**Yaponiya — Meksika munosabatlari** Yaponiya va Meksika oʻrtasidagi diplomatik munosabatlardir. Ikkala davlat ham Osiyo-Tinch okeani iqtisodiy hamkorlik tashkiloti, Trans-Tinch oleani hamkorligi boʻyicha keng qamrovli va progressiv kelishuv, G-20 asosiy iqtisodlari, Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti va Birlashgan Millatlar Tashkilotiga aʼzodir.

Mamlakatni taqqoslash
---------------------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Rasmiy nomi** | **Meksika** | **Yaponiya** |
| **Bayroq** |  |  |
| **Gerb** |  |  |
| **Aholisi** | 129,150,971 | 127 380 000 |
| **Hududi** | 1,972,550 km² | 377 873 km² |
| **Aholi zichligi** | 61/km² | 337,6/km² |
| **Poytaxti** | Mexiko | Tokio |
| **Hukumat** | Federativ Prezidentlik Respublikasi | Unitar parlamentar konstitutsiyaviy monarxiya |
| **Rasmiy tili** | Ispan tili | Yapon tili |
| **Rasmiy dini** | 88,9 % xristianlik: −77,7 % katoliklik, −11,2 % boshqa nasroniylar; 10,6 % dinsiz, 0,2 % boshqalar, 0,3 % Aniqlanmagan | 83,9 % sintoizm, 71,4 % buddizm, 2 % xristian, 0,6 % boshqa |
| **YaIM (nominal)** | 1.322 trillion AQSh dollari (10,405 $ aholi jon boshiga) | 5 100 milliard AQSh dollari (38 559 $ aholi jon boshiga) |
| **Valyutasi** | Meksika pesosi | Yaponiya yeni |
| **Inson taraqqiyoti indeksi** | 0,756 | 0,903 |

Tarixi
------

### Ilk tarixi

 Meksikaning Akapulkodagi *Plaza* -Yapon maydonidagi Xasekura Sunenaga haykali. Haykal Yaponiyaning Senday shahridagi Aoba qal’asi hududidagi yodgorlikning nusxasi.
Ispaniya mustamlakachiligi ostida, oʻsha paytda Yangi Ispaniya deb nomlanuvchi Meksika, Filippin poytaxti Manila va Meksikaning Akapulko porti oʻrtasidagi savdo yoʻllarini nazorat qilardi. Ushbu savdo yoʻli orqali ispan savdogarlari Akapulkodan Filippinga suzib borishgan va yaqin atrofdagi qoʻshni mamlakatlar/hududlar bilan savdo qilishgan. Bu hududlarning baʼzilari Yaponiya orollari edi. Manilada yapon savdo qayiqlari kelib, Yangi Ispaniya hukumati bilan savdo qilish uchun tovarlar va oziq-ovqat olib kelishardi. Maniladan ispan kemalari tovarlarni Akapulkoga olib boradilar, Verakrus portiga yetguncha Meksika yerlarini bosib oʻtadilar va u yerdan Ispaniyaga boshqa ispan kemasiga yuk olib oʻtkazadilar.

1500-yillarning oʻrtalarida ispan rohiblari, ularning aksariyati Yangi Ispaniyada tugʻilganlar, xristianlikni targʻib qilish uchun Yaponiyaga kela boshladilar. 1597-yilda Yaponiya orollarini birlashtirgan general Toyotomi Xideyosi nasroniylik taʼlimotini taqiqladi va barcha missionerlarga Yaponiyani tark etishni buyurdi. Bir nechta iyezuitlar ketishmadi va ular Nagasakida qatl qilindi.

