***Agava murpheyi*** — agavaning bir turi. Bu janubiy Arizona va Meksikaning Sonora shahri shimolidagi qadimgi hohokam hindularining bir necha oʻnlab arxeologik joylarida oʻsadigan suvli oʻsimlik. 1935-yilda oʻnlab turlari haqida xabar berilgan va 1970-yilgacha faqat ikkitasi toʻliq oʻrganilgan. Bu hohokam hindulari tomonidan oziq-ovqat va tolasi uchun yetishtirilgan nav hisoblanadi. Uning umumiy nomlari orasida **Hohokam agava**, **Murphey agava** va **Murphey asr oʻsimligi** kabilar mavjud.

Tavsif
------

Bu agava uzunligi 80 santimetrgacha, kengligi 20 santimetrgacha boʻlgan yashil rangdan koʻk-yashil ranggacha boʻlgan rangpar chiziqli barglarning rozetini hosil qiladi. Gullash davrida ular qizil rangda boʻladi. Barglar markazga qarab biroz egilishi mumkin. Ular kichik, tekis tishchalar bilan qoplangan. Oʻsimlik 3 dan 4 metrgacha boʻlgan toʻpgulni hosil qiladi, shoxlari boʻylab koʻplab gullar joylashadi. Gullarining uchi binafsha yoki jigarrang boʻladi va uzunligi 7,5 santimetrgacha yetishi mumkin. Meva uzunligi 5 dan 7 santimetrgacha boʻlgan yogʻochli kapsula koʻrinishida boʻlib, urugʻlarni oʻz ichiga oladi, lekin ular kamdan-kam hollarda hosil boʻladi. Gullari odatda mevalar hosil boʻlishidan oldin nobud boʻladi. 500 yildan ortiq vaqt davomida qarovsiz qolganiga qaramay, Hohokam agava bir nechta qadimiy arxeologik joylarda oʻsishda davom etmoqda. Bu agava faqat bulbullar tomonidan changlantiriladi va Arizonadagi *Agava* xrizantasi bilan duragaylanadi (Murfey agava deb nomlangan deyarli barcha turlar, aslida, Murphey agava *Agave palmeri* x *vivipara gibrididir*).

Foydalanish usullari
--------------------

*Agava murpheyi* hohokam qabilalari va ehtimol boshqa tubjoy amerikaliklar tomonidan oziq-ovqat va tola ishlab chiqarish uchun yetishtirilgan. Oziq-ovqat uchun Hohokam agava gul poyasi toʻkilishidan oldin yigʻib olingan. Bu vaqtda mevadagi shakar konsentratsiyasi eng yuqori darajaga yetadi. Taxminan 9 pound (4.1 kg) chuqurlikda, issiq toshlar bilan toʻldirilgan va issiq koʻmir bilan qoplangan chuqurda ikki yoki uch kun davomida pishirilgan. Pishirilgan rozet, taʼmi shirin kartoshka bilan solishtirganda (garchi isteʼmol qilinadigan tolaga ega boʻlsa ham), 100 grammda 347 kaloriya va 3,5 gramm protein mavjudligi sababli toʻyimliroq hisoblanadi.

Oʻsish sharoitlari
------------------

Yovvoyi tabiatdan yigʻilgan agavalar ming yillar davomida tubjoy amerikaliklar uchun muhim oziq-ovqat manbai boʻlgan. Biroq, 1980-yillarda arxeologlar Marana shahri yaqinidagi Tukson havzasida agavaning katta maydonlari, ayniqsa *Agave murpheyi hohokama qabilalari* tomonidan yetishtirilganligini aniqladilar. 78 kvadrat kilometrlik (deyarli 20 000 akr) sobiq agava maydonlari asosan Feniks va Tukson oʻrtasida topilgan, bu agava oʻn minglab odamdan tashkil topgan hohokam qabilalari uchun asosiy oziq-ovqat manbai boʻlganligini koʻrsatadi. Shubhasiz, boshqa koʻplab dalalar vayron qilingan yoki arxeologlar tomonidan haligacha aniqlanmagan.

Agava suvli hududga mos ekinlar yetishtiriladigan Santa-Cruz daryosining tekisligi ustidagi toshloq joylarda Tukson havzasi choʻlida hohokam hindulari tomonidan oʻstirilgan. Hohokam hindulari 5 feet (1.5 m) ga yaqin tosh uyumlari maydoniga agava ekkan. Agava oʻsimligining tagidagi toshlar toʻplami namlikni saqlab qolish va yirtqichlar kemiruvchilar zararini oldini olish uchun unumdor tuproq vazifasini bajaradi. Toʻgʻonlarni va konturli teraslar tekshirilganda, yogʻingarchilik vaqtida yomgʻir oqimini agava oʻsimliklariga yoʻnaltirish qishloq xoʻjalishi rivojiga yordam beradi. Hohokam agava oʻsimliklarining oʻndan bir qismi har yili gullab, yigʻib olindi. Dalalarda agava uchun katta pishirish chuqurlarning qoldiqlari ajratib qoʻyiladi. Tosh qoziqlarini yetishtirish miloddan avvalgi 600-yillarda boshlangan. Yirik ishlab chiqarish 1150-1450-yillardagi Hohokam madaniyatining klassik davrini tavsiflaydi.

Maranada dehqonchilik hududi 485 hectoare (52,200,000 kv. ft) tashkil etgan. Maranadagi agava ishlab chiqarish 775 kishining kunlik kaloriya ehtiyojlarining 20 foizini va 550 kishining kunlik protein ehtiyojini taʼminlash uchun yetarli boʻlgan. Bundan tashqari, oʻzining chidamliligi va namlikka boʻlgan talabining pastligi tufayli agava qurgʻoqchilikka moyil choʻl sharoitida juda yaxshi ekin sifatida oʻstirilgan.

Hohokam agava koʻp avlodlar va tubjoy amerikaliklar tomonidan inson isteʼmoli uchun yetishtirilgan. Boshqa agavalarga nisbatan oʻsimlik va oziq-ovqat manbai sifatida bir qator afzalliklarga ega. Barglaridagi kislotali sharbat koʻplab agava turlariga qaraganda kamroq kislotaga ega; hohokam agavasi qishning oxirida va erta bahorda, boshqa qishloq xoʻjaligi ekinlari unumdor boʻlmaganda isteʼmol qilinadi.

Manbalar
--------

1. 1 2 3  Fish, S. K. „Evidence of large-scale agave cultivation in the Marana community",*. The Marana Community in the Hohokam World*, Anthropological papers of the University of Arizona Fish, S. K.:. Tucson, Arizona: University of Arizona Press, 1992. ISBN 0-8165-1314-7. 2-iyun 2012-yilda qaraldi.  Wayback Machine saytida arxivlandi (2013-05-07).
2. ↑  Gregonis, L. M. (1996).The Hohokam. *Sonorensis* 16(1).
3. 1 2  Fish, S. K. „Hohokam impacts on Sonoran Desert environment",*. Imperfect Balance: Landscape Transformations in the PreColumbian Americas* David L. Lentz:. New York: Columbia University Press, 2000 — 264–266 bet.
4. ↑  How does our agave grow? Reproductive biology of a suspected ancient Arizona cultivar, *Agave murpheyi* Gibson. *Desert Plants* 14(2) 11-20.

Havolalar
---------

* NatureServe. 2014 yil. *Agave murpheyi*. NatureServe Explorer. 2014-yil 14-sentyabrda foydalanilgan.
* „Agave hosili va qovurishi", Choʻl botanika bogʻi. (YouTube)