**Petro-Aleksandrovsk qamali (1918)** - Junaidxon qo'shinlarining Petro-Aleksandrovskni egallashga qaratilgan urinishlari. Yurishlar Xiva qo'shinlarining butunlay parchalanishi va chekinishi bilan yakunlandi.

Tarixi
------

1918-yil yozida Xiva xonligida aksilinqilobiy kuchlar faollashdi. Bu vaqtda Junaidxon Amudaryo departamentida, xususan, Petro-Aleksandrovskda qurolli kuchlar yo'qligidan foydalanib, Amudaryoning o'ng qirg'og'ini egallashga tayyorgarlik ko'radi.

Petro-Aleksandrovskda 1917-yil oxirida 80 kishidan iborat oʻzini-oʻzi mudofaa otryadi tuziladi. Keyinchalik bu otryad Turkistondagi Qizil gvardiya otryadlari va Qizil Armiya boʻlinmalarining asosiga aylanadi.

Petro-Aleksandrovskda Qizil Armiyaning muntazam bo'linmalarini zudlik bilan shakllantirish boshlandi, ayniqsa shaharda katta qurol va o'q-dorilar zaxiralari to'plangan.

Harbiy xavfning kuchayishi munosabati bilan 1918-yil 30-iyulda Kengashning harbiy seksiyasi Amudaryo departamentida harbiy holat eʼlon qildi va 16 yoshdan 70 yoshgacha boʻlgan barcha erkak fuqarolar harbiy xizmatga chaqirildi. Ammo o'zlarining qurolli kuchlari tuzilmaguncha, bo'lim shoshilinch yordamga muhtoj edi. Turkiston Respublikasi hukumati shu holatni hisobga olib, 100 kishilik Qizil Armiya askarlaridan iborat otryadni 2 ta pulemyot va 2 ta toʻp bilan Chorjo'ydan Petro-Aleksandrovskga "Verniy" kemasida joʻnatadi. Otryad komandiri etib Chorjo'y harbiy komissari, kommunist N.A.Sheydakov tayinlanadi. N.A.Sheydakov otryadi Petro-Aleksandrovskka yetib keladi va 1918-yil 20-sentyabrda Amudaryo departamentining Favqulodda harbiy komissari etib tayinlandi. Shundan keyin Amudaryoning oʻng qirgʻogʻini mudofaa qilishga qizgʻin tayyorgarlik koʻra boshlaydi.

Bu vaqtda Zakaspiy hukumati va inglizlar bilan bevosita aloqa o'rnatgan Junaidxon juda faollashadi. 20-sentabrda Junaidxon Sovet hukumatiga bergan va’dasiga zid ravishda Yangi Urganchni talon-taroj qiladi. Shaharda 50 nafar millati rus bo'lgan ishchi va xizmatchilari oilasini hibsga oladi. N.A.Sheydakov taklifi bilan Petro-Aleksandrovskiy kengashi ijroiya qoʻmitasi Junaidxonga ultimatum yuborib, hibsga olinganlarni ozod qilish va talon-taroj qilingan mol-mulkni qaytarishni talab qiladi. Junaidxon 30-sentabrda hibsga olinganlarni ozod qilgan, biroq tortib olingan mol-mulkni qaytarib bermagan.

Bundan tashqari, Turkiston Respublikasi hukumatida rahbarlik lavozimlarini egallab olgan sovet hokimiyatining yashirin dushmanlari Amudaryo bo'limining faoliyatiga har tomonlama to'sqinlik qiladilar. 19-sentabrda Turkiston Respublikasi harbiy komissari K.Osipov tashqi ishlar komissari o‘rinbosari, so‘l sotsialistik-inqilobchi P. A.Domogatskiy bilan birgalikda Turkiston Respublikasining Xiva va Amudaryo bo‘limi ishlari bo‘yicha favqulodda komissari etib tayinladi. 1918-yil oktyabr oyi oxirida Konoplev 120 kishilik otryad bilan Petro-Aleksandrovskka keladi. Favqulodda vakolatlardan va Petro-Aleksandrovskiy Kengashi tarkibiga kirgan so'l sotsialistik inqilobchilarning qo'llab-quvvatlashidan foydalangan holda, Konoplev kengashni to'liq bo'ysundiradi, harbiy rahbarlikni qo'lga oldi va Osipov orqali Sheydakovni Amudaryo bo'limidan chaqirib olishga erishadi.

Konoplevning qarshiligiga qaramay, partiya tashkilotlari bo'limda qurolli kuchlarni shakllantirish bo'yicha ishlarni davom ettiradilar. Junaidxon bosqini arafasida departament hududida Sinebryukov boshchiligidagi Nukus garnizonidan tashqari 1320 dan ortiq jangchi boʻlgan, shundan 674 nafari mahalliy aholi vakillari edi.

Junaidxon qo‘shinlariga hujum qilish va chekinishga urinishlar
--------------------------------------------------------------

Bu vaqtda Amudaryo bo‘limida keyinchalik ayanchli oqibatlarga olib kelgan voqea sodir bo‘ldi. Junaidxonning Amudaryo departamentiga bostirib kirishi xavfiga duch kelgan kazaklar sovet hokimiyatiga uch yuz otliq askarning taqdim etilishi Junayidxonga qarshi kurashda ishonchli kafolat bo‘ldi. Ural kazaklari guruhi har biri yuzlab kishidan tashkil topgan bo'lib, ular Petro-Aleksandrovsk, Ural va Zair kazak qishloqlarida joylashgan. Agar bolshevik F. Shlyapin kazaklarning inqilobiy qismining Piskunov, Zamshev kabi vakillari tomonidan qo'llab-quvvatlangan birinchi yuzlik qo'mondoni etib tayinlangan bo'lsa, qolgan yuzliklarning rahbarligini boy kazak atamani Filchev va Konoplevning yordamchilari egallab olishdi. Junaidxon Amudaryo bo‘limidagi vaziyatdan yaxshi xabardor bo'lgan va shuning uchun ham yurishni uyushtirishga shoshiladi. Bundan tashqari, Britaniya va Trans-Kaspiy hukumati Junaidxonga doimiy ravishda Petro-Aleksandrovskni egallash zarurligini eslatib turardi. 1918-yil sentabr oyi oʻrtalariga kelib, Xiva xonligidagi asosiy raqiblari — Qoʻshmamedxon, Gʻulom Ali, Shomurod Baxshi — Junaidxon bilan kurashni tugatib, Amudaryoning oʻng qirgʻogʻiga qator yurishlar qiladi. Junaidxon noyabr oyining oxiridan usti muzlagan daryodan o‘tish mumkin bo‘lgandan so'ng Amudaryo departamentiga qarshi keng ko‘lamli harakatlarni amalga oshiradi. Junaidxon qatl qilish tahdidi va boshqa vositalar yordamida diniy qatlamni ham o‘z qo‘shinlarini safarbar qiladi, aholidan arava va otlar oladi. Uning qo'shinlari soni 4000 otliq va 6000 piyodaga yetadi.

Petro-Aleksandrovskni qamal qilish 24-noyabrda boshlanib, 11 kun davom etadi; 3-dekabr kuni 7 ta hujumni qaytargan shahar himoyachilari qarshi hujumga o'tadilar. Junaidxon qo'shinlari vahima ichida Shabbaz tomon chekinadi, qamal va chekinish paytida atigi 1700 kishi halok bo'ldi.

Turkiston Respublikasi Markaziy Ijroiya Qo'mitasi raisi V.D.Voytinsevning buyrug'i bilan Petro-Aleksandrovskning muvaffaqiyatli mudofaa qilinishiga hissa qo'shgan Turkiston Respublikasining Xivadagi kollegial vakolatxonasi raisi A.L.Timoshenko, I.K.Serpitskiy va hay’at kotibi sifatida B.Cheprunovalarni Chorjo'ydan shaharga kelishi katta yordam beradi. Missiyaga temir yo'lchilar (180 kishi) va internatsionalistlar kompaniyasi (90 kishi)dan iborat otryad hamrohlik qiladi.

Otryad ikkita paroxodda Amudaryo boʻylab harakatlanib, Petro-Aleksandrovsk qamalini yorib oʻtib, janglar avjiga chiqqan paytda yetib keldilar.

Petro-Aleksandrovskni qamal qilish bilan bir vaqtda Junaidxonning alohida otryadlari Nukusni egallashga harakat qiladilar. Nukusda Petro-Aleksandrovsk qo'shinlari yordamida qamal barbos etiladi. Nukus qamalida Ural kazaklari ishonchsiz ittifoqchi ekani ma’lum bo‘ldi. 3-Zair yuzligi qo'mondoni M. T. Filchev Junaidxonning Nukusga yaqinlashayotganini bilib, o'zi bilan barcha Ural kazaklarini oilalari bilan shahardan tashqariga Zaire qishlog'iga olib ketdi.

