**Ikkinchi Hind-Pokiston urushi yoki „Hind-Pokiston voqeasi"** — Hindiston va Pokiston oʻrtasida 1965-yil avgust-sentyabr oylarida boʻlib oʻtgan qurolli toʻqnashuvdir. Pokiston munozarali Kashmir shtatining Hindiston qismida qoʻzgʻolon koʻtarishga urinishi bilan boshlangan mojaro tez orada ikki davlat oʻrtasidagi chegara urushiga aylanib ketdi. Jang gʻolibi aniqlamadi; urush BMT aralashuvidan keyin durang bilan yakunlandi.

Katch Rann
----------

1965-yil bahorida Hindiston va Pokiston oʻrtasida Buyuk Katch Rann choʻl hududi uchun chegara mojarosi boshlandi. Mojaroni kim qoʻzgʻatgani nomaʼlumligicha qolmoqda, biroq mart-aprel oylarida ikki davlat chegarachilari oʻrtasida chegarada qurolli toʻqnashuvlar sodir boʻldi, har ikki davlat qurolli kuchlari toʻliq shay holatga keltirilib, chegaraga tortildi. Mojaro toʻliq kuchayib borishga ulgurmadi: Buyuk Britaniya aralashdi, uning vositachiligida tomonlar 30-iyun kuni oʻt ochishni toʻxtatish toʻgʻrisida bitim tuzdilar. Katch Rann boʻyicha bahs 1969-yil 4-iyulda Islomobodda tuzilgan kelishuvlar bilan toʻliq hal qilindi: Pokiston 900 km² hududni oldi, garchi u ancha katta maydonga daʼvo qilgan boʻlsa ham.

Katta urush
-----------

Katch Rannidagi voqealar, aftidan, Pokiston rahbariyatini milliy armiyaning Hindiston armiyasidan ustunligiga ishontirdi va Kashmir muammosini kuch bilan hal qilishga urinib koʻrdi. 1947-1948-yillardagi birinchi Hind-Pokiston urushi natijasida Kashmir ikki qismga boʻlinib, urushayotgan tomonlarga oʻtdi. Pokiston shtatning Hindiston qismi ustidan nazorat oʻrnatishdan umidini uzmadi. Pokiston maxfiy xizmatlari Hindiston Kashmiriga 1965-yil avgust oyi boshida qoʻzgʻolon koʻtarib, hindlarga qarshi partizanlar urushini boshlashi kerak boʻlgan Hindiston Kashmiriga oʻqitilgan sabotajchilarni yuborishni boshladi. **"Gibraltar"** nomini olgan ushbu operatsiya butunlay muvaffaqiyatsiz tugadi. Hindlar sabotajchilarni shtatning Pokiston qismidan kelayotganidan xabardor boʻlishdi va 15 avgust kuni — Britaniya Hindistoni qulashining 18 yilligi munosabati bilan Hindiston armiyasi jangarilar oʻquv lagerlarini yoʻq qilish uchun u yerga bostirib kirdi.

Bu hududni himoya qilayotgan 12-Pokiston diviziyasi hind korpusining olg‘a siljishini to‘xtata olmadi va tez orada Pokiston Kashmirining „poytaxt"i Muzaffarobodni qo‘lga olish xavfi paydo bo‘ldi. 12-divizionga dushman bosimini yumshatish uchun Pokiston qoʻmondonligi 1-sentyabr kuni Kashmirning Hindiston qismiga qarshi hujum boshladi (**Katta dubulgʻa** operatsiyasi). Oʻshandan beri Hindiston va Pokiston oʻrtasida ochiq urush davom etmoqda. Hindiston harbiy harakatlar kuchayishida toʻxtamadi va ularni Kashmirdan birinchi marta 6-sentyabrda, Hindiston armiyasi Pokistonga bostirib kirganida olib chiqdi. Zarba yirik shahar Lohur yoʻnalishida berilgan. Qoʻshinlar deyarli butun yoʻl bilan Lahorga etib borishdi, shundan soʻng ular Pokistonning qarshi hujumi bilan orqaga qaytarildi.

Keyinchalik, har ikki tomon ham katta muvaffaqiyatga erishish uchun bir necha marta qarshi hujumlarni amalga oshirdi. Pokiston armiyasining faxri boʻlgan 1-zirhli diviziya Hindistonning Amritsar shahriga qarab, uni egallab olish vazifasini bajara boshladi, ammo Asal Uttar qishlogʻi yaqinida pistirmaga tushib qoldi va Hind-Pokiston urushlaridagi ehtimol eng mashhur jangida katta yoʻqotishlarga uchradi. Oʻz navbatida, hindlar qattiq kurashgan boʻlsa-da, Sialkot yoʻnalishi boʻyicha Pokiston mudofaasini buzib oʻta olmadilar. 12-sentyabr kuni Filora hududida juda kam uchraydigan hodisa roʻy berdi, 17-polkning „Centurion" hind tanki Pokiston vertolyotini toʻpdan oʻqqa tutib urib tushirishga muvaffaq boʻldi.

Sharqiy Pokistondagi janglar alohida shiddatga ega emas edi, garchi tomonlarning samolyotlari muntazam ravishda qoʻshinlar joylashtirilgan joylar va taʼminot bazalarini bombardimon qilgan boʻlsa-da.

22-sentabr kuni BMT Xavfsizlik kengashi urushayotgan tomonlarni harbiy harakatlarni to‘xtatishga chaqiruvchi rezolyutsiyani qabul qildi. 23-sentyabrda urush tugadi. SSSR vositachiligida 1966-yil 10-11-yanvarda Pokiston Prezidenti Ayub Xon va Hindiston Bosh vaziri Shastri urushni yakunlagan Toshkent deklaratsiyasini imzoladilar.

Oqibatlar
---------

1965-yilgi Hind-Pokiston urushi har ikki tomonning ishonchli g‘alabasisiz yakunlandi. Hindistonda ham, Pokistonda ham davlat tashviqoti urushning muvaffaqiyatli yakunlangani haqida xabar berdi; zamonaviy Pokistonda, mamlakat 1965-yilda muhim gʻalaba qozonganligi hali ham umumiy qabul qilinadi. Shu bilan birga, ko‘plab mustaqil kuzatuvchilar 23-sentabrdan keyin jangovar harakatlar davom etganida edi, muvaffaqiyat Hindiston tomonida bo‘ladi, deb hisoblaydi. Bir oy davom etgan urush 5 mingdan ortiq odamning hayotiga zomin boʻldi, yuzlab tanklar va oʻnlab samolyotlar yoʻq qilindi. Hindiston 80 ta tankni qaytarib boʻlmaydigan darajada yoʻqotdi, yana 48 tasi vayron qilingan, ammo xizmatga qaytdi. Urush paytida 300 ga yaqin Pokiston tanklari vayron qilingan, shu jumladan yaqinda AQShdan olingan 200 ga yaqin M47 va M48 tanklari.

Hindiston va Pokiston oʻrtasidagi mojaro oʻsha davrdagi Sovuq urushga hech qanday aloqasi boʻlmagan kam sonli mojarolardan biri edi. Harbiy harakatlar paytida SSSR ham, AQSh ham neytral pozitsiyani saqlab qoldi va NATO davlatlari ikkala urushayotgan davlatga qurol embargosini joriy qildi. 1971-yilda boʻlib oʻtgan yana bir Hindiston-Pokiston urushidan soʻng (va bu safar Kashmir bilan bogʻliq emas), 1965-yil voqealari deyarli unutildi, ammo ularning Janubiy Osiyodagi vaziyatning rivojlanishiga taʼsirini eʼtiborsiz qoldirib boʻlmaydi. Pokiston, Amerika embargosi kiritilgandan soʻng, Xitoy bilan harbiy hamkorlik hajmini oshira boshladi, bu Hindistonni SSSR bilan yaqinroq aloqalarga olib keldi. Hindiston harbiy qoʻmondonligi urushdan saboq chiqardi va armiyani qayta tashkil etishni davom ettirdi, bu esa 1971-yildagi yorqin gʻalabaga katta hissa qoʻshdi.

Kashmir masalasi 1998-yilda Hindiston va Pokiston birinchi yadroviy sinovlarni oʻtkazganida nihoyat hal qilindi. Har ikki davlat 5 ta yadro kallaklarini portlatishdi. 1999-yil yanvarda davlatlar delegatsiyalari Vashingtonda Birlashgan Millatlar Tashkiloti vositachiligida yadroviy sinovlarni butunlay taqiqlash toʻgʻrisidagi memorandumni imzoladilar.

Shuningdek koʻring
------------------

* Uchinchi Hind-Pokiston urushi (1971)

Manbalar
--------

1. ↑  The September War./Baptism Under Fire: Anti Aircraft Artillery in India Pakistan War 1965. Mandeep Singh. Vij Books India. 2017
2. ↑  Chapter 6: The Lull — Air Operations (Sept 8th to 14th)./India-Pakistan Air War of 1965. P.V.S Jagan Mohan and Samir Chopra. Manohar Publishers. 2005
3. ↑  Jammu and Kashmir. Jyoti Bhusan Das Gupta. Springer. 2012. P.351
4. ↑  INDIAʼS MAJOR MILITARY & RESCUE OPERATIONS. Dr. Hemant Kumar Pandey & Manish Raj Singh. Horizon Books (A Division of Ignited Minds Edutech P Ltd). 2017. P.96
5. ↑  Legacies and assessement./Limited War in South Asia: From Decolonization to Recent Times. Scott Gates, Kaushik. Roy Routledge. 2017

Havolalar
---------

* Official 1965 War History, History Division, Ministry of Defence, Government of India