**Eron Markaziy banki** ( forscha: بانک مرکزی جمهوری اسلامی ايران; SWIFT kodi: BMJIIRTH) Eron Islom Respublikasining markaziy banki va mamlakat bank tizimi regulyatori.

1960-yildagi Eron Bank va valyuta faoliyati qonuni asosida tashkil etilgan boʻlib, u Eron hukumati bankiri sifatida xizmat qiladi va mamlakatda banknot va tanga chiqarish boʻyicha mutlaq huquqqa ega. Markaziy bank Eron riali qiymatini saqlab qolish va banklar va kredit tashkilotlarini nazorat qilish vazifasini bajaradi. U Eron milliy javohirlari, shuningdek, valyuta va oltin zaxiralarining saqlovchisi sifatida faoliyat olib boradi.  Shuningdek, u Osiyo kliring ittifoqining taʼsischi aʼzosi hisoblanadi, xorijdagi oltin va kapital oqimlarini nazorat qiladi, Xalqaro valyuta jamgʻarmasida (XVJ) Eronni tamsil qiladi va xalqaro miqyosda Eron va boshqa davlatlar oʻrtasida toʻlov bitimlarini tuzadi. 

2022-yil 21-sentabr kuni Anonymous xakerlar guruhi tomonidan Eron Islom Respublikasining veb-saytiga DDoS hujumlar amalga oshirildi va buning natijasida hozirda saytga kirish imkoniyati mavjud emas. Xakerlik hujumi Mahso Aminiyning vafoti munosabati bilan oʻtkazilgan norozilik belgisi boʻlgan.

Tarixi
------

Eronda qogʻoz pullarni muomalaga kiritishga birinchi urinish milodiy 13-asrda moʻgʻul Elxoniylar davrida amalga oshgan. Xitoyning Song sulolasi davridagi innovatsiya Eronda tadbiq etilmadi va qogʻoz valyuta bir necha asrlar davomida Eronga hech bir shaklda qaytish imkoniyatiga ega boʻlmadi. 

### Zamonaviy davr

 Eron Shahanshoh Banki, Tehron, 1902-yil
1889-yilda Britaniya egalik qiladigan Eron Shahanshoh banki tashkil topdi va unga Eronda banknotlarni chiqarish uchun mutlaq huquq berildi. 1890-yilda bank Eronda 1 dan 1000 tumangacha boʻlgan birinchi banknotlarni muomalaga kiritdi.  Bank Eron kapital shakllanishini kuchaytirish yoki Eronning oʻsha paytdagi valyutasi **qironni** qoʻllab-quvvatlash uchun tayinli ish qilmadi. 

Britan banki bilan raqobat qilish uchun Rossiya Imperiyasining Rossiya kredit va taraqqiyot banki mamlakatda oʻz faoliyatini boshladi.  Rossiyalik yahudiy tadbirkor Polyakovning *Esteqrazi banki* 1898-yilda Chor Rossiyasi tomonidan sotib olindi va keyinchalik 1920-yilda shartnoma bilan Eron hukumati qoʻliga oʻtdi.  

1927-yilda Eron hukumati tomonidan birinchi davlat banki Eron Milliy banki tashkil etildi.  1930-yil 30-mayda u Eronning markaziy banki sifatida faoliyat yuritish masʼuliyatini oʻz zimmasiga oldi va 200.000 funt sterling evaziga Shahanshoh bankka tegishli boʻlgan huquqlarni sotib oldi, shu bilan birga u bir vaqtning oʻzida tijorat banki sifatida ham faoliyat yuritishni davom ettirdi.  Bankning asosiy maqsadi hukumatning moliyaviy operatsiyalarini osonlashtirish va Eron valyutasini (rial va tuman) emissiya qilish va tarqatish edi. Oʻttiz yildan koʻproq vaqt davomida Eron milliy banki markaziy bank vazifasini bajargan va Eron rialining qiymatini saqlash masʼuliyati yuklangan. 1955-yilda bank zimmasiga mamlakat bank tizimini nazorat qilish vazifasi yuklatildi. 

1960-yil avgust oyida hukumati Eron Markaziy bankini tashkil qildi va markaziy bankka tegishli barcha majburiyatlarni Milliy bankdan ajratib, uni yangi tashkil etilgan markaziy bankka yukladi.  Eron Islom Respublikasi Markaziy banki (MB) doirasi va vazifalari Eronning Bank va valyuta faoliyati qonunida (1960) belgilangan. 

Islom inqilobidan keyin Eron Markaziy banki nomi "Eron Islom Respublikasi Markaziy banki" deb oʻzgartirildi va 1983-yilda mamlakat bank tizimi foizli daromad topish yoki toʻlashni taqiqlovchi yangi islomiy qoidalarga amal qildi. 

Markaziy bank Eronning sobiq qirollariga tegishli boʻlgan va ular tomonidan foydalanilgan tarixiy va qadimiy zargarlik buyumlari muzeyiga egalik qiladi. Ushbu muzeyda Eron milliy javohirlari joylashgan va mamlakatning eng jozibali sayyohlik nuqtalaridan biri hisoblanadi.

Tuzilmasi
---------

 Markaziy bank minorasi, Eron Markaziy bankining bosh ofisi
### Pul va kredit kengashi

Eron Markaziy bankining bank siyosatini ishlab chiquvchi oliy organi Pul va kredit kengashi (PKK) hisoblanadi. Uning doimiy aʼzolariga Markaziy bank rahbari, Eron moliya va iqtisod vaziri, Eron Davlat Hayʼati (mamlakat hukumati) tomonidan tayinlangan ikkita vazir, Savdo-sanoat palatasi rahbari, Bosh prokuror va ikkita parlament deputati kiradi. 

Har yili hukumatning yillik budjeti tasdiqlangandan soʻng, Markaziy bank tasdiqlash uchun Pul va kredit kengashiga pul va kredit siyosatining batafsil sharhini taqdim etadi. Keyinchalik, ushbu siyosatning asosiy elementlari besh yillik iqtisodiy rivojlanish rejasiga kiritiladi.  PKK har chorakda yigʻiladi. 

Amalda, bank tizimining pul yaratish qobiliyati naqdsiz pullar (talab qilib olinguncha saqlanadigan omonatlar va chek daftarchalari) uchun zaxira saqlash zarurati bilan cheklanmaydi. Yaʼni aksariyat banklar avval kredit beradi va keyin esa zaxiralarni qidiradi. Mamlakatning parlament tadqiqotlari markaziga koʻra, Eron Markaziy banki inflyatsiyaga qarshi kurashish uchun hukumatdan koʻproq mustaq boʻlishga muhtoj. 2010-yil holatiga koʻra, Eron Markaziy banki "faol" pul-kredit siyosatini olib borishga qodir emas (masalan, obligatsiyalarni chiqarishdan oldin u Majlis roziligini olishi kerak) va hukumatning fiskal siyosati ustidan nazoratga ega emas. 

