**Min qabrlari** - Xitoyning Min sulolasi imperatorlari tomonidan qurilgan maqbaralar toʻplami. Birinchi Min imperatorining qabri uning poytaxti Nankin yaqinida joylashgan. Biroq, Min qabrlarining aksariyati Pekin yaqinidagi hududda joylashgan va hammasi birgalikda **Min sulolasining oʻn uch qabri** (xit. an’anaviy 明十三陵, pinyin: *Míng Shísān Líng*, so‘zma-so‘z: «Oʻn uch Min maqbarasi»). Ular Pekin munitsipalitetining shahar chetidagi Changping tumanida, Pekin shahar markazidan 46 km uzoqlikda shimoli-gʻarbda Tyanshou togʻining janubiy yonbagʻrida joylashgan. Ushbu joy (aslida Xuangtu togʻi) uchinchi Min imperatori imperator Yongle tomonidan *feng shui* tamoyillari asosida tanlangan. 1420-yilda imperator saroyi (Yopiq shahar) qurilgandan soʻng, imperator Yongle dafn qilinadigan joyni tanladi va oʻz maqbarasini yaratdi. Keyingi imperatorlar qabrlari xuddi shu vodiyga qoʻyilgan.

Imperator Yongledan boshlab oʻn uchta Min imperatorlari xuddi shu hududda dafn etilgan. Birinchi Min imperatori Xunvuning Syaolin maqbarasi uning poytaxti Nankin yaqinida joylashgan; ikkinchi imperator Jianven Yongle tomonidan agʻdarilgan. Qayerda dafn etilgani nomaʼlum. "Vaqtinchalik" imperator Jingtay ham bu yerda dafn etilmagan, chunki imperator Tyanshun uni imperator sifatida dafn etishdan bosh tortgan. Imperator Jingtay Pekinning gʻarbiy qismida dafn etilgan. Bu yerda dafn etilgan oxirgi imperator 1644-yil 25-aprelda oʻz joniga qasd qilgan sulolaning oxirgi imperatori Chongchjen edi. U oʻzining kanizagi Consort Tian qabriga dafn qilindi. Keyinchalik u qisqa umr koʻrgan Shun sulolasi imperatori Li Zicheng *tomonidan* Ming imperatorlari uchun qurilgan boshqa imperator maqbaralariga nisbatan ancha kichikroq miqyosda boʻlsa-da, imperator maqbarasi sifatida e'lon qilingan.

Min sulolasi davrida qabrlarga oddiy odamlar kirishi taqiqlangan edi. 1644-yilda Li Zicheng qoʻshini Pekinga borishdan va keyinchalik uni bosib olishdan oldin koʻplab qabrlarni talon-toroj qilib, yoqib yubordi.

1725-yilda imperator Yunchjen Min imperator oilasining avlodi Chju Chjilyanga merosxoʻr unvonini berdi. U Sin hukumatidan maosh ola boshladi. Uning vazifasi Min qabrlarida marosimlarni oʻtkazish edi. Unga 1750-yilda vafotidan soʻng imperator Syanlun tomonidan Kengaytirilgan inoyatli Markiz unvoni berildi. Bu unvon Sin sulolasi oxirigacha Minlarning oʻn ikki avlodiga oʻtdi.

Hozirgi vaqtda Min qabrlari Sin qabrlari va Nankin, Xebey, Xubey, Liaoning provinsiyalaridagi bir qator hududlar qatorida Jahon madaniy merosi ob'ektlari roʻyxatiga kiritilgan.

Tartibi
-------

 Changling maqbarasining umumiy koʻrinishi
 Ruhiy yoʻl imperator pavilonidan oʻtadi
 Min qabrlari hududidagi haykal
 Jangchi va amaldorning qabridagi qoʻriqchi haykallar. Min davri
Min sulolasi imperator qabrlarini joylashtirish Feng Shui (geomansiya) tamoyillariga muvofiq tanlangan. Ularga koʻra, shimoldan keladigan yovuz ruhlar va yovuz shamollar chalgʻitilishi kerak. Shuning uchun Pekin shimolidagi Jundu togʻlari etagida yoy shaklidagi vodiy hududi tanlangan. Bu 40 kvadrat kilometrlik maydon - togʻlar bilan oʻralgan, qora tuproq, sokin suv va boshqa zarur narsalar bisyor sokin vodiy - Min sulolasining nekropoliga aylandi.

7 kmlik "Ruh yoʻli" deb nomlangan yoʻl qoʻriqchi hayvonlar va amaldorlarning haykallari bilan qoplangan, qizil rangga boʻyalgan va "Buyuk Qizil darvoza" deb nomlangan uchta kamardan iborat darvozaga olib keladi. Ruh yoʻli yoki Muqaddas yoʻl hududning old tomonida joylashgan ulkan tosh yodgorlik oldidan boshlanadi. 1540-yilda, Min sulolasi davrida qurilgan bu yoʻl hozirda ham Xitoydagi eng katta tosh yoʻllardan biridir.

Yoʻlakdan borib, Shengong Shengde Stele Pavilionini koʻrish mumkin. Unda 50 tonnalik toshdan yasalgan Bixi haykali bor. Stel pavilonining har bir burchagida toʻrtta oq marmar *Huabiao* (shon-sharaf ustunlari) joylashgan. Har bir ustunning tepasida afsonaviy hayvon bor. Yoʻlning har bir tomonida ikki ustun qoʻyilgan boʻlib, ularning sirtlarida bulut tasviri oʻyilgan va tepalari yumaloq silindrga oʻxshatib ishlangan. Ular an'anaviy dizaynga ega boʻlib, dastlab marhumning ruhiga yoʻl koʻrsatuvchi mayoqlar boʻlgan. Yoʻl 18 juft afsonaviy hayvonlarning tosh haykallariga olib boradi. Ularning barchasi butun toshlardan yasalgan va hayotiy oʻlchamidan kattaroq boʻlib, Ajdaho va Feniks darvozasi deb ataladigan kemerli darvozaga olib keladi. 
Hozirda faqat uchta qabr omma uchun ochiq. 1989-yildan beri hududda hech qanday qazishma ishlari olib borilmayapti. Ammo hukumat yangi arxeologik tadqiqotlar va qabrlarni ochishni rejlashtirayotgani haqida mish-mishlar tarqalgan. Qabrlar hududini Google Earthda koʻrish mumkin: Changling (40°18′5.16″N 116°14′35.45″E﻿ / ﻿40.3014333°N 116.2431806°E﻿ / 40.3014333; 116.2431806﻿ (Chang Ling tomb)GO); Dingling, (40°17′42.43″N 116°12′58.53″E﻿ / ﻿40.2951194°N 116.2162583°E﻿ / 40.2951194; 116.2162583﻿ (Ding Ling tomb)GO).

Min qabrlari 2003-yil avgust oyida YuNESKOning Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan. Ular "Min va Sin sulolalarining imperator qabrlari "nomi ostida roʻyxatga olingan.

 Min qabrlarining akvarel boʻyoqlari bilan ishlangan surati

Imperator qabrlari roʻyxati
---------------------------

Imperator qabrlarida xronologik tartibda dafn etilgan shaxslar roʻyxati:

| Ismi | Xitoycha/pinyin | Imperatorlik ismi | Sana | Rasm | Koordinatalar |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Changling | xit. an’anaviy 長陵, pinyin: *Cháng Líng* | Imperator Yongle | 1424 |  | 40°18′5.16″N 116°14′35.45″E﻿ / ﻿40.3014333°N 116.2431806°E﻿ / 40.3014333; 116.2431806﻿ (長陵)GO |
| Xianling | xit. an’anaviy 獻陵, pinyin: *Xiàn Líng* | Imperator Hongxi | 1425 |  | 40°18′18.12″N 116°14′15.61″E﻿ / ﻿40.3050333°N 116.2376694°E﻿ / 40.3050333; 116.2376694﻿ (献陵)GO |
| Jingling | xit. an’anaviy 景陵, pinyin: *Jǐng Líng*, so‘zma-so‘z: «Manzarali qabr» | Imperator Xuande | 1435 |  | 40°17′54.14″N 116°15′08.52″E﻿ / ﻿40.2983722°N 116.2523667°E﻿ / 40.2983722; 116.2523667﻿ (景陵)GO |
| Yuling | xit. an’anaviy 裕陵, pinyin: *Yù Líng* | Imperator Chjengtong | 1449 |  | 40°18′49.33″N 116°13′55.56″E﻿ / ﻿40.3137028°N 116.2321000°E﻿ / 40.3137028; 116.2321000﻿ (裕陵)GO |
| Maoling | xit. an’anaviy 茂陵, pinyin: *Mào Líng* | Imperator Chenghua | 1487 |  | 40°18′51.60″N 116°13′36.17″E﻿ / ﻿40.3143333°N 116.2267139°E﻿ / 40.3143333; 116.2267139﻿ (茂陵)GO |
| Tailing | xit. an’anaviy 泰陵, pinyin: *Tài Líng* | Imperator Hongchji | 1505 |  | 40°19′23.33″N 116°12′59.90″E﻿ / ﻿40.3231472°N 116.2166389°E﻿ / 40.3231472; 116.2166389﻿ (泰陵)GO |
| Kangling | xit. an’anaviy 康陵, pinyin: *Kāng Líng* | Imperator Chjengde | 1521 |  | 40°19′10.03″N 116°12′13.40″E﻿ / ﻿40.3194528°N 116.2037222°E﻿ / 40.3194528; 116.2037222﻿ (康陵)GO |
| Yongling | xit. an’anaviy 永陵, pinyin: *Yǒng Líng* | Imperator Jiajing | 1566 |  | 40°17′18.09″N 116°15′06.05″E﻿ / ﻿40.2883583°N 116.2516806°E﻿ / 40.2883583; 116.2516806﻿ (永陵)GO |
| Chjaoling | xit. an’anaviy 昭陵, pinyin: *Zhāo Líng* | Imperator Longqing | 1572 |  | 40°17′28.76″N 116°12′38.55″E﻿ / ﻿40.2913222°N 116.2107083°E﻿ / 40.2913222; 116.2107083﻿ (昭陵)GO |
| Qingling | xit. an’anaviy 慶陵, pinyin: *Qìng Líng* | Imperator Taychang | 1620 |  | 40°18′29.43″N 116°14′01.32″E﻿ / ﻿40.3081750°N 116.2337000°E﻿ / 40.3081750; 116.2337000﻿ (慶陵)GO |
| Dingling | xit. an’anaviy 定陵, pinyin: *Dìng Líng*, so‘zma-so‘z: «Barqarorlik maqbarasi» | Imperator Vanli | 1620 |  | 40°17′42.43″N 116°12′58.53″E﻿ / ﻿40.2951194°N 116.2162583°E﻿ / 40.2951194; 116.2162583﻿ (定陵)GO |
| Deling | xit. an’anaviy 德陵, pinyin: *Dé Líng* | Imperator Tyanqi | 1627 |  | 40°17′15.01″N 116°15′35.91″E﻿ / ﻿40.2875028°N 116.2599750°E﻿ / 40.2875028; 116.2599750﻿ (徳陵)GO |
| Siling | xit. an’anaviy 思陵, pinyin: *Sī Líng* | Imperator Chongchjen | 1644 |  | 40°16′08.69″N 116°11′32.64″E﻿ / ﻿40.2690806°N 116.1924000°E﻿ / 40.2690806; 116.1924000﻿ (思陵)GO |

Oʻn uchta qabrda dafn etilmagan Min imperatorlari: imperator Xongvu, Chju Byao, imperator Kang, imperator Jianven, imperator Szintay va Chju Youyuan.

Tasvirlar
---------

* Ming qabrlariga kirishMing qabrlariga kirish
* Changling maqbarasining Ling'en zaliChangling maqbarasining Ling'en zali
* Shengong Shengde Stele pavilioni qabrlarga olib boradigan muqaddas yo'lakning boshidaShengong Shengde Stele pavilioni qabrlarga olib boradigan muqaddas yo'lakning boshida
* Min qabrlari ichidagi haykalMin qabrlari ichidagi haykal
* Min qabrlari ichidagi haykalMin qabrlari ichidagi haykal
* Changling maqbarasining Ling'en darvozasiChangling maqbarasining Ling'en darvozasi
* Changling maqbarasida shoyi yoqiladigan pechkaChangling maqbarasida shoyi yoqiladigan pechka
* Changling maqbarasining Minglou minorasiChangling maqbarasining Minglou minorasi

Manbalar
--------

1. ↑  Eric N. Danielson, "". *CHINA HERITAGE QUARTERLY*, No. 16, December 2008.
2. ↑  *Шисаньлин / С. А. Комиссаров, А. И. Соловьёв, М. А. Кудинова // Шервуд — Яя. — М. : Большая российская энциклопедия, 2017. — С. 42—43. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 35). — ISBN 978-5-85270-373-6.*.