Sözleşmeye taraf olan ülkeler Konvensiya ishtirokchisi boʻlgan davlatlar:   Shartnomani imzolagan davlatlar
**Ayollarga nisbatan kamsitishning barcha shakllariga barham berish toʻgʻrisidagi konvensiya** yoki **CEDAW** 1979-yilda Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasi tomonidan qabul qilingan xalqaro konvensiya boʻlib, undagi ishtirokchi davlatlar ayollarga nisbatan kamsitishning barcha shakllariga qarshi kurashish majburiyatini oʻz zimmasiga oladi. Xotin-qizlar huquqlari toʻgʻrisidagi xalqaro qonun loyihasi 1981-yil 3-sentyabrda tuzilgan va 189 davlat tomonidan ratifikatsiya qilingan. Konvensiyani ellikdan ortiq mamlakatlar maʼlum bayonotlar, izohlar va eʼtirozlar asosida ratifikatsiya qilgan, shu jumladan, 38 ta davlat uni talqin qilish yoki qoʻllash bilan bogʻliq nizolarni hal qiluvchi vositalarni koʻrib chiqadigan 29-moddani qoʻllashni rad etdi. Avstraliya deklaratsiyasida konvensiyaning federal konstitutsiyaviy tizimidan kelib chiqadigan markaziy hukumat hokimiyatining cheklovlari qayd etilgan. Amerika Qoʻshma Shtatlari va Palau davlatlari ushbu shartnomani imzolaganlar, ammo ratifikatsiya qilmagan. Eron, Somali, Sudan va Tonga davlati CEDAWni imzolashdan bosh tortishgan.

Ushbu konvensiya Birlashgan Millatlar Tashkilotining inson huquqlari boʻyicha sakkizta asosiy konvensiyalaridan biri hisoblanadi. Shuningdek, inson huquqlari nafaqat erkak jinsiga, balki ayolga ham tegishli ekanligini ham taʼkidlanadi. „*Xalqaro ayollar huquqlari deklaratsiyasi*" deb nomlanuvchi ushbu reglament erkaklar va ayollar oʻrtasidagi tenglik amalda ham, qonun oldida ham taʼminlanishi lozimligini taʼkidlab keladi. Ishtirokchi davlatlar ayollarga nisbatan kamsitishning barcha turlari va shakllarini aniqlash, ularga qarshi chora-tadbirlar rejasini ishlab chiqish, jabrlangan shaxslarga yordam berish va zoʻravonlik harakatlarini amalga oshirgan aybdor shaxslarni jazolash majburiyatini oladi.

Ishtirokchi davlatlar tomonidan koʻzda tutilgan huquqlarning amalga oshirilishini nazorat qilish uchun Konvensiyaning birinchi toʻrtta bobida inspeksiya organi va tekshirish tartib-qoidalari keltirib oʻtilgan. Ishtirokchi davlatlar ekspertlar qoʻmitasiga ularning konvensiyani amalga oshirishdagi saʼy-harakatlarini muntazam ravishda hisobotlarni taqdim etish orqali baholash huquqini beradi. Qoʻmita, shuningdek, 2000-yil 22-dekabrda kuchga kirgan va ishtirokchi davlatlar tomonidan imzolangan ikkinchi Konvensiya hisoblangan Protokol bilan Konvensiyaning buzilishiga oid individual yoki guruh shikoyatlarini koʻrib chiqqan. Bundan tashqari, Konvensiya talablarning jiddiy yoki muntazam ravishda buzilish holatlari boʻyicha tergov oʻtkazish huquqiga ham ega. CEDAW raisi lavozimini hozirda Ana Peláez egallab turibdi.

Umumiy tavsif
-------------

1948-yilda Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasining qabul qilinishi bilan gender tengligi qonunchilikda va Birlashgan Millatlar Tashkilotining turli hujjatlarida oʻz oʻrnini koʻrsata boshlaydi. Ayollar huquqlarini kafolatlovchi konvensiya tuzish zarurligi haqidagi bahslar davom etar ekan, BMT Bosh Assambleyasi 1967-yilda ayollarga nisbatan kamsitishlarga barham berish toʻgʻrisidagi deklaratsiyani qabul qildi. Shunday qilib, BMT birinchi marotaba jinsga qarab kamsitishni kengroq va har tomonlama yondashuvni talab qiluvchi muammo sifatida koʻrishini bildirdi. Bu deklaratsiya maʼnaviy va siyosiy kuchga ega boʻlsa-da, davlatlar zimmasiga boshqa majburiyatlarni yuklamaydi.

