recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Asaldarakchilar** (Indicatoridae) -qizilishtonlar turkumi oilasi. 11 tacha turi bor. Afrika va Janubi-Sharqiy Osi-yoda tarqalgan. A. chumchukdan kattaroq boʻlib, oʻrmonlarda yashaydi. Koʻp turlari hasharotlar va baʼzi turlari asalari lichinkalari, gʻumbaklari va mumi bilan oziqlanadi. Terisi qalin boʻlgani uchun asalarining chaqishi ularga taʼsir etmaydi. A. tuxumini boshqa kushlar iniga qoʻyadi. Joʻjalari yuqori va past-ki jagʻlaridagi tishga oʻxshash oʻsimtasi yordamida in egasining joʻjalarini oʻldiradi. A.ning oʻzi asalari uyasiga yetolmaydi, ular ari uyasi yaqinida chi-rillab, oʻrmonda yurgan odam yoki asalxoʻr hayvonʼeʼtiborini tortadi. A. odam yoki hayvon buzgan uyadagi asal qoldiqlari va mum bilan oziqlanadi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 
  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Asalari kasalliklari** — asalarilarda uchraydigan kasalliklar. Asosan infeksion, invazion (yuqumli) va yuqumsiz kasalliklarga boʻlinadi. Infeksion kasalliklardan Amerika chirish kasalligi (gʻumbakda) va Yevropa chirish kasalligi (lichinkalarda) koʻp uch-raydi. Romlardagi kataklarga qoʻyilgan urugʻlar chirib ketishi bilan ku-zatiladi. Kasallikni zamburugʻlar qoʻzgʻatadi. Da-volash va kurash choralari: uyadagi zarar-langan romlar dezinfeksiya qilinadi, shifobaxsh qiyom (2 kg shakar, 1 l suv)ga penitsilin, norsulfazol, streptomitsin kabi antibiotiklardan biri (1l qiyomga 1 g hisobida) qoʻshib beriladi. Yuqumli kasalliklardan nozematoz kasalligi asalarilarning oʻrta ichaklarini zararlab, kuchli ich ketish bilan kuzatiladi. Nozema apis zamburugʻlari sporalari qoʻzgʻatadi. Kasallangan arilar romlarda emas, uya devorlariga yopishib turadi. Davolash: shifobaxsh qiyom (2 kg shakar, 1 l suv)ga fumaglin (1 l ga 50 — 100 g) qoʻshib be-riladi. Davolash 5 — 7 kun oraliq bilan 2 — 3-marta takrorlanadi. Yuqumli kasalliklardan yana biri kanalar qoʻzgʻatadigan varroatoz kasalli-gidir. Oʻrta Osiyoda keng tarqalgan. Ka-nalar asalarilarning choti, qanoti osti va qorin qismlarida parazitlik qiladi. Kurash choralari: asalari romlari ostiga vazelin surilgan tunuka qoplama qoʻyiladi. Fenotiazin preparati tuta-tilib, uya 30 — 40 min. dimlanadi (tu-tun taʼsirida kanalar vazelin surtil-gan tunuka qoplamaga toʻkilib, yopishib qoladi). Uya ochilib shamollatiladi va kanalar yigʻib olinib kuydiriladi. Yuqumsiz kasalliklardan zaharli va zararli oʻsimliklardan olingan ne-ktar, gulchang, shuningdek turli ki-myoviy moddalardan zaharlanish koʻproq uchraydi. Davolash: kasallik belgilari aniqlanishi bilan kechqurun asalarilarga iliq suv yoki 20% li shakar qiyomi beriladi. Asalarizorni boshqa joyga koʻchirish yaxshi natija beradi. Ibrohim Joʻrayev.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Asalxoʻrlar** (Meliphagidae) — sayroqi chumchuqsimonlar oilasi, uz. 10 — 35 sm. Tumshugʻi ingichka, bir oz egilgan. Tili yordamida gul nektarini soʻrib oladi. 160 — 170 ga yaqin turi bor, Yangi Gvineya, Avstraliya, Yangi Zelan-diya, Okeaniya va Gavay o.larida, bir turi Janubiy Afrikada tarqalgan. Daraxtlar va butalarda yashaydi. 1 — 4 tadan tuxum qoʻyadi. Juda chiroyli ohangda sayraydi. Gul nektari, changi, hasharotlar va mayda mevalar bilan oziqdanadi. Oʻsimliklarni changlatib foyda keltiradi. 2 turi va 2 kenja turi Tabiatni muhofaza qilish xalqaro tashkilotning Qizil kitobiga kiritilgan.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 
  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Suluvxon Mambetova** (1933.1.1, Chimboy) — qoraqalpoq aktrisasi va xonandasi. Qoraqalpogʻiston (1963), Oʻzbekiston (1969) xalq artisti. Nukus musiqaxoreografiya bilim yurtining vokal boʻlimini tugatgan (1967). Chimboy tuman teatri aktrisasi (1948— 50), Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston davlat filarmoniyasi (1950—67), Qoraqalpogʻiston radio va televideniyesining xalq cholgʻulari orkestri (1967-yildan) yakkaxon xonandasi. Shirali, ifodaviy imkoniyatlarga boy ovoz sohibasi. Repertuaridan qoraqal-poq xalq qoʻshiqlari, "Alpomish", "Gʻarib oshiq", "Sayotxon Hamro" kabi dostonlardan parchalar ("Miyan koʻl", "Bibisanam", "Tog orasida", "Eshboy", "Muxalles", "Sanam keldi" va boshqalar), zamonaviy qoʻshiqlar ("Quvontirar meni", "Yangajon", "Dutorim mening", "Oltin qoʻllar", "Intizoringman" va boshqalar), qoraqalpoq kompozitorlari asarlari (A. Sultonov, "Gong shamollari"; X. Turdikupov, "Doʻstimga", "Shodlik sozi"; "Qadringni bil", "Boʻlmasa" va boshqalar), shuningdek, oʻzbek (Sayfi Jalil, "Noz etma"; M. Mirzayev "Ey, Vatan", "Sochlarim tolimtolim" va boshqalar), turkman ("Avezim", "Goʻroʻgʻli" dostonidan) va boshqa xalqlar qoʻshiqlari oʻrin olgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Spilitlar** (yun. spilos — dogʻ, hol) — kuchli oʻzgarishga uchragan bazalt togʻ jinslari, suv osti vulkanlaridan lavaning quyilishi natijasida hosil boʻlgan. Bu jinslarda dala shpati ikkilamchi albitdan iborat. S. mikrolit, baʼzan diabaz strukturali; albitlashgan plagioklazning ingichka va uzun mikrolitlaridan gʻosil boʻlib, ularning oraliklari xlorit va ruda minerali bilan toʻlgan. S. spilitli tuflar, sharli lavalar va ularga yaqin boʻlgan jinslar bilan birgalikda dengiz tagida hosil boʻlgan choʻkindi jinslar orasida uchraydi. S. Yer poʻstidagi chukur yoriklar zonasi bilan alokador. S. burmali mintaqalar rivojlanishining ilk bosqichlarida suv osti sharoitida yuzaga kelgan vulkan ik katlamlarda keng tarqalgan (Kavkaz, Ural, Oltoy, Qozogʻiston va boshqalar). Oʻzbekistonning ZirabuloqZiyovuddin, Tomdi, Nurota, Hisor togʻlarida bor.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Asarane-Burun qal’asi** — X—XIII-asrlarga oid mustahkam turar-joy xarobalari boʻlib, xuddi shu nomdagi togʻ tepasida, Shirokoye shahridan 4,5 km shim. gʻarbda, Chernaya daryosining chap qirgʻogʻida joylashgan.