 San-Xuan Bautista kemasi 1614-yilda Akapulko koʻrfaziga kirdi.
1609-yilda *San-Fransisko* nomli ispan savdo kemasi Maniladan Akapulkoga ketayotganda Chibaning Otaki shahri yaqinida agʻdarilib ketdi. Yapon baliqchilari 370 nafar halokatga uchragan kishilarni qutqarib qoldi. Qutqarilganlar orasida Filippinning yangi ispan gubernatori Rodrigo de Vivero ham boʻlgan. Yaponiyada de Vivero Tokioga borib, yuqori martabali mehmonlar bilan uchrashib, Filippin orqali Yaponiya va Ispaniya imperiyasi oʻrtasida toʻgʻridan-toʻgʻri savdo aloqalarini oʻrnatishga muvaffaq boʻldi. Yaponiya orollari boʻylab sayohat qilgandan soʻng, de Vivero Yaponiyada qurilgan yangi *San-Buenaventura* kemasi va bortida bir necha yapon erkaklari bilan Akapulkoga qaytib keldi. Bir marta Akapulkoda de Vivero oʻz missiyasini Mexikoga olib keldi va Ispaniya vitse-qiroli Luis de Velazko bilan uchrashdi hamda Velazkoga oʻz hisobotini yetkazdi. 1611-yil mart oyida Ispaniya vitse-qiroli Velazko Akapulkodan toʻgʻridan-toʻgʻri Yaponiyaga missiya yubordi va Yaponiya hukumatiga uning gubernatori de Viveroga yordam bergani uchun minnatdorchilik bildirdi. Yaponlarga San-Buenaventura kemasi uchun haq toʻlab berildi va ularga hurmat koʻrsatib sovgʻalar ulashilgan, ulardan biri soat boʻlgan. Madrid sovgʻani yaponiyaliklar koʻrgan birinchi soat boʻlishi kerak taxmin qiladi.

 Kingo Nonaka Meksika inqilobi davrida jangovar shifokor boʻlgan va keyinchalik Tixuananing hujjatli fotografi boʻlgan. Nonaka Pancho Villaning Shimoliy diviziondagi shaxsiy tibbiy eskadroni boshligʻi edi.
1613-yil oktabrda birinchi yapon diplomatik missiyasi mintaqaviy kuchli shaxs Masamune Date tomonidan Yangi Ispaniyaga yuborildi. Bu diplomatik missiya Keichō elchixonasi deb nomlanishi kerak edi va bu Yaponiya tarixida Tensho elchixonasi deb nomlanuvchi birinchi tarixiy missiyadan keyin Yevropaga sayohat qilgan ikkinchi diplomatik missiya edi. Date diplomatik partiyani Amerikaga olib borishi kerak boʻlgan *Date Maru* yoki San-Xuan Bautista nomli yangi kemani qurgan edi. Partiya 1613-yil 28-oktabrda Yaponiyadan Akapulko tomon joʻnab ketdi, bortda jami 180 kishi, shu jumladan syogun Tokugava Ieyasuning oʻnta samurayi, Sendaydan 12 samuray, 120 yapon savdogarlari va dengizchilar boʻlgan. Rahbar Xasekura Sunenaga Ispaniya vitse-qiroli Diego Fernandes de Kordoba bilan uchrashdi. Delegatsiya Akapulkoga yetib kelganida janjal kelib chiqdi, natijada yapon samurayi ispan mustamlakachi askariga pichoq urgan. Bunga tarixchi Chimalpahin guvoh boʻlgan va estalilarida qayd etgan. Chimalpahin atstek zodagonining nabirasi boʻlgan. Mexiko shahrida Xasekura bir qancha mustamlaka rahbarlari bilan uchrashdi va Yangi Ispaniya hukumatiga Yangi Ispaniya hududlari va Yaponiya oʻrtasida erkin savdo qilishni taklif qildi va bir guruh nasroniy missionerlarning Yaponiyaga qaytishini soʻradi. Diplomatik missiya, shuningdek, ingliz va golland fuqarolarini ham mamlakatdan chiqarib yuborishni taklif qildi, chunki har ikkala xalq ham oʻsha paytda Ispaniya qirolining dushmani hisoblangan. 1614-yil iyun oyida Xasekura Verakrus orqali Yangi Ispaniyani tark etdi va kichik delegatsiyani qoldirib, Ispaniya qiroli bilan uchrashish uchun Ispaniyaga sayohatini davom ettirdi. Ispaniyada Xasekura katolik sifatida suvga choʻqintirildi va ismini Fransisko Felipe Faksikuraga oʻzgartirdi. Ikki yil oʻtgach, 1617-yil fevral oyida Xasekura/Faksikura Ispaniyadan Verakrusga qaytib, Mexikoga sayohat qildi. Mexiko shahriga kelgach, Xasekura oʻz delegatsiyasining avval qoldirgan koʻpchilik aʼzolari meksikaliklar bilan turmush qurishgan va Meksika hamjamiyatiga qoʻshilganini koʻrib hayron boʻldi. 1620-yilda Xasekura va uning diplomatik missiyasi suzib ketdi va Yaponiyaga qaytib keldi. Yetib kelganlarida, ular 1613-yilda ketganidan beri mamlakat keskin oʻzgarganligi va nasroniylik bilan bogʻliq har qanday narsa taqiqlanganligiga duch kelishdi. Xasekura va uning delegatsiyasi qabul qilingan dindan voz kechishlari kerak edi. Xasekuraning Yangi Ispaniyadagi diplomatik vakolatxonasi Yaponiya yakkalanish davriga kirdi va xorijiy davlatlar bilan savdo qilishdan bosh tortdi.