### Bosh Assambleya

Markaziy bank direktorlar kengashining amaldagi tuzilmasi tarkibiga mamlakat prezidenti, Iqtisodiyot va Savdo vazirlari, Prezidentning strategik rejalashtirish boʻyicha oʻrinbosari va hukumat tomonidan tayinlanadigan vazir kiradi. 

#### "Islohot" taklifi

2010-yilda Majlis tomonidan taklif qilingan yangi qonunga ko‘ra, kamida 15 yillik ish tajribasiga ega yetti nafar iqtisodchi Bosh assambleyaga a’zo bo‘lishi kerak edi, bu esa Markaziy bankni davlat hukmronligidan qaror qabul qilishga xususiy sektor ko‘proq so‘z yuritadigan organga o‘zgartirishi kerak edi. Assambleya a’zolari 10 yil muddatga va faqat bir marta saylanadi.  Oʻshanda prezident Mahmud Ahmadinajod ushbu taklifni tanqid qilib, Eron Markaziy banki xususiy nazorat ostiga tushmasligi muhimligini, chunki "uzoq muddatda bu Eron xalqiga foyda keltirmasligini" aytdi.

Rahbarlari
----------

Markaziy bank rahbari Eron prezidenti taklifiga koʻra Bosh assambleya tomonidan saylanadi va prezident farmoni bilan tasdiqlanadi.

Maqsadlari va vazifalari
------------------------

Eron Islom Respublikasi Markaziy bankining nizomi va Eronning Bank va valyuta faoliyati qonunining 10-bo‘limiga  muvofiq maqsadlari quyidagilardan iborat:

* Milliy valyuta barqarorligini saqlash;
* Toʻlov balansida muvozanatini saqlash;
* Savdo bilan bogʻliq moliyaviy operatsiyalarni osonlashtirish;
* Mamlakatning iqtisodiy oʻsish salohiyatini oshirish.

Qonunchilikda koʻrsatilgan maqsadlarga erishish uchun Markaziy bankka quyidagi funksiyalarni bajarish masʼuliyati yuklangan: 

* Banknotlar va tangalarni muomalaga kiritish;
* Banklar va kredit tashkilotlari faoliyatini nazorat qilish;
* Xorijiy valyuta siyosati va operatsiyalarini shakllantirish va tartibga solish;
* Oltin operatsiyalarini tartibga solish;
* Milliy valyutaning kirib kelishi/chiqib ketishi hamda undagi tranzaksiyalarni shakllantirish va tartibga solish.

Islomiy bankchilik
------------------

Islom inqilobidan keyin Markaziy bank islom bankchilik qonunini yaratishiga toʻgʻri keldi. 1983-yilda *Eron Majlisi* tomonidan Islomiy bank faoliyati qonuni qabul qilindi.  Ushbu qonun shaʼriy tijorat qonunlarining forsiy shia versiyasini tavsiflaydi va ruxsat beradi (kamroq "liberal" sunniy versiyasidan farq qiladi).  Ushbu qonunga koʻra, Eron banklari faqat foizsiz islomiy operatsiyalarni amalga oshirishi mumkin (chunki foizlar sudxoʻrlik yoki "ribo" hisoblanadi va Islom va Qurʼoni Karim tomonidan taqiqlangan). Ushbu operatsiyalar *Mubodala* deb nomlangan "vaqtinchalik foyda" ulushi evaziga tovarlar va xizmatlar almashinuvini oʻz ichiga olgan tijorat operatsiyalari hisoblanadi.

Amalda, Eron rasman "vaqtinchalik" deb ataladigan foiz stavkalaridan foydalanadi, chunki omonatchilarga toʻlanadigan yoki qarzdorlardan olingan stavkalar biznesning foydasi yoki zararini aks ettirishi kerak.  Ushbu qoidalarga koʻra, "dividendlar" deb ataladigan omonat stavkalari nazariy jihatdan bankning rentabelligi bilan bogʻliq. Yaʼni bank koʻproq foyda olsa, koʻproq dividend toʻlashi, kamroq foyda olsa, kamroq dividend toʻlashi, zararga kirsa, omonatchilar ham zararga sherik boʻlishi kerak. Biroq, aslida, bu dividendlar qatʼiy belgilangan daromad stavkalariga aylangan - omonatchilar banklar koʻradigan zarari natijasida hech qachon oʻz jamgʻarmalarini yoʻqotmagan va deyarli hech qachon vaqtinchalik oldingi foyda stavkalaridan koʻproq daromad ololmagan. Kreditlar boʻyicha hisoblangan foizlar "toʻlovlar" yoki korporativ foydaning ulushi sifatida taqdim etiladi.  Bu kabi barcha operatsiyalar *Muzoraba*, *Forush Agʻsati*, *Joala*, *Salaf* va *Qarz hasana* kabi 12 ta Islomiy shartnomalar orqali amalga oshiriladi. Ushbu shartnomalar va tegishli amaliyotlar tafsilotlari *Eronning Foizsiz bank qonunchiligi* va uning koʻrsatmalarida keltirilgan. Bunga misollar:

1. **Qarz hasana:** Bank tomonidan jismoniy yoki yuridik shaxsga maʼlum muddatga beriladigan foizsiz, notijorat krediti (anʼanaviy bank ishidagi talab qilib olinguncha omonatlarga o'xshash).
2. **Joala:** Bir tomonning (jael, bank yoki ish beruvchi) shartnoma shartlariga muvofiq belgilangan xizmatni koʻrsatish evaziga boshqa tomonga maʼlum pul (joal) toʻlash majburiyati. Xizmat koʻrsatuvchi tomon "Amel" (agent yoki pudratchi) deb nomlanadi.
3. **Mosaqat:** Bogʻ yoki bogʻ egasining boshqa taraf (Amel yoki Agent) bilan bogʻ yoki bogʻ hosilini yigʻish va uni belgilangan nisbatda ikki tomon oʻrtasida taqsimlash maqsadida tuzilgan shartnoma. Oʻrim-yigʻim bogʻ yoki bogʻdagi o'simliklarning mevalari, barglari, gullari va boshqalar boʻlishi mumkin.
4. **Muzora:** Bank (Muzor) yerni dehqonchilik qilish va hosilni ikki tomon oʻrtasida belgilangan nisbatda taqsimlash uchun maʼlum bir muddatga boshqa tomonga (Amel yoki Agent) topshiradigan shartnoma.
5. **Muzoraba:** Bank naqd kapitalni taqdim etish majburiyatini olgan shartnoma va boshqa tomon (Amel yoki Avent) kapitalni tijorat maqsadlarida ishlatish va foydani amal qilish muddati oxirida ikki tomon oʻrtasida maʼlum nisbatda taqsimlash majburiyatini oladigan shartnoma shakli.

Standard & Poor's reyting agentligi maʼlumotlariga ko'ra, shariy halol aktivlar miqdori dunyo boʻylab qariyb 400 milliard dollarga yetgan va potentsial bozor 4 trillion dollarni tashkil etadi. Eron, Saudiya Arabistoni va Malayziya eng yirik shaʼriy halol aktivlarga egalik qiladi .

