recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Qiyosiy psixologiya** — psixologiya sohasi. Psixikaning filogenetik (kelib chiqish), ontogenetik (inson umriga oid) holatlar va ularning shakllarini tadqiq qiladi. Qiyosiy psixologiyada hayvonlar psixologiyasi odamlarniki bilan qiyoslanadi, ularning xulq-atvoridagi oʻxshashliklar va tafovutlarning sabablari tekshiriladi, harakatlantiruvchi biologik va tabiiy kuchlar, ijtimoiy muhitdagi taʼsir oʻtkazuvchi vositalar, omillar aniqlanadi. Zoopsixologiya Qiyosiy psixologiyaning asosiy boʻlimi (tarkibiy qismi)dan iborat boʻlib, u turli guruhlarga, turlarga mansub hayvonlar, jonivorlar psixikasini, ularning xattiharakatlarini oʻrganadi. Etologiya — biologik va psixologik jabhalar qorishmasidan iborat boʻlib, hayvonlarning xattiharakatidagi tugʻma (irsiy) alomatlar, mexanizmlar insonniki bilan umumiy negizga ega ekanligini oʻrganuvchi soha. Qiyosiy psixologiya insonda ongning vujudga kelishi bilan bogʻliq boʻlgan psixologik muammolarni qamrab oladi. Shuningdek, u inson xattiharakatining biologik, ijtimoiy, turmushda orttirilgan jabhalarini tadqiq etuvchi psixologiya tarmogʻi. Insonda mehnat faoliyatining vujudga kelishi va takomillashuvi, kishilik jamiyatining rivojlanishi, odamlar orasida oʻzaro munosabat vositasi sifatida nutqning paydo boʻlishi ijtimoiypsixologik omillar, shartsharoitlar turkumini tashkil qiladi. Insonda ongning paydo boʻlishi, rivojlanishi va oʻzini oʻzi anglashini aniqlovchi psixologik omillarni hisobga olish, bola kamoloti toʻgʻrisidagi qonuniyatlarga asoslanish qiyosiy tahlilning mahsulidir.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
"LUNOXOD" — Oy sirtida harakatlanadigan SSSR apparatlari nomi. 1970-yil 10 noyabrda Yerdan Oy tomon uchirilgan "Luna-17" avtomatik stansiya 17 noyabrda Oyning gʻarbidagi "Yomgʻirlar dengizi" deb nom olgan qismiga ohista qoʻndirildi (qarang "Luna"). Shu kunning oʻzida undan maxsus moslama orqali Oy sirtiga "L.-1" tushib, oʻz harakatini boshladi. Unga yuklatilgan asosiy vazifa Oy sirtini kuzatish va kompleks ravishda tekshirishdan iborat edi. U bu ishlarni 1970-yil 17 noyabrdan 1971-yil 4 okt.gacha davom ettirib, shu davr ichida 10,5 km yoʻl bosdi, Oy sirtining 80 000 m2 qismini tekshirdi, 200 ga yaqin atrof manzara va 20 000 dan ortiq alohida fotosuratlarni Yerga uzatdi. "L.-1" germetik yopilgan ilmiy-kuzatuv asboblar va har biri elektr dvigatellar yordamida mustaqil harakatlanadigan 8 ta gildirakli aravachadan iborat. "L.-l" Yerdan turib boshqarildi, uning ichiga Oy sirtidagi tuproqning kimyoviy tarkibini tekshirish apparatlari, radiometrik moslamalar, rentgen teleskop va lazer qaytargich oʻrnatilgan. Oy sirtining tekshirilgan qismi, asosan, bazalt jinslaridan iboratligi maʼlum boʻldi. Bu oʻtmishda Oy zaminida kuchli vulqonlar roʻy berganligidan dalolat beradi. 1973-yil 13 yanvarda "Luna-21" avtomatik stansiyasi Oy sirtiga yana bir oʻzi yurar avtomatik apparat "L.-2"ni olib chikdi. Yanada mukammallashtirilgan bu apparat Oydagi Lemonye deb ataluvchi kraterga tushirildi. Keng koʻlamda kuzatish va tekshirish olib bora oladigan ilmiy asboblar oʻrnatilgan "L.-2" 4 oy ichida 37 km yoʻl bosib, Yerga Oy sirtining 86 manzarasini va 80 000 dan ortiq fotosuratlarini yetkazdi. Astrofotometr yordamida "L.2" Oy osmonining yorugʻligini kuzatib, Yer osmoni yorugʻligidan bir necha marta kuchli ekanligini aniqladi. Bundan Oy atrofini chang zarralari qurshab olgan, shu sababli ular Quyosh nurlari va Yerdan qaytgan nurlarni atrofga kuchli tarkatib turadi, degan muhim as-tronomik xulosa kelib chiqadi. Oyga 3 marta "Apollon" kosmik kemasida parvoz etgan amerikalik astronavtlar 2 oʻrinli "Rover" "L."dan foydalanib, koʻnish joyi atrofidan 27— 35 km gacha uzoklashgan. "L."lar "Planetoxod" larning oddiy bir koʻri-nishidir.

Ad.; Zigel F. Yu. Kometalar nima? T. 1956; Fizika kosmosa, [2-oye izdaniye], M. 1985.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Gazlash** — 1) mineral suvlar, meva sharbatlari, kvas, pivo va shampan vinolarini karbonat angidrid (SO2) gazi bilan toʻyintirish. G. ichimliklarga vishillash xususiyatini beradi, ularning badanga singishini yaxshilaydi, taʼmini yoqimli qiladi. G.ning ikki usuli bor: gazni toʻgʻridan-toʻgʻri suyuqlikka berish (maye, meva sharbatlari, mineral suvlar; bunda maxsus apparatlardan foydalaniladi. 1 l ichimlikka 0,3—0,5 mg karbonat kislota qoʻshiladi); ichimliklarni bijgʻish vaqtida ajralib chiqqan gaz hisobiga toʻyintirish (maye, shampan vinosi, pivo, kvas); 2) yoqilgʻilarni G. — kumir, mazut, torf, yogoch, slanes va b. yoqilgʻilardan generator gazi olish. Gaz generatori yordamida yoqilgʻini yuqori temperaturada havo yoki suv bugʻi bilan oksidlab amalga oshiriladi. Agar G. bosim ostida bugʻ-kislorod aralashmasidan foydalanib bajarilsa, tarkibida 15% gacha metan boʻlgan shahar gazi hosil boʻladi. G.da qoʻshimcha mahsulot — generator smolasi ham olinadi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Rekvizitsiya** (lotincha: reguisitio — talab qilib olish, olib qoʻyish) — mulkni haq toʻlab majburiy ravishda davlat egaligiga toʻla yoki vaqtincha foydalanish uchun olish. Oʻzbekiston Respublikasi FKga koʻra, tabiiy ofatlar, avariyalar, epidemiyalar, epizootiyalar yuz bergan takdirda va favkulodda tusdagi boshqa vaziyatlarda mol-mulk jamiyat manfaatlarini koʻzlab, davlat hokimiyati organi qaroriga muvofiq mulkdordan unga mol-mulkning qiymatini toʻlagan holda qonun hujjatlarida belgilangan tartibda va shartlar asosida olib qoʻyilishi mumkin (FK. 203modda). R. oʻtkazilishiga sabab boʻlgan vaziyatlarning amal qilishi toʻxtaganidan keyin R. qilingan mol-mulkning sobiq egasi saqdanib qolgan mol-mulkni oʻziga qaytarib berishni talab qilishga haqli. Qonunda chet el investorlari mulkiga nisbatan R. qoʻllash shartlari va tartibi ham aniq belgilangan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Selby** (talaffuzi: *Selbi*) — AQShning Janubiy Dakota shtatida joylashgan shahardir. Aholisi 2020-yilgi aholini roʻyxatga olishda 610 kishini tashkil qilgan.

