**Amazon tropik o'rmoni**,  **Amazon o'rmoni** yoki **Amazoniya** deb ham ataladi, Amazon biomasidagi nam keng bargli tropik yomg'ir o'rmon bo'lib, Janubiy Amerikaning Amazon havzasining ko'p qismini qamrab olgan.Faktlarga qaraganda bu mintaqa to'qqiz millatga tegishli hududni va 3344 rasman tan olingan mahalliy aholini o'z ichiga oladi.
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

O'rmonning katta qismi, ya'ni 60% Braziliyada, qolgan 13%i Peruda, 10% Kolumbiyada va o'z miqdorda Boliviya, Ekvador, Fransiya Gvianasi, Gayana, Surinam va Venesuelada joylashgan. Amazon Yerdagi qolgan yomg'ir o'rmonlarining yarmidan ko'prog'ini tashkil qiladi  va dunyodagi eng katta va eng yaxshi biologik xilma-xil tropik o'rmonlarni o'z ichiga oladi, taxminan 16 000 turda 390 milliard individual daraxt mavjud. 

Amazonda 30 milliondan ortiq aholidan 350 dan ortiq turli xiletnik guruhlar yashaydi , ular 9 xil milliy siyosiy tizimga ega va 3344 rasman tan olingan mahalliy hududlarga bo'lingan. Mahalliy xalqlarning umumiy soni 9% ni tashkil qiladi va bu guruhlarning 60 tasi asosan izolyatsiya qilingan. 

Ko'plab o'rmonda keng ko'lamli o'rmonlarni qisqartirish kelib chiqa boshladi , bu albatta turli xil zararli ta'sirlarni keltirib chiqardi. Braziliyada o'rmonlarni kesish natijasida yuzaga kelgan iqtisodiy yo'qotishlar o'rmonlarni kesish natijasida ishlab chiqarilgan barcha mahsulotlar narxiga nisbatan taxminan 7 baravar yuqori bo'lishi mumkin deb hisoblanmoqda. 2023 yilda Jahon banki mintaqada o'rmonlarni kesishga asoslangan iqtisodiy dasturni taklif qiluvchi hisobotni e'lon qildi.

Etimologiya
-----------

*Amazon* nomi Fransisko de Orellana Tapuya va boshqa qabilalar bilan olib borgan urushdan kelib chiqqan nom hisoblanadi. Qabila ayollari erkaklar bilan birga jang qilishgan albatta o'z odatlariga ko'ra.  Orellana *Amazona* nomini Gerodot va Diodor tomonidan tasvirlangan yunon mifologiyasidagi Amazonlardan olgan.

Tarix
-----

 Batesning 1863 yildagi *"Amazon daryosidagi tabiatshunos" asari*
Amazonda qo'shni Jivaro qabilalari o'rtasida janglar va urushlar bo'lgan.  Braziliya va Venesuela o'rtasidagi chegara hududlaridagi missionerlarning hisobotlarida Yanomami qabilalarining doimiy o'zaro to'qnashuvlari haqida hikoya qilinadi. Yanomami erkaklarining uchdan biridan ko'prog'i o'rtacha urushlar natijasida vafot etadi.  ]

Munduruku Tapajos daryosi va uning irmoqlari bo'ylab kengayib, qo'shni qabilalar tomonidan qo'rqqan jangovar qabilalar sirasiga kiradi. 19-asr boshlarida Munduruku Braziliyaliklar tomonidan bo'ysundirildi. 

Amazon kauchik bumi paytida, tif va bezgak kabi muhojirlar tomonidan olib kelingan kasalliklar 40 000 mahalliy Amazoniyaliklarni o'ldirganligi ko'pchilik tomonidan taxmin qilinmoqda edi. 

1950-yillarda braziliyalik tadqiqotchi va tub aholi himoyachisi Kandido Rondon aka-uka Villas-Boas kampaniyasini qo'llab-quvvatlaydi, bu esa hukumat va Mato Grosso chorvadorlarining qattiq qarshiliklariga duch keldi va mahalliy aholi uchun birinchi Braziliya milliy bog'ining barpo etilishiga olib keldi. 

1961-yilda Richard Meyson Panara ingiliz tadqiqotchisi Amazon qabilasi tomonidan o'ldirilgan. 

