**Hindiston-Pokiston munosabatlari** Hindiston Respublikasi va Pokiston Islom Respublikasi oʻrtasidagi ikki tomonlama aloqalarni anglatadi. Ikki mamlakat oʻrtasida murakkab va asosan dushmanlik munosabatlari mavjud boʻlib, ular koʻplab tarixiy va siyosiy voqealarga, xususan, 1947-yil avgustida Britaniya Hindistonining boʻlinishiga bogʻliq; Hindiston-Pokiston chegarasi dunyodagi eng harbiylashtirilgan xalqaro chegaralardan biridir.

Ikkinchi Jahon Urushidan ikki yil oʻtgach, Birlashgan Qirollik Britaniya Hindistonini rasman tarqatib yubordi va uni ikkita yangi suveren davlatga boʻldi: Hindiston Dominioni va Pokiston Dominioni. Sobiq Britaniya mustamlakasining boʻlinishi 15 million kishining koʻchirilishiga olib keldi, qurbonlar soni bir necha yuz mingdan bir million kishigacha yetdi, chunki koʻplab hindular va musulmonlar Radklif chizigʻi boʻylab qarama-qarshi yoʻnalishlarga koʻchib oʻtishdi. 1950-yilda Hindiston aholisi koʻpchilikni hindular va koʻp sonli musulmon ozchilikdan iborat dunyoviy respublika sifatida paydo boʻldi. Koʻp oʻtmay, 1956-yilda Pokiston aholisining koʻpchiligi musulmonlar va koʻp sonli hindular boʻlgan islomiy respublika sifatida paydo boʻldi, keyinchalik u 1971-yildagi Bangladesh ozodlik urushida magʻlubiyatga uchraganidan soʻng hind aholisining koʻp qismini yoʻqotdi, bu esa Sharqiy Pokistonning Bangladesh mustaqil davlati sifatida ajralib chiqishiga olib keldi.

Ikkala davlat ham rasmiy mustaqillikka erishganidan soʻng qisqa vaqt ichida toʻliq diplomatik aloqalarni oʻrnatgan boʻlsa-da, ularning munosabatlari boʻlinishning oʻzaro taʼsiri, shuningdek, turli knyazlik davlatlari ustidan qarama-qarshi hududiy daʼvolarning paydo boʻlishi bilan tezda soya soldi, eng muhim bahs Jammu va Kashmir hududlari boʻlib qoldi. Kashmir mojarosi ikki davlat oʻrtasidagi har bir urush uchun katalizator boʻlib xizmat qildi, 1971-yilgi Hindiston-Pokiston urushi bundan mustasno, buning oʻrniga Bangladesh ozodlik urushi bilan birga sodir boʻlgan.

Oʻzaro munosabatlarni yaxshilash uchun koʻplab urinishlar boʻldi, xususan, Shimla sammiti, Agra sammiti va Lahor sammiti, shuningdek, turli tinchlik va hamkorlik tashabbuslari. Ushbu saʼy-harakatlarga qaramay, transchegaraviy terrorchilik harakatlaridan keyin mamlakatlar oʻrtasidagi munosabatlar sovuq boʻlib qoldi. BBC Jahon Xizmatining 2017-yilda oʻtkazgan soʻroviga koʻra, hindlarning atigi 5 % Pokiston taʼsiriga ijobiy, 85 % salbiy, 11 % esa Hindiston taʼsiriga ijobiy, 62 % salbiy fikr bildirgan.

Mustaqillik davridagi ziddiyatlar
---------------------------------

 Jinna va Gandi qizgʻin suhbat qurishmoqda.. Kulwant Royga tegishli taniqli fotosurat.
 Hindistonning boʻlinishi paytida Ambala stansiyasida qochqinlar uchun maxsus poyezd
Ikki yangi tashkil etilgan Hindiston va Pokiston davlatlari oʻrtasida boʻlinishdan keyingi oylarda ommaviy aholi almashinuvi sodir boʻldi. Boʻlinish tufayli aholini koʻchirish zarurligi haqida tushuncha yoʻq edi. Diniy ozchiliklar oʻzlari yashaydigan shtatlarda qolishlari kutilgan edi. Biroq, provinsiyaga taʼsir koʻrsatadigan jamoat zoʻravonliklari tufayli aholini koʻchirish tashkil etilgan Panjob uchun istisno qilingan boʻlsa-da, bu boshqa viloyatlarga taalluqli emas edi.

Britaniya Hindistonining boʻlinishi Britaniyaning sobiq Panjob va Bengal viloyatini Hindiston Dominioni va Pokiston Dominioni oʻrtasida boʻldi. Viloyatning asosan musulmonlar yashaydigan gʻarbiy qismi Pokistonning Panjob viloyatiga aylandi; asosan hindu va sikxlarning sharqiy qismi Hindistonning Sharqiy Panjob shtatiga aylandi (keyinchalik yangi Panjob, Haryana va Himachal-Pradesh shtatlariga boʻlingan). Gʻarbda koʻplab hindular va sikxlar, sharqda esa koʻplab musulmonlar yashagan va barcha bunday ozchiliklarning qoʻrquvi shunchalik katta ediki, boʻlinish koʻplab odamlarning koʻchirilishini va koʻplab jamoalararo zoʻravonliklarni koʻrdi. Baʼzilar Panjobdagi zoʻravonliklarni qasoskor genotsid deb taʼriflashgan. Boʻlinish paytida Panjob boʻylab jami migratsiya taxminan 12 million kishini tashkil qildi; Taxminan 6,5 million musulmon Sharqiy Panjobdan Gʻarbiy Panjobga, 4,7 million hindu va sikxlar esa Gʻarbiy Panjobdan Sharqiy Panjobga koʻchib oʻtdi.

Britaniyaning Britaniya Hindistonini boʻlish rejasiga koʻra, barcha 680 knyazlik shtatlari ikki davlatdan qaysi biriga qoʻshilish toʻgʻrisida qaror qabul qilishlari mumkin edi. Ayrimlarini hisobga olmaganda, aksariyati musulmonlardan tashkil topgan knyazlik shtatlarining aksariyati Pokistonga, koʻpchilik hindulardan iborat knyazlik shtatlari esa Hindistonga qoʻshildi. Biroq, baʼzi bir knyazlik davlatlarining qarorlari kelgusi yillarda Pokiston-Hindiston munosabatlarini sezilarli darajada shakllantiradi.

### Junagadh masalasi

 Junagadh — Gujarat shtatidagi Saurastraning zamonaviy tumanlaridan biri
Junagadh Gujaratning janubi-gʻarbiy qismida joylashgan shtat boʻlib, unda Manavadar, Mangrol va Babriavad knyazliklari joylashgan. U Pokiston bilan chegaradosh emas edi va boshqa davlatlar uni Pokistondan ajratib qoʻydilar. Shtat fuqarolarining 80 % dan ortigʻini tashkil etuvchi koʻpchilik hindu aholisiga ega edi, uning hukmdori Navab Maxabat Xon esa musulmon edi. Maxbat Xon 1947-yil 15-avgustda Pokistonga qoʻshildi. Pokiston 1947-yil 15-sentyabrda aʼzolikni qabul qilganligini tasdiqladi.

Hindiston aʼzolikni qonuniy deb qabul qilmadi. Hindiston nuqtai nazari shundan iborat ediki, Junagad Pokiston bilan qoʻshni emas, Junagadning koʻpchilik hindulari Hindistonning bir qismi boʻlishini xohlaydilar va shtat uch tomondan Hindiston hududi bilan oʻralgan.