Geografiyasi
------------

Selby shahri 45°30′20″N 100°1′53″W﻿ / ﻿45.50556°N 100.03139°W﻿ / 45.50556; -100.03139GO (45,505692, −100,031369) koordinatalarda joylashgan.

Amerika Qoʻshma Shtatlari aholini roʻyxatga olish byurosiga koʻra, shaharning umumiy maydoni 0.71 kvadrat mil (1.84 km2) tashkil qiladi.

Demografiyasi
-------------

| Aholi o‘sish tarixi |
| --- |
| Yil | Aholi |  | %± |
| **1910** | 558 |  | — |
| **1920** | 564 |  | 11% |
| **1930** | 548 |  | −28% |
| **1940** | 599 |  | 93% |
| **1950** | 706 |  | 179% |
| **1960** | 979 |  | 387% |
| **1970** | 957 |  | −22% |
| **1980** | 884 |  | −76% |
| **1990** | 707 |  | −200% |
| **2000** | 736 |  | 41% |
| **2010** | 642 |  | −128% |
| **2020** | 610 |  | −50% |
| AQSh aholisini ro'yxatga olish |

2010-yilgi aholini roʻyxatga olishda shaharda 300 ta xonadonda 642 kishi, shu jumladan 175 oila bor edi. Shaharning irqiy tarkibi 96,7% oq tanli, 2% tubjoy amerikaliklar va 1,2% ikki yoki undan ortiq irqlardan iborat edi. Har qanday irqning ispan yoki lotin millatiga mansublari 0,5% ni tashkil qiladi.

Shaharda 300 ta xonadonning 19 foizida 18 yoshgacha bo‘lgan bolalari bor, 51,3 foizi er-xotinlar, 4,7 foizida eri bo‘lmagan ayollar, 2,3 foizida xotini bo‘lmagan erkaklar, 41,7 foizida oilasizlar edi. Uy xoʻjaliklarining 39 foizini bir kishi va 22,6 foizini 65 va undan katta yoshdagi bir kishi tashkil etdi.

Aholining oʻrtacha yoshi 52,9 yoshni tashkil etadi. Aholining 16 foizi 18 yoshgacha boʻlgan; 3,4% 18 yoshdan 24 yoshgacha boʻlganlar; 18,7% 25 dan 44 gacha; 27,8% 45 dan 64 gacha; va 34,1% 65 va undan kattadir. Shaharning gender tarkibi 51,2% erkaklar va 48,8% ayollarni tashkil qiladi.

Oilaning oʻrtacha daromadi 27 639 dollarni, oilaning oʻrtacha daromadi esa 37 500 dollarni tashkil etdi. Erkaklar oʻrtacha daromadi 26 563 dollarni, ayollarniki esa 18 214 dollarni tashkil qilgan. Shaharning aholi jon boshiga daromadi 16 433 dollarni tashkil etdi. Oilalarning qariyb 4,7 foizi va aholining 8,3 foizi qashshoqlik chegarasidan past boʻlgan, shu jumladan 18 yoshgacha boʻlganlar 2,6 foizi va 65 yoshdan oshganlarning 16,1 foizi qashshoq hisoblanadi.

Manbalar
--------

1. ↑  „U.S. Census Bureau: Selby city, South Dakota" (en). *www.census.gov*.  United States Census Bureau. Qaraldi: 22-yanvar 2022-yil.
2. ↑  „Find a County".  National Association of Counties. Qaraldi: 7-iyun 2011-yil.
3. ↑  „US Gazetteer files: 2010, 2000, and 1990".  United States Census Bureau (12-fevral 2011-yil). Qaraldi: 23-aprel 2011-yil.
4. ↑  „US Gazetteer files 2010".  United States Census Bureau. 25-yanvar 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 21-iyun 2012-yil.
5. ↑  *United States Census Bureau.* „Census of Population and Housing". Qaraldi: 22-mart 2014-yil.
6. ↑  „Census Population API".  United States Census Bureau. Qaraldi: 15-oktabr 2022-yil.
7. ↑  „U.S. Census website".  United States Census Bureau. Qaraldi: 21-iyun 2012-yil.
**Xlor oksidlari** — xlorning kislorod bilan hosil qilgan birikmalari: Cl2O, Cl2O2, Cl2O6, Cl2O7, Cl2O8.

Xlor (I) oksid, Cl2O — sargʻishjigarrang qoʻlansa hidli (xlor hidi keladi) gaz; suyuqlanish temperaturasi — 121°, qaynash temperaturasi 2°. Kuchli oksidlovchi. Kaltsiy gipoxlorit olishda ishlatiladi.

Xlor (1U)oksid, Cl2O2 — qovoq rang oʻtkir hidli gaz; suyuqlanish temperaturasi 59,5°, qaynash temperaturasi 11°, kuchli oksidlovchi, portlaydi. Matolar, sellyuloza va yuqori navli qogʻozlarni oqartirish ishlarida foydalaniladi.

Xlor (hCh)oksid, Cl2O6 — havoda tutaydigan toʻq qizil suyuqlik; suyuqlanish temperaturasi 3,5°, qaynash temperaturasi 203°; oson oksidlanuvchan moddalarga tegsa portlaydi.

Xlor (UP)oksid (perxlorat angidrid), Cl2O7 — rangsiz suyuqlik; suyuqlanish temperaturasi —93°, qaynash temperaturasi 83°.

