**Shakidagi Juma masjidi** - 1900-1914-yillarda qurilgan tarixiy-me'moriy yodgorlik. Masjid Ozarbayjonning Shaki shahridagi Yuxari bosh davlat tarixiy-arxitektura qoʻriqxonasi hududida joylashgan.

Shakidagi Juma masjidi Ozarbayjon Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2001-yil 2-avgustdagi 132-sonli qarori bilan mahalliy ahamiyatga ega boʻlgan koʻchmas tarixiy va madaniy yodgorliklar roʻyxatiga kiritilgan.

2019-yil 7-iyul kuni tarixiy markaz shaharlardan hisoblanmish Shaki shahri Xon saroyi bilan birgalikda UNESCOning Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritilgan. Shuningdek, shahar markazida joylashgan Juma masjidi ham Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan.

Tarixi
------

Juma masjidi 1900-1914 yillarda Shaki shahrining Dabbogʻxona (Koʻnchilik) kvartalida bunyod etilgan. Shuningdek, masjid yonida madrasa va yer osti hammomi ham qurilgan. Masjiddagi toshga o‘yib yozilgan sanalardan kelib chiqqan holda shuni aytish mumkinki, masjid qurilishi 1914-yilda qo‘shimcha ayvon, hujra va minora qurilishi bilan yakunlangan. Keyinchalik esa masjid yonida madrasa ham qurilgan bo'lib, masjid ayvoniga tutashib ketgan.

### Sovet istilosidan keyin

Sovet istilosidan keyin 1928-yildan boshlab rasmiy tezlikda mamlakatda dinga qarshi kurash boshlanadi. Oʻsha yilning dekabr oyida Ozarbayjon Kompartiyasi Markaziy Komiteti koʻplab masjidlar, cherkovlar va sinagogalarni ta'lim dargohlari sifatida foydalanish maqsadida klublarga topshiradi. 1917-yilda Ozarbayjonda 3000 ta masjid mavjud boʻlgan boʻlsa, 1927-yilda ularning soni 1700 taga, 1933-yilda esa 17 taga tushadi.

Shakidagi Juma masjidining minorasi ham ishg‘ol qilinganidan keyin vayron qilingan. Masjid binosidan esa sport maktabi sifatida foydalanilgan. Binoni sport zaliga moslashtirish maqsadida namozxonaning ichki balkoni ham olib tashlanadi.

1988-yilda masjid binosi yonib ketgan. 1989-yilda masjid maydoni bo'yicha o'lchov ishlari olib boriladi va restavratsiya loyihasi tayyorlanadi. Masjid namozxonasida olib borilgan qazilma ishlarida ayvonning yon tomoni ichki devorning oʻrni topilib, ichki ayvon ham shu devor bilan birga qayta tiklanadi. Keyinchalik, devor bilan yopib yuborilgan derazalar qayta ochiladi va avvalgi o'lchov chiziqlari asosida tiklanadi. Loyiha asosida interyerga 4 ta yirik ustunlar o‘rnatilib, masjid mehroblari qayta tiklanadi.

Mustaqillikdan keyingi davr
---------------------------

Masjid minorasi arxivdan topilgan fotosurat asosida loyihalashtiriladi va poydevordan boshlab 28,5 metr balandlikda qayta tiklanadi. Minorani restavratsiya qilish ishlari 1991-yilda yakunlanadi.

Shakidagi Juma masjidi Ozarbayjon Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2000-yil 2-avgustdagi 132-son qarori bilan mahalliy ahamiyatga ega boʻlgan koʻchmas tarixiy va madaniy yodgorliklar roʻyxatiga kiritilgan.

2001-yildan boshlab Shaki shahrining tarixiy qismi UNESCOning Butunjahon merosi roʻyxatiga nomzod sifatida tanlab olinadi. 2019-yil 7-iyul kuni tarixiy markaz shaharlardan hisoblanmish Shaki shahri Xon saroyi bilan birgalikda UNESCOning Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritiladi. Bu haqida Boku Kongress markazida boʻlib oʻtgan UNESCO Jahon merosi qoʻmitasining 43-sessiyasida qaror qabul qilinadi. Shaki shahrining tarixiy markazida joylashgan Shaki Juma masjidi ham Jahon merosi ro‘yxatiga kiritiladi.

1993-yilda Shaki ijroiya qozisi Chingiz Afandiyevning ko‘rsatmasi bilan bu yerda Shaki islom madrasasi ochiladi. Madrasa 1996-yilda Adliya vazirligi tomonidan davlat ro‘yxatidan o‘tadi. Ushbu madrasada talabalar ham diniy, ham dunyoviy bilim olish imkoniyatiga ega hisoblanishadi.

Arxitekturasi
-------------

Shakidagi Juma masjidi qurilishida mahalliy qurilish materiallari, ohaktosh va pishiq g‘ishtdan foydalanilgan. Inshootni qurish rejasiga ko‘ra ichki hovlida tosh va daraxtlar mavjud bo'ladi, shuningdek, masjid arkli, ustunli zaldan iborat bo‘lib, ular binodagi katta o‘tish joyini qoplash imkonini bergan. Yog'ochdan yasalgan o'n pog'onali minbar to'r bilan bezatilgan. 28,5 m balandlikdagi minora masjid binosidan bir necha metr uzoqlikda qurilgan. Tepaga qarab ingichkalashib boruvchi minora gʻishtin va boʻrtma naqshlar bilan bezatilgan.

Masjidning ichki ko'rinishi sodda tuzilgan. Binodan namozxona, hujralaridan esa madrasa sifatida foydalaniladi. "N" shaklidagi masjid majmuasi ikki qavatli bo'lib, ikkinchi qavatda ayollar uchun alohida namoz o'qish xonasi mavjud. Masjidning asosiy fasadi g'ishtin naqshlar bilan bezatilgan.

Galereya
--------

Manbalar
--------

1. ↑  „Помощь в реставрации исторических памятников/Мечеть "Джума"". 5-mart 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 21-fevral 2023-yil.
2. 1 2 3 4 5  „Cümə məscidi" (az).  sheki.heritage.org.az. 15-dekabr 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 21-fevral 2023-yil.

"Cümə məscidi" (in Azerbaijani). sheki.heritage.org.az. Archived from the original on 2022-12-15. Retrieved 2023-02-21.`{{cite web}}`: CS1 maint: unfit URL (link)
3. ↑  Arif Yunusov*. Ислам в Азербайджане*. Baku: Zaman, 2004 — 78 bet.
4. ↑  „Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2001-ci il 2 avqust Tarixli 132 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmişdir" (az).  mct.gov.az (2-avgust 2001-yil). 7-iyul 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 13-fevral 2023-yil.
5. ↑  „Historic Centre of Sheki with the Khan’s Palace" (en).  unesco.org (2019). 18-mart 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 5-fevral 2013-yil.
6. ↑  „Şəki Xan Sarayı Dünya İrsinin siyahısında" (az).  Voice of America (7-iyul 2019-yil). 15-aprel 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 21-fevral 2013-yil.