1917-yilda Nyu-Yorkdagi Ayollar Sufragetlarning marshi. Ishtirokchilar milliondan ortiq ayollar imzolagan plakatlarni koʻtarib yurishdi
**Amerika Qoʻshma Shtatlarida ayollarning saylov huquqi** ellik yildan ortiq vaqt davomida shakllanib bordi. Dastlab turli shtatlar va joylarda, baʼzan cheklangan asosda qonunlashtirildi. 1920-yilda milliy va qoninuy darajada mustahkamlandi.

Ayollarning saylov huquqiga boʻlgan talab 1840-yillarda kengroq ayollar huquqlari harakatidan kelib chiqqan holda kuchaya boshladi. 1848-yilda ayollar huquqlari boʻyicha birinchi konventsiya boʻlgan Seneka sharsharasi konferentsiyasi ayollarga saylov huquqini berish ularning haddini oshishlariga sabab boʻladi deb hisoblagan baʼzi tashkilotchilarning qarshiligi tufayli ayollarning saylov huquqini qoʻllab-quvvatlovchi rezolyutsiyani qabul qildi. 1850-yilda Ayollar huquqlari boʻyicha birinchi milliy yigʻin oʻtkazilgan vaqtga kelib, saylov huquqi harakat faoliyatining tobora muhim jihatiga aylanib bordi.

Birinchi milliy saylov huquqi tashkilotlari 1869-yilda, ikkita raqib tashkilot, biri Syuzan B. Entoni va Elizabet Kedi Stenton rahbarligi ostida, ikkinchisi esa Lyusi Stoun va Frensis Ellen Uotkins Xarper boshchiligida tuzilgan paytda tashkil etilgan. Bir necha yillik raqobatdan soʻng, ular 1890-yilda birlashdilar va yetakchi kuchi Syuzan B. Entoni boʻlib belgilandi. Oʻsha paytdagi ayollarning eng yirik tashkiloti boʻlgan Ayollar Xristian Moslashtiruvi Ittifoqi (WCTU) 1873-yilda tashkil etilgan boʻlib, shuningdek, ayollarning saylov huquqi uchun kurash olib bordi va bu harakatga katta turtki berdi.

AQSh Oliy sudi ayollarning konstitutsiyaviy ovoz berish huquqiga ega ekanligi toʻgʻrisida qaror chiqarishiga umid qilgan holda, sufragistlar 1870-yillarning boshlarida ovoz berishga bir necha bor urinishgan. Urinishlari rad etilgach ular sudga daʼvo qilganlar. Nihoyat, Syuzan B. Entoni 1872-yilda ovoz berishga muvaffaq boʻldi. Ammo bu qilmishi uchun u hibsga olindi va harakatga yangi turtki boʻlgan juda ommabop sud jarayonida aybdor deb topildi. Oliy sud 1875-yilda *Minor Happersetga* qarshi ishda ularga qarshi qaror chiqarganidan so‘ng, saylovchilar AQSh Konstitutsiyasiga ayollarga ovoz berish huquqini beradigan o‘zgartirish kiritish uchun o‘nlab yillar davom etgan kampaniyani boshlaganini oʻzi ham bilmasdi. Biroq, tashkilot rahbariyatining harakatlarining katta qismi individual davlat darajasida saylov huquqi uchun kurashga qaratilgan edi.

1916-yilda Elis Pol milliy saylov huquqini oʻzgartirishga qaratilgan jangari guruh boʻlgan Milliy ayollar partiyasini (NWP) tuzdi. 200 dan ortiq NWP tarafdorlari, yaʼni „Jim gvardiyachilar" 1917-yilda Oq uyda piket paytida hibsga olingan, ularning baʼzilari ochlik eʼlon qilgan va qamoqqa yuborilganidan keyin majburan ovqatlangan. Kerri Chapman Kett boshchiligidagi NAWSA, ikki million aʼzoga ega, shuningdek, milliy saylov huquqiga tuzatish kiritishni birinchi oʻringa qoʻydi.

1920-yil 18-avgustda AQSh Kongressi va shtat qonun chiqaruvchi organlarida katta qiyinchilik bilan boʻlib oʻtgan qator ovoz berishlardan soʻng Oʻn toʻqqizinchi tuzatish AQSh Konstitutsiyasining bir qismiga aylandi. Unda quyidagicha keltiriladi:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Amerika Qo'shma Shtatlari fuqarolarining saylov huquqi Amerika Qo'shma Shtatlari yoki biron bir shtat tomonidan jinsiga ko'ra rad etilmaydi yoki cheklanmaydi. | "|

Tarixdan maʼlumot
-----------------

### Ilk saylov faoliyati

Lidiya Taft (1712 — 1778), badavlat beva ayolga 1756-yilda Massachusets shtatidagi Uxbridge shahridagi shahar yigʻilishlarida ovoz berishga ruxsat berilgan. Mustamlaka davrida boshqa ayollar ovoz berganmi yoki yoʻqmi nomaʼlum.

1776-yilgi Nyu-Jersi Konstitutsiyasi maʼlum miqdordagi mulkka ega boʻlgan barcha kattalar aholisiga ovoz berish huquqini berdi. 1790 va 1797-yillarda qabul qilingan qonunlarda saylovchilar „u" deb atalgan va ayollar muntazam ravishda ovoz berishgan. Biroq 1807-yilda qabul qilingan qonun bu shtatdagi ayollarni ovoz berish huquqidan mahrum qildi.

1838-yilda Kentukki Antebellum davrida (1807-yilda Nyu-Jersi ayollarning saylov huquqidan mahrum boʻlganidan keyin) birinchi milliy ayollarning saylov huquqi toʻgʻrisidagi qonunni qabul qildi, bu 21 yoshdan oshgan hamda tuman va „davlat maktablari" ning yangi tizimi uchun soliqqa tortiladigan mulkka egalik qilgan har qanday beva yoki yolgʻiz ayolga (qonuniy ravishda uy xoʻjaligi boshligʻi) ovoz berish huquqini berdi. Ayollar uchun bu qisman saylov huquqi faqat oq tanlilar uchun ifodalanmagan.

### Ayollar huquqlari harakatining paydo boʻlishi

 Margaret Fuller
Ayollar huquqlarini himoya qilish harakatining bir qismi sifatida ayollarning saylov huquqiga boʻlgan talab paydo boʻldi. 1792-yilda Britaniyada Meri Uolstounkraft „Ayol huquqlarini himoya qilish" nomli yangi kitobni yozdi. 1838-yilda Bostonda Sara Grimke „Jinslarning tengligi va ayollarning maqomi" asarini nashr etdi va u keng tarqaldi. 1845-yilda Margaret Fuller Amerika feminizmining asosiy hujjati boʻlgan „Oʻn toʻqqizinchi asrdagi ayol" ni nashr etdi, u birinchi marta bosma shaklda 1839-yilda M. Fuller tomonidan tahrirlangan „Siferblat" transsendentalistik jurnalida paydo boʻldi.

Ayollarning saylov huquqi uchun kampaniya sezilarli sur’atga ega boʻlishidan oldin, muhim toʻsiqlarni yengib oʻtish kerak edi. To‘siqlardan biri xotin-qizlarning davlat ishlarida ishtirok etishiga qattiq qarshilik ko‘rsatish edi. Bu hatto islohotlar faollari orasida ham to‘liq qabul qilinmadi. Shiddatli bahs-munozaralardan soʻnggina 1839-yilgi konventsiyada ayollar Amerika qullikka qarshi jamiyatga qabul qilingan va keyingi qurultoyda ayollar qoʻmitalar aʼzoligiga tayinlanganda tashkilot ikkiga boʻlingan.

Ayollarning erkak va ayollardan tashkil etgan auditoriya oldida chiqishlari gʻoyasiga qarshilik kuchli edi. Shotlandiyalik Frensis Rayt 1826 va 1827-yillarda AQShda ommaviy maʼruzalari uchun qattiq tanqid qilindi. Janubiy Karolinada quldor oilada tugʻilgan Grimke opa-singillari 1830-yillarning oʻrtalarida Shimoli-Sharqiy qullikka qarshi chiqishdi. Shunda mintaqadagi hukmron kuch boʻlgan Jamoat cherkovi vazirlari oʻzlarining harakatlarini qoralagan bayonot chiqardilar. Norozi boʻlishiga qaramay, 1838-yilda Anjelina Grimke Massachusets qonun chiqaruvchi organi oldida qullikka qarshi chiqdi. Oʻsha paytda Anjelina Grimke Qoʻshma Shtatlarda qonun chiqaruvchi organ oldida soʻzlagan birinchi ayol boʻldi.

Boshqa ayollar, ayniqsa, qullikka qarshi va ayollar huquqlarini qoʻllab-quvvatlab, ommaviy chiqishlar qila boshladilar. Ilk ayol maʼruzachilar orasida Polshadan kelgan yahudiy muhojir Ernestine Rose; Lucretia Mott, Quaker ruhoniysi va abolitionist; Abby Kelly Foster, Quaker abolitionistlarni koʻrish mumkin edi. 1840-yillarning oxirida Lyusi Stoun notiqlik faoliyatini boshladi va tez orada eng mashhur ayol oʻqituvchiga aylandi. Abolisionistik harakat va ayollar huquqlari tarafdori sifatida Stoun ayollarning ommaviy nutqiga nisbatan norozi qarashlarni kamaytirishda muhim rol oʻynadi Biroq, notoʻgʻri qarashlar kuchli boʻlib shakllanib bordi.

1851-yilda Ogayoda ayollar huquqlari boʻyicha mintaqaviy konventsiya erkak raqiblar tomonidan buzildi. Anjumanda oʻzining mashhur „Men ayol emasmanmi" nomli nutqini soʻzlagan Sojourner Truth oʻz nutqida toʻgʻridan-toʻgʻri ushbu raqiblarning baʼzilariga murojaat qildi. 1852-yildagi Ayollar huquqlari milliy konventsiyasi ham buzildi va 1853-yilgi konventsiyadagi olomon harakati zoʻravonlikka yaqinlashdi. 1853-yilda Nyu-Yorkda boʻlib oʻtgan Butunjahon temperatsiya konvensiyasi ayollarga unda nutq soʻzlashiga ruxsat berilmasligi masalasi uch kun davomida choʻzilib koʻrildi. Syuzan B. Saylov huquqi harakatining yetakchisi Entoni keyinroq shunday dedi: „Ayollarning hech bir qadami omma oldida nutq so‘zlash kabi shiddatli kurashlarga boy bo‘lmagan. Ularni hattoki saylov huquqini taʼminlash uchun ham bunchalik haqorat qilishmagan, qoralashmagan va ularga nisbatan dushmanlik qilishmagan".

Oʻsha davr turmush qurgan ayollarning mustaqil faoliyatini keskin cheklovchi qonunlar mavjudligi bilan keskin ajralib turgan. Bunday qonunlar ayollarning saylov huquqini taʼminlash tashviqotiga koʻp jihatdan to‘sqinlik qildi. Uilyam Blekstounning „Angliya qonunlariga sharh" kitobiga ko‘ra, „nikohdagi er va xotin qonunda bir shaxs boʻlib hisoblanadi, yaʼni xotinning mavjudligi yoki ayolning huquqiy mavjudligi er va xotinning nikohi davomida toʻxtatiladi" degan nufuzli sharhi amerikalik huquq tizimi asos qilib olingan ingliz umumiy huquqining oʻrta asrlarda Normandlar tomonidan Angliyada joriy etilgan himoya huquqiy taʼlimotiga ishora qilishini taʼkidladi. 1862-yilda Shimoliy Karolina Bosh sudyasi eri qamchi bilan urgan ayolning ajrashishni rad etadi. Sudya oʻzining rad javobini quyidagicha izohladi: „Qonun eriga xotinning oʻzini yaxshi tutishi va uning oʻz joyini bilishi uchun zarur boʻlgan darajada kuch ishlatish huquqini beradi". Koʻpgina shtatlarda turmush qurgan ayollar qonuniy ravishda shartnomalar imzolay olmadilar. Bu ularga yigʻilishlar uchun zallarni tahkillashtirish, bosma materiallar va saylov huquqi harakati uchun zarur boʻlgan boshqa narsalarni oʻrnatishni qiyinlashtirdi. Bunday cheklashlar bir qancha shtatlarda turmush qurgan ayollarning mulki to‘g‘risidagi qonunlarning qabul qilinishi bilan qisman yengib o‘tildi. Bu baʼzi hollarda badavlat otalar tomonidan qo‘llab-quvvatlandi, chunki ular qizlarining merosi erlarining to‘liq nazorati ostida bo‘lishini istamadilar.

Abolisionistlar harakatining radikal qanotida ayollar huquqlarini himoya qiluvchilar koʻpchilikni tashkil qildi. Amerika qullikka qarshi jamiyati rahbari Uilyam Lloyd Garrison shunday dedi: „Men irq taqdiriga nisbatan jinslar tengligiga nisbatan muhimroq harakat boshlanganiga shubha qilaman". Biroq, oʻsha paytda abolitsionistlar harakati aholining atigi bir foizini jalb qildi va radikal abolitsionistlar bu harakatning faqat bir qismi edi.

### Ayollarning saylov huquqini ilk qoʻllab-quvvatlanishi

1846-yil Nyu-York shtati Konstitutsiyaviy konventsiyasi kamida uchta okrug aholisidan ayollarning saylov huquqini qoʻllab-quvvatlash uchun petitsiyalarni qabul qildi.

Abolisionistlar harakatining radikal qanotining bir qancha aʼzolari saylov huquqini qoʻllab-quvvatladilar. 1846-yilda unitar ruhoniy va radikal abolitsionist Samuel J. Mey ayollarning saylov huquqini xutbada astoydil qoʻllab-quvvatladi. U keyinchalik ayollar huquqlariga oid risolalarning birinchisi sifatida tanildi. 1846-yilda Ozodlik Ligasi, Ozodlik partiyasining bir yoʻnalishi, Kongressga ayollarga huquq berish talabi bilan murojaat qildi. 1848-yil may oyida Nyu-Yorkning Rochester shahrida boʻlib oʻtgan Ozodlik partiyasining qurultoyida „ayollar va erkaklarni ham oʻz ichiga olgan keng maʼnoda umumiy saylov huquqi" boʻyicha rezolyutsiya qabul qilindi. Prezidentlikka nomzod Gerrit Smit koʻp oʻtmay Nyu-Yorkning Buffalo shahrida boʻlib oʻtgan Milliy erkinlik konventsiyasida nutq soʻzlab, oʻz partiyasining ayollarning saylov huquqiga chaqiruvini batafsil bayon qildi. Lucretia Mott partiyadan vitse-prezidentlikka nomzod sifatida koʻrsatildi — AQShda birinchi marta ayol federal ijroiya lavozimiga taklif qilindi — va u ushbu qurultoyda delegatlarning beshta ovozini oldi.

### Ayollar huquqlari boʻyicha dastlabki konventsiyalar

Bu davrga kelib ayollarning saylov huquqi masalasi ayollar huquqlari harakatida asosiy mavzu bo‘lmagan. Harakat faollarining koʻpchiligi abolitsionistlar harakatining Harrison qanotiga sodiq edilar. Bu faollar siyosiy faoliyatdan qochishlari va „axloqiy ishontirish" orqali boshqalarni oʻz qarashlariga ishontirishga eʼtibor qaratishlari kerak, deb hisoblardi. Koʻpchilik Kvakerlar edi, ularning anʼanalari erkaklar va ayollarning dunyoviy siyosiy faoliyatda ishtirok etishini taqiqlagan edi. Ayollar huquqlarining bir qator konvensiyalari bu qarashlarni sezilarli darajada oʻzgartirdi.

#### Seneka-Folse sharsharasida konferensiya

 Elizabeth Cady Stanton
Ayollar huquqlari boʻyicha birinchi konventsiya 1848-yil 19 va 20-iyulda Nyu-York shtatining Finger Lakes mintaqasidagi Seneka sharsharasi konventsiyasi boʻldi. Konferentsiya besh ayol tomonidan olib borildi. Ulardan toʻrt nafari Quaker ijtimoiy faollari, shu jumladan mashhur Lucretia Mott ham bor edi. Beshinchisi Elizabeth Cady Stenton boʻlgan. Elizabeth Cady Stenton bir necha yil avval Mott bilan ayollar huquqlari uchun kurashni tashkil etish zarurligini muhokama qilgan edi. Siyosat bilan chuqur shug‘ullangan oiladan chiqqan Stenton, ayollar harakatini o‘z maqsadlariga erishishda siyosiy bosim muhim ahamiyatga ega ekanligiga va saylov huquqi asosiy qurol ekanligiga ishontiruvchi asosiy kuchga aylandi. Ikki kun davom etgan ushbu tadbirda 300 ga yaqin ayollar va erkaklar qatnashdi. Bu voqea matbuotda keng yoritildi. Konventsiya tomonidan bir ovozdan qabul qilinmagan yagona rezolyutsiya ayollarga ovoz berishni talab qiluvchi rezolyutsiya boʻlib, uni Stenton kiritgan edi. Uning eri, taniqli ijtimoiy islohotchi, uning ushbu rezolyutsiyani kiritish niyati borligini bilgach, u qurultoyga borishdan bosh tortdi. Kamiga Stentonni sud jarayonini farsga aylantiradigan harakatda aybladi. Asosiy maʼruzachi Lucretia Mott ham bu taklifdan xavotirga tushdi. Rezolyutsiya abolitsionistlar yetakchisi va sobiq qul Frederik Duglas tomonidan qattiq qo‘llab-quvvatlandi va undan keyingina qabul qilindi.

Konventsiyaning asosan Stenton tomonidan yozilgan deklaratsiyasi ayollar huquqlari harakatini yaratish niyatini bildirgan. Shikoyatlar roʻyxatini oʻz ichiga olgan deklaratsiyaning dastlabki ikkita shikoyatida ayollarning saylov huquqi yoʻqligiga qarshi norozilik bildirilgan edi. AQSh hukumatiga qaratilgan daʼvolar „hukumat islohoti va ayollarning tengsizligiga hissa qoʻshgan erkaklarning roli va xatti-harakatlaridagi oʻzgarishlarni talab qildi".

Ushbu yigʻindan ikki hafta oʻtgach, 1848-yildagi Rochester ayollar huquqlari toʻgʻrisidagi konventsiya kuzatildi, unda bir xil maʼruzachilar ishtirok etdi va ayollarning saylov huquqini qoʻllab-quvvatlash uchun ovoz berdi. Bu ayol raislik qilgan birinchi ayollar huquqlari konventsiyasi boʻlib, oʻsha paytda radikal harakat deb hisoblangan. Ushbu uchrashuvdan keyin 1850-yilda Salemdagi Ogayo ayollar konventsiyasi boʻlib oʻtdi. Bu ayollarning saylov huquqini qoʻllab-quvvatlash uchun davlat darajasida tashkil etilgan birinchi ayollar huquqlari konventsiyasi edi.

#### Milliy konferentsiyalar

Ayollar huquqlari boʻyicha bir qator milliy yigʻinlarning birinchisi 1850-yil 23-24-oktyabrda Massachusets shtatining Vusster shahrida Lyusi Stoun va Paulin Rayt-Devis tashabbusi bilan boʻlib oʻtdi. Shundan soʻng, 1860-yilgacha, fuqarolar urushi (1861-1865) bu amaliyotni toʻxtatgunga qadar, deyarli har yili milliy qurultoylar oʻtkazildi. Birinchi Milliy Konventsiyada Stoun shtat qonun chiqaruvchi organlariga saylov huquqi uchun petitsiya berishga chaqiruvchi nutq soʻzladi.

 Lyusi Stoun
Ayollar huquqlari boʻyicha dastlabki yigʻin haqidagi xabarlar Britaniyaga ham yetib bordi. Bu xabarlar tez orada faylasuf Jon Styuart Millga turmushga chiqqan Garriet Teylorni ruhlantirib, uning Westminster Review jurnalida chop etilgan „Ayollar huquqlarining buzilishi" nomli esse yozishga undadi. AQShda ayollar harakati boshlanganidan darak beruvchi Teylorning essesi Buyuk Britaniyada ham xuddi shunday harakatni boshlashga yordam berdi. AQShda uning essesi ayollar huquqlari haqidagi risola sifatida qayta nashr etilgan va oʻnlab yillar davomida sotilgan.

Taniqli abolisionist va ayollar huquqlari himoyachisi Vendell Fillips 1851-yilda Ikkinchi Milliy Konventsiyada „Ayollar saylov huquqiga ega boʻlishi kerakmi?" nomli maʼruzasi bilan chiqish qildi. Ayollarning saylov huquqini xotin-qizlar harakatining tamal toshi sifatida taʼriflagan bu nutq keyinchalik ayollar huquqlariga oid risola sifatida tarqaldi.

Milliy konferentsiyalarda yetakchi rol oʻynagan ayollarning baʼzilari, xususan, Stoun, Entoni va Stenton fuqarolar urushidan keyin ayollarning saylov huquqi tashkilotlarini yaratishda ham yetakchi boʻlishgan. Ular, shuningdek, 1850-yillardagi faoliyatiga saylov huquqiga boʻlgan talabni ham kiritdilar. 1852-yilda Stenton Nyu-York shtatidagi tiyilish konventsiyasida soʻzlagan nutqida ayollarning saylov huquqini qoʻllab-quvvatladi. 1853-yilda Stoun Massachusets konstitutsiyaviy konventsiyasida nutq soʻzlab, qonunchilarni ayollarga ovoz berish huquqini berishga chaqirgan birinchi ayol boʻldi. 1854-yilda Entoni Nyu-York shtatida saylov huquqi talabini oʻz ichiga olgan petitsiya kampaniyasini uyushtirdi. Bu kampaniya shtat kapitoliysida ayollar huquqlari konventsiyasi va Stentonning shtat qonun chiqaruvchi organi oldidagi nutqi bilan yakunlandi. 1857-yilda Stoun ayollar soliq qonunchiligida ovoz berish huquqisiz soliqqa tortilganligi sababli soliq toʻlashdan bosh tortdi. Shunda soliq toʻlovini toʻlash uchun yetarli pul yigʻilmaguncha, konstebl uy-roʻzgʻor buyumlarini kim oshdi savdosiga qoʻydi.

