recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Spanakopita** (grekcha: *σπανακόπιτα*, σπανάκι dan „ismaloq" va πίτα dan „pirog" soʻzlaridan) — ismaloqli va oq tuzlangan pishloqli, odatda fetali yunoncha mazali pirog.

Ingredientlar va turlari
------------------------

Anʼanaviy nachinka toʻgʻralgan ismaloq, oq pishloq, piyoz yoki yashil piyoz, tuxum va ziravorlardan iborat. Kefalotiri kabi boshqa tuzlangan pishloqning oʻzi yoki feta bilan aralashtirilgan holda ishlatilishi mumkin. Ziravor sifatida arpabodiyon, yalpiz va maydanoz kabi koʻkatlardan foydalanish mumkin. Shuningdek, xushboʻylik uchun pirogga muskat yongʻogʻi ham qoʻshiladi. Koʻpincha qovurilgan piyoz, yongʻoq nachinka sifatida solinadi. Nachinka yogʻ yoki zaytun moyi bilan fillo xamirida qatlamlanadi, katta formada (yoki katta tovada) pishiriladi, undan keyin alohida qismlar kesiladi. Pishirishning yana bir varianti: nachinka xamir ustiga joylanadi, rulet qilib oʻraladi, undan doira hosil boʻladi. Koʻproq vaqt talab qiladigan jarayon xamirdan nachinkali uchburchaklar tayyorlashdir.

Fillo xamir retsepti eng keng tarqalgan boʻlsa-da, baʼzi retseptlarda qalinroq qobiqqa ega boʻlgan rustik horiatiko xamiridan foydalaniladi. Pirog ham qatlama xamirdan tayyorlanishi mumkin. Pishirilganda xamir oltin rangga ega boʻladi, koʻpincha sariyogʻ va tuxum sarigʻi bilan qoplash orqali toʻyingan boʻladi. Spanakopitani dasturxonga toʻgʻridan-toʻgʻri pechdan chiqishi bilan tortish yoki u soviguncha kutish kerak.

 Uchburchak spanakopita
Spanakopitaning („nistisimo") roza taomi va vegan versiyasi mavjud boʻlib, u Ulugʻ roʻza va boshqa roʻza tutish paytida isteʼmol qilinadi. Ushbu versiyada nachinka sifatida ismaloq, piyoz yoki yashil piyoz, arpabodiyon, maydanoz yoki selderey kabi boshqa koʻkatlar, shuningdek, zaytun moyi va bir oz bugʻdoy uni ishlatiladi, lekin xamirga tuxum yoki sut mahsulotlari qoʻshilmaydi. Aralashma qarsildoq qobiq paydo boʻlgunga qadar pechda pishiriladi. Pishloq oʻrniga tofu ishlatadigan noanʼanaviy vegan versiyalari mavjud.

Yunonistonning qishloq joylarida ismaloqning kamroq miqdori ishlatiladi va yetishmayotgan miqdori koʻk piyoz, mangold va otquloq bilan almashtiriladi.

Yana qarang
-----------

* Burekas
* Gibanitsa
* Tiropita

Manbalar
--------

1. 1 2  Wright, Clifford*. The Little Foods of the Mediterranean: 500 Fabulous Recipes for Antipasti, Tapas, Hors D'Oeuvre, Meze, and More*. Harvard Common Press, 2003 — 268–269 bet. ISBN 978-1558322271.
2. ↑  Zane, Eva*. Greek Cooking for the Gods*. Santa Rosa, California: The Cole Group, 1992. ISBN 978-1-56426-501-2.
3. 1 2  *Cloake, Felicity*. „How to make the perfect spanakopita". *The Guardian* (22-avgust 2018-yil). Qaraldi: 18-sentabr 2020-yil.
4. ↑  *Galer-Unti, Caitlin* „Vegan Spanakopita (Greek Spinach & Feta Pie". *Vegan World* (7-may 2016-yil). Qaraldi: 18-sentabr 2020-yil.
Sverdlovsk viloyati gubernatori Aleksandr Misharin "Trans-Sibir temir yoʻliga 100 yil" yubiley medali sovrindori. (Foto www.amisharin.ru)
 Rossiyaning sobiq ichki ishlar vaziri Rashid Nurgaliyev, "Trans-Sibir temir yoʻliga 100 yil" yubiley medali sovrindori. (Foto www.kremlin.ru)
**"Trans-Sibir temir yoʻliga 100 yil" yubiley medali** (ruscha: *юбилейная медаль «100 лет Транссибирской магистрали»*) - Rossiya Federatsiyasining Trans-Sibir temir yoʻlining 100 yilligiga bagʻishlangan davlat esdalik medali. Prezidentning 2001-yil 27-iyundagi 777-son qarori asosida tashkil etilgan.

Medal toʻgʻrisidagi nizom
-------------------------

"Trans-Sibir temir yoʻliga 100 yil" yubiley medali bilan sanoatda 20 yil va undan ortiq vaqt davomida benuqson ishlagan temir yoʻl xodimlari, shuningdek Trans-Sibir temir yoʻlining rivojlanishiga hissa qoʻshgan Rossiya Federatsiyasining boshqa fuqarolari taqdirlanadi.

Prezidentning 2010-yil 7-sentyabrdagi 1099-sonli farmoni bilan "Trans-Sibir temir yoʻliga 100 yil" medali Rossiya Federatsiyasining davlat mukofotlari roʻyxatidan olib tashlandi. Hozirda mukofot berilmaydi.

Medal tavsifi
-------------

"Trans-Sibir temir yoʻliga 100 yil" yubiley medali diametri 32 mm boʻlgan dumaloq kumush medal. Uning old tomonida poezdni oʻngga tortayotgan lokomotivning relyef tasviri. Poezd tepasida Sibirning qadimiy gerbi (tojni qoʻllab-quvvatlovchi ikkita samur, kamon va oʻqlar). Orqa tomonining yuqori yarmida medal aylanasi boʻylab "Trans-Sibir temir yoʻliga 100 yil" (ruscha: *"100 лет Транссибирской магистрали"*) relyefli yozuvi joylashgan. Orqa tomon markazda kesishgan bolgʻa va kalit tasviri boʻlgan "1901-2001" relyefli yozuvi bor.

Medal halqa orqali mukofotning osma halqasiga 24 mm kenglikdagi ipak muare tasmasi bilan qoplangan, yashil, qora va kumush rangli uchta teng 8 mm kenglikdagi chiziqlar bilan qoplangan standart ruscha beshburchak blokiga osilgan.

Laureatlar
----------

Quyida sanab oʻtilgan shaxslar Rossiya Federatsiyasining "Trans-Sibir temir yoʻliga 100 yil" yubiley medali bilan taqdirlangan:

* Sverdlovsk viloyati gubernatori Aleksandr Sergeevich Misharin
* Rossiyaning sobiq ichki ishlar vaziri Rashid Gumarovich Nurgaliyev
* Yozuvchi, tarix fanlari doktori Valeriy Nikolaevich Ganichev
* Siyosatchi, Sverdlovsk viloyati hukumati raisi Anatoliy Leonidovich Gredin

Manbalar
--------

1. 1 2 3 4 5 6 7  „Decree of the President of the Russian Federation of 27-iyun 2001-yil No 777" (Russian).  Legal Russia (Правовая Россия) (27-iyun 2001-yil). Qaraldi: 17-fevral 2012-yil.