BMT tomonidan 1975-yilda Mexiko shahrida tashkil etilgan ayollar boʻyicha Butunjahon konferensiyasi davomida „*Ayollar oʻn yilligi*" (1975–1985) deb eʼlon qilindi va ushbu konferensiyada qabul qilingan chaqiriqqa koʻra Komissiya tomonidan „kamsitishning barcha shakllarini yoʻq qilish"ga qaratilgan xalqaro konvensiya ishlab chiqiladi. Birlashgan Millatlar Tashkilotiga aʼzo davlatlarda erkaklar va ayollar oʻrtasidagi tenglikni taʼminlash maqsadida ayollar maqomi toʻgʻrisidagi bahslar Bosh Assambleyada ham, Ayollar maqomi boʻyicha komissiyada ham har bir band boʻyicha uzoq muhokamalar tufayli shartnoma matnini tayyorlashga uzoq vaqt kerak boʻladi.

Olti yillik faoliyatdan soʻng, BMT Bosh Assambleyasi tomonidan 1979-yil 18-dekabrdagi 34/180 rezolyutsiyasiga asosan konvensiya qabul qilinadi. Shu tariqa 1980-yilning 1-martida aʼzo davlatlar tomonidan konvensiyani imzolanishi uchun yoʻl ochildi. 1981-yil 3-sentyabrda yigirmata davlat konvensiyani ratifikatsiya qilganidan keyingina ushbu hujjat kuchga kirdi. Ushbu konvensiya irqiy kamsitishning barcha shakllariga barham berish toʻgʻrisidagi konvensiyaga oʻxshash formatga ega boʻlib, ham oʻzining asosiy majburiyatlari doirasi, ham xalqaro monitoring mexanizmlariga ega.

Konvensiya nomi
---------------

Konvensiyaning asl nomi „*Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination Against Women*" boʻlib, CEDAW deb qisqartirilgan ushbu konvensiya, rasmiylar tomonidan „Ayollarga nisbatan kamsitishning barcha shakllarini yoʻq qilish toʻgʻrisidagi konvensiya" sifatida tarjima qilingan. Konvensiyada ayollarga nisbatan kamsitishning mavjudligi keltirib oʻtilgan va ushbu hujjat aynan shu kamsitishlarni bartaraf etish uchun tuzilb chiqilgani taʼkidlab oʻtilgan.

Konvensiya
----------

Konvensiya umumiy 6 boʻlim, 30 moddadan iborat boʻlib, uning birinchi toʻrt bobi ayollar huquqlarining buzilishiga qarshi kurashish va ularning oldini olish, ayollarning siyosiy, huquqiy va fuqarolik huquqlari, shuningdek, ijtimoiy va iqtisodiy huquqlarini taʼminlash, ularning salomatligini muhofaza qilishga bagʻishlangan. Beshinchi va oltinchi boblar Konvensiyaning nazorat organi boʻlgan CEDAW qoʻmitasini tashkil etish va Konvensiyani amalga oshirish uchun zarur boʻlgan jarayonlarni, CEDAW va inson huquqlari boʻyicha boshqa shartnomalarning oʻzaro munosabatlarini hamda davlatlar zimmasiga yuklangan mas’uliyat va majburiyatlarini tartibga solib turadi.

– **I qism** (1–6-moddalar) kamsitmaslik, jinsiy stereotiplar va jinsiy savdoga qaratilgan.

– **II qism** (7–9-moddalar) ayollarning ijtimoiy sohadagi huquqlari, siyosiy hayoti, vakillik va fuqarolik huquqlariga eʼtibor qaratadi.

– **III qism** (10–14-moddalar) ayollarning iqtisodiy va ijtimoiy huquqlarini, xususan, taʼlim, bandlik va sogʻliqni saqlash masalalariga eʼtibor qaratadi. III qismda qishloq ayollari uchun maxsus himoya choralari va ular duch keladigan muammolar haqida ham maʼlumot berib oʻtilgan.

– **IV qism** (15–16-moddalar) ayollarning nikoh va oilaviy hayotda teng huquqliligi hamda qonun oldidagi tenglik huquqini belgilaydi.

– **V qism** (17–22-moddalar) Ayollarga nisbatan kamsitishlarga barham berish boʻyicha qoʻmitani hamda ishtirokchi-davlatlarning hisobot berish tartibini belgilaydi.