Pokiston nuqtai nazari shundan iboratki, Junagadning Pokistonga qoʻshilishni tanlagan hukmdori va boshqaruv organi boʻlganligi sababli, bunga ruxsat berish kerak edi. Bundan tashqari, Junagadning qirgʻoq chizigʻi boʻlganligi sababli, u Hindiston ichidagi anklav sifatida ham Pokiston bilan dengiz aloqalarini saqlab qolishi mumkin edi.

Hech bir shtat bu masalani tinch yoʻl bilan hal qila olmadi. Hindiston ichki ishlar vaziri Sardor Patel, agar Junagadga Pokistonga borishga ruxsat berilsa, bu Gujarat boʻylab jamoat tartibsizliklarini keltirib chiqarishini his qildi. Hindiston hukumati Pokistonga aʼzolikni bekor qilish va Gujaratda har qanday zoʻravonlikni oldini olish uchun Junagadda plebissit oʻtkazish uchun vaqt berdi. Samaldas Gandi surgundagi hukumatni, Junagad xalqining *Arzi* Hukumatini tuzdi. Patel Junagadning uchta knyazligini anneksiya qilishni buyurdi.

Hindiston Junagadga yoqilgʻi va koʻmir yetkazib berishni toʻxtatdi, havo va pochta aloqalarini uzdi, chegaraga qoʻshin yubordi, Hindistonga qoʻshilgan Mangrol va Babariavad knyazliklarini egalladi. 26-oktyabr kuni Junagadlik Navab va uning oilasi hind qoʻshinlari bilan toʻqnashuvdan soʻng Pokistonga qochib ketdi. 7-noyabr kuni Junagad sudi qulashi kutilayotgan paytda Hindiston hukumatini davlat boshqaruvini oʻz qoʻliga olishga taklif qildi. Junagadlik devoni, mashhur Zulfiqor Ali Bxuttoning otasi ser Shoh Navoz Bxutto Hindiston hukumatini aralashishga taklif qilishga qaror qildi va bu borada Hindiston hukumatidagi Saurashtra mintaqaviy komissari janob Buchga xat yozdi. Pokiston hukumati norozilik bildirdi. Hindiston hukumati Pokistonning noroziliklarini rad etdi va Devonning aralashish taklifini qabul qildi. Hindiston qoʻshinlari 1947-yil 9-noyabrda Junagadni egallab oldilar. 1948-yil fevral oyida boʻlib oʻtgan plebissit Hindistonga qoʻshilish uchun deyarli bir ovozdan ovoz berdi.

### Kashmir mojarosi

Kashmir hindu qiroli Maxaraja Xari Singx tomonidan boshqariladigan, aksariyat musulmonlardan iborat knyazlik davlat edi. Hindistonning boʻlinishi paytida shtat hukmdori Maxaraja Hari Singx mustaqil qolishni afzal koʻrdi va Hindiston Dominioniga ham, Pokiston Dominioniga ham qoʻshilishni xohlamadi. U Hindiston ham, Pokiston ham oʻzining knyazlik davlatini mustaqil neytral davlat sifatida tan olishini xohlardi.

Pokiston bilan toʻxtab qolgan kelishuvga qaramay, Pokiston kuchlari guruhlari Kashmirga joʻnatildi. Pokiston harbiylashtirilgan kuchlari tomonidan qoʻllab-quvvatlangan Pushtun Mahsud qabilalari 1947-yil oktyabr oyida Kashmirni egallash uchun "Gulmarg operatsiyasi "kod nomi bilan Kashmirga bostirib kirishdi. 25-oktyabrda Baramullaga yetib kelishdi. Srinagarga borish oʻrniga atigi 50 km uzoqlikda va uning himoyalanmagan aerodromini egallab, ular u yerda bir necha kun qolishdi. Kashmir xavfsizlik kuchlari Pokistonga qarshi jang qilish uchun juda zaif va yomon jihozlangan edi. Ushbu bosqin Pokistonga qoʻshilishdan qoʻrqib, Maxaraja endi Hindistonga murojaat qildi va Hindistondan Kashmirni himoya qilish uchun qoʻshinlar soʻradi. Hindiston Bosh vaziri Neru qoʻshinlarni yuborishga tayyor edi, ammo Hindiston general-gubernatori vazifasini bajaruvchi Birma Lord Mountbatten Hindiston oʻz qoʻshinlarini yuborishdan oldin Maxarajaga Hindistonga qoʻshilishni maslahat berdi. Shunday qilib, yuzaga kelgan vaziyatni hisobga olgan holda u 1947-yil 26-oktyabrda Hindiston Ittifoqiga qoʻshilish toʻgʻrisidagi hujjatni imzoladi.
Bosqinchi pokistonliklar shtat boʻylab tarqalib, atigi 50 kishilik Baramulla shahrini talon-toroj qilishdi. Shtat poytaxti Srinagardan km uzoqlikda, 1947-yil 25-oktyabrdan boshlab bir necha kun davomida Maharaja 1947-yil 26-oktyabrda Hindiston hukmronligiga qoʻshilish toʻgʻrisidagi hujjatni imzoladi. Shayx Muhammad Abdulla Neruni qoʻshin yuborishga koʻndirish uchun 25-oktyabr kuni allaqachon Dehliga yetib borgan edi. U davlat duch kelgan xavfni yashirmadi va Nerudan qoʻshilishni qabul qilish va hind qoʻshinlarini shtatga tezroq joʻnatishini taʼminlash uchun vaqt yoʻqotmaslikni soʻradi. (Shayx Abdulloh oʻzining „Aatish-e-Chinaar" asarida (416 va 417-betlarda) va VP Menon 26-oktyabrda imzolangan qoʻshilish toʻgʻrisidagi hujjat bilan Dehliga qaytganini (417-betda) qayd etgan.Hindiston general-gubernatori tomonidan ertasi kuni, 1947-yil 27-oktyabrda qabul qilingan. Maharaja tomonidan imzolanishi va general-gubernator tomonidan qabul qilinishi bilan Jammu va Kashmir knyazlik shtati Britaniya parlamenti tomonidan 1947-yilda qabul qilingan Hindiston mustaqilligi toʻgʻrisidagi qonunga binoan Hindiston Dominionining bir qismiga aylandi.

Bu vaqtga kelib, bosqinchilar poytaxtga yaqin edilar, Hindistonning Srinagar qoʻshinlari Dehlidan havo bilan olib ketildi.

Hindiston qo'shinlari tajovuzkorlarni Kashmirning ba'zi qismlaridan quvib chiqarishga muvaffaq boʻlishdi, ammo qishning boshlanishi shtatning koʻp qismini oʻtib boʻlmas yo''lardan tashkil topgan edi. Pokiston va Hindiston oʻrtasida bir necha hafta davom etgan shiddatli janglardan soʻng, Pokiston rahbarlari va Hindiston Bosh vaziri Neru oʻt ochishni toʻxtatishni e'lon qildilar va plebissit vaʼdasi bilan BMT arbitrajiga murojaat qilishdi. 1957-yilda shimoli-gʻarbiy Kashmir Pokistonga toʻliq qoʻshilib, Azad Kashmirga (Pokiston tomonidan boshqariladigan Kashmir) aylandi. 1962-yilda Xitoy Ladax bilan chegaradosh shimoliy-sharqiy mintaqa boʻlgan Aksay Chinni egallab oldi. 1984-yilda Hindiston Meghdoot operatsiyasini boshladi va Siachen muzliklarining 80 % dan ortigʻini egallab oldi.

