**Markaziy Afrika Imperiyasi** — Markaziy Afrika Respublikasi hududida 1976-yil 4-dekabrdan 1979-yil 21-sentyabrgacha mavjud boʻlgan davlat.

Tarixi
------

1958-yil 1-dekabrda Fransiya konstitutsiyaviy referendumi natijasida Ubangi-Shari mustamlakasi Markaziy Afrika Respublikasiga aylantirildi, unga yangi davlat bosh vaziri Bartelemi Boganda boshchilik qildi. Mamlakatda "asoschi ota" sifatida katta obroʻ va taʼsirga ega edi. Biroq, 1959-yil 29-martda uning samolyoti halokatga uchradi - Boganda vafot etdi.

Bogandaning oʻlimi hokimiyat uchun kurashni qoʻzgʻatdi, bunda marhum bosh vazirning yaqin qarindoshi va ittifoqchisi Devid Dako gʻalaba qozondi, u metropoliya va mahalliy yevropalik tadbirkorlarning yordamini oldi. Fransiya bilan muzokaralardan soʻng, 1960-yil 13-avgustda mamlakat toʻliq mustaqillikka erishdi va Dako uning respublikaning birinchi prezidenti boʻldi, u tobora avtoritar siyosat olib bora boshladi, bu esa Milliy assambleya tomonidan Markaziy Afrikaning yangi konstitutsiyasini qabul qilishga olib keldi. U prezidentlik rejimi va bir partiyaviy hokimiyat tizimini mustahkamladi. Nimjon davlat apparati keng tarqalgan korrupsiyaga va iqtisodiy vaziyatning yomonlashishiga olib keldi.

1962-yilda Jan-Bedel Bokassa prezidentning qarindoshi boʻlib, armiya bosh qoʻmondoni lavozimini egalladi. Bokassaning bemaʼniligi Dakoni gʻazablantirdi. 1965-yilda chet elchilarining rasmiy qabulida Dako shunday dedi: "*Polkovnik Bokassa faqat medallar yigʻish ishtiyoqi bilan band, u davlat toʻntarishi qilish uchun juda ahmoq*".

Ular oʻrtasidagi munosabatlar yil sayin yomonlashdi. Prezident armiyani saqlash uchun koʻproq mablagʻ ajratishdan bosh tortganidan keyin va shu bilan birga jandarmeriyaga xarajatlar koʻpayganidan soʻng, Bokassa toʻntarishga qaror qildi, ammo xavfsizlik kuchlarining qarshiligidan va Fransiyaning mumkin boʻlgan aralashuvidan qʼrqdi. Biroq, uning hamkasbi kapitan Aleksandr Banzaning taʼsiri ostida, Bokassa Dakoga qarshi chiqdi. 1966-yil Yangi yil arafasida qoʻzgʻolonchilar Bangidagi eng muhim obʼektlarni egallab oldilar va Dakoni hibsga oldilar. Bu voqealar "Muqaddas Silvestr toʻntarishi" deb nomlandi. 1-yanvar kuni Bokassa oʻzini Markaziy Afrika Respublikasi prezidenti deb eʼlon qildi, shuningdek, bir qancha muhim vazirlik lavozimlarini egalladi. 4 va 8-yanvarda Bokassani ijro hokimiyatining yagona egasi deb eʼlon qildi va unga favqulodda farmonlar chiqarish huquqini beruvchi konstitutsiyaviy aktlar chiqarildi. 1972-yilda Bokassa umrbod prezident etib eʼlon qilindi. 1976-yil 4-dekabrda boʻlib oʻtgan DSECA partiyasining favqulodda kongressida Markaziy Afrika Respublikasi imperiya deb eʼlon qilindi, prezidenti esa uning imperatori boʻldi. Yangi konstitutsiya qabul qilindi. Oradan roppa-rosa bir yil o‘tib, 1977-yil 4-dekabrda Bokassaning tantanali toj kiydirish marosimi bo‘lib o‘tdi. Shunday qilib, Markaziy Afrika Respublikasi super-prezidentlik respublikasidan asta-sekin monarxiyaga aylandi.

Imperiya
--------

### Konstitutsiya

Imperator shtandarti
Yangi tashkil etilgan imperiya konstitutsiyasi mamlakatda ijro hokimiyati boshligʻi boʻlgan imperatorning shaxsiy diktaturasini qonuniy ravishda tasdiqladi. MAI Konstitutsiyasining 2-moddasida shunday deyilgan: "*Oliy hokimiyat imperatorda mujassamlangan millatga tegishli*". Bir palatali parlament – ​​Milliy assambleya tasdiqlandi. Imperator parlamentni tarqatib yuborish, oʻz xohishiga koʻra bosh vazirni tayinlash, mamlakatda favqulodda holat joriy etish huquqiga ega edi. Agar imperatorning oʻzi oʻgʻillaridan birini merosxoʻr qilib tayinlamasa, monarxiya irsiy deb eʼlon qilindi. Sud sudlovi davlat rahbari nomidan amalga oshirildi.

Shuningdek, MAI Konstitutsiyasi imperator boshchiligidagi mamlakatdagi yagona partiya - DSECAni eʼlon qilib, bir partiyaviy tizimni oʻrnatdi. Biroq, bu partiya imperator tuzumining oʻzagining faqat ramziy rolini oʻynadi, xalq qoʻllab-quvvatlashining oʻziga xos uydirmasi edi va boshqaruv organlari faqat qogʻozda mavjud edi.

