1880-yillardan boshlab Afgʻonistonning turli xil pushtunlar hukmron boʻlgan hukumatlari Afgʻonistonning shimoliy mintaqasiga koʻproq etnik pushtunlarni joylashtirishga qaratilgan "pushtunizatsiya" deb nomlangan siyosat olib bordilar.

Dastlabki davri
---------------

 Britaniya armiyasi polkovnigi Charlz Yeyt (*rasmda* *kapitan sifatida tasvirlangan*), Afg'oniston shimolidagi pushtun mustamlakasi qilinishi tarafdori.
1880-yilda amir Abdurrahmon hokimiyat tepasiga kelganida Afgʻoniston shimolidagi etnik pushtun aholisi deyarli yoʻq edi. Abdurrahmonxon oʻz hukmronligi davrida Afgʻoniston shimolida pushtunlarning etnik oʻrni va mustamlakachilik jarayonini boshlab berdi. Bu pushtun mustamlakachilik siyosatining uchta asosiy maqsadi bor edi: pushtunlar hukmronlik qilgan hukumatning shimoliy hududlarda yashovchi forsiyzabonlar ustidan hukmronligini kuchaytirish, Afg‘oniston hukumatlariga o‘z raqiblarini shimolga deportatsiya qilishlariga imkon berish (bu yerda ular markaziy hukumatga nisbatan kamroq muammo tug'dirardi) va shimoliy Afg'onistonni go'yoki iqtisodiy rivojlantirishga yordam berish.

 Abdurrahmon, Afgʻoniston amiri (1880–1901).
Abdurrahmonning oʻzi Afgʻoniston podshohi pushtun boʻlgani uchun afgʻon - rus chegarasini pushtunlar qoʻriqlashi kerakligini taʼkidladi. Bu maqsadga erishish uchun Abdurrahmonxon ham, uning vorislari ham shimoliy Afg‘onistondagi forsiyzabon bo‘lmagan pushtunlarning yerlarini musodara qilish, pushtun millatchilik mafkurasi, pushtun tarafdori bo‘lgan majburiy ko‘chirish va Afgʻoniston shimolida yashovchi pushtun qabilalaridan bo'lmagan ozchiliklarga nisbatan kamsituvchi soliq siyosatidan foydalanganlar. Afgʻonistondagi Rossiya taʼsirini kamaytirish istagi tufayli Britaniya imperiyasi shimoliy Afgʻonistondagi pushtun mustamlakasini qoʻllab-quvvatlagan (qarang: "Katta oʻyin"). 1893-yilda ingliz armiyasi mayori Charlz Yeyt ruslar bilan faqat pushtun boʻlmagan qabilalar har qanday aloqa va munosabatda boʻlishi, bu qabilalarning pushtunlar bilan oʻrab olinishi bu qabilalarning ruslar bilan oʻzaro munosabatlariga chek qoʻyishini yozgan edi.

