| * k
* m
* t
Helmand viloyati harbiy kampaniyasi, en |
| --- |
| 
* Lejay
* *Burgut qahri*
* Lashkargoh
* *Togʻ zarbasi*
* 1-Sangin
* *Tog‘ qahri*
* Now Zad
* *Axilles*
* Musa Qala I
* *Vulqon*
* *Kriptonit*
* *Kumush*
* *Pikasa tutqichi*
* *Hammer*
* *Nasrat*
* Musa Qala II
* Garmsir
* *Burgut choʻqqisi*
* *Qizil xanjar*
* *Shahi Tandar*
* *Dizel*
* *Mar Lewe*
* *Pantera panjasi*, en
* Nad, en
* *Qilich zarbasi*, en
* Dahaneh
* *Kobra gʻazabi*, en
* *Moshtarak*, en
* *Tor Shezada*, en
* Sangin jangi, en
* Bastion lageri, en
* 2017-yil yanvar. Lashkargoh, en
* Sangin, en
* 2017-yil iyun. Lashkargoh, en
* Shorabak lageri, en
* Grishk, en

 |

| * k
* m
* t
Afgʻonistondagi urush (2001–2021) |
| --- |
| **Tarixi**
**Xronologiya**, en
* 2001, en
* 2002, en
* 2003, en
* 2004, en
* 2005, en
* 2006, en
* 2007, en
* 2008, en
* 2009, en
* 2010, en
* 2011, en
* 2012, en
* 2013, en
* 2014, en
* 2015, en
* 2016, en
* 2017, en
* 2018, en
* 2019, en
* 2020, en
* 2021, en

**Janglar va operatsiyalar**

| * k
* m
* t
Bosqin, en |
| --- |
| 
* *Yarim oy shamoli*
* *Rhino*
* Mozori Sharif
* Qunduz
* Hirot
* Kobul
* Tarinkot
* *Trent*, en
* Qandahor
* Qal’a-i-Jangi
* Shawali Kowt, en
* Sayyd Alma Kalay
* Tora Bora

 |

| * k
* m
* t
Helmand viloyati harbiy kampaniyasi, en |
| --- |
| 
* Lejay
* *Burgut qahri*
* Lashkargoh
* *Togʻ zarbasi*
* 1-Sangin
* *Tog‘ qahri*
* Now Zad
* *Axilles*
* Musa Qala I
* *Vulqon*
* *Kriptonit*
* *Kumush*
* *Pikasa tutqichi*
* *Hammer*
* *Nasrat*
* Musa Qala II
* Garmsir
* *Burgut choʻqqisi*
* *Qizil xanjar*
* *Shahi Tandar*
* *Dizel*
* *Mar Lewe*
* *Pantera panjasi*, en
* Nad, en
* *Qilich zarbasi*, en
* Dahaneh
* *Kobra gʻazabi*, en
* *Moshtarak*, en
* *Tor Shezada*, en
* Sangin jangi, en
* Bastion lageri, en
* 2017-yil yanvar. Lashkargoh, en
* Sangin, en
* 2017-yil iyun. Lashkargoh, en
* Shorabak lageri, en
* Grishk, en

 |

| * k
* m
* t
Qandahor viloyati |
| --- |
| 
* 2001 Qandahor bombardimoni, en
* Qandahorning qulashi
* Tarnak Farm, en
* *Mangus*, en
* *Meduza*
* *Koʻchki*, en
* *Kaika*, en
* Panjwaii, en
* *Burgut choʻqqisi*, en
* *Hoover*
* *Luger*, en
* *Kamin*, en
* Shah Vali Kot
* 2008 Qandahor, en
* Spin Boldak, en
* Sarposa, en
* Arghandab
* Wech Baghtu, en
* 2009 Qandahor, en
* Nadahan, en
* *Ajdar hujumi*, en
* *Baawar*, en
* Qandahor hujumi, en
* Qandahor qirgʻini, en
* 2017 Qandahor, en
* 2020 Kandahar, en

 |

Andoza:Campaignbox Eastern Afghanistan campaign
Andoza:Campaignbox Kabul province campaign
Andoza:Campaignbox Kunduz province campaign
**Yirik operatsiyalar**
* *Mountain Viper*
* *Asbury Park*
* *Perth*
* Chora
* Firebase Anaconda
* Shewan
* Balamorghab
* Sabzak
* Derapet
* Doan
* Kunduz (2015)
* Omari
* Tarinkot
* Kunduz (2016)
* Boz Qandahari
* Darzab (2017)
* Farah
* Darzab (2018)
* Kunar (2019–2020)
* Ghazni
* 2021 Taliban offensive
	+ Zaranj
	+ Kunduz
	+ Herat
	+ Kandahar
	+ Lashkargah
	+ Kabul

**Havo hujumlari**
* Sayyd Alma Kalay
* Uruzgan wedding
* Hyderabad
* Gora Prai
* Deh Bala
* Azizabad
* Wech Baghtu
* Granai
* Kunduz (2009)
* Uruzgan helicopter
* Sangin (2010)
* Mano Gai
* Baraki Barak
* Kapisa
* Kunar
* Kunduz hospital
* Sangin (2017)
* Nangarhar
* Kunduz madrassa

**Isyonchilarning yirik hujumlari**
**2002**
* Kabul

**2007**
* Bagram
* S Korean hostage
* Baghlan

**2008**
* Kandahar
* Spin Boldak
* Khost
* Kabul Indian embassy
* Kabul hotel

**2009**
* Kabul raids
* Kabul NATO
* Kandahar
* Kabul Indian embassy
* Kabul UN guesthouse
* Camp Chapman

**2010**
* Kabul (Jan)
* Kabul (Feb)
* Kabul (May)
* Nadahan

**2011**
* Logar
* Kabul hotel
* Nimruz
* Zabul
* Kabul (Sep)
* Kabul & Mazar-e-Sharif

**2012**
* Raids
* Camp Bastion
* FOB Salerno Attack

**2013**
* Farah
* Kabul court
* Kabul palace
* Jalalabad
* Herat

**2014**
* Kabul restaurant
* Kabul hotel
* Herat Indian consulate
* Bagram
* 1st Paktika
* 2nd Paktika
* Kabul school

**2015**
* Jalalabad
* Kabul hotel
* Kabul Parliament
* Khost
* Kabul police
* Kabul Airport
* Kabul NATO
* Ghazni
* Kandahar
* Kabul Spanish embassy
* Bagram

**2016**
* Jalalabad
* Kabul NDS
* Kunduz-Takhar highway
* Kabul Canadian embassy
* Wardak
* Kabul Hazara protest
* Kabul University
* Kabul Defense Ministry
* Mazar-i-Sharif
* Bagram

**2017**
* Bombings (Jan)
* Kabul hospital
* Camp Shaheen
* Kabul (May)
* Herat (Jun)
* June Lashkargah
* Herat (Aug)
* Gardez & Ghazni
* Kabul & Ghor
* Kabul Shi'ite

**2018**
* Kabul hotel
* Jalalabad (Save the Children)
* Kabul ambulance
* Kabul (Mar)
* Kabul (22 Apr)
* Kabul (30 Apr)
* Jalalabad (Jul)
* Baghlan
* Kabul (Sep)
* Jalalabad (Sep)

**2019**
* Maidan Shar
* Camp Shorabak
* Kabul mosque
* Kabul Defense Ministry
* Ghazni
* Kabul office
* Farah
* Kabul police
* Kabul wedding
* Kabul (Sep)
* Charikar & Kabul
* Qalat
* Jalalabad
* Haska Meyna
* Bagram

**2020**
* Kabul (6 Mar)
* Kabul gurdwara
* May
* June
* July
* August
	+ Jalalabad
* September
* October
* November
	+ Kabul University
* December

**2021**
* Jan-Aug
	+ Kabul school
	+ Spin Boldak

**Qirgʻinlar**
* Dasht-i-Leili
* Shinwar
* Nangar
* Narang
* Maywand
* Khataba
* Badakhshan
* Kandahar
* FOB Delhi

**Boshqalar**
* U.S. urination incident
* Quran burning protests
* Insurgents' bodies
* U.S.–Afghan agreement
* US–Taliban deal
* AQSh qoʻshinlari olib chiqilishi
	+ 2011–2016
	+ 2020–2021
* Peace process
* 2021 evacuation
 |

**Musa Qala jangi** (shuningdek, **Qaleh** yoki **Qal’eh**) Britaniya boshchiligida Afgʻoniston janubidagi Hilmand viloyatida Afgʻoniston milliy armiyasi va Xalqaro xavfsizlik kuchlari (ISAF) tomonidan 2007-yil 7-dekabrda Tolibonga qarshi boshlangan harbiy amaliyotdir. Uch kun davom etgan shiddatli janglardan soʻng Tolibon 10-dekabr kuni togʻga chekindi. Musa Qala 12-dekabr kuni qoʻlga olingani, afgʻon armiyasi qoʻshinlari shahar markaziga kirib kelgani haqida rasman xabar berilgan.

Operatsiya *snakepit* (pushtucha: *Mar Kardad*) kod nomini oldi. ISAFning yuqori martabali zobitlari, jumladan AQSH generali Den K. MakNil, ISAFning umumiy qoʻmondoni, 2007-yil 17-noyabrda hujumga rozi boʻldi. Bu Tolibonning soʻnggi toʻqqiz oydan koʻproq vaqt davomidagi jang paytida isyonchilar nazoratida boʻlgan eng yirik shahar edi. ISAF kuchlari 2006-yil oxiriga qadar muzokaralar natijasida olib chiqilgunga qadar shaharchani nazoratda ushlab turgan edi.

Bu Afgʻonistondagi urushda afgʻon armiyasi boʻlinmalari asosiy jangovar kuch boʻlgan birinchi jang edi. Britaniya Mudofaa vazirligi (MOD) bayonotlarida operatsiya afgʻonlar tomonidan oʻtkazilgani taʼkidlangan. Biroq, jang paytida afgʻon boʻlinmalarining NATO nazoratisiz ishlay olishi soʻroq ostida qolgan edi. Musa Qala atrofidagi harbiy harakatlar koalitsiya kuchlari va Hilmanddagi Tolibon guruhlari oʻrtasidagi keng koʻlamli mojaroning bir qismi edi. Jangdan oldin ham, keyin ham kattaroq hududda, xususan, Musa Qalaning janubidagi Sangin tumanida kichik janglar haqida xabar berilgan.

Tarixi
------

Musa Qala — 15 000 dan 20 000 gacha aholi istiqomat qiladigan shahar. Shahar atrofida yana 25 000 kishi yashaydi. ISAF kuchlari birinchi marta 2006-yil iyun oʻrtalarida „vzvod uyi" strategiyasining bir qismi sifatida shaharchaga joylashtirildi. Bunda viloyat gubernatori Muhammad Dovudning iltimosiga binoan Shimoliy Hilmand tuman markazlarini Britaniya ISAF qoʻshinlarining kichik boʻlinmalari bilan himoya qilish nazarda tutilgan edi. Bu harakat Tolibon va mahalliy qabila vakillari tomonidan kutilmaganda qattiq qarshilikka uchradi. Ular koalitsiyani oʻz pozitsiyalaridan siqib chiqarish uchun assimetrik emas, balki anʼanaviy usullardan foydalanganlar. Izolyatsiya qilingan Britaniya garnizoni uzoq vaqt davomida qamal va doimiy hujum ostida qoldi. Ularni almashtirish faqat avgust oyining boshida Tolibon saflarini yorib oʻtgan Snakit kod nomidagi toʻliq jangovar guruh operatsiyasidan soʻng mumkin boʻldi.

Janglar 2006-yil oktabr oyida tugadi. Oʻshandagi munozalar natijasida umumiy nazorat mahalliy qabila oqsoqollariga topshirilgan. Kelishuv mojaro va tinch aholi orasidagi qurbonlarni kamaytirish maqsadida Britaniya va Tolibon kuchlarini shaharda qoldirmaslikka qaratilgan edi. Oʻshanda britaniyalik zobit: „Tolibon kelishuvga erishib, keyin undan voz kechishi mumkinligi aniq xavf tugʻdiradi", deb izoh bergan edi. Tolibon kelishuvdan voz kechdi va 2007-yilning fevralida 200-300 askar bilan shaharni tezda egallab oldi. Tolibonning bosib olishi voqeasi jangarilarni gʻazablantirgan AQSh havo hujumi ortidan sodir boʻldi. Hujumda Tolibon qoʻmondonining ukasi va 20 nafar izdoshi halok boʻlgan. Qabila siyosati, din va afyun savdosidan tushgan pullarning aralashib ketishi sulhning oʻzgarmasligini taʼminlashga yordam berdi. Oʻshanda hukumat shaharni 24 soat ichida qaytarib olishlari mumkinligini daʼvo qilgan edi. Ammo bu reja tinch aholi qurbonlariga sabab boʻlmaslik uchun amalga oshirilmadi.

Musa Qala hujum paytida Tolibon qoʻlida boʻlgan yagona muhim shahar boʻlib, toliblar aholiga nisbatan qattiq tartib oʻrnatgan edi. Dushman deb hisoblangan yoki shariat talablariga zid harakat qilganlarga qarshi toshboʻron qilish, kesish yoki osish orqali oʻlim jazolarini belgilaydigan maxsus tribunallar tuzildi. Bu davrda toʻrt kishi aygʻoqchi sifatida osib oʻldirilgani maʼlum. Tolibon ogʻir soliqlar undirib, maktablarni yopgan va mahalliy erkaklarni kuch bilan oʻz saflariga jalb qilgan. Quyidagi tartiblar Tolibonning avvalgi hukmronligini eslatdi: erkaklar soqol qoʻymagani uchun jazolandi; musiqa taqiqlangan va yozuvlar sindirilgan; burqa kiymagani uchun ayollar jazolangan. Shahar yirik koʻknori yetishtiriladigan hududda joylashgan va BBC muxbirining xabar berishicha, u Afgʻonistondagi geroin savdosi markazi hamdir.

Jang
----

 Musa Qala, Hilmand viloyati, shuningdek, atrofdagi viloyatlar va ayrim shaharlar.
### Tezkor harakatlar

Musa Qalaga hujum qilishdan oldin Brigada razvedka kuchlari (4/73 (Maxsus OP) batareyasi) boʻlajak operatsiya uchun zaruriy maʼlumotlarni taqdim etdi. Koalitsiya harbiy manevrlari qoʻshinlar va materiallarni toʻplash uchun hujumdan bir necha hafta oldin boshlandi. 1-noyabr kuni Britaniya kuchlari hujumga tayyorgarlik koʻrish uchun razvedka patrullarini boshladi. Oʻsha oyning oʻrtalarida MOD xabar berishicha, Brigada razvedka kuchlari (BRF), 40 qirollik dengiz piyodalari qoʻmondonligi va Shotlandiya gvardiyasining oʻng qanot korpusi qoʻshinlari Tolibon isyonchilarini sarosimaga solish va ularning taʼminot yoʻllarini uzib qoʻyish uchun shahar tashqarisida patrullik qilgan.

Hujumdan bir necha kun oldin razvedka patrullari Musa Qala shahar markazigacha 2.4 km atrofda patrullik olib borishdi. Koalitsiya ogohlantiruvchi varaqalarni tarqatganidan soʻng yuzlab oilalar kutilayotgan hujumdan qochgani xabar qilingan. Bundan tashqari, koalitsiya Tolibon hukmronligi ostidagi Uruzgon viloyati gubernatori boʻlgan qabila rahbari Mulla Abdul Salom shaharni tark etishini taʼminlagan. Alizai qabilasining yetakchisi Salaam 2007-yilning oktabr oyidayoq koalitsiya bilan muzokara olib borayotgani toliblar ichida kelishmovchilikni keltirib chiqargani xabar qilingandi. Uning qochib ketishini Afgʻoniston prezidenti Hamid Karzay shaxsan istagan va u Musa Qalani himoya qilayotgan Tolibon kuchlarining uchdan bir qismini koalitsiya tomoniga olib oʻtgan. Biroq, ular ISAF tomonida jang qilganmi yoki shunchaki jangdan chetda qolganmi, bunisi nomaʼlum.

Jangdan oldin shaharchani ikki ming jangari mudofaa qilayotgani xabar qilingan. 2050 nafar „toʻliq qurollangan jangchilar" haqidagi shunga oʻxshash daʼvoni noyabr oyi oxirida Tolibon qoʻmondoni Enqiadiy ham aytgan edi. Oʻshanda Enqiadiy 2007/08-yil qishida butun Hilmand viloyati Tolibon qoʻliga oʻtishiga ishonchi komil edi. Keyingi hisob-kitoblarga koʻra, Tolibon jangarilari sonini kamaytirdi. ISAF ofitseri ularning kuchlari maksimal kuch ikki-uch yuzga yaqin ekanini taʼkidlagan.

### Asosiy hujum

 Qandahor aerodromi, Afgʻoniston. 508-parashyutchilar polkining aʼzolari Musa Qalaga havo hujumiga tayyorgarlik koʻrmoqda.
Musa Qalaga asosiy hujum 7-dekabr kuni kechki soat 4da boshlandi. Hujum boshlanganda AQSh havo hujumlari natijasida bir necha toliblar oʻldirilgani xabar qilingan. Oʻsha kuni kechqurun 82-havo-desant diviziyasining 600 ga yaqin amerikalik askari 19 vertolyotda shahar shimoliga olib ketildi. Hujumga Apache hujum vertolyotlari hamrohligidagi Chinook va Blackhawk harbiy tashuvchilari jalb qilingan. Kechasi parashyutchilar Tolibon qismlarini yorib oʻtib, kelayotgan quruqlikdagi qoʻshinlar uchun yoʻlni boʻshatishdi va mudofaa pozitsiyalarini qazishdi. Hujum paytida Apache yerdan oʻqqa tutildi va bitta dvigatel ishdan chiqdi. Ammo CW2 uchuvchisi Tomas O. Malone jarohat olganiga qaramay, xavfsiz qoʻnishga muvaffaq boʻldi. Hilmand ishchi guruhining 2000 dan ortiq Britaniya kuchlari (oʻsha paytda 52-piyoda brigadasi rahbarligida), shu jumladan Shotlandiya gvardiyasi, 4/73 maxsus OP Bty & 2 YORKS tomonidan tuzilgan brigada razvedka kuchlari, otliq otryadlar va 40 dan ortiq Qirollik dengiz piyodalari operatsiyaga jalb qilindi. Britaniya qoʻshinlari AQSh hujumiga yordam berish uchun shahar atrofini oʻrab oldi. Shuningdek, janubiy, gʻarbiy va sharqiy tomonlardagi afgʻon qoʻshinlari Tolibon bilan oʻq otishmani boshladi. BRF AQSh parashyutchilarini gʻarbdan hujum qilish orqali qoʻllab-quvvatladi. Jangning birinchi kunidagi bu muvaffaqiyatlar AQShning asosiy havo hujumidan eʼtiborni chalgʻitish uchun hiyla boʻlgan boʻlishi mumkin. Dastlabki hujumda Daniya va Estoniya qoʻshinlari ham qatnashgan.

 Serjant Li Jonson
Janglar 8-dekabr kuni ham davom etdi. Britaniya va afgʻon askarlari quruqlikdagi yurishlarini davom ettirar ekan, AQSh havo kuchlari Tolibonga, jumladan, shahar atrofidagi koʻplab zenit pozitsiyalariga bir necha bor hujum qildi. Tolibon minalangan maydonlar bilan oʻralgan pozitsiyalarni himoya qildi. Bunday hududlar koalitsiya kuchlari uchun jiddiy xavf hisoblanardi. Afgʻoniston Mudofaa vazirligi oʻsha kuni „Bu amaliyotda hozirgacha 12 nafar terrorchi yoʻq qilindi, bir nafari qoʻlga olindi, bir qancha qurol-yarogʻ va oʻq-dorilar qoʻlga olindi" deb xabar bergan boʻlsa-da, hujum muvaffaqiyatga erisha olmagan. Britaniya askari, Yorkshire polkining 2-batalyonining serjanti Li Jonson (Grin Xovardlar) oʻz mashinasida mina ustidan oʻtib ketishi natijasida 8-dekabr kuni tonggi 10da halok boʻldi. Uning yonidagi bir askar ogʻir yaralangan.

Tolibon kuchlari 9-dekabr kuni shaharni himoya qilish uchun yangi pozitsiyalarni egalladi. Tolibon manbalari oʻshanda yaqin atrofdagi jangarilar shahar mudofaasini kuchaytirish uchun yetib kelganini maʼlum qilgan edi. Kun davomida janglar davom etdi va isyonchilar tomonidan oʻrnatilgan bombalar ISAF kuchlariga zarba berishda davom etdi. Amerikalik askar, 508-parashyut piyoda polkining kapral Tanner J OʻLiri qoʻlbola portlovchi qurilmaning portlashi natijasida halok boʻldi.

### Tolibonning chekinishi

10-dekabrga kelib, axborot agentliklari Tolibon isyonchilari hududdan shimolga chiqib ketgani, afgʻon armiyasi va ISAF kuchlari shaharni nazorat ostiga olgani haqida xabar tarqatdi. Oʻshanda Britaniya harbiy boshqarmasi ehtiyotkorroq boʻlib, „doimiy ustunlik"ga erishilganini, biroq koalitsiya kuchlari Musa Qala chekkasida qolayotganini maʼlum qilgan edi. Shunga qaramay, afgʻon hukumati koalitsiya shaharni „toʻliq qoʻlga kiritdi" deya taxmin qildi. NATO 11-dekabr kuni shaharning qoʻlga olinganini eʼlon qildi, biroq oʻsha paytda MOD taklif qilgan kuchlar hali ham ehtiyotkorlik bilan Musa Qalaning qoʻlga olingani haqidagi „qoʻshma" bayonotni ertasi kuni rasman tasdiqladi. Afgʻon qoʻshinlari soʻnggi zarba uchun oldinga chiqarildi va oʻn ikkinchi kuni tushga qadar shahar markazida boʻlgani maʼlum qilindi. Ushbu ishoralar ularning Tolibon bilan mustaqil kurashish va ularni magʻlub etish qobiliyatini anglatardi. Podpolkovnik Richard Eaton, Helmand ishchi guruhi matbuot kotibi, shaharning qaytarib olinishini quyidagicha tasvirlab bergan:

> Muso Qaladagi hozirgi vaziyat shuki, u Afgʻoniston hukumati nazorati ostida ... Bugun tongda [2007-yil 12-dekabr] Muso Qalani ozod qilish va qoʻlga olish boʻyicha operatsiyalarimiz yakuniy bosqich afgʻon armiyasining Muso Qalaga hujumi bilan yakunlandi..... Afg'on qo'shinlari bilan hamkorlik juda yaxshi bo'ldi. General Muhayadan rejalashtirishda hal qiluvchi rol o'ynadi. U rejalashtirish guruhini Lashkargohdagi 52-brigada shtab-kvartirasiga ko'chirdi.
> 
> 

Helmand ishchi guruhi qoʻmondoni brigadir Endryu Makkayning taʼkidlashicha, koalitsiya rejasi oʻta sadoqatli boʻlmagan mahalliy jangchilarni — „ikkinchi darajali" Tolibonning mafkuraviy boshqariladigan jangarilardan ajralib chiqishga undagan. Bu strategiya muvaffaqiyatli boʻlishi mumkin edi. Afgʻoniston prezidenti Hamid Karzayning maʼlum qilishicha, isyonchilar tinch aholiga qarshi toʻqnashuvlardan soʻng Tolibon aʼzolari tomonlarni almashish istagida boʻlishgan. Afgʻoniston Mudofaa vazirligi yuzlab odamlarning oʻldirilgani, hibsga olingani yoki asirga olingani haqida xabar bergan boʻlsa-da, Tolibonning aniq qurbonlari haqida xabar berilmagan. Isyonchilar 17 afgʻon askari va 1 nafar ISAF askari halok boʻlganini daʼvo qildi va kamida 40 nafar tinch aholining oʻlimida inglizlarni aybladi. Ammo ularning daʼvolari ishonchli boʻlmasligi mumkin.

Birinchi kunlarda shiddatli janglar boʻlgan boʻlsa-da, ular koʻcha janglariga sabab boʻlmadi. Tolibon uzoq vaqt qarshilik koʻrsatmasdan, deyarli doimo orqaga chekindi. Noqulay ob-havo sharoiti, shu jumladan tuman, ularga osonroq chekinishga imkon bergan boʻlishi mumkin. Tolibon soʻzlariga koʻra, chekinish shahar ichidagi havo hujumlari va tinch aholi qurbonlarining oldini olish uchun moʻljallangan edi. Janglar shahar markaziga yetib borganida, janglar „eʼtiborga loyiq emas" boʻlib chiqdi va AQShning yuqori martabali zobitlaridan birining soʻzlariga koʻra: „Musa Qalaning shahar markazida jiddiy qarshilik koʻrsatilmagan, u sezilarli darajada toʻsiq emas edi". Afgʻon armiyasining asosiy shahar bozoriga soʻnggi yurishini Britaniya armiyasi qirollik muhandislarining ilgʻor qidiruv guruhi, undan keyin EOD va jahon matbuoti uchun oʻz bayrogʻini koʻtargan asosiy afgʻon kuchlari boshqargan.

Yirikroq kampaniyaga aloqadorlik
--------------------------------

 Kajaki toʻgʻoni, Helmand daryosi
Musa Qala — Hilmand viloyatidagi keng koʻlamli kampaniyaning atigi bir nuqtasi edi. Asosiy maqsad Britaniya kuchlari boshchiligida Tolibonni notinch viloyatdan siqib chiqarishga qaratilgan koalitsiya harakatlari hisoblanardi. Shaharni qaytarib olish uchun olib borilgan jang qoʻshni hududlarda ham mojaroga sabab boʻldi. 2007-yil noyabr oyida razvedka patrullari boshlanganda janubdagi Hilmand viloyatining Sangin vodiysida Tolibonning „shafqatsiz" hujumlari boshlandi. Jumladan qirollik dengiz qoʻmondonligi ikki kun davomida raketa va minomyotlardan oʻqqa tutilgan. Asosiy hujumdan atigi uch kun oldin, 4-dekabr kuni Britaniya askari Jek Sadler Sangin qishlogʻining shimolida yoʻl chetiga oʻrnatilgan bombadan halok boʻldi. Hujumdan bir hafta oldin Hilmandda boshqa kichik janglar ham kuzatildi: inglizlar Sangin shimoli-sharqidagi Kajaki toʻgʻoni yaqinida davomli hujumga duch keldi; Gʻarbda estoniya, ingliz va amerikalik qoʻshinlar Navzod tumani markazidagi Navzod shahri yaqinida hujumga uchrashgan. Britaniya qoʻmondonligi ostidagi Daniya kuchlari Gereshk shahrida hujumga uchradi.

Asosiy jang boshlanganidan bir necha kun oʻtgach, podpolkovnik Eaton Tolibon boshqa hududlarda bosim oʻtkazishga urinayotganini, ammo Britaniya bazalariga qilingan hujumlar qaytarilganini tasdiqladi. Tolibon qoʻmondonlaridan biri taʼkidladiki, „Biz Sangin va Sarvan Kalada (Sarevan Kaleh) hujumlarni boshladik… Bizda hamma joyda inglizlarga hujum qilish buyrugʻi bor." Tolibonning Musa Qaladan asosiy chekinishi sodir boʻlganda, janglar boshqa joylarda davom etdi. Oʻn birinchi va oʻn ikkinchi kunlari chekinayotgan Tolibon jangarilari Sangindagi hukumat markaziga hujum qilishdi. Afgʻoniston Mudofaa vazirligi maʼlumotlariga koʻra, hujum qaytarilgan va natijada 50 kishi halok boʻlgan. Amerika, Britaniya va NATOning maxsus kuchlari Tolibonning shimoldan Bagʻron tumaniga, sharqda esa oʻzlarining anʼanaviy boshpanasi boʻlgan Oʻruzgʻon viloyatiga chekinishining oldini olish uchun maxsus joylashtirildi.

Oqibat
------

 Musa Qala qaytarib olinganidan keyin Afgʻoniston bayrogʻi koʻtarildi.
Britaniya zobitlari Musa Qala shaharning oʻziga hech qanday artilleriya oʻqlari yoki bombalar tushmasdan qaytarib olinganidan mamnunligini bildirdi. Biroq ular Tolibonning aniq magʻlubiyatga uchramagani va ehtimol bu hududga „yana qaytishi" mumkinligini tan oldi. Tolibon jangarilari magʻlubiyatdan soʻng mahalliy qishloq aholisiga aralashib ketishgan, ularning anʼanaviy liboslari niqoblanishni taʼminlagan. Jangdan keyingi kunlarda shaharga qarshi hujumlar ehtimoli bor deb hisoblangan va koalitsiya rasmiylari barqaror mudofaa zarurligini taxmin qilishgan. Britaniya kuchlari Musa Qalani kuchaytirishni rejalashtirgan, ammo kelajakda qishloq mudofaasi asosan afgʻonlar nazorati ostida boʻlishi taʼkidlandi. ISAF qoʻmondonligi tomonidan taqdim etilgan Afgʻoniston armiyasi qobiliyatining optimistik manzarasi shubha ostiga olindi. *The Times gazetasiga* yozgan muxbirning taʼkidlashicha, afgʻon qoʻshinlari „NATO himoyasisiz ishlay olmagan va NATO ularni oldinga siljishiga yordam bergan".

Britaniya Bosh vaziri Gordon Braun hujum paytida Hilmandda boʻlib, Kamp Bastiondagi qoʻshinlar bilan uchrashgan. U Musa Qaladagi muvaffaqiyat afgʻon tinchligi sari qadam boʻlishini taʼkidladi va qayta qurishga yordam berish davom etishiga vaʼda berdi. Koalitsiya va Afgʻoniston hukumati rejalariga mahalliy masjid qurish, tuman markazini qayta qurish, politsiya binolari, maktablar va elektr infratuzilmasini taʼmirlash kabilar kiradi. Hilmand gubernatori Assadulla Vafoning aytishicha, delegatsiya jangdan soʻng qaytgan tinch aholiga 5000 tonna yordam tarqatish uchun Musa Qalaga tashrif buyuradi. 26-dekabrda 69-Gurxa dala otryadi, 36-muhandis polki muhandislari Musa Qalaga koʻchib oʻtdilar va tuman markazini qayta qurishga kirishdilar. Ularning vazifasi Hesco qoʻrgʻonidagi kabi mudofaa inshootlari va qum qoplaridan sangarlar (qoʻriqchi minoralar) qurishni oʻz ichiga olgan.

Jangdan keyin koalitsiya kuchlari tomonidan Tolibonning turli taʼminot karvonlari qoʻlga olindi. 13-dekabr kuni Britaniya va Afgʻoniston armiyasi boʻlinmalari Musa Qala chegarasidagi Tolibon pozitsiyalarini tintuv qilish chogʻida bomba zavodlari va qurol-yarogʻ omborlarini aniqladi. Shu bilan birga, birinchi tinch aholi hududga qaytishni boshladi. Ularning baʼzilari Tolibon jazolangani va Pokiston va Arab jihodchilarining daʼvolari haqida xabardor edilar. Britaniyaning Hilmanddagi strategiyasining yangi yoʻnalishi — savdosi isyonchilarni qoʻllab-quvvatlaydigan mahalliy narkobaronlarning taʼsirini jilovlash uchun harbiy kuch ishlatish edi. 16-dekabr kuni Britaniya qoʻshinlari Musa Qaladagi narkotika zavodi va boshqa binolardan topilgan taxminan 150-200 million funt sterlinglik geroinni yoqib yuborishdi.

Musa Qalani nazorat qilishning strategik maqsadi Afgʻonistonning janubi-gʻarbiy qismidagi Tolibon harakatlarini cxheklash hamda Afgʻoniston milliy armiyasi va ISAF kuchlarining ramzi sifatida xizmat qilish edi. Britaniya rasmiylariga koʻra, shahar ramziy ahamiyatga ega boʻlgan. Biroq, Tolibon oʻz vahshiyliklariga qaramay, muhim fuqarolik taʼminotiga ega boʻlishda davom etmoqda va mintaqa ustidan gʻalaba qozonish uchun keng koʻlamli kampaniya uyushtirish hali ham qiyin edi. Qoʻshinlar yetishmovchiligi NATOning Afgʻoniston janubida Tolibondan tortib olingan hududlarni ushlab turishini qiyinlashtirdi.

Fuqarolarning shaharga qaytishi sekin kechdi. Doʻkonlar 16-dekabrda ham yopiq edi. Tinch aholi qurbonlari haqidagi maʼlumotlar noaniq edi. Aholi vakillaridan biri 15 jasad bir koʻchada yotganini, boshqasi esa uning oilasi vayronalar ostida halok boʻlganini aytdi. Koalitsiya bunday daʼvolarni rad etib, faqat ikki bola jarohatlanganini va ehtimol halok boʻlganini tan oldi. Jang paytida ISAF qoʻshinlari tomon katta tezlikda ketayotgan mashina haydovchi otib oʻldirilgani sababli agʻdarilib ketgan edi.

Koalitsiya va afgʻon hukumati Tolibon tarafdorlarini oʻz tarafiga ogʻdirish uchun saʼy-harakatlarini davom ettirdi. Biroq, „hokimiyat bilan notoʻgʻri aloqa" biroz keskinlikni keltirib chiqardi. Dekabr oyi oxirida ikki nafar gʻarb diplomati Afgʻonistondan chiqarib yuborilgan edi. Gubernator Assadulla Vafo ularni Tolibon bilan yashirin muzokaralar olib borishda va ularga pora taklif qilishda aybladi. Maxfiy muzokaralar BMT matbuot kotibi tomonidan tushunmovchilik sifatida rad etildi. 2008-yilning yanvarida Mulla Abdul Salom Afgʻoniston hukumati tomonidan Musa Qala tumaniga gubernator etib tayinlangan edi. Bu boshqa Tolibon qoʻmondonlarini tomonlarni oʻzgartirishga undash maqsadida qilingan ishora edi.

Tolibon qoʻmondonlari
---------------------

Yangilik xabarlarida koʻplab Tolibon qoʻmondonlari Musa Qala jangida qatnashgan, koʻplari oʻldirilgan yoki asirga olingani haqida xabar berilgan. Jumladan quyidagilar haqida ham maʼlumotlar berilgan:

* Enqiadi, jangdan oldin Tolibon qoʻmondoni boʻlgan.
* Mulla Ahmadulloh, jang paytida Associated Press bilan muloqot qilgan Tolibon qoʻmondoni.
* Mulla Abdul Salom, koalitsiya tomoniga oʻtgan Alizayning asosiy qabila rahbari.
* Tolibonning Hilmand viloyati gubernatori oʻrinbosari Mulla Fayzulla havo hujumida halok boʻlgan.
* Mulla Tor Jan, Musa Qala hududi qoʻmondoni, havo hujumida halok boʻlganligi taxmin qilingan. Uning qayerda ekanligi nomaʼlumligicha qolmoqda, chunki u 2008-yilning 13-martida Afgʻoniston va koalitsiya kuchlari bilan boʻlgan jangda oʻldirilgani qayta xabar berilgan.
* Tolibonning Musa Qala tumani boshligʻi mulla Matin Oxund (Abdul Matin nomi bilan ham tanilgan) xatolik tufayli qoʻlga olingani haqida xabar berilgan.
* Tolibonning Hilmand viloyati gubernatori mulla Rahim Oxund asirga olingani haqida xato xabar berilgan.

Manbalar
--------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  *Townsend, Mark*. „Fierce battle rages for Taliban stronghold". *The Guardian* (9-dekabr 2007-yil). Qaraldi: 9-dekabr 2007-yil.
2. ↑  *Rayment, Sean*. „A deadly Afghan battle like none other". London: The Daily Telegraph (12-dekabr 2007-yil). Qaraldi: 8-yanvar 2008-yil.
3. 1 2  „DoD Identifies Army Casualty (no. 1400-07)".  U.S. Department of Defense (12-dekabr 2007-yil). 16-dekabr 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 18-dekabr 2007-yil.
4. 1 2  *Neuhaus.* „U.S. troops recuperating from battle for Musa Qala".  Stars and Stripes (11-dekabr 2007-yil). Qaraldi: 26-dekabr 2007-yil.
5. 1 2 3 4 5 6  *Grey, Stephen*. „Terror on road to Taliban stronghold". *The Times* (9-dekabr 2007-yil). Qaraldi: 28-dekabr 2007-yil.
6. 1 2  „Video Tele Conference: Major General Champoux, Deputy Commander Security, ISAF". *International Security Assistance Force*.  NATO (13-dekabr 2007-yil). 9-yanvar 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29-dekabr 2007-yil.
7. ↑  *Burke J. Norton-Taylor R.*. „Allies move into town held by Taliban". *The Guardian* (11-dekabr 2007-yil). Qaraldi: 29-dekabr 2007-yil.
8. ↑  „Musa Qal'eh, Afghanistan Page".  Falling Rain Genomics (sentabr 2007). Qaraldi: 27-dekabr 2007-yil.
9. 1 2 3 4  „Afghan troops take Taleban town". BBC (10-dekabr 2007-yil). Qaraldi: 18-dekabr 2007-yil.
10. 1 2  „Afghan flag flies over Musa Qaleh once again". *Defence News*.  British Ministry of Defence (12-dekabr 2007-yil). 13-dekabr 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-dekabr 2007-yil.
11. 1 2 3 4 5 6 7 8  *Hurst.* „The taking of Musa Qala".  The Scotsman (17-dekabr 2007-yil). 5-iyun 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 18-dekabr 2007-yil.
12. ↑  „"Time is now right" for retaking Musa Qaleh - Browne". *Defence News*.  British Ministry of Defence (7-dekabr 2007-yil). 11-dekabr 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-dekabr 2007-yil.
13. 1 2 3 4  *Coghlan, Tom*. „Battle for Taliban stronghold intensifies". London: The Telegraph (12-dekabr 2007-yil). Qaraldi: 18-dekabr 2007-yil.
14. 1 2 3 4  *Abrashi, Fisnik*. „Troops Patrol Former Taliban Town". Fox News (15-dekabr 2007-yil). Qaraldi: 19-fevral 2011-yil.
15. ↑  *Select Committee on Defense.* „UK operations in southern Afghanistan". *Thirteenth Report*.  United Kingdom Parliament (18-iyul 2007-yil). Qaraldi: 9-yanvar 2008-yil.
16. ↑  *Albone, Tim*. „Pathfinders on a four-day mission fight off eight-week Taleban siege". *The Times* (27-sentabr 2006-yil). Qaraldi: 9-yanvar 2008-yil.
17. ↑  *Roggio.* „The Battle for Musa Qala Has Begun".  Weekly Standard (7-dekabr 2007-yil). Qaraldi: 9-dekabr 2007-yil.
18. ↑  *Smith.* „Message to the Politicians: Let the Soldiers Get on with their Job!". *The Times* (1-oktabr 2006-yil). 27-sentabr 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-dekabr 2007-yil.
19. ↑  *Burke, Jason*. „Taliban town seizure throws Afghan policy into disarray". London: The Observer (4-fevral 2007-yil). Qaraldi: 23-noyabr 2007-yil.
20. 1 2  „Taliban impose rule, hefty taxes in Musa Qala District".  IRIN (28-iyun 2007-yil). 3-yanvar 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 27-dekabr 2007-yil.
21. 1 2  *Nick, Meo*. „Fearful farmers return to Musa Qala as British search homes". *The Times* (14-dekabr 2007-yil). Qaraldi: 18-dekabr 2007-yil.
22. 1 2  „Soldiers 'seize Taleban leaders'". *BBC News* (9-dekabr 2007-yil). Qaraldi: 9-dekabr 2007-yil.
23. 1 2 3 4  *Meo, Nick*. „A pornographic deck of cards and £150m surprise for town's liberators". *The Times* (13-dekabr 2007-yil). Qaraldi: 22-dekabr 2007-yil.
24. 1 2  „NATO soldier killed in Musa Qala operation: Afghanistan".  Khaleej Times (8-dekabr 2007-yil). 12-dekabr 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-dekabr 2007-yil.
25. 1 2  *Starkey.* „Exodus as British set to attack Taleban".  The Scotsman (6-dekabr 2007-yil). 8-dekabr 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10-dekabr 2007-yil.
26. ↑  „British troops push north into Musa Qaleh". *Defence News*.  British Ministry of Defence (14-noyabr 2007-yil). 11-dekabr 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-dekabr 2007-yil.

 The „Right Flank" is the name for the senior company in the Scots Guards.
27. ↑  *Coghlan, Tom*. „Key tribal leader on verge of deserting Taliban". London: The Telegraph (31-oktabr 2007-yil). Qaraldi: 23-dekabr 2007-yil.
28. 1 2  *Tassal.* „Musa Qala: The shape of things to come".  International Relations and Security Network (29-noyabr 2007-yil). Qaraldi: 9-dekabr 2007-yil.
29. ↑  „Afghan and NATO Forces Surround Taliban-Held Town; 15 Die in Fighting".  Voice of America (7-dekabr 2007-yil). 10-dekabr 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-dekabr 2007-yil.
30. 1 2  *Starkey.* „NATO retakes Taleban town after militants change sides".  The Scotsman (11-dekabr 2007-yil). 25-dekabr 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 18-dekabr 2007-yil.
31. ↑  *Lampert.* „Afghan and NATO troops storm Taliban stronghold".  Global National. 3-noyabr 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 23-dekabr 2007-yil.
32. 1 2  „Toll rises in Taleban town battle". BBC (8-dekabr 2007-yil). Qaraldi: 23-dekabr 2007-yil.
33. ↑  „Sergeant Lee Johnson of 2nd Battalion The Yorkshire Regiment killed in Afghanistan". *Defence News*.  British Ministry of Defence (9-dekabr 2007-yil). 11-dekabr 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 18-dekabr 2007-yil.
34. ↑  „Coalition troops advance on Taliban-held town".  CTV (9-dekabr 2007-yil). 15-fevral 2009-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-dekabr 2007-yil.
35. 1 2 3 4  *Attewill, Fred*. „Musa Qala battle won, says Nato". *The Guardian* (11-dekabr 2007-yil). Qaraldi: 20-dekabr 2007-yil.
36. ↑  „Afghan troops called forward to complete Musa Qaleh clearance". *Defence News*.  British Ministry of Defence (11-dekabr 2007-yil). 11-dekabr 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 18-dekabr 2007-yil.
37. ↑  *Shalizi, Hamid*. „Afghans say hundreds of Taliban killed in Musa Qala". Reuters (13-dekabr 2007-yil). Qaraldi: 18-dekabr 2007-yil.
38. 1 2 3  *Coghlan, Tom*. „Taliban flee as troops retake Musa Qala". London: The Telegraph (10-dekabr 2007-yil). Qaraldi: 22-dekabr 2007-yil.
39. 1 2 3  „NATO says Musa Qala battle shows significant progress by Afghan army".  International Herald Tribune (13-dekabr 2007-yil). Qaraldi: 22-dekabr 2007-yil.
40. ↑  „Trooper Jack Sadler killed in Afghanistan". *Defence News*.  British Ministry of Defence (5-dekabr 2007-yil). 11-dekabr 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 18-dekabr 2007-yil.
41. 1 2  „Official: Taliban flee, 50 killed". CNN (12-dekabr 2007-yil). Qaraldi: 12-dekabr 2007-yil.
42. ↑  „Ghurka engineers begin Musa Qaleh rebuilding process". *Defence News*.  British Ministry of Defence (27-dekabr 2007-yil). 9-yanvar 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-dekabr 2007-yil.
43. 1 2  *Loyn, David*. „Why the battle for Musa Qala matters". BBC (10-dekabr 2007-yil). Qaraldi: 22-dekabr 2007-yil.
44. ↑  „Up in flames ... troops destroy £200m haul of warlords' heroin".  The Sunday Mirror (16-dekabr 2007-yil). Qaraldi: 18-dekabr 2007-yil.
45. ↑  *Grey, Stephen*. „Filming troops in Afghanistan". *BBC News* (21-dekabr 2007-yil). Qaraldi: 28-dekabr 2007-yil.
46. ↑  „Calm after fight for Afghan town". BBC (16-dekabr 2007-yil). Qaraldi: 23-dekabr 2007-yil.
47. 1 2  *Siddique, Haroon*. „Expelled diplomats leave Afghanistan". *The Guardian* (27-dekabr 2007-yil). Qaraldi: 30-yanvar 2008-yil.
48. ↑  *Leithead.* „Ex-Taleban chief named governor". *BBC News* (7-yanvar 2008-yil). Qaraldi: 18-yanvar 2021-yil.
49. ↑  „41 Taliban killed in south Afghanistan". AP (13-mart 2008-yil). Qaraldi: 16-mart 2008-yil.
50. ↑  „Operation Snake Pit pounds Taliban stronghold".  Afgha.com (9-dekabr 2007-yil). 11-dekabr 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 16-noyabr 2008-yil.

 Alt URL
51. 1 2  „Rebel commanders seized in Taliban-controlled town".  Pajwhok Afghan News (9-dekabr 2007-yil). 10-sentabr 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-fevral 2011-yil.
52. 1 2  „Mistake over 'captured Taleban'". BBC (11-dekabr 2007-yil). Qaraldi: 24-dekabr 2007-yil.

Havolalar
---------

* Afghanistan Information Management Services: Musa Qala District map (PDF)
* The Long War Journal: A chronology of the Musa Qala dilemma