**Pokistondagi ommaviy axborot vositalari** Pokistondagi televideniye, radio, kino, gazeta va jurnallar haqida maʼlumot beradi. Pokiston jonli media landshaftiga ega Janubiy Osiyo va dunyodagi eng dinamiklardan biri. Pokistondagi OAVning aksariyati xususiy mulkdir. Pokistonda 300 ga yaqin xususiy kundalik gazetalar mavjud. Pokiston Statistika Byurosi (sobiq Federal Statistika Byurosi) maʼlumotlariga koʻra, 2009-yilda ular har kuni 6,1 million nusxada sotilgan. Televidenie Pokiston shaharlari, shaharlari va qishloqlarining katta hududlari aholisi uchun yangiliklar va axborotning asosiy manbai hisoblanadi. Gallup Pakistan marketing tadqiqot kompaniyasi 2009-yilda Pokistonda 86 million teletomoshabinlar borligini taxmin qilgan.

Siyosiy bosim va baʼzan siyosiy manfaatdor tomonlar tomonidan boshqariladigan toʻgʻridan toʻgʻri taqiqlarga qaramay, OAV soʻz erkinligidan yuqori darajada foydalanadi. OAVga siyosiy bosim asosan bilvosita amalga oshiriladi. „Doʻstona" OAVni hukumat reklamalaridan uzish bu hukumat tomonidan keng qoʻllaniladigan vositalardir. Hukumat keskin qonunlardan foydalangan holda mashhur telekanallarni ham taqiqlab qoʻydi yoki rasman oʻchirib qoʻydi. Pokiston Elektron Ommaviy axborot vositalarini tartibga solish organi (PEMRA) litsenziyalarni toʻxtatib turish yoki shunchaki tahdid qilish orqali radioeshittirish vositalarining ovozini oʻchirish uchun ishlatilgan. Bundan tashqari, ommaviy axborot vositalariga hozirgi mojaroga aloqador boʻlmagan nodavlat aktyorlar ham tahdid solmoqda. Pokistonda jurnalistning xavfsizlik holati yaxshilangan va oʻldirilgan jurnalistlar soni ham sezilarli darajada kamaydi. Lekin Pokistonda matbuot erkinligi pasayishda davom etmoqda.

Chegara bilmas muxbirlar 2020-yilgi Matbuot erkinligi indeksida Pokistonni matbuot erkinligi boʻyicha 180 mamlakat ichida 145-oʻringa qoʻydi. „Chegara bilmas muxbirlar" ning soʻnggi hisoboti matbuot erkinligi oldingi yillarga nisbatan ancha yaxshilanganini koʻrsatadi.

Umumiy koʻrinish
----------------

 
2002-yildan beri Pokiston ommaviy axborot vositalari qudratli va mustaqil boʻldi va xususiy telekanallar soni 2000-yildagi atigi uchta davlat kanalidan 2012-yilda 89 tagacha oʻsdi, Pokiston Elektron OAVni tartibga solish boshqarmasi maʼlumotlariga koʻra. Pokistonda xususiy ommaviy axborot vositalarining aksariyati Musharraf rejimi davrida gullab-yashnagan.

Pokiston jonli media landshaftiga hamda katta darajada mustaqillikka ega. 2002-yilda liberallashtirilgandan keyin televideniye sektori media-bumni boshdan oʻtqazdi. Tijoriy manfaatlar ortidan kelgan shiddatli raqobat sharoitida sifatli jurnalistika oʻz oʻrnini sensatsiyaga boʻshatib berdi. Radio sektorida bunday oʻsish kuzatilmagan boʻlsa-da, mustaqil radiokanallar juda koʻp va juda muhim axborot manbalari hisoblanadi, ayniqsa qishloq joylarda.

Pokiston media landshafti koʻp tilli, koʻp millatli va sinflarga boʻlingan jamiyatni namoyon qiladi. Urdu hamda ingliz ommaviy axborot vositalari oʻrtasida aniq tafovut mavjud. Urdu ommaviy axborot vositalari, xususan, gazetalar keng omma tomonidan oʻqiladi va bu asosan qishloq joyldagi aholi soniga toʻgʻri keladi. Ingliz ommaviy axborot vositalari urbanistik va elita markazli, urdu ommaviy axborot vositalariga nisbatan ancha erkin va professionaldir. Ingliz bosma, televideniye va radio kanallari urdu tilidagi hamkasblariga qaraganda ancha kichik auditoriyaga ega, ammo fikr bildiruvchilar, siyosatchilar, biznes hamjamiyatlari va jamiyatning yuqori qatlamlari orasida katta taʼsirga ega.

Pokiston jonli media landshaftiga ega; Janubiy Osiyodagi eng dinamik va ochiq soʻzlar orasida. OAV koʻp darajada soʻz erkinligidan foydalanadi. 89 dan ziyod telekanallar sovunlar, satiralar, musiqiy dasturlar, filmlar, diniy nutqlar, siyosiy tok-shoular va zamon yangiliklarini taqdim etadi. Garchi baʼzan noprofessional va siyosiy tarafkashlik uchun tanqid qilinsa-da, telekanallar ommaviy axborot vositalari va Pokiston jamiyatiga katta hissa qoʻshgan.

Radiokanallar juda koʻp va juda muhim maʼlumot manbayi hisoblanadi, ayniqsa qishloq hududlarida. Pokiston radiosi davlat kanalidan tashqari, bir qator xususiy radiolar mustaqil jurnalistik kontent shu bilan birgalikda yangiliklar olib boradi. Ammo radio kontentining aksariyati musiqa va oʻyin-kulgidir. Pokistonda yirik milliy urdu gazetalaridan tortib kichik mahalliy xalq gazetalarigacha yuzlab gazetalar bor.

Pokistonning media sektoriga mulkchilik tuzilishi katta taʼsir koʻrsatadi. 3 ta hukmron mediamagnat yoki yirik media-guruhlar mavjud boʻlib, ular ham qaysidir maʼnoda siyosiy aloqalarga ega. Bosma va radioeshittirish sohalarida hukmronlik qilgani uchun har uchala media guruhi ham siyosat va jamiyatda juda taʼsirli.

Tarixi
------

Pokistondagi ommaviy axborot vositalari Britaniya Hindistonining boʻlinishdan oldingi yillariga borib taqaladi, u yerda kommunalistik yoki boʻlinish kun tartibini targʻib qilish uchun bir qator gazetalar tashkil etilgan. Muhammad Ali Jinna tomonidan asos solingan va birinchi marta 1941-yilda nashr etilgan Dawn gazetasi mustaqil Pokistonni targʻib qilishga bagʻishlangan edi. 1940-yilda tashkil etilgan konservativ „Nava-i-Vaqt" gazetasi mustaqil Pokistonning eng kuchli tarafdorlaridan boʻlgan musulmon elitasining ogʻzi edi.

