Optik-mexanik televizion eshittirishlar ko'plab shaharlarda, jumladan, Leningrad, Nijniy Novgorod va Tomskda qabul qilindi.

SSSRda televizor chor Rossiyasi olimlari va muhandislarining tadqiqotlari va ishlanmalari tufayli paydo bo'ldi. Bularning barchasi 19-asr oxirida P.I.Baxmetyevning tasvirlarni masofaga uzatish haqidagi gʻoyallari, A.A. Polumordvinovning rangli televizion tizim loyihasi

 A.G Stoletovning fotoelement va A. S. Popovning radio yaratishi bilan boshlandi. Birinchi amaliy ishlanmalar 1907-yilda professor B.L.Rosing tomonidan amalga oshirildi va 1911-yil 9-mayda u dunyodagi birinchi televizion eshittirishni amalga oshirdi.

SSSRda televidenie tarixi
=========================

Boshlanishi
===========

  

SSSRda televizor chor Rossiyasi olimlari va muhandislarining tadqiqotlari va ishlanmalari tufayli paydo bo'ldi. Bularning barchasi 19-asr oxirida P.I.Baxmetyevning tasvirlarni masofaga uzatish haqidagi gʻoyalari, A.A. Polumordvinovning rangli televizion tizim loyihasi, A.G. Stoletovning fotoelement va A.S.Popovning radio yaratishi bilan boshlandi. Birinchi amaliy ishlanmalar 1907-yilda professor B.L.Rosing tomonidan amalga oshirildi va 1911-yil 9-mayda u dunyodagi birinchi televizion eshittirishni amalga oshirdi.

Sovet hokimiyatining dastlabki yillarida televidenie
====================================================

Birinchi jahon urushi televidenie sohasidagi tadqiqotlarni to'xtatdi - armiya radiostansiyalarga muhtoj edi. Oktyabr inqilobidan keyin Rossiya Sotsialistik Federativ Sovet Respublikasi radioni rivojlantirishga e'tibor qaratadi, televideniye uchun pul yoki mutaxassislar yetarli emas edi. Vaziyat faqat 1930-yillarning oxiriga kelib o'zgardi. Radio kabi televideniyeni qo'llab-quvvatlash hukumat darajasida amalga oshirildi. Institut va fabrikalardagi laboratoriyalarda: Moskvadagi Butunittifoq elektrotexnika instituti va Aloqa ilmiy-tadqiqot institutining radio bo'limida, Leningradda radiozavodda o'ndan ortiq tadqiqot guruhlari ishladi. Komintern, Tomsk (Politexnika instituti) va boshqa shaharlarda Bunga parallel ravishda ham elektron tizimlarni, ham past chiziqli elektromexanik qurilmalarni ishlab chiqish amalga oshirildi. Natijalar juda tez qabul qilindi.

Professor A.A.Chernishev 1925-yilda vidikon prototipini patentladi, A.P.Konstantinov va S.I.Kataev 1931-yilda Zvorykin ikonoskopiga o'xshash naychalarni mustaqil ravishda ishlab chiqdilar. Ammo bu g'oyalar texnik qiyinchiliklar tufayli amalga oshirilmadi. 1924-yilda Odessada B.P.Grabovskiy tasvirni uzatish bo‘yicha o‘zining tajribalarini boshladi va bu tajriba Toshkentda davom etdi. Va 1928-yil 26 iyulda Grabovskiy dunyoda birinchi marta ixtiro muallifi "Telefoto" deb nomlangan to'liq elektron televizion tizim yordamida harakatlanuvchi tasvirni simlarsiz radio orqali uzatishga muvaffaq bo'ldi. Keyinchalik apparat buzildi,Grabovskiy guruhi tarqaldi va sovet televideniesi elektron uzatish moslamalarini emas, balki mexanikani ishlab chiqish yo'lini oldi. Bunga maxsus liniyalarni talab qiladigan elektron televideniyedan farqli o'laroq, mexanik televizor tasvirlarni radiokanallar orqali uzata olishi yordam berdi.

