**Hail viloyati** (arabcha:  *Minṭaqat Ḥāʾil* ), **Al Hail viloyati** sifatida ham tanilgan, Saudiya Arabistoni Podshohligining 13 viloyatidan biri. Mintaqa 103,887 km2 (40,111 mi²) maydoni bo'yicha sakkizinchi yirik viloyat va aholi soni bo'yicha to'qqizinchi o'rinda, 2019-yilda aholi soni 731,147 kishini tashkil etdi. Viloyat mamlakat aholisining qariyb 2 foizini tashkil qiladi va uning eng yirik shahri Hail nomi bilan atalgan. Viloyatdagi boshqa aholi gavjum shaharlar qatoriga al-G'azala, Shinan va Baqaa kiradi. Mintaqa "Aja" va "Salma" qoʻsh togʻ tizmalari, shuningdek, qiziquvchanlik va saxovatning tarixiy ramzi boʻlgan Hatim at-Taʼi vatani boʻlganligi bilan mashhur.

Viloyat geografik va tarixiy jihatdan muhim boʻlgan Aja va Salma togʻ tizmalari joylashganligi bilan mashhur boʻlib, ular hozir Saudiya Yovvoyi tabiatni muhofaza qilish boshqarmasi tomonidan himoyalangan hududlardir. Bundan tashqari, viloyatda bir nechta tosh san'ati joylarini topish mumkin, ularning ikkitasi YuNESKOning Jahon madaniy merosi ro'yxatiga kiritilgan: Jubbah va Jabal al-Manjur yaqinidagi Jabal Ummu Sinmon. Mintaqada, ayniqsa poytaxt Xail va uning atrofida bir nechta eski qal'alar va qal'alarni topish mumkin. Viloyatdagi yana bir muhim joy - bu Nafud al-Kabir formatsiyasi kabi qumtosh hosilalaridir.

Bu hududda odamlar paleolit davridan beri yashab kelganligi maʼlum, miloddan avvalgi 10000 yildan 7500 yilgacha bo'lgan davrlarga oid bir nechta arxeologik maskanlar mavjud ʼ. Viloyatda arxeologik qoyatosh sanʼati va boshqa artefaktlar boʻlgan bir qancha joylar topilgan. Viloyatda Shammar qabilasi a'zolari istiqomat qiladi, ular 1791-yildan 1922-yilgacha viloyatni va uning atrofidagi boshqa hududlarni Jabal Shammar amirligi sifatida boshqargan. Bu hukmronlik to podshoh Abdulaziz hududni bosib olguniga qadar davom etgan.

Viloyat 8 gubernatorlikka bo'lingan va shahar aholisining uchdan ikki qismidan ko'prog'i poytaxt Hail shahrida istiqomat qiladi. Amaldagi viloyat gubernatori — Abdulaziz ibn Sa’ad as-Saud. U shimoldan soat yoʻnalishi boʻyicha Shimoliy chegaralar viloyati, Sharqiy , Al-Qassim , Madina , Tabuk va Al Javf viloyatlari bilan chegaradosh.

Tarix
-----

### Milodgacha boʻlgan davrlar

Arxeologik dalillar Hail viloyatida qadimgi davrlardan beri odamlarning yashashi davom etganligini ko'rsatadi. Hail va uning atrofida topilgan o'rta paleolit davriga oid joylar bu hududdagi tuproq miloddan avvalgi 75000 yildan eramizdan 5000 yilgacha bo'lgan davrda o'simliklar hayotini ta'minlash uchun yetarli miqdorda suvga ega bo'lishi mumkinligini tasdiqlaydi. Viloyatda hayratlanarli kashfiyot neolitga qaraganda paleolit davriga oid arxeologik joylarning ko'pligi edi. Buning sabablaridan biri shundaki, iqlimning paleolit davridagi sovuq va nam iqlimdan neolit davridagi jazirama va qurg‘oqchilikka o‘zgarishi va buning natijasida o‘simlik qoplamining ko‘kalamzorlikdan cho‘llanishgacha bo‘lgan bosqichma-bosqich o‘zgarishi aholining yashash uchun qulay hududlarga ommaviy migratsiyaga olib kelgan. Arxeologlarning xulosasiga ko'ra, suvining mavjudligi, tuproqning unumdorligi, yaylovlarning ko'pligi va turli yo'nalishlarda taqsimlanishi, shuningdek, mintaqaning mo'tadil iqlimi birgalikda uni o'rab turgan Arab cho'liga qaraganda ancha yaxshi qilgan.

Neolit shakllari shimoliy Arabiston yarim orolida aniq tarqalgan. Viloyatda topilgan bir qancha neolit davri artefaktlari miloddan avvalgi 10000 yildan 7500 yilgacha bo'lgan davrga to'g'ri keladi. Hailda topilgan artefaktlarni Saudiya Arabistonida topilgan boshqalardan inson va hayvon figuralari o'rtasida farq qiluvchi tosh rasmlari ko'pligi bilan ajralib turishi mumkin. Haildagi neolit davri o'zining turli muhiti va xilma-xilligi bilan ajralib turadi, buni vodiylarning qumli qirg'oqlarida, qumtepa yon bag'irlarida va qadimgi ko'l konlarida, shu jumladan Hailning shimoli-g'arbidagi Jubbahda topilganlarida ko'rish mumkin. Hailning alohida hududlaridagi tosh qurollar ham shu hududda yashovchi aholining doimiy turar-joylarda emas, balki ovchilik bilan shug'ullanganidan dalolat beradi.

2021-yilning may oyida arxeologlar Hail viloyatidagi An Nasim nomli 350 ming yillik Ashel madaniyati maydoni Saudiya Arabistoni shimolidagi eng qadimgi odamlar yashash joyi bo‘lishi mumkinligini e’lon qilishdi. Sayt birinchi marta 2015-yilda masofadan zondlash va paleogidrologik modellashtirish yordamida topilgan. U o'rta pleystotsen materiallari bilan bog'liq paleolok konlarini o'z ichiga oladi. Tadqiqotchilar tomonidan topilgan 354 ta artefakt, qoʻl bolta va tosh qurollar, yoriqlar Janubi-Gʻarbiy Osiyoda yashagan eng qadimgi odamning asbobsozlik anʼanalari haqida maʼlumot beradi. Bundan tashqari, paleolit artefaktlari Nefud cho'lidagi Ashel madaniyati joylarida topilgan moddiy qoldiqlarga o'xshaydi .

### Islom kelishigacha va keyin

 Haildagi Qishlah saroyi
Tarixiy Najd viloyatining bir qismida arab qabilalari yashagan va Nabatiy xalqi, keyinroq G'asoniylar va Laxmidlar ta'sirida bo'lgan. 

633-yilga kelib, Abu Bakr hukmronligi ostida Rashidun xalifaligi mintaqani mustahkamladi. Shammar qabilasi keyingi yillarda mintaqadagi eng qudratli qabilasiga aylandi va 1791-yilga kelib Shammar shahzodasi Abdulloh bin Ali ar-Rashid mintaqani o'z hukmronligi ostida birlashtirdi, uning davlati Jabal Shammar amirligining oldingi qismi sifatida harakat qildi. 1834-yilda Rashidiylar sulolasi tomonidan tashkil etilgan. Jabal Shammar amirligi Usmonlilar tomonidan qo'llab-quvvatlangan janubdagi yangi Saudiya davlatiga qarshi bir necha urushlar olib bordi  ammo 1921-yilda Saudiya Arabistonining birlashishi paytida Saudiya Arabistoni qiroli Abdulaziz uning poytaxti Hailni zabt etdi. 1922-yilga kelib mintaqa butunlay Saudiya qoʻliga oʻtdi .

Demografiya
-----------

Aholining oʻsishi| Yil | Aholi | ±% |
| --- | --- | --- |
| 1992 | 411,284 | —     |
| 2004 | 526,882 | +28.1% |
| 2010 | 605,93 | +15.0% |
| 2017 | 699,774 | +15.5% |

### Aholi

2017-yilda Saudiya Arabistoni Statistika Bosh boshqarmasi tomonidan oʻtkazilgan Aholini oʻrganish natijalariga koʻra, viloyat aholisi 699 774 kishini (butun qirollikning 2,19%), saudiyaliklar esa aholining taxminan 77 foizini, yaʼni 530.944 kishini tashkil qilgan; viloyatni qirollikdagi aholi soni bo‘yicha to‘qqizinchi o‘ringa qo‘ydi. Viloyat aholisining uchdan ikki qismidan ko'prog'i shaharda istiqomat qiladi va Hail joylashgan Hail gubernatorligi viloyatning eng ko'p aholisi bo'lgan gubernatorligi hisoblanadi .

Ma'muriy bo'linishlar va tarix
------------------------------

### Gubernatorliklar

| Nomi |
| --- |
| Hail gubernatorligi |
| Baq'a gubernatorligi |
| G'azal gubernatorligi |
| Shanan gubernatorligi |
| Sumayra gubernatorligi |
| Mavqaq gubernatorligi |
| Shamli gubernatorligi |
| Sulaymi gubernatorligi |
| Hait gubernatorligi |

### Aminlar

| Ism | Lavozimi davri |
| --- | --- |
| Shammar viloyatidan oldin
(*lavozim belgilangan*) |
| Muqrin ibn Abdulaziz Al Saud | 1980-99 |
| Saud bin Abdul Muhsin Al Saud | 1999-2017 yillar |
| Abdulaziz ibn Sa'ad bin Abdulaziz Al Sa'ud | 2017 - hoz. |

Manbalar
--------

1. ↑  *Centre.* „Rock Art in the Hail Region of Saudi Arabia" (en). *UNESCO World Heritage Centre*. Qaraldi: 5-fevral 2019-yil.
2. ↑  „Hail (City)" (en-US). *Saudi Arabia Tourism Guide* (24-may 2019-yil). Qaraldi: 18-avgust 2020-yil.
3. ↑  „Ha'il Province" (en-US). *Saudi Arabia Tourism Guide* (21-fevral 2016-yil). Qaraldi: 18-avgust 2020-yil.
4. ↑  Scerri, Eleanor M. L.; Frouin, Marine; Breeze, Paul S.; Armitage, Simon J.; Candy, Ian; Groucutt, Huw S.; Drake, Nick; Parton, Ash *et al*. (2021-05-12). "The expansion of Acheulean hominins into the Nefud Desert of Arabia" (en). *Scientific Reports* **11** (1): 10111. doi:10.1038/s41598-021-89489-6. ISSN 2045-2322. PMID 33980918. PMC 8115331. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=8115331.
5. ↑  „Saudi Arabia discovers a 350,000-year-old archaeological site in Hail" (en). *The National* (13-may 2021-yil). Qaraldi: 17-may 2021-yil.
6. ↑  „Ancient site in Nefud Desert offers glimpse of early human activity in Saudi Arabia" (en). *Arab News*. Qaraldi: 17-may 2021-yil.
7. ↑  „Saudi Arabia discovers new archaeological site dating back to 350,000 years" (English). *Saudigazette* (12-may 2021-yil). Qaraldi: 17-may 2021-yil.
8. ↑  *Atlas of world history*, Black, Jeremy, 1955-, DK Publishing, Inc. New York: DK Pub, 2000, ISBN 0-7894-4609-X, OCLC 42953915, qaraldi: 2020-09-14`{{citation}}`: CS1 maint: others ()
9. ↑  *Balka.* „The fate of Saudi Arabia: Regime evolution in the Saudi monarchy". *NPS* (dekabr 2008). 8-aprel 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 23-aprel 2012-yil.
10. ↑  *Balka.* „The fate of Saudi Arabia: Regime evolution in the Saudi monarchy". *NPS* (dekabr 2008). 8-aprel 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 23-aprel 2012-yil.
11. ↑  *Al Kahtani.* „The Foreign Policy of King Abdulaziz".  University of Leeds (dekabr 2004). Qaraldi: 21-iyul 2013-yil.
12. ↑  „Population Characteristics surveys". *General Authority for Statistics* (2017). 28-mart 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-avgust 2022-yil.
13. ↑  „Hail, Saudi Arabia Metro Area Population 1950-2020". *www.macrotrends.net*. Qaraldi: 2-oktabr 2020-yil.

Havolalar
---------

* Ajoyib Arabistonning Hail viloyati bo'ylab sayohat: fotosuratlar va marshrutlar bilan sayohat sayti