Tavsif
------

Qoʻrgʻon togʻ tepasida joylashgan boʻlib, gʻarbdan sharqqa choʻzilgan. Janubi va sharqiy yon bagʻirlari tik, qoyalarning balandligi 3—5 m, shimoliy qismi esa yumshoqroq. Qal’aning devorlari (qalinligi 1,5-2,3 m, balandligi 2,2-2,5 m gacha saqlanib qolgan) turli oʻlchamdagi quruq molozlardan qurilgan, istehkom maydoni 3,2 gektarga yaqin. Devorlar butun perimetri boʻylab qurilgan, uzunligi taxminan 1500 m, minoralar yoʻq edi, qal’aga toʻrtta kirish joyi bor edi: sharqdan, janubi-sharqdan, janubi-gʻarbdan va gʻarbdan — unga (kengligi 2,3 m darvoza bilan) gʻildirakli devor bor edi. yoʻlning kengligi 2,5-3 m, qolgan kirish joylari odamlar va yuk hayvonlari uchun 1,4 m kichik darvozalar edi. Qal’aning ichida hamma joyda binolar izlari va ular uchun kesilgan joylar koʻrinadi — bir va ikki xonali binolar, jami 100 dan ortiq uylar. Shuningdek, XIII-asrdagi boshqa koʻplab istehkomlarning qurilishi tarixchilar tomonidan Qrimga tatar-moʻgʻul bosqinlari (1223-yildan boshlab), Saljuqiylar kengayishi va togʻli Qrimning Trebizond imperiyasining taʼsir zonasiga oʻtishi bilan bogʻliq.

Vasiliy Kondaraki 1867-yilda qal’aga birinchi boʻlib eʼtiborni qaratgan tarixchi boʻlgan, ammo keyinchalik qal’a oʻrganilmagan va qazilmagan.

Asarane-Burun Teodoro knyazligining bir qismi boʻlgan degan versiya mavjud.

Manbalar
--------

1. ↑  „Туристическая карта Крыма. ЮБК.".  ЭтоМесто.ru (2007). Qaraldi: 15-oktabr 2021-yil.
2. 1 2  Мыц В.Л. „Укрепления Таврики X - XV вв",*.*. Киев: Наукова думка, 1991 — 138 bet. ISBN 5-12-002114-X.
3. ↑  Мыц В.Л. (2020). *Сторожевые укрепления XIII в. «Херсакеи» и Крымской Готии* (Поволжская Археология nashri). pp. 48—203. .
4. ↑  В. Х. Кондараки „Исарчик или Буюк-Мускомское укрепление в Крыму",*. Записки Одесского Общества Истории и Древностей*. Одесса: Типография Алексомати — 520 bet.
5. ↑  Фадеева, Татьяна Михайловна, Шапошников, Александр Константинович „Земли княжества Феодоро. Внутреннее деление княжества: крепости и уделы",*. Княжество Феодоро и его князья. Крымско-готский сборник.*. Симферополь: Бизнес-Информ, 2005 — 127 bet. ISBN 978-966-648-061-1.
**Spin** (ing. spin — aylanmoq) — kvant tabiatga ega boʻlgan elementar zarralar impulsining xususiy momenti. Elementar zarralarning xususiy magnit momenti S. magnit momenti deb ataladi. Atom yadrosi (va baʼzan atom) harakat miqdorining xususiy momenti ham S. deb ataladi. "S." tushunchasini 1925-yilda amerikalik fiziklar J.Ulenbek va S. Proton Gaudsmitlar kiritgan. "S." terminining qoʻllanilishiga sabab, dastlab elektronni oʻz oʻqi atrofida ailanuvchi zaryadlangan sharcha deb tasavvur kilingan. Impulsning xususiy momenti va xususiy magnit momenti ana shu harakat tufayli mavjud, deb hisoblangan. Zarralar S. i shu zarralar boʻysunadigan statistika bilan bir qiymatli bogʻlangan. Kvant mexanikada "S." toʻgʻrisidagi tushunchalar V. Pauliga tegishli. Pauli koʻrsatganidek (1940) maydonining kvant nazariyasiga asosan butun Sli zarralar Boze— Eynshteyn statistikasita (bozonlar), yarimbutun Slilar esa Fermi— Dirak statistikasiga (fermionlar) boʻysunadi. Fermionlar, mas, elektronlar uchun Pauli prinsipi toʻgʻri, bozonlar uchun esa oʻrinsizdir.

Zarralar Si relyativistik effektdir (buni P. Dirak isbotlagan). Elektronda S. va S. magnit momentining mavjudligi Dirak tenglamasidyan kelib chiqadi.

Ad.L.Bogolyubov N. N. Shirkov D. V. Kvantovie polya, M. 1980.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Minfa** (shuningdek, Menfa, Minta, Menta va qadimgi yunoncha: *Μίνθη* yoki Μένθη, „yalpiz") — qadimgi yunon mifologiyasining qahramoni, Kokitos daryosining nimfasi, daryo xudosi Kokitosning qizi. U Aidning kanizi boʻldi va Kara tomonidan oyoq osti qilindi, keyin esa u tomonidan bog ʻ yalpiziga aylantirildi. Minfa togʻi Pilosdan sharqda joylashgan boʻlib, uning yonida Aidning muqaddas joyi va Demetra bogʻi joylashgan edi. Oppianing soʻzlariga koʻra, u yer osti dunyosida nimfa edi; Aid uni tashlab, Persefonani oʻgʻirlab ketdi, lekin Minfa raqibini shikoyat qilishdan va taʼna qilishni toʻxtatmadi, buning uchun uni onasi Demetra oyoq osti qildi; keyin bu yerda yalpiz bogʻi oʻsib chiqdi. Gretsiyada yalpiz dafn marosimlarida ishlatilgan.

