-->
-->
-->

**Taharqa** (Qadimiy Misr tilida: **𓇿𓉔𓃭𓈎** *tꜣ-h-rw-k*, *Tirgak*; Tarkos/*Tarakos*, Akkadcha:  *Tar-qu-u2*, ibroniycha: תִּרְהָקָה, **zamonaviy nomalari**: Tīrhaqa, Tīrhāqā, Manetolarda *Tarakos*, Strabolarda *Tearco*) — Qadimgi Misrning XXV sulolasining fir’avni (Efiopiya yoki Nubiya sulolasi), miloddan avvalgi 690-yildan 664/663-yilgacha hukmronlik qilgan.

Hukmronligi
-----------

Bibliyadagi Toʻrtinchi Shohlar kitobida Taharqaning Yahudo Hezikiyning Ossuriya shohi Sanxerib bilan urushiga aralashuvi haqida soʻz boʻladi. Chunki u Efiopiya shohi deb tan olinadi, Taharqa, ehtimol, oʻsha paytda, Misr taxtiga hali oʻtirmagan boʻlsa kerak, lekin Pianxi oʻgʻli sifatida taxt Shabataki vafotidan keyin oʻtishi kerak boʻlgan valiahd shahzoda edi. Baʼzan Taharqa Shabatakini oʻldirish yoʻli bilan hokimiyat tepasiga kelgan deb taxmin qilinadi.
Brokxauz va Efronning entsiklopedik lugʻatiga koʻra, Misrni egallab olgan Taharka onasi Akalukani Napatadan chaqirib, uni "xudo Amunning xotini ", yaʼni Amunning oliy ruhoniysi va Fivning haqiqiy hukmdori qilib qoʻydi. Taharqa Shabatakining bevasi Takaxatamonga uylanib, uning oʻgʻli Tanuatamonni taxt vorisi deb eʼlon qiladi va taxtga chiqishini qonuniylashtirdi.
Zamonaviy mualliflarning taʼkidlashicha, Taharqa hukmronligi davrida Amun xudosining xotini Fir’avn Kashtning qizi, yanʼiy Pianxining otasi Amenirdis boʻlganligi uchun Taharqaning xolasi edi.

Taharqa Afrikada jang qilib bir qator Nubiya qabilalarini zabt etadi, ularning roʻyxatlari XVIII va XIX sulolalar shohlariga oʻxshash, bitta Karnak haykalida va Medinet Abuda topilgan. Ossuriyadan keladigan tahdidni bartaraf etish uchun Taharqa Tir shohi Baal bilan ittifoq tuzadi, unga butun Finikiya, shuningdek, Kipr qoʻshiladi. Taharqa Askalonda kuchli istehkomlar qurdi. Bu Ossuriya shohi Assarxaddonning yurishiga sabab boʻldi, u bu koalitsiyani yoʻq qildi va Misrga bostirib kirdi. Memfis taslim boʻldi, Delta bosib olindi va shaharlariga Ossuriya nomlari berila boshlaydi. Taharqa oʻzining Kushit poytaxti Napataga qochib ketadi, uning oʻrniga dodekarxiya — avtonom mahalliy hukmdorlar hukmronligi tiklandi. Xususan, Ossuriyaga sodiq hukmdorlardan biri keyinchalik Misr mustaqilligini tiklagan XXVI Sais sulolasining asoschisi Necho edi. Bundan tashqari, Misrdagi gʻalabali yurish Assarxaddonga oʻzini „Misr, Patros va Kush qiroli" deb atashga va oʻzining gʻolib haykalini Nar-el-Kelbga va boshqa muhim nuqtalarga qoʻyishga imkon berdi (nemis ekspeditsiyasi Zenjirlida katta plastinka yozuvi va tipik negroid sifatida tasvirlangan Tire va Taxarkaning tiz choʻkkan Baalini arqonda ushlab turgan Assarxaddonning haykaltarosh tasviri topilgan).
Biroq, tez orada Assarhaddonning oʻlimi Taharqaga yana Misrga qaytish imkoniyatini berdi. Taharqa ossuriyaliklarni bir muddat quvib chiqardi, ammo miloddan avvalgi 669-yilda ikkinchisi isteʼdodli qoʻmondon shoh Ashurbanipal qoʻmondonligi ostida yana paydo boʻldi. Bu safar Ossuriya qoʻshinlari Fibaga yetib kelishadi va Taharqa nihoyat Napataga haydab yuboriladi va u yerda vafot etadi. Taharqaning asosan hujumkor siyosati va Osiyodagi vaqtinchalik muvaffaqiyatlari unga buyuk bosqinchi fir’avnlarni yozuvlarda koʻchirish va hattoki u bosib olgan goʻyoki Osiyo mamlakatlari, jumladan Finikiya, Mesopotamiya va Ossuriya roʻyxatini joylashtirish huquqini berdi. Bu uning buyuk bosqinchi sifatidagi shon-shuhratining sababi boʻlib, u oʻz mulklarini Gerkules ustunlariga (xususan, Strabon yozuvlarida), Frakiyaga va hatto Hindistonga (Megasfen) olib kelgan.
Taharqa yoki Napata Fivda vafot etdi va uning oʻrniga Shabatakning oʻgʻli firʼavn Tanuatamon keldi. Dafn etilgan joyi — Nuri 1, Nuri.
Tarkos deb nomlangan Taharka, 18 yil hukmronlik qilgan, deb koʻrsatadi, lekin Kesariya Eusebius xuddi shu Manetho ishora, Taharka (Tarakos / Tarkos) 20 yil hukmronlik qilgan deb taʼkidlab oʻtadi.