Cl2O8 — xlorid kislota va uning tuzlarini elektrolizlashda hosil boʻladigan oraliq mahsulot. Erkin holda ajratib olinmagan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Fanlar | *Fanlar haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Rekviyem** (lot. reguiem — orom, tinchlik) — marxumlar xotirasiga bagʻishlangan messa turi, diniy musiqa janri, lotin matnlariga aytiladigan vokal yoki vokal cholgʻu turkumi. Tantanavor messadan baʼzi ("Gloria", "Credo") qismlarining oʻrniga boshqa ("Reguiem aeternam" — "Abadiy orom", "Dies irae" — "Qiyomat" kabi) qismlarning kiritilishi bilan farqlanadi. Qaygʻuli, motamsaro harakterga ega. Dastlab bir ovozli grigorian xorali kuylariga asoslangan. 15-asrdan koʻp ovozli xor polifonik asari (G. Dyufai, Y. Okegem, O. Lasso, J. Palestrina), 17-asrdan xor, yakkaxon xonandalar va orkestr uchun gomofoniya uslubidagi yirik asar sifatida rivoj topdi. V. A. Motsart, G. Berlioz, J. Verdi, I. Brams R.lari mazkur janrining eng mashhur namunalaridir. 20-asr kompozitorlari (I. Stravinskiy, A. Shnitke va boshqalar) diniy (lotin) matnlari katori zamonaviy shoirlar sheʼrlaridan ham foydalanishgan (Mas, B. Brittenning "Harbiy rekviyem"i). Oʻzbekistonda R. janriga M. Burhonov ("Abadiy xotira", 1996), F. YanovYanovskiy ("Rekviyem", 1997)lar murojaat qilishgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Seldan himoya vositalari** - aholi punktlari, sanoat korxonalari va ekinzorlarni sel vayrongarchiligidan himoya qilishga moʻljallangan oʻrmonmeliorativ, gidrotexnik va boshqa tadbirlar majmui. Asosiy oʻrmonmeliorativ tadbirlar: togʻ yonbagʻirlarida, sunʼiy terassalar va oʻzan boʻylarida yoppasiga yoki qisman oʻrmon daraxtlari ekish, ixota daraxtzorlari barpo qilish (qarang Agrooʻrmon melioratsiyasi). Bu tadbirlar, asosan, sel oqimlari hosil boʻlishiga yoʻl qoʻymaslik, muayyan havzaning sel faolligini pasaytirish va uning kuchini qirqishga qaratilgan. Oʻrmon melioratsiyasi samaradorligi, odatda, ancha vaqt oʻtgandan soʻng seziladi. Masalan, Oqtosh (Toshkent viloyati), Omonqoʻton (Samarqand viloyati)da oʻrmon melioratsiyasi tadbirlari natijasida suv rejimi ancha yaxshilandi, tuproq eroziyasi va sel oqimlarining vayrongarchilik xavfi kamaydi. Selga qarshi asosiy gidrotexnika inshootlari: beton, temirbeton va boshqa materiallardan quriladigan qirgʻoq himoya qoplamalari, sel oʻtkazgich, nov, sel tashlagich, quvur, sel va suv omborlari, sel toʻsgich va boshqa Ularning asosiy vazifasi — sel oqimlarini toʻsib qolish, chetga burib yoki bezarar oʻtkazib yuborishdan iborat. Inshoot turi joy xususiyatlari va suv oqimi turiga qarab tanlanadi. Daryolar yoʻlida suv omborlari qurilib, oqim tartibga solinadi, sel oqimlari toʻsiladi. Mayda va mavsumiy suv oqimlarida sel ombori quriladi, suvni yigʻib, bir qismidan sugʻorishda foydalanishga imkon beradi. Togʻ oldi rayonlaridagi adirlarda mavsumiy suv oqimlari yoʻlida omborlar va maxsus suvburgich kanallar, sel tashlagich yoʻllar (traktlar) barpo etiladi. Sel oʻzanlarining irrigatsiya va boshqa kanallar bilan kesishgan joylarida sel oqimlarini oʻtkazib yuboradigan sel oʻtkazgich, dyuker, sel tashlagich va sh. k. inshootlar quriladi. Sel xavfi katta boʻlgan havzalarda 40—50 va undan ham koʻp sel omborlaridan iborat boʻlgan selga qarshi sistemalar quriladi (mas, Andijon shahrini seldan himoya qilish sistemasi va boshqalar). Selga qarshi kurashda oʻrmonmeliorativ va gidrotexnika usullaridan birga foydalanish yuqori samara beradi.

Hamidulla Ismogʻilov.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Xlamidoz** - OOZ, rikketsioz, keratokonʼyunktivit — hayvonlarning oʻtkir yuqumli kasalligi. Koʻp hollarda X. katta iktisodiy zarar keltiradi, kasallik hayvonning koʻr boʻlishi bilan tugashi mumkin. Kasallikni reketsiyalar qoʻzgʻatadi. X. bilan barcha qishloq xoʻjaligi hayvonlari, koʻproq qoramollar zararlanadi. Kasallik yilning barcha fasllarida uchrashi mumkin, biroq issiq paytida koʻproq va ogʻirroq kechadi. X.ning yashirin davri 2— 12 kun. Koʻproq bir koʻz, kamroq ikkala koʻz ham zararlanadi. Tana harorati koʻtariladi, holati yomonlashadi, koʻzidan koʻp miqdorda shilliqyiringli suyuqlik oqadi. Soʻngra abssess oʻzoʻzidan yoriladi, uning oʻrnida yara hosil boʻladi. Hayvonning ahvoli yaxshilanib, astasekin sogʻayadi. Kasallikning epizootologiyasi, klinik belgilari hamda konʼyunktiva surtmasini mikroskopda tekshirish orqali tashhis qoʻyiladi.

Davolash: kasal mollar salqin xonalarda saqlanib, antibiotiklar qoʻshilgan turli malham dorilar (mazlar yoki linementlar) qoʻllaniladi. Ogʻir hollarda novokainli blokada qilish yaxshi samara beradi.

Oldini olish: hayvonlarni statsionar nosogʻlom xoʻjaliklardan chiqarmaslik tavsiya etiladi. Mollar kish faslida bir oyda bir marta, yoz oylarida esa har kuni koʻzdan kechiriladi. Sogʻlom mollarning koʻziga profilaktika maqsadida antibiotiklardan tayyorlangan mazlar yoki emulsiyalar suriladi, pashshalarga qarshi kurashiladi.

Hoshim Nurmamatov.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
| Kosmologiya |
| --- |
| * Olam
* Katta portlash
* Olam yoshi
* Olam xronologiyasi
 |
|  Erta olam 
* Inflatsiya
* Nukleosintez
* KGTF
* Neytrino foni
* Qoldiq nurlanish
 |
|  Kengayayotgan olam 
* Qizil surilish
* Hubble qonuni
* Fazo kengayishi
* Friedmann tenglamalari
* FLRW metrikasi
 |
|  Tuzilma shakllanishi 
* Olam shakli
* Tuzilma shakllanishi
* Reionizatsiya
* Galaktika shakllanishi
* Yirik kvazar guruhi
* Katta miqyosdagi tuzilish
* Galatik tola
 |
|  Olam kelajagi 
* Olam taqdiri
* Kengayayotgan olam kelajagi
 |
|  Komponentlari 
* Lambda-CDM modeli
* Qorongʻu energiya
* Qorongʻu materiya
 |
|  Tarixi 
* Kosmologiya silsilasi
* Katta portlash nazariyasi tarixi
* Qoldiq nurlanish kashfiyoti
 |
|  Tajribalar 
* Kuzatish kosmologiyasi
* 2dF
* SDSS
* COBE
* BOOMERanG
* WMAP
* Planck
 |
|  Olimlar 
* Galilei
* Copernicus
* Newton
* Einstein
* Hawking
* Fridman
* Lemaître
* Hubble
* Penzias
* Bharadwaj
* Tolman
* Wilson
* Gamow
* Dicke
* Zel'dovich
* Aaronson
* Alpher
* Mather
* Rubin
* Penrose
* Alfvén
* Smoot
* Ehlers
* Ellis
* Sunyaev
* Schmidt
* Suntzeff
* de Sitter
* Guth
* *boshqalar*
 |
|  Ijtimoiy taʼsiri 
* Diniy nuqtai nazar
 |
| * k
* m
* t
 |