XVJ maʼlumotlariga koʻra, islom banki sof monetar chayqovchilikni taqiqlaydi va bitimlar real iqtisodiy faoliyatga asoslangan boʻlishi kerakligini taʼkidlaydi va shuning uchun moliyaviy tizimlar barqarorligi uchun anʼanaviy bankdan koʻra kamroq risk tugʻdiradi. 

### Tanqidlar

Tanqidchilarning fikricha, Eronning foizsiz bank qonuni sudxo‘rlik yoki riboni qonuniylashtirish uchun sharoit yaratgan. Amaliyotda barcha banklar oʻz qarz oluvchilardan yiliga kamida bir marta Markaziy bank tomonidan tasdiqlangan foiz stavkasi boʻyicha oldindan belgilangan miqdorda komissiya undiradilar. Ushbu shartnomalar doirasida hech qanday tovar yoki xizmatlar almashtirilmaydi va banklar kamdan-kam hollarda tijorat riskini oʻz zimmalariga oladilar. Koʻchmas mulk, qimmatli qog'ozlar, bank kafolatlari va asbob-uskunalar kabi yuqori qiymatli garov taʼminoti vositalari bilan har qanday risk xavfi yoʻqoladi. Qarzdor toʻlovni toʻlamagan yoki bankrot boʻlgan taqdirda, asosiy qarz, kutilayotgan foizlar va kechiktirilgan toʻlovlar garov taʼminotiga egalik qilish yoki sotish orqali undiriladi.

To'lov tizimlari
----------------

2005-yilda hukumat Markaziy bank va tijorat banklariga, asosan davlatga tegishli boʻlgan banklarga mart oyigacha mamlakatda elektron pullar muomalasini amalga oshirish uchun barcha zarur infratuzilmalarni (tartibga solish, apparat, dasturiy taʼminot) yaratish boʻyicha topshiriq berdi. Ushbu reja hali toʻliq amalga oshmagan boʻlsa-da, mahalliy debet kartalari endi odatiy holga aylandi va milliy miqyosda elektron tijoratning oʻsishi, shuningdek, elektron hukumat tashabbuslarini toʻliq amalga oshirish yoʻlidagi asosiy toʻsiqni olib tashladi. Biroq, Eron hamon naqd pulga asoslangan iqtisodiyot boʻlib qolmoqda.

Markaziy bank Eron banklarining rialdagi operatsiyalarini hisob-kitob qilish uchun asosiy markaz sifatida Real vaqt rejimidagi yalpi hisob-kitob tizimini (SATNA) ishlab chiqdi. 2006/07-yillarda ushbu tizimning birinchi va ikkinchi bosqichlarini amalga oshirish natijasida hisobot yilida banklararo maʼlumotlarni uzatish tarmogʻi (Shitob bank tizimi) va banklararo kliring markazi orqali real vaqt rejimida hisob-kitoblar boshlandi. 2007/08-yildan boshlab bankdan bankka va mijozdan mijozga oʻtkaziladigan toʻlovlar ham SATNA orqali amalga oshirila boshlandi. 2006/07-yil oxirida qiymati kichik boʻlgan katta hajmdagi toʻlovlarni real vaqt rejimida oʻtkazish uchun Chakana pul mablagʻlarini oʻtkazish tizimi (SAHAB) ishga tushirildi va 2007/08-yillarda yanada rivojlantirildi. Bundan tashqari, Eronning Shitob tizimini boshqa mamlakatlarning axborot uzatish tarmoqlariga ulash rejalari ham bor.

2011-yilda ikkita yangi toʻlov tizimi ishga tushirildi: turli qimmatli qogʻozlarni, xususan hukumat va Markaziy bank obligatsiyalarini joylashtirish va hisob-kitob qilish uchun elektron infratuzilma sifatida Qimmatli qogʻozlar boʻyicha naqd pulsiz hisob-kitob tizimi (TABA). Individual va koʻp martalik toʻlov topshiriqlarini qayta ishlash, xalqaro bank kartalarini qabul qilishi uchun Eronning banklararo maʼlumot uzatish tarmogʻini (Shitob) boshqa bankomat va POS-kommutator tizimlariga ulash, POSlarni markazlashtirish va qayta tashkil etish tizimi elektron karta toʻlovlar tizimini loyihalashtirish (SHAPARAK) maqsadida avtomatlashtirilgan hisob-kitob markazi (PAYA) tizimini ishga tushirildi. 

  

### Raqamli valyuta

2018-yilda AKT vazirligining maʼlumotlariga koʻra, Eronning **Post Banki** blokcheyn texnologiyasi asosida Eronning birinchi raqamli valyutasini muomalaga chiqardi. Texnologiya blokcheyn tranzaksiyalar uchun hech qanday kliring banki talab qilinmasligi tufayli Eronga qarshi sanksiyalar ostida ishlash mobaynida afzallik beradi .

Bundan tashqari, Eronning ulkan neft va gaz zaxiralarini hisobga olib, Eron riali neft va gaz bilan paritet oʻrnatilsa, zaxira valyutasiga aylanishi mumkin. Masalan, oʻtmishda AQSh dollari va oltin oʻrtasida bo'lgan paritet yoki Venesuelaning yangi qazib olingan "Petro" kriptovalyutasi bilan boʻlayotgan paritet kabi .

### Fintex

Finnotech.ir - Eronning birinchi bank API provayderi va Informatics Services Corporation (ISC, Axborot xizmatlari korporatsiyasi) bank sanoati (shu jumladan Shitob) uchun axborot tizimlarining yetakchi operatori hisoblanadi. 2016-yil holatiga koʻra Eronda fintex yoʻnalishi boʻyicha 50 ta kompaniya faoliyat yuritadi. Markaziy bank fintex kompaniyalarning Eron moliya sektoridagi rolini cheklaydi, chunki ular pul yaratish, valyuta ayirboshlash, toʻlov vositalarini taklif qilish (masalan, kartalar) va depozitlarni jalb qilish bilan shugʻullanishi mumkin emas .

### Cheklar

2010-yil 21-yanvardan boshlab bank hisobvaraqlar egalari tijorat banklaridan 15 000 AQSh dollaridan ortiq mablag‘ni yechib olishlari taqiqlandi, biroq ular hali ham kattaroq summaga chek yozib berishlari mumkin. Hukumat odamlarning naqd pul operatsiyalari o'rniga cheklar va elektron bank tizimlaridan foydalanishni xohlaydi. 

2009 yilda cheklarning 10,7 foizi banklar tomonidan qabul qilinmangan .