Mexanik televizorning rivojlanishi
==================================

 Moskvadagi Politexnika muzeyidagi televizorlar ko'rgazmasi
1929-yilda Moskvadagi Butunittifoq elektrotexnika institutida (VEI) ixtisoslashtirilgan televizion laboratoriya tashkil etildi, unga P.V.Shmakov (rahbar), V.I.Arxangelskiy,S.I.Kataev, P.V.Timofeev, A.M.Shamaev. Ko'p o'tmay,optik-mexanik televidenie uchun qabul qiluvchi va uzatuvchi uskunalarni yaratish tajribasiga ega birinchi bo'lgan laboratoriya o'z ishlanmalarini pochta va telegraflar xalq komissarligi rahbariyatiga namoyish etdi. 1930-yilda SSSR Xalq pochta komissarligi Moskva televideniye markazini tashkil etishga qaror qildi. VEI kompaniyasi bilan teleuzatgichni ishlab chiqish va yetkazib berish bo‘yicha shartnoma tuzildi. Televizion laboratoriya vazifani muvaffaqiyatli bajardi va 1931-yil 29-aprelda VEI 56 m to'lqinda harakatlanuvchi nurli televizion uzatuvchi tomonidan yaratilgan radio emissiyasini 30 liniyaga tasvirni parchalash bo'yicha tajribalar o'tkazdi. Eksperimental translyatsiya paytida faqat bitta kichik foto uzatildi. Keyingi 4 oy ichida yana bir nechta sinov translyatsiyalari bo'lib o'tdi, аmmo ularning hech biri hozircha ovozni qo'llab-quvvatlamadi. Ushbu uskuna asosida 1931-yilda Moskva Radioeshittirish Texnik Markazi (MRTU) 25-oktyabr, (hozirgi Sankt- Nikolskaya). 1931-yil 1-oktyabrda undan o'rta to'lqin diapazonida muntazam televizion eshittirishlar boshlandi. Bu sana mahalliy teleeshittirishning rasmiy boshlanish sanasi hisoblanadi. Uskunani VEI ishlab chiquvchilari boshqargan: P.V.Shmakov, V.I.Arxangelskiy, N.N.Vasilev, N.N.Orlov va boshqalar.

1931-yil dekabr oyida Leningradda bo'lib o'tgan Butunittifoq televidenie konferentsiyasidaSSSRning past chiziqli mexanik televidenie eshittirish tizimining vaqtinchalik standarti qabul qilindi:30 qator, 4:3 format (kengayishning umumiy soni). elementlar 1260 ni tashkil etadi,ulardan 60 tasi gorizontal sinxronlash impulslarini uzatish uchun tayinlangan)12,5 kadr/s, 7200 Gts tarmoqli kengligi. Bunday parametrlar xalqaro darajaga to'g'ri keldi va mahalliy va xorijiy uzatish va qabul qilish uskunalarining muvofiqligini ta'minladi.

1932-yildan 1936-yilgacha Leningradda ko'rsatuvlarni qabul qilish uchun Komintern zavodida birinchi sovet B-2 televizorlari ishlab chiqarilgan.

1932-yil 1-mayda tomoshabinlarga birinchi marta 1-may bayramiga bag'ishlangan Moskvadagi ishchilarning paradi va namoyishi haqidagi film namoyish etildi. Televizion operatorlar Qizil maydon, Pushkinskaya maydoni, TVerskaya ko'chasida suratga olishdi. GUM binosidan va mamlakatning turli shaharlaridan eshittirishlar olib borgan radio diktorlari havodan plyonkaga yozib olingan.