Hokimiyatga tartibsiz qo'shilishi
---------------------------------

Taharqa Kawa Stela V ning 15-qatorida u o'zidan oldingi (odatda Shebitku deb taxmin qilingan, ammo hozir Shabaka bo'lib qolgan) ikkinchisining o'limidan so'ng uning o'rnini egallaganligini aniq ta'kidlaydi: "Men Memfisda tojni Falcon jannatga uchib ketganidan keyin oldim". Shebitkuga ishora Taharkaning hokimiyatga kelishini qonuniylashtirishga urinishi edi. Biroq, Taharqa hech qachon shoh lochinning kimligini eslatmaydi va Shabakaning Shebitku va Taharqa o'rtasidagi o'zaro hukmronligi haqidagi hech qanday eslatmani, ehtimol u Shabakani hokimiyatdan ag'dargani uchun butunlay chiqarib tashlaydi.
Kava IV ning 7-13 qatorlarida Taharka shunday deydi:

>  U (Taharka) Janobi Oliylari, marhum qirol Shabataqo/Shebitku Nubiyadan yuborgan go'zal yosh odamlar orasidan shimolga Fibaga suzib ketdi. U o'sha yerda (Fivda) u bilan birga edi. U uni barcha ukalaridan ko'ra ko'proq qadrlardi. (Bu yerda shahzoda kuzatgan Kava ibodatxonasining kambag'al holati tasvirlangan). Yuqori va Quyi Misr podshohi sifatida toj kiygan shoh bo'lgunga qadar Janobi Oliylarining yuragi bundan g'amgin edi .... Hukmronligining birinchi yilida yoshligida ma'badda ko'rganlarini esladi.
> 
> 
>

Nomi
----

 Taharka nomlari 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Ism turi** | **Ieroglif yozuvi** | **Transliteratsiya - O'zbekcha unli - Tarjima** |
|  |
| **«Xorovo nomi»**(Xor sifatida) |  |  |  | *qȝj-ḫˁw* — |
|  |  | *qȝj-ḫˁw thrq* — |
|  |  | *qȝj-ḫˁw* — |
|  |
| **«Ism kerak»**(Qo'shaloq tojning Rabbi sifatida) |  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |
|  |
| **«Oltin ism»**(как Золотой Хор) |  |  |  | *ḫwj-tȝwj* — |
|  |  | oldingi bilan bir xil |
|  |
| **«Taxt nomi»**(Yuqori va Quyi Misr shohi sifatida) |  |  |  | *ḫwj-Nfrtm-Rˁ* — hwi-Neaertum-Ra — *""* |
|  |  | oldingi bilan bir xil |
|  |  | oldingi bilan bir xil |
|  |  | oldingi bilan bir xil |
|  |
| **«Shaxsiy ism»**(Raning o'g'li sifatida) |  |  |  | *thr-qȝ* — Taharka |
|  |  | *thr-qȝ zȝ-Rˁ* — Taharka sа-Rа —*«Raning o'g'li Taharka»* |
|  |  | *thr-qȝ mrj-Jmn* — Тахарка мери Амон —*«Omon sevgan Taharka»* |
|  |  | *thr-qȝ* |

