Aholining oʻsishi| Yil | Aholi | ±% |
| --- | --- | --- |
| 2006 | 1 143 200 | —     |
| 2011 | 1 201 565 | +5.1% |
| 2016 | 1 273 761 | +6.0% |

**Qazvin viloyati** (forscha: استان قزوین , *Oston-e Qazvīn*) — Eronning 31 viloyatidan biri. U mamlakatning shimoli-gʻarbiy qismida joylashgan boʻlib, uning markazi Qazvin shahridir. Viloyat 1993-yilda Tehron viloyati tarkibidan tashkil topgan. Qazvin viloyatining tumanlari: Qazvin tumani, Takestan tumani, Abyek tumani, Buin Zahra tumani, Mobaraka tumani, Alborz tumani va Avaj tumani. Eng yirik shaharlari Qazvin, Takestan, Abyek, Alvand, Eron, Bidestan, Mobarakeh, Mohammadiyeh va Eqbaliyah.

Viloyat 2014-yil 22-iyunda faqat muvofiqlashtirish va rivojlantirish maqsadida viloyatlar 5 ta hududga boʻlingan holda 1-mintaqa tarkibiga kiritilgan

2011-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, viloyat aholisi 1,2 million kishi boʻlgan, ularning 68,05 foizi shaharlarda va 31,95 foizi qishloqlarda istiqomat qilgan. Erkaklar va ayollar nisbati 50,7 dan 49,3 % gacha. Viloyat aholisining 99,61 foizi musulmonlar, qolganlarning 0,39 foizi boshqa din vakillari edi. Savodxonlik darajasi 82 % dan yuqori boʻlib, Eronda 7-oʻrinni egallaydi. 

Qazvinda turli etnik guruhlar yashaydi. Qazvin shahrida asosan fors tilida qazviniy talaffuz bilan gaplashadigan etnik forslar istiqomat qiladi. Viloyatning janubi-sharqiy qismida ozarbayjon tilida gaplashadigan ozarbayjonlar yashaydi. Tats viloyatning markaziy qismida, Takestan atrofida yashaydi va tati tilida gaplashadi. Nihoyat, viloyatning shimoliy qismidagi Alamutdagi aholining aksariyati gilakiy tilining lahjasida gaplashadigan gilaklardir. Biroq, boshqa manbalarning taʼkidlashicha, Alamutdagi koʻpchilik „tats" mozanderani boʻlishi mumkin.

Geografiya va iqlim
-------------------

 Ovan koʻli, Alamut
 Barajin
Viloyat 15821 tani qamrab oladi km 2 uzunlikdagi Grinvich meridianidan 48-45 — 50-50 sharqda va ekvatordan 35-37 — 36-45 shimoliy kenglikda. Viloyat shimolda Mozandaron va Gilon, gʻarbda Hamedon va Zanjon, janubda Markazi, sharqda Tehron viloyatlari bilan chegaralangan. Viloyatning mashhur togʻlari Sialan, Shah Alborz, Khashchal, Sehidkuh, Shojae Din, Alehtareh, Ramand, Agh Dagh, Kharaghan, Saridagh, Soltan Pir va Siahkuh togʻlari boʻlib, ularda Sialan balandligi Alborz va 175 m. Bu eng baland 4056 m. Hammasi Alborz markaziy zanjirining bir qismidir. Viloyatning eng past nuqtasi Tarom e Soflada joylashgan.

Viloyatning shimoliy qismlarida iqlimi qishda sovuq va qorli, yozda mo''tadil. Janubda iqlim yumshoq, qishi nisbatan sovuq va yozi issiq.

Tarixi
------

Qazvin Fors imperiyasining sobiq poytaxti boʻlgan va 2000 dan ortiq meʼmoriy va arxeologik obidalarni oʻz ichiga oladi. Bu butun tarix davomida ommaviy madaniyat markazi boʻlgan bugungi kunda viloyat markazidir.

Qazvin tekisligidagi arxeologik topilmalar miloddan avvalgi 7000-yillarda shahar qishloq xoʻjaligiga oid aholi punktlari mavjudligini koʻrsatadi. „Qazvin" yoki „Kasbin" nomi ming yillar oldin Kaspiy dengizining janubida yashagan qadimgi qabila Casdan olingan. Kaspiy dengizining oʻzi aslida oʻz nomini xuddi shu kelib chiqishidan olgan. Qazvin geografik jihatdan Tehron, Isfahon va Fors koʻrfazini Kaspiy dengizi qirgʻogʻi va Kichik Osiyo bilan bogʻlaydi, shuning uchun uning butun asrlar davomida strategik joylashuvi.

Qazvin Eron tarixidagi tarixiy oʻzgarishlar oʻchogʻi boʻlgan. Islom davrining dastlabki yillarida Qazvin arab qoʻshinlari uchun tayanch boʻlib xizmat qilgan. Chingizxon (13-asr) tomonidan vayron qilingan Safaviy podshohlari 1548-yilda Qazvinni Safaviylar imperiyasining poytaxtiga aylantirib, faqat 1598-yilda Isfahonga koʻchirishgan. Qojarlar sulolasi va hozirgi davrda Qazvin Tehronga yaqinligi tufayli doimo eng muhim hukumat markazlaridan biri boʻlgan. Valiahd shahzoda va savdo vaziri Abbos Mirzo ham Qazvin hokimi edi.

Qazvin Alamut yaqinida joylashgan boʻlib, u yerda ismoiliylarning yashirin ordeni asoschisi, mashhur Hasan-i Sabboh faoliyat yuritgan.

General Rizo Xonning Rossiyada oʻqitilgan kazak brigadasi bilan davlat toʻntarishi Qazvindan boshlangan. 1921-yilda Pahlaviylar sulolasining asos solishiga olib keldi.

1962-yil Buin Zahra zilzilasida 12225 kishi halok boʻldi.

Manbalar
--------

1. ↑  همشهری آنلاین-استان‌های کشور به ۵ منطقه تقسیم شدند
2. ↑  „روزنامه ولایت قزوین - استان قزوین؛ گنجینه زبان‌های ایرانی".
3. ↑  „Qazvin". 4-mart 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10-noyabr 2022-yil.
4. ↑  „Qazvin". 4-mart 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10-noyabr 2022-yil.
5. ↑  „روزنامه ولایت قزوین - استان قزوین؛ گنجینه زبان‌های ایرانی".
6. ↑  „Welcome to Encyclopaedia Iranica".
7. ↑  Jaafari Dehaghi, Mahmoud*. Iranian Languages and Dialects Past and Present*, Tehran — 261 bet.
8. ↑  *Berjian.* „Decreasing attention to the Mazandarian language in the 20th century".  IRNA. Qaraldi: 19-dekabr 2020-yil.
9. ↑  „Considerations about the dialect of Alamut district from the northern dialects of Iran".  پرتال جامع علوم انسانی.

Havolalar
---------

* Qazvin axborot tarmogʻi