Pokiston endi Kashmirliklarning plebissit orqali oʻz taqdirini oʻzi belgilash huquqini saqlab qoladi va vaʼda qilingan plebissit Kashmir xalqining taqdirini hal qilishiga ruxsat berilishi kerak. Boshqa tomondan, Hindiston Maxarajaning qoʻshilish hujjatini imzolashi bilan Kashmir Hindistonning ajralmas qismiga aylanganini taʼkidladi.

Bunday barcha siyosiy tafovutlar tufayli bu hududiy daʼvo 1947 va 1965-yillarda ikki davlat oʻrtasidagi urushlar va 1999-yilda cheklangan toʻqnashuvlar mavzusi boʻldi. Shtat 1972-yilda Shimla kelishuviga koʻra oʻzgartirilgan 1947-yilgi mojaroda kelishilgan oʻt ochishni toʻxtatish chizigʻini belgilaydigan Nazorat chizigʻi (LoC) tomonidan ikki mamlakat oʻrtasida boʻlingan.

Urushlar, mojarolar va nizolar
------------------------------

Hindiston va Pokiston mustaqillikka erishganidan beri koʻplab qurolli toʻqnashuvlarda qatnashgan. Ikki davlat oʻrtasida uchta yirik urush boʻlib oʻtdi, xususan 1947, 1965 va 1971-yilda Bangladesh ozodlik urushi. Bunga qoʻshimcha ravishda 1999-yilda norasmiy Kargil urushi va baʼzi chegara toʻqnashuvlari boʻlgan. Hindiston va Pokiston oʻrtasidagi yirik mojarolar, 1947-yilgi urush va 1965-yilgi urush va 1999-yildagi kichik miqyosdagi Kargil urushi Kashmir chegarasidagi mojaro tufayli yuzaga kelgan. Har ikki davlat 2003-yildan beri oʻt ochishni toʻxtatish toʻgʻrisidagi kelishuvga erishgan boʻlsa-da, ular bahsli hudud boʻylab oʻt ochishni davom ettirmoqda. Har ikki davlat oʻt ochishni toʻxtatish kelishuvini buzganlikda bir-birini ayblab, hujumlar uchun oʻch olish uchun oʻq uzayotganini daʼvo qilmoqda. Bahsli chegaraning har ikki tomonida 2016-yil oxirida boshlangan va 2018-yilgacha kuchaygan hududiy toʻqnashuvlar yuzlab tinch aholining hayotiga zomin boʻldi va minglab kishi boshpanasiz qoldi.

### 1965-yilgi urush

1965-yilgi Hind-Pokiston urushi 1965-yil aprelidan 1965-yilning sentyabrigacha boʻlgan toʻqnashuvlar va Pokistonning Jammu va Kashmirga Hindiston hukmronligiga qarshi qoʻzgʻolonni qoʻzgʻatish uchun qoʻshin kiritish uchun moʻljallangan Gibraltar operatsiyasi chogʻida boshlangan. Hindiston Gʻarbiy Pokistonga toʻliq miqyosli harbiy hujum bilan javob qaytardi. Oʻn yetti kunlik urush har ikki tomondan minglab qurbonlarga sabab boʻldi va Ikkinchi Jahon Urushidan beri eng katta zirhli transport vositalarining ishtiroki va eng katta tank jangining guvohi boʻldi. Ikki davlat oʻrtasidagi jangovar harakatlar Birlashgan Millatlar Tashkiloti xabariga koʻra oʻt ochishni toʻxtatish toʻgʻrisida Sovet Ittifoqi va Amerika Qoʻshma Shtatlarining diplomatik aralashuvi va keyinchalik Toshkent deklaratsiyasi eʼlon qilinganidan keyin tugadi. Besh haftalik urush har ikki tomondan minglab qurbonlar keltirdi. Janglarning koʻp qismi qarama-qarshi piyoda va zirhli qoʻshinlar tomonidan, havo kuchlari va dengiz operatsiyalarining katta yordami bilan olib borildi. Bu Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) qaroriga binoan oʻt ochishni toʻxtatish va Toshkent deklaratsiyasini eʼlon qilish bilan yakunlandi.

### 1971-yil urushi

 Pokiston general-leytenanti Niyozi (oʻngdan ikkinchi oʻrinda) 1971-yildagi Hind-Pokiston urushida Pokiston magʻlubiyatga uchraganidan keyin taslim boʻlish toʻgʻrisidagi hujjatni imzolamoqda
Pokiston mustaqillikka erishganidan beri geosiyosiy jihatdan ikkita yirik mintaqaga, Gʻarbiy Pokiston va Sharqiy Pokistonga boʻlingan. Sharqiy Pokiston asosan bengal xalqi tomonidan bosib olingan. 197-yil dekabr oyida Pokiston harbiy operatsiyasi va bengallarga qarshi genotsiddan soʻng, Sharqiy Pokistondagi siyosiy inqirozdan soʻng, tez orada Sharqiy Pokistonda vaziyat nazoratdan chiqib ketdi va Hindiston isyon koʻtargan Bengal xalqi foydasiga aralashdi. Qisqa, ammo qonli urush natijasida Sharqiy Pokiston mustaqillikka erishdi. Urushda Hindiston armiyasi Sharqiy Pokistonga uch tomondan bostirib kirdi, Hindiston harbiy-dengiz kuchlari esa INS Vikrant (R11) aviatashuvchi kemasidan Sharqiy Pokistonni dengiz blokadasini oʻrnatish uchun foydalangan. Urush Hindiston harbiy-dengiz kuchlari tomonidan dushman portiga qarshi birinchi hujum operatsiyalari boʻlib oʻtdi, oʻshanda Karachi bandargohi Trident operatsiyasi (1971) va Python operatsiyasi paytida ikki marta hujumga uchragan. Ushbu hujumlar Pokiston dengiz kuchlarining muhim qismini yoʻq qildi, biroq Hindiston kemasi yoʻqolmadi. INS Khukri (F149) Pokiston suvosti kemasi tomonidan torpedolanganda Hindiston dengiz floti bitta kemasini yoʻqotdi. **Sharqiy Pokistonga bostirib kirganidan 13 kun oʻtgach, 93 000 Pokistonlik harbiy xizmatchilar Hindiston armiyasi va Mukti Bahiniga taslim boʻlishdi**. Pokiston qoʻshinlari taslim boʻlganidan keyin Sharqiy Pokiston mustaqil Bangladesh davlatiga aylandi.

### Kargil urushi

1998-99 yil qish oylarida Hindiston armiyasi har yili boʻlgani kabi Kashmirdagi Kargil sektoridagi juda baland choʻqqilardagi postlarini boʻshatdi. Pokiston armiyasi nazorat chizigʻiga bostirib kirib, postlarni egallab oldi. Hindiston armiyasi buni 1999-yil may oyida qor erishi bilan aniqlagan. Bu Hindiston va Pokiston kuchlari oʻrtasida Kargil mojarosi deb nomlanuvchi shiddatli janglarga olib keldi. Hindiston havo kuchlari tomonidan qoʻllab-quvvatlangan Hindiston armiyasi Pokiston bosib olgan koʻplab postlarni qaytarib oldi. Keyinroq Pokiston xalqaro bosim va katta qurbonlar ostida qolgan qismdan chiqib ketdi.

### Boshqa hududiy daʼvolar

Aloqalar Siachen muzligi va Kori daryosi kabi boshqa hududiy daʼvolarda ham boʻlib oʻtgan.

### Suv kelishmovchiligi

Hind suvlari shartnomasi Hindistondan Pokistonga oqib oʻtadigan daryolarni boshqaradi. Suv ikki xalq oʻrtasidagi mojaroning mumkin boʻlgan sabablaridan biri sifatida tilga olinadi, ammo hozirgi kunga qadar Nimoo Bazgo loyihasi kabi masalalar diplomatiya yoʻli bilan hal qilingan.

### Bengal qochqinlari inqirozi (1949)

1949-yilda Hindiston Gʻarbiy Bengaliyaga va Sharqiy Pokistondan (hozirgi Bangladesh) boshqa shtatlarga kommunal zoʻravonlik, qoʻrqitish va hokimiyatning tazyiqlari tufayli suv bosgan 1 millionga yaqin hindu qochqinlarini qayd etdi. Qochqinlarning ahvoli hindular va hind millatchilarining gʻazabini qoʻzgʻatdi. Bosh vazir Neru va Sardor Patel urushni istisno qilmasalar ham, Liaquat Ali Xonni Dehlidagi muzokaralarga taklif qilishdi. Garchi koʻplab hindular buni tinchlantirish deb atashgan boʻlsa-da, Neru Liaquat Ali Xon bilan ikkala xalqni ozchiliklarni himoya qilish va ozchilik komissiyalarini yaratishga vaʼda bergan shartnoma imzoladi. Xon va Neru, shuningdek, savdo shartnomasini imzoladilar va ikki tomonlama mojarolarni tinch yoʻl bilan hal qilish majburiyatini oldilar. Doimiy ravishda yuz minglab hindular Sharqiy Pokistonga qaytib kelishdi, lekin munosabatlardagi iliqlik uzoq davom etmadi, birinchi navbatda Kashmir mojarosi tufayli yanada urush munosabatlari qoʻzgʻaldi.

### Kashmirdagi qoʻzgʻolon (1989-yildan hozirgi kungacha)

Tashqi aloqalar kengashi tomonidan eʼlon qilingan baʼzi hisobotlarga koʻra, Pokiston harbiylari va ISI Kashmirda faol terrorchi guruhlarga, jumladan, Al-Qoida boʻlimi Jaysh-e-Muhammadga yashirin yordam koʻrsatgan. Pokiston Kashmirdagi terrorchilik faoliyatiga aloqadorligini rad etib, Hindiston hukmronligidan qochmoqchi boʻlgan separatist guruhlarga faqat siyosiy va maʼnaviy yordam koʻrsatishini taʼkidlab keladi. Koʻplab kashmirlik jangari guruhlar ham oʻz qarorgohlarini Pokiston tomonidan boshqariladigan Kashmirda saqlaydi, bu Hindiston hukumati tomonidan yana bir dalil sifatida keltiriladi.

Jurnalist Stiven Sulaymon Shvartsning qayd etishicha, bir qancha jangari va jinoiy guruhlar „Pokiston armiyasi, mamlakat ISI razvedka boshqarmasi va davlatning boshqa qurolli organlarining yuqori martabali zobitlari tomonidan qoʻllab-quvvatlanmoqda".

#### Baʼzi isyonchilar hujumlari roʻyxati

* Jammu va Kashmir shtat assambleyasiga isyonchilar hujumi: 2001-yil 1-oktyabrda Jammu va Kashmir shtat assambleyasi yaqinida bomba oʻrnatilgan avtomobil portlab, Kashmir separatistlari ayblangan hujumda 27 kishi halok boʻldi. Bu 2001-yil dekabr oyida Hindiston parlamentidan tashqari Hindistonga qarshi eng mashhur hujumlardan biri edi. Terrorchilarning jasadlari va ulardan topilgan maʼlumotlar bu faoliyat uchun faqat Pokiston javobgar ekanligini koʻrsatdi.
* Qosim Nagar hujumi: 2003-yil 13-iyulda Lashkar-e-Toybaning bir qismi deb hisoblangan qurolli shaxslar Srinagardagi Qosim Nagar bozoriga qoʻl granatalarini uloqtirishdi, soʻngra yaqin atrofda turgan tinch aholiga qarata oʻq uzishdi, yigirma yetti kishi halok boʻldi va yana koʻplari yaralandi.
* Abdul Gʻani Lonening oʻldirilishi: Butun partiya Hurriyat konferensiyasining taniqli yetakchisi Abdul Gʻani Lone Srinagardagi xotira mitingi chogʻida nomaʼlum qurolli shaxslar tomonidan oʻldirildi. Suiqasd janob Lone uchun yetarlicha xavfsizlik himoyasini taʼminlamagani uchun Hindistonning bosib olingan kuchlariga qarshi keng koʻlamli namoyishlarga olib keldi.
* 2005-yil 20-iyul Srinagar portlashi: Srinagardagi mashhur Church Lane hududida Hindiston armiyasining zirhli mashinasi yaqinida bomba oʻrnatilgan avtomobil portlab, Hindiston armiyasining toʻrt nafar xodimi, bir fuqaro va xudkush bombachi halok boʻldi. Hujum uchun javobgarlikni Hizbul Mujohidlar terrorchilik guruhi oʻz zimmasiga oldi.
* Budshah Chowk hujumi: 2005-yil 29-iyulda Srinigar shahar markazida Budshah Chowkda sodir etilgan terrorchilik hujumi natijasida ikki kishi halok boʻldi va 17 dan ortiq kishi jarohat oldi. Yaralanganlarning aksariyati OAV jurnalistlari.
* Gʻulom Nabi Lonening oʻldirilishi: 2005-yil 18-oktabrda gumonlanuvchi shaxs Jammu va Kashmirning oʻsha paytdagi taʼlim vaziri Gʻulom Nabi Loneni oʻldirdi. Hech bir terrorchi guruh hujum uchun javobgarlikni oʻz zimmasiga olmadi.
* 2016-yilgi Uri hujumi: 2016-yil 18-sentabr kuni Hindistonning Jammu va Kashmir shtatidagi Uri shahri yaqinida toʻrt nafar ogʻir qurollangan terrorchi tomonidan sodir etilgan terakt oqibatida 18 kishi halok boʻldi va 20 dan ortiq kishi jarohatlandi. Bu „Kashmirdagi xavfsizlik kuchlariga yigirma yil ichida qilingan eng qonli hujum" sifatida qayd etildi.
* 2019-yilgi Pulvama hujumi: 2019-yil 14-fevral kuni Jammu Srinagar milliy avtomagistralida xavfsizlik xodimlarini olib ketayotgan avtomashinalar karvoniga Hindistonning Jammu va Kashmir, Pulvama tumani, Avantipora yaqinidagi Lethpora shahrida xudkush terrorchi tomonidan hujum qilindi. Hujum natijasida 38 nafar markaziy zahiradagi politsiya kuchlari (CRPF) va hujumchi halok boʻldi. Hujum uchun javobgarlikni Pokistonda joylashgan "Jayshi Muhammad "islomiy jangari guruhi oʻz zimmasiga oldi.

### Boshqa joylarda qoʻzgʻolon harakatlari

Hindiston parlamentiga hujum pokistonlik terrorchilar tomonidan amalga oshirilgani aytilgan eng dramatik hujum boʻldi. Hindiston hujumlarda Pokistonni aybladi, Pokiston buni qatʼiyan rad etdi. Keyingi 2001—2002-yillardagi Hindiston-Pokiston qarama-qarshiligi yadroviy qarama-qarshilik yuzaga kelishi haqidagi xavotirlarni kuchaytirdi. Biroq, xalqaro tinchlik saʼy-harakatlari yadroviy qurolga ega boʻlgan ikki davlat oʻrtasidagi ziddiyatning sovishini taʼminladi.