Bu davrda ayollar huquqlari harakati kam sonli davlat tashkilotlari bilan erkin tuzilgan edi. Yillik milliy konventsiyalarni tashkil qiluvchi muvofiqlashtiruvchi qoʻmitadan boshqa milliy tashkilot mavjud emas edi. Bu qurultoylardagi tashkiliy ishlarning katta qismini bu davrda harakatning eng koʻzga koʻringan rahbari Stoun amalga oshirdi. 1852-yilda boʻlib oʻtgan milliy konventsiyada ayollar huquqlari boʻyicha milliy tashkilot tuzish taklifi ilgari surildi, biroq bunday harakat noqulay mexanizm yaratib, ichki boʻlinishlarga olib keladi, degan xavotirlar koʻtarilgach, bu gʻoya rad etildi.

### Entoni va Stentonning hamkorligi

 Syuzan B. Entoni
Syuzan B. Entoni va Elizabeth Cady Stenton 1851-yilda tanishdilar. Ular tez orada yaqin doʻst va hamkasbga aylanishdi. Ularning oʻnlab yillar davomidagi hamkorligi saylov huquqi harakatida hal qiluvchi rol oʻynadi. Ayniqsa, Stenton „dunyo bilgan yoki biladigan eng buyuk inqilob" deb atagan, ayollar huquqlari uchun kengroq kurashga muhim hissa qoʻshdi. Ular bir-birini toʻldiruvchi qobiliyatlarga ega edilar. Entoni tashkilotchilikda zoʻr edi, Stenton esa intellektual masalalarga va yozishga moyil qobiliyati bor edi. Bu davrda uyda bir nechta bolasi bilan oʻtirgan Stenton asosan nutq soʻzlarini yozar edi. Entoni oʻzi tomonidan tashkil etilgan yigʻilishlarda u yozgan nutqlari bilan chiqish qilar edi.

Ular birgalikda Nyu-York shtatida murakkab harakatni yaratdilar. Lekin ularning bu vaqtdagi asosiy ishlari saylov huquqiga emas, balki umuman ayollarga oid masalalarga qaratilgan boʻldi. Oxir-oqibat, jamoat ongida ayollarning saylov huquqi bilan chambarchas bogʻlangan shaxsga aylangan Entoni, keyinchalik: „Men ovoz berishga tayyor emas edim, ovoz berishni xohlamadim, lekin men barobar bajariladigan ish uchun teng haq olishni xohlardim". Fuqarolar urushidan oldingi davrda Entoni ayollar harakatidan koʻra qullikka qarshi ishlarni birinchi oʻringa qoʻygan.

### Sodiq ayollar milliy ligasi

Entoni eʼtirozlariga koʻra, harakat rahbarlari qullikni bekor qilishga eʼtibor qaratish uchun fuqarolar urushi davrida ayollar huquqlarini himoya qilish faoliyatini toʻxtatib turishga rozi boʻlishdi. 1863-yilda Entoni va Stenton Qoʻshma Shtatlardagi birinchi milliy ayollar siyosiy tashkiloti boʻlgan ayollarning sodiq milliy ligasini tashkil qildilar. U qullikni bekor qilish uchun 400 000 ga yaqin petitsiya imzolarini toʻpladi, bu oʻsha paytda mamlakat tarixidagi eng yirik petitsiya kampaniyasi edi.

Liga ovoz berish huquqini beruvchi tashkilot boʻlmasa-da, u ayollarning siyosiy tengligi tarafdori ekanligini aniq koʻrsata oldi. Bunga bir necha jihatdan bilvosita hissa qoʻshgan Stanton jamoatchilikka petitsiya faqat erkaklar ovoz berishi mumkin boʻlgan bir paytda ayollar uchun mavjud boʻlgan yagona siyosiy vosita ekanligini eslatdi. Liganing taʼsirchan petitsiya kampaniyasi anʼanaviy ravishda tashkiliy tuzilmalarga qarshilik koʻrsatgan ayollar harakati uchun rasmiy tashkilotning qiymatini koʻrsatdi va ayollar faolligining axloqiy ishontirishdan siyosiy harakatlarga oʻtishini davom ettirdi. Liganing 5000 aʼzosi faol ayollarning keng tarmogʻini shakllantirdi, ular tajriba toʻpladilar, bu ijtimoiy faollikning kelajakdagi shakllari, jumladan saylov huquqi uchun isteʼdodlar zaxirasini yaratishga yordam berdi.

### Amerika Teng Huquqlar Assotsiatsiyasi

Fuqarolar urushidan keyin birinchi boʻlib 11-Milliy ayollar huquqlari konventsiyasi 1866-yilda boʻlib oʻtgan boʻlib, urush paytida yoʻqotilgan ayollar huquqlari harakatini qayta tiklashga yordam berdi. Konventsiya Amerikaning Teng Huquqlar Assotsiatsiyasiga (AERA) aylantirish uchun ovoz berdi, uning maqsadi barcha fuqarolar uchun teng huquqlar, ayniqsa saylov huquqi uchun kampaniya olib borish edi.

Yigʻilishni tashkil qilgan Entoni va Stentondan tashqari, yangi tashkilot rahbariyatiga Lukretia Mott, Lyusi Stoun va Frederik Duglas kabi taniqli abolisionistlar va ayollar huquqlari faollari ham kiritildi. Biroq, umumiy saylov huquqini taklif qilganlarning tashabbusiga baʼzi abolitsionist rahbarlar va ularning Respublikachilar partiyasidagi ittifoqchilari qarshi chiqdilar. Chunki ular ayollarning saylov huquqini talab qiluvchi kampaniyasini afro-amerikalik erkaklarga ushbu huquq berilgunga qadar kechiktirishlarini xohlashdi. Taniqli gazeta muharriri Horace Greeley Entoni va Stentonga shunday dedi: "Bu Respublikachilar partiyasi va xalqimiz hayoti uchun juda muhim davr. Men sizdan bu „negro soati"ni eslab qolishingizni soʻrayman, sizning birinchi vazifangiz shtat boʻylab yurish oʻtkazish va uning talablarini himoya qilishdan iboratdir. Biroq, ular va boshqalar, shu jumladan Lyusi Stoun, oʻz talablarini chetga surib qoʻyishdan bosh tortdilar va umumiy saylov huquqini qoʻllab-quvvatlashni davom ettirdilar.

1867-yil aprel oyida Stoun va uning eri Genri Blekvell Kanzasda afro-amerikaliklarga ham, ayollarga ham ovoz berish huquqini beradigan referendumni qoʻllab-quvvatlash uchun AERA kampaniyasini boshladilar. Bu ikki maqsadni aralashtirishga qarshi boʻlgan abolitsionistlar yetakchisi Vendell Fillips AERA oʻz kampaniyasi uchun umid qilayotgan mablagʻni qaytarib oldi. Bu bilan AERA ishchilarini hayratda qoldirdi va gʻazablantirdi. Ichki kurashdan soʻng, Kanzas respublikachilari faqat qora tanli erkaklarning saylov huquqini qoʻllab-quvvatlashga qaror qildilar. AERA harakatlariga qarshi turish uchun „Ayollarning saylov huquqiga qarshi qoʻmitasi"ni tuzdilar. Yozning oxiriga kelib, AERA kampaniyasi deyarli barbod boʻldi va uning moliyasi ham tugadi. Kampaniyaning soʻnggi kunlarida Stoun va boshqa AERA aʼzolari ayollar huquqlarini qoʻllab-quvvatlagan boy tadbirkor Jorj Frensis Treyndan yordam qabul qilgani uchun Entoni va Stentonlarni qattiq tanqid qilishdi. Tren koʻplab islohot faollarining sodiqligini qozongan Respublikachilar partiyasiga afro-amerikaliklarning halolligi va aql-zakovatidan ochiqchasiga nafratlanish bilan hujum qildi, shuning uchun uning bu harakati koʻplab faollarni gʻazablantirdi.

Kanzas kampaniyasidan soʻng, AERA tobora koʻproq ikki qanotga boʻlinib ketdi. Ikki qanoti ikki xil yondashuvlar asosida harakat qildi. Ammokki qanoti ham umumiy saylov huquqini qoʻllab-quvvatladi. Lyusi Stoun boshchiligidagi bir qanot qora tanlilarning birinchi navbatda saylov huquqini qoʻlga kiritishga tayyor edi va Respublikachilar partiyasi hamda abolitsionistlar harakati bilan yaqin aloqada boʻlishni xohladi. Boshqalar, Entoni va Stanton boshchiligida, bir vaqtning oʻzida ayollar va qora tanli erkaklar huquqlarini olishga intilishdi va moliyaviy va boshqa manbalar boʻyicha bekorchilarga bogʻliq boʻlmaydigan siyosiy mustaqil ayollar harakatini yaratish ustida ishladilar. 1869-yil may oyida boʻlib oʻtgan shiddatli AERA yillik yigʻilishi tashkilotning virtual halokatini koʻrsatdi, shundan soʻng ikkita raqib ayollarning saylov huquqi tashkiloti tuzildi.

### Yangi Angliya ayollar suffragetlar uyushmasi

 Massachusets fuqarolarining ayollar saylov huquqini qoʻllab-quvvatlash boʻyicha petitsiyasi
Qisman ayollar harakatining boʻlinishi natijasida 1868-yilda AQShdagi birinchi yirik siyosiy tashkilot sifatida, Nyu-England ayollar suffragetlari uyushmasi (NEWSA) tuzildi. Tashkilotning asosiy maqsadi ayollarning saylov huquqi boʻlgan. NEWSAning taʼsis qurultoyini rejalashtiruvchilar respublikachilarning qoʻllab-quvvatlashini qozonish uchun harakat qilishdi. Yetakchi respublikachi siyosatchilarni, jumladan, AQSH senatorini ham maʼruzachi minbariga kiritdilar. Qora tanli erkaklarga samarali huquq beradigan o‘n beshinchi tuzatishning o‘tish kafolatlanganligiga ishonch ortib borayotgan bir paytda, NEWSAning bo‘lajak prezidenti Lyusi Stoun kutilmaganda Respublikachilar partiyasini „Respublikachilar partiyasi"ga chaqiruvchi rezolyutsiyani kiritish orqali ayollarga ham, afro-amerikaliklarga ham huquq berishni afzal ko‘rdi. „Erkaklar saylov huquqi" shioridan voz keching va buning oʻrniga umumiy saylov huquqini qoʻllab-quvvatlang degan gʻoyani ilgari surdi. Frederik Duglas va boshqalarning qarshiliklariga qaramay, Stoun assambleyani rezolyutsiyani tasdiqlashga ishontirdi. Biroq, ikki oy oʻtgach, oʻn beshinchi tuzatish Kongressda barbod boʻlish xavfi ostida, Stoun oʻz pozitsiyasidan qaytdi va „Ayollar negrlarni kutishlari kerak" deb eʼlon qildi.

### Oʻn beshinchi tuzatish

 Frederik Duglas
1869-yil may oyida, AERAning yakuniy yillik yigʻilishidan ikki kun oʻtgach, Entoni, Stanton va boshqalar Milliy Ayollar Suffragetlar Assotsiatsiyasini (NWSA) tuzdilar. 1869-yil noyabr oyida bir yil oldin Nyu-England ayollar suffragetlari assotsiatsiyasini yaratishda yordam bergan Lyusi Stoun, Frensis Ellen Uotkins Xarper, Juliya Uord Xou, Genri Blekvell va boshqalar Amerika Ayollar Suffragettes Assotsiatsiyasini (AWSA) tuzdilar. Ikki tashkilot oʻrtasidagi dushmanlik raqobati oʻnlab yillar davomida saqlanib qolgan. Hatto ayollar harakatining professional tarixchilariga ham taʼsir koʻrsatgan partizanlik muhitini yaratdi.

AQSh Konstitutsiyasiga taklif qilingan oʻn beshinchi tuzatish boʻlinishning bevosita sababi boʻldi. Bu irqiy huquqlardan mahrum qilishni taqiqlovchi qayta qurish tuzatishi edi. Stenton va Entoni, oʻn beshinchi tuzatish jinsga asoslangan huquqlardan mahrum qilishni taqiqlovchi boshqa tuzatish bilan birga keltirilmasa, uning qabul qilinishiga qarshi chiqishlarini namoyon qilishdi. Ularning taʼkidlashicha, ovoz berish huquqini samarali ravishda barcha erkaklarga berish natijasida erkaklarning ayollardan ustunligi tan olinganidek boʻlishi, ayollarni saylov huquqidan istisno qilish bilan konstitutsiyaviy huquqlar asosida, „jinsiy aristokratiya"ni yaralishiga zamin boʻladi. Stentonning taʼkidlashicha, erkaklar kuchi va imtiyozlari jamiyatdagi kamchiliklarning ildizidadir va ularni kuchaytirish uchun hech narsa qilinmasligi kerak. Entoni va Stenton, shuningdek, tuzatishga koʻra, ovoz berishda gʻalaba qozonadigan qora tanli erkaklar ayollarning saylov huquqiga qarshi ekanligi haqida ogohlantirdilar. Ular qora tanli erkaklar ayollarning saylov huquqini qoʻllab-quvvatlashiga ishonchsizlik bilan yolgʻiz emas edilar. Ayollarning saylov huquqining astoydil tarafdori Frederik Duglas shunday dedi: „Men mansub boʻlgan irq, umuman olganda, bu masalada toʻgʻri pozitsiyani egallamadi". Biroq, Duglas tuzatishni qattiq qoʻllab-quvvatladi va bu sobiq qullar uchun hayot va oʻlim masalasi ekanligini aytdi. AWSA ning eng koʻzga koʻringan rahbariga aylangan Lyusi Stoun tuzatishni qoʻllab-quvvatladi, ammo u ayollarning saylov huquqi qora tanli erkaklarning saylov huquqidan koʻra mamlakat uchun foydaliroq boʻlishiga ishonishini aytdi. AWSA va AERA aʼzolarining aksariyati ham tuzatishni qoʻllab-quvvatladilar.

Harakatning ikkala qanoti ham qullikka qarshi harakatlar tarafdori boʻlsa-da, ularning rahbarlari baʼzan oʻsha davrning irqiy munosabatlarini aks ettiruvchi fikrlarni bildirishdi. Masalan, Stenton „quyi tabaqalari" yaʼni sobiq qullar va mehnat muhojirlarining saylovlarda toʻliq ishtirok etgunga qadar, ular uchun uzoq taʼlim jarayonini tashkil qilinish sharti talab etiladi, deb hisoblardi. Stenton „Revolution" jurnalidagi maqolasida shunday deb yozgan edi: „Amerikalik boy, bilimli, fazilatli va nazokatli ayollar! Agar siz va sizning qizlaringiz uchun ayollik gʻoyalari past boʻlgan xitoylik, afrikalik, nemis va irlandlarning quyi tabaqalari qonun chiqarishini istamasangiz xotin-qizlar ham saylovlarda ishtirok etishini talab qiling, ayollar hukumatda vakil boʻlishini talab qilinglar". Boshqa bir maqolada u xuddi shunday daʼvo qilib, ushbu toʻrtta etnik guruhni „Patrik va Sambo, Xans va Yung Tung" deb tanishtirdi. Lyusi Stoun Nyu-Jersidagi saylovchilar yig‘ilishini shunday ko‘rib chiqish uchun quydagicha chaqiriq qildi: „Qayta qurish jarayonidan faqat ayollarni chetlashtirish kerakmi? Ular chetlatishga majburlanishi kerakmi? Siyosiy jihatdan eng johil va kamsitilgan erkaklardan pastroq boʻlishi mumkinmi?". Stounning turmush oʻrtogʻi va AWSA xodimi Genri Blekvell janubning qonun chiqaruvchi organlariga ochiq xat eʼlon qildi, unda u ularni qora tanlilarga ham, ayollarga ham ovoz berishga ruxsat berishsa, „oq irqning siyosiy ustunligi oʻzgarishsiz qoladi" va „ Qora irq tabiat qonuniga koʻra tropiklar tomon tortiladi".

AWSA Respublikachilar partiyasi bilan yaqin aloqalar oʻrnatishga intildi. Oʻn beshinchi tuzatishni ratifikatsiya qilish respublikachilarni ayollarning saylov huquqini qoʻlga kiritishiga olib keladi deb umid qildi. NWSA respublikachilarni tanqid qilgan holda siyosiy jihatdan mustaqil boʻlishga intilgan. Entoni va Stenton 1868-yilgi Demokratik Milliy Konventsiyaga maktub yoʻllab, Respublikachilarning Oʻn toʻrtinchi tuzatishga (qora tanli erkaklarga fuqarolik bergan, ammo Konstitutsiyaga birinchi marta „erkak" soʻzini kiritgan) homiyligini tanqid qilib, shunday deb taʼkidladilar: "Hukmron partiya qora tanlilarga fuqarolik berish bilan birga, bir qoʻli bilan ikki million qora tanlilarning fuqarolik shaʼni va qadr-qimmatini qanday koʻtargan boʻlsa, ikkinchi qoʻli bilan oʻn besh million boʻlgan oq tanli ayollarni — yaʼni oʻz onalari va opa-singillarini, oʻz xotinlari va qizlarini shunchalik agʻdardi va ularni quyi erkak tabaqasining tovoni ostiga tashladi. Oʻsha paytda liberal-demokratlarning aniq yoʻnalishga ega boʻlmaganligi bois, Entoni va Stenton shu partiya aʼzolarini umumiy saylov huquqini qabul qilishga qaror qilishlarini daʼvat qilishdi.

Bundan tashqari kki tashkilotning boshqa farqlari ham boʻlgan edi. Garchi ularning har biri shtat va milliy miqyosda saylov huquqi uchun kampaniya olib borishgan boʻlsa-da, NWSA koʻproq milliy darajada ishlar edi. AWSA esa shtat darajasida ishlashga moyil edi. NWSA dastlab AWSAga qaraganda kengroq masalalar, jumladan, ajralish islohoti va ayollar uchun teng ish haqi boʻyicha harakat qilgan. NWSAni faqat ayollar boshqargan boʻlsa, AWSA esa oʻz rahbariyatiga erkaklarni ham, ayollarni ham birdek kiritgan edi.

Tez orada voqealar harakatdagi boʻlinish uchun asoslarning koʻpini olib tashladi. 1870-yilda, Oʻn beshinchi tuzatish rasmiy ravishda ratifikatsiya qilinganida, oʻz dolzarbligini yoqotib chetda qoldi. 1872-yilda hukumat korruptsiyasidan nafratlanish bekorchilar va boshqa ijtimoiy islohotchilarning respublikachilardan qisqa muddatli Liberal Respublikachilar partiyasiga ommaviy ravishda oʻtib ketishiga olib keldi. Biroq, ikki ayol guruhi oʻrtasidagi raqobat shunchalik qattiq ediki, 1890-yilgacha birlashish imkonsiz boʻlib chiqdi.

### Yangi chekinish

 „Ayollar uchun ovozlar" bayrogʻi
1869-yilda Missuri shtatidagi Frensis va Virjiniya Minorlar, yaʼnu er va xotin birgalikda „Yangi chekinish" deb nomlanuvchi strategiyani ishlab chiqdilar. Bu strategiya orqali necha yil davomida saylov huquqi harakatini qoʻllab-quvvatladilar. AQSh Konstitutsiyasi ayollarga ovoz berish huquqini bilvosita berishini taʼkidladi. Shunday boʻlsa-da, bu strategiya yaqinda qabul qilingan Oʻn toʻrtinchi tuzatishning 1-boʻlimiga tayangan holda harakatlandi. Unda quyidagi soʻzlar bor edi: „Qoʻshma Shtatlarda tugʻilgan yoki fuqarolikka qabul qilingan va uning yurisdiktsiyasiga boʻysunadigan barcha shaxslar Qoʻshma Shtatlar fuqarolaridir. Hech bir shtat AQSH fuqarolarining imtiyozlari yoki immunitetlarini buzadigan qonunlarni qabul qilmaydi yoki amalga oshirmaydi; hech bir davlat hech qanday insonni hayotidan, erkinligidan yoki mulkidan mahrum eta olmaydi; uning yurisdiktsiyasi ostidagi hech bir shaxs qonunlar tomonidan teng himoyalanishdan mahrum boʻlishi mumkin emas".

1871-yilda NWSA rasmiy ravishda „Yangi chekinish" strategiyasini qabul qildi. „Yangi chekinish" ayollarni ovoz berishga harakat qilish va rad etilgan taqdirda sudga daʼvo qilishga undadi. Bu jarayonlarga asoslangan holda tez orada yuzlab ayollar oʻnlab joylarda ovoz berishga harakat qilishdi. Baʼzi hollarda bunday harakatlar „Yangi chekinish" strategiyasidan oldin sodir boshlanganligini koʻrish mumkin edi. Masalan, 1868-yilda radikal ruhoniylar markazi boʻlgan Nyu-Jersi shtatining Vineland shahrida 200 ga yaqin ayol oʻz byulletenlarini alohida qutiga tashlab, ularni sanab oʻtishga harakat qilgan, ammo muvaffaqiyatga erishmagan. AWSA rasmiy ravishda „Yangi chekinish" strategiyasini qabul qilmadi, lekin uning rahbari Lyusi Stoun Nyu-Jersidagi tugʻilgan shahrida ovoz berishga harakat qildi. Ovoz berishdan toʻsqinlik qilingan ayollarning daʼvosi boʻyicha sud ishida AQShning Vashingtondagi okrug sudi ayollarning ovoz berish huquqiga ega emasligi toʻgʻrisida qaror chiqardi va shunday dedi: ushbu qarorning amalda qoʻllanilishi sivilizatsiya uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega boʻlganligi bois bunday huquqning mavjud emasligi hisoblansin".