**Reliktiv nurlanish** (lotincha: *relictum* — qoldiq; boshqa nomlari: **qoldiq nurlanish**, **kosmik mikrotoʻlqinli fon nurlanishi**) — kosmik elektromagnit nurlanish. Reliktiv nurlanish intensivligi va spektri mutlaq qora jismning 2,7 K bilan nurlanishiga mos keladi. Reliktiv nurlanishning mavjudligi toʻgʻrisida birinchi marta 1948-yilda amerikalik olim George Gamow (1904—68), „qaynoq Koinot" nazariyasida tilga olgan. Bu modelga koʻra, Koinot ilk davrda (galaktika va yulduzlar paydo boʻlguncha) oʻta zich va qaynoq (oʻta yuqori haroratli) boʻlgan. Bu harorat vodoroddan geliyni sintezlovchi yadro reaksiyalarining boʻlishi uchun yetarli boʻlgan. Sintez tufayli fazo oʻta zich elektromagnit nurlanish bilan toʻyingan boʻlib, kuchsiz qoldiqlari reliktiv nurlanish koʻrinishida kuzatiladi. Reliktiv nurlanishni 1965-yilda Arno Penzias va Robert Wilson 7,35 sm toʻlqin uzunligida kashf etganlar.

Keyinchalik Koinot kengayish natijasida soviy boshlagan. „Boshlangʻich" vaqtdan bir necha yuz ming yil keyin atrof muhitning temperaturasi 3000—4000K gacha pasaygan, zichlik esa r=10~20 g/sm3 boʻlgan. Shu paytdan boshlab kimyoviy elementlar paydo boʻla boshlagan. Kengayish hozirgi kungacha davom etmoqda, deb hisoblansa, Koinot ham oʻzidagi modda kabi sovimoqda, degan xulosa chiqadi. Hozirgi zamonga f=1010 yil boʻlgan; Koinotning hozirgi zichligi r=10~2’ g/sm3 deb olinsa, Koinot harorati 2,7 K boʻlgan reliktiv nurlanishni sochib turishi kerak. Darhaqiqat, 1965-yilda Bell telefon kompaniyasi (Angliya)ning radioantennasi 2,7K haroratli reliktiv nurlanishni, yaʼni 7,35 sm toʻlqin uzunlikdagi radio nurlanishni qayd etdi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Saturn | *Astronomiyaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Xomtok** — Tokni parvarish qilish usullaridan biri; kuzgi va bahorgi tok kesishning davomi. Xomtok qilingan tok havo, yorugʻlik va quyosh nuridan toʻla foydalanadi, kasallikka kam chalinadi; novda va mevalari yaxshi rivojlanadi, pishib yetiladi, hosil koʻpayadi.

Xomtok haqida
-------------

Tok, asosan, 2 marta xomtok qilinadi. Birinchi xomtok tok shoʻra chiqarib, hosilli va hosilsiz novdalar farqlana boshlagandan gullagunga qadar ("shoʻra xomtok"), ikkinchi Xomtok tok gullab, gʻoʻralar moshdek boʻlganda ("gʻoʻra xomtok") qilinadi. Shoʻra xomtokda kundadan oʻsib chiqqan baquvvat novdalardan 3—4 tasi qoldirilib (ular qarigan zanglarni yoshartirishda foydalaniladi), qolganlari kesib tashlanadi, endigina gulga kirayotgan hosilli novdalarning uchini chilpish hosildorlikni va hosil sifatini oshiradi (novdalar vaqtinchalik oʻsishdan toʻxtab, oziq moddalar shoʻra va gullarning rivojlanishiga sarf boʻladi). "Gʻoʻra xomtok" da birinchi xomtokdan qolgan hosilsiz, ortiqcha zich va nooʻrin oʻsgan, asosiy novdalar va shu yilgi novdaning qoʻltigʻidan oʻsib chiqqan bachki novdalar olib tashlanadi.

Xomtok qilish
-------------

Xomtokni oʻtkazish tok navi, agrotexnika tadbirlari, ob-havo va yer sharoitlariga bogʻliq. Kuchli oʻsuvchi tok navlari xomtok qilinganda ortiqcha novdalar olinib, siyraklashtiriladi. Tok oʻrtacha oʻsib, hosil yaxshi boʻlsa, novdalari tarab bogʻlab qoʻyiladi. Suyet oʻsgan tokning barg va novdalari oz boʻlib, ularni ortiqcha siyraklashtirish hosilni oftobdan zararlanishga olib kelishi mumkin. Xomtokda barglarni koʻplab va palapartish yulib tashlash yaramaydi. Chunki, barg siyraklashsa, hosilli novdalarga oziq moddalarning kelishi susayadi, yulingan barg qoʻltigʻidagi kurtak zararlanadi. Xomtokdan keyin qoddirilgan novdalar tezda nam chipta bilan bagʻazlarga bogʻlanadi, aks holda ular salgina shamolda ham sinib ketadi.

Jamoliddin Fayziyev.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Vardonze qoʻrgʻon**  — Oʻzbekistondagi madaniy meros obyekti. Arxeologiya yodgorligi. Obyekt davri: IV—XV acplar. Buxoro viloyatining Shofirkon tumanida joylashgan. Obyekt manzili: „Joʻynov" MFY, Vardonze qishlogʻi. Koʻchmas mulkka boʻlgan huquq: Davlat mulki. Buxoro viloyati madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida
„Vaqf" xayriya jamoat fondiga tekin foydalanish shartnomasi asosida biriktirilgan. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan — davlat muhofazasiga olingan.

Manbalar
--------

1. ↑  „Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatini tasdiqlash toʻgʻrisida Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 4-oktabrdagi 846-sonli qarori". *Lex.uz*. Qaraldi: 21-iyul 2022-yil.
2. ↑  „Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatini tasdiqlash toʻgʻrisida Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 4-oktabrdagi 846-sonli qarori". *Backend.madaniymeros.uz*. Qaraldi: 21-iyul 2022-yil.
 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Xolmon isirg‘aguli** ( lotincha: *Fritillāria eduárdii*) — O‘rta Osiyoda o‘suvchi, loladoshlar oilasiga mansub, Fritillāria kiruvchi bir pallali gulli o‘simliklar turi .

Fritillaria imperialis keng tarqalgan turi bilan chambarchas bog‘liq .

Qirg'izistonda uni aygul (oyning guli) deb atashadi.

Tavsif
------

Gulbarg o‘lchami 120 sm Barglari halqasimon 12-24 sm, Barglari yaltiroq, yashil, pastki barglari keng cho‘ziq, ba’zan poyada halqa hosil qilib joylashadi. Ushbu o‘simlik poyasida 35-50 tagacha barg bo‘ladi. Gullari qo‘ng‘iroqsimon, pastga qarab osilib turadi, qizg‘ish, qirmizi-qo‘ng‘ir rangli, 5—20 tadan bo‘lib, soyabonsimon to‘pgul hosil qiladi. Mevasi yuqoriga qarab tik turuvchi, qisqa bandli, eni 6 sm, ensiz qanotchali qutichaga o‘xshaydi. Aprelda gullab, mevasi may oyida yetiladi. Erta bahordan yozning o‘rtalarigacha, urug‘lar yoki ildizlar bilan ko‘payadi. Gullari ekishdan 5-6 yil o‘tgach paydo bo‘ladi. Markaziy Osiyoda o‘sadi .

