2015-yil 30-noyabrdan 12-dekabrgacha Fransiyaning Parij shahrida **Birlashgan Millatlar Tashkilotining Iqlim oʻzgarishi boʻyicha 2015-yilgi konferensiyasi**, **COP 21** yoki **CMP 11** boʻlib oʻtdi. Bu Birlashgan Millatlar Tashkilotining 1992-yildagi Iqlim oʻzgarishi boʻyicha doiraviy konvensiyasi (UNFCCC) hisoblanadi. Tomonlar Konferensiyasining (COP) 21 yillik sessiyasi va 1997-yildagi Kioto protokoli Tomonlar Kengashining (CMP) 11-sessiyasi hisoblanadi.

Konferensiyada iqlim oʻzgarishi oqibatlarini bartaraf etish va atmosfera havosining ifloslanishini kamaytirish boʻyicha muzokaralar olib borildi, uning matni 196 ishtirokchi tomon vakillarining konsensusini ifodaladi. Bitim jahon boʻyicha issiqxona gazlari emissiyasining kamida 55 % ni tashkil etuvchi kamida 55 mamlakat qoʻshilgandan soʻng kuchga kirishi kerak edi. 2016-yil 4-noyabrda ushbu maqsadga erishildi. 2016-yil 22-aprelda (Yer kuni) 174 davlat Nyu-Yorkda kelishuvni imzoladi va uni oʻz huquqiy tizimlari doirasida (ratifikatsiya qilish, qabul qilish, tasdiqlash yoki qoʻshilish orqali) qabul qilishni boshladi.

Muzokaralar boshida tashkiliy qoʻmita maʼlumotlariga koʻra, kutilgan asosiy natija global isishni „2 darajadan ancha past" darajagacha cheklash maqsadini belgilash boʻyicha kelishuv edi. Shartnoma XXI asrning ikkinchi yarmida issiqxona gazlari emissiyasini nolga tenglashtirishni talab qiladi. Parij kelishuvining qabul qilingan deklaratsiyada dunyo mamlakatlari haroratning oshishini 1,5 °C darajagacha cheklash uchun ham „saʼy-harakatlarni davom ettiradilar".

Konferensiya oldidan 146 milliy iqlim panellari milliy iqlimga hissa qoʻshish loyihasini ommaga taqdim etdi („Maʼlum qilingan milliy hissalar", INDCs). Ushbu taklif qilingan majburiyatlar global isishni 2100-yilga kelib 2,7 °C ga cheklashi taxmin qilingan. Misol uchun, Yevropa Ittifoqi1990-yilga nisbatan 2030-yilga kelib emissiyalarni 40 % ga qisqartirish majburiyatini taklif qildi. Bitim 2023-yildan boshlab har besh yilda bir marta milliy maqsadlarni „yangilash va yaxshilash" uchun qayta koʻrib chiqiladigan „global birja"ni tatqid etdi.

2015-yil 19-23-oktabr kunlari boʻlib oʻtgan Bonn iqlim oʻzgarishi boʻyicha konferensiyani oʻz ichiga olgan COP21ga tayyorgarlik doirasida bir qator uchrashuvlar boʻlib oʻtdi.

Jarayonlar
----------





2015-yil jahon mamlakatlari bo'yicha global karbonat angidrid emissiyasining ulushi (% hisobida)

  Xitoy bayrogʻi Xitoy (29.5%)  AQSH bayrogʻi AQSh (14.3%)  Yevropa Ittifoqi bayrogʻi Yevropa Ittifoqi (9.6%)  Hindiston bayrogʻi Hindiston (6.8%)  Rossiya bayrogʻi Rossiya (4.9%)  Yaponiya bayrogʻi Yaponiya (3.5%)  Other (31.4%)

 1990 va 2012-yillarda dunyodagi eng koʻp CO2 chiqaradigan 40 ta davlatni, shu jumladan aholi jon boshiga koʻrsatkichlarni koʻrsatadi. Maʼlumotlar EI Edgar maʼlumotlar bazasidan olingan.
Parijdagi sammit tashkiliy qoʻmitasi maʼlumotlariga koʻra, 2015-yilgi konferensiyaning maqsadi Birlashgan Millatlar Tashkilotining 20 yildan ortiq davom etgan muzokaralarida birinchi marta iqlim boʻyicha majburiy kelishuvga erishish edi. Xalqaro kasaba uyushmalari konfederatsiyasi maqsadni „nol uglerod, nol qashshoqlik" boʻlishga chaqirdi va uning bosh kotibi Sharan Berrou „oʻlik sayyorada ish yoʻq" deb takrorladi.