1871-yilda birja makleri Viktoriya Vudxull Kongress qoʻmitasi oldida nutq soʻzlash uchun taklif qilindi. Ungacha bu ishni bironta ayol qilmaganligi bois, Viktoriya Vudxull buni uddalagan birinchi ayol boʻldi. Bu davrga kelib ayollar harakati bilan aloqasi boʻlmagan Viktoriya Vudxull „Yangi chekinish" strategiyasining oʻzgartirilgan versiyasini taqdim etdi. Viktoriya Vudxull sudlardan ayollarning ovoz berish huquqiga ega boʻlishlarini talab qilishi kerak edi. Ammo sudlardan ayollarning ovoz berish huquqiga ega ekanligini eʼlon qilishni soʻrash oʻrniga, u Kongressdan Konstitutsiya ayollarga ovoz berish huquqini bilvosita berishini eʼlon qilishni soʻradi. Qoʻmita uning taklifini rad etdi. NWSA dastlab Vudxullning sahnada toʻsatdan paydo boʻlishiga ishtiyoq bilan munosabatda boʻldi. Stenton, xususan, Vudxullning ayollarning saylov huquqini qoʻllab-quvvatlaydigan keng islohot partiyasini yigʻish taklifini mamnuniyat bilan qabul qildi. Entoni bu gʻoyaga qarshi chiqdi va NWSA siyosiy jihatdan mustaqil boʻlishini xohladi. Tez orada NWSA Vudxull bilan aloqasi haqida pushaymon boʻlishga sabab boʻldi. 1872-yilda u AWSA prezidenti muhtaram Genri Uord Bicher va NWSA yetakchi aʼzosining rafiqasi Elizabet Tilton oʻrtasidagi nikoh munosabatlari tafsilotlarini eʼlon qildi. Bicherning keyingi sud jarayoni butun mamlakat boʻylab gazetalarda yoritildi, bu esa bir olimning bu jarayonlarni „siyosiy teatr" deb atagani saylov huquqi harakatining obroʻsiga jiddiy putur etkazdi.

Oliy sud 1875-yilda *Minor Happersetga qarshi* sud qarori bilan „Yangi chekinish" strategiyasini „AQSh Konstitutsiyasi hech kimga saylov huquqini bermaydi" deb izohlab tugatdi. NWSA ayollarning saylov huquqini kafolatlaydigan konstitutsiyaga oʻzgartirish kiritish maqsadida kampaniya oʻtkazish uchun ancha murakkab strategiyani amalga oshirishga qaror qildi.

### *AQSh Syuzan B.* *Entoniga qarshi*

1872-yilgi prezidentlik saylovlarida ovoz bergan Syuzan B. Entoni 1870-yildagi ijro qonunini buzganlikda ayblanib hibsga olinadi. Oʻz oʻrnida bu voqea milliy bahs-munozaralarga sabab boʻlib qoladi. Sud jarayonida sudya hakamlar hay’atidan ayblov hukmini eʼlon qilishlarini talab qildi. Sud jarayonida gapirishga ruxsat berilmagan Entonidan aytadigan gapingiz bor-yoʻqligini soʻraganida, u tarixchilardan biri „ayollarning saylov huquqi tashviqoti tarixidagi eng mashhur nutqi" deb atagan soʻz bilan javob berdi. U „fuqarolik huquqlarimga nisbatan hurmarsizlik gʻazabi", dedi: „…Siz hukumatimizning barcha hayotiy tamoyillarini oyoq osti qildingiz. Mening tabiiy huquqlarim, fuqarolik huquqlarim, siyosiy huquqlarim, sud huquqlarim, barchasi birdek eʼtiborga olinmaydi." Sudya Entoniga 100 AQSh dollari miqdorida jarima toʻlashni buyurdi va u: „Men hech qachon sizning adolatsiz jarimangizning bir dollarini ham toʻlamayman" deb javob berdi va hech qachon toʻlamadi. (8-avgust, 2020-yil, Entoni 19-tuzatish ratifikatsiya qilinganining 100 yilligi munosabati bilan Prezident Donald Tramp tomonidan vafotidan keyin afv etildi.

### Ayollar sufragizmi tarixi

1876-yilda Entoni, Stenton va Matilda Joslin Geyj „Ayollar huquqi tarixi" maqolasi ustida ish boshladilar. Dastlab tez chop etilishi nazarda tutilgan oddiy nashr sifatida yaratilgan bu maqola 41 yil davomida yozilgan 5700 sahifadan iborat olti jildlik asarga aylandi. Oxirgi ikki jild 1920-yilda, loyiha tashabbuskorlari Ida Xasted Xarper vafotidan keyin nashr etilgan, u ham toʻrtinchi jild ustida ishlashda yordam bergan. Ajralib qolgan harakatining bir qanoti yetakchilari tomonidan yozilgan (ularning asosiy raqibi Lyusi Stoun loyihaga qiziqish bildirmadi) „Ayollar sufragizmi tarixi" asarida abadiy yo‘qotilishi mumkin bo‘lgan ko‘plab materiallar saqlanib qolgan. Ammo oʻzaro raqiblarga aylangan harakat yetakchilari haqida gap ketganda, voqealarning muvozanatli koʻrinishini taʼminlamaydi. Ayollarning saylov huquqi tarixi koʻp yillar davomida sufragetlar harakatining asosiy hujjati boʻlganligi sababli, tarixchilar yanada muvozanatli voqelikni taqdim etish uchun boshqa manbalarga murojaat qilishlari kerak edi.

### Ayollarning saylov huquqiga tuzatish kiritish

1878-yilda Syuzan B.Entonining doʻsti boʻlmish senator Aaron A. Sargent Kongressga ayollarning saylov huquqi boʻyicha tuzatish kiritdi. Qirq yildan koʻproq vaqt oʻtgach, u AQSh Konstitutsiyasiga hech qanday oʻzgarishsiz kiritilgan oʻn toʻqqizinchi tuzatish boʻlib qoladi. Uning matni Oʻn beshinchi tuzatish matni bilan bir xil edi, faqat u „irq, rang yoki oldingi qullik" emas, balki jins asosida huquqlardan mahrum qilishni taqiqlaydi. Sargent koʻp masalalar boʻyicha mashinist-siyosatchi boʻlgan boʻlsa-da, u ayollar huquqlarining doimiy tarafdori boʻlgan, saylov konventsiyalarida nutq soʻzlagan va qonunchilik jarayoni orqali ovoz berish huquqlarini ilgari surgan.

### Milliy lavozimga birinchi ayol nomzodlar

 *It Doesnʼt Unsex Her* — 1915-yilda ayollarning saylov huquqini nishonlaydigan otkritka
Elizabet Keydi Stenton qonuniy ravishda saylovda qatnashish huquqiga ega boʻldi. Ammo saylov huquqidan mahrum boʻlgan ayolning istehzosiga eʼtibor qaratishni hohladi. 1866-yilda oʻzini Amerika Qoʻshma Shtatlari Kongressiga nomzod deb eʼlon qildi va buni uddalagan birinchi ayol boʻldi. 1872-yilda Viktoriya Vudxull oʻz partiyasini tuzdi va oʻzini Amerika Qoʻshma Shtatlari Prezidentligiga nomzod deb eʼlon qildi, garchi u 35 yoshdan kichik boʻlganligi sababli saylovda qatnashish huquqiga ega emas edi.

1884-yilda AQSh Oliy sudida guvohlik bergan birinchi ayol advokat Belva Enn Lokvud hayotiy prezidentlik kampaniyasini boshqargan birinchi ayol boʻldi. U „Teng huquqlar partiyasi" deb nomlangan Kaliforniya guruhi tomonidan oldindan ogohlantirmasdan nomzod qilib koʻrsatilgan. Lokvud ayollarning saylov huquqi va boshqa islohotlar uchun u qirgʻoqdan bu qirgʻoqqa qadar oʻtkazilgan kampaniyada qatnashdi. Uning bu faoliyati baʼzi yirik davriy nashrlarda hurmat bilan yoritildi. U oʻz kampaniyasini qisman oʻz chiqishlariga kirish toʻlovlarini olish orqali moliyalashtirdi. Lekin vaziyatga qarshi Respublikachilar partiyasidan prezidentlikka nomzodni qoʻllab-quvvatlagan AWSA ham, NWSA ham Lokvud nomzodini qoʻllab-quvvatlamadi.

### Birinchi muvaffaqiyatlar

Ayollarga 1869-yilda Vayoming chegarasida va 1870-yilda Yuta shtatida huquq berilgan. Yuta Vayomingdan oldin ikkita saylov oʻtkazganligi sababli, Yuta saylov huquqi harakati boshlanganidan keyin ayollar qonuniy ravishda ovoz bergan mamlakatda birinchi oʻrinni egalladi. Qisqa umr koʻrgan Populistik partiya ayollarning saylov huquqini qoʻllab-quvvatladi, bu 1893-yilda Kolorado va 1896-yilda Aydaxoda ayollarning huquqlarini taʼminlashga yordam berdi. Baʼzi joylarda ayollar maktab kengashlarida ovoz berish kabi qisman saylov huquqining turli shakllarini oldilar. *Journal of Politics jurnalida* chop etilgan 2018-yilgi tadqiqotga koʻra, katta saylov huquqi harakati va raqobatbardosh siyosiy muhitga ega boʻlgan davlatlar ayollar uchun ovoz berish huquqlarini kengaytirish ehtimoli koʻproq edi; Gʻarb davlatlari ayollarning saylov huquqini Sharqdagi davlatlarga qaraganda tezroq qabul qilganliklarining sabablaridan biri bu.

 Vayoming hududi qonuni ayollarga 1869-yil 10-dekabrda ovoz berish huquqini berdi va bu kun shtatda Vayoming kuni sifatida nishonlanadi.
1870-yillarning oxirida, mamlakatdagi eng yirik ayollar tashkiloti boʻlgan Ayollar Xristian Moslashuvchanlik Ittifoqi (WCTU) saylov huquqi uchun kampaniya oʻtkazishga qaror qiladi. Bu saʼy-harakatlarni qoʻllab-quvvatlash uchun franchayzing boʻlimi tashkil etilganda, saylov huquqi harakati sezilarli darajada kuchaydi. Saylov huquqini qoʻllab-quvvatlovchi tashkilot rahbari Frensis Uillard WCTU aʼzolarini oʻz oilalarini alkogol va boshqa illatlardan himoya qilish vositasi sifatida saylov huquqiga ega boʻlishga undadi. 1886-yilda WCTU Kongressga milliy saylov huquqini oʻzgartirishni qoʻllab-quvvatlash uchun 200 000 imzo bilan petitsiya topshirdi. 1885-yilda yirik fermer tashkiloti Grange ayollarning saylov huquqini rasman qoʻllab-quvvatladi. 1890-yilda Amerika Mehnat Federatsiyasi, yirik kasaba uyushmasi ayollarning saylov huquqini qoʻllab-quvvatladi va keyinchalik bu maqsadni qoʻllab-quvvatlash uchun 270 000 ta petitsiya imzosini toʻpladi.

1890-1919 yillar
----------------

### Raqib saylov tashkilotlarining birlashishi

Ayniqsa, Yangi Angliyada kuchli hisoblangan AWSA dastlab ikkita raqib saylov tashkilotidan obroʻyliroq edi. Ammo 1880-yillarda uning kuchi pasayib ketdi. Stenton va Entoni raqib NWSAning yetakchi shaxslari bo‘lib, bu davrda ayollarning saylov huquqi harakati yetakchilari sifatida ko‘proq tanilgan va uning yo‘nalishini belgilashda ko‘proq taʼsirga ega bo‘lgan. Baʼzan ular dadil taktika qoʻllashdi. Masalan, Entoni AQSh Mustaqillik Deklaratsiyasining 100 yilligiga bagʻishlangan rasmiy marosimlarni NWSAning Ayollar huquqlari deklaratsiyasini taqdim etish uchun toʻxtatdi. AWSA bu aksiyada ishtirok etishdan bosh tortdi.

Vaqt oʻtishi bilan NWSA AWSA ga yaqinroq boʻlishga intildi. Oʻzaro qarama-qarshilik harakatlariga kamroq eʼtibor berib, hurmatga sazovor boʻldi va endi keng koʻlamli islohotlarni ilgari surmaydi. 1887-yilda Senat unga qarshi ovoz berganida, NWSAning federal saylov huquqini oʻzgartirishni qabul qilish umidlari puchga chiqdi, shundan soʻng NWSA AWSA allaqachon qilganidek, shtat darajasida saylovoldi tashviqotiga koʻproq kuch sarfladi. Biroq, davlat darajasida ishlash ham oʻz umidsizliklariga ega edi. 1870-yildan 1910-yilgacha saylov huquqi harakati 33 shtatda faqat ayollarning saylov huquqi masalasini saylovchilarga yetkazish uchun 480 ta kampaniya oʻtkazdi va bor-yoʻgʻi 17 holatda bu masala ovozga qoʻyildi. Ushbu saʼy-harakatlar natijasida ikki shtatda, Kolorado va Aydaxoda ayollar saylandi.

AWSA rahbarlari Lyusi Stoun va Genri Blekvellning qizi Elis Stoun Blekvell 1887-yilda qoʻshilish masalasini muhokama qilish uchun qoʻshma yigʻilish oʻtkazishni taklif qildi. Bu taklif saylov huquqi rahbarlarini birlashtirishga taʼsir koʻrsatdi. Entoni va Stoun bu gʻoyani qoʻllab-quvvatladilar. Lekin bir nechta NWSA faxriylarining qarshiliklari oʻzaro yarashuv jarayonni kechiktirdi. 1890-yilda bu ikki tashkilot birlashib, Amerika ayollarning saylov huquqi milliy assotsiatsiyasini (NAWSA) tashkil qildi. Stenton yangi tashkilotning prezidenti, Stoun esa ijroiya qoʻmitasining raisi edi, lekin vitse-prezident unvoniga ega boʻlgan Entoni amalda uning rahbari boʻlib, 1892-yilda Stenton isteʼfoga chiqqanida prezident boʻldi.

### Sufraget ayollar milliy Amerika uyushmasi

 Syuzan B. Entoni 1900-yilda
Entoni yangi qoʻshilgan tashkilotda yetakchi kuch boʻlgan. Ammo u har doim ham tashkilot yoʻnalishlariga ergashmagan. 1893-yilda NAWSA Entonining tashkilot yillik yigʻilishlarining joylashuvini Vashington va mamlakatning boshqa shtatlari oʻrtasida almashtirib oʻtkazilishlariga qilgan eʼtirozlariga qarshi ovoz berdi. NWSA birlashishidan oldin, Entoni har doim Vashingtonda oʻz konventsiyalarini milliy saylov huquqini tuzatishga eʼtibor qaratishga yordam berish uchun oʻtkazdi. Qarorga qarshi chiqib, u NAWSA milliy ish hisobiga davlat darajasida saylov ishlari bilan shugʻullanishidan qoʻrqishini aytdi.

Keksaygan boʻlsa-da, ammo baribir juda radikal boʻlgan Stenton, tobora konservativ boʻlib borayotgan yangi tashkilotning yangi uslublariga mos ravishda harakatlana olmadi. 1895-yilda u ayollarni pastroq maqomga tushirish uchun Muqaddas Kitobdan foydalanishganlikni fosh etuvchi va oʻz davrining munozarali bestselleriga aylangan „Ayolning Injili"ni nashr etdi. NAWSA, Entonining bunday harakatni keraksiz va zararli ekanligi haqidagi eʼtirozlariga koʻra, ushbu kitob bilan bogʻlanishni rad etishga ovoz berdi. Shundan soʻng, Stenton tobora koʻproq sufragetlar harakatidan uzoqlashdi.

 Kerri Chapman Kett
1890-yilgi birlashuvdan soʻng darhol sufragetlar harakati pasaya boshladi. Kerri Chapman Kett 1895-yilda NAWSA tashkiliy qoʻmitasi rahbari etib tayinlangandi. Tayinlov vaqtida tashkilotning nechta mahalliy boʻlimlari borligi va ularning rahbarlari kim ekanligi nomaʼlum edi. Kett har bir shtat uchun har bir yil uchun aniq maqsadlarga ega ish rejasini ishlab chiqish orqali tashkilotni jonlantirishga kirishdi. Entoni 1900-yilda NAWSA prezidenti lavozimini tark etganida, Kattni hayratda qoldirdi va uning oʻrnini egallashga qaror qildi. Oʻzining yangi lavozimida Kett noqulay tashkilotni yirik saylov kampaniyasini boshqarish uchun yaxshiroq jihozlangan tashkilotga aylantirish boʻyicha saʼy-harakatlarini davom ettirdi.

Kett, mo''tadillik harakatining pasayishi natijasida qolgan baʼzi kamchiliklarni oʻz zimmasiga oldi. Tez sur’atlar bilan oʻsib borayotgan ayollar klubi harakatiga eʼtibor qaratdi. Mahalliy ayollar klublari dastlab asosan adabiyotga yoʻnaltirilgan oʻqish toʻgaraklari boʻldi. Keyinchalik ular borgan sari fuqarolik jamiyatini yaxshilash maqsadida har hafta bir-birlarining uylarida uchrashadigan, oʻrta sinf ayollaridan tashkil topgan tashkilotlariga aylandi. Oxir-oqibat ularning milliy tashkiloti 1890-yilda tashkil etilgan Ayollar klublarining umumiy federatsiyasi (GFWC) boʻldi.Xususan, klub aʼzolari oʻzaro kelishmovchilik sababi boʻlishi mumkin boʻlgan din va taqiqni ajratadigan bahsli masalalardan qochishdi. Janub va sharqda saylov huquqi ham juda tafovutli boʻlgan, Gʻarbda esa klublarda ayollarning qarshiliklari deyarli yoʻq edi. Oʻrta Gʻarbda klub ayollari avvaliga ehtiyotkorlik bilan saylov huquqi masalasidan qochishdi, ammo 1900-yildan keyin ular buni tobora koʻproq qoʻllab-quvvatladilar.

Kett oʻzi „jamiyat rejasi" deb atagan narsani amalga oshirdi, bu vaqt, pul va tajriba saylov huquqi harakatini rivojlantirishga yordam berishi mumkin boʻlgan ayollar klubi harakatining boy aʼzolarini yollash boʻyicha muvaffaqiyatli urinish edi. 1914-yilga kelib ayollarning saylov huquqi Ayollar klublarining milliy umumiy federatsiyasi tomonidan tasdiqlandi.

Kett toʻrt yildan soʻng, qisman erining sogʻligʻi yomonlashgani va qisman 1904-yilda Berlinda (Germaniya) Kett prezident sifatida tuzilgan Xalqaro Suffragetlar Alyansini tashkil etishga yordam bergani uchun oʻz lavozimini tark etdi. 1904-yilda Anna Xovard Shou, Entonining boshqa bir himoyachisi, NAWSA prezidenti etib saylandi. Shou baquvvat ishchi va iqtidorli notiq edi, lekin samarali boshqaruvchi emas edi. 1910 va 1916-yillar orasida NAWSA Milliy Kengashi tashkilotning mavjudligiga tahdid soladigan doimiy qoʻzgʻolonlarni boshdan kechirdi.

BU davrga kelib tashkilotning aʼzoligi va moliyasi eng yuqori darajada boʻldi. NAWSA 1915-yilda Kettni prezident etib qayta tayinlab, Shouni almashtirishga qaror qildi. NAWSA tomonidan ilgari tashkilotning yillik konventsiyasida saylangan oʻzining ijroiya kengashini tayinlash vakolatiga ega boʻlgan Kett tezda erkin tuzilgan tashkilotni yuqori markazlashgan tashkilotga aylantirdi.

### *Makkenzi Xarega qarshi*

1907-yilda chet elliklarga turmushga chiqqan amerikalik ayollarning fuqaroligini yoʻqotishini nazarda tutgan ekspatriatsiya toʻgʻrisidagi qonunning 3-boʻlimi dunyo yuzini koʻrdi. AQSH Oliy sudi 1915-yilda Makkenzi Xarega qarshi ishi boʻyicha 1907-yildagi Expatriatsiya toʻgʻrisidagi qonunni birinchi marta koʻrib chiqdi. Daʼvogar, sufraget Ethel Makkenzi Kaliforniyada yashagan, u 1911-yildan beri ayollarga saylov huquqini kengaytirgan. Biroq, sudlanuvchi uning shotlandiyalik bilan turmush qurishi asosida San-Fransisko saylov komissiyasi aʼzosi sifatida roʻyxatdan oʻtishni rad etdi. MakKenzi 1907-yilgi Ekspatriatsiya toʻgʻrisidagi qonun, „agar uni amalga oshirish uchun ishlab chiqilgan boʻlsa, Kongress vakolatidan tashqarida", deb taʼkidladi, chunki na Oʻn toʻrtinchi tuzatish, na Konstitutsiyaning boshqa qismlari Kongressga „uning roziligisiz fuqarolikdan mahrum qilish" vakolatini bermaydi. Biroq, koʻpchilikning fikrini yozgan sudya Jozef MakKennaning taʼkidlashicha, „fuqarolikni oʻzgartirishni oʻzboshimchalik bilan belgilash, yaʼni fuqaroning roziligisiz tayinlash mumkin emasligiga kelishib olish mumkin", ammo „koʻrib chiqilayotgan qonunda hech qanday huquq yoʻq U ixtiyoriy ravishda qabul qilingan va oqibatlari haqida ogohlantirilgan shart bilan shu ishni olib bordi." Sudya Jeyms Klark MakReynolds konsensus fikriga koʻra, ish yurisdiktsiya yoʻqligi sababli bekor qilinishi kerak.