Matselar tashqi dunyo bilan birinchi doimiy aloqani 1969 -yilda o'rnatganlar. Bu sanadan oldin, ular Peru hukumati bilan daxshatli urush olib borishgan.

Geografiya
----------

To'qqiz mamlakat tomonida Amazon havzalari taqsimlangan - tropik o'rmonlarning katta qismi, 58,4% Braziliya chegaralarida joylashgan. Qolgan sakkista yerga ega davlatlar: Peru 12,8%, Boliviya 7,7%, Kolumbiya 7,1%, Venesuela 6,1%, Gayana 3,1%, Surinam 2,5%, Fransiya Gvianasi 1,4% va Ekvador 1%. 

### Tabiiy

 Kolumbiyadagi Amazon tropik o'rmoni
 Manaus yaqinidagi Amazon tropik o'rmonining havodan ko'rinishi
 Amazon tropik o'rmonining havodan ko'rinishi
 Manaus yaqinidagi Amazon tropik o'rmonining havodan ko'rinishi
 2,2 million aholiga ega Manaus Amazon havzasidagi eng yirik shahardir
 Yanomami Amazon tropik o'rmonlarida yashaydigan taxminan 32 000 mahalliy aholidan iborat guruhdir. 
 2009 yilda Braziliyaning Akre shtatida uchrashmagan qabila a'zolari
 Amazon tropik o'rmonlaridagi o'rmonlarning kesilishi atrof-muhit o'zgarishlariga juda sezgir bo'lgan daraxt qurbaqalarining ko'p turlariga tahdid solmoqda (rasmda: ulkan bargli qurbaqa )
 Braziliyaning g'arbiy qismida joylashgan ulkan liana

Manbalar
--------

1. ↑  „WNF: Places: Amazon". 13-aprel 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4-iyun 2016-yil.
2. ↑  „Field Museum scientists estimate 16,000 tree species in the Amazon". *Field Museum* (17-oktyabr 2013-yil). 7-dekabr 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 18-oktyabr 2013-yil.
3. ↑  „Inside the Amazon". 7-oktyabr 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 5-noyabr 2020-yil.
4. ↑  „World Bank: Brazil faces $317 billion in annual losses to Amazon deforestation". *8.9ha.*.  World Bank. Qaraldi: 30-may 2023-yil.
5. ↑  *"A Balancing Act for Brazil's Amazonian States: An Economic Memorandum." Executive Summary booklet.*. The World Bank, 2023. 30-may 2023-yilda qaraldi.
6. 1 2  Taylor, Isaac*. Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature*. London: Rivingtons, 1898. ISBN 978-0-559-29668-0. 12-oktyabr 2008-yilda qaraldi.
7. ↑  „The Amazon's head hunters and body shrinkers". *The Week* (20-yanvar 2012-yil). Qaraldi: 12-sentyabr 2019-yil.
8. ↑  Chagnon, Napoleon A. (1992).
9. ↑  „Mundurukú people". *britannica.com*.  Encyclopaedia Britannica.
10. ↑  La Republica Oligarchic.
11. ↑  From the first expedition to the creation of the Park, pib.socioambiental.org
12. ↑  „Rain delays rescue of explorers" (8-sentyabr 1961-yil).
13. ↑  Snell, Ron*. Jungle Calls*, Kindle, Garland, Texas: Hannibal Books, 2 February 2006. ISBN 0-929292-86-3. 27-may 2020-yilda qaraldi.
14. ↑  Coca-Castro, Alejandro; Reymondin, Louis; Bellfield, Helen; Hyman, Glenn (January 2013), *Land use Status and Trends in Amazonia* (PDF), Amazonia Security Agenda Project, March 19, 2016da asl nusxadan (PDF) arxivlandi, qaraldi: August 25, 2019
15. ↑  „Yanomami". *Encyclopaedia Britannica*. Qaraldi: 20-iyun 2020-yil.

1. ↑  portugalcha: *Floresta amazônica* or Amazônia; ispancha: *Selva amazónica*, Amazonía, or usually Amazonia; fransuzcha: *Forêt amazonienne*; niderlandcha: *Amazoneregenwoud*. In English, the names are sometimes capitalized further, as Amazon Rainforest, Amazon Forest, or Amazon Jungle.