### Debet/kredit kartalari

2007-yilda Tetra-Tech IT kompaniyasi eronliklar va chet ellik sayyohlar savdo markazlari, mehmonxonalar, restoranlar va sayyohlik agentliklaridagi Eron elektron karta terminallarida onlayn sotuvlar uchun Visa va MasterCard kartalaridan foydalanishlari mumkinligini eʼlon qildi. Eronning elektron tijorati 2009-yilning mart oyigacha 10 trillion rialga (1 milliard dollar) yetishi kutilgan edi. Baʼzi badavlat odamlarning bank kartalari bor, biroq xalqaro sanksiyalar tufayli hozirda MasterCard yoki Visa Eronda faoliyat yuritmayapti va mamlakatda bir nechta xorijiy banklar qolgan. 20 foizdan kamroq aholisidan bank kartalari boʻlgan Misrdan farqli eronliklarning qariyb 94 foizi bank kartasiga ega (2015) .

2016-yilda Eron Sukuk tamoyillariga asoslangan oʻzining ichki kredit karta tizimini taqdim qildi va MasterCard (va boshqa xalqaro toʻlov operatorlari) bilan mamlakatda faoliyatini qayta yoʻlga qo'yish uchun muzokaralar olib borilganligini maʼlum qildi .

### Havala

Yaqin Sharq va boshqa musulmon mamlakatlarida keng tarqalgan norasmiy pul oʻtkazmalari tizimi boʻlgan havala tizimidan Eronda ham koʻplab korxonalari va jismoniy shaxslari foydalanadi. AQSh va BMT tomonidan Eronga nisbatan kiritilgan oxirgi moliyaviy sanksiyalardan beri eronliklar tomonidan havaladan foydalanish koʻpaygan <.

Pul yuvishga qarshi qonun
-------------------------

Eron Markaziy banki ehtimoliy jinoyatlarning oldini olish uchun pul yuvishga qarshi qonunga  rioya qilinishini taʼminlaydi. Pul yuvishga qarshi kurashish boʻyicha maxsus qoʻmita aʼzolari orasida Eron Razvedka vaziri, Markaziy bank rahbari va boshqa bir qancha vazirlar bor. 2008-yilda Parijda joylashgan Moliyaviy harakatlar boʻyicha maxsus guruh (FATF) tashkiloti Eronning pul yuvishga qarshi kurashini olqishlagan. 34 aʼzodan iborat moliyaviy nazorat tashkiloti Tehronni pul yuvish boʻshliqlarini yopish majburiyatini olgani bilan tabrikladi.  Biroq, 2010-yilda FATF Ekvador va Eronni pul yuvish va terrorizmni moliyalashtirishga qarshi xalqaro qoidalarga rioya qilmayotgan davlatlar roʻyxatiga kiritdi. O'sha vaqtdagi Eron prezidenti Hasan Ruhoniy FATFga qiziqish bildirayotganiga qaramay, u va oliy yetakchi Ali Xomanaiy tarafdorlari oʻrtasida katta kelishmovchiliklar boʻlgan. Ular orasida Mutaxassislar assambleyasi raisi va Qoʻriqchilar kengashi kotibi Ahmad Jannatiy va Eron sobiq tashqi ishlar vaziri va Oliy rahbarining tashqi aloqalar boʻyicha maslahatchisi Ali Akbar Viloyatiy FATFga qarshi boʻlgan shaxslar orasida taniqlilari edi. Ushbu kelishmovchiliklar va FATFning Eron parlamenti tomonidan tasdiqlanmaganligi FATF ijrosini to'xtatishga olib keldi .

Eron hukumati tomonidan 2015-yildagi hisob-kitoblarga ko‘ra, Eronda giyohvand moddalar savdosidan tushgan harom pullar yiliga 10 trillion tumanni (1 tuman 10 rialga teng). Ushbu pullarning bir qismi mamlakat siyosatiga taʼsir qilish uchun "saylovlar va ovozlarni sotib olish"ga yo‘l topmoqda" .

Zaxiralari
----------

### Xorijiy zaxiralar

* **Oltin-valyuta zaxiralari** : 125,9 milliard dollar (2015),  111,6 milliard dollar (2014),  68,06 milliard dollar (2013),  74,06 milliard dollar (2012),  110 milliard dollar (2011),  80 milliard dollar (2010),  40 milliard dollar (2005)  (*eslatma:* Eron valyuta zaxiralarining katta qismi chet elda muzlatilgan (2014) )
* **Tarkibi:** 2007-yilda zaxiralarning 10 foizi oltinda, 20 foizi AQSH dollarida (2006-yildagi 40 foizdan kam), qolgan qismi asosanyevro va boshqa qattiq valyutalarda (yaʼni, yapon iyenasi, funt sterling va Shveytsariya frankida) boʻlgan). 2009-yilda Eron prezidenti Mahmud Ahmadinajod mamlakatning valyuta hisobvaraqlaridagi AQSh dollarini yevroga almashtirishni buyurdi, chunki "bu Eronni AQSh bank tizimidan ajratishga yordam beradi".

[ *<span title="This claim needs references to reliable sources. (August 2021)">iqtibos kerak</span>* ]

#### Oltin zaxiralari

2010-yil oktabr oyida Eron zaxiralarining oltindagi qismi "rekord darajaga" yetdi, chunki Markaziy bank G‘arb davlatlari aktivlarini muzlatib qo‘ymaslik uchun "profilaktika choralarini" ko‘rdi.  IRNA nashri Markaziy bank rahbari Mahmud Bahmaniydan iqtibos keltirgan holda mamlakat 2009-yilda oltin narxi oʻrtacha bir untsiya uchun 656 dollar boʻlgan paytda, "bir necha yuz tonna" oltin import qilingani haqida yozgan. "Hozirda har bir untsiya oltin narxi 1230 dollarni tashkil qilmoqda. Natijada milliy zaxiralar qiymati bir necha milliard dollarga oshdi", deydi Markaziy bank rahbari. Eron zaxiralarining 15 foizini oltinga diversifikatsiya qildi, chunki Hindiston va Xitoy kabi mamlakatlarda bu raqam 1,7 foizni tashkil etadi. 

2012-yil yanvar oyida Tehron Savdo palatasi rahbari Eronda 907 tonna oltin borligini, bir untsiya o'rtacha 600 dollardan sotib olingani va hozirgi narxda 54 milliard dollarga baholangani haqida xabar berdi.  Lekin Markaziy bank rahbari bor-yo'g'i 500 tonna (ya'ni oltin zaxiralari) borligini ma'lum qildi.  Tafovut tushuntirilmagan, ammo 907 tonnaligi (xato) aytilayotgan zaxiralar tarkibida *yer ostidagi* oltin zaxiralari (2012 yil holatiga ko'ra 320 metrik tonna) va, ehtimol, Eron hududidagi xususiy qo'llardagi oltin (taxminan 100 tonna miqdorida tanga yoki oltin quyma ko'rinishida) ham hisobga olingan bo'lishi mumkin.  2014-yilda Markaziy bank maʼlumotlariga koʻra, uning oltin zaxiralari bor-yoʻgʻi 90 tonnani tashkil etgan, qolgan qismi sanktsiyalardan soʻng barter savdosida ishlatilgan.