### Ayollarning saylov huquqiga qarshi oppozitsiya

 Ayollar sufragizmi muxoliflari milliy assotsiatsiyasining shtab-kvartirasi.
Odatda Amerika nemis hamjamiyatiga mansub pivo va vino ishlab chiqaruvchilar ayollarning saylov huquqiga qarshi chiqdilar. Buning sababi ayol saylovchilar keyinchalik spirtli ichimliklarni taqiqlash tarafdori boʻlib qolishidan qoʻrqishganida boʻldi. 1896-yilgi saylovlarda ayollarning saylov huquqi va spirtli ichimliklarni sotishni taqiqlash bir joyga toʻgʻri keldi. Oʻz oʻrnida bu ayollarning saylov huquqiga ham, spirtli ichimliklarni taqiqlanishiga ham qarshi boʻlganlarning eʼtiborini tortdi. Saylovdan bir kun oldin kampaniyaning muvaffaqiyatini buzish uchun Liquor Ligasi saʼy-harakatlarni buzishga yordam berish uchun bir nechta ishbilarmonlarni birlashtirdi. Bu ishbilarmonlar Kaliforniyaning Oklend shahridagi barcha „yomon ayollar"ni oʻz obroʻsiga putur yetkazish uchun baland ovozda harakat qilishga majbur qilishlari haqida mish-mishlar tarqaldi va bu oʻz navbatida ayollarning Ayollar saylov huquqini oʻzgartirishga kirishish imkoniyatlarini kamaytiradi. Nemis lyuteranlari va nemis katoliklari odatda taqiq va ayollarning saylov huquqiga qarshi edilar; ular oilaning davlat ishlaridagi mavqeini er belgilaydigan paternalistik oilalarni yoqladilar. Ularning ayollarning saylov huquqiga qarshiligi, keyinchalik Birinchi jahon urushi paytida nemis amerikaliklar tashqarida boʻlganida, saylov huquqi foydasiga argument sifatida ishlatilgan.

Magʻlubiyat firibgarlik ayblovlariga olib kelishi mumkin edi. 1912-yilda Michigan shtatida ayollarning saylov huquqi boʻyicha referendum magʻlubiyatga uchradi. Shindandan soʻng, gubernator pivochilarni magʻlubiyatga olib kelgan keng tarqalgan saylovchilarni firibgarlikda ishtirok etganlikda aybladi. Nebraska va Ayova shtatlarida oʻtkazilgan referendumlar paytida ham ovozlarni oʻgʻirlash haqidagi dalillar koʻp edi.

Janubiy paxta fabrikalari kabi baʼzi shunga oʻxshash korxonalar saylov huquqiga qarshi chiqdilar. Buning sababi esa, ayol saylovchilar bolalar mehnatini yoʻq qilish tashabbusini qoʻllab-quvvatlashidan qoʻrqishganligida boʻldi. Nyu-Yorkdagi Tammany Xoll kabi siyosiy mashinalar ayol saylovchilarning paydo boʻlishi erkak saylovchilar guruhlari ustidan oʻrnatgan nazoratni susaytirishidan qoʻrqishlariga qarshi chiqdilar. Biroq, 1917gʻyilda Nyu-York shtatida ayollarning saylov huquqi referendumi oʻtkazilganda, Tammany Xoll rahbarlarining baʼzi xotinlari va qizlari saylov huquqi uchun harakat qilishdi, bu esa uni referendum oʻtkazilishida hal qiluvchi ahamiyatga ega boʻlgan neytral pozitsiyani egallashiga olib keldi. Katolik cherkovi saylov huquqi masalasida rasmiy pozitsiyani egallamagan boʻlsa-da, uning yetakchilarining juda kam qismi uni qoʻllab-quvvatladi va kardinal Gibbons kabi baʼzi yetakchilari oʻz qarshiliklarini aniq koʻrsatdilar.

New York Times birinchi marta saylov huquqini qoʻllab-quvvatlaganidan soʻng, oʻz pozitsiyasini oʻzgartirdi. Bundan tashqari qattiq ogohlantirishlar berdi. 1912-yilgi tahririyatda ayollar ovoz berish huquqiga ega boʻlgach, „askar va dengizchilar, politsiya patrullari yoki oʻt oʻchiruvchilar, sudyalar aʼzosi bo‘lib, o‘zlarini rahbar va sudyalik lavozimlariga saylaydilar va ulardek xizmat qilishni hohlab qolishadi" kabi mumkin boʻlmagan talablarni qoʻyishlari bashorat qilingan. U erkaklarning qarshilik ko‘rsata olmagani uchun erkakning qatʼiyati yo‘qligi sabab bo‘lib, „agar erkaklar yetarlicha kuchli, dono va, aytish mumkinki, ularga to‘sqinlik qiladigan darajada erkak bo‘lmasalar, ayollar ovoz berish huquqiga ega bo‘lishlarini" ogohlantirdi.

#### Ayollar saylov huquqiga qarshi

Dastlab „Remonstrantlar" deb nomlangan aksilsufraget kuchlar 1870-yilda, Vashingtondagi ayollarning sufragetlarga qarshi assotsiatsiyasi tashkil etilgan. „Anti-" nomi bilan mashhur boʻlib, ular oxir-oqibat yigirmaga yaqin shtatda tashkilotlar tuzdilar. 1911-yilda Ayollar sufragizmi muxoliflarining milliy uyushmasi tuzildi. Uning 350 000 aʼzosi bor edi va ayollarning saylov huquqiga, feminizmga va sotsializmga qarshi edi. Uning taʼkidlashicha, ayollarning saylov huquqi „ayollar uchun mavjud boʻlgan maxsus himoya va taʼsir yoʻllarini kamaytiradi, oilani buzadi va sotsialistik saylovchilar sonini koʻpaytiradi".

Saylov huquqiga qarshi chiqqanlardan yana oʻrta va yuqori tabaqadagi ayollar ham boʻlib, ular koʻp maqsadli konservatorlar boʻlgan. Xususan, oliy tabaqadagi ayollar kuchli siyosatchilarga shaxsiy murojaat etish imkoniyatiga ega edilar. Albatta ular bu imtiozlardan voz kechishni xohlamadilar. Koʻpincha opponentlar siyosatni iflos ish deb hisoblashgan va ayollarning unda ishtirok etishi ayollar daʼvo qilgan axloqiy tamoyillarni yoʻqotishiga olib keladi, bu esa partiyaga aʼzolik Bosh federatsiya Ayollar klublari vakili boʻlgan fuqarolik jamiyatini yaxshilash boʻyicha mahalliy klublarning ishiga putur yetkazadi. Eng uyushgan harakat Nyu-York shtatidagi ayollar saylov huquqiga muxoliflar uyushmasi (NYSAOWS) edi. Uning asosiy xabari, uning prezidenti Jozefina Jewell Dodj tomonidan taʼkidlanganidek,:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Biz ayollarning mavqeini har qanday yo'l bilan yaxshilashga ishonamiz. Bizning fikrimizcha, bu taraqqiyot ish va faoliyatning eng mos keladigan va hozirda cheksiz imkoniyatlarga ega bo'lgan qonuniy sohalarida amalga oshirilishi kerak. Ishonamizki, bu muvaffaqiyatga eng yaxshi partiyaviy bo'lmagan harakatlar va saylov byulletenlari cheklovlarisiz erishiladi. Biz siyosat emas, taraqqiyotga ishonamiz | "|

Nyu-York shtati Ayollar saylov huquqi muxoliflari assotsiatsiyasi (NYSAOWS) 1915-yilgi referendumda gʻalaba qozonish uchun sufragetlarni kuzatishdan oʻrgangan ommaviy safarbarlik usullaridan foydalangan. Ular sufragetlarning oʻzlariga juda oʻxshash boʻlgan. Lekin saylov huquqi ayollarga olib kelishi mumkin boʻlgan yovuzlikdan ogohlantiruvchi islohotga qarshi uslubdan foydalanishdi. Ular erkaklar yetakchiligini rad etishdi. Xayriya va ijtimoiy takomillashtirishda mustaqil ayollarning muhimligini taʼkidladilar. 1916-yilda NYSAOWS Nyu-Yorkda kichik magʻlubiyatga uchradi va shtat ayollarga ovoz berish huquqini berish uchun ovoz berdi. Tashkilot Vashingtonga koʻchib oʻtdi. Federal konstitutsiyaviy oʻzgartirishga qarshi chiqdi va „Ayollar saylov huquqiga qarshi milliy assotsiatsiya" (NAOWS) ga aylandi. U yerda erkaklar rahbarlik qildi va ayniqsa „qizil radikalizm" ga qarshi kurashda qattiqroq ritorik ohangni qabul qildi.1919-yildan keyin „antis" ovoz berish huquqini berishga muammosiz moslashdi va partiya ishlarida, ayniqsa Respublikachilar partiyasida faol ishtirok etdi.

### Janub strategiyasi

 Ayollarning saylov huquqini oʻzgartirish uchun ovoz berish, 1915-yil
Konstitutsiyaga koʻra, tuzatishni ratifikatsiya qilish uchun 34 shtatning roziligi kerak boʻlgan (1900-yilda barcha 45 shtatning toʻrtdan uch qismi). Mabodo mamlakatning qolgan qismi bir ovozdan rozi boʻlmasa ham, tuzatishning muvaffaqiyatli qabul qilinishi uchun kamida 11 ta sobiq Konfederatsiya shtatlaridan baʼzilarining qoʻllab-quvvatlashini talab qilish kerak boʻlgan. Janubiy hududlar eng konservativ mintaqa boʻlgan. Har doim saylov huquqini qoʻllab-quvvatlashda kam ishtirok etgan. XIX-asrning oxirigacha mintaqada saylovoldi faoliyati deyarli boʻlmagan. Eileen S. Kraditor janubning konservatizmiga hissa qoʻshgan toʻrtta xususiyatini aniqlaydi. Birinchidan, janubdagi oq tanli erkaklar ayollarning ijtimoiy roli bilan bogʻliq anʼanaviy qadriyatlarga ega edilar. Ikkinchidan, janub Demokratik partiya tomonidan qattiq nazorat ostida edi, shuning uchun ikki partiyani bir-biriga qarshi oʻynash imkonsiz strategiya edi. Uchinchidan, shtatlarning huquqlarini kuchli qoʻllab-quvvatlash federal konstitutsiyaviy tuzatishga avtomatik ravishda qarshilik koʻrsatishni anglatadi. Toʻrtinchidan, Jim Krou qonunlariga boʻlgan munosabat ayollar huquqiga qora tanli ayollar kiradi, bu esa faol norozilikni keltirib chiqardi. 1912-yilga kelib yana uchta gʻarbiy hudud shtatlarga aylandi, bu tuzatishni qoʻllab-quvvatlovchilar soniga yordam berdi, endi 48 shtatdan 36 tasi talab qilindi.Oxir-oqibat, Tennessi 1920-yil 18 avgustda tuzatishni ratifikatsiya qilgan hal qiluvchi 36-shtat boʻldi.

1914-yilda Jorjiya shtatining „Birlashgan Qizlari Konfederatsiyasi" prezidenti hamda Milliy Ayollarning saylov huquqi muxoliflari assotsiatsiyasi rahbari boʻlgan Mildred Ruterford, shtat qonun chiqaruvchi organida qilgan nutqida badavlat oq tanli ayollar saylov huquqiga qarshi ekanligini aniq aytdi:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Bu chorani qidirayotgan ayollar otalari fuqarolar urushi davrida kurashgan tamoyilga zarba berishmoqda. Ayollarning saylov huquqi shimol va g'arbdan, davlat huquqlariga ishonmaydigan va qora tanli ayollarning ovoz berish huquqidan foydalanishini xohlaydigan ayollardan keladi. Men Jorjiya shtati shu qadar pastga tushib ketganiga ishonmayman, chunki uning yaxshi erkaklari ayollar uchun qonun chiqara olmaydi. Agar bu vaqt kelsa, ayollarning saylov huquqiga da'vo qilish vaqti keldi. | "|

 1917-yilga kelib AQSh va Kanadada ayollarning saylov huquqi harakati uchun reklama kartasi. Saylov huquqini qabul qilgan Amerika shtatlari va Kanada provinsiyalari oq rangda (yoki qisman saylov huquqida nuqta va xochlar), qolganlari qora rangda.
Elna Greenning taʼkidlashicha, „sufraget ritorika ovoz berish huquqini qoʻlga kiritgan ayollar avvalam bor bolalar mehnatini qonundan tashqariga chiqarishi, ayollar uchun eng kam ish haqi va maksimal ish soati toʻgʻrisidagi qonunlarni qabul qilishlari va zavod ishchilari uchun sogʻliq va xavfsizlik standartlarini belgilashlari"ni talab qilishadi. Ushbu islohotlar tahdidi esa katta yer egalarini, toʻqimachilik fabrikalari egalarini, temir yoʻl magnatlarini, shahar boshliqlarini va spirtli ichimliklar sotuvchilarini saylov huquqiga qarshilik koʻrsatadigan kuchli ittifoqqa birlashtirdi.

Birlashishdan oldin AWSA ofitseri va undan keyingi harakatning taniqli vakili boʻlgan Genri Braun Blekvell ovoz berish huquqini beruvchi harakatni janubiy siyosiy liderlarni oʻn beshinchi tuzatishni buzmasliklariga daʼvat qildi, Bu bilan u oʻz mintaqalarida oq tanlilar ustunligini taʼminlashni asosan oq rangli ayollarga, yaʼni koʻpchiligi savodli boʻlganlarga saylov huquqini berish bilan amalga oshirishga chaqirdi. Blekvell oʻz taklifini Missisipi delegatsiyasiga Amerika Qoʻshma Shtatlari Kongressiga taqdim etganidan koʻp oʻtmay, uning rejasi 1890-yildagi Missisipi Konstitutsiyaviy konventsiyasi tomonidan jiddiy koʻrib chiqildi, uning asosiy maqsadi afro-amerikaliklarning siyosiy hokimiyatini yanada cheklashning qonuniy yoʻllarini topish edi. Konventsiya oʻrniga boshqa choralar koʻrgan boʻlsa-da, Blekvell gʻoyalari jiddiy qabul qilinganligi koʻplab sufragistlarning qiziqishini uygʻotdi.

 Pak jurnalida „Uygʻonish: ayollar uchun ovozlar", 1915-yil
Blekvellning bu boradagi ittifoqchisi Laura Kley boʻlgan. Laura Kley NAWSAni Blekvell strategiyasi asosida janubda shtat hududlari boʻylab kampaniya boshlashga ishontirdi. Kley NAWSAning shtatlarning huquqlarini poymol etishi sababli ayollarning saylov huquqini oʻzgartirish gʻoyasiga qarshi chiqqan bir necha janubiy aʼzolaridan biri edi. Biroz vaqt oʻtgach, Kley soʻnggi jangda uni ratifikatsiya qilish uchun boʻlajak milliy tuzatishga qarshi kampaniya olib bordi. Entoni, Kett va Blekvell 1895-yilda janubda saylov huquqi uchun kampaniya olib borishdi, ikkinchisi esa faqat oʻqimishli ayollar uchun huquq berishni talab qildi. Entonining istaksiz hamkorligi bilan NAWSA mintaqada oq tanlilar ustunligini taʼminlash uchun manevr qildi. Entoni oʻzining sobiq qul boʻlgan eski doʻsti Frederik Duglasdan 1895-yilda Atlantada janubiy shaharda birinchi boʻlib oʻtkazilgan NAWSA anjumanida qatnashmaslikni soʻradi. Qora NAWSA aʼzolari 1903-yil janubiy Nyu-Orlean shahrida boʻlib oʻtgan konventsiyadan chiqarildi, bu strategiya taʼsirining balandligini belgiladi.

Janub harakatining yetakchilari yuqori jamiyatda va cherkov ishlarida kuchli mavqega ega boʻlgan yuqori tabaqaning imtiyozli vakillari edi. Ular, shuningdek, oq tanli ayollarga ovoz berish huquqini berish, kamroq qora tanli ayollarga ovoz berishni muvozanatlashdan koʻra koʻproq ekanligini taʼkidladilar. Biroq, ushbu strategiya natijasida hech bir janubiy shtat ayollarga huquq bermadi va bu davrda tashkil etilgan janubiy saylov huquqi jamiyatlarining aksariyati oʻz faoliyatini toʻxtatdi. Keyinchalik NAWSA rahbariyati „har qanday irq yoki sinfni saylov huquqidan chiqarib tashlashni qoʻllab-quvvatlovchi" siyosatni qabul qilmasligini aytdi. Biroq, NAWSA oʻzining oq tanli aʼzolarining qarashlarini qora tanli sufragetlarning rolini minimallashtirish orqali aks ettirdi.

### Qora irqchilikka qarshi

Oʻn toʻqqizinchi asrda Syuzan B. Entoni va Elizabet Kedi Stenton kabi qatʼiy ayollar boshchiligida ayollarning saylov huquqi harakati abolisionist harakatidan kelib chiqqan edi. Qoʻshma Shtatlardagi irqchilik. Sufragistlar ilgari ikki masala bir-biriga bogʻliq boʻlishi mumkinligiga ishonishgan boʻlsa-da, Oʻn toʻrtinchi tuzatish va Oʻn beshinchi tuzatishning qabul qilinishi afro-amerikalik huquqlari va ayollarning saylov huquqini ajratishga majbur qildi, qora tanli erkaklar saylov huquqini barcha erkaklar va ayollar uchun umumiy saylov huquqidan ustun qoʻydi. 1903-yilda NAWSA shtatlarning huquqlari platformasini rasman qabul qildi, u AQSh janubidagi sufragist guruhlarni tinchlantirish va yollash uchun moʻljallangan edi. Imzolovchilar orasida Syuzan B. Entoni, Kerri Chapman Kett va Anna Xovard Shou boʻldilar.

 Ida B. Uells-Barnett boshqa boʻlimda boshqa qora tanlilar bilan yurishni buyurganiga qaramay, oʻz shtat delegatsiyasi bilan yurish qildi.
Mamlakat boʻylab va NAWSA kabi tashkilotlar ichida segregatsiyaning tarqalishi bilan qora tanlilar oʻzlarining teng huquqlari uchun kurashish uchun oʻzlarining faol guruhlarini tuzdilar. 1863-yilda Prezident Avraam Linkoln tomonidan eʼlon qilingan Emansipatsiya deklaratsiyasining ellik yilligi 1913-yilda ham toʻgʻri keldi, bu ularga saylov huquqi uchun paradga yanada koʻproq turtki berdi. *Alpha Kappa Alpha* vakili Nelli Kvander — mamlakatdagi eng keksa qora tanlilar oilasi — Xovard universiteti kollejining ayollar bo‘limidan joy so‘ragan. Garchi bu masalani muhokama qiladigan ikkita maktub boʻlsa-da, 1913-yil 17-fevraldagi maktubda Govard universiteti ayollarining marshda oʻzlari xohlagan oʻrinni egallash istagi muhokama qilinadi, shuningdek, NAWSA vitse-prezidenti ham *AKA sorority* aʼzosi tomonidan yaʼni Pol va Bernsni paradining tashkilotchilari etib tayinlagan va saylov huquqi paradi rahbarining yozishmalari va soʻrovlarida eslatib oʻtiladi. Govard universiteti guruhiga quyidagilar kiradi: „Rassom, biri missis Mey Xovard Jekson; kollej oʻqituvchilari, oltita Meri Church Terrell, Missis Daniel Myurrey, Miss Jorjiya Simpson, Miss Sharlotte Styuard, Miss Garriet Shudd, Miss Berta MakNiel; oʻqituvchi, biri Miss Caddy Park; musiqachi, biri missis Harriett G. Marshall; ikki — doktor Amanda V. Grey, doktor Eva Ross. Illinoys delegatsiyasi — Ida Wells Barnett xonim; Bayroqni koʻtargan Michigan, Detroytlik Makkoy xonim; Govard universiteti delegatsiyasi — shlyapa va koʻylak kiygan yigirma besh nafar qizlar guruhi; uy bekalari — Nyu-York bayrogʻini koʻtargan missis Daffild xonim M. D. Butler, missis Kerri V. Klifford". Ismini topib boʻlmaydigan bitta oʻqitilgan hamshira yurish qildi va keksa onani Delaver delegatsiyasi olib chiqdi.

Ammo Virjiniya shtatida tugʻilgan Gardener Polni qora tanlilarni ham qoʻshish yomon fikr ekanligiga ishontirishga harakat qildi, chunki janublik delegatsiyalar yurishdan chiqish bilan tahdid qilishdi. Pol qora tanli marshchilar haqidagi yangiliklarni matbuotdan saqlashga harakat qildi, ammo Govard universiteti guruhi ishtirok etish niyatini eʼlon qilganda, mojaro ommaviy boʻlib qoldi. Tashkilotdagi manbaning taʼkidlashicha, rasmiy pozitsiya „negrlarga, agar xohlasalar, yurishga ruxsat berish". 1974-yilda ogʻzaki tarix boʻyicha intervyusida Pol Terrellning yurish rejasidan kelib chiqqan „toʻsiqni" esladi va bu Konfederatsiya delegatsiyalarini xafa qildi. Vaziyat hal qilindi, dedi u, erkaklar boʻlimiga rahbarlik qilgan Kvaker erkaklar janubiy guruhlar va Govard universiteti guruhi oʻrtasida yurishni taklif qilganda  aniq boʻldi .

