| Adolph Joffe |
| --- |
|  |
| Tavallud topgan | 1883-yil 10-oktyabr
Simferopol,Rossiya imperiyasi |
| Vafot etgan | 1927-yil 16-noyabr
Moskva, Rossiya |
| Millati | qaraim |
| Kasbi | rus inqilobchisi, bolshevik siyosat arbobi va sovet diplomati |
| Siyosiy partiyasi | Rossiya Sotsial-demokratik Mehnat partiyasi |

**Adolf Abramovich Joffe** (ruscha: *Адо́льф Абра́мович Ио́ффе*, alternativ transliteratsiyalar **Adol’f Ioffe** yoki kamdan-kam hollarda **Yoffe**) (1883-yil 10-oktyabr, Simferopol — 1927-yil 16-noyabr, Moskva) — rus inqilobchisi, bolshevik siyosat arbobi va qaraim millatiga mansub sovet diplomati .

Biografiya
----------

### Inqilobiy martaba

Adolf Abramovich Joffe Rossiya imperiyasining Qrimdagi Simferopol shahrida badavlat qaraim oilasida tugʻilgan. 1900-yilda u oʻrta maktabda oʻqib yurganida sotsial-demokrat boʻldi, 1903-yilda rasmiy ravishda Rossiya Sotsial-demokratik Mehnat partiyasiga qoʻshildi. 1904-yilda Joffe Bokuga yuborildi, u hibsga olinmaslik uchun qochishga majbur boʻldi. Keyin u Moskvaga joʻnatildi, ammo bu safar chet elga yana qochishga majbur boʻldi. 1905-yil 9-yanvardagi qonli yakshanba voqealaridan keyin Joffe Rossiyaga qaytib keldi va 1905-yilgi rus inqilobida faol ishtirok etdi. 1906-yil boshida u koʻchishga majbur boʻldi va 1906-yil may oyida Germaniyadan chiqarib yuborilgunga qadar Berlinda yashadi.

Rossiyada Joffe Rossiya sotsial-demokratik partiyasi tarkibidagi mensheviklar fraksiyasiga yaqin edi. Biroq, 1906-yil may oyida Venaga koʻchib oʻtgandan soʻng, u Leon Trotskiyning pozitsiyasiga yaqinlashdi va Trotskiyga 1908-yildan 1912-yilgacha Alfred Adler bilan tibbiyot va psixoanaliz boʻyicha oʻqiyotganda "*Pravda* "ni tahrirlashda yordam berdi. Shuningdek, u oilasining boyligini "*Pravda* "ni moddiy jihatdan qoʻllab-quvvatlash uchun ishlatgan. Oʻzining yashirin inqilobiy faoliyati davomida Joffe „Qrim" degan maʼnoni anglatuvchi „V. Krimskiy" familiyasini qabul qildi.

1912-yilda Joffe Odessaga tashrif buyurganida hibsga olingan, 10 oy qamoqqa olingan va keyin Sibirga surgun qilingan.

### 1917-yil inqilob

1917-yilda Fevral inqilobi tufayli Sibir surgunidan ozod qilingan Joffe Qrimga qaytib keldi. Qrim sotsial-demokratlari uni vakillik qilish uchun poytaxt Petrogradga yubordilar, ammo u tez orada internatsionalistik inqilobiy pozitsiyaga oʻtdi, bu esa uning kamroq radikal mensheviklar hukmronlik qiladigan tashkilotda qolishini imkonsiz qildi. Buning oʻrniga u xorijdan qaytgan Trotskiy bilan birlashdi.

1917-yil may oyida Joffe va Trotskiy 1917-yil 26-iyuldan 3-avgustgacha boʻlib oʻtgan Bolsheviklar partiyasining VI qurultoyida bolsheviklar bilan birlashgan Mejraiontsi tarkibiga vaqtincha qoʻshildi (barcha sanalar 1918-yil fevralgacha eski uslubda). Kongressda Joffe Markaziy Qoʻmita aʼzoligiga nomzod (ovoz berish huquqiga ega boʻlmagan) etib saylandi, ammo ikki kundan soʻng, 5-avgust kuni Markaziy Qoʻmita, uning baʼzi aʼzolari qamoqda, yashiringan yoki Petrograddan uzoqda yashagan va shu bilan birga, Markaziy Qoʻmita tomonidan boshqariladi.6-avgustda Joffe Markaziy Qoʻmita Kotibiyatining muqobil aʼzosi, 20-avgustda esa oʻsha paytda qonuniy sabablarga koʻra vaqtincha *Proletar* (*Proletar*) deb nomlangan bolsheviklarning "*Pravda* „ gazetasi tahririyati aʼzosi etib tayinlandi.

