**Koxlear implanti** (**CI**) – bu jarrohlik yoʻli bilan implantatsiya qilingan neyroprotez boʻlib, u oʻrtacha va chuqur sensorli eshitish qobiliyatini yoʻqotgan odamga tovushni idrok etishni taʼminlaydi. Terapiya yordamida koxlear implantlar sokin va shovqinli muhitda nutqni tushunishni yaxshilashga imkon beradi CI eshitish nervini bevosita elektr stimulyatsiyasi orqali akustik eshitishni chetlab oʻtadi Kundalik tinglash va eshitish mashqlari orqali koxlear implantlar bolalarga ham, kattalarga ham ushbu signallarni nutq va tovush sifatida talqin qilishni oʻrganishga imkon beradi.

Implant ikkita asosiy komponentdan iborat. Tashqi komponent odatda quloq orqasiga taqiladi, lekin bolalarda kiyimga ham biriktirilishi mumkin. Ushbu komponent, tovush protsessorida mikrofonlar, elektron qurilmalar, raqamli signal protsessorlari (DSP) chiplari, batareya va teri boʻylab implantga signal uzatuvchi gʻaltak mavjud. Ichki komponent, yaʼni haqiqiy implant, signallarni qabul qilish uchun spiral, elektronika va chigʻanoq ichiga joylashtirilgan elektrodlar majmuasiga ega boʻlib, ular koxlear nervni ragʻbatlantiradi.

Jarrohlik amaliyoti umumiy narkoz ostida amalga oshiriladi. Jarrohlik xavfi minimaldir va koʻpchilik odamlar ambulator jarrohlik amaliyotidan oʻtadilar va oʻsha kuni uylariga ketishadi. Ammo, baʼzi odamlarda bosh aylanishi, kamdan-kam hollarda, tinnitus yoki yuz nervining koʻkarishi kuzatiladi.

1970 va 1980-yillardagi implantlarning dastlabki kunlaridan boshlab implant orqali nutqni idrok etish doimiy ravishda oʻsib bordi. Qoʻshma Shtatlarda 200 000 dan ortiq odam 2019-yilgacha CI olgan. Zamonaviy implantlarning koʻp foydalanuvchilari implantatsiyadan soʻng yaxshi eshitish va nutqni idrok etish qobiliyatiga ega boʻlishadi. Ushbu implantlar bilan bogʻliq muammolardan biri implantatsiyadan soʻng eshitish va nutqni tushunish qobiliyatlari individual implant foydalanuvchilari orasida keng koʻlamli oʻzgarishlarni koʻrsatishidir. Implantatsiya yoshi, ota-onalarning ishtiroki va taʼlim darajasi, eshitish qobiliyatini yoʻqotishning davomiyligi va sabablari, implantning kokleada qanday joylashishi, koxlear asabning umumiy salomatligi, shuningdek, bu oʻzgarish qayta oʻrganishning individual imkoniyatlari kabi omillar boʻladi.

Tarixi
------

 Koxlear implantatsiyalangan kattalar
André Journo va Charlz Eyries 1957-yilda original koxlear implantni ixtiro qildi. Ushbu original dizayn bitta kanal yordamida stimulyatsiyani tarqatdi. Uilyam Xaus ham 1961-yilda koxlear implantni ixtiro qildi. 1964-yilda Bler Simmons va Robert J. Uayt Stenford universitetida bemorning kokleasiga bir kanalli elektrodni joylashtirdilar. Ammo, tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, bu bitta kanalli koxlear implantlarning foydaliligi cheklangan edi, chunki ular nutqni aniqlash uchun zarur boʻlgan past va oʻrta va yuqori chastotalar oʻrtasidagi farqni taʼminlash uchun turli vaqtlarda kokleaning turli sohalarini ragʻbatlantira olmaydi.

NASA muhandisi Adam Kissiah 1970-yillarning oʻrtalarida zamonaviy koxlear implant nima boʻlishi ustida ishlay boshladi. Kissiah NASAda elektronika asboblari muhandisi boʻlib ishlaganda olgan bilimlaridan foydalangan. Bu ish uch yil davomida, Kissiah tushlik tanaffuslari va oqshomlarini Kennedining texnik kutubxonasida oʻtkazib, muhandislik tamoyillarining ichki quloqqa taʼsirini oʻrganganida amalga oshirildi. 1977-yilda NASA Kissiahga koxlear implant uchun patent olishga yordam berdi; Kissiah keyinchalik patent huquqlarini sotdi.

Zamonaviy koʻp kanalli koxlear implant mustaqil ravishda ikkita alohida guruh tomonidan ishlab chiqilgan va tijoratlashtirilgan - biri Avstraliyada Grem Klark, ikkinchisi Ingeborg Xochmair va uning boʻlajak turmush oʻrtogʻi Avstriyada Ervin Xoxmair tomonidan birinchi boʻlib Hochmairs qurilmasi birinchi boʻlib AQShda Klark Dekabr 1977 va 1978-yil avgustda odamga implantatsiya qilingan.

