Qipchoq tillarining tarqalishi
 Turk tillarining tarqalishi
**Qipchoq-noʻgʻoy tillari**  *(noʻgʻoy-qipchoq, qangli, janubiy-qipchoq, orol-kaspiy, sharqiy qipchoq, qipchoq-qozoq, dashti-sibir)* — turkiy tillarning qipchoq guruhiga kiruvchi til klasteri.

Tilshunoslik nuqtai-nazaridan barcha qozoq tillari bir tilning lahjalari deb hisoblash uchun etarlicha bir-biriga juda yaqin. Quyidagi til va shevalar ajratiladi (zamonaviylari — gʻarbdan sharqqa):

* qirimtatar tilining choʻl shevasi;
* noʻgʻoy tili;
* qaragash tili — astraxan noʻgʻoy-qaragashlar tili;
* yurtov-noʻgʻoy tili;
* olabugʻot-noʻgʻoy tili;
* qozoq tili;
* qoraqalpoq tili;
* oʻzbek tilining qipchoq shevalari;
* qisman fargʻona-qipchoq tili va janubiy qirgʻiz shevalari.

Shuningdek tatar va boshqirdlarning ayrim guruhlari ham qozoq kelib chiqishiga ega, masalan, noʻgʻoybaklar.

Volga-qipchoq birligini tan olmagan izlanuvchilar (O. A. Mudrak, A. V. Dibo) tomonidan boshqird tili ham qozoq-qipchoq hisoblanadi; bu talqinda tatar tili polovets-qipchoq hisoblanadi (bunday nuqtai nazar «Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Региональные реконструкции» oʻquv qoʻllanmasida oʻz aksini topgan).

Zamonaviy noʻgʻoy adabiy tili qozoq tilidan fonetikasi (bir muncha soddalashgan) va shimoliy kavkaz tillariga xos xususiyatlari, soʻz boyligi (leksikasi) — fors, arab va shimoliy kavkaz tillari va rus tilidan oʻzlashtirishlari bilan farq qiladi. Shu bilan birga qozoq tilida yoʻqotilgan ayrim umumiy noʻgʻoy-qipchoq xususiyatlarini saqlab qolgan.

Noʻgʻoylar va qozoqlarning yakuniy boʻlinishi nisbatan yaqinda, jungar-qalmiqlarning Ural va Volga daryolari oraligʻiga joylashishi davrida yuz bergan.

Farqlovchi belgilari sifatida belgilangan *sh > s* va *ch > sh* oʻtishlari barcha noʻgʻoy tillarida ham, mavjud emas yoki choʻl qirim-tatarlari, olabugʻot, yurtov, qipchoq-oʻzbek tillarida izchil tasvirlangan, shuningdek barcha qozoq shevalarida ham uchramaydi.

* sh > s va ch > sh ga oʻtishlar, shuningdek ayrim xakass shevalarida ham aniqlangan.

Izoh: shuningdek, sharqiy qipchoq sifatida boshqa qipchoq tillariga qarshi ravishda qirgʻiz-qipchoq tillari ham nomlanadi.

Manbalar
--------

1. ↑  Нагайбаки[*sayt ishlamaydi*]
2. ↑  Места проживания ногайцев

Adabiyotlar
-----------

* E. R. Tenishev (tah.). Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Региональные реконструкции. M. 2002.

  



|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * k
* m
* t

Turkiy tillar |
| --- |
|  |
| 
*Qiya yozuvda* oʻlik tillar |
|  |
| Bulgʻor | 
*Bulgʻor* **·**  Chuvash **·**  *Xun* **·**  *Xazar* **·**  *Turkiy Avar* |
|  |
| Qarluq | 
*Qadimgi Turkiy* **·**  Ayni1 **·**  *Xorazmiycha turkiy* **·**  *Chigʻatoy* **·**  Ili Turki **·**  Lop **·**  Uygʻur **·**  Oʻzbek |
|  |
| Qipchoq | 
Oltoy **·**  Baraba **·**  Boshqird **·**  Dobruja Tatar **·**  Qirimtatar2 **·**  *Kuman* **·**  *Fergana Kipchak* **·**  Qorachoy-Bolqor **·**  Qaraim **·**  Qoraqalpoq **·**  Qozoq **·**  *Qipchoq* **·**  Qirimchaq **·**  Qoʻmiq **·**  Qirgʻiz **·**  Noʻgʻoy **·**  *Eski Tatar* **·**  Tatar (Sibir-tatar tili)  **·**  Urum2 |
|  |
| Oʻgʻuz | 
Afshar **·**  Ozarbayjon **·**  Crimean Tatar **·**  Gagauz **·**  Balkan Gagauz Turkish **·**  Xuroson-turkiy **·**  *Old Anatolian Turkish* **·**  *Usmonli turk* **·**  *Pecheneg* 3 **·**  Qashqay **·**  Salar **·**  Turk **·**  Turkman **·**  Urum |
|  |
| Argʻu | 
Xalaj |
|  |
| Uyg‘ur | 
Chulim **·**  Dolgan **·**  Fuyü Gïrgïs **·**  Xakas **·**  Shor **·**  Tofa **·**  Tuva **·**  Gʻarbiy Uygʻur **·**  Saxa (Yoqut) |
|  |
| 
1 Aralashgan (qoʻshma) til.   2 Shuningdek Oʻgʻuz.   3 Munozarali |

 |