**Aleksandr Lvovich Parvus**, **Isroil Lazarevich Gelfand** (1867-yil 8-sentyabr — 1924-yil 12-dekabr) va baʼzida rus inqilobiga oid adabiyotlarda Gelfand **deb ataladi, marksist nazariyotchi, publitsist va Germaniya Sotsial-demokratik partiyasining bahsli munozaralar faollaridan biri boʻlgan.**

Biografiyasi
------------

### Yoshligi

Isroil Lazarevich Gelfand 1867-yil 8-sentyabrda Rossiya imperiyasining (hozirgi Belorussiya) Berazino shtetlida litvalik yahudiy oilasida tugʻilgan. Isroilning erta bolaligi haqida juda kam maʼlumotlar maʼlum boʻlsa-da, Gelfandlar oilasi oʻrta sinfdan past boʻlgan, otasi hunarmand boʻlib ishlagan — kasbi chilangar yoki temirchi boʻlgan degan maʼlumotlar ham bor. Isroil bolaligida Berazino shahridagi uyiga yongʻin ketib, Isroilning otasi yaʼni bobosining ona shahri boʻlgan Rossiya imperiyasining Odessa shahriga (hozirgi Ukraina) koʻchib oʻtishga majbur boʻldi.

Gelfand Odessadagi gimnaziyada ham tahsil olgan va gumanitar fanlar bo‘yicha xususiy taʼlim olgan. U, shuningdek, ukrainalik taniqli shoir Taras Shevchenko, jurnalist Nikolay Mixaylovskiy va siyosiy satirik Mixail Saltikov-Shchedrinning asarlarini koʻp oʻqirdi, bu yosh Gelfandni chor imperiyasining qonuniyligiga shubhalanishni boshladi.

### Inqilob

1886-yilda 19 yoshli Gelfand birinchi marta Rossiyadan Shveytsariyaning Bazel shahriga sayohat qildi. Aynan oʻsha yerda Gelfand birinchi marta Aleksandr Gertsenning asarlari, shuningdek, oʻsha davrning inqilobiy adabiyoti bilan tanishdi. Keyingi yili u qisqa muddat Rossiyaga qaytib keldi, lekin u chor maxfiy politsiyasi tomonidan rasmiy tekshiruv ob’ektiga aylandi va xavfsizligi uchun yana mamlakatni tark etishga majbur boʻldi.

Shvetsariyaga qaytib, 1888-yil kuzida Gelfand Bazel universitetiga oʻqishga kirdi va u yerda siyosiy iqtisodboʻyicha tahsil oldi. Gelfand keyingi uch yil davomida universitetda qoladi va 1891-yil iyulida doktorlik darajasini oladi. Gelfandning professorlari uning iqtisodga marksistik yondashuviga asosan raqib edilar va ogʻzaki imtihondagi qiyinchilik Parvusning uchinchi darajali darajaga tenglashtirilgan darajaga yetishishiga olib keldi.

Gelfand akademik martaba bilan shugʻullanishni emas, balki unga moliyaviy yordam beradigan va sotsializm ishiga xizmat qiladigan siyosiy martaba olishgaga intila boshladi. Isroil Gelfand Rossiyaning qoloqligidan va u yerdagi cheklangan siyosiy ufqlardan uzoqlashib, Germaniyaning Drezden shahriga koʻchib oʻtdi, Sotsial-demokratik partiyaga aʼzo boʻldi va *Sächsische Arbeiterzeitung* sotsialistik gazetasi muharrirligini oʻz zimmasiga oldi.

1898-yil 28-yanvardan to 6-martgacha Parvus oʻz gazetasidan nemis marksisti Eduard Bernshteynga qarshi bir qator polemik maqolalar chop etish uchun foydalangan, u Marksning kapitalizmning qulashi muqarrar ekanligi haqidagi bashoratini soʻragan va zoʻravonliksiz islohotlarni qoʻllab-quvvatlagan. sotsializm. Oʻzining seriyasiga „Bernshteynning sotsializmni agʻdarishi" sarlavhasini berib, u Bernshteynga marksizmni tark etgan shaxs sifatida shaxsiy nuqtai nazardan hujum qildi. U SDPda ozchilikni tashkil qilgan.