1932-yil 1-mayda tomoshabinlarga birinchi marta 1-may bayramiga bag'ishlangan Moskvadagi yordamchilari paradi va namoyishi haqidagi film namoyish etildi. Televizion operatorlar Qizil maydon, Pushkinskaya maydoni, Tverskaya ko'chasida suratga olishdi. GUM binosidan va mamlakatning turli shaharlaridan eshittirishlar olib borgan radio diktorlari havodan plyonkaga yozib olingan.

1932-yil 2-mayda Leningrad radiostansiyalari RV-70 va RV-53 tomonidan tasvirning 30 qatorga bo'linishi bilan muntazam teleko'rsatuvlar boshlandi. 1932-yilning ikkinchi yarmidan boshlab televizion eshittirishlar deyarli har kuni Moskva radiosi orqali eshittirila boshlandi. Ular o'rta to'lqinli radioeshittirish stantsiyalari orqali o'tdilar va ular mamlakatning Evropa hududida qabul qilindi. Eshittirishlar yarim tundan keyin bo'lib o'tdi. ECHS TV dasturini qabul qilish uchun radio qabul qiluvchi 1930 -yilda ishlab chiqilgan va 1932-yilda ishlab chiqarilgan. Butun mamlakat bo'ylab bir necha mingta televizor bor edi.

1934-yil 15-noyabrda SSSRda ovoz jo‘rligidagi teledasturning birinchi eshittirishi bo‘lib o‘tdi. U 25 daqiqa namoyish etildi va estrada kontserti edi. Ivan Moskvin Chexovning "Bosqinchi" hikoyasini o'qidi,keyin qo'shiqchi va balet juftligi chiqish qildi. Balerina Nadejda Mixaylovna Gorbunova, uning eri Anatoliy Borisovich Konstantinov operator edi.

1940-yil 1-aprelda Moskva radiostansiyalari orqali SSSRda optik-mexanik tizimning past chiziqli televideniesini eshittirish to'xtatildi.

Rangli eshittirishga o'tish
===========================

Urushdan keyingi yillarda SSSRda televizorlar parki kichik bo'lganligi sababli, 1953-yilda rangli maydonlarni ketma-ket uzatish bilan rangli televizion tizimni joriy etishga harakat qilindi. Bu qora va oq televizorlar bilan mos kelmaydigan eskirgan Amerika CBS tizimining sovet versiyasi edi. 525 qatorli parchalanish standarti bilan sekundiga 150 ta rangdan ajratilgan yarim kadrlar, har bir maydon uchun 3 tadan uzatildi. Birinchi rangli televizion stansiya (OSCT-1) Moskvada Shabolovkada qurilgan va 1953-yil 5 -noyabrdan 1955-yil 5-dekabrgacha ishlagan. Keyin uning jihozlari oq-qora standartga aylantirildi va uning yordami bilan Moskvada 1956-yil boshida Markaziy televideniening ikkinchi dasturida muntazam eshittirish boshlandi.

1957-yil fevral oyida Vazirlar Kengashining rangli televidenie masalalari bo'yicha qarori bilan keyingi 1958-yilda mos tizimda tatqiqotlar eshittirishni boshlash to'g'risida buyruq chiqarildi. 1959-yil noyabrga kelib Shabolovkada OSCT 2-o'rnatildi, u 1960-yil yanvar oyida NTSC ning sovet versiyasida "OSKM" (kvadrat modulyatsiyasi bilan bir vaqtda tizim) nomi ostida muntazam ravishda efirga uzatila boshlandi.

-Xorijiy rangli televizion tizimlarni va Sovet "TsT NIIR" ni sinovdan o'tkazish natijalari fransuz SÉCAM ning televizion signalni uzoq masofalarga uzatishdagi afzalliklarini aniqladi. 1965-yil mart oyida SSSR va Fransiya o'rtasida rangli televidenie sohasida hamkorlik to'g'risida shartnoma tuzuldi va ikki yildan so'ng SÉCAM tizimi butun ittifoq standarti sifatida tasdiqlandi. SSSRda ushbu standart bo'yicha birinchi rangli televizion dastur 1967-yil 7-noyabrda fransuz Thomson-CSF kompaniyasining uskunalari bilan jihozlangan OSCT-3 dan bo'lib o'tdi.

