recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Murabbaʼ** (ar. "toʻrtlik") - oʻzaro qofiyalangan toʻrt misralik band usulida yozilgan sheʻr.

Qofiyalanishi: a-a-a-a, b-b-b-a, d-d-d-a...

**Murabba** (arab. — toʻrtlik) — sharq sheʼriyatidagi lirik janrlardan; qofiyalanish tartibi asosida tuzilgan sheʼr. Musammat turiga mansub boshqa sheʼr shakllariga oʻxshash a—a—a—a, b—b—b—a, v—v—v—a tartibida qofiyalanadi. Misralar soniga koʻra har bir bandi ruboiy va tuyuklarga oʻxshasa ham, bir necha toʻrtlik bandlar tarzida tuzilib, bir asarni tashkil etishi, aruzning turli vaznlarida yozilishi va oxirgi toʻrtlikda shoir taxallusining koʻrsatilishi kabi xususiyatlari bilan ulardan farq qiladi. M. eng qadimiy shakllardan boʻlib, mustaqil toʻrtliklar shaklidagi namunalari "Devonu lugʻotit-turk", "Qutadgʻu bilig" asarlarida uchraydi. Musammat-M. hikmat M. shaklidagi ilk namunalari Axmad Yassaviyning "Devoni hikmat"ida keltirilgan. 16-asrdan boshlab Fuzuliy, Mashrab ijodi bilan M. rivojining yangi bosqichi koʻzga tashlanadi. Bu shoirlar orifona va oshiqona gʻazallarga xos gʻoyaviy va badiiy xususiyatlarni musammat-M.larga singdirdilar. Ularning anʼanalarini Ogahiy, Muqimiy, Bayoniy, Avaz kabi 19-asr shoirlari ijodiy davom ettirdilar. Ayniqsa, Muqimiy bu janr rivojiga alohida hissa qoʻshdi. M. xalqona sheʼr shakllaridan biri sifatida 20-asr sheʼriyatida ham rivojlantirildi.

**Misol: Yorga yetar kun bormu, yoronlar**

          Hamdu sanolar aytay xudogʻa,          -a   

          Yorga yetar kun bormu, yoronlar?     -b   

          Yetgaymu dodim nozuk adoga,          -a   

          Yorga yetar kun bormu, yoronlar?     -b   

          Shum toleimdan koʻrdum jafoni,       -d   

          Zolim raqiblar koʻrdi vafoni,               -d   

          Holim soʻr emdi, bergil davoni         -d   

          Yorga yetar kun bormu, yoronlar?     -b

                                                   (Mashrab)

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Quyi Manxettenda suriyalik alkogolsiz ichimlik sotuvchisi, 1908-yil
**Kichik Suriya** (inglizcha: *Little Syria*) 1880-yillarning oxiridan 1940-yillarigacha Quyi Manxettenda joylashgan arab kvartalidir.

Taʼrif
------

Kvartal Vashington koʻchasida Battery Park va Rektor koʻchasi oʻrtasida joylashgan edi. Kichik Suriya, shu qatorda Jahon savdo markazi yodgorligi joylashgan hududni ham egallagan. Shunday qilib, 11-sentabr hujumlaridan keyin vayronalarni tahlil qilish paytida Avliyo Jozef maronit cherkovining burchak toshi topildi. Vaqt oʻtishi bilan kvartal aholisining katta qismi Bruklindagi Atlantika avenyusiga koʻchib oʻtdi, u yerda hozir Nyu-Yorkdagi eng yirik arab diasporasi yashaydi va Bruklin-Batareya tunneliga kirish qurilishi paytida kvartalning oʻzi deyarli butunlay vayron qilingan..

Kvartal aholisining katta qismini arab tilida soʻzlashuvchi nasroniylar, melkitlar va maronitlar tashkil etar edi. Musulmon boʻlmagan aholi sifatida ular diniy taʼqib va qashshoqlikdan qutulish uchun Usmonli imperiyasidan tomon hozirgi Suriya va Livandan koʻchib kelishgan. Kvartal aholisining taxminan 5 % falastinlik musulmonlarni tashkil qilgan edi. Xristianlar boʻlajak Jahon Savdo Markazi majmuasidan janubdagi Vashington koʻchasida yashar edilar. Ular uchta cherkov qurdilar, jumladan , Gʻolib Jorjning Melkit cherkovi, hozir Nyu-Yorkning diqqatga sazovor joylaridan biri hisoblanib kelmoqda. Kichik Suriyada arablardan tashqari yunonlar, turklar, armanlar, slovaklar, polyaklar, vengerlar, litvaliklar, ukrainlar, chexlar va irlandlar yashab kelgan.

Havolalar
---------

1. 1 2  Federal Writers' Project*. *New York City Guide*. New York: Random House*, 1939. ISBN 0-403-02921-X.
2. 1 2 3  „When an Arab Enclave Thrived Downtown" (en).  The New York Times. 15-sentabr 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-mart 2012-yil.
3. ↑  „«Altered States: Preserving New York City’s 'Little Syria'»" (en).  BBC News Magazine. 15-sentabr 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-mart 2012-yil.
4. ↑  „Street of the Arabs" (en).  The New York Times (11-avgust 1946-yil). 15-sentabr 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-mart 2012-yil.
5. ↑  „«{Former} St. George’s Syrian Church Designation Report»" (en).  New York City Landmarks Preservation Commission. 15-sentabr 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-mart 2012-yil.
Barbaresko uzumzorlari
**Barbaresko** (italyancha: *Barbaresco*) — Piedmont mintaqasida ishlab chiqarilgan mashhur italyan qizil quruq sharobi boʻlib, „nomi nazorat qilinadigan va kelib chiqishi kafolatlangan" mintaqaviy toifasiga ega — *Barbaresco Denominazione di Origine Controllata e Garantita* (DOCG). Piedmont Barolo bilan birgalikda u eng yaxshi italyan vinolaridan biri, shuningdek, dunyodagi eng yaxshi oʻnta sharobdan biri hisoblanadi.
left|thumb| Barbaresco uchun Nebbiolo, Antichi Poderi dei Gallina mulki
Barbaresco, Treiso va Neive munitsipalitetlarida, shuningdek, San-Rokko hududlarida joylashgan uzumzorlardan yigʻib olingan Nebbiolo uzumidan ishlab chiqariladi.

Minimal alkogol miqdori 12,5 % ni tashkil qiladi. Eman bochkalarida talab qilinadigan yetilish kamida 9 oyni tashkil qiladi (*Riserva* toifasi uchun 2 yil va 4 yil amaliyot).