"Decree of the President of the Russian Federation of June 27, 2001 No 777" (in Russian). Legal Russia (Правовая Россия). 2001-06-27. Retrieved 2012-02-17.
2. 1 2  „Decree of the President of the Russian Federation of 7-sentabr 2010-yil No 1099" (Russian).  Russian Gazette (7-sentyabr 2010-yil). Qaraldi: 17-fevral 2012-yil.
3. 1 2  „List of recipients of the Jubilee Medal "100 Years of the Trans-Siberian Railway" compiled from en.wikipedia".  English Wikipedia.
4. 1 2  „List of recipients of the Jubilee Medal "100 Years of the Trans-Siberian Railway" compiled from ru.wikipedia" (Russian).  Russian Wikipedia.
**Nandular**, amerika tuya kushlari (Rheiformes) — koʻkrak tojsuyaksiz qushlar turkumi. Oyoklari uch barmokli, qanotlari rivojlangan, lekin N. ucholmaydi. Patlari gʻovak, yaxshi yuguradi va suzadi. 1 oila 2 turi: oddiy nandu (balandligi 170 sm gacha, ogʻirligi 25 kg gacha) va darvin nandusi, yaʼni uzun tumshuqli nandu maʼlum. Janubiy Amerika pampaslari va yarim choʻl hududlarida tarqalgan. Poligam. Tuda boʻlib yashaydi. Toʻdasida 3— 8 ta modasi bitta uyaga 30 ta yoki undan koʻproq tuxum qoʻyib, uni 35—40 kun bosadi, joʻjalarini narlari ergashtirib olib yuradi. N. oʻsimlik barglari, novdalari va mayda umurtqasiz xayvonlar bilan oziqlanadi. Goʻshti va pati uchun koʻp ovlanishi, tuxumlari yigʻib olinishi tufayli soni kamayib ketgan. Asosan, chekka hududlarda saqlanib qolgan. Darvin nandusi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**"Urush bolalari"** yodgorligi — Sankt-Peterburgdagi Ulugʻ Vatan urushida Leningrad himoyachisi boʻlgan bolalarga oʻrnatilgan yodgorlik.

Yodgorlik 2013-yil 6-mayda Piskarevskiy qabristonining yonida, Nepokorennix va Menshikovskiy prospektlari kesishmasidagi maydonda tantanali ravishda ochildi. Ochilish marosimida, Sankt-Peterburg gubernatori Georgiy Poltavchenko, shahar hokimiyati va Kalininskiy tumani maʼmuriyati, Qonunchilik Assambleyasi, jamoat tashkilotlari va yoshlar birlashmalari vakillari, shahar maktab oʻquvchilari ishtirok etdi.

Yodgorlik, Qahramon Leningrad shahrini qamal qilish xalqaro jamoat tashkilotlari assotsiatsiyasi tashabbusi bilan yaratilgan. Haykaltaroshlik kompozitsiyasi muallifi, haykaltarosh va meʼmor Vladimir Shplet. Yodgorlikni loyihalash, ishlab chiqarish va oʻrnatish uchun mablagʻlarni, Sankt-Peterburgdagi Ozarbayjon milliy madaniy avtonomiyasi raisi Vaqif Mamishev oʻtkazdi, buni yodgorlik poydevoridagi yozuv tasdiqlaydi.

Kulrang granitdan yasalgan ikkita kubik poydevorda Gʻalaba kunini nishonlash uchun tashqariga shoshilayotgan besh nafar turli yoshdagi bolalar — opasi bilan bolalar va harbiy kiyimdagi ikki katta yigit tasvirlangan. Poydevorlardan birida Yuriy Voronovning sheʼridagi soʻzlar oʻyilgan: *"Bizga в 43-м medallar berildi, faqat в 45-м — pasport berildi"*. Yodgorlik tagida kelajak avlodlarga murojaat qiluvchi ikkita kapsula oʻrnatilgan.

Manbalar
--------

1. 1 2  „Памятник «Дети войны»". 30-iyun 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-iyun 2020-yil.
2. ↑  „Шплет В. Ю.". 22-oktyabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-iyun 2020-yil.
3. ↑  „Мамишев Вагиф Имамович". 25-sentyabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-iyun 2020-yil.
4. ↑  „«Дети войны»: впечатление сложное". 30-iyun 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-iyun 2020-yil.
5. ↑  „Памятник «Дети войны» (Санкт-Петербург)". 30-iyun 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-iyun 2020-yil.

Havolalar
---------

* „Urush bolalari" yodgorligining ochilishi Sankt-Peterburg (Wayback Machine saytida 2020-07-02 sanasida arxivlangan) Arxivnaya kopiya -da boʻlib oʻtdi.
* Sankt-Peterburgda „Urush bolalari" yodgorligi ochildi Arxivning Arxivnaya kopiya -da
* Gʻayrioddiy yodgorliklar (Urush bolalariga) Arxivnaya kopiya
**Allil sianid** (3-butennitril), CH2=CHCH2CN — rangsiz suyuqlik; mol. m. 67,09; suyuqlanish temperaturasi — 86,8°, qaynash temperaturasi 118,5°; zichligi 837,7 kg/m1. Suvda eruvchanligi 3,8% (20°da). Organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Suv bilan azeotrop aralashmalar hosil qiladi. Allil sianid alifatik toʻiinmagan ni-trillarning xossalariga ega. Ishqoriy mu-hitda izomerlanib krotononitril (SN3SNqSN>))ning sis-va trans-izomerlari aralashmasini hosil qiladi. Shuning uchun Allil sianidning ishqoriy mu-hitdagi gidrolizida kroton kislota SN3SN=SNSOON, kislotali muxitda-gi gidrolizida esa vinilsirka kislota SN2=CHSN2SOON hosil boʻladi. Allil sianid allil bromid (allil xlorid)ga bevo-sita CuCN yoki allil xloridga rN 3-6 boʻlgan suvli muhitda CuCl katalizator-ligida HCN (NaCN) taʼsir ettirib oli-nadi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 
  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Trixogramma** (Trichogramma) — pardaqanotlilar turkumiga mansub hasharotlar urugʻi; ekinlar va oʻrmonzorlarga zarar keltiruvchi xavfli zararkunanda hasharotlar tuxumlari kushandasi. Butun dunyo faunasida T.lar avlodiga kiruvchi 143 tur mavjud. Oʻzbekistonda esa T.larning 15 turi topilgan, 6 tasining bioekologiyasi chukur oʻrganilgan. Qishloq xoʻjaligida ekinlar zararkunandasi boʻlgan tunlam kapalaklarning tuxumlarini yoʻqotishda asosiy biologik vosita sifatida ishlatiladi. Tanasining uz. 0,3—0,9 mm. T.ning qisqa qanotli va qanotsiz turlari mavjud. Moʻylovi 5—9 boʻgʻimli, qanotlari keng hoshiyali, oldingi qanotlari qisqa shokilali. Orqa juft kdnotlari ingichka. Urgʻochisining moʻylovi qisqa, bir halqali, xivchini ikki boʻgʻimli. Erkaklari koʻpincha qanotsiz yoki qanoti soddalashgan. T. polifag boʻlib, 200 ga yaqin turdagi hasharot tuxumini zararlaydi. Asosiy va bosh xoʻjayinga ega. Faqat lichinkasi tekinxoʻrlik (parazitlik) qiladi. Yetuk hasharotlar gul shirasi va shudring bilan oziqlanadi. Urgʻochi T. xoʻjayin organizmning yangi qoʻyilgan tuxumi ichiga oʻz tuxumini qoʻyadi. Tuxumdan chiqqan T. lichinkasi xoʻjayin tuxumi ichidagi moddalar bilan oziqlanib rivojlanadi. Oziqlanib boʻlgan T. lichinkasi shu yerda gʻumbakka aylanadi. Gʻumbakdan shakllangan yetuk individ tuxum poʻstini teshib tashqariga chiqadi; endigina uchib chiqqan jinsiy yetuk urgochi hasharot darhol erkak T. bilan juftlashib, tuxum qoʻya boshlaydi.

