**Franchesco Laparelli da Cortona** (5-aprel 1521-yil - 20-oktyabr 1570-yil) - italiyalik arxitektor. U Michelangelo yordamchisi boʻlgan va keyinchalik Valletta qurilishini nazorat qilish uchun Papa tomonidan yuborilgan.

Erta faoliyat
-------------

Laparelli 1521-yil 5-aprel kuni Cortona shahrida dunyoga keladi.Yoshlik chogʻida u qoʻllarini mashq qiladi, Yevklid va Vitruvius tomonidan belgilangan modellar boʻyicha matematika va arxitekturani oʻrganadi va chizishni mashq qiladi. U Florensiya va Siena oʻrtasidagi nizo paytida shahar mudofaalarini ta'minlash uchun Toskana buyuk gersogi Cosimo I de' Medici tomonidan Cortonaga yuborilgan Gabrio Serbelloni bilan uchrashadi va u ishlashdan kuchli ta'sir koʻrsatadi.

1560-yilda Franchesco Laparelli oʻz amakivachasi Serbelloni iltimosiga binoan Rim Papasi Pius IV tomonidan Civitavecchia qamallarini tiklash vazifasi bilan chaqirilib, Rimga joʻnatilgan. Shu yili u Tiber daryosining yangi ogʻizini himoya qilish uchun mustahkamlanishlarni loyihalashtiradi va 1561-yilda Vatikan togʻida mudofaa ishlarini boshqaradi.1565-yilda u Castel Sant'Angeloning katta qoʻrqinchli beshburchagini tugatadi, Vatikanning mudofaa sohasida muvaffaqiyat qozongan, Michelangelo Buonarroti bilan Avliyo Pyotr soborining buyuk gumbazini qurish ishlarida hamkorlik qilgan va gumbazning barqarorligi haqida yozgan.

Malta
-----

1580-yillarda Valletta xaritasi
Avliyo James Cavalier, Laparelli loyihasini saqlab qolgan Valletta mustahkamlanishlarining bir qismi.
Franchesco Laparelli va Girolamo Cassar yodgorligi, Valletta
1565-yil sentyabr oyida Malta buyuk qamalining toʻrt oylik davomi bekor qilinadi, ammo orol vayron boʻladi. Buyuk usta Jean Parisot de la Valette yangi qal'ani qurish uchun Sciberras togʻining baland joyini tanlaydi. Franchesco Laparelli qurilish ishlarini olib borishga topshiriladi. U Maltaga Papa Pius V tomonidan yuborilgan va u rekonstruksiya uchun pul ham taqdim etgan.

Laparelli 1565-yil dekabr oyida orolga keladi va 3-yanvar 1566-yilda birinchi hisobotini ritsarlaga beradi.U Birgu, Senglea va St. Elmo shaharlari mustahkamliklari shunchalik zarar koʻrganini aytdiki, asosiy ta'mirlash ishlarini amalga oshirish uchun 24 soat ishlaydigan 4 ming ishchi kerak boʻladi. Buning oʻrniga u Sciberras togʻida yangi qal'a qurishning tezroq va arzonroq usulini tavsiya qiladi.1566-yil 13-yanvardagi hisobotda Laparelli yangi shahar uchun yanada qat'iy qaror chiqaradi. U oʻzicha, agar u qurilsa, orolni ushlab turish uchun 12 ming fut va 200 ot kerak boʻladi, ammo u qurilmasa, faqat 5 ming fut kerak. Qahramonlar Yevropa sudlariga pul va qoʻshin yordamisiz Maltadan ketish toʻg'risida xabarlar yuborishadi. 1566-yil 14-mart kuni ular Ispaniya va boshqalardan va'dalar olganidan soʻng davom etishga qaror qilishadi.

Laparelli yozda dengiz shabadalari shahar boʻylab osonroq oʻtishi uchun panjara namunasi asosida shahar rejasini tuzadi va drenaj tizimini loyihalashtiradi. U shaharni oʻrab olgan devorlar, Scebarras yarim oroli ustida Fort Saint Elmo qayta qurilishi kerakligini aniqlaydi. Valletta shahrining poydevor toshini 1566-yil mart oyida qoʻyishadi. Ispaniyalik Filipp II Giovan Giacomo Paleari Fratinoni istehkomlar dizaynini tekshirish uchun yuboradi. Giacomo Bosio 1566-yil aprel oyida el Fratino va Laparelli oʻrtasidagi nutqni qayd etadi. 1566-yil 18-iyun kuni nashr etilgan yakuniy taklif, yarim oroli boʻylab toʻrtta bastion va ikkita jangchi bilan qirgʻoq tomonini himoya qiladigan mustahkam shahar uchun edi. 1567-yilda reja quruqlikka boradigan xandaqni chuqurlashtirishga va sardobalar, omborxonalar, jurnallar va boshqa muhim binolarni qurish uchun takomillashtiriladi.