Manbalar
--------

1. ↑   Strabon. Geografiya VIII 3, 14 (str.344); Ovidiy. Metamorfozi X 729 kratko
2. ↑  Oppian. O ribnoy lovle, III 486 i dalee.
3. ↑  Kerenyi, Karl. Eleusis: Archetypal Image of Mother and Daughter. Princeton, 1967. Pp. 40, 179.
**Minerallar agregatlari** — mineral massalarining shakli; karbonat, nordon sulfatli, nordon fosforli va boshqa kimyoviy birikmalar yuza katlami yoki gidrotermal eritmalarining choʻkishidan hosil boʻladi. Minerallar oqiq agregatlaria. kolloid eritmalar, shuningdek, asl eritmalardan hosil boʻlishi mumkin. Agregatlar sumalak shaklida (stalaktit va stalagmit), gʻudda, kurtaksimon pust, shakleiz oqma koʻrinishida boʻladi. Yer pusti va yer yuzasida harakatda boʻlgan suv bir qancha minerallar, ayniqsa, ishqoriy-yer elementlari karbonatlarini anchagina qismini eritadi. Suvning bugʻlanishi, sharoit, temperatura va bosimning oʻzgarishi yoki almashinuv reaksiyasi eritmadagi moddani Minerallar oqiq agregatlaria. koʻrinishida ajralib chiqishiga olib keladi. Minerallar oqiq agregatlaria. yer ustida Yer pustining yuza qatlamida: geyzerlar, mineral buloqlar yotqiziklarida, gʻorlar, togʻ jinslaridagi yorikdar, boʻshliklarda, ruda konlari oksidlanish zonalarida, shuningdek, tashlandiq ruda konlarida hosil boʻladi. Biroq ruda minerallari kollomorf "regatlari (pirit, sfalerit, kassiterit va boshqalar) chuqurda joylashgan gidrotermal eritmalarda ham vujudga keladi. Kalsit, malaxit, qoʻngʻir temirtosh, mis fos-fati kabi Minerallar oqiq agregatlaria. keng tarqalgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Mineral ozuqalar** - chorva mollarining ozuqa ratsionida baʼzi ki-myoviy elementlar yetishmaganda yemxa-shakka qoʻshib beriladigan qoʻshimcha mineral ozuqalar. Chorva mollari tanasida turli mineral elementlar uchraydi. Ulardan 15 tasining hayvonlar organizmidagi fiziologik ahamiyati aniqlangan. Ftor, bariy, brom va stronsiy elementlari esa ehtimol zarur boʻlgan elementlar qatoriga kiritilgan.

Hayvon tanasida koʻp yoki kam miqdorda uchrashiga qarab mineral elementlar 2 guruhga ajratiladi; makroelementlar (ularning 1 kg ozuqadagi miqdori g da ifoda etiladi). Chorva mollari ozuqalarida makroelementlardan kalsiy, fosfor, natriy, kaliy, xlor, magniy va oltingugurt ele-mentlarining miqdori nazorat qilinadi; 2) mikroelementlar (ularning 1 kg ozuqadagi miqdori mg da oʻlchanadi).

Hayvonlar isteʼmol qiladigan oʻsimlik mahsulotlaridan olingan ozuqalarning mineral tarkibi tuproq va iqlim sharoitiga hamda agrotexnik sharoitlarga, oʻgʻitlarning qoʻllanishiga ham bogʻliq. Koʻpchilik oʻsimlik ozuqalarda natriy va xlor yetishmaydi. Shuning uchun hayvonlar yem-xashagiga osh tuzi qoʻshiladi. Kalsiyli ozuqa sifatida tuyilgan boʻr va temperaturavertinlar, ohaktoshlar hamda oʻtin kulidan foydalaniladi. Hayvonlarning mineral elementlarga boʻlgan talabini aniqlashda baʼzi elementlarning oʻzaro nisbatini ham hisobga olish kerak. Chunonchi, kalsiy va molibdenning ratsionda ortib ketishi boshqa elementlarning hazm boʻlishini susaytiradi. Temir, mis, kobalt elementlarining maʼlum bir nisbatda boʻlishi juda ham zarur. Chunki, qondagi gemoglobin oqsilning sintezi yuqoridagi elementlarning oʻzaro nisbatiga bogʻliq boʻlib, ulardan birontasining yetishmasligi anemiya (kamqonlik) kasalligiga olib keladi. Yod elementi qalqonsimon bez ajratadigan tiroksin gormoni tarkibida boʻlib, shu bezning bir meʼyorda faoliyat koʻrsatishini taʼminlaydi. Parrandachilikda kalsiyli oziqlantirishda tuxum poʻchogʻi va chuchuk suv mollyuskalari, dengiz chiganoklaridan tayyorlangan ozuqa yormalari keng qoʻllaniladi. Kalsiy va fos-forli elementlar yetishmaganda ratsi-onga fosfatli ozuqalar qoʻshiladi. Mineral ozuqalarga turli konsentratlar, silos va maydalangan ildizmevalar aralashtiriladi. Mineral ozuqalar har qanday aralash yemlarga qoʻshilishi shart. 3-dlarda Mineral ozuqalardan tuzlar aralashmalari, yalanadigan bri-ketlar va tabletkalar tayyorlanadi. Hayvonlar ratsionini mineral ozuqalar bilan boyitishda, ayniqsa, mis, ftor, selen va molibdenning ratsionda meʼ-yordan ortib ketishi hayvonlarni zaharlashi mumkin. Organizmdagi ishqoriy kislotali muhit muvozanatining saqlanishida ham mineral moddalarning ahamiyati katta.

Roʻzimat Hamroqulov.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Tolmozor adiri** — Fargʻona botigʻining jan. qismidagi adir (Fargʻona viloyati hududida). Shimolida Aravon — Shahrixon daryolari yoyilma konuslari, janubida Yormozor adirorti botigʻi bilan chegaralangan. Gʻarbda Qopchigʻay, sharqda Polvontosh adirlari bilan tutashib ketadi. Eng baland joyi 712 m. Shimoliy yon bagʻri uzun va qiyaroq, jan. yon bagʻri qisqa, tikroq. Yon bagʻirlari koʻplab quruq soylar va jarliklar bilan kesilgan. Tektonik jihatdan braxiantiklinal struktura. Paleogen, neogen va toʻrtlamchi davr konglomerat, gil, qumtosh, mergel, shagʻal toshlaridan tashkil topgan. Ular baʼzi joylarda lyoss jinslari bilan krplangan. Adir yangi tektonik harakatlar taʼsirida koʻtarilgan. Iklimi kontinental, yozi issiq. Yillik yogʻin 200–300 mm. Tuprogʻi boʻz tuproq. Rang, qoʻngʻirbosh, shaytonkovush va boshqa oʻsimliklar oʻsadi. Yovvoyi hayvonlardan kalamush, qoʻshoyoq, boʻrsiq, jayra, tulki, ilonlar, kaltakesaklar va boshqa uchraydi. Adir hududi yaylov sifatida foydalaniladi.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Kvant elektrodinamika** -mapdon kvant nazariyasiiiig elementar zarralarnit elektromagnit maydon bilan oʻzaro taʼsirini oʻrganuvchi boʻlimi. Klassik elektrodinamikaaa elektromagnit maydonning faqat uzluksiz xossalari hisobga olinsa, K.e.da elektromagnit maydonning uzlukli (diskret) xossasi ham eʼtiborga olinadi. 1900 yilda M. Plank mutlaq qora jism nurlanishida monoxromatik yorugʻlik diskret energiya (kvant) holida boʻlishini gipoteza tarzida aytgan. 1905 yilda A. Eynshteyn elektromagnit nurlarning tarqalishi va yutilishi kvantlangan boʻlishini, 1917 yilda esa fotonning nurlanishi va yutilishi ehtimolligi tushunchasini ifodalab berdi. P. Dirak 1927 yilda nurlanishning kvant nazariyasini yaratdi. P. Dirak tenglamasi elektronlarning elektromagnit maydoni bilan oʻzaro taʼsirlashuvini hal qilib, elektronlarning fotonlarni chiqarishini, tormoz nurlanishni, elektron-pozitron juft annigilyasiyasi va b. hodisalarni tushuntirdi. V. Pauli, V. Geyzenberg , E. Fermi va b. olimlar K. e. masalalarini hal qilish uchun bir qancha sxemalarni taklif etdi. Atomlarning gʻalayonlanishi, vakuumning qutblanishi ham K. e. ning asosiy masalalari hisoblanadi. Zaryadli zarralar elektromagnit maydonda boʻlmaganda maydon xossalarini kvant mexanikanit umumiy usullari bilan tahlil qilish mumkin.

