Toʻrtburchak **dumli kalxat** — (***Lophoictinia isura***) Accipitridae oilasiga mansub oʻrta boʻyli yirtqich qush boʻlib, u boshqa koʻplab kunlik yirtqichlarni, masalan, kalxatlar, burgutlar oʻz ichiga oladi.

Taksonomiyasi
-------------

Nemis tabiatshunosi Iogann Jakob Kaup 1847-yilda kvadrat dumli kalxatni tasvirlab bergan edi.

Toʻrtburchak dumli kalxat monomorf boʻlib, hech qanday geografik oʻzgarishlar qayd etilmaydi.

Tavsifi
-------

Voyaga yetganidan keyin esa, kvadrat dumli kalxat oʻrta boʻyli yirtqich hayvon boʻlib, quyidagi xususiyatlarga ega boʻlar ekan:

* Uzunligi: 50-56 smni (dumi qush uzunligining yarmiga teng);
* Qanot kengligi: 130-145 sm;
* Ogʻirligi: Erkak-501g, Ayol-650g tashkil qiladi.

### Plumlarning oʻzgarishi

Voyaga yetganida, kvadrat dumli kalxat oq yuzga ega, koʻzlari xiralashgan va toj boʻylab qora chiziqlar bor holatda boʻladi. Koʻkrak qusmi ham qattiq chiziqli koʻrinishda. Qanotlarning ventral yuzasi qizgʻish-jigarrang astarga ega, qorongʻu bilak yarim oyligi va dadil barmogʻi bor. Bundan tashqari, qanotlarning ventral yuzasida, birlamchi patlar tagida och oq yamoq mavjud, egar, dum va markaziy dumning yuqori qismi qora rangda, dumning ustki qismi esa kulrang-jigarrang boʻlib, dum ustidagi kichik rangpar yamoqqa aylanib ketgan. Quyruqning oʻzi toʻrtburchaklar shaklida boʻlib, toʻq rangli sub-terminal tarmoqli koʻnishda. Toʻrtburchak dumli kalxatlar, shuningdek, pushti rangga ega boʻlgan qora dumga ega, oyoqlari va oyoqlari oq rang koʻnishda boʻladi.

 Kobble Creek, Kvinslend, SE

Tarqalishi va yashash joyi
--------------------------

Kvadrat dumli kalxatlar ixtisoslashgan chodirda yashovchi yirtqich hisoblanadi va uni turli xil yashash joylarida, jumladan, ochiq va moʻtadil oʻrmonlarda, oʻrmonzorlarda, butalar, togʻlar, daryo daraxtlari va savannalarda topish mumkin. Kvadrat dumli kalxatlarni golf maydonlari va bogʻlar kabi yaxshi oʻsimliklar bilan qoplangan shaharlarda ham topish mumkin. Ular kamdan-kam hollarda yerda uchratish mumkin.

### Tahdidlar

Qishloq xoʻjaligida foydalanish uchun yerlarni tozalash, noqonuniy tuxum yigʻish va ov qilish bu turning asosiy tahdididir. Qushlar uyasi va koʻpayish uchun foydalanishi mumkin boʻlgan daraxtlarni olib tashlash bilan birga, yerni tozalash ayniqsa muhim xavf hisoblanadi, bu esa tarqalib ketish va mavjud resurslar uchun raqobatni keltirib chiqaradi. Bu, ayniqsa, shahar yoki qishloq rivojlanishi sodir boʻlgan qirgʻoqboʻyi hududlarida yaqqol namoyon boʻladi.

### Koʻpaytirish

Turmush oʻrtogʻini tanlash jarayonining bir qismi sifatida kvadrat dumli kalxatlar uchrashish parvozlarini amalga oshiradi. Ushbu parvozlar odatda akrobatik xususiyatga ega va odamlarga oʻzlarining uchish qobiliyatlarini namoyish qilishlariga imkon beradi. Erkak ayolni taʼqib qiladi va er-xotin havo rulonlarini bajaradilar, ularda tirnoqlari taqdim etiladi, lekin aloqa qilmaydi. Ushbu parvozlar ovozli tovushlar bilan birga boʻlishi mumkin.