1977-yil yanvar oyidan boshlab Markaziy televideniyening barcha dasturlari rangli efirga uzatila boshlandi

* 29.06.1949 - Moskva televizion markazining birinchi studiyadan tashqari ko'rsatuvi. Bu Dinamo stadionidan futbol o'yini haqida reportaj edi. Uni Vadim Sinyavskiy boshqargan .
* 27.10.1954 - Art telejurnalining birinchi soni.
* 25.06.1956 - "Bilim" telejurnalining birinchi soni.
* 12/04/1957 - "Siz uchun, ayollar" telejurnalining birinchi soni.
* 23.02.1960 - "Salomatlik "telejurnalining birinchi soni. Boshlovchi Yu. Belyanchikov.
* 18.03.1960 - "Televizion kino sayohatlari klubi" ning birinchi transferi (keyinchalik "Sayohatchilar klubi ").
* 11/08/1961 - "KVN "yoshlari uchun birinchi dastur.
* 04.06.1962 - Markaziy televideniyening "Moviy chiroq "musiqiy ko'ngilochar dasturining birinchi chiqishi.
* 21.10.1962 - "Musiqiy kiosk "axborot-musiqiy dasturining birinchi eshittirishi.
* 21.10.1962 - "Kinopanorama "oylik film sharhining birinchi transferi.
* 12.03.1963 yil - qishloq xo'jaligiga oid qishloq soati dasturining birinchi nashri.
* 09.01.1964 - Markaziy televideniyening ikkinchi dasturi doirasida "Xayrli tun, bolalar! "dasturi joriy etildi. »
* 10/03/1965 - bolalar uchun ertalabki dasturning birinchi nashri "Budilnik ".
* 16.01.1966 - "Qovoq "13 stul "" komediya dasturining birinchi chiqishi.
* 23.02.1967 - "Men Sovet Ittifoqiga xizmat qilaman!" Harbiy dasturning birinchi nashri. ".
* 01.01.1968 - Markaziy televideniyening "Vremya "axborot dasturi birinchi marta paydo bo'ldi.
* 17.04.1968 - hayvonlar haqidagi birinchi teledastur "Hayvonlar dunyosida ".
* 03.10.1970 - "Inson va qonun "huquqiy video kanalining birinchi chiqishi
* 01.01.1972 yil - "Yil qo'shig'i "yillik televizion festivalining birinchi chiqishi.
* 24.02.1973 - Markaziy televideniyening "Ochiq - aql bovar qilmaydigan "birinchi ilmiy translyatsiyasi.
* 09.07.1974 yil - "Tong pochtasi "Markaziy televideniyesining ko'ngilochar dasturining birinchi chiqishi.
* 01.04.1975 - Markaziy televideniening birinchi dasturiga ko'ra, "ABVGDeika "bolalar dasturi efirga chiqdi.
* 09.04.1975 - televizion o'yinning birinchi chiqarilishi "Nima? Qayerda? Qachon? ".
* 09.04.1976 - bolalar uchun "Ertakni ziyorat qilish" dasturining birinchi nashri.
* 15.09.1978 - "Kulgi atrofida "hazil dasturining birinchi chiqishi.
* 18.10.1983 - Markaziy televideniening Birinchi dasturiga ko'ra, "16 yoshgacha va undan katta ... "yoshlar dasturi efirga chiqdi.
* 02.10.1985 - "Yangiliklar "yangiliklar dasturining birinchi nashri.
* 02.07.1986 - TsT musiqiy dasturining birinchi nashri "O'yna , mening sevimli akkordeonim!" ".
* 03/07/1987 - "Yarim tundan oldin va keyin "ma'lumot-ko'ngilochar dasturining birinchi nashri.
* 10.01.1987 yil - "To'liq uy "hazil dasturining birinchi chiqishi.
* 10/02/1987 - "Qarang "kechki dasturining birinchi soni.
* 25.01.1989 yil - "Marafon-15 "yoshlar ko'ngilochar dasturining birinchi soni.
* 02.05.1989 yil - "A" dasturining musiqiy dasturining birinchi chiqishi.
* 09.04.1989 yil - "50x50 "yoshlar musiqa dasturining birinchi chiqishi.
* 11.12.1989 yil - "7 kun "axborot-tahliliy dasturining birinchi nashri.