K. e. real fizik jarayonlar roʻy beradigan (toʻlqin vektori) vakuumda tekshirishlar olib boradi. Vakuum holatda maydon eng kam energiyaga ega boʻladi, unga energiya berilsa, maydon uygʻongan holatga oʻtadi, yaʼni zarralar paydo boʻladi. Zarralarning paydo boʻlishi va yoʻqolishi (boshqa zarraga aylanishi) kvant mexanikada ikkilamchi kvantlash usuli bilan tushuntiriladi. Elektromagnit nurlanish bilan zaryadli zarralarning oʻzaro taʼsiri K.e. da zarralarning fotonlar yutishi va chiqarishi bilan tushuntiriladi. Klassik elektrodinamikada tushuntirish mumkin boʻlmagan jismlarning issiqlik nurlanishi, rentgen nurlar sochilishi, atomlarning fotonlar chiqarishi va yutishi, tashqi maydonda elektronlar sochilishi va h.k. masalalar K. e. da muvaffaqiyatli hal qilingan. K. e. zamonaviy fizikaning koʻpgina sohalarida keng qoʻllaniladi, u lazerlarnn, termoyadro plazmalarni olishda, zaryadlangan zarralar tezlatkichlari qurilmalarini hisoblashda asos boʻlib xizmat qiladi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |
**Rafael ben Shlomo Potelyaxov** (1865—1936) — Turkistondagi yirik sarmoyador va 1-gildiya savdogari.

Tarjimayi holi
--------------

Rafael Potelyaxov 1865-yili Buxoroda tavallud topgan. Uning millati Buxoro yahudiylaridan. U Qoʻqonda yashab, faoliyati davomida tadbirkorlik bilan shugʻullangan.

Faoliyati
---------

Rafael Potelyaxov 1908-yidan Qoʻqondagi Savdo uyi boshligʻi boʻlgan. Aka-uka Rafael va Nataniel Potelyaxovlarga 2 ta paxta yogʻ zavodi va 36 ta sanoat korxonasi qaragan. Ular Turkiston oʻlkasi va Buxoro amirligidagi eng boy tadbirkorlardan biri boʻlgan. Rafael Potelyaxov Turkistonda paxtachilik qiroli nomini olgan. U „Potelyaxov savdo-sanoat oʻrtoqlik shirkati" firmasiga asos solib, uni boshqargan. U boshchiligida 1913-yil Asakadan Vannovskiy stansiyasigacha temir yoʻl qurib bitkazilgan. U 1905-yilda Qoʻqonda buxoro yahudiylari maktabini ochgan va taʼmirlash uchun mablagʻ ajratgan. 1918-yil yil boshlarida u Turkiston muxtoriyatiga Obidjon Mahmudov oʻrniga, oziq-ovqat vaziri boʻlgan. 1918-yil fevral oyida aka-uka Potelyaxovlar VCHK tomonidan qamoqqa olingan. Ularning xorijdagi qarindoshlari tomonidan bir necha mln pud paxta sovet hokimiyatiga yuborilgach, 1918-yil 26-noyabrdagi VCHK rasi F.Dzerjinskiyning qaroriga koʻra ular qamoqdan chiqarilgan va xorijga chiqishlariga ruxsat berilgan. Aka-uka Rafael va Nataniel Potelyaxovlar Boku shahri orqali avval Quddus (Ierusalim), soʻngra Londonga borishgan. Rafael Potelyaxov 1936-yil Londonda vafot etadi.

Manbalar
--------

1. ↑  Rafael Poteliakhoff
2. ↑  Rajabov Q*. Turkiston muxtoriyati vazirlari hamda milliy majlis a’zolari hayoti va taqdiri*. Toshkent: Bodomzor invest, 2021 — 92 bet.
**Rafik Oganesovich Balbabyan** (1949-yil 14-may) — sovet futbolchisi, qozogʻistonlik murabbiy. Qostanay „ Tobol" futbol markazi rahbari.

Futbolchi karyerasi
-------------------

Futbolchi sifatidagi professional faoliyatini Agdamning „Qorabog‘" jamoasida yarim himoyachi sifatida boshlagan. U Sumgʻayitning „Polad" va Nukusning „Amudaryo" jamoalarida oʻynagan.

1974-yilda qoʻstanaylik murabbiy Gennadiy Nikolaevich Makarenkoning iltimosiga koʻra Balbabyan va yana ikki yosh futbolchi Qostanayga „Burevestnik" talabalar jamoasini kuchaytirish uchun kelishdi. Ularning hissasi bilan ikkinchi divizion jamoasi ustalar chempionatiga chiqishga muvaffaq boʻldi.

1978-yilda Kustanay pedagogika institutini tamomlagan. Keyin Bokuga qaytib kelgan.

Lisakovskiy jamoasining oʻyinchi murabbiyi edi. U boshchiligidagi jamoa yirik sanoat korxonalari o‘rtasida Qozog‘iston SSR chempioni bo‘ldi.

1981-yilda Qoʻstanayning „Petrel" ning oliy ligaga chiqishi munosabati bilan, yana ushbu jamoada oʻynadi.

Murabbiylik karyerasi
---------------------

1983 yilda Rafik Balbabyan futbolchilik faoliyatini yakunladi va Kustanay klubi qoshidagi Yoshlar sport maktabida murabbiy sifatida ish boshladi. 1995-1996 yillarda „Tobol"ning zaxira jamoasi bosh murabbiyi boʻlgan.

1999-yildan 2000-yilgacha Balbabyan „Tobol" klubida murabbiy boʻlib ishlagan. 2001-2002-yillarda jamoa bosh murabbiyi boʻlgan. 2003-2006-yillarda — „Tobol" FK oʻsmirlar sport maktabi direktori boʻlgan.