– **VI qism** (23–30-moddalar) konvensiyaning boshqa shartnomalarga taʼsiri, aʼzo davlatlarning majburiyatlari va konvensiyani boshqarishga taʼsirini tavsiflaydi.

1979-yilning dekabr oyida Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasi tomonidan qabul qilingan va imzolash uchun topshirilgan konvensiya 1981-yil 3-sentyabrdan boshlab kuchga kirdi. Konvensiyaning 27-moddasida, „*Ushbu Konvensiya BMT Bosh kotibiga 20-ratifikatsiya yorligʻi yoki qoʻshilish toʻgʻrisidagi hujjat taqdim etilgan kundan keyingi 30-kundan soʻng kuchga kiradi",* deyiladi*.*

### Asosiy qoidalar

**1-modda** ayollarga nisbatan kamsitishni quyidagi atamalar orqali belgilaydi:

> Ayollarning oilaviy ahvolidan qatʼi nazar, erkaklar va ayollarning teng huquqliligi asosida inson huquqlarini tan olish, ulardan foydalanish, amalga oshirishiga putur yetkazish yoki bekor qilish maqsadi, jinsiga qarab munosabat bildirish, istisno qilish yoki cheklash bilan bogʻliq siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy, fuqarolik yoki boshqa har qanday sohadagi asosiy erkinliklar.
> 
> 

**2-moddada** konvensiyani ratifikatsiya qilgan aʼzo davlatlar oʻzlarining ichki qonunchiligida gender tengligini taʼminlash, qonunlaridagi barcha kamsitish qoidalarini bekor qilish va ayollarga nisbatan kamsitishning oldini olish uchun yangi qoidalarni qabul qilish niyatida ekanligini aytiladi. Konvensiyani ratifikatsiya qilgan davlatlar, shuningdek, ayollarni kamsitilishdan samarali himoya qilish uchun sudlar va jamoat institutlarini tashkil etishlari va ayollarga nisbatan jismoniy shaxslar, tashkilotlar va korxonalar tomonidan qoʻllaniladigan kamsitishning barcha shakllarini bartaraf etish choralarini koʻrishlari kerak.

**3-modda** ishtirokchi davlatlardan siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy sohalarda ayollarga erkaklar bilan tenglik asosida inson huquqlari va erkinliklarini kafolatlashni talab qiladi.

**4-moddada** erkaklar va ayollar oʻrtasidagi de facto tenglikni tezlashtirishga qaratilgan maxsus chora-tadbirlarni qabul qilish kamsitish hisoblanmasligi keltirib oʻtilgan. Unga koʻra, onalikni maxsus himoya qilish harakatlariga gender boʻyicha kamsitish sifatida qaralmaydi.

**5-modda** ishtirokchi davlatlardan bir jinsning boshqa bir shaxsdan pastligi yoki ustunligi gʻoyasi yoki erkaklar va ayollarning stereotipli roliga asoslangan xurofot va urf-odatlarni bartaraf etish choralarini koʻrib chiqishni talab qiladi. Shuningdek, ushbu modda ishtirokchi davlatlarga erkaklar va ayollarning oʻz farzandlarini tarbiyalash va ularni rivojlantirishda umumiy mas’uliyatini tan olishni taʼminlash mas’uliyatini yuklaydi.

**6-modda** ishtirokchi davlatlarga ayollar savdosining barcha shakllari va ayollar fohishaligidan foydalanishning oldini olish uchun barcha tegishli choralarni, shu jumladan, qonunchilikni ham yoʻlga qoʻyish majburiyatini yuklaydi.

**7-modda** ayollarning siyosiy va jamoat hayotida tengligini kafolatlaydi, bunda asosiy eʼtibor saylovlarda ovoz berishda tenglik, davlat boshqaruvida ishtirok etish va mamlakatning ijtimoiy-siyosiy hayoti bilan bogʻliq boʻlgan nodavlat tashkilotlar va birlashmalarida ishtirok etishiga eʼtibor qaratadi.

**8-moddada** ishtirokchi davlatlar ayollarga xalqaro miqyosda oʻz hukumatiga vakillik qilish va xalqaro tashkilotlar ishida ishtirok etish imkoniyatini kafolatlaydi.

**9-modda** ishtirokchi davlatlarga ayollarga oʻz fuqaroligini olish, oʻzgartirish yoki saqlab qolishda erkaklar bilan teng huquqlar va farzandlarining fuqaroligiga nisbatan teng huquqlar berishni topshiradi.

**10-modda** talaba-qizlar uchun taʼlim olishda teng imkoniyatlarni belgilaydi va qoʻshma taʼlimni ragʻbatlantiradi. Bu, shuningdek, yengil atletika, stipendiyalar va grantlardan teng foydalanish imkoniyatini ham taʼminlaydi, shu bilan birga, talaba qizlarning oʻqishni tashlab ketish darajasini kamaytirishga eʼtibor qaratadi.

**11-moddada** ayollarning mehnat qilish huquqi barcha insonlarning ajralmas huquqi sifatida belgilangan. Ushbu modda bajarilgan bir xil mehnat turi uchun teng ish haqi toʻlanishi, ijtimoiy taʼminot huquqi, haq toʻlanadigan taʼtil va tugʻruq taʼtilini sobiq ish joyi, ish staji yoki ijtimoiy nafaqalarni yoʻqotmagan holda ish haqi yoki taqqoslanadigan ijtimoiy nafaqalar bilan toʻlanishini talab qiladi. Onalik, homiladorlik yoki nikoh holatiga koʻra ishdan boʻshatish sanksiya bilan taqiqlanadi.

Ishtirokchi davlatlar
---------------------

2021 yil holatiga koʻra, aʼzo davlatlar soni 189 tani tashkil etadi. 6 ta davlat (Vatikan, Eron Islom Respublikasi, Niue, Somali, Sudan, Tonga) Konvensiya boʻyicha hech qanday chora-tadbirlar amalga oshirmagan boʻlsa, ikki davlat (2011-yilda Palau va 1980-yilda AQSh) konvensiyani imzolagan, lekin uni ratifikatsiya qilmagan.

Shartnoma majburiyatlari
------------------------

Konventsiyaga aʼzo davlatlar quyidagi majburiyatlarni oʻz zimmalariga olishga rozi boʻladilar:

* hayotning barcha jabhalarida ayollarga nisbatan kamsitishning barcha shakllariga barham berish;
* ayollarning inson huquqlari va asosiy erkinliklaridan erkaklar bilan bir xil darajada foydalanishlari uchun ularning faoliyatlarini qoʻllab-quvvatlash va yuksalishini taʼminlash
* konventsiyani amalga oshirishdagi saʼy-harakatlarini baholash uchun CEDAW qoʻmitasiga muntazam hisobotlarni taqdim qilish

Faoliyat shakli
---------------

### CEDAW qoʻmitasi

CEDAW arizalari 23 mustaqil ekspertdan iborat BMT CEDAW qoʻmitasi tomonidan nazorat qilinadi. Davlatlar CEDAW qoʻmitasiga muntazam ravishda hisobotlarni taqdim etishlari shart. Ushbu hisobotlar qoʻmita tomonidan koʻrib chiqiladi va koʻpincha nohukumat tashkilotlarining fikrlarini hisobga olgan holda CEDAWni amalga oshirishni yaxshilash boʻyicha davlatlarga tavsiyalar beriladi. Qoʻmitadagi ekspertlari ishtirokchi davlatlar tomonidan saylanadi.

Qoʻmita, shuningdek, Konvensiyaning buzilishi toʻgʻrisidagi individual yoki guruh shikoyatlarini koʻrib chiqadi; Konvensiyaning jiddiy yoki muntazam ravishda buzilishi boʻyicha tergov oʻtkazish vakolatiga ham ega. Bu vakolat 1999 yilda BMT 54-sonli maxsus qarori bilan berilgan edi. U Bosh Assambleyada qabul qilingan va 2000-yil 22-dekabrda kuchga kirgan Protokol bilan belgilab qoʻyiladi. Bu protokol tomonlarning oʻz xohishlariga koʻra imzolagan ikkinchi kelishuvi hisoblanadi.

### Davlatlarning hisobotlari

CEDAW Konvensiyasidagi ishtirokchi-davlatlarni konvensiya kuchga kirgandan keyin bir yil ichida va undan keyin kamida har toʻrt yilda bir marta hisobot taqdim etish majburiyatini oʻz boʻyniga oladi. Ishtirokchi-davlatlar tomonidan CEDAW Qoʻmitasiga taqdim etilgan batafsil hisobotlar ular oʻz majburiyatlarini qay darajada bajarganliklari toʻgʻrisida qiyosiy maʼlumotlar tayyorlashadi. Hisobotlarda hukumatlarning shartnoma masalalari boʻyicha ishi va majburiyatlari mavjud. Hisobotlarda ishtirokchi davlatlar tavsiyalarni hisobga olgan holda Konvensiyaning har bir qoidasini oʻz qoidalari doirasida birma-bir baholaydilar. Ikkinchi va keyingi hisobotlar birinchi hisobotlar baholangandan keyingi erishilgan yutuqlarni oʻz ichiga qamrab oladi.

### Tavsiyalar

CEDAW qoʻmitasi ishtirokchi davlatlarga Konvensiyaning ayrim moddalarini tushunishni osonlashtirish va Konventsiya qanday qoʻllanilishini koʻrsatish uchun tavsiyalar berish huquqiga ham ega. 2021-yil holatiga koʻra, Qoʻmita 38 ta turli-xil tavsiyalar berib keldi. Dastlabki oʻn yil ichida qisqa va sodda boʻlgan tavsiyalar qoʻmitaning 1991-yil 10-sessiyasida qabul qilingan qarordan soʻng ancha batafsil va keng qamrovli shaklda tayyorlana boshlandi; ayniq vaqtda Konvensiyaning tavsiyalari ishtirokchi-davlatlar uchun maxsus qoʻllanma boʻlib ham xizmat qila boshladi.

Eng muhim va keng qamrovli tavsiyalardan **biri 1991 yil 10-sessiyada qabul qilingan 19-sonli** maxsus tavsiyadir. Konventsiyada zoʻravonlik toʻgʻridan-toʻgʻri qayd etilmagan boʻlsa-da, kamsitishning taʼrifi 19-sonli tavsiyada zoʻravonlikni oʻz ichiga olishi uchun kengaytirildi va gender tenglikka qarshi qaratilgan zoʻravonlik konvensiya qoidalarini buzish deb hisoblanishi nazarda tutiladi; Ishtirokchi davlatlar nafaqat hukumat tomonidan yoki uning nomidan amalga oshirilgan zoʻravonlik, balki ayollarning shaxsiy hayotida ular eng koʻp duchor boʻlgan kamsitishning oldini olishga majburdirlar.

### Ixtiyoriy protokol qarorlari

2000-yil 22-dekabrda kuchga kirgan Ixtiyoriy Protokolda CEDAW Konvensiyasida koʻrsatilgan huquqlarni qoʻllash boʻyicha ishlar boʻyicha amalga oshirilishi lozim boʻlgan qadamlarni batafsil bayon etib oʻtadi. Ikki xil alohida jarayon mavjud: bulardan birinchisi, CEDAWda huquqlarning buzilishi uchun individual yoki guruhli ariza berish jarayoni; ikkinchisi, ishtirokchi davlatlarga nisbatan tadqiqot, tergov va tavsiyalarni oʻz ichiga olgan Qoʻmitaning koʻrib chiqish jarayoni. 2021-yil holatiga koʻra, Qoʻmita uchta ariza boʻyicha oʻz qaror va fikrlarini eʼlon qilgan edi. Shuningdek, Meksika boʻyicha maxsus ekspertiza ham oʻtkazdi. Ixtiyoriy protokol doirasida qabul qilingan qarorlar quyidagilardan iborat:

* Huquqlarning buzilishi toʻgʻrisidagi Ixtiyoriy protokol boʻyicha birinchi ariza 2002 yilda Germaniya fuqarosi tomonidan berilgan. Qoʻmita shikoyat borasida 2004-yil oʻz qarorini qabul qiladi va arizachi oʻz mamlakatidagi barcha ichki himoya vositalariga murojaat qilmagan degan xulosaga kelinadi.
* Ikkinchi ariza Vengriyadagi sobiq eri tomonidan zoʻravonlikka uchragan va uni himoya qilish uchun hech narsa qilinmaganidan shikoyat qilgan ayoldan kelgan edi. Qoʻmita ushbu ariza boʻyicha oʻz qarorini 2005-yil 26-yanvardagi 32-sessiyasida qabul qiladi va Vengriyalik arizachining Konvensiyada nazarda tutilgan huquqlarini buzilganligi, arizachining jismoniy va ruhiy daxlsizligini taʼminlash uchun shoshilinch va samarali choralar koʻrish kerakligi, uning xavfsizligini taʼminlash toʻgʻrisidagi qarorini eʼlon qiladi. Ayolning bolalariga aliment toʻlash va unga yetkazilgan jismoniy va ruhiy zararni qoplash uchun huquqiy yordam koʻrsatilishi belgilanadi.
* Uchinchi arzia boʻyicha 2006-yilgi 34-sessiyasida Turkiyalik Rahime Kayhanning arizasi boʻyicha qoʻmita oʻz qarorini eʼlon qiladi. Roʻmoli tufayli dinshunoslik fanidan dars bergan maktabdan haydalganligi va mehnat sharoiti boʻyicha huquqlari buzilgani haqidagi shikoyatni koʻrib chiqib, qoʻmita arizachini davlat idoralariga murojaat qilmaganini taʼkidlab, arizani qabul qilib boʻlmaydi degan qarorga kelishadi.
* Qoʻmita 2004 yil iyul oyidagi 31-sessiyasida qabul qilingan qarorga muvofiq 1993-yildan beri 230 dan ortiq ayolning oʻgʻirlab ketilgan, zoʻrlangan va oʻldirilgan Meksikaning Syudad-Xuarez shahridagi Chihuahua mintaqasida oʻz tekshiruvlarini amalga oshiradi. Tekshiruv natijasiga koʻra davlatning barcha koʻrilayotgan chora-tadbirlar nihoyatda noadekvat va samarasiz ekanligi aniqlanib, tavsiyalar beriladi. Meksika hukumati tomonidan yuborilgan rasmiy javobda ayollarning huquqbuzarliklari borligini tan oladi va bu muammoni hal qilish boʻyicha saʼy-harakatlarini tobora koʻproq davom ettirish majburiyatini oʻz boʻyniga olganini taʼkidlab oʻtgan edi.

Yana qarang
-----------

* DEVAW
* Gender roli
* Ayollarga nisbatan zo'ravonlikka barham berish to'g'risidagi deklaratsiya
* Ayollarga nisbatan zo'ravonlik va oiladagi zo'ravonlikning oldini olish va unga qarshi kurashish to'g'risidagi konventsiya
* Birlashgan Millatlar Tashkilotining Ayollar uchun taraqqiyot jamg'armasi
* BMT Ayollar
* Ayollar huquqlari

Manbalar
--------

1. ↑  „United Nations Treaty Collection".  United Nations. 6-sentyabr 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi.
2. ↑  „Declarations, Reservations and Objections to CEDAW".  United Nations. 22-dekabr 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 27-sentyabr 2011-yil.
3. 1 2  „Birleşmiş Milletler Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Ortadan Kaldırılmasına Dair Sözleşme (Öngörülen Haklar ve Öngörülen Usuller".  ÜHF Mecmuası, Cilt 62, Sayı 1-2, Yıl 2004. 10 haziran 2021da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4 nisan 2021.
4. 1 2 3 4 5 6 7  „Birleşmiş Milletler kadınlara karşı her türlü ayrımcılığın önlenmesi sözleşmesi ve denetim mekanizması".  Bilgisi: Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü yüksek lisans tezi 2006. Qaraldi: 4 nisan 2021.
5. ↑  „OHCHR | Membership". *ohchr.org*. 3-sentyabr 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 13-iyun 2019-yil.
6. ↑  Henkin, Louis*. Human Rights*. Foundation Press, 2009 — 221 bet.
7. 1 2  „40 Yılda CEDAW: Neler öğrendik ve Neler Değişti".  Boell.org 18 Aralık 2019. 10 haziran 2021da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4 nisan 2021.
8. ↑  „Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women". *ohchr.org*. 7-may 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-may 2015-yil.
9. 1 2  „Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women". *ohchr.org*. 7-may 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-may 2015-yil.
10. ↑  „Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women". *ohchr.org*. 7-may 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-may 2015-yil.
11. ↑  „Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women". *ohchr.org*. 7-may 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-may 2015-yil.
12. 1 2  „Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women". *ohchr.org*. 7-may 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-may 2015-yil.
13. ↑  „Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women". *ohchr.org*. 7-may 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-may 2015-yil.
14. ↑  „Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women". *ohchr.org*. 7-may 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-may 2015-yil.
15. ↑  „Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women". *ohchr.org*. 7-may 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-may 2015-yil.
16. ↑  „Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women". *ohchr.org*. 7-may 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-may 2015-yil.
17. ↑  „Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women". *ohchr.org*. 7-may 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-may 2015-yil.
18. ↑  „Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women". *ohchr.org*. 7-may 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-may 2015-yil.
19. ↑  „STATUS OF RATIFICATION INTERACTIVE DASHBOARD".  Ohchr.org sitesi. 26 temmuz 2014da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4 nisan 2021.
20. ↑  „Türbanı yüzünden atılan öğretmene bir ret de BM’den".  Hurriyet.com 11 Nisan 20906. 10 haziran 2021da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9 nisan 2021.