Kanton faktoriyalari 1850-yil
 Xitoydagi sahna (1852-yil, Vignette)
**Kanton tizimi** (1757–1842-yillar; "Yagona port savdo aloqalari") Sin Xitoyi uchun butun savdoni janubiy Kanton portiga (hozirgi Guanchjou) qaratib, oʻz mamlakati ichida Gʻarb bilan savdoni nazorat qilish vositasi sifatida xizmat qildi. Protektsionistik siyosat 1757-yilda Xitoy imperatorlari tomonidan chet eldan kelgan siyosiy va tijorat tahdidiga javob sifatida yaratildi.

XVII asr oxiridan boshlab *hunglar deb ataluvchi* xitoylik savdogarlar portdagi barcha savdolarni boshqargan. Kanton tashqarisidagi savdoga Pearl daryosi qirgʻogʻida joylashgan oʻn uchta faktoriyalarga 1760-yilda Sin imperatori Syanlun buyrugʻi bilan *Cohong* nomi bilan tanilgan monopoliya sifatida rasman ruxsat etilgan. Keyinchalik tashqi savdo bilan shugʻullanuvchi xitoylik savdogarlar ("okean savdogarlari", yaʼni "chet ellik savdogarlar" yoki "chet ellik savdogarlar") Guangdong bojxona nazoratchisi (norasmiy ravishda "Hoppo "nomi bilan tanilgan va Guanchjou va Guansi general-gubernatori) nazorati ostida *Cohong* orqali harakat qilishgan.

Tarixi
------

### Kelib chiqishi

Hukmronligining boshida imperator Kansi (1661 – 1722-yillar) bir qator qiyinchiliklarga duch keldi, ulardan eng muhimi, nisbatan yangi sulolasini koʻpchilik xitoy xanlari bilan birlashtirish edi. Manjurlar boshchiligidagi Sin sulolasi 1644-yilda Min sulolasi oʻrniga hokimiyatga kelgan. Avvalgi sulola hukmdorlarini qoʻllab-quvvatlash, ayniqsa, mamlakat janubida kuchliligicha qoldi.

Kansi ikki marta suv yoʻllari orqali sodir boʻlishi mumkin boʻlgan davlat toʻntarishiga urinishning oldini olish maqsadida barcha dengiz savdosini taqiqlab qoʻydi.  Bir nechta qoʻzgʻolonlar boʻlib oʻtdi, ulardan biri Minga sadoqatlilarningKoxinga boshchiligidagi qoʻzgʻolon va 1683-yilda Tayvanning bosib olinishiga olib kelgan "Uch feodatorning qoʻzgʻoloni". Qoʻzgʻolon bostirilgandan soʻng, 1684-yilda Kansi farmon chiqardi:

> Endi butun mamlakat birlashgan, hamma joyda tinchlik va osoyishtalik hukm surmoqda, Manjur-Xan munosabatlari to'liq integratsiyalashgan, shuning uchun men sizlarga chet elga borib, bizning hukmronligimiz aholisi va boyligini ko'rsatish uchun savdo qilishni buyuraman. Imperator farmoni bilan savdo qilish uchun dengizlarni ochaman.
> 
> 

*Xǎiguān* yoki bojxona stansiyalari keyinchalik Kanton, Syanshan okrugi (Chjuxay va Chjungshan) va Guangdong provinsiyasidagi Makaoda ochildi; Fujian provinsiyasidagi Fuchjou (Fuchjou), Nantay (Janubiy Fuchjou) va Amoy (Xiamen); Ningpo (Ningbo) va Dinghai okrugi (Dinghai tumani), Chjetszyan provintsiyasi va Xuating okrugi (Xuating Town, Shanxay), Chongque (endi mavjud emas) va Shanxay Jiangsu provintsiyasida joylashgan bojxona boshqarmalari ham ochildi.  Bir yildan keyin 1685-yilda chet ellik savdogarlar Xitoy portlariga kirishga ruxsat oldilar.

1741-yilda Kantonga kelgan xalqaro yuklar|  | Buyuk Britaniya |  | Fransiya | Gollandiya | Shvetsiya | Daniya |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Sharqiy Hindistonkompaniyasi | Sayohatchisavdogarlar |  |  |  |  |
| Kemalar soni | 4 | 1 | 2 | 2 | 4 | 1 |
| Tonna | 2250 | 350 | 1450 | 1450 | 2600 | 850 |
| Toʻp | 112 | 12 | 60 | 64 | 120 | 36 |
| Ekipaj | 400 | 100 | 300 | 220 | 510 | 150 |
| Qora choy | 7194 |  | 8000 |  | 8000 | 5000 |
| Yashil choy | 6,151 |  | 1450 |  | 550 | 1400 |
| Xom ipak | 28 |  | 250 |  |  |  |
| Toʻqilgan ipak (bala) | 11 074 |  | 6000 |  | 7000 | 7500 |
| Nankeen | 15 699 |  |  |  |  |  |
| Chin idishlari (sandiqlar) | 844 |  | 600 |  | 800 | 400 |
| Tutenag 1 (rasmlar) |  |  |  |  | 1800 |  |
| 1 Mis, nikel va ruxning qotishmasi |  |  |  |  |  | ***Manba: Gao (2003)*** |

Kansi boshchiligidagi Sin hukumati 1686-yilda Kantonda *Yánghuò Háng* (yánghuò Háng, soʻzma-soʻz "Okean savdo uyi") deb nomlanuvchi gʻarbiy savdo bilan shugʻullanish uchun savdo kompaniyasini tashkil etdi. Kema kelganda yoki joʻnab ketganda, tegishli xitoylik savdogar Okean savdo uyiga tashrif buyurib, soliqlarni toʻlaydi. Ushbu tuzilma keyingi oʻn uchta faktoriya uchun asos boʻldi, ular orqali barcha tashqi savdo amalga oshirilardi.

Xitoy qirgʻoqlaridagi koʻplab portlar ochiq boʻlsa-da, aksariyat gʻarbliklar Kantonda savdo qilishni afzal koʻrdilar, chunki u Janubi-Sharqiy Osiyoga yaqinroq va shimolga borish foydali emas edi. 

1704-yilda *Baoshang* tizimi oʻrnatildi. Ushbu tizim Gʻarb savdogarlari bilan savdoni litsenziyalashtirdi: litsenziyalar bir qator xitoylik savdogarlarga, agar ular g'arbliklardan boj yig'ishda yordam bergan bo'lsalar, savdo manfaatlarini hukumat daromadlari yig'imi bilan muvofiqlashtirgan holda berildi. Bu keyingi Cohong tizimining boshlanishi edi.

Garchi u vaqtincha tashqi savdo faoliyatini nazoratga olgan boʻlsa-da, Kansining dinga nisbatan liberal munosabati xitoy va nasroniy hokimiyati oʻrtasidagi toʻqnashuvga olib keldi. Kansi Sin hukumati texnik yoki ilmiy maslahatchi sifatida ishlaganlardan tashqari barcha missionerlarni Xitoydan chiqarib yubordi.  Papa Klement XI oʻzining 1715-yilgi Xitoy diniy siyosatini rasman qoralagan 