2007-2009-yillarda jamoani boshqargan.

2010-yildan — „Tobol" futbol markazi rahbari.

Qo‘stanay futbol maktabi tarbiyalanuvchilari: Popirko, G‘ofurov, Danilov, hozirda Moskvaning „Spartak" jamoasida — Aleksandr Zuyev, Olmaotaning „Qayrat"ida — Ermek Kuantayev, Qo‘stanayning „Tobol" jamoasida — Sulton Busurmonov .

Mukofotlari
-----------

2015 yil dekabr oyida Mehnat Qahramoni medali bilan taqdirlangan.

Manbalar
--------

1. ↑  „У мяча Рафик Балбабян". 22-dekabr 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-dekabr 2015-yil.
2. ↑  *Михаил Проскуряков.* „Рафик Балбабян: «Ничья в гостях — это хороший результат»".. 22-dekabr 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-dekabr 2015-yil.
3. ↑  „Российский футбольный союз". 18-iyun 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi.
4. ↑  „Куантаев: «„Кайрат" может претендовать на чемпионство»".  Пресс-служба ФК «Кайрат». 22-dekabr 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-dekabr 2015-yil.
5. ↑  „Султан Бусурманов: «Вратарь — это больше чем игрок»". 22-dekabr 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-dekabr 2015-yil.
6. ↑  „Рафик Балбабян — герой Труда". *Сайт ФК «Тобол»* (24-dekabr 2015-yil). 24-dekabr 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi.
**Zaboni gov** (fors.-toj. — hoʻkiz tili) — tandir nonining qad. turlaridan biri. Uni Samarqand novvoylari temuriylar davrida kashf etishgan. Inqilobga qadar ham bunday non Samarqand bozorida sotilib turgan. Z.g. hamiri shirmoy non hamiri kabi qorilgan, odatdagicha yumaloq emas, balki qayiqsimon-oval shaklida yasalib, oʻrtasi nafis — 1 sm, chekka hoshiyalari 2—3 sm qalinlikda boʻlgan. Oʻrtasiga chakich urilgan, chekkalari pichoq bilan tilinib, naqsh berilgan. Tandirga yopib gʻoʻzapoya choʻgʻida pishirilgan. Z.g .ni pishirishni biladigan novvoylar hozir ham Samarqand va Shahrisabzda bor.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |



  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
*V. M. Vasnetsovning* rasmi, Chorrahadagi ritsar, 1878-yil .
**Tanlov**, **Tanlash** — bu baʼzi variantlarni boshqa variantlardan afzal koʻrish yoki baʼzi variantlarni boshqalari foydasiga rad etish.

Muhandislik sohasida
--------------------

**Tanlov** — bu koʻplab alternativalar oldida inson faoliyatidagi noaniqlikni hal qilishdir.

Amaliy muammoni hal qilish jarayonida har doim bir nechta variant mavjud. Bu qaror qabul qilish jarayonining noaniqligi va noaniqligi tufayli tasodifan ham, maqsadli ravishda eng yaxshi natijani topish uchun asos sifatida sodir boʻladi. Ammo vazifa, ayniqsa texnik, yakuniy, yagona variantni tanlashda hal qilingan hisoblanadi. Faqatgina bunday faoliyat samarali hisoblanadi.

Tavsiya etilgan yechimlar quyidagilar boʻlishi kerak:

* oqilona,
* oʻz vaqtida
* direktiv (majburiy)
* loyiq,
* izchil (boshqalar bilan, shu jumladan, ilgari qabul qilinganlar bilan muvofiqlashtirilgan).

Tanlangan qaror har doim maʼlum bir shaxs (individual qaror) yoki bir guruh odamlar (kollektiv qaror) bilan oʻzaro bogʻliqdir. Odam:

* yakuniy qarorni tanlash huquqiga ega;
* uchun javobgardir
* muammolarni hal qilishga qiziqadigan

*qaror qabul qiluvchi* deb ataladi. Qaror qabul qilish asosan ijtimoiy xarakterga ega, chunki u ijtimoiy ehtiyojlarni qondirishga qaratilgan.

Tanlov quyidagi usullardan birida mumkin:

* tasodifiy (tushuntirib boʻlmaydigan tarzda va topshiriq shartlaridan mustaqil ravishda),
* ixtiyoriy (tanlov asosli emas va individualdir, qaror qabul qiluvchining xarakter xususiyatlari bilan belgilanadi, ixtiyoriy),
* mezon usuli (tanlov boshqa odamlar uchun tushunarli boʻlgan mantiqiy asosga ega).

Psixologiyada
-------------

**Tanlov** — irodani amalga oshirish uchun turli xil variantlarning mavjudligi. Tanlovning mavjudligi insonning iroda erkinligini oqlash bilan bogʻliq.

Baʼzi narsalar har bir tirik mavjudotga jozibali yoki jirkanch tarzda taʼsir qiladi: birinchisida u ularni xohlaydi va unga intiladi, ikkinchisida u xohlamaydi va ulardan uzoqlashadi yoki ularni oʻzgartirishga yoki yoʻq qilishga intiladi. Ammo bu aniq ob’ektni xohlash yoki xohlamaslik uchun „xohlovchi" mavjudot uni boshqalardan aniq ajratib turishi, yaʼni u yoki bu tarzda idrok etishi kerak. Har qanday ixtiyoriy munosabatlar, albatta, tan olish bilan bogʻliq.

Manbalar
--------

1. ↑  Yandeks. Slovari[*sayt ishlamaydi*]Andoza:Недоступная ссылкаAndoza:Недоступная ссылка
2. ↑  Вентцель Е. С.*. Исследование операций: задачи, принципы, методология. — М.: Наука, 1988. — 206 с.*, 1907.
3. ↑  Хорошев А. Н.*. Введение в управление проектированием механических систем: Учебное пособие. — Белгород, 1999. — 372 с.*.
**Tanlash** — 1) chorvachilikda — nayelchilikdagi sunʼiy tanlash usullaridan biri; hayvonlarni poda va zot ichidan xoʻjalik va seleksion sifat (tashqi koʻrinish) va va miqdor (tirik vazni, jun va tivit chiqishi va boshqalar) belgilari boʻyicha baholab, nayel olish uchun ajratish; chorva hayvonlarini tanlashda ulardagi seleksion belgilarining asosiylari eʼtiborga olinadi. Mas. qorakoʻl qoʻylarida terining sifati, hisori qoʻylarda vazni, tana shakli, sigirlarda sut sogʻimi va tarkibi, yilqichilikda ot tanasining rivoji va shakli asosiy T. belgilari hisoblanadi.

T. ishlari mollarning yoshligidan olib boriladi va har bir guruh uchun oʻziga xos baholash va T. usullari qoʻllaniladi. Masalan, buqalarni baholash va T. 1bosqichda genotipi, 2bosqichda oʻsish quvvati, rivojlanishi, eksteryeri, urugʻlantirish qobiliyati, 3bosqichda avlodining sifati boʻyicha oʻtkaziladi. Sigirlar eksteryeri kompleks bahosining 40%ni yelin sifat koʻrsatkichlari, 25% ini oyoq va tuyoq shakli, mustahkamligi, 20%ini gavda tuzilishi shakli, 15% ini sutdorlik tipi tashkil etadi.