Qaysidir maʼnoda, Pokiston bosma OAV Pokiston gʻoyasini targʻib qilish missiyasi bilan paydo boʻldi. Bu Britaniya Hindistonidagi musulmon ozchilik uchun eng yaxshi milliy variant va koʻpchilik hindular tomonidan bostirilishidan oʻzini himoya qilish shakli sifatida koʻrildi.

Korruptsiyani fosh etishdagi roli
---------------------------------

Ushbu jonli telekanallar paydo boʻlganidan beri jurnalistlar tomonidan koʻplab yirik korrupsiya va firibgarlik holatlari oshkor etildi. Ular orasida diqqatga sazovor:

* Pokiston Steel Mills Rs. 26 milliard firibgarlik;
* National Insurance Company Limited janjali;
* Pokiston xalqaro havo yoʻllaridagi poraxoʻrlik va korrupsiya 500 million dollar zarar keltirdi;
* Pokiston temir yoʻllarida katta moliyaviy yoʻqotishlarga olib keladigan oʻgʻirlik;
* Haj korruptsiya ishi;
* Afgʻonistondagi ISAFga yoʻl olgan 40 ta konteyner yoʻqolgan NATO konteynerlari ishi ;
* Ijaraga energiya loyihalari korruptsiyasi
* Efedrin kvotasi ishi, sobiq bosh vazir Yusuf Rizo Gillani oʻgʻli bilan bogʻliq janjal Sogʻliqni saqlash vazirligi rasmiylariga ikki xil farmatsevtika kompaniyasiga nazorat ostidagi kimyoviy efedrin kvotasi ajratishga bosim oʻtkazish.
* Malik Riazning "Media darvozasi "ning bosh sudyasi Iftixar Muhammad Choudrining oʻgʻli Oliy suddan ijobiy qarorlar chiqarish uchun Malik Riazdan pul olgani aytiladi.

„Malik Riazning ishi OAV sud tizimini va hatto oʻzini javobgarlikka tortishi mumkinligini isbotladi", deydi Javed Chaudri, sharhlovchisi hamda ekspress News bilan ishlaydigan boshlovchisi. "Ushbu holat bedarak yoʻqolganlar ishi bilan bir qatorda ommaviy axborot vositalarining korruptsiyaga qarshi kurashda xolisligi va ishonchini mustahkamladi". Chaudri, boshqa mamlakatdagi kabi, Pokistonda ham soʻnggi 10 yil ichida ommaviy axborot vositalari erkin va adolatli boʻlib qolganini his qiladi. „Pokiston OAV atigi 10 yil ichida 100 yillik sayohatni yoritib berdi, ammo ularning qiziqishi va vahiyga boʻlgan intilishi tugamaydi. Bu OAVni harakatga keltiradi".

TANGLISHLAR:

Buyuk Britaniya Tashqi ishlar vazirligi hisobotiga koʻra, Pokistonning media muhiti rivojlanishda davom etgan va koʻp hollarda gullab-yashnagan. 2002-yilda ochilganidan beri OAVning soni va doirasi koʻpaydi, shuning sababli pokistonliklar endi bosma, televideniye va onlayn ommaviy axborot vositalari orqali bir qator eshittirishlardan har qachongidan ham koʻproq foydalanish imkoniyatiga ega. Pokiston hayotining aksariyat jabhalariga ommaviy axborot vositalarining kirib borishining kuchayishi qiyinchiliklar va imkoniyatlar yaratdi, chunki jurnalistlar hamjamiyati ham, siyosatchilar va rasmiylar ham samarali soʻz erkinligi va mas'uliyatli hisobot berish haqida oʻz tushunchalarini shakllantirmoqda. 

Biroq 2011-yilda "Chegara bilmas muxbirlar" Pokistonni jurnalist boʻlish uchun eng xavfli oʻnta joydan biriga kiritgan edi. Shimoliy-Gʻarbiy Pokistonda urush davom etar ekan, jurnalistlarga tez-tez tahdidlar boʻlib turdi. 2002-yildan beri Pokistonda OAVning kengayishi Pokistonda faoliyat yuritayotgan mahalliy va xorijiy jurnalistlar sonining keskin koʻpayishiga olib keldi. Buyuk Britaniya Tashqi ishlar vazirligi soʻz erkinligi huquqi Pokiston hukumati tomonidan qoʻllab-quvvatlanishi muhim ekanini taʼkidladi. Bu Buyuk Britaniya qoʻllab-quvvatlagan Yevropa Ittifoqi tomonidan Pokistonda soʻz erkinligini qoʻllab-quvvatlovchi tadbirda taʼkidlangan.

Pokiston armiyasining vahshiyliklarini yorituvchi Pokistonlik taniqli jurnalist Matiulloh Jan Islomobod koʻchalaridan olib ketildi. OAV birodarlik sukut saqlagan.

Pokistonda qanday qilib jurnalistlar ochiqdan ochiq otib ketmoqda, Pokiston armiyasiga qarshi gapiryapti.

Xalqaro hamkorlik
-----------------

### Yangi ommaviy axborot vositalarini yaratishni qoʻllab-quvvatlash

2012—2014-yillarda NearMedia MChJ bilan UPI Next pokistonlik jurnalistlarga milliy saylovlarni yoritish uchun onlayn-resurs PakPolWiki Wayback Machine saytida arxivlandi (2019-09-07). va Truth Tracker faktlarni tekshirish veb-saytini yaratishda yordam berdi. Ushbu loyihada jamoa butun mamlakat boʻylab oʻquv mashgʻulotlarini oʻtkazdi. Jurnalistlarga milliy va xalqaro standartlarga javob beradigan hikoyalar tayyorlash uchun individual murabbiylik qildi.

NearMedia 2014—2015-yillarga moʻljallangan loyiha bilan saʼy-harakatlarini davom ettirdi, u Media Foundation 360 bilan hamkorlikda News Lens Pakistan Wayback Machine saytida arxivlandi (2022-10-03). mustaqil onlayn yangiliklar kooperativini ishga tushirdi. Oʻquv mashgʻulotlari, unda muharrirlar jurnalistlar bilan oʻz malakalarini oshirish uchun yangiliklar xonasi uslubida ishlaydi, barcha viloyatlarning tumanlarida oʻtkaziladi va xalqaro jurnalistlar Pokiston jamoasi bilan birgalikda ularga alohida murabbiylik qiladi.