### *Kohongni* amalga oshirish

1745-yilda Kansi nabirasi imperator Syanlun oʻz hukumatiga Okean savdo uyi tizimiga oʻzgartirishlar kiritishni buyurdi. Shundan soʻng mahalliy xitoylik savdogarlar Kanton bandargohiga kiradigan har bir xorijiy savdo kemasi uchun kafil boʻlib, kapitan va yuk bilan birga kema va uning ekipaji uchun toʻliq javobgarlikni oʻz zimmasiga olardi. Chet ellik savdogardan olinadigan har qanday soliq toʻlovlari ham mahalliy savdogar tomonidan kafolatlanishi kerak edi. Hukumat ruxsati bilan 1760-yilda xonlik savdogar Pan Jencheng va gʻarbiy savdoga ixtisoslashgan yana toʻqqizta *hong* Sin hukumati va xorijiy savdogarlar oʻrtasida vositachi boʻlish uchun birlashdilar. Yangi organning roli chet elliklar nomidan tovarlar sotib olish va import va eksport uchun toʻlanishi kerak boʻlgan har qanday soliq va bojlarni ushlab qolishdan iborat boʻldi. Shu bilan birga, Guangdong bojxona maʼlumotlariga koʻra, ular Tailanddan olinadigan *oʻlpon* bilan shugʻullanish va savdo bilan shugʻullanadigan qoʻshinlar uchun maoshlar bilan toʻlashar, shuningdek, ichki dengiz savdosini boshqarish uchun Janubiy Xitoy dengizida yangi bandargoh hokimiyatini tashkil etishdi.  Bundan buyon *Koxong* chet ellik savdogarlardan oʻzlari xohlagancha soliq undirish uchun imperatorlik vakolatiga ega edi.

### Flint ishi

1757-yilda imperator Syanlun Xitoyning shimoliy portlarida rus boʻlmagan barcha kemalarni taqiqladi.  Biroq ruslarga Kantondan foydalanishga ruxsat berilmadi. Kantondagidan boshqa barcha bojxona idoralari yopildi. Imperator buni qirgʻoq boʻylab qurollangan Gʻarb savdo kemalari mavjudligi haqidagi maʼlumotnomani olganidan keyin qildi. Gʻarbiy savdo kemalari qaroqchilardan himoyalangan va Guangdong dengiz floti tomonidan qoʻriqlangan. 

Shundan soʻng, bunday savdolarning barchasi **Kanton tizimi** (shuningdek, "Yagona portli savdo tizimi") deb nomlanuvchi yagona port orqali amalga oshirilishi kerak edi. Syanlun hukmronligi davrida Sin tashqi savdo siyosati asosan xorijdan real yoki xayoliy tahdidlarga asoslangan siyosiy jihatga ega edi; tarixchi Anjela Shottenxammerning taʼkidlashicha, yagona port savdosi siyosati qisman mansabdor shaxslar va xitoylik savdogarlar tomonidan lobbizm natijasida paydo boʻlgan boʻlsa-da, bu Flintning "Flint ishi" faoliyati tufayli yuzaga kelgan.  Chet ellik savdogarlar *Cohong* cheklovlari haqida bilishsa-da, ular Xitoydagi katta sarmoyalarini poraxoʻrlik va korrupsiya tufayli yoʻq qilish xavfiga qarshi odob-axloq qoidalarining buzilishini muvozanatlashlari kerak edi. Ingliz Jeyms Flint uzoq muddatli Sharqiy Hindiston kompaniyasi yuk tashuvchisi va xitoy tilida ravon soʻzlashuvchi,  oʻzgarishlar uchun asosiy turtki boʻldi. Flint bir necha bor savdo mavsumida Kantonda qolishi va shimolga tijorat imkoniyatlarini qidirmaslik haqida ogohlantirilgan edi. Shunga qaramay, 1755-yilda Flint kompaniya direktori Samuel Xarrison bilan birgalikda Jejiangda savdo imkoniyatlarini oʻrganish uchun shimolga suzib ketdi. 1759-yilda u yana shimolga yoʻl oldi va Ningboga Kantondagi amaldorlar oʻrtasidagi korrupsiya ustidan shikoyat qildi. U hozirgi tizimni tanqid qilishlari erkin savdoning yangi davrini boshlashiga umid qilgan edi, lekin buning oʻrniga nafaqat Jejiang portlarini ochish rejasi barbod boʻldi, balki Sin hukumati tashqi savdoga qoʻshimcha cheklovlar qoʻyish orqali javob berdi.
</ref> Bundan ham yomoni, Flintning oʻzini Makaoga surgun qilib, u yerda 1759-yil dekabrdan 1762-yil noyabrgacha qamoqqa tashladi 

Imperator va uning amaldorlari odatiy protokolning bunday buzilishidan xavotirga tushishdi va vaziyatni nazorat qilish uchun nimadir qilish kerakligini tushunishdi.  Sin saroyining oldingi qatʼiyatsizligi xitoylik savdogarlar va mahalliy amaldorlarning bir guruhiga oʻzlarining moliyaviy manfaatlariga koʻra janubiy portdagi tashqi savdoni egallab olishlariga imkon bergan edi. Anʼanaviy xitoy diplomatiyasining asosiy tamoyillaridan biri boshqa davlatlarning vakolatli vakillariga Pekin bilan aloqa qilishni taqiqlagan edi. 

" *Xorijiy* vahshiylik qoidalariga nisbatan hushyorlik" (yoki "Varbarlarga *qarshi beshta chora-tadbirlar"*) deb nomlanuvchi yangi qoidalar quyidagilardan iborat:: 1) Qish mavsumida Kantonda xorijiy vahshiylar tomonidan savdo qilish taqiqlanadi.: 2) Shaharga kelgan chet ellik vahshiylar Cohong nazorati va nazorat ostidagi xorijiy faktoriyalarda yashashlari kerak.: 3) Xitoy fuqarolariga xorijiy vahshiylardan kapital qarz olish va ular tomonidan ishga joylashish taqiqlanadi.: 4) Xitoy fuqarolari xorijlik vahshiylardan hozirgi bozor holati haqida ma'lumot olishga urinmasliklari kerak: 5) Kiruvchi xorijiy vahshiy kemalar Vxampoa yo'llarida langar qo'yishlari va rasmiylar tomonidan tekshirishni kutishlari kerak.

### Baholash

1750-yillarning oxirlarida yer osti missionerlik faoliyatining kashf etilishi imperatorning xorijliklarni yagona portda toʻplash toʻgʻrisidagi qaroriga hissa qoʻshgan boʻlishi mumkin. Cheklovni oʻrnatish toʻg'risidagi farmonida imperator ichki hududlarning chet elliklar uchun strategik ahamiyatiga oid xavotirlarni alohida taʼkidladi: Xitoy hukumati maslahatchilari G'arbning harbiy texnologik ustunligi va g'arbliklarning "o'zlari tashrif buyurgan har bir yerni zabt etishga kirishganliklari" haqidagi yozuvlaridan xabardor edilar. Imperator Kansi g'arbliklarni juda muvaffaqiyatli, jasoratli, aqlli va daromadli deb hisoblagan holda, agar Xitoy zaiflashib qolsa, Xitoyga jiddiy ko'p yo'nalishli G'arb tahdididan xavotirda edi. 

Kanton tizimi Xitoyning dunyoning qolgan qismi bilan savdosiga toʻliq taʼsir koʻrsatmadi. Chunki xitoylik savdogarlar oʻzlarining katta uch ustunli okean kemalari bilan global savdoda jiddiy ishtirok etishdi. Siam, Indoneziya va Filippinga suzib borish orqali ular global savdo tizimining asosiy yordamchilari boʻlishdi; Bu davr hatto Karl Trokki tomonidan global savdoning "Xitoy asri" sifatida baholandi. 

Tizimga koʻra, imperator Syanlun Xitoy tuprogʻida xorijliklar bilan savdo qilishni faqat litsenziyaga ega xitoylik savdogarlar (Cohong) bilan cheklab qoʻydi, Britaniya hukumati esa oʻz navbatida faqat Britaniya Sharqiy Hindiston kompaniyasiga savdo uchun monopol huquq berdi. Ushbu tartibga XIX asrda Gʻarbda erkin savdo gʻoyasi ommalashgunga qadar eʼtiroz bildirilmadi. Savdoni yagona port bilan cheklash tushunchasi Ispaniya va Portugaliya kabi Gʻarb mamlakatlarida ham qoʻllanilgan. Xitoy savdogarlari Syamen va Makaodagi gʻarbliklar (ispan va portugallar) bilan yoki Manila va Batavia kabi Xitoydan tashqaridagi portlar orqali istalgan mamlakat bilan erkin va qonuniy savdo qilishlari mumkin edi. Yuk tashish tartibga solingan boʻlsa-da, imperator Syanlun maʼmuriyati gʻarb savdogarlarining rekvizitlarini joylashtirishda astoydil harakat qildi. Ular oʻz vatandoshlarini boshqarishda yordam berish uchun bojxona idorasiga koʻplab Gʻarb yordamchilarini yolladilar. Qish mavsumida Makaoda qolish tartibi bekor qilindi, Gʻarb savdogarlari oziq-ovqat, ichimlik va asosiy materiallar uchun soliqdan ozod qilindi va gʻarbliklar va ularning mulkiga himoya berildi. Xitoylik savdogarlarga Sin qonuni bilan chet elliklarni Xitoy sudlariga berish taqiqlangan edi. Chunki imperator Syanlun chet elliklarga yaxshi munosabatda boʻlish hukumat uchun muhim deb hisoblagan. 1806-yilda xitoylik amaldorlar ingliz dengizchilari tomonidan xitoylik odamning oʻldirilishi boʻyicha inglizlar bilan murosaga kelishdi. Chunki mahalliy fuqarolar adolatsizlik deb hisoblashsa-da, gʻarbliklar Xitoy qonunlariga koʻra jazolanishdan bosh tortdilar. 1816-yilda imperator Syanin Britaniya elchixonasini qoʻshiq aytishdan bosh tortgani uchun yopib qoʻydi, lekin ularga sovgʻalar bilan uzr soʻragan xat yubordi (inglizlar ularni oʻqimay, omborxonaga tashlab yuborishdi). Imperator Syanlunlord Makartniga tinchlik va boylikning muhim ramzi boʻlgan oltin tayoq berdi, ammo inglizlar buni befoyda deb rad etishdi. Inglizlar esa Xitoy qonunlari va Xitoy suvlarida harbiy kuchlarni joylashtirmaslik haqidagi ogohlantirishlariga eʼtibor bermadilar. Xitoy va Portugaliyaning Makaoda chet el kuchlarini taqiqlash toʻg'risidagi kelishuviga qaramay, inglizlar Makaoga qoʻshinlarini joylashtirdilar va keyin 1812-yilgi urushda Kantonning ichki bandargohida Amerika kemalariga hujum qilishdi (amerikaliklar ilgari Xitoy suvlarida ham Britaniya kemalarini talon-toroj qilishgan). Bular Britaniyaning Nepalga, Tibetga bostirib kirishi va keyinchalik Nepalning Xitoy vassal davlatiga aylanganidan soʻng inglizlarning bostirib kirishi bilan birgalikda Xitoy maʼmuriyatini Britaniya niyatlaridan shubhaga olib keldi.

### Birinchi afyun urushi

 Kanton 1830-yil
XVIII asrning oxirlarida gʻarning Xitoy choyiga nisbatan qondirib boʻlmaydigandek koʻringan talabi Britaniya savdo balansida sezilarli kamomadga olib keldi. Xitoyliklar Gʻarb tovarlariga unchalik qiziqmasdi va faqat kumushni toʻlov uchun qabul qilishardi. Bu Sharqiy Hindiston kompaniyasini Hindistondagi plantatsiyalarida yetishtirilgan afyunni mustaqil savdogarlarga sotishiga turtki berdi, ular Xitoyda afyun noqonuniy boʻlishiga qaramay, kumush evaziga sotish uchun uni Xitoyga joʻnatishdi. Xitoy afyun importini to'xtatishga harakat qildi, ammo savdogarlar davom etaverdi. Xitoyning nazoratni qayta tiklashga urinishlari Birinchi afyun urushiga olib keldi, o'shanda Britaniya qurolli diplomatiyasi tezda Xitoyni teng bo'lmagan savdo shartnomasini imzolashga majbur qildi.

Bekor qilish
------------

1842-yilgi Nankin shartnomasi imzolangandan soʻng, Britaniya subʼektlariga Kanton, Shanxay, Amoy (Xiamen), Ningpo (Ningbo) va Foochuda "o'zlarining tijorat ishlarini olib borish uchun, hech qanday bezovtalik va cheklovlarsiz yashashga ruxsat berildi". Bundan tashqari, Shartnomaning V moddasi Britaniya savdogarlari va oxir-oqibat barcha xorijiy savdogarlarga yangi ochilgan portlarda kanton tizimini bekor qildi.

1859-yilda Kanton savdo tizimi sobiq faktoriyalardan gʻarbda yaqin masofada joylashgan Shamian orolining qayta tiklangan qirgʻogʻidagi yangi joyga koʻchdi. Oʻsha paytga kelib Xitoy bilan tashqi savdoning katta qismi Buyuk Britaniyaning oʻsha paytdagi mustamlakasi Gonkongga (Nankin shartnomasi boʻyicha sotib olingan) va shimoliy portlarga koʻchib oʻtdi. Buning sababi uning Pekinga, shuningdek, Xitoyning ichki savdosidagi ikkala muhim arteriya Buyuk Kanal va Sariq daryoga yaqinligidir. 1866-yilga kelib Kantonda atigi 18 ta xorijiy firmaning vakolatxonalari bor edi, shu bilan birga ser Robert Xartning Imperator dengiz bojxona xizmatida ishlagan britaniyalik hindular va dengizchilar orasida (bojxona tekshiruvlari doirasida qayiqlarga chiqqan) atigi 60 nafar chet ellik rezidentlar bor edi.

Meros
-----

Massachusets umumiy kasalxonasi, Maklin kasalxonasi, Boston Afinay, Bunker-Xill yodgorliklari, jamoat kutubxonalari va bolalar uyi afyun kontrabandasidan tushgan mablagʻlar hisobidan qurilgan. 

Gonkong toʻliq Britaniya mustamlakasiga aylanganda, koʻplab savdo shahobchalari gʻarbiy xong savdogarlarining yangi avlodi tomonidan boshqariladi. Ushbu kompaniyalarning aksariyati yosh Gonkong iqtisodiyotining asosiga aylanadi.

Manbalar
--------

1. ↑  „Scene in China" (PDF). *The Wesleyan Juvenile Offering: A Miscellany of Missionary Information for Young Persons*. IX-jild. Wesleyan Missionary Society. 1852. Vignette-bet. Qaraldi: 24–fevral 2016–yil.`{{cite magazine}}`: CS1 maint: date format ()
2. ↑  Li, X.*. China at War: An Encyclopedia*. ABC-CLIO, 2012 — 201 bet. ISBN 978-1-59884-415-3.
3. ↑  Mote, F.W.*. Imperial China 900-1800*. Harvard University Press, 2003 — 850 bet. ISBN 978-0-674-01212-7.
4. 1 2 3  Schottenhammer 2007. sfn error: no target: CITEREFSchottenhammer2007 (help)
5. 1 2  Li 1977. sfn error: no target: CITEREFLi1977 (help)
6. ↑  Schottenhammer 2010. sfn error: no target: CITEREFSchottenhammer2010 (help)
7. ↑  Taipei Research Institute (台北研究院) (1987). „Fifth compilation of Ming/Qing historical material (明清史料戊编)". 1-jild. Taipei: Zhonghua Publishing Bureau (台北: 中华书局). 102-bet. `{{cite magazine}}`: Cite magazine requires `|magazine=` (yordam)
8. 1 2  „吴伯娅 (January 1, 2010). "A Complaint about the Single Port Trading Policy (一纸诉状与一口通商)" (in Chinese). Chinese Culture MediaCentre (中国文化传媒网). Archived from the original on February 2, 2014. Retrieved January 27, 2014.". 2-fevral 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 27-may 2022-yil.
9. ↑  Ronald C. Po*. The Blue Frontier: Maritime Vision and Power in the Qing Empire*. Cambridge University Press, 2018 — 152 bet. ISBN 978-1108424615.
10. ↑  Dun 1969. sfn error: no target: CITEREFDun1969 (help)
11. ↑  Mantienne 1999. sfn error: no target: CITEREFMantienne1999 (help)
12. ↑  Gao & Feng 2003. sfn error: no target: CITEREFGaoFeng2003 (help)
13. ↑  Stifler 1938. sfn error: no target: CITEREFStifler1938 (help)
14. ↑  Shurtleff & Aoyagi 2012. sfn error: no target: CITEREFShurtleffAoyagi2012 (help)
15. ↑  Farmer, Edward L. (1963), „James Flint Versus the Canton Interest (1755–1760)", *Papers on China*, East Asian Research Center, Harvard University (17): 38–66
16. ↑  Fairbank & Têng 1941. sfn error: no target: CITEREFFairbankTêng1941 (help)
17. ↑  „"Western Cultural Policies during the Qianlong and Jiaqing Eras (乾嘉时期清廷的西方文化政策)" (in Chinese). Historychina.net (中華歷史网). Retrieved January 30, 2014.".
18. ↑  Conrad Schirokauer*. A Brief History of Chinese Civilization*, 4, illustrated, Cengage Learning, 2012 — 221 bet. ISBN 978-0495913238.
19. ↑  Peer Vries*. State, Economy and the Great Divergence: Great Britain and China, 1680s-1850s*. Bloomsbury Publishing, 2015 — 353–354 bet. ISBN 978-1472526403.
20. ↑  Waley-Cohen, Joanna*. The Sextants of Beijing: Global Currents in Chinese History*. New York, London: W. W. Norton and Company, 2000 — 136–137 bet. ISBN 039324251X.
21. ↑  Waley-Cohen, Joanna*. The Sextants of Beijing: Global Currents in Chinese History*. New York, London: W. W. Norton and Company, 2000 — 104 bet. ISBN 039324251X.
22. ↑  Waley-Cohen, Joanna*. The Sextants of Beijing: Global Currents in Chinese History*. New York, London: W. W. Norton and Company, 2000 — 126, 129–131 bet. ISBN 039324251X.
23. ↑  Fay, Peter Ward, *The Opium War, 1840–1842: Barbarians in the Celestial Empire in the early part of the nineteenth century and the way by which they forced the gates ajar* (Chapel Hill, North Carolina: University of North Carolina Press, 2000) pp.73-4
24. ↑  Julia Lovell, *The Opium War: Drug, Dreams and the Making of China* (2011)
25. ↑  Peter Ward Fay, *Opium War, 1840-1842: Barbarians in the Celestial Empire in the Early Part of the Nineteenth Century and the War by Which They Forced Her Gates* (1998)
26. ↑  "The Government of China having compelled the British Merchants trading at Canton to deal exclusively with certain Chinese Merchants called Hong Merchants (or Cohong) who had been licensed by the Chinese Government for that purpose, the Emperor of China agrees to abolish that practice in future at all Ports where British Merchants may reside, and to permit them to carry on their mercantile transactions with whatever persons they please".
27. ↑  Dennys 1867. sfn error: no target: CITEREFDennys1867 (help)

**Bibliografiya**

* Dennys, N.B.*. The Treaty Ports of China and Japan: A Complete Guide to the Open Ports of Those Countries, Together with Peking, Yedo, Hongkong and Macao*. London: Trubner, 1867 — 138 bet. ISBN 978-1-108-04590-2.

* Dun, Jen Li (Trans.)*. China in transition, 1517–1911*. New York, Van Nostrand Reinhold, Inc. 1969. ISBN 0-442-04778-9.

* Fairbank, J.K.; Têng, S.Y. (1941). „On the Ch'ing Tributary System". *Harvard Journal of Asiatic Studies*. 6-jild, № 2. 135–246-bet. doi:10.2307/2718006. JSTOR 2718006.

* Li, V. H.*. Law and Politics in China's Foreign Trade*, Asian law series. University of Washington Press, 1977. ISBN 978-0-295-80387-6.

* Mantienne, Frédéric*. Monseigneur Pigneau de Béhaine* (fr). Paris: Editions Eglises d'Asie, 1999. ISBN 978-2-914402-20-0.

* Schottenhammer, Angela*. The East Asian Maritime World 1400–1800: Its Fabrics of Power and Dynamics of Exchanges*, East Asian economic and socio-cultural studies. Harrassowitz, 2007. ISBN 978-3-447-05474-4.

* Schottenhammer, Angela*. Trading networks in early modern East Asia*. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2010. ISBN 978-3-447-06227-5.

* Stifler, S.R. (1938). „The language of students of the East India Company's Canton factory". *Journal of the North China Branch of the Royal Asiatic Society*. 69-jild.

* Gao, Shujuan(高淑娟)*. Comparative Outline of Chinese and Japanese Foreign Policy: Central Trade Policy in the Final Years of the Imperial Era (中日对外经济政策比较史纲: 以封建末期贸易政策为中心)*, Qinghua University Chinese Economic Historiography Series (清华大学中国经济史学丛书) (zh). Qinghua University Publishing (清华大学出版社), 2003. ISBN 978-7-302-07517-2.

* Shurtleff, W.*. History of Soy Sauce (160 CE To 2012)*. Soyinfo Center, 2012. ISBN 9781928914440.

Qoʻshimcha oʻqish
-----------------

* Louis Dermigny, *La Chine et l'Occident: le commerce à Canton au XVIIIe siècle, 1719-1833*. Parij: SEVPEN, 1964-yil.
* 0934223351
* Liu Yong, *Gollandiyalik Sharqiy Hindiston kompaniyasining Xitoy bilan choy savdosi, 1757–1781*. Leyden va Boston: Brill, 2007-yil.ISBN 90-04-15599-6ISBN 90-04-15599-6
* Xoh-Cheung Mui va X. Lorna Mui, *Monopoliyani boshqarish: Sharqiy Hindiston kompaniyasining choy savdosini o'rganish, 1784-1833*. Vankuver: Britaniya Kolumbiyasi universiteti nashriyoti, 1984-yil.ISBN 0-7748-0198-0ISBN 0-7748-0198-0
* 9781421422510
* Pol Artur Van Deyk. *Kanton savdosi: Xitoy sohilidagi hayot va korxona, 1700-1845*. Gonkong universiteti nashriyoti, 2005-yil.ISBN 962-209-749-9ISBN 962-209-749-9.
* Pol Artur Van Deyk. *Kanton va Makao savdogarlari: XVIII asr Xitoy savdosida siyosat va strategiyalar*. Gonkong universiteti nashriyoti.2011.ISBN 978-988-8028-91-7ISBN 978-988-8028-91-7
* Zhuang Guotu, *choy, kumush, afyun va urush: 1740-1840-yillarda Xitoyga xalqaro choy savdosi va g'arbiy tijorat kengayishi*. Xiamen: Xiamen universiteti nashriyoti, 1993-yil.