Havolalar
---------

* Italiya qonunchiligiga muvofiq ishlab chiqarish spetsifikatsiyasi (italyan tili) Andoza:Wayback 2
* Piedmont sharoblari: Barbaresco (rus) Andoza:Wayback 2
**Kichik koʻlbuqalar** (lxobrychus) — laylaksimonlar turkumining qarqaralar oilasiga mansub qushlar urugʻi. 10 turi, jumladan, Oʻzbekistonda 1 turi bor. Kichik koʻlbuqa (l.minutis) Afrika, Yevrosiyo, Avstraliya va Yangi Zelandiyada uchraydi. Koʻl, daryo qirgʻoqlaridagi toʻqay, butazor va qamishzorlarda yashaydi. Ogʻirligi 145 g ga yaqin. Oʻzbekistonga mart oyida uchib keladi. Qamishzor va toʻqaylarda uya quradi. 4— 9 ta tuxum quyadi. Tuxumini 17—20 kun bosadi. Joʻjalari bir oyda uchirma boʻladi. Kichik koʻlbuqalar toʻngi qushlar, mayda baliq, baqa, itbaliq va suvda yashovchi umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Bioekosan**, Oʻzbekiston yoshlarining "Bioekosan" oʻquvmetodik majmuasi — Oʻzbekistonda uzluksiz ekologiya taʼlimini amalga oshiradigan taʼlimtarbiya muassasasi. Dastlab 1929-yil Samarqandda yosh tabiatshunoslar st-yasi nomi bilan tashkil etilgan. 1994-yil dekabrdan ekologiya tabiatshunoslar markazi, 1995-yil avgustdan yuqoridagi nomda. B.ning asosiy makreli bogʻcha bolalari, maktab oʻquvchilari, akademik litsey, kasbhunar kollejlari, oliy oʻquv yurtlari talabalariga biol. ekologiya, salomatlikdan taʼlimtarbiya berish, iqtidorli bolalarni tanlab, ularni har tomonlama kamol topishlariga koʻmaklashishdan iborat. Majmua tarkibida ekologiya ilmiy tadqiqot lab. mavjud. Majmua respublikada uzluksiz ekologiya taʼlimi muammolari va ularning yechimlariga bagishlangan ilmiymetodik anjumanlarni uyushtiradi va oʻtkazadi. Majmua xodimlari 1995-yildan Toshkent shahri Yunusobod tumanidagi 499bolalar bogʻchasi va 288maktabda bogchamaktab tajriba maydoni tashkil etib, uzluksiz ekologiya taʼlimi boʻyicha nazariy va amaliy tadqiqotlar olib boradilar. Majmua ekologiyadan davlat taʼlimi standarti, uzluksiz ekologiya taʼlimi konsepsiyasi va uzluksiz ekologiya taʼlimi boʻyicha metodik tavsiyanomalar yaratadi. Majmua 1994-yildan buyen "Tabiat: kecha, bugun, ertaga" mavzuida respublika oʻquvchilarining ilmiy amaliy anjumanini oʻtkazib keladi. Majmua respublika viloyatlaridagi ekologiya va tabiatshunoslar markazi ishini muvofiklashtirib turadi va ularga ilmiy amaliy yerdam koʻrsatadi.

Manbalar
--------

1. ↑  "Bioekosan" *OʻzME*. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 
  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Oxur** — chorva mollari (qoʻy, echki, sigir, ot)ga yem-xashak (pichan, silos, aralash ozuqa) beriladigan moslama (idish). Katta-kichikligi, yuza-chuqurligi mollarning soniga, yoshiga, turiga, boqilish usuliga qarab belgila-nadi. Asosan yogʻochdan yasaladi, baʼzan metall, plastmassa, betondan ham qurilishi mumkin. O.ning bir tomonlama (mollar faqat bir tomondan ov-qatlanadigan), ikki tomonlama, umumiy va aloqida-alohida, muqim (statsionar) va koʻchma xillari boʻladi. Yilqichilik fermarlarida devorga osib qoʻyiladigan O. ham boʻlishi mumkin. Zamonaviy fermalarda, asosan, avtomat oxur qoʻllanadi. Parrandachilik fer-merlarida don-dun va suv tushib turishiga moslangan avtomat-O.dan foydalaniladi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Biogeokimyoviy provinsiyalar** — organizmlar tarkibidagi kimyoviy element (birikma)ning miqdoriga koʻra bir-biridan farqqiladigan oblastlar. Biogeokimyoviy provinsiyalar da ayrim kimyoviy elementning kam yoki ortiq boʻlishi oqibatida oʻsimliklar va hayvon organizmlarida turli biologik oʻzgarishlar roʻy beradi. Biogeokimyoviy provinsiyalar kichik maydonni yoki butun qitʼani oʻz ichiga olishi mumkin. Biogeokimyoviy provinsiyalar ni Oʻzbekistonda birinchi boʻlib M. A. Rish oʻrgandi (1960). U Oʻzbekiston hududini uchta katta Biogeokimyoviy provinsiyalar ga ajratgan: 1. Avtomorf provinsiya gipsli, qumli choʻllar va tog atrofi chala choʻllarini oʻz ichiga oladi. Bu provinsiyalarning tuprogʻi tarkibida mikroelementlar miqdori kam boʻladi. 2. Gidromorf provinsiya — qayirlar, katta dare deltalari va yer osti suvlariga yaqin qiyaliklarni oʻz ichiga oladi. Unda marganes, molibden, bor mikroelementlari toʻplangan, tuprokda organik elementlar miqdori yetarli boʻladi. 3. Togʻlik va interzonal provinsiyalarga Zarafshon, Turkiston tizmalari va ularning garbiy tarmoklari atrofi kirdsi. Ayrim joylardagi tuproklar molibden vanadiy, xrom va boshqa mikroelementlarga boy. Tuprokdagi mis miqdoriga binoan Oʻzbekiston hududi yana 2 katta provinsiyaga boʻlinadi: 1. Mis kam bulgan provinsiya — bu yerdagi hayvonlar koʻpincha enzootik ataksiya va dermatit kasalliklariga yoʻliqadi. Oʻzbekistonda xronik formadagi bu kasalliklarni xalq burang, boʻriq, belangi, belqurti, boyqush xatlagan, choʻnqayma deb ataydi. Bu kasallik koʻpincha qoʻzi va uloklarda uchraydi. 2. Mis miqdori oʻrtacha boʻlgan provinsiya; bu yerdagi chorva mollari kup kasallanmaydi. Joylarni Biogeokimyoviy provinsiyalar ga boʻlish q. x.da kimyoviy elementlardan ratsional foydalanishda, zootexnikada va boshqa sohalarda katta ahamiyatga ega.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Oxund Aga Alizoda, Ozarbayjon Demokratik Respublikasining birinchi shayxulislomi
**Oxund** (ozarbayjoncha: *Axund*; forscha: **آخوند**, **axun** — Ozarbayjon, Eron va Rossiya imperiyasida, eng oliy darajadagi musulmon olimi unvoni, arab qozisining analogi. 1788-yilgacha axundlar darug (viloyatlar) va shahar jamoalari imomlarining boshliqlari boʻlib, qirol hokimiyati imomlar bilan oʻzaro aloqada boʻlgan. OMDSning dastlabki uch muftiysi ham dastlab oxund boʻlgan. Oxundlarning mavqei koʻpincha maʼlum bir urugʻ va (yoki) mintaqa bilan bogʻliq edi. Shunday qilib, Ufaning birinchi masjidi va shahar axundi lavozimi anʼanaviy ravishda Nijniy Novgorod viloyati aholisi bilan bogʻliq edi.

19-asrning oʻrtalarigacha Svat knyazligi (Pokistonning hozirgi Shimoli-Gʻarbiy chegara viloyati hududida) Oxundlar tomonidan boshqarilgan, ular orasida eng mashhuri Abdul *Gʻafur* (1794-1877) boʻlgan. Uning butun Yaqin Sharqdagi shon-shuhrati va Britaniya jamoatchiligining unga boʻlgan qiziqishi, u va uning togʻli knyazligi haqida maʼlumotlarning kamligi bilan birgalikda Edvard Lirning mashhur „Akond of Swat" (Svatning Oxundi) sheʼrida oʻz aksini topgan.

Xuddi shu „oxun" soʻzi bilan (xitoycha: 阿訇, baʼzan 阿衡, 阿洪;; pinyin : *ahōng*) Uygʻurlar va Xitoy musulmonlari oʻz imomlarini chaqirishadi (Huizu, Dungan). „Oxun" (oʻzbekcha: *охун*) Fargʻona uygʻurlarining oʻzbekcha nomi hamdir.

Eslatmalar
----------

1. ↑  *Ахунд // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.*.
2. ↑  „Akond of Swat". 8-fevral 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 28-yanvar 2007-yil.
BIOGIDROAKUSTIKA (bio... gidro... va akustika,) biologik gidroakustika—suvdagi organizmlar chiqaradigan tovushlarni oʻrganadigan fan. B. Ikkinchi jahon urushida texnik gidroakustika (shovqin pelengatori, exolokatsiya va boshqalar) vositalaridan koʻp foydalanish munosabati bilan vujudga kelgan. Koʻpchilik suv hayvonlari (baliklar, sut emizuvchilar va qisqichbaqasimonlar) tovush chiqaradi. Aksariyat baliqlar tovushi faqat ayni turga xos boʻladi. Shu asosda baliklarning turi va yoshini aniklash mumkin. B. maʼlumotlari kitsimonlar (kitlar va delfinlar)ning akustik organlarini oʻrganish uchun ham ancha muhim. Bu hayvonlarning oʻziga xos baʼzi xususiyatlari, chunonchi gidroakustik impulyelar yuborish va qabul qilish yoʻli bilan oʻzlariga oziq boʻladigan narsalarni topishi yoki xavfdan qochishi B. yordamida aniqlangan.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 
  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Yevropaning asosiy biogeografik rayonlari
**Biogeografiya** (*bio*... va geografiya) — tirik organizmlar (oʻsimlik, hayvonlar, zamburugʻlar, mikroorganizmlar) jamoasi va ular komponentlari (tur, urug, oila va boshqalar)ning Yer yuzida tarkalishi qonuniyatlarini oʻrganuvchi fan. Biogeografiya biosfera haqidagi fanlardan boʻlib, unga zoogeografiya va botanik geografiya kiradi. Biogeografiyaning asosiy boʻlimlari 18-asr oxiri va 19-asrning 1-yarmida Ekvatorial Afrika, Jan. Amerika va Osiyoning flora hamda faunasini tadqiq qilgan koʻpdankoʻp ekspeditsiyalar, shuningdek oʻsha davrning naturalistlari, ayniqsa A. Gumboldt, A. Uolles va F. Skleter ishlari tufayli shakllana boshlagan. F. Skleter birinchilar katorida quruqlik yuzasini rayonlashtiradi.

Zamonaviy Biogeografiya organizmlar va biotsenozlar geogr.si muammolarini ishlab chiqadi. Masalan, arealogik Biogeografiya har xil turlar tarqalgan hududlarni aniqlaydi, ularning areal chegarasida tarqalishini oʻrganadi, ana shular asosida maʼlumot va kadastr haritalarini tuzadi. Regional Biogeografiya floristik va faunistik rayonlashtirish bilan shugʻullanadi. Hayvonlar va oʻsimliklar areallarini solishtirish hamda biotalarni ajratish va asosiy biomlarning taqsimlanishini tavsiflash asosida kompleks biogeografik rayonlashtirish sxemalari yaratiladi. Ekologik Biogeografiya geografik oblastlardagi jamoalar biomassasi, biologik mahsuldorligi va ular hayotida organizmlarning ahamiyatini oʻrganadi. Tarixiy Biogeografiya Yerning oʻtmishini jamoalar va ularni tashkil etuvchi organizmlarning tarkalishiga taʼsirini tekshiradi.

Biogeografiya oʻsimlik qoplami va hayvonot dunyosi resurslarini muhofaza qilish hamda samarali foydalanish, madaniy fitotsenozlar yaratish, hayvonlar va oʻsimliklarni iqlimlashtirish ishlarini amalga oshirish, kasallik tugʻdiruvchilar va ularni tashuvchilarga karshi kurashning nazariy asosi hisoblanadi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Bioakustika** (bio... va akustika) -biol.ning hayvonlar tovushini va ularning tovush orkali bir-biri bilan aloqa bogʻlashini oʻrganadigan boʻlimi. B. hayvonlar ekologiyasi va etologiyasi bilan ularning tovush signallari chiqaradigan hamda bunday signallarni qabul qiladigan organlarining fiziologiyasi va morfologiyasi hamda akustikasi bilan chambarchas bogʻliq. Evolyu"siya jarayonida hayvonlarning tovush orqali bir-biri bilan aloqa bogʻlash xususiyati murakkablashib borgan, ular tanasining har xil qismlari ishqalanishidan hosil boʻladigan "mexanik" tovushdan nafas yoʻllaridagi havo oqimidan ("haqiqiy" tovushdan) foydalanishga oʻtgan. "Mexanik" tovush oʻrgimchaksimonlar, koʻpoyoqlilar, qisqichbaqasimonlar va hasharotlar uchun xos (sikadalarning tebranuvchi membranalari, qoʻngʻizlar qanotining pirillashi va boshqalar), 42 oilaga mansub mingdan ortiq baliqdarda ham shu xilda tovush chiqarish xususiyati bor ekanligi aniqlangan. Baliklar suzgich pufagi, tangachalari, jagʻlari va tanasining boshqa qismlari yordamida tovush chiqaradi. Quruklikda yashaydigan umurtqali hayvonlar tovush chiqarishda nafas sistemasi va tovush boylamlaridan foydalanadi. Tovush orqali aloqa bogʻlash xususiyati parrandalarda yaxshiroq, sut emizuvchi va suvda hamda quruqlikda yashovchilarda birmuncha kamroq rivojlangan. Evolyutsiya mobaynida tovush qabul qilish sistemasi ham takomillashib borgan. B. katta amaliy ahamiyatga ega. Maye, zararkunanda hayvonlarni butunlay qirib yuborish oʻrinsiz boʻlsa, ular sunʼiy tovushlar (signallar) yordamida qochirib yuboriladi, chunonchi, aerodromlarda parrandalar sunʼiy tovush yordamida quvlanadi, chunki ular aviatsiya halokatiga sabab boʻlishi mumkin. Yapaloqqushlar, koʻrshapalaklar va delfinlar exolokatsiya sistemasi bionikapya ahamiyatga ega. Biogidroakustikaaan baliqovlashning yangi usullarini ishlab chiqishda va dengizda suzishda foydalaniladi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Kichik qullar koʻli (ing. Lesser Slave Lake) — Kanadaning Alberta provinsiyasida joylashgan koʻl. Koʻl Edmonton shahridan 209 km shimoli-gaʼrbda, Katta qullar koʻlidan 640 km janubda joylashgan. Bir qancha daryolar kelib quyiladi va Kichik qullar daryosi orqali Atabaska daryosi bilan tutashadi. Maydoni 1168 km2, uzunligi 97 km, kengligi 19 km.

Tarixi
------

Buyuk xaritachi, geodezik va moʻyna savdogar Devid Tompson 1799-yil 28-aprelda Kichik qullar daryosining boshlanishiga keldi. U bu goʻzal koʻlga tashrif buyurgan birinchi hujjatlashtirilgan yevropalik boʻldi. U sekstant, kompas va ikkita soat yordamida Albertaning koʻp qismini oʻrganib chiqdi va nafaqaga chiqqanidan keyin yaratgan Buyuk xaritada koʻlni chizdi.

Tompson Kichik qullar daryosi va Atabaska daryosining tutashgan joyida Shimoliy Gʻarbiy kompaniya uchun savdo punktini tashkil etdi. 1802-yilda u Sleyv Leyk Taunning asl joyiga koʻchirildi (hozirda Eski shahar deb ataladi). Hadson Bey kompaniyasi ham yaqin joyda punkt oʻrnatdi va moʻyna savdosini nazorat qilish uchun raqobat boshlandi. Keyinchalik bu ikki kompaniya birlashdi. Kompaniyalar birlashgandan soʻng koʻl Savrij deya nom oldi.

Savrij 1923-yilda Qul koʻliga aylandi, u yaqinda kelgan Kri savdogarlari tomonidan begona deb hisoblangan hududdagi odamlar uchun nomlangan. Kichik qullar koʻli va Katta qullar koʻli oʻrtasida chalkashlik borligi aniq boʻlgach, nomga „Kichik" soʻzi qoʻshildi. 1935-yildagi halokatli suv toshqini shaharni hozirgi joyga koʻchirishga majbur qildi. 1945-yilga kelib jamoa 300 kishidan iborat edi.

Geografiyasi
------------

Koʻl koʻpgina kichik oqimlardan oziqlanadi, u sharqqa Kichik qullar daryosi orqali Atabaska daryosiga quyiladi. Kri hindulari tomonidan birinchi marta qoʻllanilgan ism bir vaqtlar uning qirgʻoqlarida yashagan qul (dogrib) hindulariga tegishli. Dengiz sathidan 577 m yuqorida joylashgan boʻlib, maydoni 1168 km2, oʻrtacha chuqurligi 11.7 m, eng chuqur joyi 21 m ni tashkil etadi.

Kichik qullar koʻli
Koʻlga quyiluvchi daryolar orasida eng yirigi Svan daryosidir. Driftpil daryosi ozgina kichik boʻlsa-da, keng delta qurib quyiladi. Uchinchisi katta delta qurmagan Assineu daryosi quyiladi.

Iqlimi
------

Hudud iqlimi qishda souq, yozda iliqdan issiqqacha, kunlik va yillik haroratning keskin oʻzgarishi bilan tavsiflanadi. Choʻl hududlar haroratni shimolga olib kelib, haroratni koʻtaradi. Bu tendensiya dasht hududlarning shimoli-gʻarbiy qismida yaqqol namoyon boʻladi. Buni 53° shimoliy kenglikdagi Manitoba provinsiyasidagi igna bargli o'rmonlarning yoʻqolishi va faqat 61° shimoliy kenglikdagi Rokki tog'lari etagida qolgan oʻrmonlarda koʻrishimiz mumkin.

Manbalar
--------

1. ↑  „Lesser Slave Lake". Qaraldi: 14-iyul 2022-yil.
2. ↑  „The History of Slave Lake" (inglizcha). Qaraldi: 14-iyul 2022-yil.
3. ↑  „Lesser Slave Lake" (inglizcha) (12-noyabr 2008-yil). Qaraldi: 14-iyul 2022-yil.
4. ↑  Gordon Klark Merrill*. The human geography of the Lesser Slave Lake of Central Alberta*, 1961.
**Oy-21** — Oy va koinotni oʻrganish uchun sovet avtomatik sayyoralararo stansiyasi (AMS). Oy yuzasiga „Lunoxod-2" avtomatik oʻziyurar apparati yetkazilgan. „Oy-21" qoʻnish sahnasida, shuningdek, „Lunoxod-2" da SSSR Davlat bayrogʻi, Vladimir Leninning barelyefi tasvirlangan vimponlar, SSSR Davlat gerbi va „50-yil SSSR" yozuvi bor edi.

 SSSR pochta markalari bloki. 1973. „Oy-21", "Lunoxod-2 ", chuqur kosmik aloqa markazi

Oyga parvoz va yumshoq qoʻnish
------------------------------

1973-yil 8-yanvarda Proton-K/D raketasi ishga tushirilgan, u Lunoxod-2 oʻziyurar Oy avtomobili bilan Oy-21 avtomatik sayyoralararo stansiyasini Oyga parvoz yoʻliga qoʻydi. 1973-yil 9-yanvarda stansiyaning parvoz yoʻnalishi tuzatildi. 1973-yil 12-yanvarda esa Oy-21 stansiyasi Oy atrofidagi orbitaga chiqarildi. Orbitaning parametrlari: orbitaning Oy ekvatori tekisligiga qiyaligi 60°; aylanish davri — 118 daqiqa; oy yuzasidan minimal masofa 90 km; oy yuzasidan maksimal masofa 110 km. 1973-yil 15-yanvarda Oy-21 stansiyasi Oy yuzasiga Tiniq dengizning sharqiy chekkasida, Lemonnier krateri ichida 25°51′N 30°27′E﻿ / ﻿25.850°N 30.450°E﻿ / 25.850; 30.450GO koordinatalarida yumshoq qoʻnishni amalga oshirdi.

 Oy-21 ning qoʻnish bosqichi. Surat 2010-yil mart oyida LRO orbitasidan olingan

Egasining oʻzgarishi
--------------------

1993-yil dekabr oyida Lavochkin NPO Oyda joylashgan Ou-21 AMS va Lunokhod-2 avtomashinasini Nyu-Yorkdagi Sotbisda 68 500 dollarga astronavtning oʻgʻli, tadbirkor Richard Garriottga sotdi, u ham oktyabr oyida sodir boʻlgan. 2008-yil, „Soyuz TMA-13" kosmik kemasida kosmik sayyoh sifatida Xalqaro kosmik stansiyaga parvoz sodir boʻlgan.

"Oy-21" Oy yuzasining suratlarida
=================================

Oy-21 ning qoʻnish bosqichi tadqiqotchilar tomonidan 2010-yil mart oyida Kosmik apparat tasvirlarida aniqlangan.

Manbalar
--------

1. ↑
2. ↑  *Наука и человечество. 1975. Сборник*, 85000 экз, М.: Знание, 1974 — 342—345 bet.
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑
7. ↑
8. ↑  „LRO — Новые находки на Луне". 16-oktabr 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 18-may 2011-yil.
9. ↑  „Luna 21 Lander". 15-dekabr 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 13-oktabr 2018-yil.
**Biofabrika**, biokombinat — oʻsimliklar zararkunandalari, kasalliklari va begona oʻtlarga qarshi kurashishda foydalaniladigan biopreparatlar va entomofaglar ishlab chiqaruvchi, shuningdek uy hayvonlari kasalliklarini aniklash, oldini olish va davolash uchun biopreparatlar (vaksina, zardob va boshqalar) tayyorlovchi korxona. Oʻzbekistonda dastlabki B. (biolaboratoriya)lar 1972-yilda tashkil etilgan. 1978-yildan sugʻorma dehqonchilik mintakalaridagi B.da, asosan oʻsimliklarning zararkunanda tunlamlariga qarshi qoʻllaniladigan trixogramma va boshqa koʻpaytiriladi. Oʻzbekistonda 526 xoʻjaliklararo mexanizatsiyalashgan B. liniyalari mavjud. Trixogrammani koʻpaytirish jarayoni ikki bosqichda olib boriladi: tuxumi (trixogramma oʻz tuxumini shu tuxumga qoʻyib rivojlanadi) uchun don kuyasini va trixogrammani kupaytirish. Bu ishlarni amalga oshirish uchun B.da donni don kuyasi bilan zararlash, koʻpaytirish va kapalaklarni yigib olish sexi hamda don kuyasi tuxumlarini trixogramma bilan zararlash sexi quriladi. Don kuyasini koʻpaytirish bokslari bir-biri bilan hasharotni oʻtkazuvchi yoʻl opkali tutashtirilgan: bu yoʻldagi havo oqimi kapalaklarni kuya yiqqichga toʻplaydi. Kassetalarga joylashtirilgan kapalaklar tuxum qoʻya boshlaydi, tuxumlar har kuni yigʻib olinadi va ortiqcha aralashmalardan tozalanadi. Don kuyasining tuxumlari trixogramma bilan namlik, harorat va yorugʻligi sozlab turiladigan maxsus moslamalarda zararlanadi. Rivojlanishning imagodan oldingi bosqichini tugatgan trixogrammalar sovuq kameralarga yigʻiladi va shu yerdan xoʻjaliklarga joʻnatiladi. B.da trixogrammani butun yil davomida koʻpaytirish mumkin. Bir sentner arpa yoki makkajoʻxori donidan 600—1400 g don kuyasi tuxumi olinadi. Bir boksning ishlab chiqarish unumdorligi 300 grammgacha. Biofabrika texnologiyasi davri besh marta davom ettirilsa 1500 g tuxumxur trixogramma olish mumkin. Bu esa 440—500 ga paxta maydonga ishlov berish uchun yetadi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 
  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Oxun bobo masjidi** —Xorazm viloyati markazi Urganch shahridagi jome masjid shaklida o‘tgan asrda qurilgan bo‘lib, vaqt o‘tishi bilan zamon talablariga mutlaqo javob bermaydigan ahvolga kelib  qolgandi. So‘nggi yillarda Urganch shahrining arxitektura, shaharsozlik jihatdan tamomila qaytadan qurilayotgani jome masjidini ham yangicha, zamonaviy tarzda bunyod etishni talab qilardi.Prezident Shavkat Mirziyoyev 2017-yilning 28-yanvar kuni Xorazm viloyatiga amaliy tashrifi davomida „Oxun bobo" masjidi qurilishining birinchi tamal toshini shaxsan qo‘yib, masjidning ko‘rkam, barcha talab-ehtiyojlarga javob berishini ko‘zlab, fikr-mulohazalar bildirgan edi.2018-yilda 4000 kishini sig‘dira oladigan masjid Ramazon hayiti kuni foydalanishga topshirildi.

Masjid chorburchak shaklida boʻlib, uning qishki namozxonasi tepasida mahobatli gumbaz qad rostlagan. Shuningdek, balandligi 47 metr boʻlgan minora ham bor. Bu masjidning meʼmoriy tuzilishi jihatidan Oʻzbekistonda oʻxshashi yoʻqdir.

Umumiy maydoni 3,5 gektarni egallagan masjid majmuasida 4000 nafar namozxon uchun zarur bo‘lgan barcha shart–sharoitlar yaratilgan.

Xorazmda Oxun bobo shaxsi karomatgo‘y avliyo, pushtipanoh va yorqin tasavvuf namoyandasi sifatida e'zozlanib kelingan. Oxun bobo haqida xalq og‘zida saqlanib qolgan afsona va rivoyatlar juda ko‘p. Buguni kunda Amudaryoning har ikki qirg‘og‘ida istiqomat qilayotgan aholining tildan-tilga o‘tib kelayotgan ma'lumotlariga ko‘ra u zot 1773 yilda keksalik yoshida vafot etgan. Bu ma'lumot u zot vafoti munosabati bilan "Xurshidi jahon obod" so‘zlaridan hosil bo‘lgan abjad hisobida ham o‘z isbotini topadi.

Manbalar
--------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
**Sharqiy afrika uzilmalar zonasi** — Afrika qitʼasi bilan Arabiston yarim orolning shimoldan jan.gacha choʻzilgan murakkab rift va grabenlardan iborat. Uzunligi qariyb 6500 km boʻlgan bu zona yirik gumbaz va palaxsasimon antiklinal koʻtarilmalar oʻrta qismining tektonik yer yoriqlari boʻyicha choʻkishi, oʻpirilishi natijasida vujudga kelgan. Ularni Turkiya, Suriya va Iordaniyadan boshlab, Qizil dengiz va Afrika orqali Mozambik boʻgʻozigacha kuzatish mumkin. Zona shu yoʻnalishda Oʻlik dengiz, Aqoba, Suvaysh grabenlarini oʻz ichiga oladi va Qizil dengiz, Adan qoʻltigʻi orqali Afrikaning Efiopiya riftlarigacha borib 2 tarmoqqa boʻlinadi. Birinchi tarmoqqa Qizil dengiz va Adan riftining davomidagi Viktoriya koʻlining sharqidan oʻtgan grabenlar va harakatdagi Elgon, Keniya, Kilimanjaro vulkanlari kiradi. Ikkinchi tarmoq Viktoriya koʻlining gʻarbida joylashgan Albert, Eduard, Kivu, Tanganika, Rukva orqali oʻtadi. Ikkala tarmoq ham Nyasti, Shiri grabenlariga borib tutashadi. Sh.Sharqiy afrika uzilmalar zonasiz. proterozoy davrlarida paydo boʻlgan boʻlsa ham, uning rift va grabenlar strukturalarining hosil boʻlishi oligotsenneogen vaqtlariga toʻgʻri keladi. Bu uzilma strukturalar hozirgi ham faolligini yoʻqotmagan, chunki hozirgi zamonda vulkanlarning otilib turishi va kuchli zilzilalarning boʻlishi shundan darak beradi.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Sharqiy Sibir iqtisodiy rayoni —** Rossiya Federatsiyasining o'n ikki iqtisodiy rayonlaridan biri bo'lib, federatsiyaning olti subyektidan iborat.

Tarkibi
-------

1. Tiva Respublikasi
2. Xakasiya Respublikasi
3. Krasnoyarsk o'lkasi
4. Irkutsk viloyati
5. Buryatiya Respublikasi
6. Zabaykalsk o'lkasi

Iqlimi
------

Iqlimi keskin kontinentaldan mo'tadil kontinentalgacha. Tabiiy zonalar kenglik yo'nalishi bo'yicha ketma-ket almashadi: arktik cho'llar, tundra, o'rmon tundrasi, tayga, o'rmon dashtlari va dashtlar. Oʻrmon zaxiralari boʻyicha rayon respublikada birinchi oʻrinda turadi.

Resurslar
---------

🔻 Ko'mir (Taymir, Tunguska, Irkutsk-Tereshkovskiy havzalari)

🔻 Qo'ng'ir ko'mir (Kansk-Achinsk havzasi)

🔻 Temir rudasi (Korshunovskoye koni)

🔻 Mis-nikel rudalari (Norilsk)

Aholisi
-------

Aholisi 2022-yilga kelib 6 067 250. Aholi kamayib bormoqda, 10 yil ichida 200 ming kishiga kamaydi. Bitta millioner shahar bor - aholisi tez o'sib borayotgan Krasnoyarsk. Yuz mingdan ortiq aholiga ega shaharlarning aksariyati iqtisodiy rayonning janubiy qismida (Norilskdan tashqari) to'plangan. Aholi zichligi – 1,5 kishi/km².

100 000 dan ortiq aholiga ega aholi punktlari

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Krasnoyarsk | Krasnoyarsk viloyati | 56°01' s. sh. | **Lua error in package.lua at line 80: module 'Module:Statistical/ABC12' not found.** |
| Irkutsk | Irkutsk viloyati | 52°17′ N. sh. | **Lua error in package.lua at line 80: module 'Module:Statistical/ABC9' not found.** |
| Bratsk | Irkutsk viloyati | 56°07' N. sh. | **Lua error in package.lua at line 80: module 'Module:Statistical/ABC3' not found.** |
| Angarsk | Irkutsk viloyati | 52°34' N. sh. | 
1. Н/Д
 |
| Abakan | Xakasiya | 53°43' N. sh. | **Lua error in package.lua at line 80: module 'Module:Statistical/RU' not found.** |
| Norilsk | Krasnoyarsk viloyati | 69°20′ N. sh. | **Lua error in package.lua at line 80: module 'Module:Statistical/ABC17' not found.** |
| Qizil | Tuva | 51°42' s. sh. | **Lua error in package.lua at line 80: module 'Module:Statistical/ABC13' not found.** |
| Achinsk | Krasnoyarsk viloyati | 56°16' N. sh. | **Lua error in package.lua at line 80: module 'Module:Statistical/ABC2' not found.** |

Iqtisodiyoti
------------

Mutaxassislikning asosiy tarmoqlari: elektroenergetika (Ust-Xanskaya, Kureyskaya, Krasnoyarsk, Sayano-Shushenskaya, Boguchanskaya, Ust-Ilimskaya, Bratskaya GESi), yoqilg'i, qora metallurgiya, rangli metallurgiya (alyuminiy - Krasnoyarsk, Achinsk, Bratsk; nikel), kimyo va neft-kimyo, mashinasozlik va metallga ishlov berish, oʻrmon xoʻjaligi, yogʻochsozlik va sellyuloza-qogʻoz, qurilish materiallari, yengil, oziq-ovqat.

1. ↑  Ангарск > Данные не обнаружены. Возможно страница переименовывалась. Проверьте справочникКатегория:Википедия:Статьи с неправильными параметрами шаблона Население
Sharqiy Afrika
**Sharqiy afrika** - Afrikaning sharqiy qismidagi ekvatorial va subekvatorial kengliklardagi yerlarni oʻz ichiga olgan tabiiy oʻlka, shimolida Efiopiya afrikada tektonik kolar yoq yassitogʻligi, gʻarbda Kongo botigʻi, janubida Zambezi daryosining quyi oqimi va sharqda Hind okeani bilan chegaralangan. Sharqiy Afrika hududining aksari qismini Sharqiy Afrika yassitogʻligi (bal. 1000 m dan ziyod) egallaydi. Yassitogʻlik tektonik yoriklar bilan parchalangan. Relyefida palaxsali togʻlar, lavali plato va vulkan konuslari (Afrikaning eng baland joyi — Kilimanjaro soʻngan vulkani, 5895 m), tub terrasalar, uzilmali botiqlar va jarliklar navbatlanib joylashgan. Dengizboʻyi qismi kambar pasttekislikdan iborat. Iqlimi ekvatorial mussonli, issiq, mavsumiy nam iqlim. Yillik yogʻin 500 dan 3000 mm gacha. Sharqiy Afrika yassitogʻligi Nil, Kongo, Zambezi va Hind okeaniga quyiladigan kichikroq daryolar havzalari oʻrtasidagi suvayirgʻich vazifasini bajaradi. Koʻl koʻp (Viktoriya, Tanganika, Nyasa va boshqalar). Oʻsimliklari turli tipdagi savannalar va siyrak oʻrmonlardan iborat, togʻlarda oʻsimlikdar balandlik mintaqalari boʻylab tarqalgan. Hayvonot dunyosi (ayniqsa, yirik sut emizuvchilar)ga boy. Hayvonlari Efiopiya zoogeografik oblastining Sharqiy Afrika oblastchasiga mansub. Sharqiy Afrikada Keniya, Uganda, Ruanda, Burundi, Tanzaniya, Zambiya, Malavi, Somali, Efiopiya va Jibuti davlatlari joylashgan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Sharqiy avstraliya geosinklinal mintaqasi** - Avstraliyaning sharqida joylashgan Tinch okean geosinklinal mintaqasining bir qismi, kechki tokembriy — paleozoyning burmalanish mintaqasi. Shimolida KeypYork yarim orolning sharqiy qismidan janubida Tasmaniya oroli bilan qoʻshilgan holda 3500 km, eni 1500 km ga choʻzilgan. Uning geologik struktura sifatida shakllanishi devon davriga toʻgʻri kelgan. Shu vaqt ichida togʻlararo vodiylar va choʻkmalarda koʻplab qizil rangli dagʻal toshlar bilan birga effuziv va choʻkindi togʻ jinslari qatlamlari hosil boʻlgan. Yangi Angliya qismida qatlamlarning qalinligi 12 km ga yetgan, karbon davri oxirlarida va perm boshlarida bu katlamlar tektonik harakatlarning kuchayishi natijasida, choʻkmalar oʻrnida burmalangan geosinklinal strukturalarni paydo qilgan. Ularning yoriqlari orasidan magmalar harakatga kelib granit intruziv jinslarni keltirib chiqargan. Perm davri oxirlarida Sh.A.g.m. asta-sekin yemirilib platforma davrini kechirgan. Geosinklinal strukturalari bilan qoʻrgoshin, mis, oltin, vismut, polimetall konlari, perm choʻkindi togʻ jinslari bilan bogʻliq boʻlgan konlar topilgan.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Nunavut** — Kanadadagi maʼmuriy qudud. Mamlakatning shim.-sharqiy qismi va atrofdagi orollarni oʻz ichiga oladi. Maydoni 2,0 mln.km². Maʼmuriy markazi — Ikaluit shahri Aholisi 28,1 ming kishi (2002).

N. 1999-yil 1-aprelda Shim.-Gʻarbiy hududlarning bir qismidan ajratib olingan yerlardan tashkil etilgan. N. maydoni Kanada hududining 25% ni tashkil qiladi. Hududning 85% axoliyey Arktikaning tub axrlisi — kana-dalik eskimoslar, yaʼni inuitlardan iborat. Ularning tilida "nunavut" — "bizning yer" degan maʼnoni anglatadi.

Foydali qazilma, shu jumladan, razvedka qilinmagan konlarga boy. Materik sayozligida neft va tabiiy gaz konlari, Baffin Yerida polimetall rudalar, mis-nikel va temir rudalari, nodir yer elementlari va h.k. bor. Biroq transport alokasi yaxshi yoʻlga qoʻyilmaganligi sababli ulardan toʻliq foydalanilmaydi. Xoʻjaligida yetakchi tarmoq — konchilik, quruklik va dengiz hayvonlarini ovlash; qisman baliq ham ovlanadi. Oziq-ovqat (xususan, konserva qilish) sanoati korxonalari mavjud. Hunarmandchilikda tosh oʻymakorligi, haykaltaroshlik, grafika rivojlangan, anʼanaviy es-dalik buyumlari tayyorlanadi. Turizm rivojlanganligi sababli aholining koʻp qismi xizmat koʻrsatish sohasida band. N.da 28 turar joy (qishloq) bor. Faqat Ikaluit (avvalgi Frobisher-Bey) shahar maqomiga ega.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Aleksandr Stepanovich Popov** (1859.4.3, Sverdlov viloyati – 1905.31.12, Peterburg) – rus fizigi va elektrotexnigi, radio ixtirochisi. Elektrmagnit toʻlqinlarni amaliy maqsadlarda qoʻllash asoschilaridan biri. P. elektrmagnit toʻlqinlar kukuni detektori (Branlilodja ko-gereri)ni takomillashtirdi (1895) va uning asosida elektr signallarini simsiz uzatadigan qabul qilgich (priyomnik)ni (yaʼni radioaloqani) yaratdi. Nihoyat 1895-yil 25-aprel kuni oʻzi yaratgan radiopriyomnikni namoyish qildi. U radiotoʻlqinlarni 1897-yil ba-horida 600 m masofaga, 1897-yil yozida 5 km masofaga, 1901-yil 150 km masofaga uzatishga erishdi. P. gaz razryadlarini qayd qiladigan asbob ("yashin qayd qilgich") ni ham yaratdi (1895). Parijda 1900-yil utkazilgan xalqaro koʻrgazmada P. oltin medal bilan takdirlandi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Nuqta (maʼnolari).

Nuqta koordinatalari
**Nuqta** (matematikada) — geometriyaning asosiy tushunchalaridan biri. Geometriyani izchil bayon qilishda Nuqta, odatda, boshlangʻich tushunchalardan biri sifatida qabul qilinadi. Hozirgi zamon mat.sida har xil fazolarni tashkil qiladigan turli elementlar Nuqta deb ataladi (Mas, i-oʻlchovli evklid fazosida "-ta sonlardan hosil boʻlgan tartiblangan toʻplam Nuqta deb ataladi).

Matematikaning koʻp sohalarida maxsus nom bilan ataladigan Nuqtalar uchraydi. Mas, geometriyada egri chiziqlarning asosiy nuqtalari oʻrganiladi; qaytish Nuqtasi, yakkalangan Nuqta, egilish Nuqtasi, burchak Nuqta (matematika)

Toʻplam nazariyasida qaralayotgan toʻplam xossalarini tavsiflovchi Nuqta lar tekshiriladi: limit Nuqta, chegaraviy Nuqta, zichlik Nuqtasi, differensial tenglamalar yechimlarining maxsus Nuqtalari va h.k.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Metallografiya** (metall va ... grafiya) — metallar va qotishmalarning strukturasini tadqiq qilish usuli. Metallografik, makrostruktura va mikrostruktura tadqiq qilish usullari bor. Metallografik usulda metallar yoki metall qotishmalarning tuzilishini (tarkibiy qismlarini) oʻrganish maqsadida ular maxsus usullarda silliqyaanadi, yaltiratiladi va kislotalar (mas, azot kislota) ning suvdagi eritmasi bilan ishqorlanadi. Shunda tashkiliy qismlarning qiyofasi (relyefi) namoyon boʻladi. Makrostruktura bevosita koʻz bilan yoki lupa orqali koʻzdan kechirib oʻrganiladi. Bu usul uncha aniqlik talab qilmaydigan hollarda qoʻllaniladi. Mikrostruktura ni oʻrganishda optik va elektron mikroskoplardan foydalaniladi. Bu usul metallar va qotishmalarning tuzilishini anyq tadqiq qilishga imkon beradi. Umuman, M. metallar va metall qotishmalarning strukturasi bilan xossalari orasidagi bogʻliqlikni aniqlash uchun xizmat qiladi. M. usullari metallshunoslik, metallofizika fanlari va boshqalarda juda qoʻl keladi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Aleksandr Ivanovich Nikolayev** (1922.22.11, Ryazan viloyati — 1994.26.11 — Toshkent) — immunolog olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining muxbir aʼzosi (1979). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1967), tibbiyot fanlari doktori (1962), professor (1964). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgach (1949), shu institut biokimyo kafedrasida katta laborant (1949—50), Harbiy akademiyaning maxsus kursi oʻquvchisi (1950—52), Toshkent tibbiyot akademiyasi, soʻngra farmatsevtika institutida oʻqituvchi (1952—58), Oʻzbekiston onkologiya va radiologiya ilmiy tadqiqot instituti direktori oʻrinbosari (1958—68), Toshkent tibbiyot akademiyasining ilmiy ishlar boʻyicha prorektori (1968—75), 1975-yildan Oʻrta Osiyo (hozirgi Toshkent) pediatriya tibbiyot instituti biokimyo kafed-rasi mudiri. Ilmiy ishlari umumiy immunologiya, autoimmunopatologiya va biokimyo masalalariga oid.

Manbalar
--------

* Immunnie reaksii pri ximioterapii, T. 1969; Metodi opredeleniya autoan-titel i ix sravnitelnaya otsenka, T. 1971 (hamkorlikda); Eksperimentalnie i klinicheskiye aspekti autoimmunopatologii, T. 1974.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



|  |  |
| --- | --- |
| Olimlar | *Olim haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |
**Zanjabildoshlar** (Zingiberaceae) — bir pallalilar sinfiga mansub yoʻgʻon ildizpoyali yoki tugunak ildizli koʻp yillik oʻtlar oilasi. Poyasi juda qisqa yoki boʻlmaydi, novdasining rivojlangan qismi soxta poya vazifasini oʻtaydi. Barglari yirik, nashtarsimon, ochiq qinli, tilchali, ikki qator joylashgan. Toʻpguli boshoqsimon yoki roʻvaksimon. Gullari zigomorf, qoʻsh gulqoʻrgʻonli, ikki jinsli, baʼzan ayrim jinsli va ikki uyli. Kosacha va tojbarglari uchtadan. Changchisi bitta, qolganlari reduksiyalangan. Tugunchasi ostki, bir yoki uch uyali, toʻgʻri urugʻkurtakli. Mevasi koʻpincha uch pallaga ajraladigan koʻsakcha yoki rezavormeva. 1300 turni oʻz ichiga olgan 45 turkumi bor. Asosan, tropik va subtropiklarda tarqalgan. Jan. va Sharqiy Osiyoda ham uchraydi. 3. yer osti tanasining hamma qismida efir moyi bor. Zanjabil, kardamon, kalgan va b. turlaridan ziravor olinadi, oshlovchi va boʻyoq moddalar tayyorlanadi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |
**Metagalaktika** (meta... vo galaktika) — yulduz sistema (galaktika)lari majmui. Koinotning zamonaviy teleskoplar bilan kuzatsa boʻladigan (bular mlrd.ga yaqin) galaktikalarning hammasi M.ning bir qismi. Galaktikamiz yoki somon yoʻli sistemasi M.dagi yulduz sistemalaridan biridir. Teleskoplar quvvati oshgan sari uzok, masofadagi obyektlar tadqiq qilina boshlandi. M. hech qanday obyekt boʻlmay, koinotning shartli ravishda olinayotgan qismi xolos. Galaktikalar asosan turli fizik bogʻlangan toʻdalarni va guruxlarni tashkil qiladi. Guruhlar ikki yoki undan ortiq yulduz sistemasidan; oʻnlab, yuzlab va, hatto, minglab galaktikalarni oʻz ichiga olgan toʻdalardan, oʻn minglarcha galaktikadan tuzilgan tumanliklardan iborat boʻladi. Mas, bizning Galaktika va unga yaqin joylashgan boshqa (taxminan 150 ta) galaktikalar mahalliy galaktikalar guruhi deb ataladigan toʻdaga kiradi. Bu toʻdalarning toʻdalari ham mavjud boʻlib, ularning massalari kamida bir necha ming trillion Quyosh massasiga teng. Ushbu oʻtatoʻdalar M.ning e ng yirik fizik obyektlari hisoblanadi. Ular shakli deyarli disksimon boʻlgani sababli adabiyotda "Zeldovich quymoklari" deb ham ataladi.

Oʻtatoʻdalar gigant boʻshlikdarni chegaralab turadi. Natijada M.ning eng katta masshtabdagi tuzilishi "arining uyasi"ni eslatadi. Oʻtatoʻdadan iborat "devorlar" orasidagi oʻrtacha masofa kamida bir necha oʻn million parsekka teng boʻladi. Galaktikalararo fazoda yakkalangan yulduzlar, kosmik elektromagnit nurlar, kosmik chang (galaktika toʻdalari orasidagi fazoda) mavjud. M.ning bizga maʼlum boʻlgan chegarasi (qismi) dagi oʻrtacha modda zichligi 10-3’+10-30 g/sm3.

M. oʻlchamini "qizilga siljish" z qiymati orqali ifodalash qulay. Zamonaviy teleskoplar va ularga oʻrnatilgan oʻta sezgir kameralar yordamida taxminan z = 5 qiymatida ayrim kvazarlarni (tugʻilishi endi boshlangan galaktika yadrosini) kuzatish mumkin. Bu "nuqtalarda" Koinotning kengay-ishi tezligi deyarli 280 ming km/sek ga teng boʻlib, ular M.ning shartli chegarasida kuzatiladi. Koinotning z>5 boʻlgan fazosi tarkibi va tuzilishiboʻyicha nazariyotchi astrofizik va kosmologlar yangi modellar ustida ish olib bormoqdalar (yana qarang Koinot, Kosmogoniya, Kosmologiya).

Salohiddin Nuritdinov.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |