| * k
* m
* t
Ashraf Xotakiy ishtirokidagi janglar |
| --- |
| 
* Gulnobod jangi
* Isfahon qamali
* Tahmasp II ning Safaviylar taxtiga qayta tiklanishi
	+ Domgʻon
	+ Moʻrchaxort
	+ Zarqon

 |

**Isfahon qamali** Eronning Safaviylar sulolasining poytaxti Isfahonni Xotakiylar boshchiligidagi afgʻon qoʻshini tomonidan olti oy davom etgan qamal. U 1722-yilning martidan oktyabrigacha davom etdi va shaharning qulashi va Safaviylar sulolasining tugatilishining boshlanishi bilan yakunlandi.

Umumiy tavsifi
--------------

Bir paytlar qudratli imperiya bo‘lgan Eron Safaviylari 17-asr oxiridan beri tanazzulga yuz tutgan edi. Bunga oʻsha davrdagi koʻplab shohlarning hukmronlikka qiziqishning yoʻqligi, hukmronlik intrigalari, ichki tartibsizliklar, ayniqsa, uning koʻplab fuqarolari oʻrtasidagi tartibsizliklar va Usmonlilarning ashaddiy raqiblari bilan takroriy urushlar sabab bo'lgan.

Obroʻli qabila boshligʻi Mir Vays Xotakiy kabi ba'zi subyektlar shoh Sulton Husaynga kuchli rahbarlikning yetishmasligi imperiya uchun xavf tug'dirishi mumkinligi haqida xabar berishga harakat qilishdi. Biroq bu o‘z hokimiyat mavqeidan qanoatlanib, tuzumdagi o‘zgarishlarni ko‘rishni istamagan Safaviylar siyosiy elitasini norozi qildi. Mir Vays Gruziya voliysi Gurginxon tomonidan Isfahonga qamoqqa jo‘natilgan, ammo bu fursatdan foydalanib, shohga yaqinlashib, o'zini Qandahorga qaytarishga ko‘ndirgan. U yerda u Gurginxon bilan strategik do'stlashdi va oxir-oqibat uni o'ldirdi, bu mintaqada bir qator qo'zg'olonlarga olib keldi.

O'sha paytda shialikni qoʻllab-quvvatlagan Safaviylar hozirgi Afgʻoniston hududida sunniy pushtunlarga qattiq zulm qilganlar. Safaviylarning tanazzulidan foydalangan holda, Mir Vays Xotakiy boshchiligidagi pushtunlar Fors hukmronligiga qarshi isyon ko'tardilar. Safaviylar hukumati tomonidan yuborilgan bir qator jazo kampaniyalari mag'lubiyatga uchradi. Biroq Mir Vays qo‘lga olinib, qamoqqa tashlangan. Nihoyat u 1709-yilda vafot etdi va oʻlimidan koʻp oʻtmay uning oʻgʻli Mahmud Xotakiy jangni oʻz qoʻliga oldi va pushtun qoʻshinini 1722-yilda saltanat poytaxti Isfahonga boshlab keldi.

Qamal
-----

1722-yil 8-martda Isfahon yaqinidagi Gulnobod jangida Safaviylar qoʻshini ustidan gʻalaba qozonganidan soʻng, Shoh Mahmud Xotakiy boshchiligidagi afgʻon qoʻshinlari tomonidan qamal qilingan edi. Bu jangda qatnashgan askarlarning aniq soni noma’lum bo‘lsa-da, hisob-kitoblarga ko‘ra, Mahmud Xotakiyning 18 mingga yaqin askar bo‘lgan, Fors qo‘shini esa 40 ming atrofida bo‘lgan. Jangdan so'ng Safaviy qo'shinlari tartibsizlik bo'lib Isfahonga chekindilar. Afg'on qo'shinlari poytaxtga yaqinlashganda, bu mag'lubiyat oxir-oqibat Safaviylar imperiyasining barham topishiga sabab bo'ladi. Afg'onlarda shahar devorlarini buzib o'tish uchun artilleriya yo'q edi va Shoh Sulton Husayn Safaviyni va shahar himoyachilari taslim bo'lish uchun Isfahonni qamal qildi. Safaviylarning qamaldan xalos boʻlish boʻyicha notoʻgʻri uyushtirilgan harakatlari muvaffaqiyatsizlikka uchradi va shohning hafsalasi pir boʻlgan gruzin vassali Kartlidagi Vaxtang VI Safaviylarga yordam berishdan bosh tortdi. Shoh Husaynning oʻgʻli Tahmasp va 600 ga yaqin askar yordam qoʻshinini ozod qilish uchun shahardan chiqib ketishdi. Biroq oradan 8 oy o‘tgach, tez orada ocharchilik g‘alaba qozondi va shoh 23-oktabrda taslim bo‘lib, Mahmud foydasiga taxtdan voz kechdi, u 1722-yil 25-oktyabrda shaharga g‘alaba bilan kirgan Afgʻonlar Forsda 1729-yilgacha qoladi.

Oqibati
-------

1722-yildagi Gulnobod jangidan keyin va 1729-yilgacha siyosiy nazorat Safaviylar sulolasidan Gilzoyi afgʻonlari Mahmud va undan keyin uning amakivachchasi Ashrafning vorisligiga oʻtdi. Safaviy shahzodalarning aksariyati, shuningdek, Shoh Sulton Husayn gilzoyi hukmronligi ostida qatl etildi. Oʻsha davrda bu siyosiy inqiroz Rossiya va Usmonli imperiyasini urush **e'lon** qilishga va muhim Fors hududlarini bosib olishga undadi. Gʻilon va Ozarbayjon viloyatidagi hamda Kurd va Luriston hududidagi sobiq Safaviylar tomonidan boshqariladigan yerlar 1724-yilda Istanbul shartnomasiga koʻra har ikki imperiya tomonidan oʻzlashtirildi. Bu shartnoma aslida urush boshlanishining oldini olish uchun kelishuv edi, chunki ikki imperiya Eron shimolini nazorat qilishni xohlashdi. Darhaqiqat, Rossiya imperatori Pyotr I Kaspiy dengizining sharqida joylashgan mamlakatlar orqali Hindistonga savdo yoʻlini qurishni rejalashtirgan edi, Usmonlilar esa Rossiyaning Turkiyaga yaqinligi tufayli bu hududdan uzoqda boʻlishini xohlashdi. Ashraf Eron ustidan toʻliq suverenitetga ega boʻlishni xohlardi. Buning uchun 1727-yilda u gʻarbiy Eronni Usmonlilar imperiyasiga qoʻshishga qaror qildi; evaziga uni hukmdor deb tan oldilar.

1729-yilda hokimiyatdan chetlatilgan Shoh Sulton Husaynning oʻgʻli Shoh Tahmasp II va uning sarkardasi Tahmasp Qulixon (keyinchalik Nodirshoh nomi bilan mashhur) boshqaruvidagi fors harbiylari Xurosonda Safafiylar hududini tiklash maqsadida afgʻon qoʻshinlarini magʻlub etishdi va Ashraf oʻldirildi. Bu Nadirning yorqin harbiy qoʻmondonligi ostida Safaviylar tomonidan bir qator gʻalabali janglarga olib keldi. Shu bilan 1730-yilda afgʻon hukmronligi tugadi, soʻngra Tahmasp II davrida sobiq Safaviylar siyosiy-iqtisodiy tuzumi tiklandi. Nodir 1736-yilda yangi tayinlangan shoh Tahmasp II ning oʻgʻli Abbos III taxtdan ag'darilganidan keyin shoh deb e'lon qilindi. Endi Fors hukmdori, u 1739-yilda Karnal jangi bilan Hindistonni zabt etishga kirishdi. 1743-yilda u 1746-yilgacha davom etgan Usmonli imperiyasiga qarshi ikkinchi marta urushga kirdi. Nodirshoh 1747-yilda Xurosonda o'ziga qarshi ko'tarilgan qo'zg'olonni tarqatib yuborishga urinayotganda o'z qo'shinlari tomonidan o'ldirilgan.

Adabiyotlar
-----------

Axworthy, Michael*. The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant* (English). I.B. Tauris, 2006. ISBN 1-85043-706-8.

Manbalar
--------

1. ↑  Malcolm, John*. The History of Persia, from the most early period to the present time: containing an Account of the religion, government, usages and character of the inhabitants of that Kingdom*, London, 1829.
2. ↑  „The Fall of Isfahan | History Today". *www.historytoday.com*. Qaraldi: 2022-yil 17-may.
3. ↑  *Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia* Mikaberidze:. ABC-CLIO, 2011 — 352 bet.
4. ↑  Lang, D. M. (October 1952). "Georgia and the Fall of the Ṣafavi Dynasty" (en). *Bulletin of the School of Oriental and African Studies* **14** (3): 523–539. doi:10.1017/S0041977X00088492. ISSN 1474-0699. .
5. ↑  *Conflict and conquest in the Islamic world: a historical encyclopedia* Mikaberidze:, Santa Barbara, Calif. 2011. ISBN 978-1-59884-337-8. OCLC 763161287.
6. ↑  *A global chronology of conflict: from the ancient world to the modern Middle East* Spencer Tucker:. Santa Barbara, Calif.: ABC-CLIO, 2010. ISBN 978-1-85109-672-5. OCLC 617650689.
7. ↑  "CORRECTION". *Journal of the Economic and Social History of the Orient* **45** (1): 139. 2002. doi:10.1163/156852002320123082. ISSN 0022-4995.
8. ↑  *Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopaedia* Mikaberidze:. Santa Barbara: Calif.: Abc-Clio, 2011 — 352 bet.
9. ↑  Masroori, Cyrus*. Persia and the Enlightment*. Liverpool: Liverpool University Press, 13 September 2021 — 103 bet.
10. 1 2  "Afghan interlude". *Encyclopedia Britannica*. 10 April 2018.
11. ↑  Ricks, Thomas M „Political and Socioeconomic Structures of Late-Safavid Iran, Southern Iran, and the Gulf: The Safavids, Afghans, and Afshars, 1700–1745",*. Notables, Merchants, and Shaykhs of Southern Iran and Its Ports*. Piscataway, NJ: Gorgias Press, 2012 — 42 bet.
12. ↑  Ricks, Thomas M „Political and Socioeconomic Structures of Late-Safavid Iran, Southern Iran, and the Gulf: The Safavids, Afghans, and Afshars, 1700–1745",*. Notables, Merchants, and Shaykhs of Southern Iran and Its Ports*. Piscataway, NJ: Gorgias Press, 2012 — 43 bet.
13. ↑  Masroori, Cyrus*. Persia and the Enlightment*. Liverpool: Liverpool University Press, 13 September 2021 — 103 bet.