 Qirg'izistonning Botken viloyati bayrog'idagi Xolmon isirg‘aguli

Turlari
-------

* *Fritillaria eduardii* var. *inodora* (Regel) Wietsma - Tojikiston, O'zbekiston
* *Fritillaria eduardii* var. *eduardii* - Tojikiston, O'zbekiston, Qirg'iziston

Manbalar
--------

1. ↑  *Регель Е. А.* Тр. Санкт-Петербургского имп. ботан. сада. — 1884. — Т. 8. — С. 653.
2. ↑  „The International Plant Names Index". 3-avgust 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-iyun 2016-yil.
3. ↑  *RHS A-Z encyclopedia of garden plants*. United Kingdom: Dorling Kindersley, 2008 — 1136 bet. ISBN 1405332964.
4. ↑  „Linnaeus, Carl. 1753. Species Plantarum 1: 303". 6-oktabr 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-iyun 2016-yil.
5. ↑  „Petilium eduardii (Regel) Vved". 8-yanvar 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-yanvar 2022-yil.
**Sel ombori**, selxona, sel saqlagich — sel oqimlarini tartibga solish va hududni sel vayrongarchiligidan muhofaza qilish uchun moʻljallangan gidrotexnika inshooti; seddan himoya vositalarining asosiy turi. Sel ombori aksariyat soy oʻzanlarini toʻgʻon bilan toʻsib barpo qilinadi. Toʻgʻonlar tuproq, qumloqi va shagʻalli toshtuproqlar, temirbeton konstruksiyalar va boshqalardan quriladi. Kichik So. sigʻimi ming va oʻn ming m³, kattalariniki esa bir necha mln. m³ boʻlishi mumkin. So. sel oqimlarini tutib qoladi, tosh va loyqani choʻktiradi, tingan suvni maxsus suv chiqargich orqali tashlama tarmoqqa oʻtkazib yuboradi. Suv chiqargichlar (ochiq yoki yopiq) avtomatika bilan jihozlanib, loyqalik darajasi qanday boʻlishidan qatʼi nazar, suvni oʻtkazib yuborishni taʼminlaydi.

Katta muvaqqat oqimga ega boʻlgan soylarda mustaqil suv tashlash yoʻliga ega boʻlgan maxsus So. qurilgan (Namangan viloyatida sigʻimi 3,4 mln, m³ boʻlgan Gʻirvon, Tojikistonning Sugʻd viloyatida 5,6 mln. m³ li Oʻtkensoy Co.). Uncha katta boʻlmagan soylarda qurilgan kichik omborlar yagona sistemaga birlashtiriladi (har bir sistemada 40—50 tagacha Sel ombori boʻlishi mumkin). Yirik zamonaviy himoya sistemalari oʻnlab Sel omborini birlashtiradi. Andijon viloyatida 16 dan 42 gacha ombori boʻlgan seldan himoya sistemasi qurilgan.

Ad.h Ismogʻilov X. A. Sel va undan saqlanish, T. 1988.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Vardonze (Varzonze, Vardona, Vardanzi)** — Oʻzbekistonning Buxoro viloyati Shofirkon tumanidagi *"Qoʻrgʻoni Vardonze"* nomi bilan mashhur yodgorlik (VI—XIX asrlar). Qoʻrgʻonning uzunligi 110 metr, kengligi 60—70 metr, balandligi 45—50 metr. Vardonxudotlarning maxsus qarorgohi boʻlgan. Rivoyatlarga koʻra, Shopurkom atamasi Sosoniylar shahzodasi Shopur ismidan olingan. Shopur Buxoroga kelib, Buxorxudotdan yer olib qasr va qishloq qurdirgan va unga ariq keltirgan. Narshaxiyning yozishicha, bu katta bir qishloq boʻlib, koʻhandizga, katta va mustahkam hisorga ega. U Turkistonning chegarasida joylashgan. U joyda har haftada bir kuni bozor boʻlib savdogarlar koʻp kelar edi. Arablar hujumi arafasida (VIII asr boshi) Vardonze Buxorodan alohida mustaqil podsholik poytaxtiga aylangan. Vardonze hukmdori Vardonxudot arablar uchun Buxorxudotlardan xavfliroq boʻlgan. X asrda Vardonze obod shahar edi. Amir Temur Turonda hokimiyatni egallashdan avval opasi va boshqa yaqinlarini Vardonze va Zandonachida qoldirgan. Vardonzeda toʻqilgan kaʼbapoʻsh Makkaga olib borilgan. Akademik Yahyo Gʻulomovning arxeologik va etnolografik kuzatishlari Vardonzening XX asr oxirlarigacha obod savdo-hunarmandchilik shaharchasi boʻlib kelganligini koʻrsatadi. XVIII—XX asr boshlarida Vardonze Buxoro amirligining Shofirkon tumani markazi boʻlgan. XVIII—XIX asrlarga kelib Buxoro amirligi va Xiva xonligi oʻrtasidagi ichki nizolardan Vardonze ancha jabrlangan. Sadriddin Ayniy guvohlik berishicha, 1880-yillarda Vardonze va uning atroflarini qattiq shamol natijasida kuchli qum bosadi. Shunday boʻlishiga qaramasdan, Vardonze XX asrning boshida ham obod boʻlib, savdo va hunarmandchilik markazi sifatidagi oʻz mavqeini saqlab qoldi. Mulla Qurbonjon Fitrai Vardonzehiy Buxoriy (vafoti 1888-yil) Vardonzeda tugʻilib oʻsgan boʻlib, tojik va oʻzbek tillarida sheʼrlar yozgan, Buxoroning mashhur qozilaridan biri boʻlgan. Vardonze va uning atroflari Buxoro amirligi, qizil askarlar tomonidan tugatilgach, BXSRda boshlangan mujohidlar harakatining asosiy markazlaridan biriga aylandi (1920—1924-yillar). Aholi 1954-yilgacha Vardonze qoʻrgʻonida yashagan, soʻnggi qum bosishdan keyin uni tark etishga majbur boʻlgan. Bugungi kunga kelib Vardonze oʻrnida qoʻrgʻon tepalik mavjud. Qoʻrgʻonning ustida marmartosh saqlanib qolgan. Hozirgi paytda qoʻrgʻon atrofi nurab, ancha yemirilib, ayrim joylari oʻpirilib ketgan. Bu hududda Qoʻrgʻoni Vardonze, Koʻhna Vardonze qishloqlari bor. Vardonze davlat tabiat yodgorligi tashkil qilingan.

  

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Narshaxiy, Buxoro tarixi, T. 1966; Istoriya at-Tabari, T. 1987.