Bundan tashqari, Nepalning Katmandu shahridan Nyu-Dehli yoʻnalishi boʻyicha Indian Airlines aviakompaniyasining IC 814 reysini olib qochilishi eng eʼtiborga molik. Samolyot 1999-yilning 24-dekabrida havoga koʻtarilganidan taxminan bir soat oʻtib olib qoʻyilgan va Amritsar aeroportiga, soʻngra Pokistonning Lahor shahriga olib ketilgan. Yoqilgʻi quygandan soʻng, samolyot Dubayga koʻtarildi va nihoyat Afgʻonistonning Qandahor shahriga qoʻndi. Ommaviy axborot vositalarining kuchli bosimi ostida Nyu-Dehli samolyotni oʻgʻirlaganlarning talabini bajardi va samolyotda hindistonlik yoʻlovchilar ozodligi evaziga Maulana Masud Azharni asirlikdan ozod qildi. Biroq, bu qaror Nyu-Dehliga qimmatga tushdi. Karachida yashiringan deb hisoblangan Maulana keyinchalik Kashmirda Hindiston xavfsizlik kuchlariga qarshi bir necha teraktlar uyushtirgan Jaish-e-Muhammed tashkilotiga rahbarlik qildi.

2000-yil 22-dekabrda Lashkar-e-Toybaga tegishli bir guruh terrorchilar Nyu-Dehlidagi mashhur Qizil qal’aga bostirib kirishdi. Qal’ada Hindiston harbiy boʻlinmasi va Markaziy Tergov byurosi va Hindiston armiyasi tomonidan qoʻllaniladigan yuqori darajadagi soʻroq kamerasi joylashgan. Terrorchilar Qizil qal'a atrofidagi xavfsizlik qoplamini muvaffaqiyatli buzib oʻtib, navbatchi hind harbiylariga qarata oʻt ochgan, ulardan ikki nafari voqea joyida halok boʻlgan.

2002-yilda Hindiston Jammu va Kashmirdan terrorchilar Hindistonga kirib kelayotganini yana bir bor daʼvo qildi, Pokiston prezidenti Parvez Musharraf bunday infiltratsiya toʻxtatilganini daʼvo qilgan daʼvoni rad etdi — Hindiston Tashqi ishlar vazirligi matbuot kotibi Pokistonning daʼvosini bekor qildi. Faqat ikki oy oʻtgach, Jaish-e-Muhammedga tegishli ikki kashmirlik terrorist Gujaratning Ahmadobod shahridagi Svami Narayan ibodatxonasi majmuasiga bostirib kirdi, 30 kishi, jumladan 18 ayol va besh bola halok boʻldi. Hujum 2002-yil 25-sentyabrda Jammu va Kashmirda shtat saylovlaridan bir necha kun oʻtib amalga oshirilgan. Har ikki terrorchidan topilgan ikkita bir xil xatda hujum Gujaratdagi tartibsizliklar paytida minglab musulmonlarning oʻlimiga javob sifatida qilingani aytilgan.

2003-yil 25-avgustda Mumbay janubida ikkita bomba oʻrnatilgan avtomobil portladi; biri Hindiston darvozasi yaqinida, ikkinchisi esa mashhur Zaveri bozorida kamida 48 kishi halok boʻlgan va 150 kishi jarohatlangan. Teraktlar uchun javobgarlikni hech bir terrorchi guruh oʻz zimmasiga olmagan boʻlsa-da, Mumbay politsiyasi va RAW ikki portlashda Lashkar-i-Toybaning qoʻli bor deb gumon qilmoqda.

Muvaffaqiyatsiz urinishda, Lashkar-e- Toibaga tegishli olti nafar terrorist 2005-yil 5-iyulda Ayodhya Ram Janmbhomi majmuasiga bostirib kirishdi. Terrorchilar asosiy bahsli joyga yetib ulgurmasdan, Hindiston xavfsizlik kuchlari tomonidan urib tushirilgan. Hodisa paytida bir hindu dindori va ikki politsiyachi yaralangan.

#### 2001-yil Hindiston parlamentiga hujum

2001-yilda Hindiston parlamentiga hujum 2001-yil 13-dekabrda Nyu-Dehlidagi Hindiston parlamentiga qilingan hujum boʻlib, uning davomida oʻn toʻrt kishi, jumladan, binoga hujum qilgan besh kishi halok boʻlgan. Jinoyatchilar Lashkar-e-Taiba va Jaish-e-Mohammed terrorchilari edi. Hujum besh nafar terrorchi, olti nafar Dehli politsiyasi xodimi, ikki nafar parlament xavfsizlik xizmati xodimi va bir bogʻbon, jami 14 nafar halok boʻldi va Hindiston va Pokiston oʻrtasidagi ziddiyatning kuchayishiga olib keldi, natijada 2001-02 yillardagi Hindiston-Pokiston qarama-qarshiligi yuzaga keldi.

#### 2001-02 Hindiston-Pokiston qarama-qarshiligi

2001—2002-yillardagi Hindiston-Pokiston qarama- qarshiligi Hindiston va Pokiston oʻrtasidagi harbiy qarama-qarshilik boʻlib, bu chegaraning ikkala tomonida va Kashmir mintaqasidagi Nazorat chizigʻi boʻylab qoʻshinlarning toʻplanishiga olib keldi. Bu Hindiston va Pokiston oʻrtasidagi 1999-yildagi Kargil urushidan keyingi birinchi yirik harbiy qarama-qarshilik edi. Harbiy quvvatni oshirish Hindiston parlamentiga 2001-yilgi parlament hujumiga va 2001-yil Jammu va Kashmir qonunchilik assambleyasiga hujumga javoban Hindiston tomonidan boshlangan. Hindiston hujumlarni Pokistonda joylashgan Lashkar-e-Tayba va Jaish-e-Muhammad kabi ikki terrorchilik guruhi amalga oshirganini daʼvo qildi, ularning ikkalasi ham Hindiston Pokistonning ISI tomonidan qoʻllab-quvvatlanishini aytdi. Pokiston bu ayblovni rad etdi. 2002-yil oktyabr oyida Hindiston va Pokiston qoʻshinlari xalqaro chegaradan olib chiqib ketilishi bilan yakunlangan xalqaro diplomatik vositachilik ortidan keskinlik pasaygan.

#### 2007-yil Samjauta Express portlashlari

2007-yilgi Samjauta Express portlashlari 18-fevral kuni Samjauta Express poyezdiga qaratilgan terrorchilik hujumi edi. Samjhauta Express xalqaro poyezd boʻlib, Hindistonning Nyu-Dehli shahridan Pokistonning Lahor shahriga qatnaydi va Hindiston-Pokiston chegarasini kesib oʻtuvchi ikkita poyezddan biri sanaladi. Kamida 68 kishi, asosan, Pokiston fuqarolari, shuningdek, Hindiston xavfsizlik xodimlari va tinch aholi vakillari halok boʻldi.

#### 2008-yil Mumbaydagi hujumlar

2008-yilda Pokistonlik oʻn nafar terrorist tomonidan Mumbayga uyushtirilgan hujumlar natijasida 173 dan ortiq kishi halok boʻlgan va 308 kishi yaralangan. Hujumlar chogʻida qoʻlga olingan omon qolgan yagona qurolli shaxs Ajmal Kasab Pokiston fuqarosi ekanligi aniqlandi. Bu fakt Pokiston rasmiylari tomonidan tan olingan. 2010-yilning may oyida Hindiston sudi uni toʻrtta qotillik, Hindistonga qarshi urush olib borish, fitna va terrorizm jinoyatlarida aybdor deb topdi va oʻlimga hukm qildi.