T.ning samaradorligi populyatsiya soni va uning arealiga, hayvonlarning serpushtligi va mahsuldorligiga, belgilarning nayeldannayelga oʻtish tarzi hamda oʻzgaruvchanligiga, T.ning jadalligi va yoʻnalishiga bogʻliq;2) oʻsimlikshunoslikda — seleksiyaning asosiy usullaridan biri; genetik (qarang Genetika) usullar bilan birga tegishli belgi va xususiyatlarga ega boʻlgan yangi navlar yaratish imkoniyatini beradi. T. oʻsimliklarning hosildorligi, kasalliklar hamda zararkunandalarga chidamlilik va boshqa belgilari boʻyicha tabiiy va sunʼiy usulda olib boriladi. Tabiiy tanlanishaa maʼlum oʻsish sharoitida koʻproq mukammallashgan va shu sharoitga yaxshiroq moslashgan oʻsimliklar yashab qoladi. Sunʼiy T. inson tomonidan olib boriladi. Oʻsimlikshunoslikda T. shuningdek, ekin turi, xoʻjalik belgilari va seleksiya maqsadlariga qarab, 3 xil — yalpi, yakka va klon usulda olib boriladi. Yalpi va yakka T. bir va koʻp martali hamda uzluksiz boʻladi. Yalpi (umumiy) T.da qator belgilari eng yaxshi va bir tipli usimliklar ajratib olinadi. Yakka T.da eng yaxshi oʻsimliklar ajratib olinadi va urugʻlari alohidaalohida paykallarga ekiladi. Har ikki usulda ham oʻsimliklar bir marta yoki koʻp marta ekilishi mumkin. Klon (qarang Klon tanlash) T.da tuganak, qalamcha, ildiz yoki piyozboshlardan foydalanib, yangi navlar yaratish ham mumkin.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Tanqid (maʼnolari).

**Tanqid** — 1) biror narsaga baho berish maqsadida uni taxlil qilish, muhokama qilish (mas. adabiy tanqid); 2) muayyan narsa haqida salbiy fikr bildirish; 3) kamchiliklarni atroflicha asoslash va hal etish maqsadida bildiriladigan fikrmulohazalar yigʻindisi. Shu jihatdan T.ga taraqqiyot omili sifatida qaraladi. T. asosli boʻlsa, uni hisobga olish mavjud kamchiliklarni bartaraf etishga olib kelib, taraqqiyotga ijobiy taʼsir qiladi. T. ayrim hollarda arzimas nuqsonlarni boʻrttirib koʻrsatish, erkin fikr bildirish imkonini suiisteʼmol qilish evaziga mavjud muhitda keskinlikni yuzaga keltirishi mumkin. T. ayrim shaxe, guruh, jamoaga, aniqrogʻi, ular faoliyatining natijalariga ham qaratiladi. Bunda shaxeiy manfaatlar bilan umum manfaatlari uygʻunligi taʼminlansa, tanqidiy fikrlar umum manfaatiga xizmat qiladi.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**"Tanobchilar"** — Muhammad Aminxoʻja Muqimiyning eng mashhur satiralaridan biri.

Tavsif
------

Muqimiyning „Tanobchilar" asarida tanob bu yer oʻlchash vazifasini bajargan. Yaʼni odamlar yer soligʻini bevosita ular egalik qilayotgan yer maydonidan kelib chiqib toʻlaganlar. Shuning uchun u davrda tanobchilar aholi yer maydonlaridan kelib chiqqan holda soliq yigʻimlarini amalga oshirgan. Asarda „Xoh tanobingni du chandon qilay" degan misra bor. Bu „Men xohlasam tanobingni ikki barobarga oshiraman" degan maʼnoni bildiradi. Yaʼni noqonuniy ravishda yer maydonlarini koʻp koʻrsatib, undan olinadigan soliq miqdorini oshirish nazarda tutilgan. Bu davrda soliqlar bevosita soliq yigʻuvchi shaxslar xohishiga koʻra amalga oshirilgan. Yaʼni soliq tizimining har bir boʻgʻinida bevosita odamlar tomonidan boshqarilgan. Shundan kelib chiqqan holda, yer maydonlarini toʻgʻri yoki notoʻgʻri koʻrsatilganligini aniqlashning deyarli imkoni mavjud boʻlmagan. Shuning uchun aholining yer maydonlarini va undan undiriladigan soliq miqdorlarini belgilash bevosita tanobchilarga bogʻliq boʻlgan. Muqimiy „Tanobchilar" asarini bevosita shu davming soliq tizimiga bogʻlagan holda yozgan. Yaʼni bu davrdagi baʼzi adolatsiz tanobchilaming oʻz asarida gavdalantirish va ular qilayotgan notoʻgʻri ishlardan ogohlantirish orqali odamlami, ayniqsa shu tizim vakillari boʻlmish tanobchilami insofga, adolatga chaqirgan. Bu qisqa tanqidiy-hajviy asar yordamida Muqimiy oʻzi yashagan davr ijtimoiy-iqtisodiy holatini yoritib bera olgan. Asarda kambagʻal chorakor dehqon mehnatidan oʻz manfaatlari uchun foydalangan, ularni aldab katta zarar yetkazgan Sulton Ali va Hakimjon kabi hiylakor mahalliy amaldorlar qiyofasi shoir tomonidan oʻtkir, taʼsirchan misralarda fosh etiladi. „Tanobchilar" satirik hikoyasi amaldorlar zulmiga yoliqqan dehqon arz-dodi bilan boshlanadi.

Manbalar
--------

1. ↑
2. ↑

  