### Pokiston - AQSh jurnalistlari almashinuv dasturi

2011-yildan beri bosh qarorgohi Gavayi shtatining Gonolulu shahrida joylashgan Sharq-Gʻarbiy Markaz (EWC) har yili Pokiston-Amerika Qoʻshma Shtatlari jurnalistlar almashinuvi dasturini tashkil qilib kelmoqda. U 2 mamlakat va ularning mintaqaviy barqarorlik hamda terrorizmga qarshi global urush uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega boʻlgan muhim munosabatlari haqidagi jamoatchilik tushunchasini oshirish va chuqurlashtirish uchun ishga tushirilgan va ishlab chiqilgan. Kelishuv va hamkorlikning koʻplab sohalari mavjud boʻlsa-da, bir-birlari bilan kamdan-kam muloqot qilish imkoniyatiga ega boʻlgan va shu tariqa oʻz maʼlumotlari va nuqtai nazarlari uchun OAVga tayanadigan ikkalasi oʻrtasida chuqur ishonchsizlik saqlanib qolmoqda. Yechilmagan muammolar har ikki davlat uchun ham muammolar tugʻdirmoqda.

Bu almashuv amerikalik va pokistonlik jurnalistlarga siyosatchilar, hukumat va harbiy amaldorlar, biznes va fuqarolik jamiyati yetakchilari hamda boshqa turli guruh aʼzolari bilan uchrashuvlar orqali oʻzlari tashrif buyurgan mamlakatlar haqida joyida maʼlumot olish shu bilan bir qatorda bevosita maʼlumot olish imkoniyatini beradi. Barcha ishtirokchilar Gavayidagi Sharq-Gʻarbiy Markazda 2 mamlakat oʻrtasidagi nozik masalalarga bagʻishlangan muloqotlar uchun oʻquv safarlaridan oldin va keyin uchrashadilar; Qoʻshma Shtatlar va Pokistonda jamoatchilik va ommaviy axborot vositalari oʻrtasida oldindan oʻylangan munosabat; oʻquv safarlari orqali erishilgan yangi istiqbollar; va ikki davlat oʻrtasidagi ommaviy axborot vositalarini yoritishni qanday yaxshilash mumkin. Pokistonlik 10 nafar jurnalist AQShga, oʻn nafar amerikalik jurnalist esa Pokistonga boradi. Ushbu Sharq-Gʻarbiy Markaz dasturi AQSh elchixonasi Islomobod jamoatchilik bilan aloqalar boʻlimi granti hisobidan moliyalashtiriladi.

Dastur jurnalistlarga ushbu muhim aloqalar boʻyicha qimmatli yangi tushunchalar, kelajakdagi reportajlar uchun boy aloqalar va manbalar, shuningdek, boshqa mamlakatdagi professional hamkasblari bilan doʻstlik munosabatlarini taqdim etadi. 

### Xalqaro Jurnalistlar Markazi

2011-yilda Vashingtonda joylashgan notijorat, professional tashkilot boʻlgan Xalqaro Jurnalistlar Markazi (ICFJ) AQSh hamda Pokiston oʻrtasida jurnalistika sohasida professional hamkorlik dasturini ishga tushirdi, bu koʻp yillik dastur boʻlib, 230 nafar pokistonlik Ommaviy axborot vositalari mutaxassislarini Birlashgan Millatlar Tashkilotiga olib boradi. 70 nafar amerikalik jurnalistni Pokistonga yuboradi. Jurnalistlar har bir mamlakatning axborot boʻlimlarida boʻlgani uchun bir-birining madaniyatini oʻrganadilar.

Dastur AQSh hayotining xilma-xilligini namoyish qilish imkoniyatlari va turli voqealarni oʻz ichiga oladi. AQSh OAVsining vakillari 2 haftalik dasturlar uchun Pokistonga boradilar, ular davomida ular saytlarga tashrif buyurish, intervyu olish va jurnalistlar, rasmiylar va oddiy pokistonliklar bilan muloqot qilish imkoniyati orqali Pokiston jurnalistikasi shu qatorda milliy hayotining haqiqatlari bilan tanishadilar.

Pokistonliklar AQSh OAVsida 4 haftalik amaliyot oʻtaydi.

Ikkala tomonning ishtirokchilari har bir mamlakatda oʻz tajribalari haqida hisobot berish imkoniyatiga ega boʻladilar. Bu esa oʻz auditoriyalarini oʻqitishga yordam beradi va har bir mamlakatda odamlar boshqasining aholisi haqidagi afsona hamda notoʻgʻri tushunchalarni yoʻq qiladi.

ICFJ shuningdek, Pokistonning Karachi shahrida Jurnalistika sohasida mukammallik markazini (CEJ) tashkil etdi. CEJ mamlakatning barcha qismlaridan pokistonlik jurnalistlar va OAV xodimlarining oʻqitish shu bilan birgalikda kasbiy malakasini oshirish hamda tarmoqqa kirish uchun markaz boʻlib xizmat qiladi.

Maqsadli amaliy treninglar, dasturning almashinuv komponenti orqali CEJ ishtirokchi universitetlar, ommaviy axborot vositalari va professional jurnalistlar oʻrtasida uzoq muddatli aloqalarni mustahkamlashga qaratilgan.

Shimoli-gʻarbiy universitetining Medill jurnalistika maktabi hamda Biznes boshqaruvi instituti (IBA) bilan hamkorlik pokistonlik jurnalistlar uchun bosma, radioeshittirish va raqamli ommaviy axborot vositalarida maqsadli amaliy treninglar oʻtkazishga qaratilgan. Kurslar Medill maktabi professor-oʻqituvchilari, AQShdan yetib kelgan axborot boʻlimlari rahbarlari, muharrirlar va muxbirlar hamda Pokistondan kelgan taniqli ommaviy axborot vositalari mutaxassislari tomonidan birgalikda oʻtkaziladi.

Reglament
---------

### Tarixi

Mamlakatda OAV toʻgʻrisidagi qonunlarni joriy etishdagi dastlabki qadamni oʻsha paytdagi harbiy hukmdor va Prezident Ayub Xon 1962-yilda Matbuot va nashrlar toʻgʻrisidagi farmonni (PPO) eʼlon qilgan edi. Qonun rasmiylarga gazetalarni musodara qilish, jurnalistlarni hibsga olish va yangiliklar provayderlarini yopish huquqini berdi. Ayyubxon bu qonunlardan foydalanib, matbuotning katta qismini milliylashtirib, 2 ta katta axborot agentligidan birini oʻz qoʻliga oldi. Boshqa idoralar jiddiy inqirozga uchradi va hukumatdan moliyaviy yordam soʻrashga majbur boʻldi. 1964-yilda tashkil etilgan Pokiston radio va televideniyesi ham hukumatning qattiq nazorati ostiga olingan.