Pavlusning xotiralariga koʻra, parad janubiy ayollar, keyin erkaklar va nihoyat negr ayollar boʻlimi tartibida boʻlishi kerak boʻlgan murosaga erishilgan boʻlsa-da, NAACP gazetasi, The Crisis, voqealar sodir boʻlayotganini tasvirlaydi yaʼni, qora tanlilar norozilik bildirishdi va ayollarni ajratish rejasiga qarshi chiqishganini yozadi. Shunisi aniqki, baʼzi guruhlar parad kuni oʻz delegatsiyalarini ajratishga harakat qilishgan. Uells-Barnett parad oxirida boʻlingan qora guruh bilan yurib bordi. Baʼzi tarixchilarning taʼkidlashicha, buni Polning oʻzi soʻragan, ammo NAWSA rasmiy qaroridan keyin bu ehtimoldan yiroq.

Ayollarning jamoat joylariga harakatlanishi turlicha ifodalangan. 1890-yillarning oxirida velosport ayollarning harakatchanligini oshiradigan mashhur yangi faoliyatga aylandi, garchi bu ayollarning zaifligi va ojizligi haqidagi anʼanaviy tushunchalarni rad etishni koʻrsatdi. Syuzan B. Entonining taʼkidlashicha, velosiped „ayollarni ozod qilish uchun dunyodagi hamma narsadan koʻra koʻproq ish qilgan". Elizabeth Cady Stanton „ayol saylov huquqi uchun velosipedda yuradi", deb aytdi.

Faollar koʻpchilik haligacha „ayollarga xos" deb hisoblagan yoʻllar bilan saylov huquqi uchun kampaniya olib borishdi, masalan, paradlarda yurish va koʻchalarda nutq soʻzlash ular uchun odatiy holga aylandi. 1912-yilda Nyu-Yorkda sufragetlar yangi gubernatorga saylov huquqi toʻgʻrisidagi petitsiyalarni topshirish uchun oʻn ikki kunlik 170 milyalik „Olbani marshi" ni tashkil qilishdi. 1913-yilda sufragist „Gudson armiyasi" oʻn olti kun ichida Nyu-Yorkdan Vashingtongacha 250 milya masofani bosib oʻtib, milliy shuhrat qozondi.

### Yangi sufragist tashkilotlar

#### Kollej teng saylov huquqi ligasi

Maud Vud Park 1900-yilda NAWSA anjumanida qatnashganida, u yerda deyarli yagona yosh ayol edi. Bostonga qaytib, u Radcliffe bitiruvchisi Inez Haynes Irvin yordamida Kollejning teng saylov huquqi ligasini yaratdi va uni NAWSA bilan bogʻladi. Koʻp jihatdan Parkning saʼy-harakatlari tufayli shunga oʻxshash guruhlar 30 shtatdagi kampuslarda tashkil etildi, bu esa 1908-yilda teng kollej saylov huquqi uchun Milliy liganing yaratilishiga olib keldi.

#### Oʻz-oʻzini qoʻllab-quvvatlovchi ayollar tengligi ligasi

Britaniya sufragetlar harakatining jangari qanotining dramatik taktikasi Qoʻshma Shtatlardagi harakatga taʼsir qila boshladi. Elizabet Kedi Stentonning qizi Garriet Stenton Blatch bir necha yil Angliyada boʻlganidan keyin AQShga qaytib keldi va u yerda jangarilar harakatining dastlabki bosqichlarida sufraget guruhlari bilan aloqador edi. 1907-yilda u yakka tartibdagi ayollar tengligi ligasini tuzdi. Tenglik ligasi saylov huquqi paradlarini oʻtkazish amaliyotini boshladi va oʻttiz yil ichida birinchi ochiq havoda saylov huquqi mitinglarini tashkil qildi. Bu paradlarda 25 000 kishigacha qatnashdi.

#### Milliy ayollar partiyasi

Ikki raqib saylov huquqi tashkiloti 1890-yilda NAWSA ni tashkil qilish uchun birlashgandan soʻng, umummilliy saylovga oʻzgartirish kiritish boʻyicha ish birdaniga davlat darajasidagi saylov kampaniyalari foydasiga toʻxtatildi. Milliy saylov huquqini oʻzgartirishga boʻlgan qiziqish, asosan, Elis Pol tomonidan qayta tiklandi. 1910-yilda u Angliyadan AQShga qaytib keldi va u erda saylov huquqi harakatining jangari qanotining bir qismi edi. U erda Pavlus qamoqqa tashlangan va ochlik eʼlon qilganidan keyin majburan ovqatlantirishga chidagan. 1913-yil yanvar oyida u ayollarga ovoz berish huquqini beradigan konstitutsiyaga oʻzgartirish kiritish uchun harakatni jonlantirish vazifasini topshirgan NAWSA Kongress qoʻmitasi raisi sifatida Vashingtonga keldi. U va uning hamkasbi Lyusi Berns Vudrou Vilsonning prezidentlikka inauguratsiyasidan bir kun oldin Vashingtonda saylov huquqi paradini tashkil qilishdi. Politsiya boshligʻining ishini yoʻqotgan bu voqeadan jamoatchilikning noroziligi harakatga oshkoralik va yangi turtki berdi. 1914-yilda Pol va uning izdoshlari taklif qilingan saylov huquqini oʻzgartirishga „Syuzan B. Entoni"  nomini bera boshlashadi, bu nom keng tarqalib qoladi.

Polning taʼkidlashicha, demokratlar prezidentlik va Kongressning ikkala palatasini nazorat qilishlariga qaramay, ayollarga huquq berish boʻyicha chora koʻrmaydilar, saylov huquqi harakati har bir nomzodning saylov huquqi masalalari boʻyicha pozitsiyasidan qatʼi nazar, barcha demokrat nomzodlarni magʻlub etishga intilishi kerak. Bunga rozi boʻlmagan NAWSA 1913-yilda Pol guruhini qoʻllab-quvvatlashdan voz kechdi va siyosiy partiyadan qatʼiy nazar, har qanday saylov huquqiga ega nomzodni qoʻllab-quvvatlash amaliyotini davom ettirdi. 1916-yilda Blatch oʻzining Ayollar siyosiy ittifoqini Pol Kongress ittifoqi bilan birlashtirdi.

1916-yilda Pol Milliy ayollar partiyasini (NWP) tuzdi. Yana bir bor ayollar harakati ikkiga boʻlindi, ammo bu safar natija mehnat taqsimotiga oʻxshash narsa boʻldi. NAWSA oʻzining hurmatli imidjini yaxshiladi va milliy va davlat darajasida yuqori darajada tashkil etilgan lobbichilik bilan shugʻullandi. Kichikroq NWP ham lobbichilik bilan shugʻullangan, lekin koʻpincha mamlakat poytaxtida dramatik va qarama-qarshi harakatlar bilan mashhur boʻlib kelgan. NWP urush boshlanganidan keyin ham gulxan yoqishni davom ettirdi va jamoatchilik, hatto boshqa sufraget guruhlarning vatanparvarliklari uchun tanqidiga uchradi.

#### Janubiy shtatlarning sufraget ayollar konferentsiyasi

NAWSA ning janubiy strategiyasi rahbarlari 1913-yilda Luiziana shtatidagi Keyt Gordon va Kentukki shtatidan Laura Kley Janubiy ayollar sufragetlari konferentsiyasini (SSWSC) tashkil qilganlarida, oʻz ovozlarini topa boshladilar. SSWSC sufragetlari oʻz shtatlarining Jim Krou urf-odatlari doirasida ishlashni tanladilar va oq tanli ayollarning huquqlarini qoʻllash oq tanlilar ustunligiga xos boʻlgan ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy ishni qanday rivojlantirishi haqida ochiq gapirdi. Ularning siyosiy mafkurasi borgan sari qattiqlashib borayotgan segregatsiya status-kvosiga qanday mos kelishini aniqlash uchun ular „Janubiy shtatlarni oq qilaylik" shiori bilan „Yangi janubiy fuqaro"ni nashr etishdi. SSWSC NAWSA bilan tobora koʻproq qarama-qarshiliklarga duch keldi va uning asosiy maqsadi federal tuzatishni qabul qilish edi. Gordon oʻn toʻqqizinchi tuzatishga faol qarshi chiqdi, chunki nazariy jihatdan u afro-amerikalik ayollarga huquqlar berishi mumkin edi. Bu, Laura Kley Kentukki Teng Huquqlar Assotsiatsiyasi prezidenti Madlen Makdauell Brekkinrij bilan bahsda taʼkidlaganidek, Qayta qurish davridagi aralashuv xayolotini tiriltiradi.

### Sufragizm boʻyicha davriy nashrlar

1868-yilda Stenton va Entoni „Inqilob" deb nomlangan oʻn olti sahifali haftalik gazetaga asos solishdi. Gazetaning gʻayratli va keng uslubi unga doimiy taʼsir koʻrsatdi, ammo ular kutgan mablagʻni olmagach, qarzlari koʻpayib ketdi va ular qogʻozni atigi yigirma toʻqqiz oydan keyin boshqa qoʻllarga topshirishga majbur boʻldilar. Ularning tashkiloti, NWSA, keyinchalik oʻz nuqtai nazarini taqdim etish uchun Matilda Joslin Gage tomonidan tahrirlangan Milliy fuqaro va saylov qutisi Klara Buik Kolbi tomonidan tahrirlangan The Womanʼs Tribune kabi boshqa davriy nashrlarga bogʻliq edi.

1870-yilda, AWSA tashkil etilganidan koʻp oʻtmay, Lyusi Stoun ayollar huquqlari, ayniqsa saylov huquqini himoya qilish uchun sakkiz sahifalik haftalik gazeta boʻlgan „Womanʼs Journal" ni chiqardi. 1880-yillarga kelib, u umuman sufragetlar harakatining norasmiy muharririga aylandi. 1916gʻyilda NAWSA „Womanʼs Journal" jurnalini sotib oldi va uni ishlab chiqish uchun katta miqdorda pul sarfladi. Jurnal „Ayol fuqarosi" deb oʻzgartirildi va NAWSA rasmiy organi deb eʼlon qilindi.

Elis Pol 1913gʻyilda NAWSAda boʻlganida „Sufragist" nomli gazeta chiqarishni boshladi. Sakkiz sahifadan iborat haftalik nashrning muharriri tajribali jurnalist Reta Child Dor edi.

### Hal qiluvchi daqiqa

Yangi Zelandiya 1893-yilda ayollarga saylov huquqini berdi, bu umummilliy asosda buni amalga oshirgan birinchi mamlakat. AQShda ayollar 1910-yilda Vashington shtatlarida ovoz berish huquqiga ega boʻlishdi; Kaliforniya 1911-yil; 1912-yilda Oregon, Kanzas va Arizona; va 1913-yilda Illinoys. Baʼzi shtatlar ayollarga maktab saylovlarida, munitsipalitet saylovlarida yoki Saylov kolleji saylovlarida ovoz berishga ruxsat bergan. Vashington, Yuta va Vayoming kabi baʼzi hududlar ayollarga shtatga aylanishdan oldin ovoz berishga ruxsat berdi. Ayollar tobora koʻproq shtatlarda ovoz bergani sayin, oʻsha shtatlarning kongressmenlari milliy saylov huquqini oʻzgartirishni qoʻllab-quvvatlay boshladilar va bolalar mehnati kabi masalalarga koʻproq eʼtibor berishdi.

Progressiv davrning islohot kampaniyalari saylov huquqi harakatini kuchaytirdi. 1900-yildan boshlab, bu keng harakat hukumat korruptsiyasiga qarshi kurash, bolalar mehnatiga barham berish, ishchilar va isteʼmolchilarni himoya qilish kabi maqsadlar bilan asosiy darajada boshlandi. 1912-yilda Teodor Ruzvelt tomonidan asos solingan Progressiv partiya ayollarning saylov huquqini qoʻllab-quvvatladi. Sotsialistik harakat ayrim hududlarda ayollarning saylov huquqini qo‘llab-quvvatladi.

1916-yilga kelib, ayollarning saylov huquqi asosiy milliy masalaga aylandi va NAWSA ikki million aʼzosi boʻlgan mamlakatdagi eng yirik ixtiyoriy tashkilotga aylandi. 1916-yilda Demokratik va Respublikachilar konventsiyasi ayollarning saylov huquqini tasdiqladi, lekin faqat shtat darajasida, bu turli shtatlar saylov huquqini boshqacha yoki (baʼzi hollarda) umuman amalga oshirmasligini nazarda tutadi. Koʻproq narsani kutgan Kett favqulodda NAWSA konventsiyasini chaqirdi va „Gʻalaba rejasi" deb nomlanuvchi narsani taklif qildi. Bir necha yil davomida NAWSA shtatning saylov huquqiga erishishga, qisman davlat huquqlarining buzilishi sifatida milliy saylov huquqini oʻzgartirish gʻoyasiga qarshi chiqqan janubiy aʼzolarni qondirishga eʼtibor qaratdi. U Ijroiya kengashiga har bir shtat uchun ushbu maqsadga erishish uchun ish rejasini belgilash va agar davlat tashkiloti uni amalga oshirishdan bosh tortsa, bu ishni oʻz zimmasiga olish huquqini berdi.

1917-yilda Kett Frank (Miriam) Lesli xonimdan ayollarning saylov huquqi harakati uchun foydalanish uchun 900 000 dollar vasiyat oldi. Kett mablagʻlarni taqsimlash uchun ayollarning saylov huquqi boʻyicha Lesli komissiyasini tuzdi, ularning aksariyati saylov huquqi harakati uchun muhim vaqtda NAWSA faoliyatini qoʻllab-quvvatlashga ketdi.

1917-yil yanvar oyida NWP Oq uy oldida hech qachon piket oʻtkazmagan, ayollarning saylov huquqini talab qiluvchi bannerlar bilan piket oʻtkazdi. Iyun oyida Rossiya delegatsiyasi Oq uyga yetib kelganida va NPW aʼzolari quyidagi bannerni ochib qoʻyganida keskinlik kuchaydi: „Biz Amerika ayollari, Amerika demokratiya emasligini aytamiz. Yigirma million amerikalik ayol ovoz berish huquqidan mahrum. Prezident Uilson ularning milliy saylov huquqining asosiy raqibidir". Avgust oyida yana bir bannerda „Kaiser Wilson" haqida soʻz yuritilgan va nemis ahvoli amerikalik ayollarning ahvoli bilan taqqoslangan.

Baʼzi tomoshabinlar, jumladan Vudro Vilsonning ikkinchi inauguratsiyasi uchun shaharga kelgan toʻda mast odamlar, agressiv munosabatda boʻlib, piketchilar qoʻlidagi bannerlarni yirtib tashlashdi. Natijada 200 dan ortiq odam hibsga olindi, ularning yarmiga yaqini qamoqqa tashlandi. Oktyabr oyida Elis Pol yetti oylik qamoq jazosiga hukm qilindi. U va boshqa sufragan mahbuslar ochlik eʼlon qilganlarida, qamoqxona maʼmurlari ularni majburan ovqatlantirishgan. Ushbu shafqatsiz amaliyot natijasida yuzaga kelgan salbiy munosabat maʼmuriyatga bosimni kuchaytirdi, u esa barcha mahbuslarni ozod qildi.

1917-yil aprel oyida AQShning Birinchi jahon urushiga kirishi saylov harakatiga sezilarli taʼsir koʻrsatdi. Harbiy xizmatga borgan erkaklar oʻrniga ayollar poʻlat zavodlari va neftni qayta ishlash zavodlari kabi anʼanaviy ravishda ayollar ishlamaydigan ishlarga kirishdi. NWP, aksincha, harbiy tashkilotlar bilan hamkorlik qilish uchun hech qanday qadam tashlamadi. 1916-yilda Montanadan Kongressdagi birinchi ayol sifatida saylangan Janet Rankin urush eʼlon qilishga qarshi ovoz bergan Kongressning ellik nafar aʼzosidan biri edi.

1917-yil noyabr oyida Nyu-Yorkda ayollarning saylov huquqi boʻyicha referendum — oʻsha paytda mamlakatdagi eng koʻp shtat — katta farq bilan oʻtdi. 1918-yil sentabrda Prezident Uilson Senatga murojaat qilib, saylov huquqini oʻzgartirish toʻgʻrisidagi qonunni harbiy chora sifatida tasdiqlashga chaqirdi va shunday dedi: "Biz ayollarni bu urushda sherik qildik; Biz ularni imtiyoz va huquq sheriklari sifatida emas, balki faqat azob-uqubat, qurbonlik va mehnat sheriklari sifatida tan olishimiz kerakmi? 1918-yilgi saylovda, ispan grippi tahdidiga qaramay, yana uchta shtat (Oklaxoma, Janubiy Dakota va Michigan) ayollar huquqlarini himoya qilish tashabbuslarini qabul qildi va ikkita oʻtirgan senator (Massachusets shtatidan Jon V. Uiks va Delaver shtatidan kichik Villard Solsberi) saylov huquqiga qarshi chiqqani uchun qayta saylanish kampaniyasini boy berdi. 1919-yil oxiriga kelib ayollar shtatlarda 531 ovozdan 326 tasi prezidentlikka samarali ovoz berishlari mumkin edi. Ayollarning saylov huquqining muqarrarligiga ishonch hosil qilgan siyosiy yetakchilar mahalliy va milliy qonun chiqaruvchilarni kelgusi saylovlarda oʻz partiyalari buni eʼlon qilishi uchun uni qoʻllab-quvvatlashlari uchun bosim oʻtkaza boshladilar.

Urush bir necha mamlakatlarda saylov huquqining kengayishi uchun katalizator boʻlib xizmat qildi, bu yerda ayollar koʻp yillik kampaniyadan soʻng ovoz berish huquqiga ega boʻldilar, bu qisman ularning urush harakatlarini qoʻllab-quvvatlaganliklarini eʼtirof etish va AQShda saylov huquqiga bosimni yanada oshirdi. Britaniyadagi ayollarning qariyb yarmi 1918-yil yanvar oyiga kelib, Kanadaning aksariyat provinsiyalaridagi ayollar kabi huquqlarga ega boʻlgan, faqat Kvebek istisno boʻlib qoldi.

### Oʻn toʻqqizinchi tuzatish

Birinchi jahon urushi barcha jangchilarda ayollarning saylov huquqiga katta taʼsir koʻrsatdi. Ayollar frontda muhim rol oʻynagan va koʻplab davlatlar ularga urush paytida yoki undan koʻp oʻtmay ovoz berish huquqini berish orqali ularning qurbonliklarini tan olishgan, jumladan AQSh, Buyuk Britaniya, Kanada (Kvebekdan tashqari), Daniya, Avstriya, Niderlandiya, Germaniya, Rossiya, Shvetsiya, Irlandiya mustaqillikka erishgach, umumiy saylov huquqini joriy qildi. Fransiya deyarli erishdi, lekin harakatlari toʻxtadi. Milliy ayollar partiyasi kabi guruhlar boshqa saylov huquqi guruhlari va jamoatchilik tomonidan tanqid qilindi va ularni vatanparvarlik deb hisobladi.

1915-yil 12-yanvarda Vakillar palatasiga saylov huquqi toʻgʻrisidagi qonun loyihasi kiritildi, ammo 204 ovozga qarshi 174 ovoz bilan magʻlubiyatga uchradi (demokratlar: 170 — „maʼqul" va 85 — „qarshi"; Respublikachilar: 81 — „qarshi" va 34 — „maʼqul"; progressivlar: 6 — „qarshi"). Prezident Vudro Vilson Demokratik partiyani qoʻllab-quvvatlashiga ishonch hosil qilmaguncha, betaraf qoldi; 1917-yilda Nyu-York shtatida saylov huquqi uchun referendum uning uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega boʻldi. 1918-yil yanvar oyida Vakillar palatasiga boshqa qonun loyihasi kiritilganida, Uilson qonun loyihasini qabul qilish uchun palataga kuchli va keng ommaga eʼlon qilingan murojaat bilan chiqdi Bat Ben quyidagicha taʼkidladi:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Uilsonning federal o'zgartirishga murojaat qilishda Milliy ayollar partiyasi emas, balki Milliy Amerika Sufraget Assotsiatsiyasi hal qiluvchi rol o'ynadi, chunki uning yondashuvi islohotlarning tegishli usuli bo'yicha o'zining konservativ qarashlarini aks ettirdi: keng konsensusga ega bo'lish, huquqiy asosni ishlab chiqish va masalaning siyosiy ahamiyati. Bundan tashqari, men Uilson Kongress tomonidan muvaffaqiyatli o'tishda va 19-tuzatishning milliy ratifikatsiyasida muhim rol o'ynagan deb ta'kidlayman. | "|

Tuzatish Vakillar palatasida uchdan ikki qismi bilan, yaʼni ko‘pchilik ovoz bilan qabul qilindi, faqat bitta ovoz yetmadi. Keyin ovoz berish Senatga oʻtdi. Prezident Uilson yana murojaat qildi, ammo 1918-yil 30-sentyabrda tuzatish qabul qilinishi uchun zarur boʻlgan uchdan ikki qismining uchdan ikki qismiga ikkita ovoz kam boʻldi: 53 „qarshi" va 31 „maʼqul" (respublikachilar: 27 „qarshi" va 10 „maʼqul"), demokratlar: 26 — „qarshi" va 21 — „maʼqul"). 1919-yil 10-fevralda u yana ovozga qoʻyildi va keyin u faqat bitta ovozni yoʻqotdi, 54 ta „qarshi" va 30 „maʼqul" ovoz (Respublikachilar: 30 „qarshi" va 12 „maʼqul", demokratlar 24 ta „qarshi" va 18 — „maʼqul") toʻpladi.

Ikkala partiyadagi siyosatchilar ham 1920-yilgi umumiy saylovlar oldidan qabul qilingan va kuchga kirgan tuzatishni koʻrishdan xavotirda edilar, shuning uchun prezident Kongressning navbatdan tashqari sessiyasini chaqirdi. 1919-yil 21-mayda u 304 nafar yoqlab, 89 nafari qarshi ovoz bilan qabul qilindi (Respublikachilar: 200 nafar — „maʼqul" va 19 nafar — „qarshi", demokratlar: 102 nafar — „maʼqul" va 69 nafar „qarshi", kasaba uyushmalari: 1 „ uchun", taqiq tarafdorlari: 1 ta „maʼqul"), zaruratdan 42 ta ko‘proq ovoz. 1919-yil 4-iyunda tuzatish Senatga kiritildi va uzoq davom etgan muhokamadan soʻng 56 ta „yoqlab", 25 ta „qarshi" ovoz bilan qabul qilindi (respublikachilar: 36 ta „yoqlab", 8 ta „qarshi", demokratlar: 20 ta „yoqlab", 17 tasi „qarshi"). Tuzatish zarur 36 shtat qonun chiqaruvchi organidan 35 tasi tomonidan ratifikatsiya qilinmaguncha, boshqa shtatlar muntazam sur’atda harakat qilishdi. 1920-yil 22-martda Vashingtondan keyin ratifikatsiya bir necha oy davom etdi. Nihoyat, 1920-yilning 18-avgustida Tennessi tor doirada Oʻn toʻqqizinchi tuzatishni ratifikatsiya qilib, uni butun Qoʻshma Shtatlarda qonunga aylantirdi. Shunday qilib, 1920-yilgi saylovlar barcha shtatlarda ayollarga ovoz berish huquqiga ega boʻlgan AQShdagi birinchi prezidentlik saylovi boʻldi.

Yana uchta shtat, Konnektikut, Vermont va Delaver 1923-yilga kelib tuzatishni qabul qildi. Janubdagi boshqa shtatlar ham shunga ergashdilar. Taxminan yigirma yil oʻtgach, Merilend 1941-yilda tuzatishni ratifikatsiya qildi. Oʻn yil oʻtgach, 1952-yilda Virjiniya Oʻn toʻqqizinchi tuzatishni ratifikatsiya qildi, undan keyin 1953-yilda Alabama. Yana 16 yildan soʻng Florida va Janubiy Karolina 1969-yilda ratifikatsiya qilish uchun kerakli ovozlarni berdi, undan keyin Jorjiya, Luiziana va Shimoliy Karolina ikki yildan soʻng qoʻshildi.

Missisipi oʻn toʻqqizinchi tuzatishni 1984-yilda, qonunchilik milliy miqyosda qabul qilinganidan oltmish toʻrt yil oʻtgach, ratifikatsiya qilindi.

Oʻn toʻqqizinchi tuzatishning taʼsiri
-------------------------------------

### AQSHDA

Siyosatchilar yangi kengaytirilgan elektoratga javob berib, ayollar uchun alohida qiziqish uygʻotadigan masalalarga, ayniqsa taqiqlash, bolalar salomatligi, davlat maktablari va dunyo tinchligi. Ayollar bu savollarga chindan ham javob berishdi, lekin umumiy ovoz berish nuqtai nazaridan ular erkaklar bilan bir xil qarashlarga va bir xil ovoz berish xatti-harakatlariga ega edilar. Kerri Chapman Kett, Milliy Amerika ayollar suffragetlar uyushmasi prezidenti shunday deb fikr bildirdi:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Konstitutsiyadan "erkak" so‘zini olib tashlash uchun mamlakat ayollariga ellik ikki yil to‘xtovsiz saylovoldi tashviqoti kerak bo‘ldi... Shu vaqt ichida ular erkak saylovchilar o‘rtasida ellik olti marta referendum o‘tkazishga majbur bo‘ldilar; Qonun chiqaruvchi organni saylovchilarga saylov huquqiga o'zgartirishlar kiritishga majburlash bo'yicha 480 ta kampaniya; Shtat konstitutsiyaviy konventsiyalarini ayollarning saylov huquqini davlat konstitutsiyalariga yozishga majburlash bo'yicha 47 ta kampaniya; 277 ta kampaniyalar shtat partiya konventsiyalariga ayollarning saylov huquqi bo'yicha takliflarini kiritishga majbur qilish; Prezidentlik partiyasi qurultoylarini partiya platformalarida ayollarning saylov huquqi boʻyicha takliflarini qabul qilishga majburlash boʻyicha 30 ta kampaniya va 19 ta navbatdagi Kongressda 19 ta kampaniya. Millionlab dollarlar asosan kichik miqdorda yig'ildi va iqtisodiy ehtiyotkorlik bilan sarflandi. Yuzlab ayollar o'zlarining butun hayoti davomida to'plangan imkoniyatlarini, minglab yillar hayotini, yuz minglab - doimiy qiziqish va har tomonlama yordam berishdi. | "|

NAWSA saylov huquqi tashkiloti Ayollar Saylovchilar Ligasiga aylandi va Elis Polning Milliy Ayollar partiyasi 1972-yilda ayollar harakatining ikkinchi toʻlqini paytida Kongress tomonidan qabul qilinadigan toʻliq tenglik va teng huquqli tuzatishlar uchun lobbichilikni boshladi. Ayollar ovoz berishdagi asosiy oʻsish 1928-yilda, yirik shaharlar mashinalari Al Smitni saylash uchun ayollar yordamiga muhtojligini anglagan paytda, qishloq quruqliklari ayollarni taqiqni qoʻllab-quvvatlash va respublikachi Gerbert Guverga ovoz berish uchun safarbar qilgan paytda sodir boʻldi. 1920-yillarning boshlarida katolik ayollar ovoz berishni istamagan, biroq ular 1928-yilgi saylovlarda juda koʻp roʻyxatga olingan — birinchi boʻlib katoliklik asosiy masala boʻlgan. Umuman olganda, 1920-yillarda ayollar huquqlari harakati sezilarli darajada pasaydi.

Oʻn toʻqqizinchi tuzatishning qabul qilinishi amalda Qoʻshma Shtatlardagi barcha ayollar uchun ovoz berish huquqini taʼminlamadi. Ayollarning jamoat identifikatoriga boʻlgan huquqlari keng tarqalgan qoʻlga olish amaliyoti bilan cheklangan edi. Xotin-qizlar oʻzlarining fuqarolik huquqiga ega boʻlmaganlari va turmush qurgan ayollar turmush oʻrtoqlarining fuqaroligi va yashash talablarini qabul qilishlari kerakligi sababli, koʻplab ayollar nikohdan keyin ovoz berish huquqiga ega emas edilar. 1790-yildagi Naturalizatsiya toʻgʻrisidagi qonun xarakter va yashash joyi boʻyicha talablarga javob beradigan har qanday erkin oq tanli kishiga fuqaro boʻlish huquqini berdi va 14-oʻzgartirish AQShda tugʻilganlarga, shu jumladan afro-amerikaliklarga ham fuqarolikni kengaytirdi. Oliy sud qarorlari na qora tanli, na oq tanli odamlarni fuqarolikka qabul qilishda irqiy cheklovlarga ruxsat berdi. Bu boshqa guruhlar qatori ispanlar, osiyoliklar va sharqiy yevropaliklarga turli vaqtlarda fuqarolikka kirish taqiqlanganligini anglatardi. Irqiy imtiyoz 1924-yilda Hindiston fuqaroligi toʻgʻrisidagi qonun qabul qilingunga qadar rezervatsiyalarda yashovchi tubjoy amerikalik ayollarga ham tegishli edi. Natijada, agar amerikalik ayol 1922-yildagi Kabel qonuni va turli tuzatishlar qabul qilinishidan oldin fuqarolikni olish huquqiga ega boʻlmagan erkakka turmushga chiqsa, u fuqaroligini yoʻqotadi.

AQSh Konstitutsiyasi shtatlarga saylovlarda kimning ovoz berish huquqiga ega ekanligini aniqlash vakolatini berganligi sababli, 1965-yildagi Saylov huquqlari toʻgʻrisidagi qonun qabul qilingunga qadar, shtatlar oʻrtasidagi qonunchilikdagi tafovutlar ayollarning fuqarolik huquqlarini himoya qilishiga olib keldi. federal tizim ularning yashash joyiga qarab juda farq qilar edi. Ayollarni ovoz berishdan qonuniy ravishda chetlashtirish uchun savodxonlik, axloqiy fazilatlar va ovoz berish uchun soliq toʻlash qobiliyatiga cheklovlar qoʻllanildi. Koʻp sonli afro-amerikalik ayollar, shuningdek, erkaklar janubiy shtatlarda saylov huquqidan mahrum boʻlishda davom etdi. Ispan va igliz tilida soʻzlashmaydigan ayollar shimoliy savodxonlik talablari tomonidan muntazam ravishda chiqarib tashlandi va koʻplab kambagʻal ayollar, irqidan qatʼiy nazar, soʻrov soliqlarini toʻlay olmadilar. Turmushga chiqqan ayollarning ish haqi va pulga qonuniy kirish erlari tomonidan nazorat qilinganligi sababli, koʻplab turmush qurgan ayollar saylov soliqlarini toʻlay olmadilar. 1940-yilda AQSH ayollariga oʻzlarining fuqarolik huquqiy maqomi berildi va ilgari turmush qurish orqali fuqaroligini yoʻqotgan ayollarning fuqaroligini qayta tiklashlari uchun choralar koʻrildi.

### Mahalliy amerikalik ayollar

Dastlabki ayollarning saylov huquqi harakati Iroquo jamiyatining siyosiy tengligidan ilhom oldi. 1924-yilda Hindiston fuqaroligi toʻgʻrisidagi qonun qabul qilinishi bilan tubjoy amerikalik ayollar va erkaklar nominal ravishda ovoz berish huquqiga ega boʻlishdi. Shunga qaramay, 1950-yillarga qadar baʼzi shtatlar tubjoy amerikaliklarga, agar ular Amerika jamiyatining madaniyati va tilini qabul qilmasa, qabila aʼzoligidan voz kechmasa yoki shaharlarga koʻchib oʻtmasa, ovoz berishni taqiqlagan. 1965-yilda „Ovoz berish huquqi to‘g‘risida"gi qonun kuchga kirgunga qadar, umumiy saylov huquqi amalda kafolatlanmagan. Hindiston mamlakatidagi saylovchilar siyosiy ishtirok etish uchun muayyan toʻsiqlarga duch kelishda davom etmoqda.

### AQSh hududlarida

19-tuzatish qabul qilinganda , Puerto-Riko va Virjiniya orollari Qoʻshma Shtatlarning birlashmagan hududlari edi. Sufragistlar daniyaliklar 1915-yilda saylov huquqini uzaytirganda, Virjiniya orollaridagi ayollar saylov huquqidan mahrum boʻlgan deb ishonishgan, chunki Daniya Gʻarbiy Hindistoni oʻsha paytda ularning mulki edi. Xuddi shunday, Puerto-Rikaliklar 1917-yilda AQSh fuqarolari sifatida tan olinganligi sababli, 19-tuzatish qabul qilinishi bilan ularga saylov huquqi kengaytirilgan deb taxmin qilingan. Gubernator Artur Yager Puerto-Rikoda qoʻllanilishi mumkin boʻlgan tuzatishning qoʻllanilishini shubha ostiga qoʻyganidan soʻng, gubernator Artur Yager Insular masalalari byurosidan uning qabul qilinishi yoki shtatlar tomonidan ratifikatsiya qilinishi Puerto-Rikoda ayollarga saylov huquqini bermasligi haqida tushuntirish oldi, chunki orol birlashgan maqomga ega emas edi. 1921-yilda AQSh Oliy sudi konstitutsiyaviy huquqlar Puerto-Rikoda 1900-yildagi Organik qonun bilan va Virjiniya orollarida 1906-yildagi Daniya mustamlakachilik akti bilan belgilangan ikki hudud aholisiga taalluqli emasligini aniqladi.

Sufragistlar va ularning tarafdorlari 1919, 1921 va 1923-yillarda Puerto-Riko qonun chiqaruvchi organlariga saylov huquqi toʻgʻrisidagi qonun loyihalarini muvaffaqiyatsiz kiritdilar. 1924-yilda Milagros Benet de Mewton saylov komissiyasini roʻyxatga olishni rad etgani uchun sudga berdi. O‘z daʼvosida u AQSh fuqarosi sifatida unga AQSh Konstitutsiyasiga muvofiq ovoz berish huquqi berilishi kerakligini taʼkidladi, chunki hudud qonunlari AQSh qonunlariga zid bo‘lmasligi kerak. Puerto-Riko Oliy sudi saylov qonunchiligi kamsituvchi emas, chunki Puerto-Rikoliklarga federal saylovchilarga ovoz berishga ruxsat berilmagan va Territory, Amerika shtatlari kabi, kim ovoz berish huquqiga ega ekanligini aniqlash huquqini saqlab qolgan deb hisobladi. 1927-yilda muvaffaqiyatsizlikka uchragan yana bir qonun loyihasi Benet va Panamerika ayollar assotsiatsiyasiga aʼzo boʻlgan ayollarni Puerto-Rikolik ayollarga huquq berish huquqini berish uchun AQSh Kongressiga bosim oʻtkazishga majbur qildi. 1928-yilda qonun loyihasi qoʻmitani tark etib, AQSh Vakillar palatasida ovoz berishga yuborilganida, Puerto-Riko qonun chiqaruvchi organi agar ular ovoz berish huquqlarini kengaytirmasalar, federal hukumat buni amalga oshirishini tushundi. 1929-yil 16-aprelda ular savodli ayollarning ovoz berish huquqlarini cheklovchi „Cheklangan saylov huquqi toʻgʻrisida"gi qonun loyihasini qabul qildilar. Nihoyat, 1936-yilda Puerto-Rikoda umumiy saylov huquqiga erishildi, oʻtgan yili Sotsialistik partiya tomonidan kiritilgan qonun loyihasi orol davlatining qonun chiqaruvchi organida tasdiqlandi.

AQSh Virjiniya orollarida faqat mulkka ega boʻlgan savodli erkaklar ovoz berish huquqiga ega edi. Edith L. Uilyams va Mildred V. Anduz kabi oʻqituvchilar ayollarning ovoz berish huquqiga ega boʻlishlarini ilgari surdilar. 1935-yilda Sent-Tomas oʻqituvchilari uyushmasi 19-tuzatishning Virjiniya orollari aholisiga nisbatan qoʻllanilishiga eʼtiroz bildirgan holda sudga murojaat qildi. 1935-yil noyabr oyida sud Daniya mustamlaka qonuni konstitutsiyaga zid deb topdi, chunki u 19-tuzatish [300] ga zid edi va faqat erkaklar uchun ovoz berish huquqini cheklash niyati yoʻq. Uilyams, Eulalie Stivens va Anna M. Vessup, barcha mulkka ega boʻlgan savodxonlar, malakali ayollar uchun saylovlarni ochish uchun sudga murojaat qilishdi. 27-dekabr kuni sudya Albert Levitt ayollar foydasiga qaror chiqardi, bu esa Sent-Krua va Sent-Jon saylovchilarining safarbarligiga olib keldi.

Guam Puerto-Riko bilan bir vaqtda Qoʻshma Shtatlar tomonidan sotib olingan boʻlsa-da, Amerika Qoʻshma Shtatlari Kongressi 19-tuzatishni Guam aholisiga 1968-yilgacha uzaytirmadi. Kongress, shuningdek, Mariana pakti ga muvofiq 1976-yilda uni Shimoliy Mariana orollariga ham kengaytirdi. AQSh Kongressi oʻn toʻqqizinchi tuzatishning Amerika Samoasiga qoʻllanilishini tasdiqlamagan boʻlsa-da, hudud konstitutsiyasi uning ushbu yurisdiktsiyada qoʻllanilishini nazarda tutadi.

### Elektorat tarkibidagi oʻzgarishlar

1920-yilda jinsga qarab saylov uchastkalariga kirishni cheklash konstitutsiyaga zid deb eʼlon qilingan boʻlsa-da, 1980-yilgacha ayollar erkaklar bilan bir xil miqdorda saylovga qatnashmagan. Hukumatdagi u yoki bu jins vakillarining soni ushbu jinsning aholidagi ulushiga mos kelishi kerak. 1980-yildan hozirgi kungacha ayollar saylovlarda kamida erkaklar bilan bir xil foizda va koʻpincha koʻproq ovoz berishadi. Ovoz berishdagi gender tafovuti siyosiy saylovlarga va, demak, nomzodlarning saylovoldi tashviqotini qanday olib borishiga taʼsir qildi.

### Vakillik va davlat dasturlaridagi oʻzgarishlar

Ayollar ovoz berish huquqini qoʻlga kiritgandan soʻng, Kongressda ayollarning ishtiroki 1920-yildan beri asta-sekin oshdi, ayniqsa 1981-yildan beri barqaror oʻsdi. Bugungi kunda ayollar tobora koʻproq siyosatni kasb sifatida tanlamoqda. Mahalliy hokimiyat organlarida ayollarning ishtiroki darajasi yuqori boʻldi.

1972-yilda Shirli Chisholm Demokratik partiyadan prezidentlikka nomzod boʻlgan birinchi ayol boʻldi.

1984-yilda Jeraldin Ferraro yetakchi partiyalardan biri tomonidan koʻrsatilgan birinchi ayol vitse-prezidentlikka nomzod boʻldi.

2016-yilda Hillari Klinton asosiy partiya tomonidan ko‘rsatilgan birinchi ayol prezidentlikka nomzod bo‘ldi.

2019-yilda 100 senatordan 25 nafari ayollar va 435 nafar vakildan 102 nafari ayollar boʻlgan. Bu global oʻrtacha koʻrsatkichga oʻxshaydi; 2018-yilda dunyoda milliy darajadagi parlamentlar vakillarining toʻrtdan bir qismigina ayollar edi.

2021-yilda vitse-prezident Kamala Xarris prezident Jo Bayden bilan birga lavozimga kirishgach, AQSh tarixidagi eng yuqori martabali ayolga aylandi.

### Mashhur qonunchilik

Oʻn toʻqqizinchi tuzatish ratifikatsiya qilingandan soʻng darhol koʻplab qonunchilar ayollar huquqlarini berish natijasida kuchli ayollar bloki paydo boʻlishidan qoʻrqishdi. 1920-yillarda onalikni muhofazasi boʻyicha xizmatlarini kengaytirgan 1921-yilgi Sheppard-Tauner qonuni ayollar ovozini hisobga olgan holda qabul qilingan birinchi qonunlardan biri edi.

IX-boʻlim — fuqarolik huquqlari toʻgʻrisidagi federal qonun boʻlib, 1972-yilda taʼlim toʻgʻrisidagi qonunga kiritilgan oʻzgartirishlarning bir qismi (IX-boʻlim) sifatida 1972-yilda qabul qilingan. Bu federal pul oladigan har qanday maktab yoki boshqa taʼlim dasturida gender kamsitishini taqiqlaydi.

### Ijtimoiy-iqtisodiy taʼsirlar

Jon Lott va Lourens V. Kenni Journal of Political Economy jurnalida chop etilgan maqolasida ayollar odatda erkaklarnikiga qaraganda liberal siyosiy falsafaga ovoz berishini aniqladi. Ayollar erkaklarnikiga qaraganda koʻproq xavf-xatarni yoqtirmaydilar va boylik oʻtkazish, ijtimoiy sugʻurta, progressiv soliqqa tortish va kattaroq hukumatni qoʻllab-quvvatlovchi nomzodlar yoki siyosatchilarni qoʻllab-quvvatlaydilar.

2020-yilgi tadqiqot shuni koʻrsatdiki, "Bolalik davridagi saylov huquqiga taʼsir qilish kam taʼminlangan bolalarning, ayniqsa janubiy qora va oq tanlilarning taʼlim olish darajasining sezilarli darajada oshishiga olib keldi. Shuningdek, janubiy qora tanlilar uchun boʻlmasa-da, saylov huquqi yuqori taʼlim darajasi bilan birga yuqori daromadlarga olib kelishi aniqladi. Bu yaxshilanishlar, asosan, saylov huquqidan kelib chiqqan taʼlim xarajatlarining oshishi bilan bogʻliq.

= "Saylov huquqi harakatining gomoseksualizm xususiyatlari"
-----------------------------------------------------------

AQSH Konstitutsiyasiga kiritilgan 19-tuzatishning 100 yilligini nishonlash chogʻida saylov huquqi masalalari bilan shugʻullanuvchi ilmiy jamiyatda „ *Queering the suffrage"*  asar faol rivojlandi. Vendi Rouz shunday deb yozadi: "Olimlar elita, yuqori sinf oq sufragetlarning hikoyalariga asoslangan dominant rivoyatni dekonstruksiya qilish orqali saylov huquqi harakati tarixini „gomoseksuallashtirishni" boshladilar". Syuzan Uor shunday deydi: „Sufragetlar harakatini insonparvarlashtirish" haqida gapirish, uni ayollar jinsiy aloqaga mos kelmaydigan xatti-harakatlarning keng doirasini, shu jumladan, lekin ular bilan cheklanmasdan, jamoat va shaxsiy hayotda erkin his qilishlari mumkin boʻlgan makon sifatida belgilashdir". Sufragetlar boʻlgan Enni Tinker (1884-1924) va doktor Margaret „Mayk" Chang (1889-1959) gender kiyinisha va jamoat joylarida xulq-atvoriga qarshi chiqdi; Kongress Ittifoqi tashkilotchisi Elis Dunbar-Nelson (1835-1935) kabi bi- yoki gomoseksual munosabatlarda gender meʼyorlariga alohida eʼtiroz bildirgan. Boshqa taniqli sufraget juftliklar: Syuzan B. Entoni Emili Gross bilan, Milliy Amerika Suffragetlar Assotsiatsiyasi prezidenti doktor Anna Xovard-Shou jiyani Syuzan B. Entoni, Lyusi Entoni; Elis Stoun Blekvell Kitti Barri bilan „unashtirilgan"larni misol keltirish mumkin. Milliy Xotin-qizlar partiyasining koʻplab rahbarlari feministik siyosat bilan shugʻullanadigan boshqa ayollar bilan birga yashadilar: Alma Lutz va Marguerit Smit, Janet Marks va Meri Vulli, Meybel Vernon va Konsuelo Reyes. Bundan tashqari, NAWSA birinchi va ikkinchi vitse-prezidentlari Jeyn Addams va Sophonisba Breckenridge va Elis Polning surunkali yaqin ayol doʻstliklarining muhim bir jinsli munosabatlari ham diqqatga sazovordir. Tarixiy feministlarni „fosh qilish" saylov huquqi harakatining maqsadi emas, balki saylov huquqi harakati doirasidagi gender oʻziga xosliklarining keng doirasini ochib berish bu ishga hissa qoʻshganlarning xilma-xilligidan dalolat beradi.

Manbalar
--------


1. ↑  „The New York Times Store | Official Apparel, Books and Gifts" (en). *NYTStore*. 28-dekabr 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29-dekabr 2021-yil.
2. ↑  *Drugs in American society : an encyclopedia of history, politics, culture, and the law*, Santa Barbara, California, 2015 — 963 bet. ISBN 978-1-61069-595-4, 1-61069-595-X.
3. ↑  *Philanthropy in America : a comprehensive historical encyclopedia*. Santa Barbara, Calif.: ABC-CLIO, 2004 — 511 bet. ISBN 1-57607-861-2, 978-1-57607-861-7, 978-1-57607-860-0, 1-57607-860-4, 1-280-71280-5, 978-1-280-71280-7.
4. ↑  „The 19th Amendment" (en). *National Archives* (6-oktyabr 2015-yil). 30-dekabr 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 27-dekabr 2021-yil.
5. ↑  „And Yet They Persisted: How American Women Won The Right To Vote" (en-US). *Johanna Neuman*. 27-dekabr 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 27-dekabr 2021-yil.
6. ↑  „Kentucky and the 19th Amendment (U.S. National Park Service)" (en). *www.nps.gov*. 14-dekabr 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 27-dekabr 2021-yil.
7. ↑  Sally G. McMillen*. Seneca Falls and the origins of the women's rights movement*. New York: Oxford University Press, 2008 — 32 bet. ISBN 978-0-19-518265-1, 0-19-518265-0.
8. ↑  Joan Von Mehren*. Minerva and the muse : a life of Margaret Fuller*. Amherst, Mass.: University of Massachusetts Press, 1994 — 166 bet. ISBN 0-585-16068-6, 978-0-585-16068-9, 1-122-05438-6, 978-1-122-05438-6.
9. ↑  Joelle Million*. Woman's voice, woman's place : Lucy Stone and the birth of the woman's rights movement*. Westport, Conn.: Praeger, 2003 — 40-45 bet. ISBN 0-275-97877-X, 978-0-275-97877-8.
10. ↑  Eleanor Flexner*. Century of struggle : the woman's rights movement in the United States.*, Enl. ed. Cambridge, Mass.: Belknap Press of Harvard University Press, 1996 — 25,26 bet. ISBN 0-674-10654-7, 978-0-674-10654-3, 0-674-10653-9, 978-0-674-10653-6.
11. ↑  Eleanor Flexner*. Century of struggle : the woman's rights movement in the United States.*, Enl. ed. Cambridge, Mass.: Belknap Press of Harvard University Press, 1996 — 40 bet. ISBN 0-674-10654-7, 978-0-674-10654-3, 0-674-10653-9, 978-0-674-10653-6.
12. ↑  Sally G. McMillen*. Seneca Falls and the origins of the women's rights movement*. New York: Oxford University Press, 2008 — 120 bet. ISBN 978-0-19-518265-1, 0-19-518265-0.
13. ↑  Joelle Million*. Woman's voice, woman's place : Lucy Stone and the birth of the woman's rights movement*. Westport, Conn.: Praeger, 2003 — 91-92 bet. ISBN 0-275-97877-X, 978-0-275-97877-8.
14. ↑  Eleanor Flexner*. Century of struggle : the woman's rights movement in the United States.*, Enl. ed. Cambridge, Mass.: Belknap Press of Harvard University Press, 1996 — 85 bet. ISBN 0-674-10654-7, 978-0-674-10654-3, 0-674-10653-9, 978-0-674-10653-6.
15. ↑  Sally G. McMillen*. Seneca Falls and the origins of the women's rights movement*. New York: Oxford University Press, 2008 — 117-118 bet. ISBN 978-0-19-518265-1, 0-19-518265-0.
16. ↑  Ida Husted Harper*. Life and work of Susan B. Anthony*. Hollenbeck, 1898 — 101-103 bet.
17. ↑  Lynn Sherr*. Failure is impossible : Susan B. Anthony in her own words*, 1st ed, New York: Times Books, 1995. ISBN 0-8129-2430-4, 978-0-8129-2430-5, 0-8129-2718-4, 978-0-8129-2718-4.
18. ↑  Victoria E. Bynum*. Unruly women : the politics of social and sexual control in the old South*. Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1992 — 61 bet. ISBN 0-8078-2016-4, 978-0-8078-2016-2, 0-8078-4361-X, 978-0-8078-4361-1.
19. ↑  Kathleen Barry*. Susan B. Anthony : a biography of a singular feminist*, First Ballantine Books edition, New York, 1990 — 259 bet. ISBN 0-345-36549-6, 978-0-345-36549-1.
20. ↑  Sally G. McMillen*. Seneca Falls and the origins of the women's rights movement*. New York: Oxford University Press, 2008 — 57 bet. ISBN 978-0-19-518265-1, 0-19-518265-0.
21. ↑  „American Memory from the Library of Congress". *memory.loc.gov*. 27-dekabr 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 27-dekabr 2021-yil.
22. ↑  Joelle Million*. Woman's voice, woman's place : Lucy Stone and the birth of the woman's rights movement*. Westport, Conn.: Praeger, 2003 — 72 bet. ISBN 0-275-97877-X, 978-0-275-97877-8.
23. ↑  Joelle Million*. Woman's voice, woman's place : Lucy Stone and the birth of the woman's rights movement*. Westport, Conn.: Praeger, 2003 — 99 bet. ISBN 0-275-97877-X, 978-0-275-97877-8.
24. ↑  Sally G. McMillen*. Seneca Falls and the origins of the women's rights movement*. New York: Oxford University Press, 2008 — 72,73,77 bet. ISBN 978-0-19-518265-1, 0-19-518265-0.
25. ↑  Ellen Carol DuBois*. Feminism and suffrage : the emergence of an independent women's movement in America, 1848-1869*. Ithaca: Cornell University Press, 1978 — 72 bet. ISBN 0-8014-1043-6, 978-0-8014-1043-7, 0-8014-8641-6, 978-0-8014-8641-8, 0-8014-9182-7, 978-0-8014-9182-5.
26. ↑  Sally G. McMillen*. Seneca Falls and the origins of the women's rights movement*. New York: Oxford University Press, 2008 — 99,100 bet. ISBN 978-0-19-518265-1, 0-19-518265-0.
27. ↑  Judith Wellman*. The road to Seneca Falls : Elizabeth Cady Stanton and the First Woman's Rights Convention*, Urbana, 2004 — 193,195 bet. ISBN 978-0-252-09282-4, 0-252-09282-1, 978-0-252-02904-2, 1-283-58351-8, 978-1-283-58351-0, 0-252-02904-6.
28. ↑  Sally G. McMillen*. Seneca Falls and the origins of the women's rights movement*. New York: Oxford University Press, 2008 — 88,89 bet. ISBN 978-0-19-518265-1, 0-19-518265-0.
29. ↑  Sally G. McMillen*. Seneca Falls and the origins of the women's rights movement*. New York: Oxford University Press, 2008 — 95-97 bet. ISBN 978-0-19-518265-1, 0-19-518265-0.
30. ↑  Joelle Million*. Woman's voice, woman's place : Lucy Stone and the birth of the woman's rights movement*. Westport, Conn.: Praeger, 2003 — 104,106 bet. ISBN 0-275-97877-X, 978-0-275-97877-8.
31. ↑  Sally G. McMillen*. Seneca Falls and the origins of the women's rights movement*. New York: Oxford University Press, 2008 — 110 bet. ISBN 978-0-19-518265-1, 0-19-518265-0.
32. ↑  Joelle Million*. Woman's voice, woman's place : Lucy Stone and the birth of the woman's rights movement*. Westport, Conn.: Praeger, 2003 — 109,110 bet. ISBN 0-275-97877-X, 978-0-275-97877-8.
33. ↑  Sally G. McMillen*. Seneca Falls and the origins of the women's rights movement*. New York: Oxford University Press, 2008 — 115 bet. ISBN 978-0-19-518265-1, 0-19-518265-0.
34. ↑  Eleanor Flexner*. Century of struggle : the woman's rights movement in the United States.*, Enl. ed. Cambridge, Mass.: Belknap Press of Harvard University Press, 1996 — 76 bet. ISBN 0-674-10654-7, 978-0-674-10654-3, 0-674-10653-9, 978-0-674-10653-6.
35. ↑  Sally G. McMillen*. Seneca Falls and the origins of the women's rights movement*. New York: Oxford University Press, 2008 — 116 bet. ISBN 978-0-19-518265-1, 0-19-518265-0.
36. ↑  Joelle Million*. Woman's voice, woman's place : Lucy Stone and the birth of the woman's rights movement*. Westport, Conn.: Praeger, 2003 — 105–6, 116, 174, 239, 250–52, 260, 263–69 bet. ISBN 0-275-97877-X, 978-0-275-97877-8.
37. ↑  Sally G. McMillen*. Seneca Falls and the origins of the women's rights movement*. New York: Oxford University Press, 2008 — 123 bet. ISBN 978-0-19-518265-1, 0-19-518265-0.
38. ↑  Joelle Million*. Woman's voice, woman's place : Lucy Stone and the birth of the woman's rights movement*. Westport, Conn.: Praeger, 2003 — 136-137 bet. ISBN 0-275-97877-X, 978-0-275-97877-8.
39. ↑  Kathleen Barry*. Susan B. Anthony : a biography of a singular feminist*, First Ballantine Books edition, New York, 1990 — 79 bet. ISBN 0-345-36549-6, 978-0-345-36549-1.
40. ↑  Joelle Million*. Woman's voice, woman's place : Lucy Stone and the birth of the woman's rights movement*. Westport, Conn.: Praeger, 2003 — 245 bet. ISBN 0-275-97877-X, 978-0-275-97877-8.
41. ↑  Joelle Million*. Woman's voice, woman's place : Lucy Stone and the birth of the woman's rights movement*. Westport, Conn.: Praeger, 2003 — 109,121 bet. ISBN 0-275-97877-X, 978-0-275-97877-8.
42. ↑  Joelle Million*. Woman's voice, woman's place : Lucy Stone and the birth of the woman's rights movement*. Westport, Conn.: Praeger, 2003 — 116, 173–74, 264 bet. ISBN 0-275-97877-X, 978-0-275-97877-8.
43. ↑  Sally G. McMillen*. Seneca Falls and the origins of the women's rights movement*. New York: Oxford University Press, 2008 — 113 bet. ISBN 978-0-19-518265-1, 0-19-518265-0.
44. ↑  Harriet Sigerman*. Elizabeth Cady Stanton : the right is ours*. New York: Oxford University Press, 2001 — 95 bet. ISBN 978-0-19-802815-4, 0-19-802815-6, 9786610603039, 6610603030, 978-0-19-511969-5, 0-19-511969-X.
45. ↑  *The Oxford encyclopedia of American social history*. New York: Oxford University Press, 2012 — 59 bet. ISBN 978-0-19-974337-7, 0-19-974337-1.
46. ↑  Joelle Million*. Woman's voice, woman's place : Lucy Stone and the birth of the woman's rights movement*. Westport, Conn.: Praeger, 2003 — 234,235 bet. ISBN 0-275-97877-X, 978-0-275-97877-8.
47. ↑  Sally G. McMillen*. Seneca Falls and the origins of the women's rights movement*. New York: Oxford University Press, 2008 — 149 bet. ISBN 978-0-19-518265-1, 0-19-518265-0.
48. ↑  „Resources" (en). *Not For Ourselves Alone | Ken Burns | PBS*. 28-dekabr 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 28-dekabr 2021-yil.
49. ↑  Elizabeth Cady Stanton, Susan B. (Susan Brownell) Anthony, Matilda Joslyn Gage, Ida Husted Harper, Ida Husted Harper*. History of woman suffrage;*. Rochester, Anthony, 1887-1902 — 153,154 bet.
50. ↑  Elizabeth Cady Stanton, Susan B. (Susan Brownell) Anthony, Matilda Joslyn Gage, Ida Husted Harper, Ida Husted Harper*. History of woman suffrage;*. Rochester, Anthony, 1887-1902 — 171,172 bet.
51. ↑  Elizabeth Cady Stanton, Susan B. (Susan Brownell) Anthony, Matilda Joslyn Gage, Ida Husted Harper, Ida Husted Harper*. History of woman suffrage;*. Rochester, Anthony, 1887-1902 — 270 bet.
52. ↑  Elizabeth Cady Stanton, Susan B. (Susan Brownell) Anthony, Matilda Joslyn Gage, Ida Husted Harper, Ida Husted Harper*. History of woman suffrage;*. Rochester, Anthony, 1887-1902 — 232 bet.
53. 1 2  "The Anniversaries". New York Tribune. May 15, 1868. Quoted in Dudden (2011), p. 149.
54. ↑  Elizabeth Cady Stanton, Susan B. (Susan Brownell) Anthony, Matilda Joslyn Gage, Ida Husted Harper, Ida Husted Harper*. History of woman suffrage;*. Rochester, Anthony, 1887-1902 — 382-384 bet.
55. ↑  Kathleen Barry*. Susan B. Anthony : a biography of a singular feminist*, First Ballantine Books edition, New York, 1990 — 182 bet. ISBN 0-345-36549-6, 978-0-345-36549-1.
56. ↑  Elizabeth Cady Stanton, "The Sixteenth Amendment, "The Revolution, April 29, 1869, p. 266
57. ↑  „What the South can do. How the Southern states can make themselves masters of the situation. To the legislatures of the Southern states ... Henry B. Blackwell. New York, January 15, 1867. New York. Robert J. Johnston, printer, 33, Beekman St. [1". *Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA*. 28-dekabr 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 28-dekabr 2021-yil.
58. ↑  Elizabeth Cady Stanton, Susan B. (Susan Brownell) Anthony, Matilda Joslyn Gage, Ida Husted Harper, Ida Husted Harper*. History of woman suffrage;*. Rochester, Anthony, 1887-1902 — 341 bet.
59. ↑  Elizabeth Cady Stanton, Susan B. (Susan Brownell) Anthony, Matilda Joslyn Gage, Ida Husted Harper, Ida Husted Harper*. History of woman suffrage;*. Rochester, Anthony, 1887-1902 — 599 bet.
60. ↑  Ellen Carol DuBois*. Woman suffrage and women's rights*. New York: New York University Press, 1998 — 101-106 bet. ISBN 0-585-43471-9, 978-0-585-43471-1, 978-0-8147-1900-8, 0-8147-1900-7, 978-0-8147-1901-5, 0-8147-1901-5, 978-0-8147-8540-9, 0-8147-8540-9.
61. ↑  Amanda Frisken, Victoria Woodhull’s sexual revolution: Political theater and the popular press in nineteenth-century America (2011)
62. 1 2  *Ann D. Gordon.* „"The Trial of Susan B. Anthony: Legal Questions Before the Federal Courts"" (en). 26-fevral 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 28-dekabr 2021-yil.
63. ↑  *The Oxford companion to the Supreme Court of the United States*, 2nd ed, Oxford: Oxford University Press, 2005 — 381,382 bet. ISBN 978-0-19-517661-2, 0-19-517661-8.
64. ↑  „Trump says he will posthumously pardon U.S. women's rights activist Susan B. Anthony". *Reuters* (18-avgust 2020-yil). Qaraldi: 28-dekabr 2021-yil.
65. ↑  „Trump says he plans to pardon Susan B. Anthony". *web.archive.org* (6-dekabr 2020-yil). 6-dekabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 28-dekabr 2021-yil.
66. ↑  Rebecca J. Mead*. How the vote was won : woman suffrage in the western United States, 1868-1914*. New York: New York University Press, 2004 — 38 bet. ISBN 0-8147-5676-X, 978-0-8147-5676-8, 978-0-8147-5722-2, 0-8147-5722-7.
67. ↑  „File:An Act Conferring upon Women the Elective Franchise.jpg - Wikipedia" (en). *commons.wikimedia.org*. 6-aprel 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 28-dekabr 2021-yil.
68. ↑  Eleanor Flexner*. Century of struggle : the woman's rights movement in the United States.*, Enl. ed. Cambridge, Mass.: Belknap Press of Harvard University Press, 1996 — 158 bet. ISBN 0-674-10654-7, 978-0-674-10654-3, 0-674-10653-9, 978-0-674-10653-6.
69. ↑  Sally G. McMillen*. Seneca Falls and the origins of the women's rights movement*. New York: Oxford University Press, 2008 — 208 bet. ISBN 978-0-19-518265-1, 0-19-518265-0.
70. ↑  Ellen Carol DuBois*. Feminism and suffrage : the emergence of an independent women's movement in America, 1848-1869*. Ithaca: Cornell University Press, 1978 — 178-180 bet. ISBN 0-8014-1043-6, 978-0-8014-1043-7, 0-8014-8641-6, 978-0-8014-8641-8, 0-8014-9182-7, 978-0-8014-9182-5.
71. 1 2  Sally G. McMillen*. Seneca Falls and the origins of the women's rights movement*. New York: Oxford University Press, 2008 — 228 bet. ISBN 978-0-19-518265-1, 0-19-518265-0.
72. ↑  Eleanor Flexner*. Century of struggle : the woman's rights movement in the United States.*, Enl. ed. Cambridge, Mass.: Belknap Press of Harvard University Press, 1996 — 212-213 bet. ISBN 0-674-10654-7, 978-0-674-10654-3, 0-674-10653-9, 978-0-674-10653-6.
73. ↑  Ellen Carol DuBois*. Woman suffrage and women's rights*. New York: New York University Press, 1998 — 188-191 bet. ISBN 0-585-43471-9, 978-0-585-43471-1, 978-0-8147-1900-8, 0-8147-1900-7, 978-0-8147-1901-5, 0-8147-1901-5, 978-0-8147-8540-9, 0-8147-8540-9.
74. ↑  Stephen M. Buechler, *The Transformation of the Woman Suffrage Movement: The Case of Illinois, 1850-1920*. — p. 154-57
75. ↑  Sara Hunter Graham*. Woman suffrage and the new democracy*. New Haven, CT: Yale University Press, 1996 — 81,86 bet. ISBN 0-300-06346-6, 978-0-300-06346-2.
76. ↑  Tsiang, I-Mien (1942). *The question of expatriation in America prior to 1907.* Johns Hopkins Press. p. 114. OCLC 719352.
77. ↑  „Dual Nationality: TR’s "Self-Evident Absurdity"". *University of Virginia School of Law*. 10-mart 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29-dekabr 2021-yil.
78. ↑  „Error - Error". *webso.iup.edu*. 29-dekabr 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29-dekabr 2021-yil.
79. ↑  Belinda Richardson „69-04A",*. Christian clergy response to intimate partner violence: Attitudes, training, or religious views?*, 2007 — 55 bet. ISBN 978-0-549-56437-9, 0-549-56437-3.
80. ↑  Michael A. Lerner*. Dry Manhattan : prohibition in New York City*, 1st Harvard University Press pbk. ed, Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 2008 — 31-32 bet. ISBN 978-0-674-04009-0, 0-674-04009-0, 0-674-03057-5, 978-0-674-03057-2.
81. ↑  Kenneth D. Rose*. American women and the repeal of Prohibition*. New York: New York University Press, 1996 — 34-35 bet. ISBN 0-585-13630-0, 978-0-585-13630-1, 978-0-8147-7464-9, 0-8147-7464-4.
82. ↑  Eleanor Flexner*. Century of struggle : the woman's rights movement in the United States.*, Enl. ed. Cambridge, Mass.: Belknap Press of Harvard University Press, 1996 — 252,271 bet. ISBN 0-674-10654-7, 978-0-674-10654-3, 0-674-10653-9, 978-0-674-10653-6.
83. ↑  Eleanor Flexner*. Century of struggle : the woman's rights movement in the United States.*, Enl. ed. Cambridge, Mass.: Belknap Press of Harvard University Press, 1996 — 294 bet. ISBN 0-674-10654-7, 978-0-674-10654-3, 0-674-10653-9, 978-0-674-10653-6.
84. ↑  Eleanor Flexner*. Century of struggle : the woman's rights movement in the United States.*, Enl. ed. Cambridge, Mass.: Belknap Press of Harvard University Press, 1996 — 247,282 bet. ISBN 0-674-10654-7, 978-0-674-10654-3, 0-674-10653-9, 978-0-674-10653-6.
85. ↑  *RONALD SCHAFFER.* THE NEW YORK CITY WOMAN SUFFRAGE PARTY, 1909-1919. — 1962. — Andoza:Бсокр.
86. ↑  *James J. Kenneally.* Catholicism and Woman Suffrage in Massachusetts. — 1967. — Andoza:Бсокр.
87. ↑  "The Uprising of the Women", *New York Times* May 5, 1912, quoted in Sandra Adickes, „Sisters, not demons: The influence of British suffragists on the American Suffrage Movement", *Womenʼs History Review* (2002). — pp: 675-690
88. ↑  Susan Goodier, *No votes for women: the New York state anti-suffrage movement* (University of Illinois Press, 2013) pp. 85-86.
89. ↑  A Creed" by Josephine Jewell Dodge, 1915, cited in Susan Goodier, *The other womanʼs movement: Anti-suffrage activism in New York State, 1865-1932* (PhD dissertation, State University of New York at Albany, ProQuest, UMI Dissertations Publishing, 2007) p. 1
90. ↑  Susan Goodier, *No votes for women: the New York state anti-suffrage movement* (University of Illinois Press, 2013) pp. 6.
91. ↑  Kenneth R. Johnson, "Kate Gordon and the Woman-Suffrage Movement in the South, "*Journal of Southern History* (1972) 38#3 pp 365-392
92. ↑  Aileen S. Kraditor, *The Ideas of the Woman Suffrage Movement, 1890-1920* (1971) pp. 12-18
93. ↑  Arkansas also ratified. A. Elizabeth Taylor, „A short history of the woman suffrage movement in Tennessee." *Tennessee Historical Quarterly* (1943) pp: 195-215.
94. ↑  Marjorie Julian Spruill*. New women of the new South : the leaders of the woman suffrage movement in the southern states*. New York: Oxford University Press, 1993 — 25 bet. ISBN 1-4237-3675-3, 978-1-4237-3675-2, 9786610443406, 6610443408, 1-280-44340-5, 978-1-280-44340-4, 0-19-535957-7, 978-0-19-535957-2, 1-60129-923-0, 978-1-60129-923-9.