Inflyatsiya va pul-kredit siyosati
----------------------------------

 Eron Markaziy bankining Firdavsiy binosi
Ikki xonali inflyatsiya darajasi so'nggi 20 yil davomida Eronda hayot tarziga aylanib bo'ldi. 2002-yildan 2006-yilgacha Eronda inflyatsiya darajasi 12 va 16 foiz oralig'ida o'zgarib turdi. 

Erondagi pul-kredit siyosati Eronning besh yillik rivojlanish rejalarida belgilangan inflyatsiya va pul-kredit siyosati maqsadlarga erishisha olmadi, buning sababi, asosan, davlatning neftdan olingan daromadlari hisobidan xarajatlarining pul-kredit siyosatiga ta'sir ko'rsatgani bo'ldi. So'nggi paytlarda inflyatsion targetlash ko'rsatkichlariga erishish biroz yaxshilangan bo'lsa-da, bir xonali darajaga bosqichma-bosqich pasaytirib borish maqsadiga erishilmadi. Bundan tashqari, pul-kredit siyosatining bilvosita oraliq maqsadi - pul o'sishi muntazam ravishda o'tkazib yuborildi. 

Markaziy bank Eron hukumatining davomi bo'lib, shu sababli u hukumatdan mustaqil ishlamaydi. Foiz stavkasi odatda pul maqsadlariga emas, balki siyosiy ustuvorliklar asosida belgilanadi. Fiskal va pul-kredit siyosati o'rtasida juda kam muvofiqlik mavjud.

Markaziy bank inflyatsiya darajasini Eronning shahar hududlaridagi 395 ta mahsulot va xizmatlar narxlari hisobidan aniqlaydi. 

Inflyatsiyaning yuqori darajasi Erondagi pul massasining o'sishi bilan ham bog'liq. Markaziy bank maʼlumotlariga koʻra, pul massasi har yili taxminan 40 foizga oʻsmoqda. Pul massasining yuqori sur'atlarda o'sishi banklar tomonidan taklif qilingan 12% stavkadagi qarz kapitalini olish uchun yuzaga kelgan yuqori talablardan kelib chiqqan bo'lib, ushbu stavka hukumat tomonidan o'rtacha eronliklar va kichik tadbirkorlar uchun kredit olish imkoniyatini yaratish uchun o'rnatilgan. Biroq, *bu ko'rsatkich inflyatsiya darajasidan past*. Bu, inflyatsiya darajasi va investitsiya riskidan kelib chiqqan holda, kredit qiymatining talab va taklif tomonidan belgilanadigan erkin bozor qiymatidan past bo'lishiga olib keladi. 

### To'g'ridan-to'g'ri vositalari

* Bank foydasi stavkalari - 2010-yildan boshlab banklar o'rtasida olinadigan foiz stavkasi (ya'ni banklararo stavka) Eron hukumati tomonidan belgilanadi.
* Kredit chegarasi - Markaziy bank banklarni cheklash, mablag'lardan foydalanish mexanizmlarini belgilash va har bir sektorda kreditlar va kreditlar chegarasini belgilash orqali pul va bank ishlariga aralashishi va nazorat qilishi mumkin.

### Bilvosita vositalar

* Majburiy zaxiralar stavkasi– Eronning Bank va pul faoliyati qonunining 14-moddasiga muvofiq,  Markaziy bank banklar majburiyatlari tarkibi va faoliyat sohasiga qarab 10 dan 30 foizgacha bo'lgan majburiy zaxira normasini belgilash vakolatiga ega.
* Markaziy bank obligatsiyalari - Markaziy bank obligatsiyalar chiqarish uchun Majlis (parlament)dan ruxsat olishi kerak <.
* Ochiq depozit hisobvarag'i: banklarning ortiqcha resurslarini o'zlashtirish orqali likvidlikni nazorat qiladi. Markaziy bank ushbu depozitlarga maxsus qoidalar asosida "foyda" to'laydi.

Pul massasi
-----------

Xalqaro Valyuta Jamg'armasi (XVJ) ma'lumotlariga ko'ra, 2001-yilda pul massasi tarkibida naqd pullar va talab qilib olinguncha depozitlar (odatda M1 deb ataladi) 71,7 mlrd dollarga teng bo'lgan. O'sha yili M2 - M1 plyus jamg'arma depozitlari, kichik muddatli depozitlar va pul bozorining investitsiya fondlari yig'indisiga teng bo'lgan agregat - 153,6 milliard dollarni tashkil etgan. Eron Markaziy banki ma'lumotlariga ko'ra, mamlakatning likvidligi 2008-yil aprelida taxminan 174 milliard dollarni,  2009-yil oktyabrida 197 milliard dollarni va 2011-yilda 300 milliard dollardan ortiqni tashkil etdi. Hisob-kitoblarga ko‘ra, 2012-yilda Eron bozorida suzayotgan kapital miqdori 254 milliard dollarni tashkil qilgan. 

2020-yil mart oyida muomaladagi pullar 700 milliard dollarga yetdi (2017-yilgi devalvatsiyadan oldingi kurs bo'yicha).  (2020-yil sentabr oyida Eronning monetar bazasi 3 721,46 trillion rialga (deyarli 12 milliard dollar) yetdi, M2 esa 95 milliard dollarga yetdi (yaʼni bir yil ichida mos ravishda 26% va 36.2 %ga oʻsgan), pul multiplikatori effekti (bu monetar baza qancha miqdorda yangi pul yaratishi mumkinligini koʻrsatadi) eng yuqori darajaga yetdi) va bu so'nggi yillarda inflyatsiyaning o'sishini (40%) va Eron rialining tushishini tushuntirdi. Eron riali 2018-yil boshidan buyon deyarli besh baravar arzonlashdi. O‘z navbatida, Markaziy bank keng jamoatchilik va kompaniyalar tomonidan AQSh dollariga bo‘lgan talabni qondirish va import uchun to‘lovni amalga oshirish uchun bozorda valyuta inervensiyasini amalga oshirmoqda. Eron milliy valyutasi barqarorligini ta'minlashga qaratilgan ushbu operatisyalar tufayli mamlakat valyuta zaxiralari kamayib ketdi. 

O‘z navbatida, buning sabablaridan biri Eronda samarasiz soliqqa tortish va soliq yig'ish (xususan, soliq to'lashdan bo'yin tovlash ) ga ham bog'liq. Inflyatsiya (yoki xarid qobiliyatini yo'qotish) - bu Eron aholisining quyi qatlamlariga eng ko'p salbiy ta'sir ko'rsatadigan, aholi uchun umumiy yashirin soliqqa aylandi (agar ish haqi va mahsuldorlikning oshishi bilan qoplanmasa).

