**Jan Niecisław Ignacy Boduen de Kurtene**, shuningdek **Ivan Aleksandrovich Baudouin de Kurteney** ( ruscha: *Иван Александрович Бодуэн де Куртенэ* 1845-yil 13-mart - 1929-yil 3-noyabr) - rus va polyak va slavyan tilshunos, fonema va fonetik almashinish nazariyasi bilan mashhur.

Boduen de Kurtene umrining ko‘p qismini Rossiya imperiyasi universitetlarida: Qozon (1874–1883), Dorpat (hozirgi Estoniya ) (1883–1893), Avstriya-Vengriyadagi Krakov (1893–1899) va Sankt-Peterburg (1900–1918)larda o'tkazdi. 1919-1929-yillarda u qayta mustaqil bo'lgan Polshada tashkil etilgan Varshava universitetida professor bo'lgan.

Biografiyasi
------------

Boduen de Kurtene Polshaning Varshava gubernatorligidagi (Rossiya imperiyasiga tegishli bo'lgan mustaqil davlat) Radzimin shahrida kelib chiqishi fransuz bo'lgan oilasida tug'ilgan. Uning ota-bobolaridan biri Polsha qiroli Avgust II the Strong davrida Polshaga ko'chib kelgan fransuz aristokrati bo'lgan. 1862-yilda Boduen de Kurtene eski Varshava universitetining bo'lgan "Asosiy maktab" ga o'qishga kirdi. 1866-yilda u tarix-filologiya fakultetini tamomlagan va Rossiya imperiyasining Ta'lim Vazirligi stipendiyasini qo'lga kiritgan. Polshani tark etgach, u turli xorijiy universitetlarda, jumladan Praga, Yena va Berlin universitetlarida tahsil oldi. 1870-yilda de Kurtene analogiya bo'yicha ishi uchun Leyptsig universitetida doktorlik, Sankt-Peterburgda *esa "XIV asrgacha bo'lgan eski polyak tili to'g'risida"* polyak tilidagi dissertatsiyasi uchun magistrlik darajasini oldi. 

Boduen de Kurtene 1870-yillarning oʻrtalarida Qozon tilshunoslik maktabini tashkil etdi va 1875-yildan mahalliy universitetda professor boʻlib ishladi. Keyinchalik Dorpat universitetining tilshunoslik fakultetiga (1883–1893) boshliq (dekan) etib saylandi. 1882-yilda u tarixchi va jurnalist Romualda Bagnicka bilan turmush qurdi. 1894-1898-yillarda u Krakovdagi Yagellon universitetida, keyinchalik Sankt-Peterburgga xuddi shu lavozimga tayinlandi va u erda fonetik almashinish nazariyasini takomillashtirishda davom etdi. 1918-yilda Polsha mustaqillikka erishgandan so'ng, u Varshavaga qaytib keldi va u erda Varshava universitetining tilshunoslik fakultetining o'zagini tashkil etdi. 1887-yildan Polsha mahorat akademiyasida doimiy o'rin egalladi va 1897-yildan Peterburg Fanlar akademiyasining a'zosi bo'ldi.

Rus leksikografi Vladimir Dal (1801-1872) tomonidan tuzilgan *"Yashsyotgan buyuk rus tilining izohli lug'ati"* ning 3-(1903-1909) hamda 4-(1912-1914) nashrlariga Boduen de Kurtene muharrirlik qilgan.

Boduen de Kurtene o‘zining ilmiy faoliyatidan tashqari kam sonli turli milliy va etnik guruhlarning milliy tiklanishining ham ashaddi tarafdori bo‘lgan. 1915-yilda de Kurtene Rossiya hukmronligi ostidagi xalqlar avtonomiyasi haqidagi risolani nashr etgani uchun Rossiyaning <a href="./Maxfiy\_xizmat" rel="mw:WikiLink" data-linkid="111" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Secret service&amp;quot;,&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;Type of government agency&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase\_item&amp;quot;:&amp;quot;Q939616&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;en&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;mt&amp;quot;}" class="cx-link" id="mwSQ" title="Maxfiy xizmat">"Oxrana"</a> maxfiy xizmati tomonidan hibsga olingan. U uch oy davomida qamoqda o'tirishiga qaramay, baribir ozod etildi. 1922-yilda uning xabarisiz, Polshadagi milliy qabilalar tomonidan Prezidentlikka nomzod sifatida taklif qilingan, lekin Polsha parlamentidagi ovoz berishning uchinchi bosqichida mag'lubiyatga uchraydi va Gabriel Narutovich Prezident etib saylangan. Shuningdek u esperanist va Polsha Esperanto Assotsiatsiyasi prezidenti ham edi. 1925-yilda tashkil etilgan Polsha tilshunoslik jamiyatining asoschilaridan biri edi.

1927-yilda u boshqa diniy mahzabga qo'shilmasdan Rim-katolik cherkovidan rasman chiqib ketdi. Boduen de Kurtene Varshavada vafot etdi. U Varshavadagi protestant islohot qabristoniga dafn etilgan va qabrtoshiga shunday yozilgan: "U haqiqat va adolatni qidirdi".

Tilshunoslikka qo'shgan hissasi
-------------------------------

XX asr tilshunoslik nazariyasiga katta ta'sir ko'rsatgan de Kurtenening ishi bir qancha fonologiya maktablari uchun asos bo'lib xizmat qildi. U shveytsariyalik tilshunos Ferdinand de Sossyurning strukturalistik nazariyasi bilan bir vaqtda ishlab chiqqan zamonaviy foydalanilayotgan tillarini o'rganish bo'yicha sinxron tilshunoslikning eng birinchilaridan edi. De Kurtenening yutuqlari orasida eng e'tiborlisi tillarning *til* (mavhum elementlar guruhi) va *nutq* (uni shaxslar tomonidan amalga oshirilishi) statikasi va dinamikasi o'rtasidagi farq hisoblanadi - Sossyurning <i id="mwXA">til</i> va <i id="mwXQ">parol</i> tushunchalarini solishtirgan.

Boduen de Kurtene o‘z shogirdlari Mikolay Krusevskiy va Lev Sherba bilan birgalikda 1873-yilda fransuz tilshunosi A. Dufriche-Desgenettes tomonidan nemis tilidagi *Sprachlaut* so'zi ekvivalent sifatida taklif qilgan "fonema" atamasining zamonaviy qo‘llanilishini 1894-yilda shakllantirdi. E. F. K. Koernerning fikriga ko'ra, de Kurtenening fonetik almashinish nazariyasi bo'yicha ishi Ferdinand de Saussure ishiga ta'sir qilgan bo'lishi mumkin. 

XX asr fonologiyasining uchta asosiy maktabi: Leningrad fonologiya maktabi, Moskva fonologiya maktabi va Praga fonologiya maktabi, bevosita uning *fiziofonetik* (fonologik) va *psixofonetik* (morfofonologik) almashinishlari o'rtasidagi farqidan kelib chiqqan. Uchala maktab ham Boduenning muqobil dixotomiyasining tabiati bo'yicha turli pozitsiyalarni ishlab chiqqan. Praga maktabi slavyan tilshunosligi haqidagi mashhuri edi. U butun umri davomida polyak, rus, chex, sloven, italyan, fransuz va nemis tillarida yuzlab ilmiy ishlar nashr etgan.

Qarashlari
----------

Tarixchi Norman Devisning fikriga ko'ra, Boduen de Kurtene XIX-XX asrlar bo'yida eng ko'zga ko'ringan va g'ayrioddiy polshalik mutafakkirlardan biri bo'lgan. Davies shunday yozadi:

> "U tinchliksevar, atrof-muhitni muhofaza qilish uchun kurash tarafdori, feminist, ta'lim sohasidagi taraqqiyot uchun kurashchi va erkin fikrlovchi edi hamda o'z davrining aksariyat ijtimoiy va intellektual shartnomalariga qarshi edi". 
> 
> 

Boduen de Kurtene ateist boʻlgan va umrining koʻp qismida oʻzini katolik cherkovining aʼzosi deb hisoblamagan.U yana Polsha Erkin fikrlovchilar uyushmasi raisi ham edi.

Boduen de Kurtene Polshadagi ilm-fanni Ikkinchi Polsha Respublikasidagi barcha yahudiy maktablariga, yahudiy tilini esa barcha Polsha maktablariga kiritish tarafdori edi. Ommaviy chiqishlarida u antisemitizm va ksenofobiya namoyishlarni ochiq tanqid qilgan va buning oqibatida bir necha bor hayoti xavf ostida qolgan.

Merosi
------

Boduen de Kurtenening qizi Sezariya Boduen de Kurtenay Erenkroyts Yedrjevichova Polsha etnologiya va antropologiya maktabining asoschilaridan biri. Bundan tashqari, Vilnyus va Varshava universitetlarida professor ham bo‘lgan. Uning Sezariyadan tashqari yana to'rt farzandi bor edi: rassom va haykaltarosh-Zofiya, huquqshunos va diplomat-Świettoslaw, tarixchi-Ewelina va advokat-Mariya.

Boduen de Kurtene 2010-yilda Jozef Skibell tomonidan yozilgan "A Curable Romantic" asari qahramoni uchun prototip sifatida tanlab olingan.

* Arleta Adamska-Salaciak. "Yan Boduen de Kurtenening tilshunoslik nazariyasiga qoʻshgan hissasi", *Historiographia Linguistica* 25 (1998): 25–60; *Polshada tilshunoslik tarixi to'g'risida: XX asrning dastlabki boshidan to XX asr oxirigacha* qayta nashr etilgan. EFK Koerner va Aleksander Szwedek. Amsterdam-Filadelfiya: Jon Benjamins, 2001, bet. 175–208.
* Mariya di Salvo. *Il pensiero linguistico di J. Baudouin de Courtenay*. Venetsiya va Padua: Marsilio, 1975 yil.
* Frank Xausler. *Fonetik va fonologiya muammosi Baudouin de Courtenay va Nachfolge bilan bog'liq*. Leyptsig: Niemeyer, 1968 (2-nashr, Halle/Saale: Maks Niemeyer, 1976).
* Roman Yakobson. "Polsha tilshunosligining Qozon maktabi va uning fonologiyaning xalqaro rivojlanishidagi o'rni", *Roman Yakobson: Tanlangan yozuvlar*, jild. II: *So'z va til*. Gaaga: Mouton, 1972 yil.
* EFK Koerner. *Tilshunoslik tarixidagi insholar*. Amsterdam va Filadelfiya: Jon Benjamins, 2004: ch. 7.
* EFK Koerner. "Yan Boduen de Kurtene: uning tilshunoslik tarixidagi o'rni", *Kanada Slavyan hujjatlari / Revue canadienne des Slavistes* 14, №. 4 (1972): 663–682 ( *Tilshunoslik tarixshunosligi yoʻnalishida: Tanlangan ocherklar*, 1978, bet. 107–126).
* RA Rotshteyn. "Tilshunos o'zgacha fikrda: Yan Boduen de Kurtene", *Viktor Vayntraub uchun: Polsha adabiyoti, tili va tarixi bo'yicha o'zining 65 yoshga to'lishi munosabati bilan taqdim etilgan insholar*, ed. V. Erlix. Gaaga: Mouton, 1975 yil.
* WR Schmalstieg, "Boduin de Kurtenayning Litva tilshunosligiga qo'shgan hissasi", *Lituanus* 41, no. 1 (1995): 5-25.
* Edvard Stankievich tahrir. & trans. *Boduen de Kurtene antologiyasi: Strukturaviy tilshunoslikning boshlanishi*. Bloomington va London: Indiana universiteti nashriyoti, 1972.
* Edvard Stankevich. *Boduen de Kurtene va Strukturaviy tilshunoslik asoslari*. Lisse: Piter de Ridder matbuoti, 1976 yil.
* Filipp Strazni, tahrir. "Boduen de Kurtene, Yan Ignacy Niecisław", *Tilshunoslik entsiklopediyasi*, jild. 1: *A–L*. NY-Oxon: Fitsroy Dirborn, 2005, bet. 128–130.
* Margaret Tomas, "Yan Boduen de Kurtene (1845-1929)", *Til va tilshunoslik bo'yicha ellikta asosiy mutafakkir*. London-NY: Routledge, 2011, s. 135–140.