Qismlar
-------

Koxlear implantlar tovushni qabul qiladigan va bu tovushni kokleadagi soch hujayralarining harakatlariga aylantiradigan periferik eshitish tizimining koʻp qismini chetlab oʻtadi; stereosiliyaning egilishi kaliy ionlarining soch hujayralariga kirib kelishiga olib keladi va depolarizatsiya oʻz navbatida kaltsiy oqimini ragʻbatlantiradi, bu esa neyrotransmitter glutamatning chiqarilishini oshiradi. Koxlear asabning qoʻzgʻalishi miyaga signallarni yuboradi, bu esa tovush tajribasini yaratadi. Buning oʻrniga qurilmalar tovushni qabul qiladi va uni raqamlashtiradi, bu raqamlashtirilgan tovushni elektr signallariga aylantiradi va bu signallarni koklea ichiga oʻrnatilgan elektrodlarga uzatadi. Elektrodlar koxlear asabni elektr bilan qoʻzgʻatadi, bu esa miyaga signal yuborishiga olib keladi.

Bir nechta tizimlar mavjud, ammo ular odatda quyidagi komponentlarga ega:

**Tashqi:**

* atrof-muhitdan tovushni qabul qiladigan bir yoki bir nechta mikrofon
* eshitiladigan nutqqa ustuvorlik berish uchun ovozni tanlab filtrlaydigan nutq protsessori
* quvvat va qayta ishlangan tovush signallarini teri boʻylab radiochastota uzatish orqali ichki qurilmaga yuboradigan transmitter

**Ichki:**

* nutq protsessoridan signallarni qabul qiluvchi va ularni elektr impulslariga aylantiruvchi qabul qiluvchi/stimulyator
* koklea ichiga oʻrnatilgan elektrodlar majmuasi

Hozirda butunlay implantatsiya qilinadigan koxlear implant (TICI) ishlab chiqilmoqda. Ushbu yangi turdagi koxlear implant audio protsessorning barcha joriy tashqi komponentlarini ichki implantga oʻz ichiga oladi. Tashqi komponentlarning yoʻqligi implantni tashqaridan koʻrinmas holga keltiradi, shuningdek, uning shikastlanishi yoki sinishi ehtimoli kamroq.

### Yordamchi tinglash qurilmalari

Aksariyat zamonaviy koxlear implantlar bir qator yordamchi tinglash moslamalari (ALD) bilan qoʻllanishi mumkin, bu odamlarga qiyin tinglash sharoitida yaxshiroq eshitishga yordam beradi. Bunday holatlarga telefonda gaplashish, televizor koʻrish yoki maʼruzachi yoki oʻqituvchini tinglash kiradi. ALD bilan qurilmalardan, shu jumladan, mobil telefonlardan yoki tashqi mikrofondan ovoz audio protsessor mikrofoni tomonidan qabul qilinmasdan, toʻgʻridan-toʻgʻri audio protsessorga yuboriladi. Ushbu toʻgʻridan-toʻgʻri uzatish foydalanuvchi uchun ovoz sifatini yaxshilaydi, telefonda gaplashishni yoki musiqa tinglashni osonlashtiradi.

ALDlar boʻyinbogʻlar, ruchkalar va maxsus batareya toʻplami qopqoqlari kabi koʻplab shakllarda keladi. Zamonaviy ALDlar odatda har qanday Bluetooth qurilmasidan, shu jumladan, telefonlar va kompyuterlardan ovozni simsiz ravishda audio protsessorga uzatishdan oldin qabul qila oladi. Koxlear implantlarning aksariyati telekoil kabi eski ALD texnologiyasi bilan ham mos keladi.

Jarrohlik muolajasi
-------------------

### Jarrohlik texnikasi

Bolalar va kattalar implantatsiyasi bir necha jarrohlik asoratlari bilan xavfsiz tarzda amalga oshirilishi mumkin va koʻpchilik odamlar ambulator jarrohlik amaliyotidan oʻtadilar va oʻsha kuni uylariga ketishadi. Vaqti-vaqti bilan, juda yosh, juda keksa yoki koʻplab tibbiy kasalliklarga chalingan bemorlar kasalxonada tungi kuzatuv uchun qolishi mumkin. Jarayon ambulator jarrohlik markazida sogʻlom odamlarda amalga oshirilishi mumkin.

Jihozni implantatsiya qilish uchun koʻpincha qoʻllanadigan jarrohlik amaliyoti mastoidektomiya deb ataladi (MFRA). Jarayon odatda umumiy anasteziya ostida amalga oshiriladi. Jarayonning asoratlari kamdan-kam uchraydi, ammo ular orasida mastoidit, oʻtkir yoki efüzyonli otitis media, ikkinchi protsedurani talab qiladigan implantatsiya qilingan qurilmaning siljishi, yuz nervining shikastlanishi, chorda timpaniyasining shikastlanishi va yara infeksiyalari kiradi.