Buxgalteriya balansi
--------------------

| Manba: Xalqaro Valyuta Jamg'armasi  (Millard rial; boshqacha ko'rsatilmagan bo'lsa) | Prel. 2008/09 | Proj. 2009/10 |
| --- | --- | --- |
| **Sof xorijiy aktivlar (NFA)** | **703 329** | **789 498** |
| *Million AQSh dollarida* | *72 381* | *77 050* |
| - Xorijiy aktivla | 773 352 | 863 336 |
| *Million AQSh dollarida* | *79 587* | *84 257* |
| -Xorijiy majburiyatlar 1/ | 70 023 | 73 839 |
| *Million* *AQSh dollarida* | *7206* | *7206* |
| **Sof mahalliy aktivlar (NDA)** | **-139 843** | **-225 654** |
| Sof mahalliy kredit | -5,141 | 21 083 |
| -Markaziy hukumat, sof | -283 735 | -228 046 |
| Da'volar | 74 779 | 74 779 |
| Depozitlar | 358 514 | 302 824 |
| -banklar bo'yicha da'volar | 239 758 | 206 409 |
| - Notijorat davlat tashkilotlar (NDT) bo'yicha da'volar | 38 836 | 42 719 |
| - Markaziy bankning obligatsiyalaridan boshqa obyektlar, sof | -134 701 | -246 737 |
| **Asosiy pul** | **556 925** | **556 925** |
| Valyuta | 206 352 | 200 745 |
| - muomaladagi pul miqdori | 157 764 | 153 478 |
| - Kassalardagi naqd pullar | 48 588 | 47 268 |
| Zaxiralar | 334 495 | 338 445 |
| - Majburiy zaxiralar | 225,228 | 307 757 |
| - Ortiqcha zaxiralar | 109 267 | 30 688 |
| NDT va munitsipalitetlarning depozitlari | 16 078 | 17 734 |
| **Boshqa majburiyatlar** | **6,561** | **6,919** |
| -Markaziy bank obligatsiyalari | 0 | 0 |
| -NDT va munitsipalitetlarning xorijiy valyutadagi depozitlari | 6,561 | 6,919 |
| **Memorandum elementlari:**Davr oxiridagi o'zgarish (asosiy pulning foizida) |  |  |
| - Asosiy pul | 45.4 | 0,0 |
| -Sof xorijiy aktivlar | 13.4 | 15.5 |
| -Sof mahalliy aktivlar (boshqa majburiyatlarni hisobga olmaganda) | 32.0 | -15.5 |

### Davlat va xususiy sektor qarzlari

2019-yil dekabr holatiga ko‘ra, davlatning banklar oldidagi qarzi 3 880 000 milliard rialga yetdi (taxminan 30 milliard dollar, ushbu qarzHasan Ruhoniy prezident sifatida ish boshlagan 2013-yildan beri 3,5 foizga o‘sdi). Ya'ni, hukumat Eronda davlat nazorati ostidagi banklarga beriladigan pullarni emissiya qiladi va keyin bu banklardan foiz evaziga qarz oladi. 2019-yil 20-dekabrda yakunlangan o‘n ikki oylik davrda xususiy sektorning banklar oldidagi qarzi 14 400 000 milliard rial yoki 110 milliard dollardan ortiqni tashkil qildi.

Tashqi aloqalar
---------------

Eron Islom taraqqiyot bankining a'zosi hisoblanadi. 2006-yil avgust holatiga ko'ra Jahon banki mamlakatdagi umumiy qiymati 3 413 mln. dollarlik 48 ta rivojlanish loyihasini moliyalashtirgan.  Jahon bankining Eronga kreditlari faqat Xalqaro tiklanish va taraqqiyot banki (XTTB) tomonidan beriladi. Eron Jahon bankining Investitsiyalarni ko'p tomonlama kafolatlash agentligi (MIGA) a'zosi hisoblanadi.  Eron 1945-yil 29-dekabrda Xalqaro valyuta jamgʻarmasiga (XVF) aʼzo boʻlgan.  Markaziy bank rahbarlari XVJ kengashining Eron bo'yicha muhokamalarida hukumat nomidan qatnashadilar. Ushbu uchrashuvlar odatda yiliga bir marta Vashingtonda o'tkaziladi  Eron Markaziy banki Shveytsariyaning Bazel shahrida bo'lib o'tadigan Xalqaro hisob-kitoblar bankining (BIS) yillik yig'ilishlarida kuzatuvchi maqomiga ega.

### Xorijiy ta'sir va operatsiyalar

* **Eronning tashqi qarzi** : 2010-yilda 22,07 milliard dollar (qisqa muddatli qarzlar $10,6 mlrd va o'rta va uzoq muddatli qarzlar $11,4 mlrd).
* **Eronning xorijiy banklardagi omonatlari**: 35 milliard dollarni tashkil etadi, uning majburiyatlari esa 25 milliard dollarni tashkil etadi (2007).  2007-yilda Eronning xorijda 62 milliard dollarlik aktivlari bor edi.  Xalqaro hisob-kitoblar banki ma'lumotlariga ko'ra, Eronning 39 ta jahon banklaridagi omonatlari 2012-yil mart oyi oxirida 15,44 milliard dollarga yetgan, uning majburiyatlari esa 10,088 milliard dollarni tashkil qilgan.  Bundan tashqari, 2011-yilda xorijiy kompaniyalar Eronga to‘lovlar bilan bog‘liq muammolar sabab mamlakatdagi xorijiy banklarda 10–20 milliard dollar miqdoridagi mablag‘ saqlagani xabar qilingan.  Yevropa Ittifoqi manbalariga ko‘ra, Yevropa sanksiyalariga qaramay, Eron hali ham Germaniya, Italiya, Malta, Ispaniya, Gretsiya va Shveytsariyadagi hisob raqamlariga "bir necha milliard yevro" omonatlar qo‘ygan (2012).  2013-yil holatiga ko'ra, xalqaro sanktsiyalar tufayli uning valyuta zaxiralarining atigi 30-50 milliard dollari (ya'ni umumiy summaning taxminan 50 foizi) foydalanish mumkin.  Eron ommaviy axborot vositalari xorijda yangi sanksiyalar muhokama qilinayotgan bir paytda nega aktivlar va xorijiy zaxiralar  mamlakatga qaytarilmagan (yoki oltinga aylantirilmagan) degan savol bilan chiqmoqda.
* **Tranzaktsiyalar**: 2000-2007 yillar oralig'ida Eron bilan 150 milliard dollarga teng bo'lgan xorijiy tranzaktsiyalar amalga oshirildi. Yirik shartnomalar ham xususiy ham davlat kredit liniyalarini tashkil etdi.  Xalqaro hisob-kitoblar banki ma'lumotlariga ko'ra, 2008-yilning uchinchi choragida Eronning xorijiy banklar va moliya institutlaridagi valyuta operatsiyalari balansi 24,3 milliard dollardan oshgan.

### AQSh sanktsiyalari

AQSh Moliya vazirligi ham Eron bilan xorijiy sarmoya va savdoni moliyalashtirishni cheklashga urinishlarini kuchaytirdi. 2006-yil yanvar oyida Shveytsariyaning UBS va Credit Suisse kabi banklari alohida-alohida Erondagi faoliyatini to'xtatganliklarini e'lon qildilar. 2006-yilning sentabrida Moliya vazirligi Eron Soderot bankining AQSh moliya tizimi bilan barcha operatsiyalarini taqiqladi, 2007-yilning yanvarida esa Sepah banki va uning Britaniyadagi sho'basi Sepah bank Internationalni qora ro'yxatga kiritdi. 2007-yil oktyabr oyida AQSh Moliya vazirligi Eron Milliy banki va Xalq bankini qora ro'yxatga kiritdi.

2007-yil sentyabr oyi boshidan beri AQSh bosimi ostida Xitoyning 12 banki Eron banklari bilan aloqalarini qisqartirdi, biroq ulardan beshtasi 2008-yil yanvar oyi o‘rtalarida tijoriy aloqalarini tikladi. 2008-yil fevral oyi o'rtalarida AQSh Moliya vazirligi Eron Markaziy banki qora ro'yxatga kiritilgan banklarga tranzaktsiyalar o'tkazish orqali AQSh sanksiyalaridan qochishga yordam berganini da'vo qildi. 

#### Barter savdosi

Markaziy bank xalqaro sanksiyalar va pul mablag‘larini mamlakatga va undan tashqariga o‘tkazishdagi muammolar tufayli cheklangan xorijiy naqd zaxiralariga ega. 2012-yilda AQSh sanksiyalarni bir tomonlama kengaytirdi, bu esa Markaziy bank bilan hamkorlikda ishlovchi xorijiy firmalarni AQSh moliya tizimidan uzib qo'ydi.  Eron xalqaro sanksiyalarni chetlab o‘tish uchun o‘z savdo hamkorlarining barter savdosi, naqd pul kontrabandasi, oltin va mahalliy valyutalaridan tobora ko‘proq foydalanayotgani xabar qilinmoqda.  Markaziy bank Eron yadroviy dasturidagi ishtiroki tufayli AQSh hukumati tomonidan qora ro'yxatga kiritilgan va shu tufayli 2012-yilning mart oyidan beri SWIFT tizimidan foydalanishi bloklangan.

Nashrlar
--------

Eron Markaziy banki umumiy va ixtisoslashgan auditoriya uchun turli davriy nashrlarni, jumladan *Iqtisodiy tendensiyalar*, *byulleten*, *yillik sharh*, *iqtisodiy hisobot* va *balans* kabilarni taqdim etadi. Shuningdek, bukletlar, monografiyalar va broshyuralar ham nashr qilib turiladi. Ushbu hujjatlarning aksariyati ingliz tilida ham mavjud.

Havolalar
---------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Yeganeh 1988 harvnb error: no target: CITEREFYeganeh1988 (help)
2. ↑  Clawson & Rubin 2005, s. 168 harvnb error: no target: CITEREFClawsonRubin2005 (help)
3. 1 2  Basseer, Clawson & Floor 1988 harvnb error: no target: CITEREFBasseerClawsonFloor1988 (help)
4. ↑  Clawson & Rubin 2005. sfn error: no target: CITEREFClawsonRubin2005 (help)
5. ↑  „History of Banking in Iran".  Parstimes.com. 4-aprel 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 11-noyabr 2012-yil.
6. ↑  Clawson & Rubin 2005, s. 55 harvnb error: no target: CITEREFClawsonRubin2005 (help)
7. ↑  „Iran Today-Iran's Banking System-12-14-2010-(Part1)".  YouTube. 19-oktabr 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-yanvar 2012-yil.
8. ↑  „About this Collection - Country Studies - Digital Collections - Library of Congress". *Library of Congress*. 27-may 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-yanvar 2019-yil.
9. ↑  „Iran's Central Bank Lacks Independence, Parliament Study Says". *Bloomberg* (2-iyul 2010-yil). Qaraldi: 6-mart 2017-yil.
10. ↑  „Iran's Central Banker Threatens To Quit In Protest".  Payvand.com. 29-iyun 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-yanvar 2012-yil.
11. 1 2  „No. 3854 | Domestic Economy | Page 4".  Irandaily. 1-aprel 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-yanvar 2012-yil.
12. ↑  „Archived copy". 9-avgust 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 1-fevral 2011-yil.
13. ↑  „Monetary and Banking Law of Iran". 16-avgust 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-aprel 2023-yil.
14. ↑  „General Information".  Cbi.ir (19-sentabr 2011-yil). 6-yanvar 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-yanvar 2012-yil.
15. ↑  „Iran's interest-free banking law".  Central Bank of Iran. 3-fevral 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 11-mart 2007-yil.
16. ↑  „Guide to Iranian Market". *www.irtp.com*. 30-may 2009-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 11-yanvar 2022-yil.
17. ↑  „Iran Daily – Domestic Economy – 04/19/09". 21-aprel 2009-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-avgust 2010-yil.
18. 1 2  Iran Financial Services Forecast, Economist Intelligence Unit, August 18, 2008
19. ↑  „Iran Daily – Economic Focus – 06/06/07". 10-iyul 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-avgust 2010-yil.
20. ↑  „Iran, biggest Shariah-compliant market: The Banker".  Payvand.com. 9-iyun 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-yanvar 2012-yil.
21. ↑  „Iran 2nd in Islamic Banking Assets".  Zawya (11-dekabr 2009-yil). 5-yanvar 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-yanvar 2012-yil.
22. ↑  „CBI's Fiqh Council Reopening With New Mandate". *Financial Tribune* (6-iyul 2015-yil). 26-yanvar 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-yanvar 2019-yil.
23. ↑  *Commission.* „Information and communications technology (ICT) to Iran". *www.austrade.gov.au*. 19-aprel 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi.
24. ↑  „Annual Review for 1389(2010/11)". *www.cbi.ir*. 16-avgust 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi.
25. ↑  *Jafari.* „Post Bank of Iran Plans to Launch the Country's First Digital Currency". *techrasa.com* (25-fevral 2018-yil). 12-iyun 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6-iyul 2018-yil.
26. ↑  „Sanctions Buster? Iran Eyes Cryptocurrency To Blunt U.S. Deterrents". *www.payvand.com*. 8-avgust 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29-avgust 2018-yil.
27. ↑  *Todd White.* „Central Bank of Iran Working on Cryptocurrency, Press TV Reports". *www.bloomberg.com* (26-iyul 2018-yil). 27-iyul 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 27-iyul 2018-yil.
28. ↑  „Iran's 1st Open Banking API Launched". *Financial Tribune* (6-yanvar 2017-yil). 8-yanvar 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-yanvar 2017-yil.
29. ↑  „Banking Reform Blueprint Unveiled". *Financial Tribune* (2-yanvar 2017-yil). 4-yanvar 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6-iyul 2018-yil.
30. ↑  „Centeral Bank of Iran to Establish Fintech Regulatory Body". *Financial Tribune* (19-dekabr 2016-yil). 21-dekabr 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-aprel 2023-yil.
31. ↑  „Iranians Lose Faith in Cheques: More and more cheques bounce as economy struggles".  Payvand.com. 14-iyun 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-yanvar 2012-yil.
32. ↑  „VISA and MasterCard usage possible in Iran".  Payvand.com. 14-mart 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-yanvar 2012-yil.
33. ↑  *Fitch, Asa*. „Western Companies See Potential in Reaching Iran's Consumers After Nuclear Deal". *The Wall Street Journal* (6-aprel 2015-yil). Qaraldi: 6-mart 2017-yil.
34. ↑  *Moshinsky.* „This ex-Deutsche Bank tech expert quit his job to risk everything on Iran's coming economic boom". *Business Insider*. 2-may 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-yanvar 2019-yil.
35. ↑  „CBI Talking to Int'l Payments Technology Companies". *Financial Tribune* (18-noyabr 2016-yil). 19-noyabr 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-noyabr 2016-yil.
36. 1 2  „Iran's Economy". 27-iyun 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-aprel 2023-yil.