Shimoliy Afgʻonistonning pushtun mustamlakasi Abdurrahmonxonga Janubiy Turkistonda pushtun boʻlmagan yerlar ustidan oʻz hukmronligini mustahkamlash imkonini berdi. Bundan tashqari, pushtunlarning bu mustamlakalashuvi natijasida koʻchmanchi pushtunlar Afgʻonistonning shimolidagi eng yaxshi yerlarni tojiklar, turkmanlar, oʻzbeklar, hazoralar va ilgari bu yerga egalik qilgan boshqa xalqlar hisobidan egallab olishdi. 1885-yilgacha Afg‘oniston shimoliga ko‘chib kelgan barcha pushtunlar buni beixtiyor qilgan bo‘lsalar (ko‘pincha afg‘on hukumati siyosatiga qarshi chiqqani uchun surgun qilingan), bu holat 1885-yildan keyin, Abdurrahmon etnik pushtunlarni Afg‘oniston shimoliga o‘z ixtiyori bilan joylashish uchun rag‘batlantira boshlaganidan so‘ng o‘zgardi. (Shu bilan birga, 1885-yilda boshqa yo‘nalishda har qanday ko‘chishni taqiqlovchi farmon chiqarib, bu ko‘chishni bir tomonlama qilish). Afg‘oniston shimoliga ixtiyoriy ravishda ko‘chib kelgan etnik pushtunlarga ko‘pincha safar xarajatlari to‘langan va ularga hayvonlar, bepul yer va soliqlardan uch yil ozod qilingan. Abdurrahmonning pushtunlarni ixtiyoriy ravishda Afgʻoniston shimoliga joylashtirishga ragʻbatlantirish siyosati majburiy joylashtirishga (ayniqsa, koʻchmanchilarni oʻz ichiga olgan beixtiyor urinishlarga) qaraganda koʻproq muvaffaqiyatga erishdi. Biroq, 1885-yilda kuchga kirgan rag‘batlantirishga asoslangan ixtiyoriy migratsiyaga qaramay, ko‘plab etnik pushtunlar 1885-yildan keyin ham, ba'zi hollarda 1940-yillarning oxirlarida ham Shimoliy Afg‘onistonga deportatsiya qilindi. 1885—1888-yillarda Afg‘oniston shimolidagi pushtun aholisi 1885-yildagi 3500 pushtun oilasidan 1888-yilda 40 000 pushtun oilasiga yoki 8 baravarga ko‘paydi. Sharqiy Afgʻonistondagi gilzoyi pushtunlarning qoʻzgʻolonlari va Sardor Muhammad Isʼhoq qoʻzgʻoloni kabi qoʻzgʻolonlar 1880-yillarning oxirida Afgʻoniston shimolidagi pushtun mustamlakachiligini vaqtincha toʻxtatdi. Keyinchalik, mustamlakachilikning yana bir qisqa davriga qaramay, 1890-yillarning boshlarida hazoralar urushi boshlandi va Abdurrahmon hukmronligi davrida Shimoliy Afgʻonistonning pushtunizatsiyasiga chek qoʻydi – garchi u 1901-yilda Abdurrahmonning oʻlimidan soʻng uning vorislari davrida davom ettirilsa ham.

Keyingi davri
-------------

1910—1940-yillar oraligʻida Afgʻon Turkistonida koʻplab etnik pushtun choʻponlari joylashdilar. 1930-yillardan 1970-yillarga qadar etnik tojik Habibulloh Kalakoniy 1928–1929-yillardagi fuqarolar urushi paytida Afgʻonistonda hokimiyatni qoʻlga kiritishga urinib koʻrgan va muvaffaqiyatsizlikka uchraganidan soʻng, etnik oʻzbeklar va etnik tojiklar Afgʻoniston shimolidagi yuz minglab gektar yaylov va ekin maydonlaridan ayrilgan. Keyinchalik bu yerlar sotildi yoki to'g'ridan-to'g'ri etnik pushtun ko'chmanchilarga berildi, bu esa Shimoliy Afg'onistonda pushtunlarning ta'sirini yanada oshirdi. Bu davrda Toxar viloyatiga koʻchib kelgan pushtunlar tojik, hazora, qarluq dehqonlarini, shuningdek, oʻzbek chorvadorlarini sugʻoriladigan past tekisliklardan va qishloq xoʻjalik qiymati kam boʻlgan togʻ etaklariga siqib chiqardilar. 19—20-asrlarda afgʻon hukumatlari tomonidan olib borilgan pushtun mustamlakachilik siyosati natijasida Afgʻoniston shimolidagi rivojlangan qishloq xoʻjaligi hududlarida pushtunlar, togʻ oldi hududlarida esa boshqa etnik guruhlar (ayniqsa, oʻzbeklar) hukmron etnik guruhga aylandi. 1970-yillarning boshiga kelib, etnik pushtunlar sobiq tojiklar koʻp boʻlgan Bagʻlon viloyatida umumiy aholining 56%, Puli Xumri hududida (Bagʻlon poytaxti) umumiy aholining 61%, jami aholining 41%ini tashkil qilgan. Tojiklar koʻp boʻlgan Qunduz viloyati, Xonobod hududida jami aholining 45% va oʻzbeklar koʻp boʻlgan Taloqan viloyatida jami aholining atigi 10% ini tashkil qilgan.

Yana qarang
-----------

* Pashtunizatsiya
* Pushtun millatchiligi
* Afg'onistondagi etnik zo'ravonlik

Manbalar
--------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22  Christian Bleuer (2012). "State-building, migration and economic development on the frontiers of northern Afghanistan and southern Tajikistan". *Journal of Eurasian Studies* **3**: 69–79. doi:10.1016/j.euras.2011.10.008.
2. 1 2 3 4  *Christian Bleuer.* „From 'Slavers' to 'Warlords': Descriptions of Afghanistan's Uzbeks in Western Writing".  Afghanistan Analysts Network (2014-yil 17-oktyabr).
3. 1 2 3  *Mundt.* „Between a Rock and a Hard Place: The Return of Internally Displaced Persons to Northern Afghanistan".  Brookings Institution (2009-yil 1-iyun).
4. 1 2 3  „Paying for the Taliban's Crimes: Abuses Against Ethnic Pashtuns in Northern Afghanistan".  Human Rights Watch (2002-yil aprel).
5. ↑  Thomas J. Barfield*. The Central Asian Arabs of Afghanistan: Pastoral Nomadism in Transition*. University of Texas Press, 1981 — 31 bet. ISBN 9780292710665.
Andoza:Cultural assimilation

| * k
* m
* t
Pushtunlarga oid mavzular |
| --- |
| Sulolalar | 
* Loʻdiylar
* Suriylar
* Gilzoyi hokimligi
* Durroniylar sulolasi
* Barakzoilar sulolasi

 |
| Asosiy shaxslari | 
* Bahlul Loʻdiy
* Shershoh
* Mir Vays Xotakiy
* Ahmadshohxon
* Ahmadshoh Durroniy
* Doʻstmuhammadxon
* Malalay Mayvandiy
* Saydu bobo
* Abdurahmon
* Mahmud Tarziy
* Surayyo Tarziy
* Omonullaxon
* Nodirshoh Muhammad
* Mulla Povinda
* Abdulgʻafforxon
* Sartoʻr Faqir
* Umraxon
* Mirzalixon
* Abdulsamadxon Achakzoi
* Abdulvalixon
* Zohirshoh Muhammad
* Dovudxon
* Abdulahad Momand
* Zokir Husaynxon
* Muhammad Najibullo
* Muhammad Umar
* Hamid Karzay
* Asfandiyor Valixon
* Zalmay Xalilzod
* Ashraf Gʻani
* Abdurab Nishtar
* Abdulvohid Kakar
* Arfa Siddiq
* Malalay Kakar
* Malala Yusufzay
* Manzur Pashtun
* Ali Vazir

 |
| Madaniyati | 
* Pushtun madaniyati
* Pushtun oshxonasi
* Pushtunvali
* Pushtun tili
* Pushtunizatsiya
	+ shimoliy Afgʻoniston
* Pushtun libosi
* Pushtun mediasi
* Pushtun qoʻshiqchilari
* Pushtun qabilalari
* Loya jirgʻa
* Odamxon va Durxoniy
* Yusufxon va Sherbonu
* Jirgʻa

 |
| Shoirlari | 
* Amir Xoʻr Suriy
* Bobo Ravshan
* Rahmon bobo
* Xushholxon Xattak
* Nazo Toxi
* Abdulhamid bobo
* Husayn Xotakiy
* Ahmadshoh Durroniy
* Hamza bobo
* Ajmal Xattak
* Kabir Storii
* Abdulgʻanixon

 |
| Guruhlari | 

|  |  |
| --- | --- |
| Fuqarolik guruhlari | 
* Xudoyi xizmatkor
* Pushtun tahafuz harakati
* Xalq tinchlik harakati

 |
| Diniy-harbiy | 
* Tolibon

 |

 |
| Mavzular vamunozaralar | 
* Pushtun millatchiligi
* Pushtuniston
* Afg'on (etnonimi)
* Dyurand chizigʻi
* Bannu rezolyutsiyasi
* Qalʼabogʻ GES
* Xaybar Paxtunxva nomlari
* Aksilpushtun kayfiyati

 |
| Janglar va mojarolar | 
* Birinchi Panipat jangi
* Gulnobod jangi
* Uchinchi Panipat jangi
* Attok jangi
* Moʻlton jangi
* Shopyan jangi
* Novshera jangi
* Jamroʻd jangi
* Malakand qamali
* Ingliz-afgʻon urushlari
* Mayvand jangi
* Tirah kampaniyasi
* Saragarhi jangi
* Sovet–afgʻon urushi
* Afgʻonistondagi urush (2001–2021)
* Shimoli-gʻarbiy Pokistondagi urush

 |