|  |  |
| --- | --- |
| Kitoblar | *Kitobga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Ibissimonlar** (Ibididae yoki Threskiornithidae) — laylaksimonlar turkumi oilasi. Tumshugʻi uzun, oʻroqqa oʻxshab pastga egilgan (qoravoylar) yoki toʻgʻri va yassi, uchi kurakka oʻxshash kengaygan (qoshiq burunlilar). Boʻyni va oyoqlari uzun, boshining bir qismi, baʼzan boʻyni patsiz. Oldingi barmoqlarining asosida suzgich pardasi bor. Koʻpchilik turlari ovoz chiqarmaydi. 20 urugʻi, 32 turi bor. I. tropik va moʻʼtadil iqlimli oʻlkalardagi suv havzalarida yashaydi. Oʻzbekistonda 2 turi: qoshiqburun (Plataleo leucorodia) va qoravoy (Plegadis falcinellus) Orol dengizi boʻyida va Amudaryoning quyi oqimidagi koʻllarda uchraydi. Qamishlar orasida gala boʻlib uya quradi. Uyaga 2—3 ta tuxum qoʻyadi. Hasharotlar, chuvalchanglar, mollyuskalar, mayda baliklar, baqalar bilan oziqlanadi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Qatlama** — oddiy xamirdan yupqa yoyib, yogʻda pishiriladigan taom. Boshqa shu kabi pishiriklardan qatlamligi bilan ajralib turadi. Q tayyorlash uchun suv va tuz qoʻshib oddiy xamir qoriladi, kattaroq zuvalalar uzib, oʻrab, 10—12 minut tindirib qoʻyiladi. Soʻngra har bir zuvala oʻqlogʻi bilan yupqa (1–2 mm) qilib yoyiladi va yoymaga qaymoq yoki sariyogʻ, maska yogʻi, eritilgan qoʻy yogʻidan surtilib, ruletsimon oʻraladi, undan 5—6 sm li boʻlaklar kesiladi. Boʻlaklar joʻvada alohidaalohida 0,5—1 sm qalinlikda yoyiladi, qizdirilgan qozonda yoki tovada atrofiga yogʻ surtib, avval bir tomoni, soʻngra ikkinchi tomoni qizartirib pishiriladi. Baʼzan pishtan Q.ning yuziga taʼbga koʻra shakar yoki qand upasi sepiladi.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Qatortol koʻchasi** — Toshkent shahrining Chilonzor tumani hududida joylashgan boʻlib ikki qismdan iborat. Muqimiy va Kichik halqa yoʻli koʻchalari oraligʻida. Tarixda Samarqand, Buxoro va boshqa shahar savdo karvonlarining Samarqand darvozasi koʻcha orqali Toshkentga kirib keluvchi asosiy yoʻllardan biri boʻlib xizmat qilgan. 1966-yil boʻlib oʻtgan kuchli zilziladan soʻng qishloq xoʻjalik mahsulotlarini yetishtirishga ixtisoslashgan Qatortol mavzesi hududida ukrainalik quruvchilar tomonidan Chilonzor turar joy mavzelari qurilishi sabab koʻcha tubdan qayta rekonstruksiya qilingan.  

1989-yil 8-sentabrdan beri koʻcha nomi Qatortol boʻlib kelmoqda. Koʻcha yoʻnalishida Chilonzor 5-10 va Chilonzor-Markaz turar joy mavzelari, savdo markazlari, qabriston, „Oltin meros" jamgʻarmasi, „Yangi asr avlodi" nashriyoti, bir nechta restoranlar, umumiy ovqatlanish maskanlari, xorijiy firma va kompaniyalar ofislari, koʻp qavatli aholi turar joylari va boshqalar joylashgan. Shuningdek, Qatortol koʻchasi Choʻponota koʻchasi bilan kesishgan.

Manbalar
--------

1. ↑  Toʻxliyev, Nurislom, ed (2009). "Qatortol ko'chasi". *Toshkent: Ensiklopediya*. Toshkent: Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi Davlat ilmiy nashriyoti. p. 729.
**Astraxan** (ruscha: *Астрахань*, tatarcha: *Әстерхан*) – Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Astraxan viloyatining ma’muriy markazi. Volga daryosi deltasidagi yirik dengiz va daryo porti, temir yoʻl tuguni. Quyi Volga boʻyining muhim iqtisodiy markazi. Kaspiy dengizidan 100 km uzoqda. Aholisi 511,7 ming (1999). A. qadimgi shaharlardan biri. Shahar moʻgʻullar hukmronligi yillarida (13-asr) Itilning chap sohilida joylashgan Ashtarxon (Hoji Tarxon) qishlogʻi oʻrnida qurilgan. 1459-yildan A. Astraxan xonligining poytaxti. 1556-yilda shaharni Astraxan xonligi bilan birga Rossiya bo-sib olgan. A. 17–18-asrlarda hukumatga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolonlarning markazi boʻlgan. 1717-yildan gubernya shahri. 1943-yildan viloyat markazi. Sanoatining yetakchi tarmoqlari: oziq-ovqat (jum-ladan, baliq ovlash), mashinasozlik va metallsozlik (jumladan, kemasozlik). Yogʻochsozlik, sellyuloza-qogʻoz sanoati ham rivojlangan. A.da 4 oliy oʻquv yurti, oʻlkashunoslik muzeyi, suratlar galereyasi, 2 teatr, 6 muzey bor.

Faktlar
-------

Astraxan shahri 11 ta orolda joylashgan. Quyi Volga bo'yidagi eng qadimiy shahar hisoblanadi.

Yana qarang
-----------

* Ashtarxon xonligi

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar
--------

1. ↑  „Речные круизы через Астрахань". Qaraldi: 14-noyabr 2022-yil.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
***Astragalus anisus*** — dukkaklilar oilasiga mansub gulli oʻsimlik turi, **Gunnison milkvetch** nomi bilan ham mashhur. U Qoʻshma Shtatlardagi Kolorado shatati uchun endemik boʻlib, Gunnison va Saguache okruglaridagi Gunnison havzasi hududida keng tarqalgan.

Bu oʻsimlik daraxtsimon ildizdan oʻsadigan kichik koʻp yillik oʻtdir. Ildizpoya oldingi mavsumlarda oʻsgan barglari qoldiqlari bilan qoplangan. Barglari uzunligi 7 santimetrgacha, murakkab tomirlangan, 15 tagacha yaproqdan iborat. Oʻt kumush rangli tuklar bilan qoplangan. Pushti binafsha gullari may va iyun oylarida paydo boʻladi. Ularning uzunligi 2 santimetrgacha yetishi mumkin. Gullari asosan arilar tomonidan changlantiradi. Mevasi uzunligi 1 dan 2 santimetrgacha boʻlgan yumaloq dukkakli poʻstloqga ega. U goʻshtdor, tukli va yashil, quriyiganda jigarrang tusga kiradi. Mevasi ichidakoʻplab silliq qora urugʻlarjoylashgan boʻladi.

Bu tur shoxli buta va dasht-butalar oʻsadigan joylarda uchraydi. Yer tekis yoki gil tuproqli tepaliklar shaklida boʻlishi bu oʻsimlik uchun juda qulay muhit hisoblanadi. Bu tepaliklar balandligi 7000 dan 10 000 futgacha yetadi. Oʻsimlik, asosan, bu diapazonning past balandliklarida, katta butalar orasidagi ochiq yashash joylarida oʻsadi. Yer pastki qismida koʻplab chalabutalar boʻlgan va oʻtlar bilan qoplangan hudud shular jumlasidandir. Bunday joylarda shuvoq turlari va boshqa oʻt oʻsimliklari koʻp miqdorda oʻsadi. Shunday turlarga *Phlox hoodii*, *Bouteloua gracilis*, *Poa fendleriana* va *Stipa pinetorum kiradi*. Gunnison Sage Grouse (*Centrocercus minimus gunnisonii*) mahalliy yashash muhiti uchun muhim koʻrsatkich turi hisoblanadi. Qush oʻsimlikning yashash joyida juftlashish mavsumini oʻtkazadi.

