**Joseph Black** (talaffuzi: *Jozef Blek*; 1728-yil 16-aprel — 1799-yil 6-dekabr) shotland fizigi va kimyogari boʻlib, magniy, yashirin issiqlik, oʻziga xos issiqlik va karbonat angidridni kashf etgani bilan tanilgan. U 1756-yildan 10-yil davomida Glazgo universitetida anatomiya va kimyo professori, 1766-yildan esa Edinburg universitetida tibbiyot va kimyo professori boʻlib, u yerda 30 yildan ortiq dars bergan va maʼruza qilgan.

Edinburg universiteti va Glazgo universitetlaridagi kimyo binolari Black nomi bilan atalgan.

Erta hayot va taʼlim
--------------------

Black Fransiyaning Bordo shahrida „ Garonna daryosi qirgʻogʻida" tugʻilgan, Margaret Gordon  *(*1747-yilda vafot etgan) va Jon Blackning 12 farzandining oltinchisi. Uning onasi vino biznesi bilan aloqasi boʻlgan Aberdinshire oilasidan, otasi esa Irlandiyaning Belfast shahridan boʻlib, vino savdosida omil boʻlib ishlagan. U 12 yoshigacha uyda taʼlim olgan, keyin Belfastdagi gimnaziyada oʻqigan. 1746-yilda 18-yoshida u Glazgo universitetiga oʻqishga kirdi va u yerda toʻrt yil oʻqidi va yana toʻrt yilni Edinburg universitetida oʻqidi va tibbiy tahsilini oshirdi. Oʻqish davrida u magniy karbonat tuzi bilan buyrak toshlarini davolash boʻyicha doktorlik dissertatsiyasini yozgan.

Ish
---

### Kimyoviy tamoyillar

XVIII asrning aksariyat eksperimentalistlari singari, Blackning kimyo kontseptsiyasi materiyaning beshta „tamoyiliga" asoslangan: suv, tuz, er, olov va metall. Uning tajribalari karbonat angidrid mavjudligini aniq tasdiqlaganida, u „havo" tamoyilini qoʻshib qoʻydi, u „sobit havo" deb atadi. Blackning tadqiqoti turli xil shakl va aralashmalarda „tamoyillar" bir-biri bilan qanday uygʻunlashgani haqidagi savollarga asoslangan edi. U bunday kombinatsiyalarni birlashtirgan kuchni tasvirlash uchun „yaqinlik" atamasidan foydalangan. Faoliyati davomida u Edinburg universiteti talabalariga turli xil eksperimentlar orqali „yaqinlikni" qanday boshqarishni oʻrgatish uchun turli diagrammalar va formulalardan foydalangan.

### Analitik balans

 Aniq analitik tarozi
Taxminan 1750-yilda, hali talaba boʻlganida, Black xanjar shaklidagi tayanch nuqtasida muvozanatlangan engil nurga asoslangan analitik muvozanatni ishlab chiqdi. Har bir qoʻl namuna yoki standart ogʻirliklar qoʻyilgan panani olib yurardi. U oʻsha davrdagi boshqa har qanday muvozanatning aniqligidan ancha oshib ketdi va koʻpchilik kimyo laboratoriyalarida muhim ilmiy asbobga aylandi.

### Yashirin issiqlik

 Dunyodagi birinchi **muz kalorimetri** 1782-83 -yillar qishda Antuan Lavuazye va Per-Simon Laplas tomonidan turli xil kimyoviy oʻzgarishlar natijasida hosil boʻlgan issiqlikni aniqlash uchun ishlatilgan, bu hisoblar Joseph Blackning yashirin issiqlikni oldindan kashf qilganiga asoslangan edi.
1757-yilda Black Glazgo universitetida tibbiyot amaliyoti boʻyicha Regius professori etib tayinlandi.

1761-yilda u erish nuqtasida muzga issiqlik qoʻllanilishi muz/suv aralashmasi haroratining koʻtarilishiga emas, balki aralashmadagi suv miqdorining oshishiga olib keladi degan xulosaga keldi. Bundan tashqari, Black qaynoq suvga issiqlik qoʻllanilishi suv/bug 'aralashmasi haroratining koʻtarilishiga olib kelmasligini, aksincha, bugʻ miqdori oshishiga olib kelishini taʼkidladi. Ushbu kuzatishlardan u qoʻllaniladigan issiqlik muz zarralari va qaynoq suv bilan qoʻshilib, yashirin boʻlishi kerak degan xulosaga keldi.

Yashirin issiqlik nazariyasi termodinamikaning boshlanishini belgilaydi. Blackning yashirin issiqlik nazariyasi uning eng muhim ilmiy hissalaridan biri boʻlib, uning ilmiy shon-shuhratiga asoslanadi. Shuningdek, u turli moddalarning turli xil oʻziga xos issiqlikka ega ekanligini koʻrsatdi.

Oxir oqibat, nazariya nafaqat mavhum fanning rivojlanishida, balki bug 'dvigatelining rivojlanishida muhim ahamiyatga ega boʻldi. Black va Jeyms Vatt taxminan 1757-yilda Glazgoda boʻlganlarida uchrashgandan soʻng doʻst boʻlishdi. Black Vattning bugʻ quvvati sohasidagi dastlabki tadqiqotlari uchun katta moliyaviy va boshqa yordam koʻrsatdi. Blackning suvning yashirin issiqligi haqidagi kashfiyoti Vattga qiziq boʻlardi, bu uning Tomas Nyukomen ixtiro qilgan bugʻ dvigatelining samaradorligini oshirish va termodinamika fanini rivojlantirishga urinishlari haqida maʼlumot berdi.

### Karbonat angidrid

Black shuningdek, turli reaksiyalarda hosil boʻlgan gazning xususiyatlarini oʻrgandi. U ohaktoshni (kaltsiy karbonat) qizdirish yoki kislotalar bilan ishlov berish orqali u „qattiq havo" deb atagan gazni olish mumkinligini aniqladi. U sobit havo havodan zichroq ekanligini va na olovni, na hayvonlar hayotini qoʻllab-quvvatlamasligini kuzatdi. Black shuningdek, ohakning suvli eritmasi (kaltsiy gidroksid) orqali koʻpiklanganda kaltsiy karbonatni choʻktirishini aniqladi. U bu hodisani karbonat angidridni hayvonlarning nafas olishi va mikrobial fermentatsiya natijasida hosil boʻlishini koʻrsatish uchun ishlatgan.

Professorlik
------------

1766-yilda doʻsti va Glazgo universitetining sobiq oʻqituvchisi izidan borib, Black Uilyam Kallendan keyin Edinburg universitetida tibbiyot va kimyo professori lavozimini egalladi (Kullen 1755-yilda Edinburgga koʻchib oʻtgan edi). Glazgo universitetidagi lavozimini Aleksandr Stivenson egallagan.

Bu vaqtda u tadqiqotdan voz kechdi va oʻzini faqat oʻqituvchilikka bagʻishladi. Bunda u muvaffaqiyatga erishdi va oʻttiz yildan koʻproq vaqt davomida oʻz maʼruzalarida tinglovchilar soni ortib bormoqda. Uning maʼruzalari kimyoni ommalashtirishda kuchli taʼsir koʻrsatdi va ularga qatnashish hatto moda oʻyin-kulgiga aylandi.

Black universitetdagi eng mashhur oʻqituvchilardan biri sifatida keng tan olingan. Uning kimyo kursi muntazam ravishda juda koʻp talabalarni jalb qildi, koʻpchilik ikki yoki uch marta qatnashdi. Eng ilgʻor mavzularni muntazam ravishda joriy etish va vizual taʼsirchan tajribalarni sinchkovlik bilan tanlash bilan bir qatorda, Black kimyoni oʻquvchilariga (ularning koʻpchiligi 14 yoshda boʻlgan) kirishga imkon beradigan koʻplab muvaffaqiyatli oʻqitish vositalaridan foydalangan.Uning shogirdlari Buyuk Britaniyadan, uning mustamlakalaridan va Yevropadan kelishgan va ularning yuzlablari universitetni tark etgandan keyin uning maʼruzalarini oʻz daftarlarida saqlab qolishgan va uning gʻoyalarini tarqatishgan.

> He became one of the principal ornaments of the University; and his lectures were attended by an audience which continued increasing from year to year, for more than thirty years. It could not be otherwise. His personal appearance and manners were those of a gentleman, and peculiarly pleasing. His voice in lecturing was low, but fine; and his articulation so distinct, that he was perfectly well heard by an audience consisting of several hundreds. His discourse was so plain and perspicuous, his illustration by experiment so apposite, that his sentiments on any subject never could be mistaken even by the most illiterate; and his instructions were so clear of all hypothesis or conjecture, that the hearer rested on his conclusions with a confidence scarcely exceeded in matters of his own experience.
> 
> 

1783-yil 17-noyabrda Edinburg Qirollik jamiyatining asoschilaridan biri boʻldi. 1788-yildan 1790-yilgacha u Edinburgdagi Qirollik shifokorlar kollejining prezidenti boʻlgan. U kollejning 1774, 1783 va 1794-yillardagi Farmakopeya Edinburgensis nashrlarini qayta koʻrib chiqish komissiyasining aʼzosi edi. Black Shotlandiyada qirol Jorj III ning bosh shifokori etib tayinlangan.

Blackning sogʻligʻi yomonligi sababli tadqiqot va oʻqitish qisqardi. 1793-yildan boshlab uning sogʻligʻi yanada yomonlashdi va u asta-sekin oʻqituvchilik vazifasini tark etdi. 1795-yilda Charlz Xop oʻzining professori boʻyicha yordamchisi etib tayinlandi va 1797-yilda u oxirgi marta maʼruza qildi.

Shaxsiy hayoti
--------------

 Edinburgdagi Greyfriars Kirkyarddagi Joseph Blackning qabri
Qora The Poker Club aʼzosi edi. U 1767-yilda jiyani Ketrin Bernettga uylangan Adam Fergyuson FRSEning birinchi amakivachchasi, buyuk doʻsti va hamkasbi boʻlgan va Devid Xum, Adam Smit va Shotlandiya maʼrifatparvari bilan aloqador edi. U, shuningdek, kashshof geolog Jeyms Xattonga yaqin edi.

1773-yilda u Eski shaharning janubiy tomonidagi College Wynd’da yashovchi sifatida roʻyxatga olingan.

Qora hech qachon turmushga chiqmagan. U 1799-yilda Edinburg janubidagi Nikolson koʻchasidagi uyida 71 yoshida tinchgina vafot etdi va Greyfriars Kirkyardda dafn qilindi. Katta yodgorlik janubi-gʻarbiy tomonda, Kelishuv qamoqxonasi deb nomlanuvchi muhrlangan qismda joylashgan.

2011-yilda Edinburg universitetida olib borilgan arxeologik qazish jarayonida Blackga tegishli deb hisoblangan ilmiy asbob-uskunalar topilgan.

Uning uyi, Nikolson koʻchasi, 12-uyda, Old kollejga juda yaqin joylashgan, hali ham mavjud, ammo uning mavjudligini koʻrsatadigan hech qanday lavha yoʻq.

Yana qarang
-----------

* Kalorimetriya
* Issiqlik

Manbalar
--------

1. ↑  Lenard, Philipp*. Great Men of Science*. London: G. Bell and Sons, 1950 — 129 bet. ISBN 0-8369-1614-X.  (Translated from the second German edition.)
2. ↑  Antonis Modinos*. From Aristotle to Schrödinger: The Curiosity of Physics*. Springer International Publishing, 15 October 2013 — 134 bet. ISBN 978-3-319-00749-6.
3. ↑  Eddy, Matthew Daniel*. John Walker, Chemistry and the Edinburgh Medical School, 1750-1800*. London: Routledge, 2008.
4. ↑  Eddy, Matthew Daniel (2014). „How to See a Diagram: A Visual Anthropology of Chemical Affinity". *Osiris*. 29-jild. 178–196-bet. doi:10.1086/678093. PMID 26103754.
5. ↑  Eddy, Matthew Daniel. „Useful Pictures: Joseph Black and the Graphic Culture of Experimentation". *In Robert G. W. Anderson (Ed.), Cradle of Chemistry: The Early Years of Chemistry at the University of Edinburgh (Edinburgh: John Donald, 2015), 99-118*.
6. ↑  „Equal Arm Analytical Balances". 13-may 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-mart 2008-yil.
7. ↑   Chisholm, Hugh, ed. (1911) "Black, Joseph" *Encyclopædia Britannica* **4** (11chi nashri) Cambridge University Press
8. ↑  Ogg, David*. Europe of the Ancien Regime: 1715–1783*. Harper & Row, 1965 — 117 and 283 bet.
9. ↑  Ogg, David*. Europe of the Ancien Regime: 1715–1783*. Harper & Row, 1965 — 283 bet.
10. ↑  James Patrick Muirhead*. The Life of James Watt, with selections from his correspondence (2nd edition, revised)*, 1859 — 78 bet.
11. ↑  Medical and Philosophical Commentaries 1792
12. ↑  Eddy, Matthew Daniel (2014). „How to See a Diagram: A Visual Anthropology of Chemical Affinity". *Osiris*. 29-jild. 178–196-bet. doi:10.1086/678093. PMID 26103754.
13. ↑  Eddy, Matthew Daniel*. 'Useful Pictures: Joseph Black and the Graphic Culture of Experimentation', in Robert G. W. Anderson (Ed.), Cradle of Chemistry: The Early Years of Chemistry at the University of Edinburgh*. Edinburgh: John Donald — 99–118 bet.
14. ↑  *The National Cyclopaedia of Useful Knowledge* Vol III, (1847), London, Charles Knight, p.382.
15. ↑  „Former Fellows of the Royal Society of Edinburgh 1783-2002 Biographical Index".  Royal Society of Edinburgh. Qaraldi: 13-noyabr 2021-yil.
16. ↑  „College Fellows: curing scurvy and discovering nitrogen".  Royal College of Physicians in Edinburgh (14-noyabr 2014-yil). Qaraldi: 4-noyabr 2015-yil.
17. ↑  Records of the Clan and Name of Ferguson 1895 p.138 note 1 accessed 22 Dec 2018
18. ↑  Edinburgh Post Office directory 1773
19. ↑  Williamsons Edinburgh Directory 1798
20. ↑  „Dig finds treasured tools of leading 18th century scientist". *The Scotsman* (28-iyun 2011-yil).

Havolalar
---------

* Joseph Black biografiyasi (ingl.)

|  |  |
| --- | --- |
| Tashqi havolalar Buni Vikimaʼlumotlarda tahrirlash | 
* BnF: cb130067797 (maʼlumot)
* GND: 119120186
* ISNI: 0000 0000 8141 0589
* LCCN: n50008556
* MGP: 122200
* NKC: nlk20000079968
* NLA: 35019054
* NLI: 000401625
* NTA: 070314640
* SELIBR: 178689
* en:SNAC: w6kp8k93
* SUDOC: 033767637
* en:Trove: 793415
* VIAF: 4023168453541766300007
* en:WorldCat Identities: lccn-n50008556

 |