1898-yil 25-sentyabrda Parvus va uning muharriri yordamchisi Julian Marchlevski Saksoniyadan chiqarib yuborildi va Myunxenga joylashib, *Sächsische Arbeiterzeitung* boshqaruvini Roza Lyuksemburgga topshirdi. Myunxenda u Germaniyaga Maksim Gorkiy ijodini tanitgan nashriyotga asos solgan. 1900-yilda Parvus birinchi marta Myunxenda Vladimir Lenin bilan uchrashdi, ikkisi ham bir-birining nazariy ishlariga qoyil qoldi.

Parvusning Germaniya fuqarosi boʻlish uchun qilgan urinishlari samarasiz boʻldi. Bir marta u nemis doʻsti Vilgelm Liebknextga yozgan maktubida „Men arzon Vatanga ega boʻladigan hukumatni qidiryapman" deb izoh berdi.

### 1905-yilgi rus inqilobi

Rus-yapon urushi boshlanganidan soʻng, Parvus 1904-yil fevral oyidan boshlab "*Iskra* "uchun bir qator maqolalar yozdi, unda u milliy davlatning tanazzulini bashorat qildi, chunki kapitalistik raqobat davlatlarni bir-biriga bogʻlab qoʻydi, bir qator urushlar boʻladi. Davlatlar kurashayotgani va omon qolish uchun Rossiyada „burjua dunyosini larzaga keltiradigan" siyosiy qoʻzgʻolonlar boshlandi.

Qonli yakshanbadan koʻp oʻtmay, qoʻshinlar 1905-yil rus inqilobini amalga oshirgan Sankt-Peterburgda tinch olomonni oʻqqa tutganda, yosh Leon Trotskiy rafiqasi bilan Myunxendagi Parvusning uyida xavfsizlanish uchun keldi va unga risolaning qoʻlyozmasini koʻrsatdi. Monarxiya burjuaziya tomonidan boshqariladigan hukumat tomonidan amalga oshirilgan. Bu doimiy inqilob nazariyasi sifatida tanilgan. Keyinchalik Trotskiy Parvusning unga taʼsirini tan oldi. U shunday deb yozgan edi:
"Parvus, shubhasiz, asr boshida marksistlarning eng muhimlaridan biri edi. U markscha usullardan mohirona foydalangan, uzoqni ko‘ra bilish qobiliyatiga ega bo‘lgan va jahon voqealarida muhim bo‘lgan hamma voqea va hodisalarni diqqat bilan kuzatib borardi. Bu uning qoʻrqmas fikrlashi va kuchli mushak uslubi bilan birgalikda uni ajoyib yozuvchiga aylantirdi. Shunday boʻlsa-da, Parvus haqida doimo nimadir yaʼni ishonchsiz narsa bor edi. Boshqa barcha ambitsiyalariga qoʻshimcha ravishda, bu inqilobchi boyib ketish istagi bilan boshqalardan ajralib turardi. "
1917-yilgacha boʻlgan davrda sotsial-demokratik harakat doirasida "doimiy inqilob "masalasi keng muhokama ostig olindi.

1905-yil oktyabr oyida Parvus Sankt-Peterburgga qaytib keldi va u yerda Trotskiyga kundalik gazeta — "*Russkaya gazeta* "ni nazorat qilishiga yordam berdi va Trotskiy va Yuliy Martovlar bilan birgalikda "*Nachalo* "(„Yulduz") kundalik gazetasiga asos soldilar. 1906-yil aprel oyida Parvus hibsga olindi, u Pyotr va Pol qal’asiga Roza Lyuksemburg tomonidan tashrif buyurgan. Sibirda uch yillik surgunga hukm qilingan Parvus qochib, Germaniyaga hijrat qilgan va u yerda *"Rossiya Bastiliyasida*" deb nomlangan kitobini nashr etgan.