T.ning rivojlanish davri havo harorati 25—30° va namligi 30—70% boʻlganida 7—35 kun davom etadi. Yetuk hasharotlar 3—18 kun yashaydi. Shu davr mobaynida bir urgʻochi hasharot 25—92 dona tuxum qoʻyishi mumkin. Tabiatda T. turlari Oʻzbekistonning barcha madaniy dehqonchilik zonalarida va, shuningdek, togʻlardagi yovvoyi oʻsimliklarda, choʻl, chala choʻllarda ham uchraydi. Tabiiy sharoitda 14—15 avlod beradi. T.dan hasharotlarga (tunlamlar, parvonalar, odimchilar va boshqalar) qarshi kurashda foydalaniladi. Maxsus biolaboratoriyalarda koʻproq pintoi Voegele turi tunlam tuxumlarini yoʻqotish uchun koʻpaytiriladi (qarang Biofabrika). Dalalardagi kemiruvchi tunlamlarga qarshi uch marta har gektariga 200 ming donadan yetuk T. tarqatish tavsiya etiladi. Mas. gʻoʻza tunlamining har bir avlodiga karshi gektariga 60Q80Q60 ming dona yetuk T. hisobida (tuxum qoʻyish boshlanishida va 4—5 kun oralatib yana 2 marta) tarkatish yaxshi samara beradi. T.ni zararkunanda hasharotning tuxum qoʻyishi boshlangan davrda ertalab yoki kechki salqin paytda tarqatish maqsadga muvofiq; bir tekisda tarqalishi uchun bir gektar maydonning 100 ta nuqtasiga, yaʼni har 10 m da qoʻyiladi.

Tursunoy Otamirzayeva.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Yekaterina kirpioʻti** (lotincha: *Acantholimon ekatherinae*) – ikki urugʻpallalilar sinfi, karmakdoshlar oilasi, kirpioʻt turkumiga mansub koʻp yillik gulli oʻsimlik turi. Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kamyob endemik tur sifatida kiritilgan. Toshkent viloyati Chatqol tizmasi, Chimyon togʻida uchratish mumkin.

Tavsifi
-------

Diametri 15-40 sm boʻlgan yerga yopishib oʻsuvcgi oʻsimlik. Hayotiy shakli yarimbuta. Oʻq ildiz sistemasiga ega. Poyasi koʻp, sershox, yerda oʻrmalab oʻsib yostiqcha hosil qiladi, yuzasi silliq tuksiz, qishda sovuq urib ketadi. Barglari yassi nashtarsimon, yoki uchli nashtarsimon, uzunligi 2 sm, eni 4 mm, yashil poyada ketma ket joylashgan. Gulpoyasining uzunligi 5-20 sm, bargidan biroz uzunroq. Gullari ikki jinsli, siyrak joylashib boshoq toʻpgulni hosil qiladi. Gultojibarglari pushti rangda. Gulkosachabarglari och qirmizi yoki yashil tusda. Hasharotlar yordamida changlanadi. Iyul sentabr oylarida gullab mevasi oktabr oyida pishib yetiladi. Urug‘i orqali koʻpayadi.

Tarqalishi va oʻsish sharoiti
-----------------------------

Tabiatda juda kam tarqalgan. Togʻlarning yuqori qismidagi yonbagʻirlarda oʻsadi. Toshkent viloyati Chatqol tizmasi Chimyon togʻida uchratish mumkin. Inson omili va chorva mollarining koʻplab boqilishi natijasida oʻsimlik soni qisqarib ketgan. Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasining Botanika bogʻida 1963-yildan beri ekib oʻstirilmoqda. Ekilganidan uch yil oʻtib unib chiqadi. Nam sharoitda yaxshiroq oʻsadi.

Manbalar
--------

1. ↑  *O‘zbekiston Respublikasining Qizil kitobi I jild*, 2019.
**Suv moshaklar** (Rallidae) - suv moshaksimonlr turkumiga mansub qushlar oilasi. Suv havzalarida hamda botqokliklarda yashaydi. Ogʻirligi 20—30 g dan 1,5—2,5 kg gacha. Patlari koʻproq qizgʻishjigarrang, ayrimlari qora yoki koʻk yashil rangda. Asosan, tunda faol gʻayot kechiradi. 150 ga yaqin turi bor. Yer yuzasining derli hamma hududlarida tarqalgan. Har xil tovush chiqaradi. Koʻpincha uyasini suvga yaqin joyga quradi. 3—15 ta tuxum qoʻyib, 20 kunga yaqin bosadi. Bolalari 2—3 kunligidayoq uyasini tashlab ketadi. Joʻjalarni bir necha kun ota-onasi boqadi. S. umurtqasiz hayvonlar va oʻsimliklar bilan oziqlanadi. Oʻzbekistonda 7 turi: qashqaldoq, gʻozqanjir, oddiy suv moshak, tartar, oddiy pogonish, mitti pogonish, kichik pogonish tarqalgan. Goʻshti mazali. Xalqaro tabiatni muhofaza qilish ittifoqining Qizil kitobiga 16 tur va kenja turlari kiritilgan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Aleksandr Ivanovich Kim** (1928-yil 22-oktyabr, Uzoq Sharq federal okrugi, Suchan tumani) — Oʻzbekiston SSR, Toshkent viloyati, Yuqori Chirchiq tumani Sverdlov nomidagi kolxoz agronomi. Sotsialistik Mehnat Qahramoni (1951).

Hayoti
------

1928 yilda Suchan tumani (hozirgi Partizan tumani ) Qal'a qishlog'ida koreys dehqon oilasida tug'ilgan. 1937 yilda ota-onasi bilan birga Toshkent viloyatiga surgun qilinadi. 1940 yilda o'rta maktabning beshta sinfini tamomlagan. 1941 yildan - oddiy kolxozchi, Verxne-Chirchiq viloyati Sverdlov nomidagi kolxozda rahbar.

