Buyuk Britaniyaning harbiy ramzi tasvirlangan kompyuter klaviaturasining tugmalari (tugmachalari) , Buyuk Britaniya foydasiga kiber urush uchun allegoriya .
 *Kibernetik urushning* "Ingliz oʻrgimchak ".
**Kiberurush** (inglizcha: *cyberwarfare*) – kiberfazodagi kiberurush, shu jumladan Internetdagi kompyuter qarama – qarshiligi, axborot urushi turlaridan biri.

Bu birinchi navbatda, davlat idoralari, moliya va biznes markazlarining kompyuter tizimlari va internet tarmogʻiga ulanishini beqarorlashtirish, kundalik hayotda internetga tayanadigan mamlakatlar va davlatlar hayotida tartibsizlik va uni keltirib chiqarishga qaratilgan urush. Davlatlararo munosabatla, siyosiy qarama-qarshiliklar koʻpincha Internetda *kiberurush* va uning tarkibiy qismlari shaklida davom etadi. Bulardan vandalizm,tashviqot, kiberjosuslik, kompyuter tizimlari va serverlariga toʻgʻridan-toʻgʻri hujumlar kiberurushning asosiy tarkibiy qismlari.

Tarixi
------

AQSh hukumati xavfsizlik boʻyicha ekspert Richard Klark oʻzining „Cyberwar" kitobida yozganidek (inglizcha: *CyberWarfare*) (2010-yil may oyida chiqarilgan) "*kiberurush – bu bir davlatning boshqa davlatning kompyuterlari yoki tarmoqlariga zarar yetkazishi yoki yoʻq qilish maqsadlariga erishish uchun kirishi* ". Britaniyaning The Economist jurnali kibermakonni "*quruqlik, dengiz, havo va kosmosdan keyingi urushning beshinchi maydoni* "deb taʼriflaydi.

Kiberurush sohasidagi ilk qadamlar 2000-yillarning boshlarida qoʻyilgan. Keyinchalik quyidagi tashkilotlar oʻz faoliyatini boshlagan:

* 2005-yil: Yevropa Ittifoqi Tarmoq va axborot xavfsizligi agentligi
* 2010-yil: AQSh kiber qoʻmondonligi .
* 2014-yil: Axborot operatsiyalari qoʻshinlari

Xususiyatlari
-------------

 AQSh havo kuchlari kiber jangchi jamoasi
Kompyuter texnologiyalarining keng tarqalishi bilan koʻplab fuqarolar, korxonalar va davlat idoralari kundalik hayotida internetga qaram boʻlib qoldi. Boshqa davlatning kompyuter tizimlariga hujum qilish uchun internetdan foydalanish uning iqtisodiyotiga katta zarar yetkazishi va mamlakatning kundalik hayotida buzilishlarni keltirib chiqarishi mumkin. Oʻtmishdagi kiberhujumlardan farqli oʻlaroq, hozirda kiberurush mamlakat milliy xavfsizligiga tahdid solmoqda.

Bundan tashqari, koʻplab mamlakatlarning tashkilotlari Internetda josuslik bilan shugʻullanadi: ular maʼlumot toʻplaydi, boshqa mamlakatlarning kompyuter tizimlarini buzadi, qoʻporuvchilik faoliyati va iqtisodiy josuslik bilan shugʻullanadi. Xususan, Xitoy – AQSh, Germaniya va Hindistondagi veb-saytlarga hujum uyushtirganlikda ayblangan. Biroq Xitoy hukumat idoralarining hujumlarni tashkil etishda ishtiroki borligini rad etadi .

Yangi texnologiyalarning rivojlanishi tufayli kiberurush darajasi doimiy ravishda yaxshilanmoqda. Baʼzi shtatlar kiberurushdan himoya qilishga yetarlicha eʼtibor berishni boshladilar – ular himoya tizimlarini tashkil qilish uchun zarur mablagʻlarni ajratmoqda va asosiy vazifasi mamlakatning Internet xavfsizligini yaxshilash va hujumlardan himoya qilish boʻlgan maxsus boʻlinmalarni qoʻllab-quvvatlamoqda.

Turlari
-------

Maqsad va vazifalaridan kelib chiqib, kibermakondagi harbiy harakatlar ikki toifaga boʻlinadi: josuslik va hujumlar.

### Hujumlar

Mutaxassislar Internetdagi hujumlarning quyidagi turlarini aniqlaganlar:

* Vandalizm – Internet sahifalariga zarar yetkazish, kontentni haqoratli yoki tashviqot tasvirlari bilan almashtirish.
* Propaganda – tashviqot xabarlarini yuborish yoki boshqa Internet sahifalari mazmuniga tashviqotni kiritish.
* Axborot yigʻish – maxfiy maʼlumotlarni toʻplash va/yoki uni boshqa davlat uchun foydali boʻlgan soxta maʼlumotlar bilan almashtirish uchun shaxsiy sahifalar yoki serverlarni buzish.
* Xizmat xatosi – veb-saytlar yoki kompyuter tizimlarining ishlashini buzish uchun turli xil kompyuterlardan hujumlar.
* Uskunaning aralashuvi – fuqarolik yoki harbiy texnikaning ishlashini boshqaruvchi kompyuterlarga hujumlar, uning yopilishi yoki ishdan chiqishiga olib keladi.
* Infratuzilma nuqtalariga hujumlar – shaharlar hayotini taʼminlovchi kompyuterlarga, ularning infratuzilmasiga, masalan, telefon tizimlari, suv taʼminoti, elektr energiyasi, yongʻindan himoya qilish, transport va boshqalarga hujumlar.

Mamlakatlar boʻyicha
--------------------

### Buyuk Britaniya

Christian Science Monitor nashriga koʻra, 2012-yilda MI6 al-Qoida veb-saytiga buzib kirilib, uy qurilishi bombasini tayyorlash boʻyicha koʻrsatmalarni keks tayyorlash retsepti bilan almashtirgan .

2013-yilning 12-noyabr kuni Londondagi bir qator moliyaviy tashkilotlar banklar va boshqa moliyaviy tashkilotlarga qarshi ommaviy kiber hujum sodir boʻlgan taqdirda harakatlarni mashq qilish uchun *Waking Shark 2* oʻyiniga oʻxshashlik asosida ishlab chiqilgan kiberfazoda urush oʻyinlarini oʻtkazdilar. 2013-yilda xuddi shunday „kibermanevrlar" Uoll-stritda Quantum Dawn 2 nomi ostida amalga oshirildi.

2015-yil yanvar oyida Buyuk Britaniya va AQSh kiberxavfsizlik sohasida hamkorlik qilish boʻyicha kelishuvga erishgan edi. BBC xabar berganidek, 16-yanvar kuni AQSh prezidenti Barak Obama va Buyuk Britaniya bosh vaziri Devid Kemeron oʻrtasida boʻlib oʻtgan uchrashuvda ikki davlat rahbarlari kiberjinoyatchilikka qarshi kurash boʻyicha qoʻshma boʻlinmalar yaratish, shuningdek, 2015-yilda bir-biriga nisbatan soxta kiberhujumlar oʻtkazishga kelishib oldilar. .

### Germaniya

2013-yilda Germaniya 60 kishilik kiber operatsiya boʻlimi mavjudligini eʼlon qildi. Bundan tashqari, Germaniyaning BND razvedka xizmati Milliy kiberxavfsizlik markazida ishlash uchun 130 nafar xodimni yoʻllaganini eʼlon qildi. 2013-yil mart oyida BND rahbari Gerxard Shindler uning boʻlimida har kuni hukumat kompyuter tizimlariga beshtagacha kiberhujum qayd etishini aytdi, ular Xitoydan keladi va oʻgʻirlangan maʼlumotlar kelajakda qurollarga qarshi sabotaj qilish uchun ishlatilishi mumkinligidan xavotir bildirdi. Sobiq NSA pudratchisi Edvard Snoudenning maʼlumotlari eʼlon qilinganidan koʻp oʻtmay, Germaniya ichki ishlar vaziri Xans-Piter Fridrix BNDga kiberkuzatuv imkoniyatlarini jami internet-trafikning 5% dan 20% gacha kengaytirish uchun qoʻshimcha 100 million yevro byudjet ajratilishini eʼlon qildi (Germaniya qonunchiligida ruxsat etilgan maksimal miqdor) .

### Isroil

Mavjud hisob-kitoblarga koʻra, Isroil armiyasining kibermakonida operatsiyalarni oʻtkazish 8200 boʻlinmasiga yuklangan boʻlib, u oʻz funksiyalari boʻyicha Amerika MXXga oʻxshash va bir necha ming xodimga ega boʻlgan harbiy razvedka tuzilmasining bir qismidir .The Telegraph gazetasining 2012-yildagi maʼlumotlariga koʻra, Isroil qurolli kuchlari kelgusi besh yil ichida oʻz kiber kuchlari qudratini oshirish niyatida, buning uchun taxminan 500 million dollar ajratilgan.

Isroillik kiber urush boʻyicha mutaxassis general-mayor Isaak Benning fikricha, Isroilning kiber urushga, jumladan, mudofaa va hujumga tayyorligi ularning rejasi yangi ustunlaridan biridir .

2021-yil 9-dekabrda Quddusda Kollektiv hokimiyat mashqlari boʻlib oʻtdi (inglizcha: *Collective Strength*), bu global moliyaviy tizimga qaratilgan yirik kiberhujumning simulyatsiyasi. Isroil Moliya vazirligi AQSh, Buyuk Britaniya, BAA, Avstriya, Shveytsariya, Germaniya, Italiya, Niderlandiya va Tailand rasmiylari, shuningdek, XVF, Jahon banki vakillari ishtirok etgan tadbirni „urush oʻyini" deb atadi. .

### Eron

2010-yil iyun oyida Natanz yadroviy tadqiqot markazi kompyuter tarmogʻiga Stuxnet kompyuter virusi kiritilganda Eron kiberhujum qurboni boʻldi. Stuxnet 1000 ga yaqin yadro sentrifugalarini ishdan chiqardi, buning natijasida Business Insider maʼlumotlariga koʻra, „Tehronning yadroviy dasturi kamida ikki yil orqaga surildi". Shundan soʻng, kompyuter qurti zavodning kompyuter tarmogʻidan tashqariga chiqdi va baʼzi manbalarga koʻra, 60 mingdan ortiq kompyuterni yuqtirgan, garchi Eron hukumati bu zararni ahamiyatsiz deb hisoblasa. Hech bir hukumat Stuxnet virusini kiritish uchun javobgarlikni oʻz zimmasiga olmagan boʻlsa-da, baʼzi hisob-kitoblarga koʻra, bu AQSh va Isroil oʻrtasidagi qoʻshma operatsiya edi. Axborot xavfsizligi boʻyicha mutaxassis Майкл Гросс(ingl.)oʻzb. 2013-yil oʻrtalarida bu hodisani "*tarixdagi birinchi maʼlum kiber urush* "deb atadi .

Oʻz navbatida, bir qator gʻarb tahlilchilari Eron hukumatini AQSh, Isroil va Fors koʻrfazi mamlakatlariga qarshi kiberhujumlar uyushtirganlikda aybladi. Eron hukumati bu ayblovlarni, jumladan, 2012-yilda Amerika banklariga xakerlik hujumlarida ishtirok etganlik ayblovlarini rad etdi .

Shuningdek:
-----------

* Axborot urushi
* Kompyuter terrorizmi

Manbalar
--------

1. ↑  Clarke, Richard A. *Cyber War*, HarperCollins (2010)
2. ↑  „European Union Agency for Network and Information Security". 12-may 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-may 2015-yil.
3. ↑  „NSA chief may lose US Cyber Command role". 18-may 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-may 2015-yil.
4. ↑  „China's Response to BusinessWeek". *BusinessWeek* (10-aprel 2008-yil). 25-oktyabr 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-fevral 2013-yil.
5. ↑  *Joshi Herrmann.* „Attack the City: why the banks are 'war gaming'".  London Evening Standard (13-noyabr 2013-yil). 6-oktyabr 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-sentyabr 2014-yil.
6. ↑  „Wall Street banks learn how to survive in staged cyber attack". *Reuters* (21-oktyabr 2013-yil). Qaraldi: 26-yanvar 2019-yil.
7. ↑  *Germany to invest 100 million euros on internet surveillance: report, Kazinform/Xinhua, 18.06. 2013*
8. ↑  „Exclusive-IMF, 10 countries simulate cyberattack on global financial system". *Рейтер* (10-dekabr 2021-yil). 24-mart 2023-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24-mart 2023-yil.
9. ↑  *Stuxnet and the Future of Cyber War* (PDF), qaraldi: January 2013 `{{citation}}`: Text "James P. Farwell, Rafal Rohozinski" ignored (yordam) „Источник". 23-sentyabr 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 5-aprel 2015-yil.
10. 1 2 3  „US General: Iran's Cyber War Machine 'A Force To Be Reckoned With'". *Business Insider*. Qaraldi: 1-yanvar 2013-yil.
11. ↑  Sanger, David E. (1 June 2012), *Obama Order Sped Up Wave of Cyberattacks Against Iran*, The New York Times, qaraldi: 1 June 2012 „Источник". 1-iyun 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-sentyabr 2017-yil.

Adabiyotlar
-----------

rus tilida
* Ovchinskiy V. S. Larina Ye. S. Povedencheskie konflikti – orujie zavtrashnego dnya (rus.) // Nezavisimaya gazeta : gazeta. – 18.11.2014.
* *Кибервойны XXI века.О чём умолчал Эдвард Сноуден*.
* Kiselyov V. Kostenko A. Kibervoyna kak osnova gibridnoy operatsii (rus.) // Armeyskiy sbornik : jurnal. – 2015. – Noyabr (t. 257, № 11). – S. 3—6.
* *Кибервойн@: Пятый театр военных действий*.

boshqa tillarda
* Bodmer, Kilger, Carpenter, & Jones. Reverse Deception: Organized Cyber Threat Counter-Exploitation. – New York: McGraw-Hill Osborne Media, 2012. – ISBN 0-07-177249-9, ISBN 978-0-07-177249-5.
* Farwell, James F.; Rohozinski. Stuxnet and the future of cyberwar // Survival. – Vol. 53 (1). – doi:10.1080/00396338.2011.555586.
* Matusitz, Jonathan. The Role of Intercultural Communication in Cyberterrorism // Journal of Human Behavior in the Social Environment. – 2014. – Vol. 24. – P. 775—790. – doi:10.1080/10911359.2013.876375.
* Warf, Barney. A new frontier for political geography // Political Geography. – 2014.
* Martin W. Kaemmer E. Cyberspace Situational Understanding for Tactical Army Commanders (angl.) // Military Review : jurnal. – 2016. – July-August. – S. 18—24.

Havolalar
---------

* Qoʻshma Shtatlar kiberurushga tayyorgarlik koʻrishni boshladi Arxivnaya kopiya // Hi-Tech Mail.ru, 31/08/2012
* mirnov.ru sayti Rossiyada kibernetik qoʻshinlar paydo boʻladi. Arxivnaya kopiya