 Aleksandr Parvus (chapda) rus inqilobchilari Leon Trotskiy (oʻrtada) va Leo Deych (oʻngda) bilan qamoqda. Oʻng tarafdagi oʻziga xos arvoh qoʻl koʻrsatilgan boʻlib, kompozitsion suratga oʻxshaydi.
### Maksim Gorkiy ishi

Rossiyaga jo‘nab ketishidan oldin Parvus Maksim Gorkiy bilan *"Quyi chuqurliklar"* nomli spektaklni yaratish bo‘yicha shartnoma tuzdi. Shartnomaga koʻra, spektakldan tushgan daromadning asosiy qismi Rossiya Sotsial-demokratik partiyasiga (taxminan 25 foizi Gorkiyning oʻziga) yoʻnaltirilishi kerak edi. Parvusning toʻlamaganligi (oʻyinda 500 dan ortiq spektakl boʻlganiga qaramay) uni 130 000 nemis oltin markalarini oʻgʻirlaganlikda ayblanadi. Gorkiy sudga berish bilan tahdid qildi, ammo Roza Lyuksemburg Gorkiyni janjalni partiyaning sudigacha saqlashga koʻndirdi. Oxir-oqibat, Parvus Gorkiyga barcha pullarni qaytarib berdi.

### Istanbul davri

Koʻp oʻtmay, Parvus Usmonli imperiyasidagi Istanbul shahriga koʻchib oʻtdi va u yerda besh yil davomida yashadi. U yerda u Bolqon urushi paytida katta foyda koʻrgan qurol-yarogʻ savdo kompaniyasini tashkil qildi. Yosh turklarning moliyaviy va siyosiy maslahatchisi boʻldi. 1912-yilda "*Turk Yurdu* "gazetasining muharriri etib tayinlandi. U „ Uch posho" nomi bilan tanilgan triumvirlar — Enver, Talat va Jamol va moliya vaziri Jovid Bey bilan yaqin hamkorlik qilgan. Uning firmasi Usmonli armiyasi uchun oziq-ovqat mahsulotlarini yetkazib berish bilan shugʻullangan va u Krupp konserni, Vickers Limited va mashhur qurol sotuvchisi Basil Zaxarovning ham biznes sherigi edi.

### Rus inqilobi

Turkiyada boʻlganida Parvus ittifoqchilar orasida inqilobiy beshinchi ustunlarni oʻrnatishda tarafdor boʻlgan Germaniya elchisi Hans Freiherr von Wangenheim bilan yaqin aloqada boʻlishni boshladi. Shunday qilib, Parvus oʻz rejasini Baron fon Vangenxaym orqali Germaniya Bosh shtabiga taklif qildi: Germaniya hukumati (oʻsha paytda Rossiya va uning ittifoqchilari bilan urushayotgan) tomonidan moliyalashtirilgan umumiy ish tashlash orqali Rossiyani qiyin ahvolga soldi. Von Vangenxaym esa Parvusni Berlinga yubordi.