Ommaviy qirgʻin qurollari
-------------------------

Hindiston yadro qurolini yaratish boʻyicha uzoq tarixga ega. Hindistonning yadroviy dasturining kelib chiqishi 1944-yilda mustaqillikka erishgandan soʻng yadroviy dastur boshlangan paytdan boshlanadi. 1940—1960-yillarda Hindistonning yadroviy dasturi asta-sekin militarizatsiyaga oʻtdi va butun mamlakat boʻylab atom energetikasi infratuzilmasini kengaytirdi. Yadro qurolini ishlab chiqish boʻyicha qarorlar Hindistonning siyosiy rahbarlari tomonidan Xitoyning bosqinidan va shimoliy Hindistonning hududiy anneksiyasidan keyin qabul qilingan. 1967-yilda Hindistonning yadroviy dasturi yadroviy qurol yaratishga qaratilgan edi, Indira Gandi qurol ishlab chiqarishni diqqat bilan kuzatib bordi. 1971-yilda Hindiston Pokistonga qarshi muvaffaqiyatli harbiy kampaniyadan soʻng Pokiston ustidan harbiy va siyosiy kuchga ega boʻldi. 1972-yilda yadroviy sinovga tayyorgarlik koʻrishni boshlagan Hindiston, nihoyat, 1974-yilda Pokhran poligonida, kod nomi *Smiling* Buddhada oʻzining birinchi yadroviy bombasini portlatib yubordi. 1980-90-yillarda Hindiston kosmik va yadroviy raketalarni ishlab chiqishni boshladi, bu Pokistonning Hindiston bilan kosmik poygada qatnashish harakatlarini paydo oʻlishiga olib keldi. Pokistonning oʻz dasturi kosmik va yadroviy raketalarni ishlab chiqdi va 1990-yillarning oʻrtalarida oʻzining kosmik transport vositalarining uchuvchisiz parvoz sinovlarini boshladi, bu hozir ham davom etmoqda.

1971-yilgi Hind-Pokiston urushidagi magʻlubiyatdan soʻng Pokiston 1972-yilda oʻzining yadroviy bomba dasturini ishga tushirdi. Ushbu keng koʻlamli yadroviy bomba dasturi Hindistonning yadroviy dasturiga toʻgʻridan-toʻgʻri javob edi. 1983-yilda Pokiston oʻz saʼy-harakatlarida muhim bosqichga erishdi, chunki u bir qator boʻlinmaydigan sinovlarni yashirin ravishda amalga oshirdi. Keyingi bir necha yil ichida Pokiston oʻzining elektr tarmogʻini taʼminlash va milliy iqtisodiyotiga qoʻshimcha yordam va foyda koʻrsatish uchun butun mamlakat boʻylab atom energetikasi loyihalarini kengaytirdi va modernizatsiya qildi. 1988-yilda ikki davlat oʻrtasida oʻzaro anglashuvga erishildi, unda har biri yadroviy inshootlarga hujum qilmaslikka vaʼda berdi. Madaniy almashinuv va fuqaro aviatsiyasi boʻyicha kelishuvlar ham 1988-yilda boshlangan. Nihoyat, 1998-yilda Hindiston ikkinchi yadroviy sinovini portlatdi, bu Pokistonni ikkinchisining qadamiga ergashishga taklif qildi va oʻzining atom sinovlarini oʻtkazdi.

Muzokaralar va boshqa ishonchni mustahkamlash choralari
-------------------------------------------------------

1971-yilgi urushdan keyin Pokiston va Hindiston munosabatlarni normallashtirish yoʻlida sekin olgʻa siljishdi. 1972-yil iyul oyida Hindiston Bosh vaziri Indira Gandi va Pokiston Prezidenti Zulfiqor Ali Bxutto Hindiston tepaligidagi Shimla stantsiyasida uchrashdilar. Ular Shimla shartnomasini imzoladilar, unga koʻra Hindiston barcha Pokiston xodimlarini (90 000 dan ortiq) qaytarib beradi va gʻarbdagi hududlarni egallab oladi va ikki davlat „ikki tomonlama muzokaralar orqali oʻz kelishmovchiliklarini tinch yoʻl bilan hal qiladi". Diplomatik va savdo aloqalari ham 1976-yilda tiklandi.

### 1990-yillar

1997-yilda Hindiston-Pokiston oliy darajadagi muzokaralari uch yillik tanaffusdan keyin qayta boshlandi. Pokiston va Hindiston bosh vazirlari ikki marta uchrashdi va tashqi ishlar kotiblari uch raund muzokaralar olib bordi. 1997-yil iyun oyida tashqi ishlar kotiblari muzokaralarni davom ettirishga qaratilgan sakkizta „muhim muammo"ni aniqladilar. Mustaqillikdan beri muammo boʻlgan Kashmir maqomi (Hindiston Jammu va Kashmir deb ataydi) boʻyicha mojaro ularning muloqotidagi asosiy toʻsiq boʻlib qolmoqda. Hindiston butun sobiq knyazlik davlati Hindiston ittifoqining ajralmas qismi ekanligini taʼkidlaydi, Pokiston esa BMTning shtat/viloyat aholisining oʻz taqdirini oʻzi belgilashiga chaqiruvchi rezolyutsiyalari hisobga olinishi kerakligini taʼkidlaydi. Biroq u rezolyutsiyaning bosib olingan barcha hududlarni boʻshatishga chaqiruvchi oldingi qismiga rioya qilishdan bosh tortmoqda.

1997-yil sentyabrida muzokaralar Kashmir, tinchlik va xavfsizlik masalalarini hal qilish boʻyicha tuzilma boʻyicha buzildi.

Ikki davlat oʻrtasidagi muloqotni qayta boshlashga urinishlar 1999-yil fevralida Lahorda boʻlib oʻtgan ikki bosh vazirning uchrashuvi va ularning uchta kelishuvni imzolashi katta turtki boʻldi.

Oʻsha yilning oktyabr oyida Pokistonda demokratik yoʻl bilan saylangan Navoz Sharif hukumatini agʻdargan keyingi harbiy toʻntarish ham munosabatlarning tanazzulga yuz tutganini isbotladi.

### 2000-yillar

2001-yilda Agrada sammit oʻtkazildi; Pokiston prezidenti Parvez Musharraf Hindiston bosh vaziri Atal Behari Vajpayee bilan uchrashdi. Muzokaralar yakuniga yetdi.

2004-yil 20-iyunda Hindistonda yangi hukumat paydo boʻlishi bilan har ikki davlat yadroviy sinovlarni taqiqlashni uzaytirishga va yadro urushiga olib kelishi mumkin boʻlgan tushunmovchiliklarning oldini olishga qaratilgan tashqi kotiblari oʻrtasida ishonch telefonini tashkil etishga kelishib oldilar.

Baglihor toʻgʻoni masalasi Pokiston tomonidan 2005-yilda koʻtarilgan yangi masala edi.

Doktor Manmohan Singx 2004-yil may oyida Hindiston bosh vaziri boʻlganidan soʻng, Panjob viloyati hukumati uning tugʻilgan joyi Gahni uning sharafiga namunali qishloq sifatida rivojlantirish va maktabga uning nomini berishini eʼlon qildi. Hindistonda Pokiston nomli qishloq ham bor, uning nomini oʻzgartirish uchun yillar davomida vaqti-vaqti bilan bosim oʻtkazilganiga qaramay, qishloq aholisi qarshilik koʻrsatmoqda.