Kvadrat dumli kalxatlarning koʻpayish davri qushlarning joylashishiga xosdir. Moʻtadil Avstraliyadagilar iyul-fevral oylarida, koʻproq tropik hududlarda esa aprelda koʻpayadi. Uya qurayotganda kvadrat dumli kalxatlar tozalanmagan joylarda katta, baland daraxtlarni afzal koʻradi. Erkak va urgʻochi qushlar uya qurishda ishtirok etadilar yoki boshqa turlarning foydalanilmagan uyalariga qoʻshiladilar. Uyaning shakli odatda piyola shaklidagi uy yoki tayoq platformasi boʻladi va uyaning qurilishi odatda 3 hafta davom etadi. Koʻpayish davrida urgʻochi tunda uyada, erkagi esa yaqin atrofdagi daraxtda, yosh boʻlsa, erkak ham, urgʻochi ham uyaning yonida joylashadi. Har mavsumda nasl berish uchun faqat bitta urinish amalga oshiriladi, debriyaj 1-2 ta oq tuxum chiqaradi, ular yumaloqdan ovalgacha boʻlar ekan. Ushbu turning inkubatsiya davri taxminan 40 kunni tashkil qiladi va naslni parvarish qilish ikki ota -onadan iborat. Tuxumlarni inkubatsiya qilish birinchi navbatda urgʻochi tomonidan amalga oshiriladi, chunki erkak ov qiladi va uyaga oziq-ovqat olib keladi, ammo erkaklar ham tuxumni inkubatsiya qilganini koʻrishgan. Uya tugʻilish bosqichi taxminan 8 hafta davom etadi, qoʻshimcha ikki oylik qaramlik tugʻilgandan keyin davom etar ekan. Urugʻlar tuxumdan chiqqandan keyin 3-haftaga qadar patlar va tovushlar bilan rivojlanadi.

Toʻrtburchak dumli kalxatlar koʻpayishdan oldingi xatti-harakatlarni namoyon qiladi, masalan, ovoz chiqarish va allopreeningni koʻrsatar ekan. Turlar, shuningdek, yillik siklining inkubatsiya va inkubatsiya davrlarida hududiy xulq-atvorni namoyon qiladi, ovoz chiqaradi va boshqa qushlarga uchib, ularni uya joylaridan uzoqlashtiradi. Ushbu tur uchun tahdidli belgilar qatori ochiq hisobda boshqa qushlarga „qarash" va bosh va boʻyin patlarini tik tutishdir. Qanotlar va mantiyaning patlari ham koʻtariladi, bu esa qushning kattaroq va xavfli koʻrinishiga xizmat qiladi.

Manbalar
--------

1. 1 2 3 4 5 6 7  NSW Scientific Community (2009). „Square-tailed Kite (Lophoictinia isura), Review of current information in NSW" (PDF). *Unpublished Report Arising from the Review of the Schedules of the Threatened Species Conservation Act, 1995*.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17  Marchant, S*. Handbook of Australian, New Zealand and Antarctic Birds, vol. 2 Raptors to Lapwings*. Melbourne: Oxford University Press, 1993 — 205–214 bet.
3. 1 2 3 4  Debus, Stephen*. Birds of Prey of Australia: A Field Guide*, 2012.
4. 1 2 3 4  Simpson, K.*. Birds of Australia*. Princeton Field Guides, 2010 — 118–119 bet.
5. 1 2 3 4  Barnes, C.P.; Zillmann, E.E.; Rose, A.B.; Debus, S.J. (2001). „Diet and Biology of square-tailed kites (*Lophoictinia isura*) Breeding in South-eastern Queensland: Breeding to Post-fledgling". *Australian Bird Watcher*. 19-jild. 28–43-bet.
6. ↑  Debus, S.J.S.; Czechura, G.V. (1992). „The square-tailed kite *Lophoictinia isura* in Queensland". *The Journal of the Queensland Ornithological Society*. 22-jild, № 1. 1–18-bet.