1980-yillarda general Ziya-Ul-Haq hukmronligi davrida PPOga yanada keskin qoʻshimchalar kiritildi. Ushbu yangi tuzatishlarga koʻra, agar xabar haqiqatga asoslangan va milliy manfaatlarga mos boʻlsa ham, maʼmuriyatga yoqmasa, nashriyot javobgar boʻladi hamda jinoiy javobgarlikka tortiladi. Ushbu tuzatishlar Haqning islomiy yoʻnalishlarini targʻib qilish uchun ishlatilgan va harbiylar va din yetakchilari oʻrtasidagi ittifoqni namoyish etgan. Ziya yillarida tsenzura toʻgʻridan-toʻgʻri, aniq va diktatura edi. Gazetalar sinchkovlik bilan tekshirildi. Maqolaning tanqidiy yoki istalmagan qismlari senzuradan oʻtkaziladi. Ziyo-ul-Haqning toʻsatdan vafot etishi va demokratiyaning qaytishi ortidan, qayta koʻrib chiqilgan PPO (RPPO) deb nomlangan ommaviy axborot vositalari toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarini qayta koʻrib chiqish orqali keskin OAV qonunlarini bekor qilish yoʻli payo boʻldi.

2002-yildan boshlab general Parvez Musharraf davrida Pokiston OAV Pokiston elektron ommaviy axborot vositalarining gullab-yashnashiga olib keladigan hal qiluvchi rivojlanishga duch keldi. Uning siyosiy nufuzga ega boʻlishiga yoʻl ochdi. Ommaviy axborot vositalari toʻgʻrisidagi yangi liberal qonunlar davlatning elektron ommaviy axborot vositalari monopoliyasini buzdi. Xususiy ommaviy axborot vositalariga teleeshittirish va FM radiosi uchun litsenziyalar berildi.

Harbiylarning ommaviy axborot vositalarini litsenziyalashni liberallashtirish motivatsiyasi Pokiston ommaviy axborot vositalaridan milliy xavfsizlikni mustahkamlash va Hindistondan kelayotgan har qanday tahdidlarga qarshi turish uchun ishlatilishi mumkin degan taxminga asoslangan edi. Bu oʻzgarishga turtki boʻlgan narsa harbiylarning Hindiston bilan oʻtgan ikki qarama-qarshilikdagi tajribasi edi. Ulardan biri Kargil urushi boʻlsa, ikkinchisi jangarilar tomonidan Hindiston avialaynerining oʻgʻirlab ketilishi edi. Bu ikkala holatda ham Pokiston armiyasida oʻzaro javob berish imkoniyati qolmadi, sababi uning elektron ommaviy axborot vositalari Hindiston ommaviy axborot vositalarinikidan past edi. Kelajakda elektron OAVining imkoniyatlarini yaxshilash zarur edi. Shu tariqa elektron ommaviy axborot vositalari bozori liberallashtirildi.

Oqlash xuddi hind ommaviy axborot vositalarining kuchiga qarshi turish istagi edi, sababi bu ommaviy axborot vositalarini liberal, ochiq jamiyatlarda elektron ommaviy axborot vositalariga ega boʻlgan huquqlar bilan „erkin" qilish istagi edi. Harbiylar, agar rejim milliy manfaatlar va oʻz siyosiy kun tartibiga muvofiq deb hisoblagan narsadan chetga chiqsa, OAVni nazorat qilish va undan foydalanishi mumkin deb oʻyladi.

Biroq, bu baholash notoʻgʻri boʻlib chiqdi, chunki ommaviy axborot vositalari, xususan, yangi koʻplab yangi telekanallar fuqarolik jamiyatida kuchli kuchga aylandi. Musharraf va uning rejimining qulashiga olib kelgan jarayonda ommaviy axborot vositalari muhim ishtirokchiga aylandi. 2007-yilda Advokatlar harakatining bosh sudyani qayta tiklash uchun olib borgan kurashini keng yoritish orqali OAV fuqarolik jamiyatini safarbar etishda muhim rol oʻynadi. Mustaqil sud tizimi va demokratik boshqaruvga ega boʻlish nomi bilan millionlab pokistonliklar koʻchalarga chiqqan bu norozilik harakati Musharrafni fuqarolik jamiyati va armiyadan unchalik qoʻllab-quvvatlamadi. Oxir oqibat, u saylovga chaqirishi kerak edi. Soʻnggi paytlarda fuqarolik jamiyati tashkilotlari, Advokatlar harakati va elektron ommaviy axborot vositalari oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlarning yangilanishi tufayli Pokistonning yangi prezidenti Osif Ali Zardoriy jamoatchilik hamda siyosiy bosimga berilib, bosh sudya lavozimini tiklashga majbur boʻldi. Kuchli fuqarolik jamiyati ishtirokchilarining paydo boʻlishi Pokiston tarixida misli koʻrilmagan edi. Pokiston kuchliroq demokratiya, barqarorlikni rivojlantirish va ijtimoiy-siyosiy islohotlarni amalga oshirishi kerak boʻlsa, davom etishi va muhim rol oʻynashi kerak boʻlgan ommaviy axborot vositalarisiz bular kuchayishi mumkin emas edi.

Pokiston ommaviy axborot vositalari oʻzining qudratli telekanallari bilan shunday katta mas’uliyatni oʻz zimmasiga olishi va oʻz ichidan oʻzgarishlar qila oladimi, bu umumiy ish sharoitlarini yaxshilashga bogʻliq; harbiy va davlat byurokratiyasi boʻyicha; jurnalistlarning xavfsizlik holati; ommaviy axborot vositalari toʻgʻrisidagi qonunlarni qayta koʻrib chiqish, yaxshi jurnalistika malakasini oshirish; va nihoyat, ommaviy axborot vositalari va OAV egalarining oʻz xohishiga koʻra. 

