Doom Mons, Saturnning yo'ldoshi Titandagi eng ishonchli aniqlangan kriovulqonlardan biri
**Kriyovolqon** (ba'zan norasmiy ravishda muz vulqoni deb ataladi) — suv, ammiak yoki metan kabi uchuvchi moddalarni muzlash nuqtasida yoki undan past bo'lgan juda sovuq muhitda otiladigan vulqon turidir. Shakllanish jarayoni kriyovulqonizm deb ataladi. Birgalikda kriyomagma, kriyolava yoki muz-vulqon eritmasi deb ataladigan bu moddalar odatda suyuqlikdir va plumelar hosil qilishi mumkin. Otilishdan so'ng, kriyomagma atrof-muhit haroratiga juda past ta'sir qilganda qattiq shaklga kondensatsiyalanishi kutilmoqda. Kriyovolqonlar potentsial ravishda muzli yo'ldoshlarda va Quyosh tizimining qor chizig'idan o'tib, suvi ko'p bo'lgan boshqa obyektlarida paydo bo'lishi mumkin (masalan, Pluton). Pluton, Titan va Ceresdagi mumkin bo'lgan kriyovulqonlar sifatida bir qator xususiyatlar aniqlangan. Shuningdek, Yevropadagi gumbazlarning bir qismi kriovulqon bo'lib chiqishi mumkin. Bundan tashqari, ular vulqonlarni hosil qilishlari maʼlum boʻlmasa-da, muz geyzerlari Enceladusda va potentsial ravishda kuzatilgan.

Muzlarni eritish va kriyovulqonlarni ishlab chiqarish uchun Quyosh tizimining ba'zi jismlarida potentsial energiya manbalaridan biri to'lqinlarning ishqalanishidir. Muzlatilgan materiallarning shaffof konlari zarur issiqlikni to'playdigan yer osti issiqxona effektini yaratadi.

Koyper belbog'ining Quaoar obyektining o'tmishdagi isishi belgilari olimlarning o'tmishda kriyovolqonizmni namoyon qilganligi haqida taxmin qilishlariga olib keldi. Radioaktiv parchalanish bunday faoliyat uchun zarur bo'lgan energiyani ta'minlashi mumkin, chunki kriyovulqonlar ammiak bilan aralashtirilgan suvni chiqarishi mumkin, bu suv 180 K (-95 °C) da eriydi va vulqondan oqib chiqadigan juda sovuq suyuqlik hosil qiladi.

Kuzatishlar
-----------

Saturnning E halqasini oziqlantiradigan Enceladus plumelari janubiy qutb yaqinidagi "Yo'lbars chiziqlari"dan paydo bo'lganga o'xshayd.
2005-yil 27-noyabrda *Kassini* Enceladusning janubiy qutbidagi geyzerlarni suratga oldi.

Kriyovulqon faollikning bilvosita dalillari keyinchalik Quyosh tizimining boshqa bir qancha muzli yo'ldoshlarida , jumladan Yevropa, Titan va Mirandada kuzatildi. Kassini Titanda kriyovulqonlar deb taxmin qilingan bir qancha xususiyatlarni kuzatdi. Kriovolqonizm - bu Titan atmosferasida topilgan metanning muhim manbai ekanligi taxmin qilingan jarayonlardan biri. 

2007-yilda Gemini observatoriyasi tomonidan Plutonning yo'ldoshi Xaron yuzasida ammiak gidratlari va suv kristallari parchalarini ko'rsatadigan kuzatuvlar faol kriovulqonlar yoki kriogeyzerlar mavjudligini ko'rsatdi. 2015-yilda New Horizons kompaniyasining keyingi kuzatuvlari Xaron haqidagi bu fikrni qoʻllab-quvvatladi. Plutonning oʻzida kriyovulqonlarning ikkita xususiyati aniqlangan. 

2015-yilda Ceres karlik sayyorasi krateri ichidagi ikkita aniq yorqin nuqta Dawn kosmik kemasi tomonidan tasvirlangan va bu kriyovolqon kelib chiqishi mumkinligi haqidagi taxminlarga olib keldi. 2016-yil sentabrida NASA JPL va NASA Goddard olimlari Ceresdagi katta Ahuna gumbazi "Quyosh tizimining boshqa joylarida koʻrilmagan vulqon gumbazi" degan xulosaga kelishdi. Katta togʻ tabiatan vulqon boʻlishi mumkin. Xususan, u silikatlar o'rniga suv kabi uchuvchi moddalardan hosil bo'lgan suyuqlikni otadigan vulqon bo'lib, potentsial ravishda tuzli loy aralashmasidan hosil bo'lgan va geologik jihatdan yaqin o'tmishda paydo bo'lgan kriovulqonning yagona ma'lum namunasi hisoblanadi. Bundan tashqari, Ceresning ba'zi taniqli yorqin nuqtalari (ayniqsa, Okkator krateridagilar) ham kelib chiqishi kriovulqon bo'lishi mumkin. 2017-yil mart oyida chop etilgan tadqiqot shuni koʻrsatadiki, Okkatorning eng soʻnggi yirik otilishi taxminan 4 million yil oldin sodir boʻlgan va shuning uchun Ceres hali ham faol boʻlishi mumkin.

Manbalar
--------

1. ↑  *Witze, Alexandra (2015)* „Ice volcanoes may dot Pluto's surface".  Nature.
2. ↑  *Fagents, Sarah (2003-12-27)* „Considerations for Effusive Cryovolcanism on Europa: The Post-Galileo Perspective".  Journal of Geophysical Research.
3. ↑  „Cryovolcanic Emplacement of Domes on Europa".  Icarus.
4. ↑  *Greenberg, Richard (2002)* „Tidal-tectonic processes and their implications for the character of Europa's icy crust".  Reviews of Geophysics.
5. ↑  *Chang, Kenneth, (March 12, 2015)* „Suddenly, It Seems, Water Is Everywhere in Solar System".  The New York Times.
6. ↑  *Media Relations Office: Cassini Imaging Central Laboratory For Operations, (2009)* „Cassini Finds Hydrocarbon Rains May Fill The Lakes".  Space Science Institute, Boulder, Colorado. 25-iyul 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-iyun 2022-yil.
7. ↑  „Charon: An ice machine in the ultimate deep freeze".  Gemini Observatory. 2007..
8. ↑  *Cook; Desch, Steven J.; Roush, Ted L.; Trujillo, Chadwick A.; Geballe, T. R. et al. (2007)* „Near-Infrared Spectroscopy of Charon: Possible Evidence for Cryovolcanism on Kuiper Belt Objects".  The Astrophysical Journal.
9. ↑  *Beatty, Kelly, (2 October 2015)* „Charon: Cracked, Cratered, and Colorful".  Sky and Telescope.
10. ↑  *Witze, A. (2015-11-09)* „Icy volcanoes may dot Pluto's surface".  Nature News.
11. ↑  *O'Neill, Ian, (25 February 2015)* „Ceres' Mystery Bright Dots May Have Volcanic Origin".  Discovery Communications. 27-fevral 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-iyun 2022-yil.
12. ↑  „News".
13. ↑  „Ceres: The tiny world where volcanoes erupt ice".

Havolalar
---------

* Triton - Triton at the eight Planets
* South Pole of Triton - Triton at SolarViews.com
* Enceladus' South Polar Stripes Spew "Warm" Water - News article at the Planetary Society
* Cryovolcanism on Charon and other Kuiper Belt Objects
* Ice Volcanoes of Lake Superior's South Shore