 Srinagar-Muzaffarobod avtobus qatnovi Hindiston va Pokiston oʻrtasidagi keskinlikni yumshatishga yordam berdi. Bu yerda Hindistonning Hindiston Bosh vaziri Manmohan Singx Srinagarda Srinagar-Muzaffarobod avtobusida 2005-yil 7-aprelda bayroqcha koʻrsatilgan. .
Mintaqada zoʻravonlik harakatlari 2004-yilda kamaydi. Buning ikkita asosiy sababi bor: Nyu-Dehli va Islomobod oʻrtasidagi munosabatlarning iliqlashishi, natijada 2003-yilda ikki davlat oʻrtasida oʻt ochishni toʻxtatish va Hindiston armiyasi tomonidan nazorat chizigʻini toʻsish. Bundan tashqari, kuchli xalqaro bosim ostida qolgan Islomobod oʻz hududidagi jangarilarning oʻquv lagerlariga qarshi chora koʻrishga majbur boʻldi. 2004-yilda ikki davlat mintaqadagi harbiylar sonini kamaytirishga ham kelishib olgan edi.

Bosim ostida Kashmirlik jangari tashkilotlar Nyu-Dehli bilan muzokaralar va muzokaralar oʻtkazish taklifi bilan chiqdi, Hindiston buni mamnuniyat bilan qabul qildi.

Hindiston Chegara xavfsizligi kuchlari Pokiston harbiylarini terrorchilar Pokistondan Hindiston hududiga kirib kelganlarida ularni himoya qilishda aybladi. Pokiston, oʻz navbatida, Hindistonni Pokistonda faoliyat yuritayotgan BLA kabi terrorchilik tashkilotlariga yordam berganlikda aybladi.

2005-yilda Pokiston axborot vaziri Shayx Rashid 1990-yilda Pokistonning shimoliy chegarasida terrorchilarni tayyorlash lagerini boshqargani aytilgan edi. Pokiston hukumati oʻz vaziriga qoʻyilgan ayblovlarni ikki qoʻshni davlat oʻrtasida davom etayotgan tinchlik jarayoniga toʻsqinlik qilishga urinish sifatida rad etdi.

Hindiston va Pokiston ikkalasi oʻrtasidagi keskinlikni yumshatish uchun bir qator oʻzaro ishonchni mustahkamlash choralarini boshladilar. Srinagar va Muzaffarobod oʻrtasidagi yangi avtobus qatnovi ham ikki tomonni yaqinlashtirishga yordam berdi. Pokiston va Hindiston ham iqtisodiy jabhada hamkorlik qilishga qaror qildi.

Hindiston-Pokiston chegarasi yaqinida bir qator transport tarmoqlarining qayta ochilishi munosabati bilan munosabatlardagi baʼzi yaxshil oʻzgarishlar kuzatilmoqda, eng muhimi avtobus yoʻnalishlari va temir yoʻl liniyalari qatnovi yoʻlga qoʻyilgan.

Hindiston xavfsizlik kuchlari va jangarilar oʻrtasida yirik toʻqnashuv 2005-yil iyul oyida bir guruh isyonchilar Pokistondan Kashmirga kirib borishga uringanida yuz berdi. Xuddi shu oyda Kashmirlik jangarilar Ayodhya va Srinagarga hujum qildi.

1975-yildan beri Pokiston qamoqxonalarida josuslikda ayblanayotgan hindistonlik erkak 2008-yil 3-martda chegarani kesib oʻtib ozodlikka chiqdi.

### 2010-yillar

2010-yil dekabr oyida bir qancha Pokiston gazetalari Hindiston rahbariyati va Pokistondagi jangarilar bilan munosabatlari haqida xabarlar chop etdi.

2011-yil 10-fevralda Hindiston Pokiston bilan 26/11 Mumbay hujumlaridan keyin toʻxtatilgan muzokaralarni qayta boshlashga rozi boʻldi. Hindiston Pokiston Mumbaydagi teraktlarda ayblanuvchilarga qarshi harakat qilsagina davom etishini aytib, barcha diplomatik aloqalarni toʻxtatib qoʻygan edi.

2012-yil 13-aprelda Hindiston mamlakatda MFN maqomiga ega boʻlgan munosabatlarning erishi ortidan Hindiston Pokistondan Hindistonga toʻgʻridan -toʻgʻri investitsiyalarga cheklovlar olib tashlanganligini eʼlon qildi.

Pokiston tashqi ishlar vaziri 2012-yil 11-iyul kuni Pnompenda oʻz mamlakati Sir Creek va Siachen kabi baʼzi nizolarni oʻtmishda erishilgan kelishuvlar asosida hal qilishga tayyorligini bildirdi.

  

2019-yil avgust oyida Hindiston parlamentida Jammu va Kashmirning maxsus maqomini bekor qiluvchi Jammu va Kashmirni qayta tashkil etish toʻgʻrisidagi qonun loyihasi maʼqullanganidan soʻng, ikki davlat oʻrtasida yanada keskinlik yuzaga keldi, Pokiston diplomatik aloqalarini uzdi, havo hududini yopish va Hindiston bilan ikki tomonlama savdoni toʻxtatish kabi iqtisodiy jtimoiy aloqlarni toʻxtatdi.

### 2020-yillar

2021-yil 25-fevralda Hindiston va Pokiston qoʻshma bayonot berib, ikkala tomon ham Kashmirdagi bahsli nazorat chizigʻida bir-birlariga qarata oʻq uzishni toʻxtatishga kelishib oldilar.