### Huquqiy baza

Pokiston ommaviy axborot vositalari oʻzining janubiy Osiyodagi baʼzi qoʻshnilariga nisbatan nisbatan erkinlikka ega boʻlsa-da, sanoat koʻplab nodemokratik va regressiv qonun va qoidalarga duchor boʻlgan. Mamlakat muqobil harbiy va demokratik boshqaruvga duchor boʻldi, lekin asosiy demokratik meʼyorlar asosida gullab-yashnadi. Pokiston ommaviy axborot vositalari harbiy diktatura va repressiv rejimlar ostida ishlashiga toʻgʻri kelgan boʻlsa-da, ular ommaviy axborot vositalarini „nazorat qilish" uchun koʻplab cheklovchi qonunlar va qoidalarni oʻrnatdilar, ammo ommaviy axborot vositalariga katta taʼsir koʻrsatmadi. Lekin qonunlar demokratiya islohotiga zarar yetkazadi. Pokiston kelajagi va demokratiyaga tahdid soladi. 

#### Konstitutsiya

19-moddaning soʻz erkinligining ildizi Janubiy Osiyodan kelib chiqqan. Har qanday organ hukumatga qarshi bir soʻz aytsa, toʻgʻridan toʻgʻri oʻlimga hukm qilingan. Pokiston Konstitutsiyasi soʻz erkinligini va ommaviy axborot vositalari erkinligining asosiy shartlarini kafolatlaydi. Konstitutsiya davlatning Islomga sodiqligini taʼkidlagan holda, demokratik davlatga xos boʻlgan asosiy fuqarolik huquqlarini taʼkidlab, fuqarolarning:

#### Ommaviy axborot vositalari toʻgʻrisidagi qonunlar

OAVga bevosita va bilvosita taʼsir koʻrsatadigan qator qonunchilik hamda tartibga solish mexanizmlari mavjud. Qayd etilgan Matbuot va nashrlar toʻgʻrisidagi qarordan (PPO) tashqari, bu qonunlar 1988-yildagi Matbaa va nashrlar toʻgʻrisidagi qarorni, 2002-yildagi Axborot erkinligi toʻgʻrisidagi qarorni, 2002-yildagi Pokiston elektron ommaviy axborot vositalarini tartibga solish organi (PEMRA), 2002-yildagi tuhmat toʻgʻrisidagi farmonni, hurmatsizlikni oʻz ichiga oladi. 2003-yildagi sud qarori va yana shu yildagi Matbuot, gazeta, axborot agentliklari va kitoblarni roʻyxatga olish toʻgʻrisidagi qarori, 2002-yil Matbuot kengashi qarori, 2005-yil Pokiston Intellektual mulk tashkiloti qarori va nihoyat 2006-yildagi Axborotdan foydalanish toʻgʻrisidagi qarori. Shuningdek, 2006-yilda goʻyoki „gazetalar, davriy nashrlar, axborot va reklama agentliklarini roʻyxatdan oʻtkazish hamda gazeta va davriy nashrlarning tiraj koʻrsatkichlarini (PAPRA) autentifikatsiya qilishni soddalashtirish" maqsadida qonunchilikni yanada kuchaytirishga urinishlar boʻldi.

2002-yilda elektron OAVni liberallashtirish koʻplab normativ hujjatlar bilan birlashtirildi. Media bozorining ochilishi esa Pokistonda sunʼiy yoʻldosh kanallarining qoʻziqorin kabi koʻpayishiga sabab boʻldi. Koʻpgina operatorlar sunʼiy yoʻldosh va yoki kabel televideniyesi rozetkalarini rasmiylar nazoratisiz ishga tushirdilar. Hukumat shidddat bilan koʻpayib borayotgan kabel televideniyesi biznesini „tartibga solmaslik" orqali millionlab rupiylarni yoʻqotayotganini his qildi.

Yana bir tomondan 2002-yilgi qoidalarning oqibati shundaki, ularning aksariyati yangi hukumat ishga kirishishidan oldin Prezident Musharraf tomonidan shoshilinch ravishda qabul qilingan. Koʻplab yangi qonunlar antidemokratik boʻlib, jamoatchilik faolligini oshirish maqsadida emas, balki uning jamoatchilik ustidan nazoratini kuchaytirish uchun moʻljallangan edi. aksariyat ommaviy axborot vositalari faollarining fikricha, yangi qoidalar noaniq va sudlar tomonidan talqin qilinishi kerak, bu esa OAV xodimlariga aniqroq koʻrsatmalar beradi. 

#### Pokiston elektron ommaviy axborot vositalarini tartibga solish organi

Pokiston Elektron OAVni tartibga solish organi (PEMRA, ilgari RAMBO - OAV va radioeshittirish tashkilotlarini tartibga solish organi) 2002-yilda „erkin, adolatli va mustaqil elektron OAVni osonlashtirish va targʻib qilish", shu qatorda Pokistonda radioeshittirish bozorini ochish uchun tashkil etilgan. 2009-yil oxiriga kelib PEMRA quyidagilarga ega edi: 

* 78 ta sunʼiy yoʻldosh televideniesi litsenziyasi berildi;
* xorijdan faoliyat yuritayotgan 28 ta telekanalga "qoʻnish huquqi" berildi, yana koʻplari koʻrib chiqilmoqda;
* 129 ta FM radiostansiyalari uchun litsenziyalar, jumladan, ommaviy aloqa kurslarini taklif qiluvchi yetakchi universitetlarga 18 ta notijorat litsenziyalari va Azad Jammu va Kashmirdagi oltita litsenziyalar;
* 8 million uy xoʻjaligiga xizmat koʻrsatadigan 2346 ta kabel televideniesi tizimi roʻyxatga olingan; va
* oltita MMDS (Multichannel Multipoint Distribution Service), ikkita Internet Protocol TV (IPTV) va ikkita mobil televidenie litsenziyasini chiqardi, yana koʻplari koʻrib chiqilmoqda.

PEMRA shuningdek, OAVni senzura qilish bilan shugʻullanadi. Vqti-vaqti bilan eshittirishlarni toʻxtatadi va ommaviy axborot vositalarini yopadi. "Davlat boshligʻini, qurolli kuchlar a’zolarini, davlatning ijro etuvchi, qonun chiqaruvchi yoki sud organlarini tuhmat qiladigan yoki masxara qiladigan har qanday narsalarni" nashr etish yoki koʻrsatish, shuningdek, "yolgʻon yoki asossiz" deb hisoblangan har qanday koʻrsatuvlar. uch yilgacha qamoq jazosi, oʻn million rupiygacha (165 ming AQSh dollari) jarima va litsenziyani bekor qilish. Amalda, bu qoidalar va qoidalar amalda qoʻllanilmaydi.

