbarlari) ning bir qismini nasroniylikka aylantirgandan so'ng, yangi din oxir-oqibat janubiy guruhning barcha orollariga tarqaldi va uzoq kutilgan tinchlik Kuk orollarining o'zlariga keldi (bundan oldin orollar aholisi arxipelaglari doimiy ravishda bir-biri bilan urush olib borishgan). Arxipelagda kannibalizm amaliyotini to'xtatishda missionerlarning xizmatlari ham bor, ular mahalliy aholi o'rtasida savodxonlikning tarqalishiga hissa qo'shgan.

Biroq, Kuk orollarida begona odamlarning paydo bo'lishi ham qayg'uli oqibatlarga olib keldi: orollarda kasalliklar paydo bo'ldi, orolliklar ularga qarshi immunitetga ega emas edilar. Natijada, orollarga missionerlar kelgan paytdagi 6000 ga yaqin aholiga nisbatan mahalliy aholi soni 2000 kishidan kam bo'lgan.

### Orollarning Britaniya tomonidan anneksiya qilinishi

XIX asrning oʻrtalarida Fransiya va Buyuk Britaniya Tinch okeanidagi orollarni qoʻlga kiritish boʻyicha faol siyosat olib bordilar, xususan, 1843-yilda Fransiya Taiti orolini va Jamiyat orollarini qoʻshib oldi. Bu davlatning faol mustamlakachilik siyosati Kuk orollaridagi missionerlarni ham, Yangi Zelandiya savdogarlarini ham katta tashvishga soldi.

Birinchi marta Rarotonga orolida Britaniya protektoratini o'rnatish imkoniyati g'oyasini 1848-yilda Muhtaram Aaron Butsakott (inglizcha: *Rev. Aaron Buzacott* Aaron Buzakott ), oroldagi London missionerlik jamiyatining bosh missioneri. Uning fikricha, Taiti va unga tutash orollar qoʻshib olingandan soʻng Tinch okeanining janubiy orollarining koʻpchiligi, jumladan, Rarotonga oroli ustidan Fransiya hukmronligining oʻrnatilishi faqat vaqt masalasi edi. Bu, o'z navbatida, mintaqada protestantlar London missionerlik jamiyati rolining pasayishiga hissa qo'shmasdan (va Fransiya katolik mamlakati edi), balki missionerlarning nazorat dastagining yo'qolishiga olib keladi. bu vaqtga kelib orollarda haqiqiy siyosiy kuchga aylandi. Biroq, Rarotonga Ariki dastlab Fransiyadan haqiqiy tahdidni ko'rmadi va Britaniya protektoratini majburan o'rnatish g'oyasi ular orasida qo'llab-quvvatlanmadi.

1850-yillarda London missionerlik jamiyati juda qiyin davrni boshdan kechirdi, chunki har yili Tinch okeani orollaridagi missiyalarini moliyalashtirish tobora qiyinlashib borardi. 1859-yilda nemis missioneri Reverend E. R. Kuk orollarining asosiy ilohiyot kolleji joylashgan *Takamoa qarorgohidagi* oroldagi yagona Yevropa missiyasiga rahbarlikni o'z zimmasiga olgan Krause.

Krause Rarotonga kelganida, orolda faqat bitta yevropalik yashagan - fransuz. Biroq, vaqt o'tishi bilan, Tinch okeanining boshqa orollari bilan savdo aloqalarini o'rnatish jarayonida, boshqa orollardan, asosan Yangi Zelandiyadan kelgan savdogarlar Rarotonga ko'proq va tez-tez paydo bo'la boshladilar. Savdoni ko'paytirishdan manfaatdor bo'lgan yangi zelandiyaliklar Britaniya protektoratini tashkil etish g'oyasini qayta tikladilar va Rarotonga oroli o'sha paytda Britaniya imperiyasining mustamlakasi bo'lgan Yangi Zelandiyaga qo'shilishi kerak, deb hisoblashdi. Fransiya hukmronligining o'rnatilishi Yangi Zelandiyaliklarning savdo huquqlarini juda buzadi. Ular o'zlarining tijorat manfaatlarini himoya qilish uchun Rarotonga oroliga fransuz ta'siriga qarshi chiqdilar.