Koxlear implantatsiya operatsiyasi infeksiya darajasi 3% dan kam boʻlgan toza protsedura hisoblanadi. Koʻrsatmalar muntazam profilaktik antibiotiklarni talab qilmasligini koʻrsatadi. Shu bilan birga, operatsiyadan keyingi infektsiyaning potentsial narxi yuqori (shu jumladan, implantni yoʻqotish ehtimoli); shuning uchun antibiotiklarni operatsiyadan oldin vena ichiga bir marta yuborish tavsiya etiladi.

Asoratlanish darajasi kichik asoratlar uchun taxminan 12% va katta asoratlar uchun 3% ni tashkil qiladi; asosiy asoratlarga infeksiyalar, yuz falaji va qurilmaning ishdan chiqishi kiradi. Dunyo boʻylab har yili 20 tagacha yangi bakterial meningitdan keyingi CI holatlari roʻy bersa-da, maʼlumotlar kamayib borayotganini koʻrsatadi. Bakterial meningit xavfini oldini olish uchun CDC CI ga uchragan kattalar va bolalarga Streptococcus pneumoniaega antitana hosil qiluvchi yoshga mos vaksinalarni olishni tavsiya qiladi.

Vaqtinchalik yuz nervi falajining darajasi taxminan 1% ni tashkil qiladi. Reimplantatsiyani talab qiladigan qurilmaning ishdan chiqishi 2,5-6% hollarda sodir boʻladi. Odamlarning uchdan bir qismigacha protseduradan keyin bir haftadan koʻproq davom etadigan muvozanat, vertigo yoki vestibulyar zaiflik kuzatiladi; 70 yoshgacha boʻlgan odamlarda bu alomatlar odatda haftalar va oylar davomida yoʻqoladi, ammo 70 yoshdan oshgan odamlarda muammolar davom etishi mumkin.

### Alternativ jarrohlik texnikasi

Suprameatal uchburchakdan oʻtish kabi boshqa yondashuvlar qoʻllanadi. 2016-yilda nashr etilgan tizimli adabiyotlar tahlili shuni koʻrsatdiki, ikkita yondashuvni taqqoslaydigan tadqiqotlar odatda kichik, tasodifiy emas va retrospektiv boʻlib, umumlashtirish uchun foydali emas; Qaysi yondashuv xavfsizroq yoki samaraliroq ekanligi maʼlum emas.

### Endoskopik koxlear implantatsiya

Professor Tarabichi tomonidan ommalashtirilgan endoskopik quloq jarrohligidan foydalanishning koʻpayishi bilan koxlear impant jarrohlikda endoskopik texnikadan foydalanish boʻyicha bir nechta nashr etilgan hisobotlar mavjud. Ammo, bu marketing tomonidan turtki boʻldi va endoskopik quloq jarrohligining kashshofi xabar berganidek, ushbu texnika bilan bogʻliq kasalliklarning ortishi aniq koʻrsatma mavjud.

### Koxlear implantatsiya operatsiyasining asoratlari

Soʻnggi toʻrt oʻn yillikda koxlear implantatsiya jarrohlik usullari rivojlanganligi sababli, bolalar va kattalardagi CI jarrohligining global asoratlari 1991-yildagi >35% dan hozirgi vaqtda 10% dan kamroqgacha kamaydi. Operatsiyadan keyingi yuz nervi shikastlanishi xavfi ham soʻnggi bir necha oʻn yilliklarda 1% dan kamroqgacha kamaydi, ularning aksariyati olti oy ichida funktsiyani toʻliq qaytarishni koʻrsatdi.

CI operatsiyasidan keyingi asoratlarning aksariyati kichik boʻlib, faqat konservativ tibbiy davolanishni yoki kasalxonada qolish muddatini uzaytirishni talab qiladi. Barcha asoratlarning 5% dan kamrogʻi jarrohlik aralashuvga yoki kasalxonaga qayta yotqizilishiga olib keladi.

Natijalar
---------

Koxlear implantatsiya natijalari nutqni aniqlash qobiliyati va bemor tomonidan bildirilgan natijalar oʻlchovlari yordamida oʻlchanadigan funksional yaxshilanishlar yordamida oʻlchanishi mumkin. Koxlear plantatsiyadan keyin yaxshilanish darajasi har xil boʻlishi mumkin boʻlsa-da, koxlear implantlarni olgan bemorlarning aksariyati operatsiyadan oldingi holatga nisbatan nutqni aniqlash qobiliyatining sezilarli yaxshilanishini koʻrsatadi.