2011-yilning noyabr oyida Pokiston kabel televideniyesi operatorlari BBC World News telekanali "Maxfiy Pokiston" nomli hujjatli filmni namoyish qilganidan soʻng uni toʻsib qoʻyishdi. Leki idish-tovoq qabul qiluvchisi boʻlgan pokistonliklar hali ham uni tomosha qilishlari, veb-saytlari va veb-strimlariga kirishda davom etishlari mumkin. PTVdan doktor Moid Pirzadaning taʼkidlashicha, Qoʻshma Shtatlar Al Jazeera English telekanalini taqiqlashda davom etayotgan va AQShdagi hech bir kabel operatori kanalni olib chiqa olmagan bir paytda buni „OAVni bostirish" deb belgilash xorijiy OAVning ikkiyuzlamachilik ekanligini aytdi. Uning taʼkidlashicha, hatto „demokratik" va „liberal" hindlar ham oʻz televideniesida Pokistonning bitta xabar kanalini yoki oʻz gazetalarida Pokistonlik maqola mualliflarini koʻrsatishdan bosh tortishadi.

Televideniye
------------

Birinchi televizion stansiya 1964-yil 26-noyabrda Lahordan efirga uzata boshladi. Pokistondagi televideniye 1990-yilgacha Shalimar Television Network (STN) va Network Television Marketing (NTM) Pokistonning birinchi xususiy telekanalini ishga tushirgunga qadar hukumatning eksklyuziv nazorati boʻlib qoldi. Janob Yasin Joyia PTV byurokratik fitnalari tufayli tez orada yopilgan (NTM)ning 1-bosh direktori edi. Ammo buning foydasi yoʻq edi, sababi oʻsha paytgacha kabel televideniesi tarmogʻi Ravalpindi, Islomobod, Lahor va Karachi kabi urbanizatsiyalashgan shaharlarda joriy qilingan edi. 1990-yillarda xorijiy sunʼiy yoʻldosh telekanallari qoʻshildi. 

Anʼanaga koʻra, hukumatga qarashli Pokiston Televideniye Korporatsiyasi (PTV) Pokistonda yetakchi media oʻyinchi boʻlib kelgan. PTV kanallari hukumat tomonidan nazorat qilinadi va muxolifat qarashlariga koʻp vaqt berilmaydi. Oʻtgan 10 yil ichida GEO TV, AAJ TV, ARY Digital, BOL Network, HUM, MTV Pakistan va KTN, VSH News, Sindh TV, Awaz TV va boshqalar kabi yangiliklar shu bilan bir qatorda koʻngilochar koʻrsatuvchi bir nechta xususiy telekanallar paydo boʻldi. Kashish TV. Anʼanaga koʻra telekoʻrsatuvlarning asosiy qismi spektakllar yoki seriallar boʻlib, ulardan baʼzilari tanqidchilar tomonidan eʼtirof etilgan. Kabel televideniesi orqali aholining koʻpchiligi Amerika, Yevropa, Osiyo telekanallari va filmlarini koʻrishlari mumkin.  Maula Jutt afsonasining birinchi koʻrinishi.

Hukumat zulmkor qonunlardan foydalangan holda mashhur telekanallarni ham taqiqlab qoʻydi yoki rasman oʻchirib qoʻydi. Pokiston Elektron Ommaviy axborot vositalarini tartibga solish organi (PEMRA) litsenziyalarni toʻxtatib turish yoki shunchaki tahdid qilish orqali radioeshittirish vositalarining ovozini oʻchirish uchun ishlatilgan. Aksariyat hollarda bu kanallar kanallar qatoridagi noaniq raqamlarga oʻtkazildi. Bundan tashqari, OAV ham davlat idoralarining tashviqotiga duchor boʻlib, kuchli siyosiy elementlar va hozirgi mojaroga aloqador boʻlmagan nodavlat sub'ektlar tomonidan bosim oʻtkazilmoqda Oʻtmishda Geo TV va Geo TV tarmogʻidagi boshqa kanallar bilan bogʻliq soʻnggi bunday hodisa tufayli bir qator kanallar yopilgan edi, unga qarshi fatvo chiqarilgan. Tarmoq oʻzining yetakchi langari Hamid Mirga suiqasd uyushtirishda xizmatlararo razvedkaning ishtiroki haqidagi daʼvolarni tarqatishga uringanidan keyin yopildi.

Radio
-----

Hukumatga qarashli Pokiston Radioeshittirish Korporatsiyasi (PBC) 1947-yil 14-avgustda, Pokiston mustaqillik kunida tashkil topgan. Bu Hindiston radioeshittirish kompaniyasining toʻgʻridan toʻgʻri avlodi boʻlib, keyinchalik butun Hindiston radiosiga aylandi. Mustaqillik davrida Pokiston Dakka, Lahor va Peshovarda radiostansiyalarga ega edi. Kengayishning asosiy dasturi 1948-yilda Karachi va Ravalpindida yangi stantsiyalar, 1950-yilda Karachida yangi radioeshittirish uyi ochildi. Shundan soʻng Haydarobodda (1951), Kvettada (1956) yangi radiostansiyalar, Ravalpindidagi ikkinchi stansiya (1960) va Peshovarda (1960) qabul qilish markazi paydo boʻldi. 1980 va 1990-yillarda korporatsiya mahalliy aholiga koʻproq xizmat koʻrsatish uchun oʻz tarmogʻini Pokistonning koʻplab shahar va qishloqlariga kengaytirdi. 1998-yilning oktyabr oyida Pokiston radiosi oʻzining birinchi FM uzatishini boshladi. 

Bugungi kunda OAVga nisbatan ancha liberal qoidalar tufayli yuzdan ziyod davlat va xususiy radiostansiyalar mavjud. FM eshittirish litsenziyalari oʻzlari tanlagan yirik shahar bilan birga kamida bitta qishloq shahrida FM eshittirish stantsiyalarini ochish majburiyatini olgan tomonlarga beriladi.

Kino
----

Lahorda joylashgan, „Lollivud" nomi bilan tanilgan mahalliy kino sanoati yiliga qirqga yaqin uzun metrajli filmlar ishlab chiqaradi. 

2008-yilda Pokistonda hind filmlarini namoyish etishga qoʻyilgan 42 yillik taqiqni Pokiston hukumati olib tashladi.