95. ↑  Elna C. Green, *Southern Strategies: Southern Women and the Woman Suffrage Question* (1997) p 52
96. 1 2  Evelyn A. Kirkley, „'This Work is God’s Causeʼ: Religion in the Southern Woman Suffrage Movement, 1880-1920." *Church history* (1990) 59#4 pp: 507-522 esp p 508
97. ↑  Kraditor, Aileen S. *The Ideas of the Woman Suffrage Movement, 1890-1920* (1971). — p. 164
98. ↑  Marjorie Julian Spruill Weeler*. New women of the new South : the leaders of the woman suffrage movement in the southern states*. New York: Oxford University Press, 1993. ISBN 1-4237-3675-3, 978-1-4237-3675-2, 9786610443406, 6610443408, 1-280-44340-5, 978-1-280-44340-4, 0-19-535957-7, 978-0-19-535957-2, 1-60129-923-0, 978-1-60129-923-9.
99. ↑  „Exhibition Items | Shall Not Be Denied: Women Fight for the Vote | Exhibitions at the Library of Congress | Library of Congress". *Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA*. 20-yanvar 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24-yanvar 2022-yil.
100. ↑  „#19SuffrageStories Countdown: Stories 14 to 10" (en-US). *Smithsonian American Women's History Museum*. 28-aprel 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24-yanvar 2022-yil.
101. ↑  „2 Mar 1913, Page 2 - The Times Dispatch at Newspapers.com" (en). *Newspapers.com*. 24-yanvar 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24-yanvar 2022-yil.
102. ↑  „Conversations with Alice Paul: Woman Suffrage and the Equal Rights Amendment.". *oac.cdlib.org*. 23-fevral 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24-yanvar 2022-yil.
103. 1 2 3  „"Colored Women in Suffrage Parade" (PDF). Richmond, Virginia): The Times-Dispatch.". 11-may 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 22-sentyabr 2022-yil.
104. ↑  „Alice Paul: "I Was Arrested, Of Course…"" (en). *AMERICAN HERITAGE*. 24-yanvar 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24-yanvar 2022-yil.
105. ↑  *Laura Berberian.* „Research Guides: American Women: Topical Essays: Marching for the Vote: Remembering the Woman Suffrage Parade of 1913" (en). *guides.loc.gov*. 20-yanvar 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24-yanvar 2022-yil.
106. ↑  Ida Husted Harper*. Life and work of Susan B. Anthony*. Hollenbeck, 1898.
107. ↑  *Reconstructing policy in higher education : feminist poststructural perspectives*. New York: Routledge, 2010. ISBN 978-0-415-99776-8, 0-415-99776-3, 978-0-415-99777-5, 0-415-99777-1, 978-0-203-87003-7, 0-203-87003-4.
108. ↑  „Maud Wood Park | American suffragist | Britannica" (en). *www.britannica.com*. 24-yanvar 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24-yanvar 2022-yil.
109. ↑  Geoffrey C. Ward*. Not for ourselves alone : the story of Elizabeth Cady Stanton and Susan B. Anthony : an illustrated history*, 1st ed, New York: A.A. Knopf, 1999 — 214-215 bet. ISBN 0-375-40560-7, 978-0-375-40560-0, 978-0-375-70969-2, 0-375-70969-X.
110. ↑  *Times, Special to The New York*. „SENATORS TO VOTE ON SUFFRAGE TODAY; Fate of Susan B. Anthony Amendment Hangs in Balance on Eve of Final Test. BOTH SIDES ARE CONFIDENT But All Concede That Result Will Be Close--Women Throng Capitol to Push Campaign.". *The New York Times* (26-sentyabr 1918-yil). Qaraldi: 24-yanvar 2022-yil.
111. ↑  „NWP History and Geography - Mapping American Social Movements". *depts.washington.edu*. 24-yanvar 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24-yanvar 2022-yil.
112. ↑  „Woman Suffrage in the Southern States (U.S. National Park Service)" (en). *www.nps.gov*. 24-yanvar 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24-yanvar 2022-yil.
113. ↑  „Woman Suffrage" (en). *64 Parishes*. 24-yanvar 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24-yanvar 2022-yil.
114. ↑  „Debate between Laura Clay and Madeline McDowell Breckinridge over the Anthony Amendment | H-Kentucky | H-Net". *networks.h-net.org*. 24-yanvar 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24-yanvar 2022-yil.
115. 1 2  Sally G. McMillen*. Seneca Falls and the origins of the women's rights movement*. New York: Oxford University Press, 2008. ISBN 978-0-19-518265-1, 0-19-518265-0.
116. ↑  „Woman Suffrage Timeline and Map 1838-1919 - Mapping American Social Movements". *depts.washington.edu*. 25-yanvar 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-yanvar 2022-yil.
117. ↑  Sara Hunter Graham*. Woman suffrage and the new democracy*. New Haven, CT: Yale University Press, 1996 — 57,112-113 bet. ISBN 0-300-06346-6, 978-0-300-06346-2.
118. ↑  Sara Hunter Graham*. Woman suffrage and the new democracy*. New Haven, CT: Yale University Press, 1996 — 84-85,88 bet. ISBN 0-300-06346-6, 978-0-300-06346-2.
119. ↑  Sara Hunter Graham*. Woman suffrage and the new democracy*. New Haven, CT: Yale University Press, 1996 — 87 bet. ISBN 0-300-06346-6, 978-0-300-06346-2.
120. ↑  „Defending The Ballot Box" (en-US). *Think* (8-mart 2016-yil). 27-noyabr 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-yanvar 2022-yil.
121. ↑  Eleanor Flexner*. Century of struggle : the woman's rights movement in the United States.*, Enl. ed. Cambridge, Mass.: Belknap Press of Harvard University Press, 1996 — 280-281 bet. ISBN 0-674-10654-7, 978-0-674-10654-3, 0-674-10653-9, 978-0-674-10653-6.
122. ↑  Norma Smith, *Jeannette Rankin, Americaʼs Conscience* (Montana Historical Society, 2002)
123. ↑  *The Public Papers of Woodrow Wilson: War and peace*, Baker and Dodd (eds.), p. 265, quoted in Flexner (1959), p. 302
124. ↑  „How the Spanish flu nearly derailed women's right to vote" (en). *History* (20-aprel 2020-yil). 25-yanvar 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-yanvar 2022-yil.
125. ↑  „American Memory from the Library of Congress". *rs6.loc.gov*. 25-yanvar 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-yanvar 2022-yil.
126. ↑  Sara Hunter Graham*. Woman suffrage and the new democracy*. New Haven, CT: Yale University Press, 1996 — 146 bet. ISBN 0-300-06346-6, 978-0-300-06346-2.
127. ↑  Susan Zeiger, „She didnʼt raise her boy to be a slacker: Motherhood, conscription, and the culture of the First World War." *Feminist Studies* (1996): 7-39
128. ↑  Eleanor Flexner*. Century of struggle : the woman's rights movement in the United States.*, Enl. ed. Cambridge, Mass.: Belknap Press of Harvard University Press, 1996 — 302,381 bet. ISBN 0-674-10654-7, 978-0-674-10654-3, 0-674-10653-9, 978-0-674-10653-6.
129. ↑  {{{заглавие}}}.
130. ↑  „National Woman's Party Project - Mapping American Social Movements". *depts.washington.edu*. 24-yanvar 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-yanvar 2022-yil.
131. ↑  „ON PASSAGE OF H. J. RES. 1, PROPOSING TO THE … -- House Vote #238 -- Jan 12, 1915" (en). *GovTrack.us*. 25-yanvar 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-yanvar 2022-yil.
132. ↑  „TO PASS H.J. RES. 200. -- Senate Vote #325 -- Sep 30, 1918" (en). *GovTrack.us*. 25-yanvar 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-yanvar 2022-yil.
133. ↑  „TO PASS H.J. RES. 200. -- Senate Vote #365 -- Feb 10, 1919" (en). *GovTrack.us*. 25-yanvar 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-yanvar 2022-yil.
134. ↑  „TO PASS H.J.RES. 1, PROPOSING AN AMENDMENT TO THE CONSTITU- … -- House Vote #2 -- May 21, 1919" (en). *GovTrack.us*. 25-yanvar 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-yanvar 2022-yil.
135. ↑  „TO PASS HJR 1. -- Senate Vote #13 -- Jun 1, 1919" (en). *GovTrack.us*. 25-yanvar 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-yanvar 2022-yil.
136. ↑  {{{заглавие}}}.
137. 1 2 3  *Votes for women! : the woman suffrage movement in Tennessee, the South, and the nation*, 1st ed, Knoxville: University of Tennessee Press, 1995. ISBN 0-87049-836-3, 978-0-87049-836-7, 0-87049-837-1, 978-0-87049-837-4.
138. ↑  *Cornerstones of Georgia history : documents that formed the state*. Athens: University of Georgia Press, 1995. ISBN 978-0-8203-4022-7, 0-8203-4022-7.
139. ↑  *Mississippi women : their histories, their lives*. Athens: University of Georgia Press, 2010. ISBN 0-8203-2502-3, 978-0-8203-2502-6, 0-8203-2503-1, 978-0-8203-2503-3, 978-0-8203-3393-9, 0-8203-3393-X, 978-0-8203-3394-6, 0-8203-3394-8.
140. ↑  Lynn Dumenil, *The Modern Temper: American Culture and Society in the 1920s* (1995) pp 98-144
141. ↑  Kristi Andersen, *After Suffrage: Women in Partisan and Electoral Politics before the New Deal* (1996)
142. ↑  Jennifer Lynn Imsande „67-07A",*. The perils of protection: Gender and the recasting of rights in a nation at war, 1860--1898*, 2006. ISBN 978-0-542-79561-9, 0-542-79561-2.
143. ↑  Allan J. Lichtman, *Prejudice and the Old Politics: The Presidential Election of 1928* (1979)
144. 1 2 3  McConnaughy, Corrine M. (2013). *The Woman Suffrage Movement in America: A Reassessment*. New York, New York: Cambridge University Press. ISBN 978-1-107-43396-0.
145. ↑  Linda K. Kerber*. No constitutional right to be ladies : women and the obligations of citizenship*, 1st ed, New York: Hill and Wang, 1998 — 11 bet. ISBN 0-8090-7383-8, 978-0-8090-7383-2, 978-0-8090-7384-9, 0-8090-7384-6.
146. 1 2  *Anti-immigration in the United States : a historical encyclopedia*. Santa Barbara, Calif.: Greenwood Press, 2011 — 415-416 bet. ISBN 0-313-37522-4, 978-0-313-37522-4.
147. ↑  Frederick Van Dyne, statutes United States. Laws, etc United States. Treaties*. Citizenship of the United States*. Rochester, N.Y. The Lawyers' Co-operative Publishing Co. 1904.
148. ↑  *Anti-immigration in the United States : a historical encyclopedia*. Santa Barbara, Calif.: Greenwood Press, 2011 — 416 bet. ISBN 0-313-37522-4, 978-0-313-37522-4.
149. ↑  Frederick Van Dyne, statutes United States. Laws, etc United States. Treaties*. Citizenship of the United States*. Rochester, N.Y. The Lawyers' Co-operative Publishing Co. 1904 — 56 bet.
150. ↑  Vine Deloria*. American Indians, American justice*, First edition, Austin: University of Texas Press, 1983. ISBN 0-292-73833-1, 978-0-292-73833-1, 0-292-73834-X, 978-0-292-73834-8.
151. ↑  National Academy of Sciences; National Research Council (2008). *State Voter Registration Databases: Immediate Actions and Future Improvements: Interim Report*. Washington, D. C.: National Academies Press. ISBN 978-0-309-17858-7.
152. ↑  Laura Carlson*. Searching for equality : sex discrimination, parental leave, and the Swedish model with comparisons to EU, UK, and US law*. Uppsala: Iustus förlag, 2007. ISBN 978-91-7678-646-8, 91-7678-646-3.
153. ↑  Anne M. Valk*. Living with Jim Crow : African American women and memories of the segregated South*, 1st ed, New York, 2010. ISBN 978-0-230-10987-2, 0-230-10987-X.
154. ↑  *Latinos in New York : communities in transition*, Second edition, Notre Dame, Indiana, 2017 — 218 bet. ISBN 978-0-268-10152-7, 0-268-10152-3, 978-0-268-10153-4, 0-268-10153-1.
155. 1 2  Podolefsky, Ronnie L. (February 2014). „Illusion of Suffrage: Female Voting Rights and the Womenʼs Poll Tax Repeal Movement after the Nineteenth Amendment". *Notre Dame Law Review*. Notre Dame, Indiana: University of Notre Dame Law School. **73** (3): 839-888. ISSN 0745-3515. Retrieved 9 July 2020.
156. ↑  „5 Myths About the 19th Amendment, Debunked" (en). *Time*. 26-mart 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-yanvar 2022-yil.
157. ↑  „Report: Obstacles at Every Turn" (en-US). *Native American Voting Rights*. 25-yanvar 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-yanvar 2022-yil.
158. ↑  *August 20, 2020 | Rebecca Adamson | Politics.* „100 Years After Suffrage, Native American Women Still Fighting to Vote - Women’s Media Center" (en). *womensmediacenter.com*. 9-mart 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-yanvar 2022-yil.
159. ↑  „How the Native American Vote Continues to be Suppressed" (en). *www.americanbar.org*. 15-yanvar 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-yanvar 2022-yil.
160. ↑  „What does Equal Suffrage mean? | History Colorado". *www.historycolorado.org*. 26-yanvar 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-yanvar 2022-yil.
161. ↑  „Today in History - June 2". *Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA*. 26-yanvar 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-yanvar 2022-yil.
162. ↑  „Could Women of Color Vote in the 1870 election? | WyoHistory.org". *www.wyohistory.org*. 26-yanvar 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-yanvar 2022-yil.
163. 1 2  Terborg-Penn, Rosalyn (1998). „Enfranchising Women of Color: Woman Suffragists as Agents of Imperialism". In Pierson, Ruth Roach; Chaudhuri, Nupur; McAuley, Beth (eds.). *Nation, Empire, Colony: Historicizing Gender and Race*. Bloomington, Indiana: Indiana University Press. pp. 41-56. ISBN 0-253-11386-5.
164. 1 2  Clark, Truman R. (1975). *Puerto Rico and the United States, 1917-1933*. — pp. 43. — Pittsburgh, Pennsylvania: University of Pittsburgh Press. ISBN 978-0-8229-7605-9.
165. ↑  Clark, Truman R. (1975). *Puerto Rico and the United States, 1917-1933*. — p. 42. Pittsburgh, Pennsylvania: University of Pittsburgh Press. ISBN 978-0-8229-7605-9.
166. ↑  „Genara Pagan y el sufragio femenino en Puerto Rico". *web.archive.org* (15-noyabr 2019-yil). 15-noyabr 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-yanvar 2022-yil.
167. ↑  Rivera López, Lizbeth L. (2016). *Las aportaciones sociales y periodísticas de las mujeres en Puerto Rico: desde la llegada de la imprenta en los primeros años del siglo XIX hasta el primer tercio del siglo XX* [*The Social and Journalistic Contributions of Women in Puerto Rico: From the Arrival of the Printing Press in the First Years of the 19th Century until the First Third of the 20th Century*] (PDF) (PhD). — p. 536-537. — Madrid, Spain: Universidad Complutense de Madrid.
168. ↑  Rivera Lassén, Ana Irma (May 2010). „Del dicho al derecho hay un gran trecho o el derecho a tener derechos: decisiones del tribunal supremo de Puerto Rico ante los derechos de las mujeres y de las comunidades LGBTTI" [There Is a Huge Gap from Saying There Are Rights or the Right to Have Rights: Decisions of the Supreme Court of Puerto Rico Regarding the Rights of Women and LGBTTI Communities] (PDF). *Revista Jurídica UIPR* (in Spanish). San Germán, Puerto Rico: Interamerican University of Puerto Rico. **44** (1): 39-70. ISSN 0041-851X
169. ↑  Rivera López, Lizbeth L. (2016). *Las aportaciones sociales y periodísticas de las mujeres en Puerto Rico: desde la llegada de la imprenta en los primeros años del siglo XIX hasta el primer tercio del siglo XX* [*The Social and Journalistic Contributions of Women in Puerto Rico: From the Arrival of the Printing Press in the First Years of the 19th Century until the First Third of the 20th Century*] (PDF) (PhD). Madrid, Spain: Universidad Complutense de Madrid.
170. ↑  Rivera Lassén, Ana Irma (May 2010). „Del dicho al derecho hay un gran trecho o el derecho a tener derechos: decisiones del tribunal supremo de Puerto Rico ante los derechos de las mujeres y de las comunidades LGBTTI" [There Is a Huge Gap from Saying There Are Rights or the Right to Have Rights: Decisions of the Supreme Court of Puerto Rico Regarding the Rights of Women and LGBTTI Communities] (PDF). *Revista Jurídica UIPR* (in Spanish). San Germán, Puerto Rico: Interamerican University of Puerto Rico. **44** (1): 43.
171. ↑  Terborg-Penn, Rosalyn (1998). „Enfranchising Women of Color: Woman Suffragists as Agents of Imperialism". In Pierson, Ruth Roach; Chaudhuri, Nupur; McAuley, Beth (eds.). *Nation, Empire, Colony: Historicizing Gender and Race*. Bloomington, Indiana: Indiana University Press. pp. 50.
172. ↑  „Clipped From The Indianapolis Star". *The Indianapolis Star* (20-may 1928-yil), s. 29. Qaraldi: 26-yanvar 2022-yil.
173. ↑  Clark, Truman R. (1975). *Puerto Rico and the United States, 1917-1933*. — pp. 43-45. — Pittsburgh, Pennsylvania: University of Pittsburgh Press. ISBN 978-0-8229-7605-9.
174. ↑  Magali Roy-Féquière*. Women, creole identity, and intellectual life in early twentieth-century Puerto Rico*. Philadelphia: Temple University Press, 2004 — 75 bet. ISBN 1-59213-230-8, 978-1-59213-230-0, 1-59213-231-6, 978-1-59213-231-7.
175. ↑  *Women in Africa and the African diaspora*. Washington, D.C. : Howard University Press, 1987 — 58-59 bet. ISBN 978-0-88258-171-2.
176. ↑  *Women in Africa and the African diaspora*. Washington, D.C. : Howard University Press, 1987 — 59-60 bet. ISBN 978-0-88258-171-2.
177. ↑  Paul Carano*. A complete history of Guam*, First edition, Rutland, Vermont, 1964 — 176,178 bet. ISBN 0-8048-0114-2, 978-0-8048-0114-0.
178. 1 2 3  „Morra, Linda G. (June 20, 1991). U.S. Insular Areas: Applicability of Relevant Provisions of the U.S. Constitution (PDF) (Report). Washington, D.C.: United States General Accounting Office. Report B-217276". 6-may 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-yanvar 2022-yil.
179. ↑  „Current Numbers" (en). *cawp.rutgers.edu*. 26-yanvar 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-yanvar 2022-yil.
180. ↑  „Women in Parliaments: World and Regional Averages". *archive.ipu.org*. 11-avgust 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-yanvar 2022-yil.
181. ↑  Lynn Dumenil, *The Modern Temper: American Culture and Society in the 1920s*, Hill and Wang, (1995)
182. ↑  Lott, John and Lawrence W. Kenny, „Did Womenʼs Suffrage Change the Size and Scope of Government?", *Journal of Political Economy*, University of Chicago, 1999, vol. 107, no. 6, pt. 1
183. 1 2  {{{заглавие}}}.
184. 1 2 3  Rouse, Wendy. „The Very Queer History of the Suffrage Movement". Womenʼs Vote Centennial 1920-2020.
185. 1 2 3 4  Susan Ware*. Why they marched : untold stories of the women who fought for the right to vote*, Cambridge, Massachusetts, 2019. ISBN 978-0-674-98668-8, 0-674-98668-7, 978-0-674-24829-8, 0-674-24829-5.
186. ↑  *Salam, Maya*. „How Queer Women Powered the Suffrage Movement". *The New York Times* (14-avgust 2020-yil). Qaraldi: 26-yanvar 2022-yil.
187. ↑  Faderman, Lillian (1999). *To Believe in Women: What Lesbians Have Done for America--A History*. New York, NY: Houghton Mifflin Company. p. 3. ISBN 039585010X.
188. ↑  *Anya Jabour.* „When lesbians led the women's suffrage movement" (en). *The Conversation*. 26-yanvar 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-yanvar 2022-yil.