Laparelli 1569-yilda Malta shahridan chiqib, papalikning turklarga qarshi harbiy urushida yordam berish uchun ketgan.Asosiy binolarning qurilishi hali boshlanmagan edi. U 1570-yilda 49 yoshida Kritda kasallikdan vafot etadi. Valletta binosi uning maltalik yordamchisi Girolamo Cassar tomonidan davom ettirilgan.

Katta ishlar
------------

* Cortona: Fortezza Medicea o del Girifalco (Gabrio Serbelloni bilan) (1556-yil)
* Cortona: Cherkov qoʻngʻiroq binosi (1566-yil)
* Valletta, Malta: shaharning mustahkamliklari (1566-yil)

Meros
-----

2016-yilda Valleta shahrida Franchesco Laparelli va uning hamkorlari Girolamo Cassarga yodgorlik ochiladi.

Ko'rsatkichlar
--------------

### Qayd etish

1. ↑  Gallagher 2011. sfn error: no target: CITEREFGallagher2011 (help)
2. 1 2  Balbi & Bradford 1965. sfn error: no target: CITEREFBalbiBradford1965 (help)
3. 1 2 3  Eccardt 2005. sfn error: no target: CITEREFEccardt2005 (help)
4. 1 2 3  Castillo 2006. sfn error: no target: CITEREFCastillo2006 (help)
5. ↑  Viganò 2004. sfn error: no target: CITEREFViganò2004 (help)
6. ↑  Malta Map Society, Inaugurated Monument to Francesco Laparelli and Gerolamo Cassar 2016, published 22 December 2016, accessed 2 July 2023

### Manbalar

 

* Balbi, Francesco; Bradford, Ernle Dusgate Selby*. The Siege of Malta, 1565*. Boydell Press, 1965. ISBN 978-1-84383-140-2.
* Castillo, Dennis Angelo*. The Maltese Cross: A Strategic History of Malta*. Greenwood Publishing Group, 2006. ISBN 978-0-313-32329-4.
* Eccardt, Thomas M.*. Secrets of the Seven Smallest States of Europe: Andorra, Liechtenstein, Luxembourg, Malta, Monaco, San Marino, and Vatican City*. Hippocrene Books, 2005-10-30. ISBN 978-0-7818-1032-6.
* Gallagher, Mary-Ann*. Top 10 Malta and Gozo*. Penguin, 2011-06-20 — 88 bet. ISBN 978-0-7566-7042-9.
* Viganò, Marino (2004). „'El fratin mi ynginiero' I Paleari Fratino da Morcote ingegneri militari ticenesi in Spagna [XVI-XVII secolo]". *Melita Historica*. 14-jild, № 1. The Malta Historical Society. 129-bet.

### Qayta oʻqish

 

* Filippo De Venuti, *Vita del capitano Francesco Laparelli da Cortona.*. Cortona: Accademia Etrusca, 1979.
* Pier Ludovico Occhini, *Un grande italiano del cinquecento: Francesco Laparelli a Malta*. «Atti e memorie della R. Accademia Petrarca di Lettere, Arti e Scienze», Nuova Serie, Vol. XX – XXI, Arezzo 1936.
* Guido Zoppici, *Orazione in lode del Capitano Francesco Laparelli*. Cortona, 1846.
* Pier Ludovico Occhini, *Regesto Codice Autografo* in *Un grande italiano del cinquecento: Francesco Laparelli a Malta, «Atti e memorie della R. Accademia Petrarca di Lettere, Arti e Scienze»*. Nuova Serie, Vol. XX – XXI, Arezzo 1936.
* Girolamo Mancini, *Il Contributo dei cortonesi alla coltura italiana*, Firenze 1902 (?).
* Mirri E.(ed.), catalogo della mostra "Francesco Laparelli architetto cortonese a Malta", (con scritti di Giovannangelo Camporeale, Liletta Fornasari, Bruno Gialluca, Aura Gnerucci-Maria Teresa Idone-Dania Marzo, Pietro Matracchi, Edoardo Mirri, Giacomo Pirazzoli, Patrizia Rocchini, Giovanni Scarabelli, Roger Vella Bonavita, Andrea Vignini), Cortona 2009.