1950-yilda Aleksandr Kim bo‘linmasi 7,6 gektar maydonning har gektaridan o‘rtacha 87 sentnerdan yashil kanpo poyasi oldi. SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1951-yil 17-iyuldagi farmoni bilan Lenin ordeni va "O‘roq va Bolg‘a" oltin medali hamda Sotsialistik Mehnat Qahramoni unvoni berilgan.

Aleksandr Kim 1956-yilgacha Sverdlov nomidagi kolxozda ishlagan. Keyinchalik Yuqori Chirchiq tumanidagi Karl Marks nomli kolxozda (1960-1974), Kommunistik tumanidagi Oxunbabayev nomidagi kolxozda (1975-1982), Kommunistik tumanidagi "Pravda" kolxozida (1985-1986), Bo'stonliq tumanidagi "Qizil-Tu" kolxozida (1987-1988) ishlagan.
**Zuluklar** (Hirudinea) — halqali chu-valchanglar tipining sinfi. Tanasining uz. bir necha sm dan 15 sm gacha, baʼzan undan ham uzunroq. Tanasi orqa va qorin tomondan yassilashgan, baʼzan silindrsimon, 33 ta tashqi hal-qadan iborat. 3. tanasining tashki hal-qalari soni ichki halqalari soniga teng boʻlmaydi, odatda, har bir ichki halqaga 3—5 ta tashqi (ikkilamchi) halqa toʻgʻri keladi. 400 ga yaqin turi chuchuk suv havzalari va dengizlarda tar-qalgan. Koʻpchilik 3. ning 2 soʻrgʻichi boʻlib, ulardan biri tanasining ol-dingi, ikkinchisi keyingi qismida joylashgan. Ogʻiz teshigi soʻrgʻich yoki Hartum bilan oʻralgan. 3. yirtqich (hartumli 3.) yoki parazit (jagʻli 3.) hayot kechiradi. Yirtqich 3. mayda umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi, parazit 3. turli umurtqali hayvonlar va odam qonini soʻradi. Jagʻli 3. ichagining yon tomonidagi juda keng xaltalariga koʻp qon soʻrib oladi. 3. soʻlagi tarkibidagi girudin qonni ivitmaydi. 3. terisi orqali nafas oladi. Ayirish sistema-si — metanefridiylar. Jagʻli 3. ning qon aylanish sistemasi kon tomirlari devori epiteliysi boʻlmasligi bilan boshqa halqali chuvalchanglardan farq qiladi, qon tomiri tana boʻshligʻi qol-digʻidan hosil boʻladi. 3. germafrodit, urugʻlangan tuxumlarini pilla ichiga qoʻyadi. Lichinkasi pilla ichida oʻzga-rishsiz rivojlanadi. 2 kenja sinf: qad. (Archihirudinea) va haqiqiy 3. (Euhiru-dinea) ga boʻlinadi. Haqiqiy 3. hartumli (Rhynchobdellida) va jagʻli 3. (Gna-tobdellida) turkumlariga boʻlinadi. Tibbiyot 3. (Hiruda medicinalis) dan tromb hosil boʻlishi bilan bogʻliq qon tomirlari kasalliklari (gipertoniya, sklerozning boshlangʻich davrlari, insult va b.) ni davolashda foydalaniladi. Tibbiyot 3. maxsus zavodlarda koʻpaytiriladi. Ayrim 3. baliklarga jiddiy zarar yetkazadi. Oʻrta Osiyo suv xavzalarida chigʻanokli 3.(Glossiphoniacomplanata), soxta ot 3. (Haemopis sanguisida), turkiston 3. i (Limnatus turkistanica) uchraydi. Seylon va Zond arxipelagi tropik oʻrmonlarida quruklikda yashov-chi 3.(Haemodipsaceylomca) odam va sut emizuvchilar qonini soʻradi.

Adabiyot
--------

* Mavlonov O. Xurramov Sh. Umurtqasizlar zoologiyasi, T. 1995.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Oʻzloqshoh**, Qutbiddin Oʻzloqshoh (1200 — 1221) — Muhammad Xorazmshohning kenja oʻgʻli. Onasi bayot qabilasidan boʻlgan. Turkon xotunning sevimli nabirasi. Uning istagi bilan Muhammad Xorazmshoh Oʻzloqshohni oʻziga valiahd qilib belgilab, Xorazm, Xuroson va Mozandaronni bergan edi. Biroq moʻgʻullar istilosi davrida Xorazmshoh oʻlimi oldidan Jaloliddin Manguberdini taxt vorisi etib tayinlaydi. Oʻzloqshoh va akasi Oqshoh Jaloliddin bilan Gurganjni mudofaa etish uchun kelishganda Oʻzloqshoh tarafdori boʻlgan amirlar Jaloliddinni tan olmay unga suiqasd tayyorlaydilar. Jaloliddin 300 navkari bilan shaharni tark etgan, uch kundan soʻng moʻgʻullar yaqinlashib kelayotgani uchun Oʻzloqshoh va Oqshoh u yerdan qochgan. Moʻgʻullar ularni Xabushon viloyatidagi Ustuvogacha taʼqib etadilar va Vashta qishlogʻida ularga yetib oladilar. Oʻzloqshoh qoʻshinini jangovar safga tizadi. Qattiq jangda moʻgʻullar yengilib, chekinadilar. Oʻzloqshoh va uning safdoshlari gʻalabadan mast boʻlib hushyorlikni yoʻqotadilar. Moʻgʻullarning boshqa bir qoʻshini toʻsatdan hujum qilib ularni tormor keltiradi. Oʻzloqshoh va Oqshohlar jangda halok boʻlishadi.

Manbalar
--------


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Konstruksion materiallar** — kuch qabul qiladigan, nagroʻzka tu-shadigan, konstruksiya detallari tayyorlanadigan, fizik, mexaniq va kimyoviy xossalari yaxshi boʻladigan materiallar. Metall, metallmas va kompozitsion, kuymabop xillari bor. Metall Konstruksion materiallar ichida poʻlat eng keng tarqalgan; boʻlardan tashqari choʻyan, alyuminiy qotishmalari, berilliy qotishmalari, volfram qotishmalari, magniy qotishmalari, titan qotishmalari, xrom qotishmalari va boshqa ham Konstruksion materiallarga taalluqli. Texnologik alomatlari boʻyicha, deformatsiyalab (prokatlab, presslab, shtamplab) olinadigan, quyib, payvandlab, pishirib, yelimlab tayyorlanadigan materiallarga; ishlatilish sharoitiga koʻra, normal, past va yuqori temperaturalarda ishlatiladigan (olovbardosh qotishmalar, olovbardosh beton) materiallarga; strukturasiga koʻra, ferritli, austenitli poʻlatlar; mustahkamlash turiga koʻra, toblanadigan, yaxshilanadigan, dispersli-mustahkamlanadigan (qiyin eriydigan dispers zarrali), eskirtiriladigan, mustahkamlik koʻrsatkichi boʻyicha (mustahkamligi yuqori poʻlat va choʻyanlar) turlarga boʻlinadi. Konstruksion materiallarning mexaniq xossalari (konstruksiyasi mustahkamligi, oʻtga chidamliligi, qovushoqligi, olovbardoshligi, korroziyaga chidamliligi va boshqalar) ularning sifat koʻrsatkichlarini belgilaydi. Metall Konstruksion materiallar ga termik ishlov berib, ularning plastikligi oshiriladi. Katta nagruzkada ishlaydigan detallar qayta eritilgan poʻlatlardan tayyorlanadi. Mashinasozlikda tirsakli val, tishli gʻildiraklar va 1200° gacha temperaturada ishlovchi detallar tayyorlashda choʻyan keng qoʻllaniladi. Nikelli va kobaltli krtishmalar 1000— 1100° gacha temperaturada mustahkamligini saqlaydi; ular aviatsiya va raketa dvigatellari tayyorlashda, alyuminiy qotishmalari (mustahkamligi 550—750 Mn/m2) samolyot, vertolyot, raketa korpuslarini tayyorlashda qoʻllaniladi. Titan krtishmalarining mustahkamligi 1600 Mn/m2 dan ortiq boʻlib, kompressor, aviatsiya dvigatellari, tibbiyot asboblari yasashda ishlatiladi.