### Kopengagen operatsiyasi

Parvusni Shveytsariyada boʻlganida Leninni moliyalashtirganlikda aybladi. Sharlau va Zeman Parvusning tarjimai holida ikkalasi oʻrtasida hamkorlik yoʻq degan xulosaga kelishdi va „Lenin Germaniyaning yordam taklifini rad etdi" deb eʼlon qilindi. Parvusning bank hisobvaragʻi shuni koʻrsatadiki, u 1915-yil may oyida Shveytsariyaga kelganidan 1917-yil fevral inqilobigacha boʻlgan davrda jami 25 600 frank pul jamgʻargan. Parvus Shveytsariyada koʻp ishlar bajara olmadi, deya xulosa qiladi Alfred Erich Senn. Avstriya razvedkasi Parvusni Rossiya muhojirlarining Parijdagi gazetalariga pul bergan deb oʻylagan. Biroq, 1915-yil boshida Lenin va boshqa Parij muhojirlari uchun moliyalashtirish manbalari aniqroq boʻldi, shundan soʻng ular keyingi yordamni ham rad etishdi. Garold Shukman shunday xulosaga keldi: „Mablagʻlar aniq Leninning qoʻliga tushmasligi kerak edi".

Parvus Leninga pul tikdi, chunki u nafaqat radikal edi, balki podshohning urush davridagi dushmani Germaniyaning homiyligini ham qabul qilishga tayyor edi. Ikkalasi 1915-yil may oyida Bernda uchrashishdi va oʻz tashkilotlari orqali hamkorlik qilishga rozi boʻlishdi, ammo Lenin hech qachon jamoat oldida Parvus bilan aloqa qilmaslikka harakat qilardi. Ularning yana yuzma-yuz uchrashgani haqida aniq dalil yoʻq, garchi bunday uchrashuv 1917-yil 13-aprelda, Leninning Stokgolmda toʻxtashi paytida sodir boʻlgan boʻlishi mumkinligiga ishoralar mavjud.

Parvus Leninning ishonchini oqlash uchun astoydil harakat qildi, lekin Lenin uni ikki kishining oʻzgaruvchan rolini, Parvusning nemis razvedkasi bilan aloqasini va oʻzining sobiq ittifoqchisi bilan aloqalarini yashirish uchun uni qoʻlidan uzoqda ushlab turdi. Turkiya va millioner tadbirkor boʻlgandan keyin. Nemis razvedkasi Parvusning moliyaviy tarmogʻini Kopengagendagi offshor operatsiyalari orqali oʻrnatdi va oldingi tashkilotlar oʻrtasidagi soxta moliyaviy operatsiyalar orqali Rossiyaga nemis pullarini oʻtkazish uchun releylarni oʻrnatdi. Ushbu kompaniyalar tranzaktsiyalarining katta qismi haqiqiy edi, ammo ular bolsheviklarga pul oʻtkazishga xizmat qilgan.

Ushbu moliyaviy tarmoq ishlagan pullar aslida nemislarnikimi yoki yoʻqligi hali ham muhokama qilinmoqda. Aleksandr Kerenskiy hukumati tomonidan 1917-yil oktyabr (noyabr) oyiga rejalashtirilgan sud jarayoniga tayyorgarlik koʻrish uchun eʼlon qilingan dalillar yaqinda qayta koʻrib chiqildi va ular noaniq va toʻgʻridan-toʻgʻri soxta ekanligi aniqlandi.

Leon Trotskiy oʻzining *"Rossiya inqilobi tarixi" asaridagi* 2-jild 4-bobida Leninning Sankt-Peterburgga qaytib kelishida nemis razvedkasi bilan til biriktirganligi haqidagi daʼvolarga qarshi javob berdi.

### Oʻlimi

Parvus 1924-yil 12-dekabrda Berlinda vafot etdi. Uning jasadi yondirilgan va Berlin qabristoniga dafn etilgan. Oʻlimidan soʻng, Konrad Xaenish oʻz xotiralarida shunday deb yozgan edi: „Bu odam ikkinchi eng qobiliyatli miya egasi edi".