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Martin Shmitt** — (nemischa talaffuzi: [[Xalqaro fonetik alifbo|[ˈmaʁtiːn ʃmɪt]]] ( tinglang); 1978-yil 29-yanvarda tugʻilgan) 1997-yildan 2014-yilgacha musobaqalarda qatnashgan sobiq nemis changʻisi. U ikki marta Jahon kubogini qoʻlga kiritgan Germaniyaning eng muvaffaqiyatli changʻichilardan biri; qishki Olimpiya oʻyinlarida oltin medal; jahon chempionatida toʻrtta oltin medal va changʻi uchish boʻyicha jahon rekordchisi hisoblanadi. Martin va uning vatandoshi Sven Xannavaldning muvaffaqiyati Germaniyada changʻida sakrashni yanada ommalashtirgan va ayniqsa, RTL kabel televideniyesi yordami bilan ularning yoritilishi 1990-yillarning oxiri va 2000-yillarning boshlarida katta eʼtirofga sazovor boʻlgan.

Faoliayti
---------

Germaniyadagi Furtvangen changʻi klubida oʻzining raqobatbardosh faoliyatini boshlagan Shmittning birinchi katta muvaffaqiyati Furtvangen changʻi maktab-internatida maktab oʻquvchisi sifatida 1997-yilda Trondxaymda boʻlib oʻtgan XCHF Shimoliy changʻi boʻyicha jahon chempionatida bronza medalini qoʻlga kiritganida roʻy bergan. Keyingi mavsumda yaʼni, 1998-yilda Naganoda boʻlib oʻtgan Qishki Olimpiya oʻyinlarida jamoaviy yirik tepalik musobaqasida kumush medalga sazovor boʻlgan.

1998—1999-yillarda Shmitt birinchi marta jamoaviy Jahon kubogini qoʻlga kiritgan va 1999-yilda Ramsau shahrida boʻlib oʻtgan XCHF Shimoliy changʻi boʻyicha jahon chempionatida yakka tartibli va jamoaviy yirik tepalik musobaqalarida gʻalaba qozongan. U 1999—2000-yillarda jahon chempionligini muvaffaqiyatli himoya qilgan.

Shmitt 1999-yildan 2001-yilgacha changʻida sakrash boʻyicha jahon shohsuppalaridagi muvaffaqiyatiga erishgan. Jahon chempionatida 28 ta muvaffaqiyatga (1998—1999-yilgi mavsumda 10 ta, 1999—2000-yilgi mavsumda 11 ta, 2000—2001-yil 6 ta, 2001—2002-yilgi mavsumda 1 ta) erishgan. Martin jahon reytingida Gregor Shlierenzauer (53 ta gʻalaba), Nykänen (46 ta gʻalaba), Adam Małysz (39 ta gʻalaba), Kamil Stoch (39 ta gʻalaba), Janne Ahonen (36 ta gʻalaba) va Yens Vaysflog (33 ta gʻalaba) Mattidan keyin yettinchi oʻrinni egallagan.XCHF Shimoliy changʻi boʻyicha jahon chempionatida u sakkizta medalni (shu jumladan toʻrtta oltin) qoʻlga kiritgan va Qishki Olimpiya oʻyinlarida ikkita kumush va bitta oltin medalni qoʻlga kiritgan.

Changʻida sakrash boʻyicha jahon rekordlari
-------------------------------------------

| Sana | Tepalik | Manzil | Metr | Ballar |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1999-yil 19-mart  | Velikanka bratov Gorišek K185 | Planitsa, Sloveniya | 219 | 719 |
| 1999-yil 19-mart  | Velikanka bratov Gorišek K185 | Planitsa, Sloveniya | 214.5 | 704 |

Manbalar
--------

1. ↑  „Canada's Sports Hall of Fame". *sportshall.ca*. 7-may 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 31-oktabr 2022-yil.
2. ↑  „Ottawa Sports Hall of Fame". *ottawasporthalloffame.ca*. 23-oktabr 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 31-oktabr 2022-yil.
**Tyantszin** — Xitoyning shimsharqiy qismidagi shahar. Mamlakatning muhim iqtisodiy markazlaridan. Sariq dengizning Boxayvan qoʻltigʻi yaqinida, Xayxe daryosining Buyuk Xitoy kanali bilan kesishgan yerida joylashgan. Atrofidagi tumanlar bilan markazga boʻysunuvchi mustaqil maʼmuriy birlikni tashkil etadi. Aholisi 9,05 mln. kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni, yirik port. T. — Pekinning "dengiz darvozasi", Shanxay bilan bir katorda muhim savdotaqsimot punkti; T.ga mamlakat tashqi savdo operatsiyalarining 1/4 qismi toʻgʻri keladi. Poʻlat quyish, mashinasozlik, priborsozlik, kimyo, toʻqimachilik, radioelektronika va qogʻoz sanoatlari rivojlangan. Gilam, velosiped, soat va tikuvchilik mashinalari ishlab chiqariladi. Untlar bor. Metropoliten qurilgan.

Shaharga 13-asrda Chjigu baliqchilar qishlogʻi oʻrnida asos solingan. 1465-yildan T. deb atalgan. 1725-yildan okrug, 1731-yildan viloyat markazi. 1856—60 yillardagi AngliyaFransiyaXitoy urushi vaqtida inglizfransuz qoʻshinlari bosib olgan. 1860-yildagi AngliyaXitoy va FransiyaXitoy shartnomasiga muvofiq, chet el savdosi uchun ochiq deb eʼlon qilingan. 1900-yil iyul oyida, Ixetuan qoʻzgʻoloni vaqtida T. 8 davlat harbiylari tomonidan ishgʻol qilingan. 1937—45 yillar yaponlar qoʻl ostida boʻlgan. 1949-yil 15 yanvarda gomindanchilar T.dan chiqarib yuborilgan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Oʻzbegim (maʼnolari).

**„Oʻzbegim"** — oʻzbek shoiri Erkin Vohidov qalamiga mansub sheʼriy toʻplam. 2006-yil Toshkent shahrida Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi davlat ilmiy nashriyotida kirill yozuvida chop etilgan.

Toʻplamga shoirning turli yillarda yozgan sheʼrlari, jumladan, „Kamtarlik haqida", „Fuzuliy haykali qoshida", „Kuy avjida uzilmasin tor", „Uchi tuguk dastroʻmol", „Barcha shodlik senga boʻlsin", „Oʻrtada begona yoʻq", „Oʻzbegim", „Hozirgi yoshlar", „Tirik sayyoralar", „Inson", „Yaxshidir achchiq haqiqat", „Qumursqalar jangi", „Nega yapon yuz yil yashar" sheʼrlari, Matmusa obrazi haqidagi hajviyalari hamda „Ruhlar isyoni" dostonidan parchalar kiritilgan.

Asarni nashrga tayyorlashda quyidagi shaxslar ishtirok etgan: A. Niyozov – muharrir, A. Yoqubjonov – dizayner, M. Olimov – texnik muharrir, M. Sadirov – musahhih. Kitob adadi – 2 000 nusxa.

Havolalar
---------

* „Oʻzbegim" Kitobim saytida


|  |  |
| --- | --- |
| Kitoblar | *Kitobga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**William Herschel** (talaffuzi: *Frederik Uilyam Hershel*; 15-noyabr 1738 – 25-avgust 1822) olmon-britan astronomi, texnik mutaxassisi va bastakori boʻlgan. Hanoverda tugʻilgan William 19-yoshida Buyuk Britaniyaga koʻchib ketgan. Herschel Uran sayyorasi va uning ikki tabiiy yoʻldoshi — Titania va Oberonni kashf qilgan shaxs sifatida mashhurdir. U shuningdek Saturn yoʻldoshlari, boshqa osmon jismlari va infraqizil nurlanishni ochgan. Herschel musiqa bilan ham shugʻullangan, u yigirma toʻrtta simfoniya bastalagan. 

GERSHEL (Herschel) Vilyam (Fridrix Vilgelm) (1738.15.11, Gannover, Germaniya —1882.25.8, Slau, London yaqinida) —ingliz astronomi va optigi. London Qirollik astronomiya jamiyati aʼzosi (1781). 1757-yilda Angliyaga kelib, mashhur kompozitor va musiqa oʻqituvchisi sifatida taniladi.

Keyinchalik (36 yoshidan) astronomiyaga qiziqib, yuzlab teleskoplar yasadi. 1781-yil 13-martda Uran sayyorasini kashf qildi va uning ikki yoʻldoshi —Oberon va Titaniyani ochdi, Saturnning ikki yoʻldoshi hamda uning oʻz oʻqi atrofida aylanishini aniqladi. G. 2500 dan ortiq yulduz toʻdalari va tumanliklarini oʻz ichiga olgan jadvalni tuzdi. Teleskoplarni loyihalash va yasashda unga ukasi, isteʼdodli mexanik Aleksandr G. keyinchalik oʻgʻli, mashhur astronom Jon G. astronomik kuzatuvlarda singlisi, astronom ayol Karolina G. koʻmaklashgan.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsda ***William Herschel*** mavzusiga oid fayllar bor. |


|  |  |
| --- | --- |
| Olimlar | *Olim haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
Mo - qora, qo'yish so'zining ieroglifi .
**Moizm** (xitoycha: 墨家). Meros bo'lib qoluvchi aristokratiyaning hukmronligina tanqid qilgan Moistlar maktabining asoschisi Moszi (taxminan miloddan avvalgi 479-400-yillar) bo'ldi. Uning ta'limotin, yo'llarin izdoshlari "Mo-szi" kitobida moizm ta'limotining ma'nosini tasvirlangan. Moizm ijtimoiy ahvoli beqaror, ziddiyatli boʻlgan mayda mulk egalari – koʻngilli dehqonlar, hunarmandlar, savdogarlar, davlat apparatining past mansabdor egalari manfaatlarini ifodalagan. Ular bir tomondan mehnatkash ommaga yaqin bo‘lib, ularning e’tiqodlarini ma’lum darajada qabul qilgan bo‘lsalar, ikkinchi tomondan jamiyatda ma’lum mavqeni egallaganlaridan so‘ng hukmron tabaqaga yaqinlashishga urinib, xalqning imtiyozlariga da’vogarlik qildilar. yuqori sinf. Moisterning ta'limoti ana shunday qarama-qarshiliklarga to'la edi.

Ijtimoiy past guruhing ayrim tushunchalarin qayta jonlantira turib, Moistlar davlat lavozimlarni kelib chiqishi bilan qarindoshlik asoslari bo'yicha egallashda qoralandi. Ular hamma odamlarning osmondagi Xudo oldida teng ekanligini isbotladi. Davlat xizmatiga kelib chiqishidan qat’i nazar, davlat xizmatiga ko‘proq ziyoli odamlarni ko‘rsatish kerak. Shu nuqtai nazardan, ular konfutsiychilikning murosa ta'limotini ham tanqid qildilar, bu bilim irsiy aristokratlarda tug'ilgan degan g'oyaga ruxsat berdi va aqlli odamlarning vakilligini ta'lim darajasiga chekladi. Moizm donolik manbai nafaqat tug'ma fazilatlar va o'rganish, balki oddiy odamlar hayotidan olingan bilimlar ekanligini ko'rsatdi. Davlat boshqaruvi malaka oshirishni talab qilmaydi. Insonning davlatni boshqarish qobiliyati uning ishbilarmonlik fazilatlari - oddiy xalqqa xizmat qilish istagi, mehnatsevarligi va boshqalarga bog'liq. b. belgilanadi.

Taʻlimotning asoschisi
----------------------

Qadimgi Xitoy adabiyotida asl ismi Moszi boʻlgan tarixiy shaxs haqida deyarli hech qanday maʼlumot yoʻq. Sima Qianning "Shi-chi" asarida 24 ieroglifdan iborat paragraf unga bagʻishlangan edi. Uning hayoti va faoliyati sanalarini aniqlash nihoyatda qiyin. Sun Yizhan (孫詒讓, 1848-1908) taklif qilingan sanalar miloddan avvalgi 468-376; Liang Qichao - millodan avvalgi 468-390; Xou Vaylu - millodan avvalgi 490-403; h.k. Moszi ijtimoiy mavqei pastligi uchun Mo Dini qabul qilishdan bosh tortgan Chu Xuy-van (miloddan avvalgi 488-432-yillar hukmronlik qilgan) haqida eslatib o‘tadi. "Mo" nomi ("siyoh" deb tarjima qilingan) nimani anglatishi ham noma'lum, chunki familiya sifatida ishlatilmagan. Bu uning kelib chiqishi pastligiga ishora degan versiya ilgari suriladi; eng qiyin nusxaga ko'ra, Mo Di qul bo'lgan. Ko'plab adabiyotlarda uning hunarmandlardan kelib chiqishi haqida nusxa mavjud.

Manbalar
--------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
2. ↑  *Chris Fraser.* „Mohism".  Stanford Encyclopedia of Philosophy (first published mon oct 21, 2002; substantive revision fri nov 6, 2015). 21-mart 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 21-fevral 2018-yil.
**Suvayba** (shuningdek, Sobiya) ayol sahobiylardan bo‘lib, Muhammad alayhissalomning birinchi sut onalari edi.
Uning ismi "Xudoning mukofotiga loyiq" degan ma’noni anglatadi. U "Suvayba al-Islomiya" nomi bilan ham tanilgan.

Hayoti
------

Suvayba Abu Lahab nomi bilan mashhur Abduluzzo ibn Abdulmutallibning xizmatkori edi. Abu Lahab ukasi Abdullohning ayoli Ominaning Muhammad alayhissalomni dunyoga keltirgani haqida xabar topgach, uni ozod qilgan.

Suvayba uch kunliklaridan so‘ng Muhammad alayhissalomni va o‘zining o‘g‘li Masrahni emizgan. Suvayba Muhammad alayhissalomning birinchi amakivachchalari Abu Salamani hamda u zotning amakilari Hamza ibn Abdulmuttalibni ham emizgan. Muhammad alayhissalom Hamzaning qizi haqida: "U mening emikdosh akamning qizi", degan edilar.

Bir necha kundan keyin Halima Sa’diya Muhammad alayhissalomni emizish vazifasini o‘z zimmasiga olgan va u zotni taxminan to‘rt yoshga to‘lgunlaricha parvarish qilgan.

Muhammad alayhissalomga payg‘ambarlik kelgach, Suvayba musulmon bo‘lgan. Uning o‘g‘li undan oldinroq vafot etgan, o‘zi esa hijriy 7 (milodiy 629) yili olamdan o‘tgan.