Manbalar
--------

1. ↑  Bianchi, Robert Steven*. Daily Life of the Nubians* (en). Greenwood Publishing Group, 2004 — 207 bet. ISBN 978-0-313-32501-4.
2. ↑  Elshazly, Hesham. „Kerma and the royal cache" (inglizcha). 3 April 2021da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17 June 2020. `{{cite magazine}}`: Cite magazine requires `|magazine=` (yordam)
3. ↑  K. A. Kitchen, The Third Intermediate Period in Egypt (1100—650 BC), 3rd edition, 1996, Aris & Phillips Ltd, pp.380-391
4. ↑  Toby Wilkinson, The Thames and Hudson Dictionary of Ancient Egypt, Thames & Hudson, 2005. p.237
5. ↑  Aidan Dodson & Dyan Hilton, The Complete Royal Families of Ancient Egypt, Thames & Hudson (2004) ISBN 0-500-05128-3, p.238
6. ↑  *Historical Prism inscription of Ashurbanipal I* by Arthur Carl Piepkorn page 36. Published by University of Chicago Press
7. ↑  Why did Taharqa build his tomb at Nuri? (Wayback Machine saytida 25-sentabr 2006-yil sanasida arxivlangan) Conference of Nubian Studies
8. ↑  *Manefon*. Yegiptika. Kniga III, XXV Dinastiya
9. ↑  Kitchen 1996, s. 167. sfn error: no target: CITEREFKitchen1996 (help)
10. ↑  Payraudeau 2014, s. 115-127. sfn error: no target: CITEREFPayraudeau2014 (help)
11. ↑  Payraudeau 2014, s. 122-3. sfn error: no target: CITEREFPayraudeau2014 (help)
12. ↑  52 – JWIS III 132-135; FHN I, number 21, 135-144. sfn error: no target: CITEREF52\_–\_JWIS\_III\_132-135;\_FHN\_I,\_number\_21,\_135-144. (help)
13. ↑  Jürgen von Beckerath: Handbuch der ägyptischen Königsnamen, 208—209 & 1. sfn error: no target: CITEREFJürgen\_von\_Beckerath:\_Handbuch\_der\_ägyptischen\_Königsnamen208—2091 (help)

Adabiyotlar
-----------

* Taxarka // Ensiklopedicheskiy slovar Brokgauza i Yefrona : v 86 t. (82 t. i 4 dop.). — SPb. 1890—1907.
* J. von Beckerath. Chronologie des pharaonischen Ägypten… (Annotatsiya: I. A. Ladinin, A. A. Nemirovskiy)
* Drevniy Vostok i antichnost. // Praviteli Mira. Xronologichesko-genealogicheskie tablitsi po vsemirnoy istorii v 4 tt. / Avtor-sostavitel V. V. Erlixman. — T. 1.
* Von Beckerath J. Handbuch der ägyptischen Königsnamen. — München: Deutscher Kunstverlag, 1984. — 314 p. — (Münchner ägyptologische Studien). — ISBN 3422008322.
* Ladinin I. A. Tearkon/Taxarka v soobщenii Megasfena (FGrHist. 715. F. 11a = Strab. XV. 1. 6-8) // Problemi istorii i kulturi Drevnego Vostoka: Materiali mejdunar. nauch. konf. … — M. 2010. — S. 60 — 62.

|  |
| --- |
| **XXV (Efiopiya) sulolasi** |
| Oldingi: **Shabataka** | **Misr fir’avni****Miloddan avvalgi 690-664 -yillar.** (qoidalar) |  Voris:**Tanutamon** |