Joffe 1917-yil kuzida Petrograd Dumasidagi (shahar hukumati) bolsheviklar fraksiyasini boshqargan va 14-22-sentyabr kunlari Demokratik konferensiyada Dumaning delegatlaridan biri boʻlgan. Joffe Lenin va Trotskiy bilan birga bolsheviklarning Demokratik konferensiya tomonidan tuzilgan konsultativ parlamentgacha boʻlgan majlisda ishtirok etishiga qarshi boʻlgan boʻlsa-da, Demokratik konferensiyadagi bolshevik deputatlarning koʻpchiligi bu taklifni qoʻllab-quvvatladi va Joffe Bolshevik aʼzosi etib saylandi.Ikki hafta oʻtgach, 7-oktyabrda, yana radikal bolsheviklar fraktsiyasi ustunlikka erishgach, Joffe va boshqa bolsheviklar Preparlamentni tark etishdi.

1917-yil oktabrda Joffe Grigoriy Zinovyev va Lev Kamenevning moʻtadil pozitsiyasiga qarshi Lenin va Trotskiyning inqilobiy pozitsiyasini qoʻllab-quvvatladi va ikkinchisini partiya intizomi aniq buzilganidan keyin Markaziy Qoʻmitadan chiqarib yuborishni talab qildi. Joffe 1917-yil 25-26-oktyabrda Rossiya Muvaqqat hukumatini agʻdargan Petrograd harbiy inqilobiy qoʻmitasining raisi boʻlib ishlagan. Inqilobdan soʻng darhol u Lenin va Trotskiyni Zinovyev, Kamenev, Aleksey Rikov va boshqa sotsialistik partiyalar bilan hokimiyatni boʻlishish mumkin boʻlgan Bolshevik Markaziy Qoʻmitasining boshqa aʼzolariga qarshi qoʻllab-quvvatladi.

### Brest-Litovsk

1917-yil 30-noyabrdan 1918-yil yanvarigacha Joffe Germaniya bilan harbiy harakatlarni toʻxtatish boʻyicha muzokaralar olib borish uchun Brest-Litovskga yuborilgan Sovet delegatsiyasiga rahbarlik qildi. 1917-yil 22-dekabrda Joffe tinchlik shartnomasini tuzish uchun quyidagi bolsheviklar shartlarini eʼlon qildi:

* Urushda bosib olingan hududlarni majburan qoʻshib olish yoʻq
* Urush paytida tugatilgan milliy mustaqillikni tiklash
* Urushdan oldin mustaqil boʻlgan milliy guruhlarga referendum orqali mustaqillik masalasini hal qilish uchun ruxsat berilishi kerak
* Koʻp madaniyatli hududlar barcha mumkin boʻlgan madaniy mustaqillik va oʻzini oʻzi boshqarish imkonini beradigan tarzda boshqarilishi kerak.
* Tovon puli yoʻq. Shaxsiy yoʻqotishlar xalqaro jamgʻarma hisobidan qoplanishi kerak
* Mustamlaka masalasi 1-4 bandlarga muvofiq hal qilinishi kerak

Joffe 1917-yil 2-dekabrda markaziy kuchlar bilan oʻt ochishni toʻxtatish toʻgʻrisida bitim imzolagan boʻlsa-da, u fevral oyida Trotskiyning doimiy tinchlik shartnomasini imzolashdan bosh tortishida uni qoʻllab-quvvatladi.  Bolsheviklar Markaziy Qoʻmitasi 1918-yil 23-fevralda Brest-Litovsk shartnomasini imzolashga qaror qilgandan soʻng, Joffe Sovet delegatsiyasining aʼzosi sifatida faqat norozilik va sof maslahatchi sifatida qoldi. Rossiya tomonidan imzolangan jamoa rahbari Grigoriy Sokolnikov imzo chekdi.