2017 va 2018-yillardagi adabiyotlarning meta-tahlillari shuni koʻrsatdiki, CI foydalanuvchilari koxlear implantidan keyin hayot sifati sezilarli darajada yaxshilanadi. Bu yaxshilanish hayotning koʻplab turli jabhalarida sodir boʻladi, bu muloqotdan tashqari, shu jumladan, ijtimoiy faoliyat bilan shugʻullanish qobiliyatini yaxshilash; tinglashdan aqliy harakatlarning pasayishi; va atrof-muhit haqida xabardorlikni oshirish. Umumiy taʼlim muassasalarida oʻqiyotgan koxlear implantlari boʻlgan kar oʻsmirlar oʻzlarining yuqori darajadagi oʻzini-oʻzi, doʻstlik hurmati va global oʻz-oʻzini hurmat qilishlari haqida xabar berishadi. Ular, shuningdek, oʻzlarining koxlear implantlariga nisbatan ijobiy munosabatda boʻlishadi va oʻzlarining shaxsiyatining bir qismi sifatida koʻpchilik eshitish qobiliyatini yoʻqotish haqida "haqiqatdan ham oʻylamaydilar" yoki "bundan faxrlanadilar". Koxlear implant texnologiyasidagi yutuqlar bemorlarga tilni tushunishda yordam bergan boʻlsa-da, foydalanuvchilar haligacha tilning ohangni oʻz ichiga olgan suprasegmental qismlarini tushuna olmaydi.

Samaradorlik
------------

2019-yilgi tadqiqot shuni koʻrsatdiki, ikki tomonlama koxlear implantatsiya qabul qilinadigan nomzodlar uchun eng foydali eshitish aralashuvi sifatida qabul qilinadi.Tadqiqot shuni koʻrsatdiki, ikki tomonlama implantatsiyaning samaradorligi ikki implant oʻrtasidagi aloqani yaxshilash va ikki tomonlama foydalanuvchilar uchun maxsus ovoz kodlash strategiyalarini ishlab chiqish orqali yaxshilanishi mumkin.

Dastlabki tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, implantatsiya qanchalik erta amalga oshirilsa, ogʻzaki tilda muloqot qilish qobiliyati yaxshi boʻladi. Sharhlar shuni koʻrsatdiki, umuman olganda, koxlear implantlar implantatsiya qilingan chuqur eshitish qobiliyatiga ega boʻlmagan bolalarning koʻpchiligi uchun ochiq nutqni tushunishni taʼminlasa-da, implantatsiya qilingan bolaning oʻziga xos natijasini aniq bashorat qilish mumkin emas. Katta yoshlilarda koxlear implantatsiya natijalariga oid maʼlumotlar har xil. 2016-yilda oʻtkazilgan tadqiqot shuni koʻrsatdiki, implantatsiya yoshi turli test oʻlchovlari uchun operatsiyadan keyingi nutqni tushunish qobiliyati bilan yuqori darajada bogʻliqdir. Ushbu tadqiqotda, 65 yosh va undan katta yoshdagi implantatsiya qilingan odamlar, yosh CI foydalanuvchilariga qaraganda, tinch va shovqinli sharoitlarda nutqni idrok etish testida sezilarli darajada yomonroq natijalarga erishdilar. Boshqa tadqiqotlar turli xil natijalarni koʻrsatdi, baʼzi xabarlarga koʻra, 65 yosh va undan katta yoshdagi kattalar yosh kattalardagi kabi audiologik va nutq diskriminatsiyasi natijalarini koʻrsatdi. Koxlear implantlar barcha yosh guruhlarida sezilarli foyda koʻrsatsa-da, natijalar kognitiv omillarga bogʻliq boʻlib, ular oxir-oqibat yoshga bogʻliq boʻladi. Ammo, tadqiqotlar oktojeneriyalarda koxlear implantlarning foydasini hujjatlashtirdi.

### Narxi

Koxlear implantatsiya tibbiy asbob-uskunalar bilan bir qatorda tegishli xizmatlar va protseduralarni oʻz ichiga oladi, shu jumladan, operatsiyadan oldingi testlar, jarrohlik va audiologiya va nutq patologiyasi xizmatlarini oʻz ichiga oladi. Ular vaqt oʻtishi bilan maxsus tayyorgarlikka ega boʻlgan shifokorlar jamoasi tomonidan taqdim etiladi. Bu xizmatlarning barchasi, shuningdek, koxlear implant qurilmasi va tegishli tashqi qurilmalar tibbiy aralashuvning bir qismidir va odatda Qoʻshma Shtatlar va dunyoning koʻplab hududlarida tibbiy sugʻurta bilan qoplanadi. Ushbu tibbiy xizmatlar va protseduralar nomzodlikni baholash, shifoxona xizmatlari, shu jumladan jarrohlik paytida ishlatiladigan materiallar va dori-darmonlar, jarroh va anesteziologlar, koxlear implant qurilmasi va tizim toʻplami kabi boshqa shifokorlar, operatsiyadan keyingi dasturlash va (qayta) reabilitatsiyani oʻz ichiga oladi. Dunyoning koʻplab mamlakatlarida koxlear implantatsiya va keyingi parvarishlash xarajatlari tibbiy sugʻurta tomonidan qoplanadi.