2016-yil 27-aprelda Maalik barcha uchta senzura kengashi tomonidan universal reytingga ega boʻlgan. 18 kun davomida kinoteatrlarda namoyish etilganidan keyin Federal hukumat tomonidan taqiqlangan birinchi Pokiston filmi boʻldi. Film 1979-yildagi Kinofilmlar toʻgʻrisidagi qonunning 9-boʻlimiga binoan taqiqlangan, bu qonun 18-konstitutsiyaviy tuzatishdan keyin keraksiz boʻlib, filmlar tsenzurasi endi federal mavzu emas. Maalik (Urdu) — 2016-yilda Ashir Azim tomonidan suratga olingan Pokistonlik siyosiy, triller filmi. Film 2016-yil 8-aprelda Pokiston boʻylab kinoteatrlarda namoyish etildi. Maalik - inglizlar subkontinentdan chiqib ketganidan keyin feodal elitalar tomonidan oʻgʻirlab ketilgan va qashshoq millatni boshqarishda va notoʻgʻri boshqarishda davom etayotgan va katta shaxsiy boyliklarni toʻplashda davom etayotgan mamlakatda oddiy pokistonlikning erkinlik, demokratiya va adolatga boʻlgan istagi. oʻzlari uchun. Film 2016-yil 27-aprelda Pokistonda demokratiyaga xavf tugʻdirgani uchun Federal hukumat tomonidan taqiqlangan edi.

Gazetalar, yangiliklar kanallari va jurnallar
---------------------------------------------

1947-yilda hozir Pokiston deb ataladigan hududda musulmonlarga tegishli 4 ta yirik gazeta mavjud edi: *Pakistan Tayms*, *Zamindar*, *Nava-i-Vaqt* va *Fuqarolik-harbiy gazeta*. Bir qator musulmon gazetalari va ularning noshirlari Pokistonga koʻchib oʻtdilar, jumladan 1947-yilda Karachida har kuni nashr eta boshlagan *Dawn* gazetasi, *Morning News* va urdu tilida chiqadigan *Jang* va *Anjam* gazetalari. 2000-yillarning boshlarida Pokistonda 1500 ta gazeta, jurnallar mavjud edi.

XXI asr boshlarida, butun dunyoda boʻlgani kabi, Pokistonda ham bosma nashrlar soni keskin kamaydi, lekin umumiy tirajlar soni koʻpaydi. 1994-yildan 1997-yilgacha kundalik, oylik va boshqa nashrlarning dan 4,455 gacha koʻpaydi, ammo 2003-yilga kelib atigi 945 taga kamaydi, pasayishning katta qismi Panjob viloyatida sodir boʻldi. Biroq, 1994-yildan 2003-yilgacha bosma nashrlarning umumiy tiraji sezilarli darajada oshdi, ayniqsa kundalik nashrlar (3 milliondan 6,2 milliongacha). Va 2003-yildagi eng past nuqtadan keyin nashrlar soni 2004-yilda 1279 taga, 2005-yilda 1997 taga, 2006-yilda 1467 taga, 2007-yilda 1820 taga va 2008-yilda 1199 taga ortdi. 

Sovet-Afgʻon urushidan beri bosma nashrlarda jihodiy materiallar ham mavjud edi: Muhammad Amir Raʼnoning hisob-kitoblariga koʻra, „1989-yilgacha Pokistonda jihod nashrlari soni 150 taga yetgan", 1990-yilda esa „Peshovar, Kvetta va Islomobodda yuzga yaqin jihod nashrlari va 12 haftalik gazetalar" koʻplab tillarda nashr etilgan. Ulardan 25 tasi urdu, 50 tasi pushtu va fors tillarida, 12 tasi arab va 10 tasi ingliz tillarida boʻlgan. 1994-yilda birgina Kashmir jangari guruhlari 22 ta davriy nashrni chop etgan.

Gazeta va jurnallar 11 tilda chop etiladi. Ularning aksariyati urdu va sindhi tillarida, lekin ingliz tilidagi nashrlar juda koʻp.  Aksariyat bosma ommaviy axborot vositalari xususiy mulkdir, lekin hukumat yirik axborot agentliklaridan biri boʻlgan Associated Press of Pokistonni nazorat qiladi. 1964-yildan 1990-yillarning boshlarigacha Milliy Matbuot Trust matbuotni nazorat qilish uchun hukumat fronti vazifasini bajargan. Davlat esa endi kundalik gazetalarni nashr etmaydi. Sobiq Press Trust 1990-yillar boshida gazeta va jurnallarini sotgan yoki tugatgan.

Veb-yangilik kanallari ham asosan 2010-yildan soʻng paydo boʻlgan.

2002-yilgacha Pokistonda axborot agentliklari butunlay tartibga solinmagan edi. 2002-yil oktabr oyida Pokiston Matbuot kengashi qarori ostida tashkil etilgan organ prezident Musharraf tomonidan imzolangan Axloqiy Amaliy Kodeks bilan birga yarim avtonom xususiyatda ishlaydi. Unga matbuot erkinligini himoya qilishdan tortib, tartibga solish mexanizmlari va aholi shikoyatlarini koʻrib chiqishgacha boʻlgan koʻp qirrali vazifalar yuklangan.

Biroq, OAVning eʼtirozlari tufayli Matbuot Kengashi hech qachon ishga tushmagan. Uning tashkil etilishiga norozilik sifatida professional jurnalistlar tashkilotlari kengashga oʻzlarining toʻrt nafar a’zosini nomzodini koʻrsatishdan tiyildi. Shunga qaramay, rais tayinlandi, idoralar mavjud va umumiy boshqaruv ishlari davom etmoqda. Bu hukumatni Matbuot kengashining butun mexanizmini qayta koʻrib chiqishga olib keldi.

Matbuot kengashi qarori 2002-yildagi Matbuot, gazetalar, axborot agentliklari va kitoblarni roʻyxatdan oʻtkazish toʻgʻrisidagi farmoyish (PNNABRO) bilan bevosita bogʻlangan. Mazkur qonun hujjatlari OAVga egalik mezonlari boʻyicha nashrlarni roʻyxatdan oʻtkazish tartibiga bagʻishlangan.

Gazetani nashr qilish uchun ruxsatnoma yoki "Deklaratsiya" uchun talab qilinadigan hujjatlar orasida muharrirning Pokiston Matbuot kengashi qarori jadvalida keltirilgan axloqiy kodeksga rioya qilish kafolati ham mavjud. Matbuot kengashi tartib-qoidalari jim yoki falaj qilingan boʻlsa-da, bir-biriga bogʻlangan qonunlarning bu shakllari hukumatga cheklovlar qoʻyish va gazetalarga qarshi keskin choralar koʻrish masadida qoʻshimcha vositalarni taqdim etishi mumkin. PNNABRO, boshqa koʻplab talablar qatori, noshirdan bank maʼlumotlarini taqdim etishni talab qiladi. Shuningdek, roʻyxatga olish tartibi uchun qattiq nazorat va qoidalar bor. Bu nafaqat logistika tafsilotlarini talab qiladi, balki muharrirlar va kontent provayderlari haqida batafsil maʼlumotni ham talab qiladi.