Manbalar
--------

1. ↑  Metcalf & Metcalf 2006, ss. 221–222 harvnb error: no target: CITEREFMetcalfMetcalf2006 (help)
2. ↑  Marshall Cavendish*. World and Its Peoples*. Marshall Cavendish, September 2006 — 396 bet. ISBN 978-0-7614-7571-2.
3. ↑  „2017 BBC World Service Global Poll". *BBC World Service*. 8-iyun 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4-avgust 2017-yil.
4. ↑  Vazira Fazila-Yacoobali Zamindar*. The Long Partition and the Making of Modern South Asia: Refugees, Boundaries, Histories*. Columbia University Press, 2010 — 40– bet. ISBN 978-0-231-13847-5. „Second, it was feared that if an exchange of populations was agreed to in principle in Punjab, ' there was the likelihood of trouble breaking out in other parts of the subcontinent to force Muslims in the Indian Dominion to move to Pakistan. If that happened, we would find ourselves with inadequate land and other resources to support the influx.' Punjab could set a very dangerous precedent for the rest of the subcontinent. Given that Muslims in the rest of India, some 42 million, formed a population larger than the entire population of West Pakistan at the time, economic rationality eschewed such a forced migration. However, in divided Punjab, millions of people were already on the move, and the two governments had to respond to this mass movement. Thus, despite these important reservations, the establishment of the MEO led to an acceptance of a 'transfer of populations' in divided Punjab, too, 'to give a sense of security' to ravaged communities on both sides. A statement of the Indian government's position of such a transfer across divided Punjab was made in the legislature by Neogy on November 18, 1947. He stated that although the Indian government's policy was 'to discourage mass migration from one province to another.' Punjab was to be an exception. In the rest of the subcontinent migrations were not to be on a planned basis, but a matter of individual choice. This exceptional character of movements across divided Punjab needs to be emphasized, for the agreed and 'planned evacuations' by the two governments formed the context of those displacements."
5. ↑  Peter Gatrell*. The Making of the Modern Refugee*. OUP Oxford, 2013 — 149– bet. ISBN 978-0-19-967416-9. „Notwithstanding the accumulated evidence of inter-communal tension, the signatories to the agreement that divided the Raj did not expect the transfer of power and the partition of India to be accompanied by a mass movement of population. Partition was conceived as a means of preventing migration on a large scale because the borders would be adjusted instead. Minorities need not be troubled by the new configuration. As Pakistan's first Prime Minister, Liaquat Ali Khan, affirmed, 'the division of India into Pakistan and India Dominions was based on the principle that minorities will stay where they were and that the two states will afford all protection to them as citizens of the respective states'."
6. ↑  „The partition of India and retributive genocide in the Punjab, 1946–47: means, methods, and purposes". 19-mart 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-dekabr 2006-yil.
7. ↑  Zamindar, Vazira Fazila‐Yacoobali*. India–Pakistan Partition 1947 and forced migration*. Wiley Online Library, 2013. ISBN 9781444334890. „"Some 12 million people were displaced in the divided province of Punjab alone, and up to 20 million in the subcontinent as a whole.""
8. ↑  Lumby 1954, s. 238 harvnb error: no target: CITEREFLumby1954 (help)
9. ↑  „Letter Inviting India to Intervene". 26-mart 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 16-oktyabr 2011-yil.
10. ↑  Lumby 1954, ss. 238–239 harvnb error: no target: CITEREFLumby1954 (help)
11. ↑  Mehr Chand Mahajan*. Looking Back*. Bombay: Asia Publishing House (Digitalised by Google at the University of Michigan), 1963 — 162 bet. ISBN 9788124101940.
12. ↑  Haroon, Sana*. Frontier of faith: Islam in the Indo-Afghan borderland*. Columbia University Press, 1 December 2007 — 179–180 bet. ISBN 978-0-231-70013-9. 26-fevral 2012-yilda qaraldi.
13. ↑  „Hindustan Times - Archive News". *Hindustan Times*.
14. 1 2  Ganguly, Sumit (2020-12-17), „India, Pakistan, and Bangladesh: Civil-Military Relations", *Oxford Research Encyclopedia of Politics*, Oxford University Press, doi:10.1093/acrefore/9780190228637.013.1926, ISBN 978-0-19-022863-7, qaraldi: 2021-04-23
15. 1 2  Pye, Lucian W.; Schofield, Victoria (2000). „Kashmir in Conflict: India, Pakistan, and the Unfinished War". *Foreign Affairs*. 79-jild, № 6. 190-bet. doi:10.2307/20050024. ISSN 0015-7120. JSTOR 20050024.
16. ↑  Chandigarh, India — Main News. Tribuneindia.com. Retrieved on 14 April 2011.
17. ↑  David R. Higgins 2016. sfn error: no target: CITEREFDavid\_R.\_Higgins2016 (help)
18. ↑  Rachna Bisht 2015. sfn error: no target: CITEREFRachna\_Bisht2015 (help)
19. ↑  Lyon, Peter*. Conflict between India and Pakistan: an encyclopedia*. ABC-CLIO, 2008 — 82 bet. ISBN 978-1-57607-712-2. 30-oktyabr 2011-yilda qaraldi.
20. ↑  „Unquenchable thirst." *The Economist*, 19 November 2011.
21. ↑  „Pakistan's New Generation of Terrorists". *Council on Foreign Relations*. 2-dekabr 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 22-yanvar 2012-yil.
22. ↑  *Stephen Schwartz.* „A threat to the world".  The Spectator (19-avgust 2006-yil). 24-dekabr 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-sentyabr 2007-yil.
23. ↑  „Militants attack Indian army base in Kashmir 'killing 17'". BBC News (18-sentyabr 2016-yil). Qaraldi: 18-sentyabr 2016-yil.
24. ↑  „Pulwama Attack 2019, everything about J&K terror attack on CRPF by terrorist Adil Ahmed Dar, Jaish-e-Mohammad". *India Today* (16-fevral 2019-yil).
25. ↑  „Govt blames LeT for Parliament attack". Rediff.com (14 December 2001). Retrieved 8 September 2011.
26. ↑  *PTI*. „Parliament attack victims remembered". *The Hindu* (13-dekabr 2011-yil). Qaraldi: 23-oktyabr 2014-yil.
27. ↑  Rajesh M. Basrur „The lessons of Kargil as learned by India",*. Asymmetric Warfare in South Asia: The Causes and Consequences of the Kargil Conflict*, 1st Peter R. Lavoy:, Cambridge University Press, 14 December 2009 — 326 bet. ISBN 978-0-521-76721-7.
28. ↑  „Who will strike first", The Economist, 20 December 2001.
29. ↑  *Jamal Afridi.* „Kashmir Militant Extremists".  Council Foreign Relations (9-iyul 2009-yil). — „Pakistan denies any ongoing collaboration between the ISI and militants, stressing a change of course after 11 September 2001.". 2-mart 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4-fevral 2012-yil.
30. ↑  *Perlez, Jane*. „Pakistan Denies Any Role in Mumbai Attacks". *NYTimes.com* (29-noyabr 2008-yil). Qaraldi: 31-yanvar 2012-yil.
31. ↑  „Attack on Indian parliament heightens danger of Indo-Pakistan war".  Wsws.org (20-dekabr 2001-yil). Qaraldi: 31-yanvar 2012-yil.
32. ↑  „Pakistan to withdraw front-line troops", BBC, 17 October 2002.
33. ↑  *Reuters Editorial.* „Indian police release sketches of bomb suspects". *Reuters* (21-fevral 2007-yil).
34. ↑  „Surviving gunman's identity established as Pakistani".
35. ↑  „Ajmal Kasab sentenced to death for Mumbai attacks".
36. 1 2 3  *Carey Sublette*. „Indian nuclear pgoram: origin" (30-mart 2001-yil). Qaraldi: 4-fevral 2013-yil.
37. 1 2  *India's First Bomb: 1967-1974.* „India's First Bomb: 1967-1974".  India's First Bomb: 1967-1974. Qaraldi: 4-fevral 2013-yil.
38. 1 2  *Lodhi.* „Pakistan's space technology".  Pakistan Space Journal. 30-aprel 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4-fevral 2013-yil.
39. 1 2  „The Eighties: Developing Capabilities". Qaraldi: 4-fevral 2013-yil.
40. ↑  „CNN.com - Nuke hotline for India, Pakistan - Jun 20, 2004". Edition.cnn.com (20-iyun 2004-yil). Qaraldi: 27-dekabr 2011-yil.
41. ↑  „Schoolmate wants to meet PM". *The Hindu* (23-iyun 2007-yil).
42. ↑  „This 'Pakistan' has no Muslims". *India Today*.
43. ↑  „Freed Indian man arrives back home".
44. ↑  „A New Turn in India Pakistan Ties" (14-fevral 2011-yil).
45. ↑  *Banerji, Annie*. „India to allow FDI from Pakistan, open border post | Reuters". In.reuters.com (13-aprel 2012-yil). Qaraldi: 13-aprel 2012-yil.
46. ↑  „Pak willing to resolve bilateral disputes with India: Hina Rabbani Khar" (12-iyul 2012-yil).
47. ↑  „India strips disputed Kashmir of special status" (en-GB) (5-avgust 2019-yil). Qaraldi: 8-avgust 2019-yil.
48. ↑  „UN expresses concern over India's move to revoke special status of Kashmir" (en). *radio.gov.pk*. Qaraldi: 8-avgust 2019-yil.
49. ↑  „Pakistan sends back Indian High Commissioner Ajay Bisaria, suspends bilateral trade" (en-GB). *timesnownews.com*. Qaraldi: 8-avgust 2019-yil.
50. ↑  „India, Pakistan agree to stop firing at Kashmir border". *DW* (25-fevral 2021-yil).