Joylashuvi va ishtiroki
-----------------------

 Delegatsiyalar rahbarlari chapdan oʻngga: Enrike Penya Nieto, Fransua Olland, Angela Merkel, Mishel Bachelet
UNFCCC muzokaralarining joylashuvi Birlashgan Millatlar Tashkiloti mamlakatlaridagi mintaqalar boʻyicha almashtiriladi. 2015-yilgi konferensiya 2015-yil 30-noyabrdan 12-dekabrgacha Le Burjeda boʻlib oʻtdi.

Fransiya maʼlum darajada COP21 delegatlar uchun namuna boʻlib xizmat qildi, chunki u elektr energiyasi ishlab chiqarish va qazib olinadigan yoqilgʻi energiyasini karbonsizlantirish boʻyicha dunyodagi kam sonli rivojlangan mamlakatlardan biri boʻlib, shu bilan birga yuqori turmush darajasini taʼminlab bergan mamlakat hsoblanadi. 2012-yil holatiga koʻra, Fransiya oʻz elektr energiyasining 90 % dan ortigʻini uglerodsiz manbalardan, jumladan, atom, gidroelektr va shamoldan ishlab chiqargan.

Konferensiya Parijning Sen-Deni 8-koʻchasida sodir etilgan qator teraktlardan ikki hafta oʻtib boʻlib oʻtdi. Harbiy holat eʼlon qilindi va shunga mos ravishda milliy xavfsizlik kuchaytirildi, konferensiya yakunlangunga qadar mamlakat boʻylab 30 ming politsiyachi va 285 ta xavfsizlik nazorati punkti joylashtirildi.

Yevropa Ittifoqi va 195 ta ishtirokchi davlatlar tashrif buyurgan edi.

Muzokaralar
-----------

 COP 21: Delegatsiyalar rahbarlari
Konvensiyaning asosiy maqsadi global harorat oʻsishini cheklash uchun issiqxona gazlari chiqindilarini kamaytirishdir. COP 17 dan beri bu oʻsish 2 °C (3.6 °F) ga oʻrnatildi sanoatdan oldingi darajadan yuqori koʻrsatgichni tashkil etdi. Biroq, Kristiana Figueres 2012-yilgi Doha konferensiyasining yakuniy brifingida shunday eʼtirof etdi: „Kyoto protokolining ikkinchi majburiyat davri boʻyicha joriy vaʼdalar harorat 2 °C darajadan past boʻlishini kafolatlash uchun etarli emas va mamlakatlar harakati va fan bizga aytadigan narsalar oʻrtasida tobora ortib borayotgan tafovut mavjud".

Avvalgi iqlim boʻyicha muzokaralar chogʻida davlatlar 2015-yil 1-oktabrgacha global kelishuv doirasida amalga oshirish niyatida boʻlgan harakatlarini belgilashga kelishib oldilar. Birgalikda INDC global isishni taxminiy 4-5°C dan kamaytiradi (2100-yilgacha) 2,7 °C gacha va 2030-yilga kelib aholi jon boshiga emissiyani 9 % ga qisqartirish asosiy istiqboldagi vazifalar sifatida qaraldi.

Natija
------

2015-yil 12-dekabrda ishtirokchi 196 davlat konsensus asosida yakuniy global paktga, Parij bitimiga, issiqxona gazlarini kamaytirish usulining bir qismi sifatida emissiyalarni kamaytirishga kelishib oldilar. 12 sahifalik hujjatda aʼzolar uglerod ishlab chiqarishni „imkon qadar tezroq" kamaytirishga va global isishni „2 darajadan ancha past" ushlab turish uchun qoʻllaridan kelganini qilishga kelishib oldilar. Munozaralar davomida Tinch okeanining orol davlatlari, Seyshel orollari, shuningdek, ularning mavjudligi dengiz sathining koʻtarilishi xavf ostida boʻlgan Filippin ham 1,5 darajali maqsadni qoʻyish uchun ovoz berdi. Fransiya tashqi ishlar vaziri Loran Fabiusning taʼkidlashicha, bu „ambitsiyali va muvozanatli" reja global isishni kamaytirish maqsadidagi „tarixiy burilish nuqtasi"dir.

### Ijro mexanizmlarining yoʻqligi

Dunyodagi issiqxona gazlarining 55 % dan ortigʻini ishlab chiqaradigan 55 ta tomon Bitimni ratifikatsiya qilmaguncha, bitim unga aʼzo davlatlar uchun majburiy boʻlmaydi. Baʼzi davlatlar, xususan, Amerika Qoʻshma Shtatlar bunga rozi boʻladimi yoki yoʻqmi, ammo Amerika Qoʻshma Shtatlar Xitoy bilan qoʻshma Prezident bayonotida 2016-yilda Shartnomaga qoʻshilish majburiyatini oldi.

Shartnomani ratifikatsiya qilgan har bir mamlakat emissiyani kamaytirish yoki cheklash uchun „milliy belgilangan hissa" yoki NDC deb ataladigan maqsadni belgilashi kerak, ammo bu miqdor ixtiyoriy boʻladi.

Nodavlat partiyalarning deklaratsiyasi
--------------------------------------

 Eyfel minorasi „*Bir yurak, bir daraxt"* aksiyasiga javoban yashil rangda yoritilgan
Odatdagidek, bunday yirik konferensiyalar oldidan yirik hukumat guruhlari Parij konferensiyasida konsensusga erishish niyatida boʻlgan turli xil deklaratsiyalarni tayyorladilar va nashr etdilar.

Moliyalashtirish
----------------

 Greenpeace faollari 2015-yilda Madridda boʻlib oʻtgan iqlim martida 100 % qayta tiklanadigan energiyani talab qilmoqda
Konferensiya 170 million yevro (oʻsha paytda 186,87 million AQSh dollari) boʻlishi kerak edi. Fransiya hukumati xarajatlarning 20 %ni EDF, Engie, Air France, Renault-Nissan va BNP Paribas kabi fransuz firmalari qoplashini aytdi. Homiylar orasida BMW, Avery Dennison, Carbon Trade Exchange, Cool Effect, The Coca-Cola Company, Climate Resources Exchange va Vattenfall bor edi.

Namoyishlar
-----------

Dunyo boʻylab 600 000 kishi 350.org tomonidan tashkil etilgan Global iqlim namoyishi kuchli kelishuv tarafdori boʻlgan namoyishlarda ishtirok etdi. Parij yaqinda sodir boʻlgan terrorchilik xurujlari tufayli ommaviy yigʻilishlarni taqiqlagan edi, ammo minglab odamlarga 12-dekabr kuni juda zaif shartnoma deb hisoblagan narsaga qarshi namoyish oʻtkazishga ruxsat berdi. Shuningdek, Parijda noqonuniy namoyish boʻlib oʻtdi, jumladan politsiya va anarxistlar oʻrtasidagi shiddatli toʻqnashuvlar; oʻn nafar politsiyachi yaralangan, 317 kishi hibsga olingan.

30-noyabrda, konferensiyaning birinchi kunida 100 dan ortiq mamlakatlarda talabalar tomonidan namoyishlar tashkil etildi; 50 000 dan ortiq kishi ishtirok etadi.

Manbalar
--------

1. ↑  „19th Session of the Conference of the Parties to the UNFCCC".  International Institute for Sustainable Development. 13-fevral 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-fevral 2013-yil.
2. 1 2 3  *Sutter.* „Final draft of climate deal formally accepted in Paris". *CNN*.  Cable News Network, Turner Broadcasting System, Inc. (12-dekabr 2015-yil). 12-dekabr 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-dekabr 2015-yil.
3. ↑  *The Editorial Board*. „What the Paris Climate Meeting Must Do". *The New York Times* (28-noyabr 2015-yil). Qaraldi: 28-noyabr 2015-yil.
4. ↑  *Borenstein, Seth*. „Earth is a wilder, warmer place since last climate deal made" (29-noyabr 2015-yil). Qaraldi: 29-noyabr 2015-yil.
5. ↑  *Yeo.* „Explainer: Paris Agreement on climate change to 'enter into force'" (en). *Carbon Brief* (6-oktabr 2016-yil). Qaraldi: 8-may 2021-yil.
6. ↑  *Pamela Falk.* „U.S. joins 174 nations to sign hard-won climate pact". *CBSNEWS* (22-aprel 2016-yil). 26-oktabr 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-noyabr 2016-yil.
7. ↑  „Bonn Climate Change Conference". *unfccc.int* (oktabr 2015). 23-yanvar 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-dekabr 2015-yil.
8. ↑  „Issues and reasons behind the French offer to host the 21st Conference of the Parties on Climate Change 2015".  Ministry of Foreign Affairs (22-may 2013-yil). 2-fevral 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 31-yanvar 2014-yil.
9. ↑  „France confirmed as host of 2015 Climate Conference".  Ministry of Foreign Affairs (22-noyabr 2013-yil). 2-fevral 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 31-yanvar 2014-yil.
10. ↑  Worland, Justin (14 November 2015), *Paris Climate Conference to Proceed with Heightened Security After Attacks*, Time Inc. 16 December 2015da asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 4 December 2015
11. ↑  „Status of Ratification of the Convention".  United Nations Framework Convention on Climate Change. 11-noyabr 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-dekabr 2015-yil.
12. ↑  „Schedule of Events".  United Nations Framework Convention on Climate Change. 12-noyabr 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-noyabr 2013-yil.
13. ↑  *Chappel.* „Nearly 200 Nations Adopt Climate Agreement At COP21 Talks In Paris". *NPR* (12-dekabr 2015-yil). 12-dekabr 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-dekabr 2015-yil.
14. ↑  *no byline.* „'Historic' Paris climate deal adopted". *CBC News*.  CBC/Radio Canada (12-dekabr 2015-yil). 12-dekabr 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-dekabr 2015-yil.
15. ↑  „The Pacific countries that need the Paris 1.5C temperature rise agreement to 'stay alive'". *Independent* (12-dekabr 2015-yil). Qaraldi: 6-aprel 2016-yil.
16. ↑  „Will '1.5 to stay alive' deal be enough to save Seychelles?". *The Guardian* (12-dekabr 2015-yil). Qaraldi: 6-aprel 2016-yil.
17. ↑  *Doyle.* „World seals landmark climate accord, marking turn from fossil fuels". *Reuters*.  Thomson Reuters (12-dekabr 2015-yil). 12-dekabr 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-dekabr 2015-yil.
18. ↑  *Pengelly, Martin*. „Obama praises Paris climate deal as 'tribute to American leadership'". *The Guardian* (12-dekabr 2015-yil). Qaraldi: 12-dekabr 2015-yil.
19. ↑  *Sutter.* „Obama: Climate agreement 'best chance we have' to save the planet". *CNN*.  CNN Network, Turner Broadcasting System, Inc. (12-dekabr 2015-yil). 13-dekabr 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-dekabr 2015-yil.
20. ↑  *Kinver.* „COP21: What does the Paris climate agreement mean for me?". *BBC News*.  BBC (14-dekabr 2015-yil). 14-dekabr 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 14-dekabr 2015-yil.
21. ↑  *Arthur Neslen*. „France defends 'imperfect' fossil fuel sponsors for Paris climate summit". *The Guardian* (29-may 2015-yil). Qaraldi: 23-sentabr 2015-yil. „guard".
22. ↑  „Sponsors and Partners of UNFCCC COP 21 side event". *www.cop21paris.org*. Qaraldi: 3-yanvar 2021-yil.
23. ↑  *Rubin, Alissa J.*. „Protesters Are in Agreement as Well: Pact Is Too Weak". *The New York Times* (12-dekabr 2015-yil). Qaraldi: 10-iyul 2016-yil.
24. „Adoption of the Paris agreement – by the President – Draft decision -/CP.21".  UNFCCC (12-dekabr 2015-yil). 12-dekabr 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-dekabr 2015-yil.