AQShda koxlear implantlar keng tarqalgan boʻlib, qimmatli va tejamkor sogʻliqni saqlash aralashuvi sifatida qabul qilinganligi sababli, sugʻurta qoplamasi xususiy sugʻurta, Medicare, Tricare, VA tizimi, boshqa federal sogʻliqni saqlash rejalari va Medicaidni oʻz ichiga oladi. Har qanday tibbiy protsedurada boʻlgani kabi, odatda sugʻurta rejasiga qarab oʻzgarib turadigan qoʻshimcha toʻlovlar mavjud.

### Jamoat salomatligi

Dunyo aholisining 6,1 foizi eshitish qobiliyatini yoʻqotish bilan yashaydi va prognozlarga koʻra, 2050-yilga kelib butun dunyo boʻylab 900 milliondan ortiq odam eshitish qobiliyatini yoʻqotadi JSST hisobotiga koʻra, eshitish qobiliyatining yoʻqolishi har yili dunyoga 980 milliard dollarga tushadi. Ayniqsa, sog‘liqni saqlash va ta’lim sohalari, shuningdek, ijtimoiy xarajatlar katta zarar ko‘rmoqda. Ushbu xarajatlarning 53 foizi past va oʻrta daromadli mamlakatlarga toʻgʻri keladi.

JSSTning xabar berishicha, koxlear implantlar eshitish qobiliyatini yoʻqotish bilan bogʻliq muammolarni yumshatishning iqtisodiy jihatdan samarali usuli ekanligi isbotlangan. Qurilmaning narxi va boshqa har qanday tibbiy xarajatlarni, kuzatuv, nutq terapiyasi, batareyalar va sayohatni hisobga olgan holda, har bir bola oʻz hayoti davomida oʻrtacha 99 000 AQSh dollari miqdorida investitsiya qilishni talab qildi (bilan 78 yil umr koʻrishni nazarda tutgan holda). Tadqiqot shuni koʻrsatdiki, koxlear implantatsiya qilingan bolani reabilitatsiya qilish uchun sarflangan har bir dollar uchun 2,07 AQSh dollari miqdorida investitsiya daromadi boʻladi.

### Ishlab chiqaruvchilar

2021-yil holatiga koʻra, Qoʻshma Shtatlarda foydalanish uchun tasdiqlangan toʻrtta koxlear implant qurilmasi Cochlear Limited, Advanced Bionics, MED-EL va Oticon Medical tomonidan ishlab chiqariladi.

Manbalar
--------

1. ↑  „NCD - Cochlear Implantation (50.3)". *www.cms.gov*. Qaraldi: 22-noyabr 2021-yil.
2. 1 2  „Cochlear Implants" (en). *NIDCD*. Qaraldi: 22-noyabr 2021-yil.
3. ↑  "Systematic Review of Auditory Training in Pediatric Cochlear Implant Recipients". *Journal of Speech, Language, and Hearing Research* **62** (5): 1574–1593. May 2019. doi:10.1044/2019\_JSLHR-H-18-0252. PMID 31039327. .
4. ↑  "Efficacy of individual computer-based auditory training for people with hearing loss: a systematic review of the evidence". *PLOS ONE* **8** (5): e62836. 2013-05-10. doi:10.1371/journal.pone.0062836. PMID 23675431. PMC 3651281. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=3651281.
5. ↑  "Efficacy of individual auditory training in adults: a systematic review of the evidence". *Journal of the American Academy of Audiology* **16** (7): 494–504. July 2005. doi:10.3766/jaaa.16.7.9. PMID 16295236.
6. ↑  "Cochlear Implant". *Otolaryngologic Clinics of North America* **53** (1): 87–102. February 2020. doi:10.1016/j.otc.2019.09.004. PMID 31677740.
7. ↑  "The multi-channel cochlear implant: multi-disciplinary development of electrical stimulation of the cochlea and the resulting clinical benefit". *Hearing Research* **322**: 4–13. April 2015. doi:10.1016/j.heares.2014.08.002. PMID 25159273.
8. ↑  "Advances in auditory prostheses". *Current Opinion in Neurology* **25** (1): 61–66. February 2012. doi:10.1097/WCO.0b013e32834ef878. PMID 22157109. PMC 4123811. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=4123811.
9. ↑  "Factors affecting auditory performance of postlinguistically deaf adults using cochlear implants: an update with 2251 patients". *Audiology & Neuro-Otology* **18** (1): 36–47. 2013. doi:10.1159/000343189. PMID 23095305. .
10. ↑  *Perception and psychoacoustics of speech in cochlear implant users, in Scientific Foundations of Audiology: Perspectives from Physics, Biology, Modeling, and Medicine*. San Diego, CA, USA: Plural Publishing, Inc, 2016 — 285–319 bet.
11. ↑  "Three challenges for future research on cochlear implants". *World Journal of Otorhinolaryngology–Head & Neck Surgery* **3** (4): 240–254. December 2017. doi:10.1016/j.wjorl.2017.12.010. PMID 29780970. PMC 5956139. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=5956139.
12. ↑  "Cochlear implants and electronic hearing". *Physics Today* **70** (8): 52–58. 2017. doi:10.1063/PT.3.3661. ISSN 0031-9228.
13. ↑  „Dr. William F. House, Inventor of Pioneering Ear-Implant Device, Dies at 89". *The New York Times* (15-dekabr 2012-yil). Qaraldi: 16-dekabr 2012-yil.
14. ↑  "The early history of the cochlear implant: a retrospective". *JAMA Otolaryngology–Head & Neck Surgery* **139** (5): 446–453. May 2013. doi:10.1001/jamaoto.2013.293. PMID 23681026.
15. ↑  "The multi-channel cochlear implant: past, present and future perspectives". *Cochlear Implants International* **10** (Suppl 1): 2–13. 2009. doi:10.1179/cim.2009.10.Supplement-1.2. PMID 19127562.
16. ↑  NASA*. NASA space station*. Washington, DC: U.S. Government Printing, 2003.  Wayback Machine saytida arxivlandi (2003-10-18).
17. ↑  „2013 Lasker~DeBakey Clinical Medical Research Award: Modern cochlear implant" (en).  The Lasker Foundation. Qaraldi: 14-iyul 2017-yil.
18. 1 2  "On the Horizon: Cochlear Implant Technology". *Otolaryngologic Clinics of North America* **48** (6): 1097–1116. December 2015. doi:10.1016/j.otc.2015.07.009. PMID 26443490. PMC 4641792. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=4641792.
19. ↑  *NIH Publication No. 11-4798.* „Cochlear Implants".  National Institute on Deafness and Other Communication Disorders (1-noyabr 2013-yil). Qaraldi: 18-fevral 2016-yil.
20. 1 2 3 4  "Cochlear implantation: a biomechanical prosthesis for hearing loss". *F1000Prime Reports* **7**: 45. 2015. doi:10.12703/P7-45. PMID 26097718. PMC 4447036. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=4447036.
21. ↑  "The totally implantable cochlear implant" (en-US). *Ear and Hearing* **28** (2 Suppl): 100S–101S. April 2007. doi:10.1097/AUD.0b013e31803150f4. PMID 17496658.
22. ↑  „Induction Neckloops - Bluetooth Neckloop" (en). *ADCO Hearing Products*. Qaraldi: 9-dekabr 2021-yil.
23. ↑  „Phonak Roger Pen" (en). *www.ihear.co.uk*. 9-dekabr 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-sentabr 2022-yil.
24. ↑  „AudioStream - Connect Your MED-EL Cochlear Implant" (en). *www.medel.com*. Qaraldi: 9-dekabr 2021-yil.
25. ↑  „Using the telephone" (en). *cochlear implant HELP* (29-mart 2012-yil). Qaraldi: 9-dekabr 2021-yil.
26. ↑  "Safety and Effectiveness of Cochlear Implantation of Young Children, Including Those With Complicating Conditions" (en-US). *Otology & Neurotology* **40** (4): 454–463. April 2019. doi:10.1097/MAO.0000000000002156. PMID 30870355. PMC 6426352. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=6426352.
27. ↑  „Hearing aids vs cohclear implants: What's the difference?" (en). *www.medicalnewstoday.com* (28-may 2021-yil). Qaraldi: 1-dekabr 2021-yil.
28. ↑  Sivam, Sunthosh K.; Syms, Charles A.; King, Susan M.; Perry, Brian P. (March 2017). "Consideration for routine outpatient pediatric cochlear implantation: A retrospective chart review of immediate post-operative complications". *International Journal of Pediatric Otorhinolaryngology* **94**: 95–99. doi:10.1016/j.ijporl.2016.12.018. ISSN 1872-8464. PMID 28167021. .
29. ↑  Joseph, Aimee M.; Lassen, L. Frederick (February 2013). "Cochlear implant in an ambulatory surgery center". *AANA Journal* **81** (1): 55–59. ISSN 0094-6354. PMID 23513325. .
30. 1 2  "Systematic Review on Surgical Outcomes and Hearing Preservation for Cochlear Implantation in Children and Adults". *Otolaryngology–Head and Neck Surgery* **154** (4): 586–596. April 2016. doi:10.1177/0194599815627146. PMID 26884363.
31. ↑  Vijendren, Ananth; Ajith, Amritha; Borsetto, Daniele; Tysome, James R.; Axon, Patrick R.; Donnelly, Neil P.; Bance, Manohar L. (October 2020). "Cochlear Implant Infections and Outcomes: Experience From a Single Large Center". *Otology & Neurotology* **41** (9): e1105–e1110. doi:10.1097/MAO.0000000000002772. ISSN 1537-4505. PMID 32925845. .
32. ↑  Woods, R. K.; Dellinger, E. P. (June 1998). "Current guidelines for antibiotic prophylaxis of surgical wounds". *American Family Physician* **57** (11): 2731–2740. ISSN 0002-838X. PMID 9636336. .
33. ↑  Anne, Samantha; Ishman, Stacey L.; Schwartz, Seth (July 21, 2016). "A Systematic Review of Perioperative Versus Prophylactic Antibiotics for Cochlear Implantation". *The Annals of Otology, Rhinology, and Laryngology* **125** (11): 893–899. doi:10.1177/0003489416660113. ISSN 1943-572X. PMID 27443344. .
34. ↑  Lalwani, Anil K.; Cohen, Noel L. (January 2012). "Does Meningitis After Cochlear Implantation Remain a Concern in 2011?" (en-US). *Otology & Neurotology* **33** (1): 93–95. doi:10.1097/MAO.0b013e31823dbb08. ISSN 1531-7129. PMID 22143298. .
35. ↑  „Use of 13-Valent Pneumococcal Conjugate Vaccine and 23-Valent Pneumococcal Polysaccharide Vaccine for Adults with Immunocompromising Conditions: Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP)". *www.cdc.gov*. Qaraldi: 27-dekabr 2021-yil.
36. ↑  "Endoscopic Cochlear Implant: Literature Review and Current Status" (en). *Current Otorhinolaryngology Reports* **5** (4): 268–274. 2017-12-01. doi:10.1007/s40136-017-0164-2. ISSN 2167-583X. .
37. ↑  "Endoscopic cochlear implantation: Call for caution". *The Laryngoscope* **126** (3): 689–692. March 2016. doi:10.1002/lary.25462. PMID 26154143.
38. ↑  Bhatia, Kunwar; Gibbin, Kevin P.; Nikolopoulos, Thomas P.; O'Donoghue, Gerard M. (September 2004). "Surgical complications and their management in a series of 300 consecutive pediatric cochlear implantations". *Otology & Neurotology* **25** (5): 730–739. doi:10.1097/00129492-200409000-00015. ISSN 1531-7129. PMID 15354004. .
39. ↑  Venail, Frederic; Sicard, Marielle; Piron, Jean Pierre; Levi, Ann; Artieres, Francoise; Uziel, Alain; Mondain, Michel (December 2008). "Reliability and complications of 500 consecutive cochlear implantations". *Archives of Otolaryngology–Head & Neck Surgery* **134** (12): 1276–1281. doi:10.1001/archoto.2008.504. ISSN 1538-361X. PMID 19075122. .
40. 1 2 3  Farinetti, A.; Ben Gharbia, D.; Mancini, J.; Roman, S.; Nicollas, R.; Triglia, J.-M. (June 2014). "Cochlear implant complications in 403 patients: comparative study of adults and children and review of the literature". *European Annals of Otorhinolaryngology, Head and Neck Diseases* **131** (3): 177–182. doi:10.1016/j.anorl.2013.05.005. ISSN 1879-730X. PMID 24889283. .
41. 1 2  "Individual Differences in Speech Recognition Changes After Cochlear Implantation". *JAMA Otolaryngology–Head & Neck Surgery* **147** (3): 280–286. March 2021. doi:10.1001/jamaoto.2020.5094. PMID 33410869. PMC 7791403. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=7791403.
42. 1 2  "Use of Adult Patient Focus Groups to Develop the Initial Item Bank for a Cochlear Implant Quality-of-Life Instrument". *JAMA Otolaryngology–Head & Neck Surgery* **143** (10): 975–982. October 2017. doi:10.1001/jamaoto.2017.1182. PMID 28772297. PMC 5710256. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=5710256.
43. ↑  "Meta-analysis of quality-of-life improvement after cochlear implantation and associations with speech recognition abilities". *The Laryngoscope* **128** (4): 982–990. April 2018. doi:10.1002/lary.26738. PMID 28731538. PMC 5776066. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=5776066.
44. ↑  "Meta-analysis of Cochlear Implantation Outcomes Evaluated With General Health-related Patient-reported Outcome Measures". *Otology & Neurotology* **39** (1): 29–36. January 2018. doi:10.1097/mao.0000000000001620. PMID 29227446. PMC 5728184. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=5728184.
45. ↑  "Social Connectedness and Perceived Listening Effort in Adult Cochlear Implant Users: A Grounded Theory to Establish Content Validity for a New Patient-Reported Outcome Measure". *Ear and Hearing* **39** (5): 922–934. September 2018. doi:10.1097/AUD.0000000000000553. PMID 29424766. .
46. ↑  "Cochlear Implant Quality of Life (CIQOL): Development of a Profile Instrument (CIQOL-35 Profile) and a Global Measure (CIQOL-10 Global)". *Journal of Speech, Language, and Hearing Research* **62** (9): 3554–3563. September 2019. doi:10.1044/2019\_JSLHR-H-19-0142. PMID 31479616. PMC 6808347. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=6808347.
47. ↑  "Correlates of psychosocial adjustment in deaf adolescents with and without cochlear implants: a preliminary investigation". *Journal of Deaf Studies and Deaf Education* **14** (2): 244–259. 2008-07-16. doi:10.1093/deafed/enn038. PMID 18854552.
48. ↑  Most, Tova; Wiesel, Amatzia; Blitzer, Tamar (June 2007). "Identity and Attitudes towards Cochlear Implant Among Deaf and Hard of Hearing Adolescents" (en). *Deafness & Education International* **9** (2): 68–82. doi:10.1179/146431507790560002. ISSN 1464-3154. .
49. ↑  Dammeyer, Jesper; Chapman, Madeleine; Marschark, Marc (2018). "Experience of Hearing Loss, Communication, Social Participation, and Psychological Well-Being Among Adolescents With Cochlear Implants". *American Annals of the Deaf* **163** (4): 424–439. doi:10.1353/aad.2018.0027. ISSN 0002-726X. PMID 30344187. .
50. ↑  „Cochlear Implant (CI) Technology and Music: Music Perception, Music Enjoyment: Information for Audiologists | Iowa Head and Neck Protocols". *medicine.uiowa.edu*. Qaraldi: 14-aprel 2022-yil.
51. ↑  "Bilateral cochlear implantation is regarded as very beneficial: results from a worldwide survey by online questionnaire". *European Archives of Oto-Rhino-Laryngology* **276** (3): 679–683. March 2019. doi:10.1007/s00405-018-05271-x. PMID 30617425.
52. ↑  "Profound deafness in childhood". *The New England Journal of Medicine* **363** (15): 1438–1450. October 2010. doi:10.1056/NEJMra0911225. PMID 20925546.
53. ↑  "Spoken language development in children following cochlear implantation". *JAMA* **303** (15): 1498–1506. April 2010. doi:10.1001/jama.2010.451. PMID 20407059. PMC 3073449. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=3073449.
54. ↑  "Language outcomes after cochlear implantation". *Otolaryngologic Clinics of North America* **45** (1): 173–185. February 2012. doi:10.1016/j.otc.2011.08.024. PMID 22115689.
55. ↑  "Cochlear Implants in Adults: Effects of Age and Duration of Deafness on Speech Recognition". *Otology & Neurotology* **37** (9): 1238–1245. October 2016. doi:10.1097/MAO.0000000000001162. PMID 27466894.
56. ↑  "Meta-Analysis of Speech Recognition Outcomes in Younger and Older Adults With Cochlear Implants". *American Journal of Audiology* **30** (3): 481–496. September 2021. doi:10.1044/2021\_AJA-20-00141. PMID 34106734.
57. ↑  Cloutier, Francois; Bussieres, Richard; Ferron, Pierre; Cote, Mathieu (2013). "OCTO *Outcomes of Cochlear Implant for the Octogenarians: Audiologic and Quality-of-Life"*. *Otology & Neurotology* **35**. .
58. ↑  Bourn, Stephanie (2022). "Cochlear implant outcomes in the very elderly". *American Journal of Otolaryngology* **43** (1): 103200. doi:10.1016/j.amjoto.2021.103200. PMID 34600410. .
59. 1 2  Sorkin, Donna L. (Mar 2013). "Cochlear implantation in the world's largest medical device market: Utilization and awareness of cochlear implants in the United States". *Cochlear Implants International* **14** (Suppl 1): S4–S12. doi:10.1179/1467010013Z.00000000076. ISSN 1467-0100. PMID 23453146. PMC 3663290. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=3663290.
60. 1 2  Sorkin, Donna L.; Buchman, Craig A. (Feb 2016). "Cochlear Implant Access in Six Developed Countries" (en-US). *Otology & Neurotology* **37** (2): e161-4. doi:10.1097/MAO.0000000000000946. ISSN 1531-7129. PMID 26719962. .
61. ↑  "Severe Hearing Loss in the Aging Population Poses a Global Public Health Challenge. How Can We Better Realize the Benefits of Cochlear Implantation to Mitigate This Crisis?". *Frontiers in Public Health* **7**: 227. 2019. doi:10.3389/fpubh.2019.00227. PMID 31475129. PMC 6707083. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=6707083.
62. 1 2  „World report on hearing" (en). *www.who.int*. Qaraldi: 9-dekabr 2021-yil.
63. ↑  „Cochlear Implants". *American Speech-Language-Hearing Association* (2004). Qaraldi: 7-yanvar 2022-yil.
64. ↑  „FDA approves Oticon Medical's Neuro cochlear implant system" (en-US). *MassDevice* (24-iyun 2021-yil). Qaraldi: 7-yanvar 2022-yil.