Uning hayoti davomida Aleksandr Parvusning inqilobiy tengdoshlari orasidagi obroʻsi Maksim Gorkiy ishi va u amalda Germaniya hukumati agenti boʻlganligi sababli ahvol yanada yomonlashdi. Shu bilan birga, uning ishbilarmonlik mahorati ham, inqilobiy gʻoyalari ham rus va nemis inqilobchilari hamda Usmonli yosh turklari tomonidan qadrlangan va ularga tayangan. Rossiyada Oktyabr inqilobidan keyin siyosiy sabablarga koʻra uning ishi rad etildi va oʻzini haqorat qilingan deb bildi. Bu Iosif Stalin davrida ham davom etdi va baʼzida antisemitizmga ega edi. Germaniyada esa uni ijobiy deb hisoblashgan.

### Oilasi

Parvus oʻlimidan keyin hech qanday hujjat qoldirmadi va barcha jamgʻarmalari oʻz-oʻzidan gʻoyib boʻldi. U taxminan uch marta uylangan. 1906-yilda Roza Lyuksemburg Karl Kautskiyga shunday deb yozgan edi: „Varshavaga qashshoq holda kelganidan keyin uchinchi xotini Sankt-Peterburgda, ikkinchi xotini esa Odessadagi antisemitizm pogromidan qochib, Uning rafiqlaridan biri Tatyana Berman 1868-yilda Odessada tug‘ilgan va 1917-yilda 49 yoshida vafot etgan. Ularning oʻgʻli Yevgeniy (Gnedin) 1898-yilda Drezdenda tugʻilgan.

Sovet hukumati Parvusning Rossiyaga qaytishiga ruxsat bermagan boʻlsa-da, uning omon qolgan oʻgʻillari Yevgeniy Gnedin va Leon Gelfandga SSSRda joylashishga ruxsat berildi va sovet diplomati boʻldi. Yevgeniy Gnedin 1939-yil 11-mayda esa hibsga olinganida, tashqi ishlar vaziri Maksim Litvinov ishdan boʻshatilishi bilan bir vaqtga toʻgʻri kelganda, Tashqi ishlar xalq komissarligi matbuot boʻlimi boshligʻi edi. Politsiya boshligʻi Lavrentiy Beriya va uning oʻrinbosari Bogdan Kobulov tomonidan qiynoqqa solinganiga qaramay, u aybini tan olishdan bosh tortdi.

### OAV da

U ingliz aktyori Maykl Gough tomonidan 1974-yilda BBC telekanalining *"Burgutlar qulashi"* mini-serialida Birinchi jahon urushidan oldingi davr tarixini yoritgan. 1988-yilda uni ingliz aktyori Timoti Uest „ *Lenin…Oʻsha poyezd" filmida tasvirlagan*. U, shuningdek, 2017-yilgi turk seriali *Payitaht: Abdülhamidda* arman aktyori Kevork Malikyan tomonidan tasvirlangan bo‘lib, o‘sha davrdagi Usmonli sultonining imperiyani saqlab qolish uchun kurashlari va aql-zakovati yoritilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  Z.A.B. Zeman and W.B. Scharlau, *The Merchant of Revolution: The Life of Alexander Israel Helphand (Parvus), 1867-1924.* London: Oxford University Press, 1965; pg. 8.
2. ↑  Zeman and Scharlau, *The Merchant of Revolution,* pg. 9.
3. ↑  Zeman and Scharlau, *The Merchant of Revolution,* pg. 10.
4. ↑  Zeman and Scharlau, *The Merchant of Revolution,* pp. 10-11
5. ↑  Zeman and Scharlau, *The Merchant of Revolution,* pp. 11 and 16.
6. ↑  Zeman and Scharlau, *The Merchant of Revolution,* pg. 12.
7. ↑  Zeman and Scharlau, *The Merchant of Revolution,* pg. 14.
8. ↑  Zeman and Scharlau, *The Merchant of Revolution,* pg. 16.
9. 1 2  Zeman and Scharlau, *The Merchant of Revolution,* pg. 18.
10. ↑  Zeman and Scharlau, *The Merchant of Revolution,* pg. 19.
11. ↑  Nettl, J.P.*. Rosa Luxemburg, volume 1*. London: Oxford U.P. 1966 — 147-155 bet.
12. ↑  "Aleksandr Parvus (Izrail Gelfand), "Khronos, Accessed September 27, 2009.
13. ↑  L. Shub, „Kupets revoliutsii" (Merchant of the Revolution), *Novyi zhurnal* [New York], vol. 87 (1967), page 296. Cited in "Aleksandr Parvus (Izrail Gelfand), "Khronos, Accessed September 27, 2009.
14. ↑  Deutscher, Isaac*. The Prophet Armed, Trotsky:1879-1921*. London: Oxford U.P. 1954 — 103-04 bet.
15. ↑  Day, Richard B.*. Witnesses to Permanent Revolution: The Documentary Record*. Haymarket Books, 2011. ISBN 978-1608460892.
16. ↑  Pietro Zveteremich, *Il grande Parvus*, Milan, Garzanti, 1988, p. 117
17. ↑  *Karaömerlioglu.* „"Helphand-Parvus and his impact on Turkish intellectual life".". *Vol. 40, No. 6, pages 145-165*.  Middle Eastern Studies (noyabr 2004). 28-yanvar 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17-dekabr 2006-yil.
18. ↑  *Галковский.* „*Березовский – между Азефом и Парвусом (Berezovsky – between Azef and Parvus)*" (ru).  Деловая газета «Взгляд» (22-iyun 2005-yil). 31-dekabr 2006-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17-dekabr 2006-yil.
19. ↑  Schurer, Heinz (October 1959). "Alexander Helphand-Parvus—Russian Revolutionary and German Patriot". *Russian Review* **18** (4): 313–331. doi:10.2307/126174. .
20. ↑  *Парвус.* „*Подготовка массовой политической забастовки в России (A preparation of massive political strikes in Russia)*" (ru).  ХРОНОС (fevral 1915). Qaraldi: 17-dekabr 2006-yil.
21. ↑  Senn, Alfred Erich (1976). "The Myth of German Money during the First World War". *Soviet Studies* **28** (1): 83–90. doi:10.1080/09668137608411043.
22. ↑  Harold Shukman, *Lenin and the Russian Revolution*, Putnam Pub Group, 1967
23. ↑  Hans Björkegren, *Ryska posten: de ryska revolutionärerna i Norden 1906-1917* (in Swedish), 1985, Bonnier Fakta, Stockholm; we know that Parvus sent a number of messages to Lenin that day and tried to coax a meeting, and some sources suggest that such an encounter did in fact happen before Lenin went north and home
24. ↑  Michael Pearson, *The Sealed Train*, London, 1975, ch.4
25. ↑  Peter Schwarz: *Der Spiegel churns out old lies on the October Revolution* Retrieved 2015-08-07.
26. ↑  Schurer, Heinz (October 1959). "Alexander Helphand-Parvus—Russian Revolutionary and German Patriot". *Russian Review* **18** (4): 313–331. doi:10.2307/126174. .
27. ↑  Nettl*. Rosa Luxemburg* — 356 bet.
28. ↑  „Tatiana Naumovna Berman public profile". *GENi*. Qaraldi: 11-iyul 2022-yil.
29. ↑  *Gnedin.* „Письмо Е.Гнедина в Президиум ЦК КПСС. 16 июля 1953 г.". *Исторические Материалы*. Qaraldi: 11-iyul 2022-yil.

Qoʻshimcha kitobiy manbalar
---------------------------

* Karaömerlıoğlu, M. Asim (November 2004). "Helphand-Parvus and His Impact on Turkish Intellectual Life". *Middle Eastern Studies* **40** (6): 145–165. doi:10.1080/0026320042000282928. .
* Pearson, Michael*. The Sealed Train: Journey to Revolution, Lenin – 1917*. London: Macmillan, 1975.

Havolalar
---------

* Newspaper clippings about Alexander Parvus in the 20th Century Press Archives of the ZBW