Nashrlarga (asosan gazetalar va axborot agentliklari) egalik qilish, agar hukumatning maxsus ruxsati berilmasa, Pokiston fuqarolari uchun cheklangan. Hamkorliklarda xorijiy ishtirok 25%dan oshmasligi kerak. Qonun chet elliklarga axborot agentligi yoki biron bir media stansiyani boshqarish uchun "Deklaratsiya" olishga ruxsat bermaydi.

Axborot agentliklari
--------------------

Pokistonning yirik axborot agentliklariga quyidagilar kiradi:

* Asian News Network ;
* Osiyo simi
* Associated Press of Pokiston ;
* Associated Press Service ;
* Dispatch News Desk ;
* Independent News Pokiston ;
* News Network International ;
* Onlayn yangiliklar ;
* Pakistan Press International; va
* Janubiy Osiyo axborot agentligi

Yana qarang
-----------

* Pokiston jamoat media tarmogʻi
* Pokiston Federal Jurnalistlar Ittifoqi
* Pokiston gazetasi muharrirlari kengashi
* Pokiston matbuot fondi
* Pakistan Post
* Pokistonda telekommunikatsiya
* Pokistonda Internet
* Pokistonda senzura
* Pokistonda internet tsenzurasi

Bibliografiya
-------------

* Terrorizmdan televizorgacha: Pokistonda ommaviy axborot vositalari, davlat va jamiyat dinamikasi. Buyuk Britaniya, Teylor va Frensis, 2020-yil.

Manbalar
--------

*

Havolalar
---------

* Pokiston elektron ommaviy axborot vositalarini tartibga solish organi (PEMRA), veb-sayt
* 
* Pokistondagi Media va telekommunikatsiyalar Lansdcape qo'llanmasi, maʼlumot boʻyicha qoʻllanma, 2011-yil aprel, 108 bet.



1. ↑  „Pakistan Media and Telecoms Landscape Guide".  Internews.org. 11-noyabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-iyun 2012-yil.
2. ↑
3. ↑  „26 journalists killed in last 5 years in Pakistan". The Nation. Qaraldi: 1-noyabr 2018-yil.
4. ↑  „Why Pakistan and India coming down on World Press Freedom Index?". *The News* (3-may 2019-yil). 3-may 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi.
5. ↑  „Media watchdogs slam 'brazen censorship' by Pakistan". *www.aljazeera.com*. Qaraldi: 8-oktabr 2019-yil.
6. ↑  „Pakistan struggles at 142nd rank on World Press Freedom Index | Samaa Digital" (inglizcha). *Samaa TV*. Qaraldi: 8-oktabr 2019-yil.
7. ↑  „2018 World Press Freedom Index".  Reporters Without Borders. Qaraldi: 3-may 2018-yil.
8. ↑  „World Press Freedom Index Report 2018: India placed only one rank above Pakistan, but why?". *India Today* (3-may 2018-yil). 3-may 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi.
9. ↑  "Rs26 billion corruption: NAB given 3 months to probe steel mills case", Azam Khan, *The Express Tribune*, 17 May 2012.
10. ↑  „National Insurance Company Limited Scandal". *www.dawn.com* (19-iyul 2012-yil). Qaraldi: 30-sentabr 2017-yil.
11. ↑  "$500m corruption in PIA, says PTI", Pakistan Today, 26 February 2012.
12. ↑  "Railways’ 2009-10 audit highlights massive corruption and losses", Irfan Bukhari, Pakistan Today. 22 November 2010.
13. ↑  **{{Veb manbasi}} andozasidan foydalanishda `sarlavha=` parametrini belgilashingiz kerak.** „". *dawn.com*. 30-oktabr 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi.
14. ↑  "Arrests made, warrants issued in Nato container case", Dawn Media Group, 1 July 2010.
15. ↑  "US starts probe into rental power projects scam ", Ansar Abbasi, *The News International*, 23 June 2012.
16. ↑  "Pakistani media’s fight against corruption: A Case Study for Afghan Media", Mokhtar Wafayi and Haris Bin Aziz, *The Express Tribune*, 23 July 2012.
17. ↑  "Journalists in danger" Wayback Machine saytida arxivlandi (2016-03-04). Reporters Without Borders, 30 October 2012.
18. ↑  Journalist’s secret fund List Wayback Machine saytida arxivlandi (2017-02-07). Constitution Petition No.105/2012, No. 104/2012, No. 53/1012, and No. 117/2012, Supreme Court of Pakistan, 22 April 2013.
19. ↑  „Matiullah Jan: Pakistan anger as video shows reporter's abduction" (inglizcha). *BBC News* (22-iyul 2020-yil). Qaraldi: 11-yanvar 2022-yil.
20. ↑  *Hashim.* „Prominent Pakistani journalist shot and wounded" (inglizcha). *www.aljazeera.com*. Qaraldi: 11-yanvar 2022-yil.
21. ↑  „The Center for Excellence in Journalism (CEJ)". *International Center for Journalists*.
22. ↑  "Country report: Pakistan (2010)" Wayback Machine saytida arxivlandi (2012-01-06). *Freedom of the Press 2010*, Freedom House, 27 April 2010.
23. ↑  „Pakistan blocks BBC World News TV channel". *BBC News* (29-noyabr 2011-yil).
24. ↑  "Who Says BBC Is Banned In Pakistan?", Facebook, 1 December 2011.
25. ↑  „ADVERTISING EXPENDITURE & ECONOMIC DATA". *WARC*. 6-oktabr 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 22-dekabr 2018-yil.
26. ↑  "Cable operators urge PEMRA to shut down Geo", *The Express Tribune*, 17 May 2014.
27. ↑  "Pakistan's Geo News becomes latest target in blasphemy accusation trend", Jon Boone, *The Guardian*, 22 May 2014.
28. ↑  "Pakistan Is Asked to Shut Down News Channel", Declan Walsh and Salman Masoodapril, *The New York Times*, 22 April 2014.
29. ↑  "Pakistan’s most popular Geo channels shut down", Ahmad Noorani, *The News International*, 22 May 2014.
30. ↑  "The India-Pakistan Thaw Continues", Simon Robinson, *Time*, 10 March 2008.
31. 1 2  Press Reference: Pakistan, Advamag, Inc. Retrieved 19 June 2011.
32. ↑  Muhammad Amir Rana, „Jihadi Print Media in Pakistan: An Overview" in Conflict and Peace Studies, vol. 1, no. 1 (Oct-Dec 2008), p. 2