Qamal natijalari
----------------

Sovet qo‘shinlarining Junaidxon qo‘shinlari ustidan qozongan g‘alabasining ahamiyati Petro-Aleksandrovskda bo‘lib o‘tgan mitingda Amudaryo okrug qo‘mitasi raisi A. L. Timoshenkoning nutqida yaxshi ifodalangan:Andoza:Начало цитатыRus proletariatining turkmanlar orasida dushmani yo‘q. Mehnatkash xalqning dushmanlari - ruslar, o'zbeklar, turkmanlar - ularning burjuaziyasi va xalqaro burjuaziyadir. Bilasizmi, Xivaning mehnatkash xalqi Junaidxonga qarshi siz bilan yonma-yon kurashgan. Biz ulardan juda qarzdormiz. Ular Junaidxonga qarshi va Xiva xonligiga, o‘z burjuaziyasiga qarshi kurashni davom ettiradilar. Xivaning mehnatkash xalqiga xon va feodallardan, burjuaziyadan ozod bo‘lish uchun o‘z qo‘shinini tashkil qilishda yordam berishimiz kerak.Andoza:Конец цитаты

> 
> 

Petro-Aleksandrovskning muvaffaqiyatli mudofaasiga qaramay, 1919-yilda ham Amudaryo bo'limining ahvoli nihoyatda og'irligicha qoldi. 1919-yil yanvar oyida kollegial vakillik Turkiston Markaziy Ijroiya Qo‘mitasiga Petro-Aleksandrovskga tahdid hali ham o‘tib ketmaganligi haqida xabar beradi. Departament hududida hali ham Junaidxonning 1000 kishigacha boʻlgan qoʻshinlari otryadlari faoliyat koʻrsatmoqda edi. Junaidxon qoʻshinlarining bir yarim minglik otryadi Nukusni oʻrab olib, katta qismi Yangi Urganchga joylashgandi.

Amudaryo bo'limiga Junaidxondan kelayotgan doimiy tahdidni bartaraf etish uchun Zakaspiy fronti shtab-kvartirasi Chorjo'yda temir yoʻl deposi ishchilari va kommunistik internatsionalistlar orasidan jami 250 kishidan iborat otryadni toʻpladi va 12-mart kuni Chorjo'y kengashi a'zosi Naumov boshchiligida Petro-Aleksandrovskga joʻnatdi. 

Ammo bu otryad Petro-Aleksandrovskga kelishidan oldin ham bo'limdagi vaziyat tubdan o'zgardi. Toshkentdagi Osipov qo'zg'oloni barbod bo'lgandan so'ng, Konoplev fosh bo'lishdan qo'rqib, bir guruh yashirin aksilinqilobchilar bilan birga shahardan qochib, Ashxobod tomon yashiringan.

Shu bilan birga, guruhning bo'linmalarini qayta tashkil etish amalga oshiriladi. Naumov va Petro-Aleksandrovskning uchta rotasi kelib, birinchi Xiva inqilobiy batalyoni (598 kishi) tuziladi. Uch yuzlik kazakdan otliq polk (546 kishi) tuziladi; Bundan tashqari, artilleriya diviziyasi (120 kishi) va pulemyotlar jamoasi (56 kishi) tashkil etiladi.

Junaidxonning Petro-Aleksandrovsk yaqinida mag‘lubiyatga uchrashi katta siyosiy ahamiyatga ega bo‘lib, Amudaryo bo'limida sovet hokimiyatining nufuzini mustahkamladi. Xivadan Petro-Aleksandrovskka qochqinlar oqimi kuchaydi. 1919-yilning yoziga kelib, shaharda 20 mingga yaqin qochqinlar to'plangan edi. Sulton Murodov boshchiligidagi Petro-Aleksandrovskiy yosh xivalik qoʻmitasi yigirma kishidan iborat boʻlib, Junaidxonni agʻdarish maqsadida xivaliklardan qurollangan otryadlar tuza boshlaydi. Xiva xonligi aholisi Junaidxondan ozod qilishda amaliy yordam berishni iltimos qilib, Petro-Aleksandrovskka o‘z sayyohlarini bir necha bor yuborgan.

Yana qarang
-----------

* Xivadagi inqilob
* Rossiyada fuqarolar urushi
* Xiva xonligi
* Turkiston Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi

Havolalar
---------

* O'zbekiston tarixi bo'yicha ocherklar. Qo'ng'irot shahri sayti. Архивная копия