"Iran's Economy" (PDF).
37. ↑  „newly-passed Anti-Money Laundering law". 9-mart 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-aprel 2023-yil.
38. 1 2  *Sadeghi.* „Financial watchdog worries Iranian hard-liners". *Al-Monitor* (28-sentabr 2016-yil). 18-may 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-may 2017-yil.
39. ↑  „Iran's Interior Minister warns of illegal drug profits financing election campaigns". *www.payvand.com*. 24-fevral 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24-fevral 2015-yil.
40. 1 2 3  „Middle East :: Iran — The World Factbook - Central Intelligence Agency". *www.cia.gov*. Qaraldi: 6-aprel 2009-yil.
41. 1 2  Minister: Iran Facing No Problem in Currency Reserves, Revenues.
42. ↑  „Iran Daily – Domestic Economy – 12/04/08". 7-dekabr 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-fevral 2016-yil.
43. ↑  „Iran's forex reserve at $100b: central bank".  tehran times (22-oktabr 2010-yil). 14-iyun 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-yanvar 2012-yil.
44. ↑  „Iran reserves: $120b in foreign notes, 907 tons of gold". 2-fevral 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 5-fevral 2012-yil.
45. ↑  „Iran's economy to grow despite sanctions: Ahmadinejad". *www.dailystar.com.lb*. 5-fevral 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 5-fevral 2012-yil.
46. ↑  „NameBright - Coming Soon". *www.iranwpd.com*. 15-fevral 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-oktabr 2022-yil.
47. 1 2  „Private homes in Iran hold more gold than Central Bank". *www.payvand.com*. 17-sentabr 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-sentabr 2014-yil.
48. ↑  *Wiggin, Addison*. „How Gold Helped Iran Withstand U.S. Financial Fury". *Forbes*. Great Speculations. Qaraldi: 25-avgust 2017-yil.
49. ↑  „Iran Inflation Rate".  index Mondi. 11-oktabr 2010-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29-oktabr 2007-yil.
50. ↑  „Money and Inflation in the Islamic Republic of Iran".  IMF. 29-fevral 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29-oktabr 2007-yil.
51. ↑  „Archived copy". 17-iyul 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6-iyul 2010-yil.
52. ↑  *Amir Naghshineh-Pour.* „A Review and Analysis of Iran's Current Economic Status". *www.payvand.com*. 3-noyabr 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-oktabr 2008-yil.
53. ↑  „Iranian Banks Under Sanctions: Government Looking Towards Foreign Banks".  Payvand.com. 29-dekabr 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-fevral 2012-yil.
54. ↑  Central Bank of Iran
55. ↑  „Archived copy". 12-noyabr 2010-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-avgust 2010-yil.
56. ↑  „Iran's inflation rate 21%, liquidity $174b, Central Bank says".  Payvand.com. 25-fevral 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-yanvar 2012-yil.
57. 1 2  „Iran's Money Supply Skyrockets Parallel to Inflation".
58. 1 2  „Government Debt, Deficit, Money Supply Soar, Iran Central Bank Reveals".

"Government Debt, Deficit, Money Supply Soar, Iran Central Bank Reveals".
59. ↑  „Archived copy". 21-dekabr 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-oktabr 2010-yil.
60. ↑  „World bank report on Iran".  Web.worldbank.org. 12-iyun 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-yanvar 2012-yil.
61. ↑  „Iran's Third Development Plan: an Appraisal – Science News".  redOrbit (3-oktabr 2005-yil). 29-noyabr 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-yanvar 2012-yil.
62. ↑  „Iran's Financial Position at IMF".  IMF.
63. ↑  „Iran and IMF|International Monetary Fund". 10-oktabr 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10-oktabr 2007-yil.
64. ↑  „Iran's foreign debt reach $22m".  tehran times (27-aprel 2011-yil). 25-iyul 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-yanvar 2012-yil.
65. ↑  „Iran's foreign assets surpass $62b".  Mehrnews.ir. 12-dekabr 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-yanvar 2012-yil.
66. ↑  „Fars News Agency :: Iran's Assets at Foreign Banks Exceed $15bln". 14-noyabr 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-sentabr 2012-yil.
67. ↑  „Seoul, Ankara seeking U.S. waiver on Iran oil". *Tehran Times*. Qaraldi: 9-yanvar 2012-yil.
68. ↑  „Fars News Agency :: India Studying Oil Payments to Iran via Russia".  English.farsnews.ir (15-dekabr 2011-yil). 3-mart 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-yanvar 2012-yil.
69. ↑  „Despite sanctions, Iran has billions stashed away in European banks: EU advisor". 7-fevral 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 5-fevral 2012-yil.
70. ↑  *Marjorie Olster*. „Sanctions Biting but Iran Not Budging". *AP* (23-avgust 2013-yil). Qaraldi: 24-avgust 2013-yil.
71. ↑  „U.S. froze $2 billion held for Iran in Citibank: report". *Reuters* (12-dekabr 2009-yil). Qaraldi: 20-oktabr 2022-yil.
72. ↑  „Global Investment in Iran".  AEI (9-may 2007-yil). 10-iyun 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-yanvar 2012-yil.
73. ↑  „Iran Daily – Domestic Economy – 04/06/09". 8-aprel 2009-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-aprel 2009-yil.
74. ↑   „Iran",*Investment regulations*. Economist Intelligence Unit, 19 March 2008.
75. ↑  „Iran President Ahmadinejad condemns US banking sanctions". *BBC News* (1-yanvar 2012-yil). Qaraldi: 20-iyun 2018-yil.
76. ↑  „What's Iran doing with Turkish gold?". *Financial Times*. 12-iyul 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 11-iyul 2012-yil.
77. ↑  „Iran's banks to be blocked from global banking system". *BBC News* (15-mart 2012-yil). Qaraldi: 20-iyun 2018-yil.
78. ↑  „Publications". *www.cbi.ir*. 26-yanvar 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-yanvar 2019-yil.