Manbalar
--------

1. 1 2 3 4 5  Beacons of Light on al-Islam.org
2. 1 2  , question 9
3. ↑  Andoza:Hadith-usc

Tarix
**Suvni chuchuklantirish** - kuchli minerallangan va shoʻr dengiz suvlarini xoʻjalikda ishlatiladigan va ichimlik suv holiga keltirish; tabiiy suvlar tarkibidagi tuzlar konsentratsiyasini (1 g/l gacha) kamaytirish. Suvni chuchuklantirish ning distillash, muzlatish, elektrodializ, giperfiltratsiya va boshqa usullari bor. Suvning agregat holatini oʻzgartirib (distillab, muzlatib) ham, agregat holatini oʻzgartirmay (elektrodializ, giperfiltratsiya) ham suv chuchuklantiriladi. Tuzli suvlarni distillab chuchuklantirishda avval u qizdiriladi va hosil boʻlgan bugʻ kondensatlanadi (qarang Distillangan suv). Muzlatib chuchuklantirishda tuzli suv muzlatilganda chuchuk suv muzi kristallari va bu kristallar orasida tuzli suv muzi kristallari hosil boʻlish xossasidan foydalaniladi. Erish jarayonida avval tuzli suv muzi kristallari suyuq holatga oʻtadi. Elektrodializ usuli bilan Suvni chuchuklantirishda suvdagi tuz eritmalarining kation va anionlari chuchuk suvni oʻtkazmaydigan maxsus ion almashinuvchi membranalar orqali chiqarib yuboriladi. Giperfiltratsiya (qayta osmos) usulida esa atsetilsellyuloza yoki poliamid smolalardan tayyorlangan yarim kirituvchan membranalar suv molekulalarini oʻtkazib, suvdagi tuz eritmalarining gidratlangan ionlarini tutib qoladi. Bu usullarning hammasi maxsus qurilmalarda amalga oshiriladi (yana qarang Dializ, Osmos). Yer yuzidagi koʻp mamlakatlarda chuchuk suv tanqisligi bois okean, dengiz suvi, yer osti suvlari chuchuklantiriladi. Baʼzi yirik kemalarda Suvni chuchuklantirish qurilmalari boʻladi. Ular shu kema ehtiyoji uchun suvni chuchuklantirib beradi.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**No comment** *(Sharh yoʻq)* — bu respondent javob berishni istamagan jurnalistik soʻrovlarga javob sifatida ishlatiladigan ibora. Jamoat arboblari oʻzlari soʻroq qilayotgan masalalar boʻyicha izoh berishdan bosh tortishi yoki oʻsha paytda bu masala boʻyicha hech narsa aytmasligi mumkin.

*Hech qanday izoh* maʼruzachi mavzu boʻyicha biror narsa aytishni tanlamaganligini koʻrsatmaydi va agar maʼruzachi savollarga izoh bersa yoki javob bersa, u avtomatik ravishda bekor qilinadi. Bu materialni *hisobga* olinmagan yoki boshqa tarzda maxfiy saqlash talabi emas. Agar maʼruzachi mavzu haqida gapirmoqchi boʻlsa-yu, lekin uni manba sifatida koʻrsatishni istamasa, u javobni atribut qilish uchun ishlatmaslik toʻgʻrisida jurnalistning aniq roziligini olishi kerak.

Buyuk Britaniya va AQSh kabi ingliz tilida soʻzlashuvchi koʻplab mamlakatlarda bu ibora, ayniqsa, jinoiy tergovda gumon qilinuvchi yoki soʻroq qilinayotgan shaxs jim boʻlish huquqidan foydalanishni xohlaydigan mashhur madaniyatda bir xil iboradir.

Etimologiyasi
-------------

Savollarga birja javobi sifatida birinchi qayd qilingan foydalanish 1950-yilda Prezident Garri Trumanning Oq uy matbuot kotibi Charlz Ross tomonidan qilingan.

Tanqid
------

Jamoatchilik bilan aloqalar boʻyicha baʼzi mutaxassislar matbuot bilan ishlashning maqsadlaridan biri muammolarni ular qizgʻin mavzuga aylanmasdan oldin hal qilish ekanligini taʼkidlab, *izoh qoldirmaslikka* qarshi chiqishdi. Sharh bermaslik matbuotga boʻsh joylarni toʻldirishga imkon beradi, omma eʼtiborini boshqa tomonga yoʻnaltiradi va asosiy xabarlarni etkazish imkoniyatini qurbon qiladi.

Havolalar
---------

* Glomar javobi

Manbalar
--------

1. ↑  etymonline.com narrowed search for „comment" accessed 2016-06-15
2. ↑  Laermer, R. (2004). *Full Frontal PR*. New York: Bloomberg Press.
**Suvning radioaktivligi** - yer osti, buloq, daryo, koʻl va dengiz suvlarida barcha maʼlum radioaktiv moddalarning mavjudligi. Tarkibida uran, radiy va radon bulgan suvlar amaliy ahamiyatga ega. Bu moddalar suvga atmosferadan va tuproq hamda togʻ jinslaridan yuvilib kelib qoʻshiladi. Togʻ jinslari tarkibida radioaktiv elementlar (uran, toriy, radiy va boshqalar) bulgan minerallar, shuningdek, izotoplari radioaktiv kimyoviy elementlar (prometiy, poloniy va boshqalar) bor. Suvda tabiiy radioaktiv izotoplar bilan birga yadro portlashi natijasida vujudga keladigan sunʼiy izotoplar ham mavjud. Tabiiy radioaktiv moddalar miqdori kelib chikishiga qarab koʻp darajada farq kiladi. Sunʼiy radioaktiv moddalar suv havzalariga atmosfera yogʻinlari va yadro yoqilgʻisi ishlab chiqarish. korxonalaridan chiquvchi oqova suvlar sifatida kelib kushiladi. Radioaktivli suvlardan uran konlarini izlab topishda, seysmologiyada (suvda Rn konsentratsiyasining uzgarishi yer qimirlashidan darak beradi), balneologiyada — asab kasalliklari, yurakqon tomir sistemasi, nafas organlari, bugim va boshqa kasalliklarni davolashda foydalaniladi. Oʻzbekistonda radonli mineral suvlarning katta koni Samarqand viloyatida "Nagornoye" temir yoʻl stansiyasi yaqinida topilgan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Suvni yumshatish** - kimyoviy ishlov berish yoʻli bilan suvning qattiqligini yoʻqotish. Bunda suvga soda, natriy fosfat kabi tuzlar qoʻshiladi. Shunda kalsiy va magniy SaSO3 MgCO3, Sa(RO4)2 va M§3(RO)2tarzida choʻkadi. Suvni yumshatishning ionit usuli ham bor. Ionitlar suvda erimaydigan tabiiy yoki sunʼiy materiallar, mas, sulfat kislota bilan ishlov berilgan kumir, sunʼiy alyumosilikatlar yoki turli smolalardan iborat. Suv ionitlar orqali suzilganda ularning ionlari (zaryadli zarrachalari) suvdagi qoʻshimchalar ioniga almashinadi, natijada suv yumshaydi.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |