Meningokokkning asl korinishi. Gram bo'yog'i
**Meningokokkli infeksiya** — meningokokklar tomonidan chaqiriladigan o ‘tkir nazofringit, yiringli meningit, meningokokksemiya shakllarida namoyon bo'luvchi o ‘tkir yuqumli kasallikdir.

Havo-tomchi yo‘li bilan yuquvchi antroponoz kasallikdir. Meningokokkli bakteriya tashuvchilik keng tarqalgan.

Tarixi
------

Meningokokkli infeksiya kasalligi birinchi marta 1805-yilda «Epidemik serebrospinal meningit» nomi yozilgan. ESSM 1887-yilda Vekselbaum tom onidan kasallik qo‘zg‘atuvchisi — grammanfiy diplokokk o'rganildi. 1965-yilda Butunjahon Sog'iqni saqlash assambleyasi kasallikni — «Meningokokkli infeksiya» deb nomladi. «Epidemik serebrospinal meningit» nomi inkor qilindi. Meningokokkli infeksiya butun yer yuzida uchraydi, Rossiya xududida kasallik 1905-1906, 1915-1917, 1929-1932, 1940— 1942-yillarda epidemiya tarzida tarqalgan. 1945-yildan keyin kasallik birdan kamaygan, lekin 1968-yildan boshlab, ayniqsa bolalar o‘rtasida qayd etila boshladi. Butunjahon Sog'liqni saqlash tashkilotining m a’lumotiga ko‘ra kasallikning 70—80% i bolalarga to'g'ri keladi. Hozirgi vaqtda meningokokkli infeksiya Butunjahon sog'liqni saqlash tashkilotining dolzarb muammolaridan biri hisoblanadi.

Etiologiyasi
------------

Meningokokkli infeksiyaning qo'zg'atuvchisi Neisseria meningitides — grammanfiy diplokokk bo'lib neysseriy turkumi, Neisseriacea oilasiga mansub. Orqa miya suyuqligida, qonda meningokokk juft-juft bo'lib hujayradan tashqarida va hujayralar ichida joylashadi. Diplokokklar 6—8 mk hajmdagi «qahva donachasi» shaklida yassi yuzalari bir-biriga qaragan holda, meningit bilan og'rigan bemorlar orqa miya suyuqligida meningokokklar leykotsitlar ichida joylashadi, hujayradan tashqarida ham bo'lishi mumkin (7-rasm). Meningokokklarning bir necha serologik guruhlari mavjud bo'lib asosiylari A,B, C, D, X, Y, Z hisoblanadi. M eningokokklar parchalangandan so'ng endotoksin ajratadi. Ekzotoksin ajralib atrofidagi o'qimalarga tarqalib kasallikka xos patologik belgilarni yuzaga keltiradi, chunki toksigenlik xususiyati yuqori hisoblanadi (endotoksin kasallik patogenezida asosiy o'rinning egillaydi). Meningokokkning A tipi patogenlik jihatdan asosiy hisoblanadi va epidemiyaning avj olgan davrida yuzaga keldi, uning oxirida esa B tipi yuzaga keladi. A va B tiplar dominant hisoblanadi. C tipi kam uchraydi, Д tipi va boshqalari yakka-yakka holda uchrab turadi. X, Y, Z serotiplari tashuvchanlikda yoki meningokokk infeksiyasining mahalliy shakllarida

aniqlanadi.

Meningokokklar tashqi muhit omillariga juda sezgirdirlar: haroratnrin o'zgarishi, namlik, yorug'lik va boshqalar. Qaynatilganda o'sha zahoti nobud bo'ladi, dezinfeksion moddalar (0,5—1,0% xloramin eritmasi, 3% li karbol kislota eritmasi, 70% li spirt va b.) ta’sirida bir necha soatlar ichida halok bo'ladi. Qo'zg'atuvchi namligi yuqori bo'lgan muhitda yaxshi o'sadi,

kuritilganda tez halok bo'ladi. Meningokokklarning L shakli ham bo'lib kasallikning cho'zilgan kechuvida uchraydi. Meningokokklarning patogen xususiyatlari hozirgacha to'liq o'rganilmagan.

Epidemiologiyasi
----------------

Meningokokkli infeksiya antroponoz kasalliklar guruhiga mansub. Kasallik manbai meningit, meningokokksemiya, nazofaringit bilan og'rigan bemor odam va meningokokk akteriyasini tashib yuruvchi sog'lom odamlar hisoblanadi. Ayniqsa nazofaringit bilan og'riganlar atrofdigilarga xavflidirlar, chunki kasallikning bu shakli bilan og'riganlar tibbiyot nazoratiga kamdan-kam murojaat qiladilar. Murojaat etsa ham «O'tkir respirator kasallik» tashxisi bilan cheklanib, xususiy tekshiruvlar amalga oshmay qolaveradi. Bemorlar mehnat faoliyatlarini davom ettirib yuraveradilar va atrofdagilarning kasallanishlarida xavfli bo'lib qoladilar. Bakteriya tashuvchilari ham kasallikning yuqishida asosiy o'rinni egallaydilar. Ayniqsa tibbiyot xodimlari uchun xavfli hisoblanadi. 30—40-yillarda G ramashevskiy meningokokk tashuvchilarining miqdoriy o'zgaruvchanligini o'rgandi: epidemiya vaqtida tashuvchilar miqdori ko'payishi va kasallikning darajasi yuqori bo'lishiga e’tibor qaratadi. Yuqish mexanizmi — havo-tomchi, aerogen yuqish yo'li havotomchi. Meningokokklar tashqi muhitga chidamsiz, kasallik bemorlardan sog'lom odamlarga yuqishi uchun davomli muloqot bo'lishi kerak, masalan, bolalar bog‘chasi, yaxshi shamollantirilmagan uy xonalari,

yangi tug'ilgan chaqaloqlarga kasallik ota-onalar yoki qarindoshlar orqali yuqadi. МоуД organizm 5 yoshgacha bolalar hisoblanadi. Yuqumlilik indeksi — 10-15%. Meningokokkli infeksiyaga har 8—30 yilda davriy ko'tarilish xos. Sababi to'liq o'rganilmagan. Mavsumiylik — yoz-qish-erta bahor oylari hisoblanadi (fevralmay). Meningokokkli infeksiya hamma yoshda uchraydi, kasallikning 70— 80% bolalarning 1, 3 yoshiga to'g'ri keladi. 3 oylikgacha bo'lgan bolalar onasidan o'tgan passiv immunitet hisobiga kamdan-kam kasallanadi, lekin amaliyotda yangi tug'ilgan chaqaloqlar ham kasallanganligi aniqlangan. Meningokokkli infeksiyada yuzaga keladigan o'lim holati bir qancha omillarga bog'liq. Bular bolalar hayotining birinchi yilida yuzaga keladigan premorbid fon va qariyalardagi yondosh va surunkali kasalliklardir. Kasallikka yoz vaqtida tashxis qo'yib davolash ham katta ahamiyatga ega.

Immunitet
---------

Kasallikdan so'ng organizmda xususiy antitanachalar hosil bo'ladi: aglyutininlar, presiptinlar, bakteriosid antitanachalar va opsoninlar. Kasallikning 1 ilk kunlaridan boshlab emagglyutininlar titri ortadi. 5—7 kunga kelib maksimum darajaga etadi. 3—4 haftada esa antitanachalar titri pasayadi. Davomiyligi to'liq aniqlanmagan. Erta yoshdagi

bolalarda meningokokklarga nisbatan antitanachalar titri past bo'ladi.

Patogenez
---------

Meningokokkli infeksiya patogenezida 3 ta omil asosiy o'rinda turadi: qo'zg'atuvchi va uning endotoksini, allergik omil. Meningokokklar yuqori nafas yo'llarining shilliq qavatlari orqali

kirib, burun-halqumning limfoid to'qimalarida kpayadi. Yuqori nafas yo'llari shilliq qavatlarining boshqa viruslar, bakteriya oqibatida zararlanishi tufayli shilliq qavat faoliyati o'zgaradi va meningokokklar ko'payishi uchun sharoit yuzaga keladi va ular ko'payish joyidan to'qimalarga kiradi. Bodomcha bezlardagi patologik o'zgarishlar ham kasallik yuzaga

kelishida ahamiyatga egadir. Avval burun-halqum shilliq qavati yallig'lanadi — nazofaringit — bunda bemorning umumiy ahvoli deyarli o'zgarmaydi. Meningokokkni burun-yutqin shilliq qavatida bo'lishi kasallikka xos klinik belgilarni yuzaga keltirmasligi mumkin yoki kasallik belgisiz shaklida kechib «sog'lom» tashuvchanlik yuzaga kelishiga sabab

bo'ladi. Bu 70—90% hollarda amaliyotda kuzatiladi. Sog'lom tug'ilgan va erta yoshdagi bolalarda yuqori nafas yo'llaridagi sekretor IgA ning yetishmovchiligi hisobiga meningokokklar mahalliy to'siqni buzib o'tib, qonga tushadi, immunoglobulinlar darajasi pasayishi mikrobning butun organizmga tarqalishiga olib keladi (lgM va G) va gomeostaz buziladi.
Oqibatda ichki a’zolar faoliyati izdan chiqadi. Meningokokk asosan gematogen yo'l bilan tarqaladi. Bakteriyemiya va meningokokklar qonning bakteriosid xususiyati natijasida parchalanishidan toksemiya rivojlanadi. M eningokokksem iya ko'p bolalarda og'ir va yomon sifatli meningokokkli sepsis tipida kechadi. Meningokokksemiyaning to'lqinsimon shakli patogenezida infeksion-toksik shok va mikrosirkulyatsiyaning DVS va metabolik buzilishlar bilan birga kechuvi asosiy o'rinni egallaydi. DVS sindromi meningokokksemiyaga xos bo'lib, tarqoq shaklining asosiy asorati hisoblanadi. Kasallik boshlanishida qonning antikoagulyant faoliyati pasaygan fonda giperkoagulyatsiya yuzaga keladi. Shokning rivojlanishi DVS ning fibrinoliz va gipergeparinemiya kuchayishi, ikkilamchi patogen omillarning kuchayishi hayot uchun kerakli a’zolar faoliyatining buzilishiga olib keladi. Kasallikning ilk soatlarida endotoksin ta’sirida gemorragik sindrom, buyrak usti bezi infarkti, shilliq qavatlarga qon quyilishlar meningokokksemiyaning to'lqinsimon shakli patogeneziga xosdir. Ayrim vaqtda meningokokklar gematoensefalik to'siqdan o'tib bosh miya pardalari va uning po'stloq qismlarini yallig'lantirib — meningit, meningoensefalitlarning rivojlanishiga olib keladi. Meningitda, asosan bosh miyaning yumshoq pardasi yallig'lanadi. Bu holatda o'lim miya shishidan yuzaga keladi. Serebral ichki bosim oshib, uzunchoq miyaning ezilishiga olib
keladi. Erta yoshdagi bolalarning yiringli meningitida kasallikning dastlabki kunlari bosh miya ichki bosimi pasayadi. Serebral gipotenziyaning asosiy rivojlanishiga neyroreflektor buzilishi va uning oqibatida tuz-suv almashuvi va serebral kollaps yuzaga keladi. Meningokokkli endokardit, artrit, poliartrit, zotiljam, iridosiklit meningokokksemiyaga
xos, ammo kasallikning alohida klinik shakli ham uchraydi.

Meningokokkli infeksiya klinik shakllarining tasnifi
----------------------------------------------------

**Mahalliy shakli:**

1. meningokokk tashuvchilar;
2. o'tkir nazofaringit.

**Tarqoq shakli:**

1. meningokokksemiya;
2. meningit;
3. meningoensefalit.

**Aralash shakli** — meningit + meningokokksemiya.

**Kam uchraydigan shakllari:**

1. meningokokkli endokardit;
2. pnevmoniya;
3. iridosikJit;
4. artrit.

Klinikasi
---------

Meningokokkli infeksiyasining yashirin (Inkubatsion) davri 2—10 kun. 

**0‘tkir nazofaringit**. Kasallikning eng ko'p uchraydigan shakli bo‘lib, meningokokkli infeksiyaning 80% ni tashkil etadi. Nazofaringitni yengil, o'rta og'ir, og'ir shakllari mavjud. Yengil shaklida kasallik o‘tkir boshlanadi, tana harorati 37,5—38°C gacha ko'tariladi. Bemor tumov va burun bitishiga shikoyat qiladi. Ayrim vaqtda harorat ko‘tarilmaydi, bemorning umumiy ahvoli qoniqarli bo'ladi, burun halqumidagi kataral belgilar kuchsiz namoyon bo'ladi. Ko'pchilik bemorlarda umumiy qon manzarasi o'zgarmaydi, biroz neytrofilez bo'lishi mumkin.

Kasallikning o'rta og'ir shaklida tana harorati 39°C gacha ko'tarilishi, bemor bosh og'rig'iga, bosh aylanishiga, tomoqdagi qichishishga, yutinganda og'riqqa, burun bitishiga shikoyat qiladi. Meningokokkli nazofaringitdagi dastlabki klinik belgilardan biri bosh aylanishdir. Undan tashqari, behollik, adinamiya, rangparlik ham aniqlanadi. Og'iz-halqum ko'ruvida qizargan va shishgan, halqum orqa devorida, limfoid follikulalarda shish va ko'p shilliq to'plangan bo'ladi. Nazofaringitdagi bosh aylanishi og'ir shaklda yuzaga kelib, bemor tashqi holatini o'zgartirganda kuchayadi. 

Meningokokkemiya va boshqa bir qator kasalliklarga xos gemorragik toshma (petexiya)
**Meningokokksemiya** — meningokokkli infeksiyaning tarqoq shakli bo'lib, miya pardalarining yallig‘lanishisiz yoki miya pardalari yallig'lanishi bilan birga rivojlanishi mumkin.

Ko'pchilik amaliyotda ishlaydigan shifokorlar meningokokksemiya haqida to'liq ma’lumotga ega emaslar, shuni ham aytib o'tish lozimki, meningokokksemiya sporadik holda epidemiya oralig'ida qayd etiladi. Epidemiya davrida uning darajasi ortadi. Kasallikning og'irlik darajasi va intoksikatsiya belgisining davomiyligi bo'yicha klinik manzarasi turlicha bo'lib quyidagi belgilar bo'yicha aniqlanadi:

- isitma;

- toshma: gemorragik xususiyatdagi yulduzsimon ko'rinishida;

- bo'g'imlar, ichki a’zolarning yallig'lanishi;

- endokrin a’zolarning yallig'lanishi (buyrak usti bezi);

- ko'zdagi yallig'lanish (iridosiklit);

- markaziy asab tizimidagi o'zgarishlar.

Kasallik to'satdan o'tkir boshlanadi, tana harorati 39—40°C dan yuqori, tana uvishishi, qayt qilish, go'dak yoshdagi bolalarda taivasalar, es-hushning yo'qolishi, yaqqol rivojlangan intoksikatsiya, bezovtalik, xansirash, taxikardiya kuzatiladi. Bola qattiq chinqirib yig'laydi. Yuqoridagi klinik belgilar 1 —2 kunda tez kuchayib borib, bemor ahvolini og'irlashtiradi.

Isitma kasallikning doimiy belgisidir. Uning xarakteri va davomiyligi kasallikning og'irlik darajasiga bog'liq. Hozirgi vaqtda davolashda antibiotiklar keng va erta qo'llanishi hisobiga isitma darajasining yaqqolligini aniqlash birqancha qiyinchiliklarga olib keladi. Meningokokksemiyaning eng ko'p uchraydigan va asosiy belgisi — teridagi toshma hisoblanadi. Kasallikning birinchi kuni oxiri ikkinchi kun boshida terida toshma paydo bo'ladi.  

Menengit va meningizm (bo'yin tarangligi) bilan og'rigan bemor.
**Meningokokkli meningit.** Kasallik 0‘tkir boshlanadi, tana harorati 39—40°C gacha ko‘tariladi, tana uvishadi. Kattaroq bolalar kuchli bosh og'rishiga, ayniqsa peshona sohasidagi og'riqqa shikoyat qiladilar,

bezovtalik, chinqirab yig‘lash, uyquning buzilishi kuzatiladi. Bosh og'rig'i tana holatini o'zgartirganda ham kuchayadi shuningdek, shovqin va yorug'likda ham kuchayishi kuzatiladi. Ayrim bemorlarda qo'zg'alish o'rnini karaxtlik egallaydi. Giperesteziya yiringli meningitning asosiy belgilaridan biridir. Boshlang'ich belgisi ovqatga bog'liq bo'lmagan qayt qilish hisoblanadi. Bolalarda talvasa sindromi kasallikning asosiy belgisidir. Taivasalar klonik-tonik xarakterga ega. Meningeal belgilar kasallikning 2—3 kunida rivojlanadi. Ensa mushaklarning rigidligi, Brudzinskiy belgilari musbat bo'ladi. 1 yoshgacha bo'lgan bolalarda menigeal belgilar kuchsiz yoki umuman aniqlanmasligi ham mumkin, lekin «osilish» (Lessaj) belgisi doimo aniqlanadi, qo'Darning qaltirashi, katta liqildoqning taranglashuvi va bo'rtishi, pulsasiyasi, boshni orqaga tashlash va uning oqibatida bemor majburiy holatda

yotishi: boshi orqaga tashlangan, yonboshi bilan, oyoqlari tizza son chanoq bo'g'imida bukilgan, qoringa yaqin holatni ko'rish mumkin. Pay reflekslari kuchaygan, intoksikatsiya belgilarini aniqlash mumkin. Ayrim bemorlarda bosh miya asablari jarohatlanishi mumkin. O'choqli belgilar miya shishidan dalolat beradi. Qizil dermografizm xos. Bemor

labida gerpesni ko'rish mumkin. Bemor rangpar, nigohi so’ngan, ko'z qon tomirlari kengaygan, puls tezlashgan, qon bosim oshgan bo'ladi. Nafas olishi yuza va tez-tez, go'dak bolalarda ichning suyuq kelishi kuzatiladi. Bu holat tashxisotni birmuncha murakkablashtiradi. Og'iz qurishi, chanqash, jigar va taloqning kattalashuvi ham xosdir.

Intoksikatsiya natijasida peshobda biroz albuminuriya, silindruriya, mikrogematuriya aniqlanadi (8, 9-rasm).

Kechuvi va asoratlari
---------------------

Kasallik etiotrop davosiz og'ir va uzoq, 4 -6 haftagacha kechadi, hatto 2—3 oy davom etishi ham mumkin. Kasallikning har xil davrida o'lim yuzaga kelishi mumkin

Manbalar
--------

1. ↑  Ya.M.Yuldashev*. Yuqumli kasalliklarning erta va differensial diagnostikasi*. Fan va texnologoya, Toshkent 2019.
2. 1 2  A.ZAKIRXODJAYEV*. Yuqumli kasalliklar*. Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent — 2011.