VIII-XI asrlarda Sitsiliya, Malta va kontinental Italiyadagi muhim hududlar **islom davlatlari** tomonidan bosib olingan. Bu VII asrda boshlangan islom dinining Arabiston yarim orolidan tarqalishi va butun zamonaviy Yaqin Sharq va Shimoliy Afrikani oʻz ichiga olgan xalifalik barpo etilishining davomi edi. Qitʼadagi islomning mavjudligi nisbatan qisqa umr koʻrdi, poytaxti Barida boʻlgan amirlik 24 yil davom etdi. Biroq, arablar Tarantoni (840—880) va keyin Reggioni (901—956) ancha vaqt nazorat qildilar. Musulmon davlatlari Sitsiliya va Maltada ancha uzoqroq mavjud boʻlgan — masalan, Sitsiliyada arablarning mavjudligi 827-yilda boshlangan, 965-yildan 1061-yilgacha saratsenlar butun orolni nazorat qilgan va Sitsiliya faqat 1091-yilda Normanlar hukmronligi ostiga oʻtgan.

Arablar kelishidan oldin Sitsiliya va Janubiy Italiya Vizantiya imperiyasi hukmronligi ostida edi, ularning aholisi yunon tilida gaplashgan va Sharqiy nasroniylikni qabul qilgan. Bu hududlar arablar, keyin esa normanlar tomonidan bosib olingandan soʻng, u yerda katoliklik tarqaldi va til lotin tiliga almashtirildi, garchi arablar hukmronligi davrida ham Sitsiliya aholisining katta qismi pravoslavlikni tan olgan. Shunday qilib, arab istilolari Italiyaning yangi tarixiga katta taʼsir koʻrsatdi. Islom Normanlar davrida Sitsiliyadagi dinlardan biri boʻlib qoldi, ammo 1300-yilga kelib butunlay yoʻq boʻlib ketdi.

Birinchi arab hujumlari
-----------------------

535-yildan boshlab Sitsiliya Vizantiya imperiyasining provinsiyasi edi, yunon tili orolning asosiy tiliga aylandi. Vizantiyaning kuchi asta-sekin zaiflashdi va 652-yilda xalifa Usmonning arab qoʻshinlari orolga birinchi marta bostirib kirishdi. Qoʻshinlar orolni mustamlaka qilishga kirishmadi va tez orada uni tark etishdi. 669-yilda Iskandariyadan 200 ga yaqin kema suzib ketganda ikkinchi hujum sodir boʻldi. Arablar Sirakuzani egallab olishdi, biroq bir oydan keyin Misrga qaytishdi. Biroq, VII asrning oxiriga kelib, arablar butun Shimoliy Afrikani bosib olishdi. Karfagen portidan baza sifatida foydalanib, u yerda kemalar qurib, Sitsiliyaga doimo tahdid solishi mumkin edi. Taxminan 700-yilda arablar Sitsiliya gʻarbida joylashgan Pantelleriya orolini egallab olishdi. Faqat arablar oʻrtasidagi kelishmovchiliklar ularning oʻsha yili Sitsiliyaga hujum qilishiga toʻsqinlik qildi. Keyinchalik Vizantiya bilan savdo shartnomalari tuzildi, buning natijasida arab savdogarlari Sitsiliya portlarida savdo qilish imkoniga ega boʻldilar. Orolga yangi hujumlar 703, 728, 729, 730, 731, 733 va 734-yillarda boʻlib oʻtdi, oxirgi ikkitasi Vizantiyaning jiddiy qarshiliklariga duch keldi.

740-yilda Sitsiliyaga birinchi harbiy hujum orolni zabt etish maqsadida amalga oshirildi. 728-yilgi hujumda qatnashgan arab qoʻmondoni Habib Sirakuzani zabt etishga muvaffaq boʻldi. Shimoliy Afrikadagi Berber qoʻzgʻoloni esa arablarni orolni tark etib, Tunisga qaytishga majbur qildi. 752-yildagi ikkinchi hujum faqat Sirakuzani egallashga qaratilgan edi.

805-yilda Sitsiliya imperator gubernatori Konstantin Ifriqiya amiri Ibrohim I ibn al-Agʻlab bilan oʻn yillik sulh toʻgʻrisida muzokaralar olib bordi. Biroq, Shimoliy Afrika va Andalusiyadan boshqa islom davlatlarining flotlari 806-yildan 821-yilgacha Sardiniya va Korsikaga muntazam hujumlar uyushtirgan. 812-yilda Ibrohimning oʻgʻli Abdulloh I Sitsiliyani zabt etish uchun harbiy ekspeditsiya yubordi, ammo Gaeta va Amalfi qoʻlga olinishi paytida flot sezilarli darajada zarar koʻrdi va keyin boʻron deyarli yoʻq qilindi. Biroq, arablar Lampeduza orolini zabt etishga, shuningdek, Ponza va Ischia orollarini vayron qilishga muvaffaq boʻlishdi. Gubernator Gregori va amir oʻrtasida tuzilgan yangi kelishuv Italiya janubi bilan Ifriqiya (hozirgi Tunis) oʻrtasida erkin savdo oʻrnatdi. 819-yilda amirning amakivachchasi Muhammad ibn Abdulloh Sitsiliyaga hujum qildi, ammo keyin arablarning hujumlari 827-yilgacha toʻxtadi.

Materik Italiyadagi Islom
-------------------------

### Taranto

840-yilda Taranto shahri ilgari Lombardlar nazorati ostida boʻlgan Sarasenlar hukmronligi ostiga oʻtdi. Qirq yil davomida Taranto arablarning asosiy portiga aylandi, undan butun Adriatik qirgʻoqlari boʻylab hujumlar uyushtirildi. 840-yilda ular Vizantiya imperatori Teofil tomonidan chaqirilgan Venetsiya flotini magʻlub etishdi. 850-yilda Saratsin qoʻshinlari Campania, Apulia, Calabria va Abruzzini qoʻlga kiritish uchun Taranto va Baridan yoʻlga chiqdi. 854-yilda Salernoga hujum uyushtirildi. 875-yilda Saratsinlar Gradoni qisqa muddatga egallab oldi, bu esa bevosita Venetsiyaga tahdid soldi. Tarantoda islom davlatining mavjudligi 880-yilda ikki Vizantiya qoʻshini va floti shaharni arablardan qaytarib olishi bilan tugadi. Vizantiyaliklar qullikka sotib, butun aholini deportatsiya qilishdi, aksincha, shaharni yunonlar bilan toʻldirishdi. Saratsinlar 882-yilda Tarantoni yana qisqa muddatga qoʻlga olishdi, 922-yilda hujumda shaharni vayron qilishdi va yana 927-yil 15-avgustda butun aholini Shimoliy Afrikada qullikka sotganlarida. Taranto 967-yilda Vizantiya istilosiga qadar aholi punktida qoldi.

### Bari

847—871-yillarda Bari shahri saratsenlar tomonidan bosib olingan va uning atrofidagi yerlarda Bari amirligi mavjud edi. Bu amir boshchiligidagi kichik islom davlati edi, deyarli mustaqil, lekin rasman xalifalikka boʻysungan. Amirlikning butun tarixi davomida uni uchta amir boshqargan. Birinchisi Kalfun (847—852) Shimoliy Afrika (Tunis) Aglobidlar sulolasi amirlarining sobiq vassali edi. U Berberdan boʻlishi mumkin. Kalfun vafotidan soʻng uning oʻrniga Mutarrag ibn Sallam oʻtirdi va u amirlik hududini kengaytirdi va unda islom mavqeini mustahkamladi. U Bagʻdodda Abbosiy xalifasiga, shuningdek, Misr xalifaligi viloyati hukmdoriga oʻz valisini, xalifalikning hududiy boʻlinishi hukmdori deb tan olinishini soʻrab murojaat qiladi. Tan olish berildi, lekin uning oʻlimidan keyin. Barining soʻnggi amiri Mutarrag oʻldirilishidan keyin 857-yilda hokimiyat tepasiga kelgan Savdan edi. U nasroniy qoʻshnilari hududlariga, ayniqsa Benevento knyazligiga koʻplab bosqinlar uyushtirgani bilan mashhur. Bari amirligi Muqaddas Rim imperatori Lui II ga qarshilik koʻrsatdi, bu oxir-oqibat 871-yil fevral oyida Lui vassallari va Dalmatiya floti bilan birgalikdagi hujumlari natijasida uning qulashiga olib keldi. Savdan qoʻlga olindi va Beneventoga zanjirband qilindi.

### Latsio va Kampaniya

XIX asr davomida arab kemalari Tirren dengizini boshqargan. Xususan, Amalfi, Gaeta, Neapol va Salerno kabi qirgʻoq shaharlari arablar tomonidan doimiy hujumga uchragan. Shaharlar oʻzlarining mudofaasi bilan shugʻullanishga majbur boʻlishdi va bu mustaqil Gaeta gersogligi va Amalfi gersogligining Neapol gersogligidan ajralib chiqishiga olib keldi. Arablarning bu davlatlarga hujumlari ularning qoʻlga kiritilishiga olib kelmadi. Biroq janubdagi Kampaniya xristian shtatlari hujumlardan himoyalanish uchun birlasha olmadilar va ularga tayyor emas edilar. Bundan tashqari, Saratsinlar koʻpincha Gaeta, Amalfi va Neapol bilan ittifoqchi boʻlgan. Birinchi marta arab qoʻshinlari qitʼa Italiya hududida edi, oʻshanda Neapol gertsogi Endryu II Saratsinlarni Benevento shahzodasi Sikard bilan urushda yollanma askar sifatida ishlatgan. 836-yilda Sikard oʻzining Saratsin yollanma askarlaridan foydalangan, shundan soʻng ulardan foydalanish muntazam ravishda amalga oshirila boshlandi. Minturnoda Saratsin lageri tashkil etildi va papalar uni yoʻq qilishga uzoq vaqt harakat qilishdi. 915-yilda Rim papasi Ioann X Janubiy Italiya kuchlarini (Amalfi va Neapoldan tashqari), Lombardlar va Vizantiyaliklarni Saratsenlarga qarshi birlashtirishga muvaffaq boʻldi va oʻsha yili boʻlib oʻtgan Garigliano jangidan soʻng Saratsinlar nihoyat tuzatildi. Latsio va Kampaniyadan chiqarib yuborildi. Alohida Saratsin hujumlari taxminan bir asr davom etdi.

Islom Sitsiliyasi
-----------------

### Arablarning Sitsiliyani bosib olishi (827—902)

827-yilda Aglobid amirlari Sitsiliyani zabt etish uchun Qozi Asad ibn al-Furot boshchiligida 10 ming piyoda va 700 otliq qoʻshin yubordilar. Sitsiliyaning oʻzida armiya Vizantiya dengiz flotining sharmanda boʻlgan sobiq qoʻmondoni Evfemiyning yordamiga ega edi. Qoʻshinlar Mazara del Valloga qoʻngandan soʻng, Evfemiyaga sodiq qoʻshinlar unga qoʻshilishdi. Vizantiya qoʻshinlariga qarshi birinchi jang 827-yil 15-iyulda Mazora yaqinida boʻlib oʻtgan va musulmon qoʻshinlarining gʻalabasi bilan yakunlangan. Keyin Asad orolning janubiy qirgʻogʻini bosib oldi va Sirakuzani qamalga oldi, ammo vabo epidemiyasidan soʻng armiya Mineoga chekinishga majbur boʻldi va muvaffaqiyatsiz hujumdan soʻng Mazaraga qaytib keldi.

830-yilda musulmonlar Afrika va Andalusiyadan 30 000 askardan iborat qoʻshimcha kuchlarni qabul qildilar. Berber qoʻshinlari Palermoga borib, 831-yilda bir yillik qamaldan keyin shaharni egallab oldilar. Al-Madina deb nomlangan Palermo. Sitsiliyaning musulmonlar poytaxtiga aylandi.

Arablarga orolni toʻliq bosib olish uchun yuz yildan koʻproq vaqt kerak boʻldi. Taormina 902-yilda qoʻlga kiritildi va 965-yilga kelib musulmonlar butun Sitsiliya ustidan nazorat oʻrnatdilar.

### Aglobid va Fotimiylar Sitsiliya (902—965)

909-yilgacha Sitsiliya orolni asta-sekin bosib olgan Aglabidlar nazorati ostida edi. Orolga Shimoliy Afrika, Osiyo va Andalusiya musulmonlari koʻchib kelgan. Shunday qilib, Sitsiliya janubida asosan berberlar yashagan. Qarorgohi Palermoda boʻlgan amir qozilarni — yirik shaharlar hukmdorlarini va hokimlarni — ahamiyatsiz aholi punktlarini, shuningdek, boshqa amaldorlarni tayinladi. Har bir shaharda eng obroʻli fuqarolardan iborat boʻlgan va tartibni saqlash va jamoat ishlarini tashkil etish bilan shugʻullanadigan kengash (gema) boʻlgan. Sitsiliya aholisi qisman islomni qabul qildi, qisman zimmiy mavqeida qoldi.

Arablar yer islohotini amalga oshirib, qishloq xoʻjaligi unumdorligini oshirib, mayda fermer xoʻjaliklarining oʻsishiga olib keldi, sugʻorish tizimini takomillashtirdi. X asrda 300 ming aholiga ega Palermo Italiyaning eng koʻp aholisi boʻlgan shahri edi.

909-yilda Aglobidlar oʻrnini Fotimiylar egalladi. Toʻrt yil oʻtgach, Palermoda Ahmad ibn Qoʻxrob Fotimiylar hukmdorini (Shimoliy Afrikaga boʻysunuvchi) taxtdan agʻdarib, oʻzini mustaqil Sitsiliya amiri deb eʼlon qildi. 914-yilda u Fotimiy flotini yoʻq qilishga muvaffaq boʻldi, ammo bir yil oʻtgach, iqtisodiy islohotlar muvaffaqiyatsizligi tufayli orol janubidagi berberlar oʻrtasida qoʻzgʻolon boshlandi. Qoʻzgʻolonchilar Ibn Koʻxrobni tutib, osdilar, 917-yilda Fotimiylar xalifasi Ubaydalloh orolga qoʻshin yubordi, u Palermoni egallab, Fotimiylar sulolasi hukmronligini tikladi. 937-yilda Agrigentoda yangi Berber qoʻzgʻoloni muvaffaqiyatsiz boʻldi, ammo 941-yilgacha davom etdi va faqat Afrikadan yuborilgan qoʻshinlar tomonidan bostirildi.

### Mustaqil amirlik (965-1091)

948-yilda fotimiylar xalifasi Ismoil al-Mansur Hasan al-Kalbiyni Sitsiliya amiri etib tayinladi (948—964). Ikkinchisi Vizantiyani magʻlub etishga muvaffaq boʻldi va Kalbit sulolasiga asos soldi. Kalbitlar XI asrda amirlikning oxirigacha Italiyaning janubiga hujum qildilar. Shunday qilib, 982-yilda Muqaddas Rim imperatori Otto II armiyasi Kalabriyadagi Krotone yaqinida musulmonlar tomonidan magʻlubiyatga uchradi.

Amirlikning tanazzulga uchrashi amir Yusuf al-Kalbiy (990—998) davrida boshlandi. Ikkinchisining oʻgʻli Jafar al-Kalbiy juda qattiq ichki siyosat olib bordi. Berberlar unga qarshi qoʻzgʻolon koʻtargandan soʻng, u barcha berberlarni oroldan quvib chiqardi. Al-Axal (1017—1037) davrida sulolalar orasidagi nizolar avj oldi, natijada hukmron oilaning bir qismi Vizantiya va Berber Ziridlar sulolasi bilan ittifoq tuzdi. Amir Hasan as-Samsam (1040—1053) hukmronligining boshlanishiga kelib, amirlik aslida bir-biri bilan urushayotgan mayda knyazliklarga parchalanib ketdi.

### Tuzilish va Norman istilosi

XI asrda doimiy ravishda musulmon bosqinlari tahdidiga uchragan janubiy Italiyaning turli hukmdorlari norman yollanma askarlari yordamiga murojaat qila boshladilar. Natijada, Rojer I boshchiligidagi normanlar Sitsiliyani zabt etib, amirlikning mavjudligini tugatdi. 1060-yilda Norman Robert Giskard Sitsiliyaga bostirib kirdi, u oʻsha paytda taxminan bir xil kuch va oʻlchamdagi uchta amirlikka boʻlingan edi. Xristian aholisi normanlarni mamnuniyat bilan kutib oldi. Ilgari Apuliya va Kalabriyani egallab olgan Rojer I 700 ritsarlik armiya bilan Messinani zabt etdi. 1068-yilda u Misilmerida musulmonlarni magʻlub etdi va Palermo uchun asosiy jangdan soʻng Sitsiliya deyarli butunlay normanlar nazoratiga oʻtdi. Orolni zabt etgandan soʻng, normanlar amir Yusuf ibn-Abdullohni taxtdan agʻdarishdi.