Manbalar
========

* tvmuseum.ru - Internetdagi televidenie va radio muzeyi (Wayback Machine saytida 2009-02-21 sanasida arxivlangan)
* *Лейтес Л. С**. Очерки истории отечественного телевидения*. Москва: Телецентр «Останкино», 2015.
* Prezident kutubxonasi
* *Trofimenko I.* Rossiyada teleko'rsatuvlar - 75] // Tele-Sputnik. - 2006-yil,noyabr.11-son (133). Telesputnik jurnali
* *Yurovskiy A.* Birinchi tajribalardan - muntazam teleko'rsatuvlargacha. Internetdagi televidenie va radio muzeyi (Wayback Machine saytida 2004-11-09 sanasida arxivlangan)
* *Makovev V.* Qora va oq televizordan kiberfazoga. Rossiyada televidenie rivojlanishining texnik jihatlari (pastkidan qarang). Internetdagi televidenie va radio muzeyi (Wayback Machine saytida 2012-10-08 sanasida arxivlangan)
* "Ozodlik" radiosining "Tarjimada yo'qolgan" siklida Rossiyadagi Amerika seriallarining taqdiri (audio,

1. ↑  В 1899 году Александр Аполлонович Полумордвинов запатентовал принцип последовательной передачи цвета при помощи механического сканирующего устройства (*А.Л. Рашковский.* „Вятский изобретатель А.А. Полумордвинов" (ru).  Герценка: Вятские записки. Qaraldi: 7-fevral 2019-yil.

). Однако действующего образца создать не удалось.
2. ↑  В 1899 году Александр Аполлонович Полумордвинов запатентовал принцип последовательной передачи цвета при помощи механического сканирующего устройства (*А.Л. Рашковский.* „Вятский изобретатель А.А. Полумордвинов" (ru).  Герценка: Вятские записки. Qaraldi: 7-fevral 2019-yil.

). Однако действующего образца создать не удалось.
3. ↑  *Б. П. Грабовский — изобретатель телефота: Сб. документов*, 3000 экз, Ташкент: Узбекистан, 1989. ISBN 5-640-00557-2.
4. ↑  {{{заглавие}}}.
5. ↑  *Чечик П. О.* Всесоюзная конференция по телевидению // Радиофронт. — 1932. — № 7—8.
6. ↑  {{{заглавие}}}.
7. ↑  „Сайт по истории телевидения". 10-fevral 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-avgust 2022-yil.
8. ↑  „Сайт по истории телевидения". 10-fevral 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-avgust 2022-yil.
9. ↑  *Лев Лейтес.* „Вклад супружеской пары И. А. Авербух — В. Е. Теслер в развитие цветного телевидения" (ru). *Машина времени*.  Журнал «Broadcasting» (1-iyul 2010-yil). Qaraldi: 9-oktyabr 2014-yil.
10. ↑  Broadcasting № 6 2007. sfn error: no target: CITEREFBroadcasting\_№\_62007 (help)
11. ↑  TVMUZEUM.ru[*sayt ishlamaydi*]
12. ↑  „Чемпионат СССР 1949" (ru).  Сайт спортивной статистики. Qaraldi: 24-mart 2019-yil.