1918-yil 6-8-mart kunlari boʻlib oʻtgan Bolsheviklar partiyasining navbatdan tashqari VII syezdida Joffe Markaziy Qoʻmita aʼzoligiga qayta saylandi, lekin faqat nomzod (ovoz berish huquqiga ega boʻlmagan) aʼzo sifatida qabul qilingan. Sovet hukumati mart oyining oxirida Moskvaga koʻchib oʻtganda u Petrogradda qoldi va aprel oyida Germaniyaga Sovet vakili etib tayinlanmaguncha Markaziy Qoʻmita Petrograd byurosi aʼzosi boʻlib ishladi. 1918-yil 27-avgustda Sovet-Germaniya qoʻshimcha shartnomasini imzoladi. 1918-yil 6-noyabrda, sulh va nemis inqilobidan sal oldin, Yoffe boshchiligidagi Berlindagi sovet delegatsiyasi Germaniyada kommunistik qoʻzgʻolon tayyorlashda ayblanib, mamlakatdan chiqarib yuborildi. Joffe Berlinni tark etishdan oldin toʻgʻridan-toʻgʻri Oskar Konga 1 million Mark va Mendelssohn &amp; Coʻdagi bank hisobi uchun 10,5 million Rossiya rubli mandatini taqdim etdi. Delegatsiya Rossiyaga qaytgach, Joffe bu pulni Germaniya mustaqil sotsial-demokratik partiyasiga (USPD) inqilobiy faoliyatni qoʻllab-quvvatlash va qurol sotib olish uchun toʻlaganini daʼvo qildi. Ushbu toʻlovlar Vilgelm Solfning Germaniya tashqi ishlar vaziri lavozimidan chetlatilishiga olib keldi, u Germaniya mustaqil sotsial-demokratik partiyasi bilan keyingi hamkorlikni rad etdi.

### Diplomatik martaba

 Joffe 1920-yildagi Tartu shartnomasini imzoladi
1919—1920-yillarda Joffe Ukraina Sovet Respublikasi Mehnat va Mudofaa Kengashi aʼzosi va Xalq Komissari (vazir) boʻlgan. U 1919-yil mart oyida boʻlib oʻtgan VIII partiya qurultoyida Markaziy Qoʻmita aʼzoligiga qayta saylanmadi va boshqa hech qachon katta rahbarlik lavozimini egallamaydi. U 1920-yil oktyabr oyida Polsha bilan oʻt ochishni toʻxtatish va 1920-yil oxirida Estoniya, Latviya va Litva bilan tinchlik shartnomasini imzoladi. 1921-yilda Polsha bilan Riga sulhini imzoladi, 1918—1921-yillardagi Polsha-Sovet urushini tugatdi va VTsIK va Sovnarkom Turkiston komissiyasi raisining oʻrinbosari etib tayinlandi.

Joffe 1922-yil fevral oyida Genuya konferensiyasida sovet delegatlaridan biri boʻlgan, u oʻsha yili nashr etilgan qisqa kitobida bu tajribasini tasvirlab bergan. Sovet qoʻshinlari tark etgandan soʻng, u Xitoyga elchi etib tayinlandi (1922-1923 yoki 1924-yillar), oʻsha kunlarda Sovet muammolarini hal qiluvchi (yoki Kuznetsov) sifatida. 1923-yilda Joffe Shanxayda Sun Yat-Sen bilan Gomindanga yordam koʻrsatish toʻgʻrisida shartnoma imzoladi, chunki u Xitoy kommunistlari bilan hamkorlik qiladi, ehtimol Leninning roziligi bilan boʻlgan. Xitoyda joylashganida, Joffe 1923-yil iyun oyida sovet-yapon munosabatlarini tartibga solish uchun Yaponiyaga bordi. Muzokaralar uzoq va qiyin kechdi va Joffe ogʻir kasal boʻlib, Moskvaga qaytarib yuborilishi kerak boʻlganda tugadi. Qisman sogʻayib ketganidan soʻng, u 1924-yilda Buyuk Britaniyaga Sovet delegatsiyasi aʼzosi, 1924—1926-yillarda Avstriyada Sovet vakili sifatida xizmat qildi.

1926-yilda sogʻligʻining yomonlashishi va hukmron bolsheviklar fraksiyasi bilan kelishmovchiliklar uni yarim nafaqaga chiqarishga majbur qildi. U diqqatini oʻqitishga qaratishga harakat qildi, ammo sogʻligʻi yomonligi sababli bu ham qiyin boʻldi.