Sitsiliyaning alohida hududlari bir muncha vaqt musulmon hukmdorlari hukmronligi ostida edi. Demak, Enna (Kasr-Ianni) uzoq yillar amir Ibn al-Havos tomonidan boshqarilgan. Uning vorisi Ibn Hamud 1087-yilda normanlarga taslim boʻlib, nasroniylikni qabul qildi. Oilasi bilan birgalikda u Kalabriyada zodagonlik va mulk oldi va u erda oʻz kunlarini tugatdi. 1091-yilda soʻnggi musulmon shaharlari Butera va Noto, shuningdek, Malta xristianlarga taslim boʻlib, Sitsiliya amirligi rasman oʻz faoliyatini toʻxtatdi.

Norman Sitsiliya Qirolligi diniy bagʻrikengligi bilan mashhur edi; Arab tili kamida bir asr davomida davlat tillaridan biri boʻlib qoldi. Rojer II ning nabirasi Hohenstaufenlik Fridrix II (1215—1250) musulmonlarga materikda joylashish va masjidlar qurishga ruxsat berdi. Ular armiyada xizmat qilishlari mumkin edi, hatto Fridrixning qoʻriqchilari orasida musulmonlar ham bor edi. Ayni paytda Rim papalarining bosimi ostida Fridrix ham islomga qarshi bir qancha repressiv choralarni koʻrdi. Bu Sitsiliya musulmonlarining qoʻzgʻolonlarini keltirib chiqardi va ular oʻz navbatida bostirildi. Fridrix II Sitsiliyaning butun musulmon aholisini materikga, Luseraga koʻchirishni buyurdi. Koʻchirish jarayoni asta-sekin boʻlib, oxirgi deportatsiyalar 1240-yillarda sodir boʻlgan. (1300-yilda Neapolitan qiroli Karl II tomonidan Luseradagi musulmonlar mustamlakasi vayron qilingan). Sitsiliya aholisi lotinlashtirilib, Rim-katolik dinini qabul qildi.

Arab va islom taʼsiri
---------------------

 Monreale monastirining sharqiy ustuni
Islom janubiy Italiyaning madaniyati va tiliga sezilarli taʼsir koʻrsatdi, bu bugungi kunda ham sezilarli. Sitsiliyada normanlar istilosidan soʻng arab-norman deb nomlanuvchi maxsus meʼmorchilik uslubi paydo boʻldi. XI—XIII-asrlar meʼmoriy tuzilmalarida arab, vizantiya, romanesk va norman xususiyatlari mujassamlashgan. Ushbu eklektik uslub faqat Sitsiliyada topilgan, bu uslubning eng mashhur yodgorliklari Palermoda saqlanib qolgan va boshqalar qatori soborni ham oʻz ichiga oladi. Arab-norman xususiyatlari, shuningdek, Sitsiliyadan tashqaridagi boshqa yodgorliklarga ham xosdir, masalan, Maltadagi Mdinadagi baʼzi uylar yoki Salerno sobori.

Arab taʼsirining izlari sitsiliya tilida, shuningdek, joy nomlarida saqlanib qolgan. Shunday qilib, „Kalata-" yoki „Kalta-" ildizlari boʻlgan koʻplab nomlar arabcha *Qal`at…* (قلعة) — „qal’a" dan keladi.

Arab tilini bilish Italiyada XI—XIII asrlarda ancha keng tarqalgan. Masalan, Hohenstaufen imperatori Fridrix II boshqa tillar qatori arab tilida ham gaplashgan, deb daʼvo qilinadi.

Manbalar
--------

1. ↑  Vincenzo Salerno, Sicilian Peoples: The Arabs
2. ↑  Ignazio del Punta*. An Illustrated history of Venice*. Pacini Editore (Pisa), 2008 — 40 bet. ISBN 9788863150124.
3. ↑  Ignazio del Punta*. An Illustrated history of Venice*. Pacini Editore (Pisa), 2008 — 39 bet. ISBN 9788863150124.
4. ↑  „Brief history of Sicily" (PDF). Archaeology.Stanford.edu (9-may 2009-yil). Qaraldi: 23-iyun 2022-yil.
5. ↑  „L’Italia alla fine del secolo IX e la Sicilia araba". 5-fevral 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 23-iyun 2022-yil.
6. ↑  Normans in Sicilian History