Kuk orollarining Ariki orollarini Britaniya protektorati toʻgʻrisida qaror qabul qilishga undash uchun Oklend shahridagi savdogarlar Rarotongada oʻzlarining savdo vakolatxonalariga ega boʻlib, 1863 yilda *Viktoriya* kemasini jihozladilar. Mahalliy boshliqlar bilan bosh muzokarachi Yangi Zelandiyaning Arikilardan biri *Paora Tuhaere edi*. Muammoni muhokama qilish paytida ba'zi rahbarlar ko'ndirildi va bir muncha vaqt o'tgach, Ariki a'zolarining bir qismi Vellington shahridagi gubernator Greyga Britaniya protektoratini, keyin esa Yangi Zelandiya bilan assotsiatsiyani o'rnatish to'g'risida petitsiya yubordi. Gubernator bu fikrni qo‘llab-quvvatladi va zarur chora-tadbirlarni amalga oshirish uchun koloniyalar vazirligiga ariza yubordi. Biroq, Britaniya hukumati 1865 yilda birinchi va ikkinchi yilda Rarotonga orollari ustidan protektorat o'rnatish imkoniyatini rad etdi.

Yangi Zelandiya bilan assotsiatsiya yaratish g'oyasi Gervey orollaridagi Ariki va mahalliy aholi orasida unchalik mashhur emas edi. Buning sababi kuk xalqining yangi zelandiyaliklar tomonidan o'z yerlarini nazorat qilishidan qo'rqish edi, bu esa, o'z navbatida, evropaliklarning Rarotonga oqimiga va mahalliy aholidan erlarning begonalashishiga yordam beradi.

Shuni ta'kidlash kerakki, o'sha paytda Buyuk Britaniyaning o'zini o'zi boshqarish mustamlakasi bo'lgan Yangi Zelandiya tomonidan Xervi orollarini qo'shib olish mumkin emas edi, chunki u Rarotonga yoki Tinch okeanidagi boshqa biron bir orolni egallab olish uchun qonuniy huquqlarga ega emas edi. shuning uchun Yangi Zelandiyaning barcha mustamlakachilik tendentsiyalari o'sha paytda Xervi orollarini anneksiya qilishni iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq emas deb hisoblagan Britaniyaning manfaatiga tayangan.

1869-yilda muhtaram Jeyms Chalmers Rarotonga orolidagi Muhtaram Krauzdan lavozimni egalladi (inglizcha: *Rev James Chalmers*Orollarning anneksiya qilinishiga unchalik qiziqmagan va Yevropaning salbiy ta'siridan ko'proq xavotirda bo'lgan ruhoniy Jeyms Chalmers (bu alkogolning tarqalishi va ko'plab vino qabrlarining paydo bo'lishi bilan bog'liq).

1870-yilda Rarotonga oroliga o'sha davrning yirik savdogarlaridan biri J. T. Arundel keladi. Rarotongue missionerlarining yordami evaziga u Gervey orollarida protestant missiyalarini saqlash xarajatlarini qopladi. Xuddi shu yili savdogar Gudman Angliyadan Rarotonga keldi. Uning otasi London missionerlik jamiyatining homiysi bo'lganligi sababli, Gudman tezda mahalliy missionerlar bilan umumiy til topdi. 1872-yilda muhtaram Chalmeras va bir nechta savdogarlar ko'magida Gudman Britaniya Tashqi ishlar vazirligiga uni Hervey orollaridagi Britaniya vitse-konsuli lavozimiga tayinlash uchun ariza bilan murojaat qildi. Biroq, javob yo'q edi, chunki o'sha paytda Britaniya yana Fidji, Yangi Gebridlar, Tonga va Solomon orollariga ko'proq qiziqish bildirgan.

1873-yilda Yuliy Vogel Yangi Zelandiya Bosh vaziri bo'ldi. Uning bosh vazirligi davrida orollar bilan savdo aloqalarini mustahkamlashga alohida e'tibor qaratildi, chunki Xervi orollarida "tijorat imkoniyatlari" mavjudligi Britaniyani ularning anneksiya qilinishidan foyda olishga ishontirishi mumkin edi. Vogel lavozimga kirishgandan so'ng deyarli darhol Britaniya Tashqi ishlar vazirligiga Buyuk Britaniya Tinch okeanining janubiy mintaqasidagi orollarning muhim qismini, shu jumladan Xervi orollarini o'z ichiga oladigan "Polineziya Federatsiyasi" ni yaratish zarurligi haqida murojaat qildi. Biroq, vazirlik bu loyihani rad etdi va Buyuk Britaniya Fidjini keyingi yili anneksiya qildi.

Yana qarang
-----------

* Kuk orollari tarixining xronologiyasi
* Kuk orollarining siyosiy tizimi
* Kuk orollarining tashqi siyosati

Manbasi
-------

1. ↑  Малаховский К.В. История островов Кука. Москва, изд-во "Наука", 1978, стр. 7.
2. ↑  Беликов В.И. Происхождение и миграции полинезийцев (по лингвистическим данным). В сборнике статей: Пути развития Австралии и Океании: история, экономика, этнография. Москва, изд-во "Наука", 1981, стр. 243-254.

*