### Qarama-qarshilik va oʻz joniga qasd qilish

Joffe 1920-yillar davomida Leon Trotskiyning doʻsti va sodiq tarafdori boʻlib, unga chap muxolifatga qoʻshildi. 1927-yil oxiriga kelib, u qattiq kasal boʻlib, qattiq ogʻriq va toʻshakda yotibdi. Kommunistik partiyaning stalincha rahbariyati uni chet elga davolanish uchun yuborishdan bosh tortganidan va 1927-yil 12-noyabrda Trotskiy Kommunistik partiyadan chiqarib yuborilganidan soʻng, u 16-noyabrda oʻz joniga qasd qildi. U Trotskiy nomiga xayrlashuv maktubini qoldirdi, ammo maktub Sovet maxfiy politsiyasi xodimlari tomonidan qoʻlga olindi va keyinchalik stalinchilar Joffe va Trotskiyni obroʻsizlantirish uchun iqtibos keltirdilar. Trotskiyning Joffening dafn marosimidagi maqtovi uning Sovet Ittifoqidagi soʻnggi ommaviy nutqi edi.

Joffening rafiqasi Mariya Joffe Stalin xavfsizlik kuchlari tomonidan soʻl muxolifatchi trotskiychi sifatida hibsga olingan, ammo u oʻzining *"Uzun kechasi — Haqiqat ertagi" nomli* xotiralarini yozish uchun tirik qoldi. Joffening qizi Nadejda Joffe, shuningdek, faol trotskiychi, Stalin qamoqxonalari va mehnat lagerlarida omon qoldi va *"Vaqtda qaytib: mening hayotim, mening taqdirim, mening davrim"* nomli xotira kitobini nashr etdi.

Manbalar
--------

1. ↑  See Albert S. Lindemann. *Esau’s Tears: Modern Anti-Semitism and the Rise of the Jews*, Cambridge University Press, 1997; pg. 430.
2. ↑  Nadezhda A. Joffe, *Back in Time: My Life, My Fate, My Epoch: The Memoirs of Nadezhda A. Joffe.* Frederick S. Choate, trans. Oak Park, MI: Labor Publications, 1995; pg. 3.
3. ↑  Quoted in Arno J. Mayer. *Political Origins of the New Diplomacy, 1917-1918*, Yale Historical Publications, Studies 18, 1959. Reprinted as *Wilson vs. Lenin: Political Origins of the New Diplomacy, 1917-1918*, Cleveland, World Pub. Co. 1964; pg. ???
4. ↑  Heid, Ludger*. Oskar Cohn: ein Sozialist und Zionist im Kaiserreich und in der Weimarer Republik* (German). Frankfurt/New York: Campus, 2002 — 238 ff bet. ISBN 3-593-37040-9.
5. ↑  Zarusky, Jürgen*. Die deutschen Sozialdemokraten und das sowjetische Modell: Ideologische Auseinandersetzung und außenpolitische Konzeptionen 1917-1933* (German). Munich: Oldenbourg, 1992 — 74 bet. ISBN 3-486-55928-1.
6. ↑  A.A. Ioffe (V. Krymskii), *Genuezskaia Konferentsiia* (The Genoa Conference). Moscow: Krasnaia Nov', 1922.
7. ↑  See *A Brief Chronology of China Since 1915* in K. S. Karol’s *China. The Other Communism*, New York, Hill and Wang, 1967, ISBN 0-8090-1344-4 (1968 pbk)
8. ↑  For a Trotskyist perspective on the impact of Joffeʼs visit on the Japanese Communist Party, see *The Meiji Restoration: A Bourgeois Non-Democratic Revolution* published in *Spartacist*, English edition, No. 58 (Wayback Machine saytida 2018-09-27 sanasida arxivlangan) for 2004.
9. ↑  
Wynn, Charters*. The Moderate Bolshevik: Mikhail Tomsky from The Factory to The Kremlin, 1880-1936*, Historical Materialism Book Series. Brill — 147 bet. ISBN 9789004514973. 2022-yil 18-sentyabrda qaraldi. „The sickly, highly-strung Joffe suffered from tuberculosis, myocarditis, stomach ulcers, and polyneuritis [...]."
10. ↑  Joffe, p. 65
11. ↑  *Trotsky, Leon.* „My Life, chapter 24" (en). *Trotsky Internet Archive*. Qaraldi: 2021-yil 6-aprel.

Havolalar
---------

* Adolf Joffe arxivi marxists.org saytida
* "Adolf Joffe, "Spartak taʼlim. www.spartacus-educational.com/
* Trotskiyning Joffe va Joffening Trotskiyga oxirgi maktubi haqidagi tugallanmagan maqolasini oʻz ichiga oladi (rus tilida)
* 20 Adolf Joffe Newspaper clippings about Adolph Joffe

1. ↑  Trotsky, People's Commissar for Foreign Affairs, appointed Joffe to lead the negotiation team, but Trotsky resigned his post prior to the signing of the Treaty of Brest-Litovsk.