### Ichki siyosati

Imperator tuzumi davrida mamlakat aslida ikki qismga boʻlingan: markaziy (Bangi va uning atrofi, Mbaiki prefekturasi, diktatorning uyi) va periferik (boshqa hududlar). Hokimiyat o‘z holiga tashlab qo‘yilgan "qishloq" viloyatlariga hech qanday yordam ko‘rsatmadi. Hukumat faqat soliqlar yigʻdi va gʻalayonlarni bostirdi, qabila boshliqlariga boʻysunadigan hududlar ustidan rasmiy suverenitetni saqlab qoldi. Aholining chekka qatlamlaridan tashkil topgan davlat axborotchilarining keng tizimi mavjud edi. Jinoyatchilarga nisbatan jismoniy zoʻravonlik choralari qoʻllanilgan: quloqlari va qoʻllari kesilgan. Imperatorga qarshi boʻlgan odamlar oʻz lavozimlaridan chetlashtirildi, mamlakatdan haydaldi, qiynoqlarga solindi.

Imperiyaning agrar iqtisodiyoti tanazzulga yuz tutdi va butunlay fransuz sarmoyasiga bogʻliq edi. Byudjetga ogʻir zarba ajoyib toj kiyish marosimi va imperator saroyini saqlash bilan bogʻliq edi. Bokassa tomonidan amalga oshirilgan olmos sanoati va qahva ishlab chiqarish korxonalarini milliylashtirish va ularning keyinchalik arab kompaniyalari qoʻliga oʻtishi yevropalik tadbirkorlarni begonalashtirdi, mamlakat firmalari bilan muomala qilishni istamagan, ularning aksariyati mamlakatning eng yirik tadbirkoriga aylangan hukmron imperator bilan bogʻliq edi.

### Tashqi siyosati

Imperiyaga respublika davridan meros boʻlib qolgan siyosiy aloqalar Fransiyaning mamlakatga moliyaviy yordamni koʻpaytirish uchun siyosiy shantajini ifodalaydi. Kommunistik blok mamlakatlari bilan yaqinlashish, frank zonasidan chiqish tahdidlari, Xitoy Xalq Respublikasi bilan bir paytlar uzilib qolgan munosabatlarni tiklash, Muammar Qazzofiy bilan doʻstlik aloqalarini oʻrnatish Fransiya hukumatini moddiy subsidiyalarni oshirishga majbur qildi. Bokassa, Afrikaning boshqa gʻayrioddiy hukmdorlaridan farqli oʻlaroq, har doim murosa topish mumkin boʻlgan shaxs sifatida taqdim etildi. Imperiyani tuzishni qoʻllab-quvvatlagan Parij imperator rolida Bokassa faqat ramziy kuchga ega boʻlishiga ishondi.

Tugatilishi
-----------

Mamlakatda istiqomat qiluvchi etnik guruhlar uchun har jihatdan g‘ayrioddiy bo‘lgan imperator unvonini olib, nazorat ostidagi "markaz"da mutlaqo cheksiz hokimiyatga intilayotgan Bokassa mamlakatdagi siyosiy barqarorlikning nozik muvozanatini va odamlar va davlat o‘rtasidagi aloqani buzdi. Iqtisodiy ahvolning yomonlashishi, davriy qatagʻonlar xalqning noroziligiga sabab boʻldi. Nihoyat, Bangidagi barcha oʻquvchilar maktabga faqat maxsus formada borishlari kerak boʻlgan farmonni eʼlon qilish orqali davlat oʻzini obroʻsizlantirdi, buning narxi koʻpchilik ota-onalarning qoʻlidan kelmas edi. Yuzaga kelgan tartibsizliklar shafqatsizlarcha bostirildi, bu mamlakatda va xorijda katta rezonansga sabab boʻldi. 1979-yil aprel oyida poytaxt qamoqxonasida yuzdan ortiq maktab oʻquvchilari va talabalar vafot etdi, shuning uchun Fransiyada monarxga "Bangi jallodi" laqabini berdi. Hatto uning eng yaqin hamkorlari, Bosh vazir Anri Maydu va sobiq Bosh vazir Anj-Féliks Patasse ham imperatordan yuz oʻgirdilar. Fransiya jahon hamjamiyatiga imperatorlik tuzumining hamkori sifatida koʻrinishni istamagan holda "Barrakuda" nomli davlat toʻntarishi amaliyotini oʻtkazishga qaror qildi. Shu bilan birga, MAI gumanitar yordamdan tashqari hech qanday yordam koʻrsatishni toʻxtatdi va fransuz ommaviy axborot vositalari Bokassaga qarshi kampaniya boshladi, shu bilan birga mamlakat rahbariyati uni zolim deb bilishini taʼkidladi. 1979-yilning 20-21-sentabr kunlari Liviyada boʻlgan imperator yoʻqligidan foydalanib fransuz desantchilaridan iborat otryad Bangiga kelib qoʻndi va hech qanday qarshilikka duch kelmay, prezident saroyi va radiostansiyani egallab oldi. Qoʻshinlar bilan kelgan sobiq prezident Dako respublika va oʻzini davlat rahbari sifatida qayta tiklashni eʼlon qildi. Imperator oilasining barcha mol-mulki musodara qilindi va monarxning oʻzi Kot-d'Ivuarga qochib ketdi va u yerda siyosiy boshpana oldi. Markaziy Afrika imperiyasi mavjud boʻlishni toʻxtatdi

Adabiyotlar
-----------

* *Давидсон А.Б.* История Африки в биографиях. — Издательский центр РГГУ, 2012. — ISBN 9785728113584.
* Bokassa, J.*. Les diamants de la trahison*. Paris: Pharos, 2006. ISBN 9782756900742.
* Meredith, M.*. The State of Africa*. New York: Free Press, 1997. ISBN 9780743268424.