Metallmas Konstruksion materiallar ga beton, oʻtga chidamli materiallar, plastmassalar, shisha, sopol, rezina va yogʻoch materiallar kiradi. Ular samolyotsozlik, raketasozlik, mashinasozlik, radiotexnika va kemasozlikda qoʻllaniladi. Kompozitsiyey Konstruksion materiallar: ip, sim, ipsimon kristallar, qiyin eriydigan birikma va boshqa

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Kim Chen Sek** (1923-yil 19-may, Spassk-Primorskiy – 1978-yil 11-sentyabr, Bataysk, Rostov viloyati) – Oʻzbekiston SSR, Toshkent viloyati, Quyi Chirchiq tumanidagi Mikoyan nomidagi kolxoz aʼzosi. Sotsialistik Mehnat Qahramoni (1951).

Hayoti
------

Kim Chen Sek 1923-yil 19-mayda Spassk-Primorskoyeda tugʻilgan. 1937-yilda O‘zbekiston SSRning Toshkent viloyatidagi maxsus posyolkaga surgun qilingan. Toshkent viloyatida oʻrta maktabning toʻqqizinchi sinfini tugatgan. Keyinchalik Quyi Chirchiq tumani Mikoyan nomidagi kolxozda oddiy kolxozchi, dala mudiri boʻlib ishlagan.

1950-yilda Kim Chen Sek jamoasi 5 gektar maydonning har gektaridan oʻrtacha 96,9 sentnerdan yashil kanop poyasi olgan. SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1951-yil 17-iyuldagi farmoni bilan unga qishloq xoʻjaligi mahsulotlarining barcha turlari boʻyicha shartnomalarni bajargani va sugʻoriladigan yerlarda yashil kanop poyasidan yuqori hosil olgani uchun Sotsialistik Mehnat Qahramoni unvoni, Lenin ordeni hamda „Oʻroq va Bolgʻa" oltin medali bilan taqdirlangan.

Kim Chen Sek 1954-yildan boshlab Quyi Chirchiq tumani univermagi direktori boʻlib ishlagan. 1950-yillarning oʻrtalaridan boshlab u Rostov viloyatida yashab, Veselovskiy tumanidagi „Krasniy Manych" fermasida va Stalin nomidagi kolxozda boshqaruvchi boʻlib ishlagan. 1960-yillarda Vladivostok yaqinidagi Vesennyaya stansiyasida yashagan. Keyinchalik Dalzavodda ishchi, "Sovet Rossiyasi" kit ovlash flotiliyasida dengizchi boʻlib ishlagan (1967–1968).

Kim Chen Sek 1973-yil 11-sentyabrda Batayskda vafot etgan.

Mukofotlari
-----------

* Sotsialistik Mehnat Qahramoni unvoni
* Lenin ordeni
* „Oʻroq va Bolgʻa" oltin medali
* „Shavkatli mehnat uchun" medali (1953)

Adabiyotlar
-----------

* Шин Д. В. *Советские корейцы Герои Социалистического труда*, Алматы: Service Press, 2019
* Ким П. Г. *Корейцы Республики Узбекистан*, Ташкент: Узбекистон. 1993
* Ким Б. И. *Корейцы Узбекистана. Кто есть кто*, Ташкент, 1999

Manbalar
--------

1. ↑  „Ким Чен-Сек - Герой Социалистического Труда". *www.warheroes.ru*. Qaraldi: 23-noyabr 2023-yil.
**Sovutlilar**, xitonlar (Loricata, Polyplacophora) — yonbosh nervli mollyuskalar sinfi.. Gavdasining uzunligi 0,5—35 sm, yassi va choʻziq yoki chuvalchangsimon; bosh, tana, yassi va keng oyoq boʻlimlaridan tashkil topgan. Chigʻanogʻi oʻzaro harakatchan qoʻshilgan 8 ta plastinkadan tashkil topgan. S tanasini qorin tomonga bukib, yumaloklanishi mumkin. Mantiya boʻshligʻi tor tirqishsimon; unda 6 dan 80 tagacha patsimon jabralari joylashgan. Oʻziga xos sezgi organi — estetlar chigʻanogʻini teshib oʻtadigan naychalarda joylashgan. Estetlar suv bosimini va yorugʻlikni sezish vazifasini bajaradi. 4turkumi, 1000 ga yaqin turi bor, asosan, Janubiy yarim shar dengizlarida tarqalgan. Ayrim jinsli, kiprikli lichinkasi koʻp tukli halqalilar lichinkasiga oʻxshash tuzilgan; suvda erkin suzib yuradi. Voyaga yetgan S. suv tubida astasekin harakat qiladi, qirgʻoq yaqinida yashaydigan S. toshlarga mahkam yopishib oladi. Suvoʻtlar va datrit bilan oziklanadi. Ayrim turlarini mahalliy aholi isteʼmol qiladi. 

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Son Sin Seb** (1922-yil 1-iyun, Yosan okrugi, Janubiy Chungcheon viloyati, Koreya – 2014-yil 27-fevral, Nikolaev viloyati, Ukraina) – Oʻzbekiston SSR, Toshkent viloyati, Quyi Chirchiq tumani, Mikoyan nomidagi kolxoz aʼzosi. Sotsialistik Mehnat Qahramoni (1951).

Hayoti
------

Son Sin Seb 1922-yil 1-iyunda Koreyaning Janubiy Chungcheong provinsiyasidagi Yosan okrugida oddiy dehqon oilasida tugʻilgan (Sovet hujjatlarida tugʻilgan joyi Uzoq Sharq Respublikasi Primorsk viloyati, Nikolsk-Ussuri okrugining Xankay volosti). 1931-yilda ota-onasi bilan Uzoq Sharqqa koʻchib ketgan. U mehnat faoliyatini 12 yoshli oʻsmirligida boshlagan. Turli sohalarda ishlab koʻrgan.

Son Sin Seb 1937-yilda O‘zbekiston SSRning Toshkent viloyatidagi maxsus posyolkaga surgun qilingan. 1939-yilda Quyi Chirchiq tumanidagi Molotov nomidagi 7-sonli oʻrta maktabning 9-sinfini tamomlagan. 1940-yildan Oʻrta Chirchiq tumanidagi „Shimoliy mayoq" kolxozida oddiy kolxozchi bolib ishlagan. 1950–1982-yillarda esa Quyi Chirchiq tumanida joylashgan Mikoyan nomidagi kolxozda oddiy kolxozchi, dala brigadasida brigadr, baliqchi hamda kolxoz rahbari boʻlib ishlagan.

1950-yilda Son Sin Seb boshchiligidagi jamoa 6,3 gektar maydonning har gektaridan oʻrtacha 99,7 sentnerdan yashil kenaf poyasi yigʻib olgan. SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1951-yil 22-maydagi farmoni bilan unga Lenin ordeni, „Oʻroq va Bolgʻa" oltin medali hamda Sotsialistik Mehnat Qahramoni unvoni berilgan.

Son Sin Seb kasaba uyushma ahamiyatiga ega nafaqaxoʻr hisoblangan. 2005-yilda Ukrainaga koʻchib oʻtgan va umrining soʻnggi yillarida Nikolayevda yashagan. U 2014-yil 27-fevralda vafot etgan hamda Nikolayev viloyati, Vitovskiy tumani, Galitsinovo qishlogʻidagi qabristonga dafn qilingan.

Mukofotlari
-----------

* Sotsialistik Mehnat Qahramoni unvoni
* Ikki marta Lenin ordeni (1951, 1953)
* Mehnat Qizil Bayroq ordeni (1948)
* „Shavkatli mehnat uchun" medali (1949)
* „1941–1945-yillardagi Ulugʻ Vatan urushidagi jasoratli mehnati uchun" medali

Adabiyotlar
-----------

* Шин Д. В. *Советские корейцы Герои Социалистического труда*, Алматы: Service Press, 2019
* З. В. Пан Н. Г. *Герои Социалистического Труда — казахстанцы*, Алма-Ата, 1969—1985, тт. 1-5
* Мен Д. В. Квон Л. А. Ким, *Советские корейцы Казахстана*, Алматы, 1992
* Ким П. Г. *Корейцы Республики Узбекистан*, Ташкент: Узбекистон. 1993
* Кан Г. В. *История корейцев Казахстана*, Алматы: Гылым, 1995
* Ким Г. Н. Мен Д. В. *История и культура корейцев Казахстана*, Алматы: Гылым, 1995
* Ким Б. И. *Корейцы Узбекистана. Кто есть кто*, Ташкент, 1999

Manbalar
--------
**Jabraoyoqlilar** (Branchiopoda) -eng sodda tuzilgan qisqichbaqasimonlar kenja sinfi. Boshi (prototsefalon) koʻkrak boʻgʻimlari bilan qushilmagan. Fasetkali koʻzi va nauplius koʻzchasi bor. Bargsimon koʻkrak oyoklari suzish, nafas olish va oziqni ogʻziga haydash uchun xizmat qiladi. Qorni oyoqsiz, ayri bilan tugaydi. 740 ga yaqin turi bor. Chuchuk suvda yashaydi, dengizlarda kam uchraydi. Metamorfoz orqali rivojlanadi. Lichinkasi — nauplius, metanauplius 2 turkum: bargoyoqlilar (Phyllopoda) va J. (Anostraca)ra boʻlinadi. J. turlarining tanasi choʻziq, uz. 5 mm dan 3 sm, baʼzan 10 sm gacha. Koʻkrak segmentlari (11, baʼzan 17—19), odatda bir juftdan oyoklarga ega. 180 turi maʼlum. J. keng tarqalgan, chuchuk suv havzalari, koʻlmak suvlarda yashaydi. Faqat artemiya shoʻr va shoʻrlangan suvli havzalarda uchraydi. J. — mikroskopik suv oʻtlari, detrit bilan oziklanadi. Koʻpchiligi dastlab tuxumini tuxum xaltasiga qoʻyadi, soʻngra suvga chiqaradi. Tuxumlari suv tubiga choʻkib, rivojlanadi. Ular uzoq, vaqt davom etadigan qurgʻoqchilikka va haroratning keng chegarada oʻzgarib turishiga chidamli; shamol orqali tarqalishi mumkin.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Biologik mahsuldorlik** — ekosistemalarning oʻz tarkibiga kiradigan tirik organizmlar qayta hosil boʻlishining muayyan izchilligini taʼminlash xususiyati. Maʼlum vaqt davomida hosil qilinadigan mahsulot, yaʼni biomassa Biologik mahsuldorlik birligi hisoblanadi. Biologik mahsuldorlik ning moddiyenergetik asosini birlamchi mahsulot tashkil etadi. Ekosistemalarda ular tarkibiga kiruvchi, har xil usulda oziqlanadigan organizmlarning oziq zanjiri hosil qilishi tufayli moddalar aylanishi sodir boʻladi. Birlamchi mahsulot (fitomassa)ni oʻtxoʻr hayvonlar oʻzlashtiradi, ular bilan esa oziq zanjirining keyingi pogʻonasini tashkil etuvchi hayvonlar oziqlanadi. Oʻsimlik qoldiqlari saprofag hayvonlar, saprofag bakteriyalar va zamburuglar (destruktorlar yoki redutsiyentlar) uchun oziq boʻladi. Biologik mahsuldorlik moddalar biotik davriy aylanishining namoyon boʻlishi xususiyatlaridan biri hisoblanadi. Biologik sistemalarda energiya faqat bir marta ishlatiladi. Bu jihatdan u anorganik muhitdan tirik organizmlar tarkibiga cheksiz koʻp marta oʻtadigan moddalardan farq qiladi. Ana shu sababdan oziq (trofik) zanjir boʻylab energiya okimi kamayib boradi. Trofik zanjirning har bir zvenosida isteʼmol qilingan oziqning bir qismi oʻzlashtirilmasdan qoladi, oʻzlashtirilgan oziqning bir kismi qoʻshimcha mahsulot hosil qilishga, koʻproq qismi esa energiya almashinuviga sarf boʻladi. Har bir keyingi trofik pogʻonada undan oldingisiga nisbatan 5—10-marta kam mahsulot hosil boʻladi. Oziq zanjiri qancha uzun boʻlsa, uning oxirgi Biologik mahsuldorlik ham shuncha kam boʻladi. Ekosistemalarda hosil boʻladigan birlamchi mahsulot asosida ularning mahsuldorligi toʻgʻrisida xulosa chiqariladi. Quruqlik yuzasining bir yillik mahsuloti quruq modda hisobida 179,5 mlrd. t ga teng, bu taxminan 70YU16 kkal ga ekvivalent boʻladi. Okeanning birlamchi yillik mahsuldorligi taxminan 25—8010" kkal energiyaga ekvivalent boʻladi. Foydalaniladigan yerlar (agrotsenozlar) Biologik mahsuldorlik ni aniqlash, hosildorlikni prognoz qilishda katta ahamiyatga ega. Tabiiy ekosistemalar Biologik mahsuldorlik ni oʻrganish tabiiy biologik resurelardan oqilona foydalanish, ularni muhofaza qilish va qayta tiklanishini taʼminlash uchun zarur.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Bahrin (maʼnolari).

**Bahrin**, tundra lochini, oq yuz lochin (Falco peregrinus leuco-genys) – lochinlar kenja turidan biri. Yirtqich qushlar turkumining lochinsi-monlar oilasiga mansub. Sharqiy yarim shardagi tundrada va Shimoliy Muz okeanidagi orollarda uya quradi. Qishlash uchun janubiga uchib ketadi. Oʻzbekistonda Toshkent vohasi va Fargona vodiysida bahor va kuzda (uchib oʻtayotganda), baʼzan qishda ham uchraydi. Dare qirgoklarining baland joylariga uya kurib, mayning oxiri va iyuniing boshida bola ochadi. Qushlarni tutib yeydi. Tundra sharoitida baʼzan kemiruvchilar bilan ham oziqlanadi. Ovchilar B.ni qoʻlta oʻrgatib, qush ovlashga olib chiqishadi. Bir qator mamlakatlarning Qizil kitobiga kiritilgan.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 
  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Категория:Персоналии по алфавиту
Категория:Учёные по алфавиту
**Arvid Liborevich Bening** (19-fevral 1890-yil (boshqa manbalar boʻyicha – 1890-yil 7-dekabr), Ust-Kulalinka, Saratov viloyati – 1943-yil 6-avgust, Toshkent) – rus va sovet olimi, gidrobiolog, ixtiolog, zoolog. Leypsig universiteti falsafa fanlari doktori, professor.

Biografiyasi
------------

Arvid Liborevich 19-fevral 1890-yilda Germaniyaning Ust-Kulalinka koloniyasida tavallud topgan (hozirgi Volgograd viloyati, Kamishinskiy tumani, Galka qishlog'i). Otasi Liborius Eduard Xerbord Bening (1862-yil 3-dekabr, Sarata koloniyasi, Bessarabiya – 1933-yil 26-mart, Saratov) – Kulalinskiy cherkovining yevangelist-lyuteran pastori bo'lgan. 1920–1922-yillarda Volga bo'yidagi ocharchilik paytida Liborius ochlarga yordam berish ishlarini tashkil etishda ishtirok etgan va Shvetsiya Qizil Xoch va Milliy Lyuteran Kengashi ishining muvofiqlashtiruvchisi bo'lgan. U oziq-ovqat etkazib berish bilan shug'ullangan.

Arvid avvaliga uyda ta'lim olgan, keyin 1901-yilda Saratov erkaklar gimnaziyasining ikkinchi sinfiga o'qishga kirgan va uni 1908-yilda tugatdi. Bolaligidan tabiat tarixiga qiziqqan va maktabning oxiriga kelib, Quyi Volga mintaqasida tutilgan hasharotlarning, asosan kapalaklarning katta to'plamini yig'gan. To'plam, entomolog V. V. Sovinskiyning fikricha, ma'lum bir ilmiy ahamiyatga ega edi. Shuningdek, Bening 1908-yilda dastlab Volga bo'ylab Nijniy Novgorodga, so'ngra Samaradan Toshkentga va u yerdan Samarqand-Andijon temir yo'li bo'ylab Kaspiy dengizigacha sayohat qilgan.

Bening 1908-yil kuzida Leypsig universitetining falsafa fakultetining tabiiy tarix bo'limiga o'qishga kirgan. U zoologiya professorlari K. Kun va R. Volterek, botanika professorlari V. Pfeffer va geologiya professori Credver bilan birga tahsil olgan. O'qish davrida ikki marta ilmiy ekspeditsiyalarda qatnashgan. 1910-yilda Avstriyadagi Lunser-Z ko'lidagi gidrobiologik stansiyada bir oy bo'lgan. O'sha yilning yozida, ta'tilda Saratovga kelgan va u yerda 1900-yilda ochilgan Volga biologik stansiyasining laboratoriyasida ishlagan.

Arvid Liborevich Rossiyaga qaytgach, o'zini Volgani o'rganishga bag'ishlashga qaror qilgan. 1912-yil aprel oyida Volga biologik stansiyasiga rahbarlik qilgan. O'zi yozganidek, "uning hayotining eng yaxshi yillari shu yerda o'tgan".

1941-yilda, Ulug' Vatan urushi boshlanishidan bir necha kun oldin, Bening yana Kavkazga ilmiy ekspeditsiyaga jo'nagan va u yerdan qaytib kela olmagan. U hibsga olingan va qamoqqa hukm qilingan.

Arvid Liborevich Bening 1943-yil 6-avgustda Toshkent qamoqxonasi kasalxonasida vafot etgan. U 1960-yil 23-mayda Saratov viloyat sudi tomonidan reabilitatsiya qilingan.

Manbalar
--------
**Iskabtoparlar** (Phlebotomidae) - qon soʻruvchi ikki qanotlilarning kenja oilasi. Tanasining uz. 1,3—3,5 mm; mayda tuklar bilan qoplangan; sargʻish, ayrimlari kulrang; koʻzlari yirik, qora; 16 boʻgʻimli uzun moʻylovlari va tuklari aniq koʻrinadi. Hartumi yirik, sanchib soʻruvchi tipda, urgʻochisi qon bilan oziqlanadi; erkagi, asosan, oʻsimlik shirasini soʻradi. Qanotlari oʻtkir burchakli, oval yoki choʻziq oval. Oyoqlari uzun, bir oz ingichka. Erkagi ombursimon qoʻshilish organining tu-zilishi sistematik ahamiyatga ega. I. issiq oʻlkalarda keng tarqalgan. 300 ga yaqin turi aniqlangan. Oʻzbekistonda 17 turi maʼlum. Phlebotomus papatasii, Ph. sergenti, Ph. caucasis va b. tarqalgan. I. choʻl, qirlar, daryo vodiylari, molxona va xonadonlarda yashirin hayot kechiradi; tuxumini tuproqqa qoʻyadi. I. tabiatda yovvoyi sut emizuvchilar va qushlar uyasida, gʻorlarda, toshlar yorigʻida, qad. qoʻrgʻon harobalarida, molxonalar va b. pana joylarda koʻpayadi. Oʻzbekistonda bir yilda 2 boʻgʻini (qishlovchi va yozgi) rivojlanadi. I.ning Ph. papatasii turi qoramol, echki, it va b. yovvoyi sut emizuvchilar, kaltakesaklar va odamning qonini soʻrib, pappatachi isitmasi, qoʻtir, leyshmanioz va b. kasalliklarni qoʻzgʻatuvchi organizmlarni tarqatadi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Java (maʼnolari).
**Java** (indonezcha: *Jawa*) — Malay arxipelagining Katta Zond orollari guruhidagi orol, Indoneziya tarkibida. Mayd. 126,5 ming km². Yer yuzida aholi eng zich joylashgan hududlardan biri. Uz. 1000 km dan ziyod, qirgʻoqlari kam parchalangan. Relyefi, asosan, vulkan natijasida hosil boʻlgan togʻliklardan iborat, eng baland joyi 3676 m (Semeru vulkani). 100 dan ortiq vulkan bor, ulardan 30 tasi harakatdagi vulkanlar. Teztez kuchli zilzila boʻlib turadi. Shimoliy sertepali allyuvial tekislik. Iqlimi subekvatorial, mussonli iqlim. Yillik yogʻin tekisliklarda 1000–1500 mm, togʻlarda 5000 mm dan ziyod. Daryolari sersuv. Doim yashil va barg toʻkuvchi tropik oʻrmonlar, togʻ choʻqqilarida butazor va yaylovlar bor. Ya.ning sharqiy qismida savanna tipidagi oʻsimliklar oʻsadi. Bir nechta milliy bogʻlar tashkil etilgan. Tekisliklarda makkajoʻxori, sholi, qand lavlagi ekiladi. Kokos palmasi, kauchuksimonlar plantatsiyalari bor. Neft qazib olinadi. Asosiy shaharlari: Jakarta, Bandung, Surabaya.

  

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Geografiya | *Geografiyaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Ontario (maʼnolari).

**Ontario** — Amerika Qoʻshma Shtatlari va Kanadadagi koʻl, Buyuk koʻllar tarkibida. Maydoni 19,5 ming km². Uz. 310 km, kengligi 90 km, eng chuqur joyi 236 m. Ontarioga Niagara daryosi quyiladi va Shimoliy Lavrentiy daryosi oqib chiqadi. Ontario AQSH va Kanadaning ichki rayonlarini Atlantika okeani bilan bogʻlovchi muhim suv yoʻli. Uellend kanali orqali Eri koʻli bilan tutashgan. Dekabrdan aprelgacha muzlaydi. Ontario boʻyida Toronto, Gamilton, Rochester shaharlari joylashgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Tashqi havolalar Buni Vikimaʼlumotlarda tahrirlash | 
* BNE: XX457558
* GND: 4116767-3
* LCCN: sh85094825
* NARA: 10046717
* NKC: ge130203
* VIAF: 316430186
* en:WorldCat Identities (VIAF orqali): 316430186

 |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Geografiya | *Geografiyaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Ural (maʼnolari).

**Ural** (ruscha: *Урал*) yoki **Yayiq** (qozoqcha: *Жайық*; tatarcha: *Җаек*; boshqirdcha: *Яйыҡ*; nog. *Яйык*) — Janubiy Ural va Kaspiyboʻyi pasttekisligidagi daryo, Rossiya va Qozogʻiston hududlarida. Uzunligi 2428 km, havzasining maydoni 237 ming km². Uraltov tizmasidan boshlanib, Kaspiy dengiziga quyiladi. Quyilish joyida 2 tarmoq — Yoyiq va Oltin (kema qatnaydigan) tarmoqlariga boʻlinadi. Asosan, qordan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi kuyi oqimida 400 m³/sek. Noyabrda muzlab mart—aprel da muzi eriydi. Asosiy irmoqlari: chapda — Or, Ilek; oʻngda — Sakmara. Baliq ovlanadi. Magnitogorsk sh. yaqinida 2 suv ombori, Irikli shaharchasida Irikli GES va suv ombori, Uralsk shahridan (Qozogʻiston) quyiroqda Kushum kanali va suv ombori qurilgan. Uralskdan Aterovgacha kema qatnaydi. U. boʻyida Magnitogorsk, Orsk, Orenburg (RF), Aterov va boshqa shaharlar joylashgan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Edmund Persival Hillary** (1919-yil 20-iyulda tugʻilgan, 2008-yil 11-yanvarda vafot etgan) yangi zelandiyalik alpinist va tadqiqotchi edi. U Sherpa yoʻlboshchisi Tenzing Norgay bilan Everest togʻiga birinchi boʻlib koʻtarilgan odamlar edi. Ular 1953-yil 29 mayda choʻqqiga chiqdilar. Everest togʻi Yerdagi eng baland tog'dir. Oʻsmirlik yillarida Hillary Oklend grammatika maktabida oʻqigan.

Edmund Hillaryning shon-shuhrati Nepaldagi Everest togʻini zabt etgan dunyodagi birinchi yangi zelandiyalik boʻlishi natijasida paydo boʻldi. Portreti, besh dollarlik Yeni Zelanda banknotu ustida joylashgan. Shuningdek, u Everest togʻidan keyin yana oʻnta tog'ga chiqdi, ularning barchasi Himoloyda.

Yoshlik
-------

Hillary 1919-yil 20-iyulda Yangi Zelandiyaning Oklend shahrida Persival Avgust Hillary va Gertruda Hillary, nei Klark oilasida tug‘ilgan. Uning oilasi 1920-yilda otasi ( Galipolida xizmat qilgan) yer olganidan keyin Tuakauga ( Oklendning janubida) koʻchib oʻtdi. Uning bobosi va buvisi 19-asrning oʻrtalarida Angliyaning Yorkshir shahridan koʻchib oʻtgandan soʻng shimoliy Vayroada erta koʻchganlar edi

Hillary Tuakau boshlangʻich maktabida, keyin Oklend grammatika maktabida oʻqigan.Boshlang‘ich maktabni ikki yil erta tugatdi, lekin o‘rta maktabni unchalik yaxshi o‘qimagan. Avvaliga u boshqa talabalarga qaraganda kichikroq edi va juda uyatchan edi, shuning uchun u kitoblari bilan xavfsiz his qilardi va koʻpincha sarguzashtlarga toʻla hayot haqida oʻylardi. U har kuni o‘rta maktabga poyezdda borib-kelar va bu vaqtini tez-tez o‘qish uchun ishlatar edi. Boks bilan shug'ullanishni oʻrganish unga yanada ishonchli boʻlishga yordam berdi. 16 yoshida uning toqqa chiqishga qiziqishi maktabda Ruapexu togʻiga sayohat paytida boshlangan. Boʻyi 6 da juda baland fut 5 dyuym (195 sm), u koʻplab sayohatchilardan kuchliroq edi.U Oklend universitetida matematika va fanni oʻrgandi va 1939-yilda Ollivier togʻining choʻqqisiga chiqqan birinchi muhim koʻtarilishni yakunladi

Shaxsiy hayot
-------------

Hillary 1953-yilda Luiza Meri Rouzga turmushga chiqdi, undan bir oʻgʻil va ikki qiz koʻrdi. 1975-yilda uning xotini va kenja qizi samolyot halokatida halok boʻldi. Hillary 1989-yilda Iyun Mulgryuga turmushga chiqdi; u vafot etguncha ular turmush qurishdi.

Oʻlim
-----

Hillary Oklendda 88 yoshida yurak xurujidan vafot etdi.

Galereya
--------

Ma'lumotnomalar
---------------

1. ↑  *(unspecified title)*
2. ↑  *(unspecified title)*
3. ↑  *(unspecified title)*
4. ↑  Christchurch City Libraries, *Famous New Zealanders*. Retrieved January 23, 2007.
5. 1 2 3  The early years - Ed Hillary, New Zealand History online - Nga korero aipurangi o Aotearoa, Ministry for Culture and Heritage, Wellington, New Zealand. Updated 2008-01-11. Accessed 2008-01-12.
6. ↑  Tyler, Heather Tyler Authorised Hillary biography reveals private touches. NZ Herald. October 8, 2005
7. ↑  Timesonline.co.uk dated January 11, 2008, retrieved January 12, 2008