Hududning katta qismi yaylov sifatida foydalanilgan, baʼzida chorva mollari ham boqilgan. Bu yerlarda tabbiy oʻsuvchi shuvoq va *Agropyron cristatum* *Bromus inermis* kabi mahalliy boʻlmagan oʻtlar yulib tashlandi, uning oʻrniga sebargalar ekildi. Moviy Mesa suv ombori havzasida toʻgʻon qurilganda ham ayni shunday sebarga dalalri barpo etilgan.

Umuman olganda, bu oʻsimlik mahalliy hududlarda kamdan-kam hollarda uchraydi va populyatsiyasi ham barqaror emas. Turlarga tahdid soladigan holatlarga yoʻllar qurilishi, yoʻltanlamas transport vositalari harakati, introduksiya, xususan, yongʻinni oʻchirish holatlari kiradi.

Manbalar
--------

1. 1 2 3 4 5  *Astraglus anisus*.[*sayt ishlamaydi*] NatureServe.
2. 1 2 3 4 5 6 7  Decker, K. and D.G. Anderson. (2004, April 21). *Astragalus anisus* M.E. Jones (Gunnison milkvetch): A technical conservation assessment. [Online]. USDA Forest Service, Rocky Mountain Region.
3. ↑  „Colorado Rare Plant Guide". 3-sentabr 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-sentabr 2022-yil.

Havolalar
---------

* USDA oʻsimliklar profili
**Abdulla Toʻqay haykali** — Astraxan shahrida, Sovetskiy tumanidagi Aleksandrov va Admiral Naximov koʻchalari kesishgan joydagi Abdulla Toʻqay nomidagi maydonda oʻrnatilgan.

Tarixi
------

Buyuk tatar xalq shoiri, adabiyotshunos, publitsist, jamoat arbobi va tarjimon Abdulla Toʻqayga bagʻishlangan haykal 2013-yil 27-may kuni ochildi. Yodgorlikning ochilish marosimida Astraxan viloyati gubernatori A. A. Jilkin va Tatariston Respublikasi Davlat kengashi raisi F. Muxametshin boshchiligidagi Tatariston Respublikasi delegatsiyasi qatnashdi. A.A. Jilkin va F. X. Muxametshin qizil lentani birga kesib, yodgorlikni ochib berdi.

1911-yilda Astraxanda yashagan tatar shoiri haykali „Doʻstlik" jamoat tashkiloti talabiga binoan yaratilgan va Tatariston Respublikasi hukumati tomonidan shaharga taqdim etilgan. Yodgorlik turar-joy mikrorayonida, tatarlarning uzoq vaqt yashagan joyida — sobiq tatar aholi punktida oʻrnatilgan. Yodgorlik loyihasi Baki Urmanche tomonidan ishlab chiqilgan va uning shogirdi Vladislav Avdeyev uni bronzada yasagan. Yodgorlik Qozon shahrida quyildi. Yodgorlik ochilishidan soʻng uning yonida Abdulla Toʻqay sheʼrlari oʻqildi, shuningdek, Qozon sanʼatkorlari va tatar jamiyatining mahalliy havaskorlik jamoalari tomonidan konsert namoyish etildi.

2020-yil 9dan 10-dekabrga oʻtar kechasi yodgorlik vandallar hujumiga uchradi, koʻk rangga boʻyalib, svastika chizib ketilgan.

Adabiyotlar
-----------

* „Volga" gazetasi № 74, „Uning ishi odamlarni birlashtiradi", 29.05.2013

Manbalar
--------

1. ↑  „В Астрахани открыт памятник великому татарскому поэту Габдулле Тукаю" (ru).  Ast-News.Ru (28-may 2013-yil). 5-iyul 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-iyul 2013-yil.
2. 1 2  „Памятник Габдулле Тукаю торжественно открыли в Астрахани" (ru).  Татар-информ (27-may 2013-yil). 4-mart 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-iyul 2013-yil.
3. ↑  *Саитов, Искандар* „Соцсети: в Астрахани возбудили уголовное дело из-за осквернения памятника Габдулле Тукаю | „DUSLIK"" (ru) (11-dekabr 2020-yil). 21-oktabr 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 11-dekabr 2020-yil.
"VARQA VA GULSHOH" - sevishganlar haqidagi doston. Sharq xalqlari ogʻzaki va yozma adabiyotida keng tarqalgan, samimiy sevgi va sadoqat, insoniylik va ezgulik tarannum etilgan. "V. va G." haqidagi ilk maʼlumot Ibn Qutaybaning "Kitob ul-sheʼr vash-shuaro" ("Sheʼr va shoirlar haqidakitob")ida uchraydi. "V. va G."ning mavzui 7-asrda Jan. Arabiston qabilalari orasidagi afsona va rivoyatlarda uchraydi. Biroq ularda Varqa va Gulshoh nomlari yoʻq. Ushbu nomda Ayuqiy, Abu Nosir Jomiy, Yusuf Maddoh, Mullo Ahmadjon, Masiqiy va b. shoirlar asar yaratganlar. Xalq ogʻzaki ijodida ham dostonning turli variantlari bor. Ularda oshiq-maʼshuqning fojiali taqdiri hikoya qilinadi. Yori visoliga yetisholmagan Varqa alam-iztirobda vafot etadi. Uning qabri tepasida Gulshoh ham jon beradi. Qabrlar ustidan ikki tup daraxt oʻsib chiqib bir-biriga chirmashib ketadi. Bir avliyo tilovati bilan oshiq-maʼshuqlar tirilib, murod-maqsadlariga erishadi. Bu mavzu turli variantlarda turlicha bayon qilinadi. "V. va G."ning forschadan oʻzbek tiliga nasriy va sheʼriy tarjimalari bor. Folklor varianti baxshi Rahmatulla Yusuf oʻgʻlidan yozib olingan.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Koordinatalari: 52°14′25.010000001593″N 21°1′9.0099999983985″E﻿ / ﻿52.24028055555599792°N 21.019169444443999595°E﻿ / 52.24028055555599792; 21.019169444443999595GO

**Varshava universiteti** -Polshadagi yirik oʻquv va ilmiy markaz. 1816-yil Varshava shahrida rus podshosi Aleksandr I farmoniga muvofiq Aleksandrov universiteti sifatida tashkil etilgan (1818-yil universitet maqomini olgan). 1917-yildan Polsha universiteti. Ikkinchi jahon urushi (1939—45) davrida universitet yopilgan. Mamlakat ozod etilgach, oʻz faoliyatini tiklagan. Universitet tarix, filol. psixologiya, pedagog, kimyo, geologiya, biologiya, fizika, matematika, yuridik va boshqa fanlar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 55 ming talaba taʼlim oladi, 1500 ga yaqin oʻqituvchi ishlaydi. Universitet kutubxonasi (1817-yil tashkil etilgan)da 2 mln.ga yaqin asar saqlanadi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


  


|  |  |
| --- | --- |
| Graduation | *Oliy oʻquv yurti haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |