**Abdurahim Hayit** (uygʻurcha: ئابدۇرېھىم ھېيىت) — uygʻur milliy qoʻshiqchisi va bastakori. Turkiya tashqi ishlar vazirligining matbuot kotibi Abdurahimni „ulugʻ shoir" deb taʼriflab oʻtgan edi.

2019-yilning fevral oyida Turkiya hukumatiga qarashli manbalar uning Xitoydagi konslagerda vafot etgani haqida xabar bergan edi, biroq bu daʼvo Xitoy rasmiylari tomonidan rad etib kelinadi. Bu voqea Xitoy-Turkiya munosabatlarida qisqa muddatli inqirozga olib keldi. 2019-yil iyul oyida Xitoy hukumati uning hibsga olinganini, ammo „sog‘lig‘i yaxshi" ekanligini tasdiqlaydi va ko‘p o‘tmay, u o‘z uyida turk jurnalistlari tomonidan intervyu olinadi, biroq o‘shandan beri hech qanday ko‘rinish bergani yoʻq. 2021 yil iyul oyidan beri uning ahvoli qandayligi nomaʼlumligicha qolmoqda.

Faoliyati
---------

Abdurahim ikki torli anʼanaviy cholgʻu *dutor* orqali ijro qilgan qoʻshiqlari bilan mashhur hisoblanadi. U Pekinda musiqa akademiyasida tahsil olgan va Xitoyda milliy sanʼat guruhlari bilan chiqish qilib kelar edi. 2017-yilning mart oyida u yosh avlodni ota-bobolarini hurmat qilishga chaqiruvchi va „urush shahidlari"ga ishora qiluvchi anʼanaviy uygʻur sheʼriga asoslangan „Otalar" qoʻshigʻini ijro etganidan soʻng hibsga olinib, qamoqqa tashlangan edi. Xabar qilinishicha, u sakkiz yillik qamoq jazosini ham o‘tashga hukm qilingan.

Oʻlimi haqidagi xabarlar
------------------------

Dastlab turk OAVlari uning 2019-yil 9-fevral kuni Urumchidagi hibsxonada qiynoqlardan so‘ng vafot etgani haqidagi xabarlarni eʼlon qilgan edi. Xabarda aytilishicha, u sakkiz yillik qamoq jazosi bilan qamoqxonada saqlanmoqda. Uning o‘limi rasman tasdiqlanmadi, biroq bu xabarlar Turkiya Tashqi ishlar vazirligining Xitoyning Shinjon viloyatidagi etnik uyg‘urlarga nisbatan munosabatiga eʼtiroz bildirishi, ularni „insoniyat uchun katta sharmandalik" deb taʼriflashi va „xitoyliklarning tizimli assimilyatsiya siyosatini" olib borishda ayblashiga sabab boʻlgan edi. Tashqi ishlar vazirligining bayonotida: „Hukumatning uygʻur turklariga qarshi harakati insoniyat uchun katta sharmandalikdir", deyiladi. Bu voqea Xitoy-Turkiya munosabatlarida qisqa muddatli inqirozga olib keladi va Xitoy tomoni Turkiyaning ayblovlarini „qabul qilib boʻlmaydi" deb javob beradi. Turkiyaning bayonotidan tashqari koʻplab musulmon boʻlgan davlatlarning jamoatchiligi tomonidan ham bu voqea qoralangan edi; Biroq, bu davlatlarning hukumatlari hech qanday reaksiya bildirishmayapti. Tahlilchilarning fikricha, ularning jimligiga sabab iqtisodiy va siyosiy oqibatlardan qoʻrqish bilan bogʻliq boʻlishi mumkin.

10-fevral kuni Xitoy davlatiga qarashli matbuot xizmati Abdurahimning tirik ekanligini isbotlovchi video rolik eʼlon qiladi, unda Abdurahimga oʻxshaydigan bir erkak „salomatligi yaxshi" ekanligini va „milliy qonunlarni buzganlikda ayblanib, tergov qilinayotganini" aytib oʻtadi. AQShda joylashgan va NED tomonidan moliyalashtirilgan „Uygʻurlarrning insoniy huquqlari loyihasi" xalqaro matbuot tomonidan „tasdiqlanmagan" deb atalgan bu videoning haqiqiyligini shubha ostiga olmoqda.

Kornel universitetining Antropologiya va Osiyo tadqiqotlari kafedrasi dotsenti Magnus Fiskesjoning taʼkidlashicha, bu video yozuv bir ssenariyga oʻxshaydi va unda shaxsga tahdid qilingan yoki qiynoqqa solingan holatlar mavjudligi borasidagi alomatlar mavjudligini taʼkidlab keladi.

2019-yilning 2-iyulida Xitoy hukumati Hayitning „milliy xavfsizlikka tahdid solganlikda gumonlanib hibsga olingani", ammo „salomatligi yaxshi"ligi toʻgʻrisida rasmiy bayonot beradi.

Ozod qilinishi va gʻoyib boʻlishi
---------------------------------

2019-yilning 25-iyul kuni Turkiyaning „Aydınlık" gazetasi u bilan Urumchidagi uyida intervyu oladi. Bu intervyuda Abdurahim Hayit uy qamog‘ida ekanligini maʼlum qiladi.

Biroq, 2019-yil oktabr oyidan beri uning qayerdaligi va ahvoli qay darajada ekanligi yana nomaʼlumligicha qolmoqda va oʻlgan boʻlishi mumkinligi ham taxmin qilinadi.

Manbalar
--------

1. 1 2 3 4 5  „Turkey demands China close camps after reports of musicianʼs death", *BBC News*, 10 February 2019.
2. 1 2  „Chinaʼs treatment of Uighurs is 'embarrassment for humanity', says Turkey", *The Guardian*, 10 February 2019.
3. ↑  „Prominent Uyghur Musician Arrested Amid Ideological Purge in Xinjiang" (en). *Radio Free Asia*. Qaraldi: 27-iyul 2021-yil.
4. ↑  „Five Fingers Crush The Land : Throughline" (en). *NPR.org*. Qaraldi: 27-iyul 2021-yil.
5. ↑  „Abdurehim Heyit Chinese video 'disproves Uighur musicianʼs death'", *BBC News*, 10 February 2019.
6. ↑  *Welle (www.dw.com).* „China releases video of Uighur musician to 'disprove his death' | DW | 11.02.2019" (en-GB). *DW.COM*. Qaraldi: 27-iyul 2021-yil.
7. ↑  „China releases video of ‘dead’ Uygur poet but fails to silence critics" (en). *South China Morning Post* (11-fevral 2019-yil). Qaraldi: 27-iyul 2021-yil.
8. ↑  Erin Handley, Michael Li, „'Dead' Uyghur poet Abdurehim Heyit appears on Chinese state media, says heʼs 'never been abused'", *ABC News*, 11 February 2019.
9. ↑  „What's False and What's True on China-related Human Rights Matters". *www.fmprc.gov.cn*. Qaraldi: 27-iyul 2021-yil.
10. ↑  „Aydınlık, 'Öldürüldü' denilen ünlü Uygur ozan Abdurrehim Heyit ile görüştü" (25-iyul 2019-yil). 25-iyul 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-iyul 2019-yil.
11. ↑  „Aburehim Heyit" (en-US). *World Uyghur Congress*. Qaraldi: 27-iyul 2021-yil.
12. ↑  *Raghav.* „Abdurehim Heyit is the Uyghur Bob Dylan. The Chinese government disappeared him" (en-US). *SupChina* (5-oktabr 2019-yil). Qaraldi: 27-iyul 2021-yil.