 Ispaniya va Meksika oʻrtasidagi doʻstlik monumenti, Onjuku, Yaponiya.
Yaponiya imperiyasi dunyoning turli hukumatlari bilan rasmiy ravishda diplomatik munosabatlarni oʻrnatgan Meydzi inqilobidan soʻng, Meksikada Yaponiya imperiyasi bilan rasmiy munosabatlarni boshlashga qiziqish paydo boʻlgan. 1874-yilda Meksikadan Yaponiyaga meksikalik olim Fransisko Dias Kovarrubias boshchiligidagi ekspeditsiya har ikki davlat hukumatlari vakillari oʻrtasida diplomatik munosabatlar oʻrnatishga rasmiy urinishlar boʻlishiga sabab boʻldi. Diaz Kovarrubiasning hisoboti oxirida bunday harakat haqida bayon qilingan.

1874-yilda (1821-yilda Meksika Ispaniyadan mustaqilligini eʼlon qilganidan keyin ellik uch yil oʻtgach) Fransisko Dias Kovarrubias boshchiligidagi Meksika ilmiy delegatsiyasi Venera sayyorasining quyosh diski orqali oʻtishini koʻrish uchun Yaponiyaga keldi. Ilmiy delegatsiya unchalik muvaffaqiyatga erishmagan boʻlsa-da, bu missiya ikki xalq oʻrtasida rasmiy diplomatik aloqalarni boshlash imkonini berdi. 1888-yilda tashqi ishlar vazirlari Matias Romero va Munemitsu Mutsu doʻstlik, savdo va navigatsiya shartnomasini imzoladilar; Bu Yaponiyaning xorijiy davlat bilan tuzilgan birinchi „teng" shartnomasi boʻlishi kerak edi (chunki u Meksikaga Yaponiyada hech qanday hududdan tashqari huquq yoki yurisdiksiya bermagan) va shu tariqa ikki davlat oʻrtasida rasmiy ravishda diplomatik munosabatlar oʻrnatildi.

Yaponiya dengiz floti Meksikaga 1900-yilda tashrif buyurgan. Oʻsha paytda aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot Yaponiyada 1167 dollar, Meksikada 1366 dollar, AQShda 4091 dollarni tashkil etgan.
### Ikkinchi jahon urushi va urushdan keyingi munosabatlar

Diplomatik aloqalar oʻrnatilgandan buyon ikki davlat oʻrtasidagi aloqa savdo va savdo yoʻli bilan kuchaydi. 1942-yil may oyida Meksika Yaponiyani oʻz ichiga olgan eksa davlatlariga urush eʼlon qildi va Ikkinchi Jahon urushiga qoʻshildi. Escuadrón 201 Filippindagi Luzon jangida yapon uchuvchilariga qarshi jang qilgan qiruvchi samolyotlar eskadroni edi. Urushdan keyin diplomatik munosabatlar tiklandi va shu vaqtdan beri uzluksiz davom etmoqda.

Meksikaning yevropaliklarni yaponlardan ustun qoʻygan boshqa davlatlar tomonidan erishilgan shartnomalarga nisbatan adolatliroq shartnoma imzolashga rozi boʻlishi Osiyo xalqi uchun minnatdorchilik sifatida koʻrilgan. Shuning uchun, Meksikaning Tokiodagi elchixonasiga Yaponiya poytaxtining qoq markazidagi Bosh vazirning rasmiy qarorgohi yonida, mamlakatning yuqori martabali hukmdorlari xonasi uchun ajratilgan hududda noyob joy berildi. Joy shu kungacha saqlanib qolgan.

Toshiro Mifune Meksikaning „*Animas Trujano*" filmida rol oʻynagan. Oʻz roliga tayyorgarlik koʻrish uchun Mifune oʻzining barcha gaplarini ispan tilida aytib bera olishi uchun meksikalik aktyorlarning nutqlarini oʻrgandi. Mifune nega keyingi filmida rol oʻynash uchun Meksikani tanlaganligi haqida soʻrashganida, shunday dedi: „Shunchaki, birinchi navbatda, janob Ismoil Rodriges meni ishontirdi; ikkinchidan, men ajoyib anʼanaga ega boʻlgan goʻzal Meksikada ishlashga ishtiyoqmand edim; uchinchidan, chunki „Animas Trujano" hikoyasi va xarakteri menga juda insoniy tuyuldi". Film „Oltin globus" va „Oskar" mukofotlariga nomzod boʻlgan. Qizigʻi shundaki, Mifune Meksikaning oʻsha paytdagi prezidenti Adolfo Lopes Mateosga Oaxakada uchrashganda yapon toʻpponchasini bergan.

Xalqaro tashkilotlarda hamkorlik
--------------------------------

Yaponiya — Meksika bir qator xalqaro tashkilotlarga aʼzodir, jumladan:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Tashkilot bayrogʻi | Tashkilot nomi | Meksikaning qoʻshilish sanasi | Yaponiyaning qoʻshilish sanasi |
| --- | --- | --- | --- |
|  | Jahon Savdo Tashkiloti | 1995-yil | 1995-yil 1-yanvar |
|  | Xalqaro moliya korporatsiyasi | 1956-yil 20-iyul | 1956-yil 20-iyul |
|  | Birlashgan Millatlar Tashkiloti | 1945-yil 7-noyabr | 1956-yil 18-dekabr |
|  | Xalqaro elektraloqa ittifoqi | 1908-yil 1-iyul | 1879-yil 29-yavar |
|  | Xalqaro tiklanish va taraqqiyot banki | 1945-yil 31-dekabr | 1952-yil 13-avgust |
|  | Osiyo Tinch okeani iqtisodiy hamkorlik forumi | 1993-yil 17-noyabr | 1989-yil 6-noyabr |
|  | Koʻp tomonlama investitsiyalarni kafolatlash agentligi | 2009-yil 1-iyul | 1988-yil 12-aprel |
|  | YUNESKO | 1946-yil 4-noyabr | 1951-yil 2-iyul |
|

 |

Yuqori darajadagi tashriflar
----------------------------

 Prezident Enrike Penya Nieto va Bosh vazir Shinzo Abe 2013-yil aprel oyida Prezident Penya Nyetoning Yaponiyaga rasmiy tashrifi chogʻida matbuot anjumanida
**Yaponiyadan Meksikaga yuqori darajadagi tashriflar**:

* Bosh vazir Nobusuke Kishi (1959)
* Valiahd shahzoda (avvalgi imperator) Akixito (1964)
* Bosh vazir Kakuei Tanaka (1974)
* Bosh vazir Masayoshi Ohira (1980)
* Bosh vazir Zenko Suzuki (1981)
* Bosh vazir Toshiki Kayfu (1989)
* Valiahd shahzoda (hozirgi imperator) Naruhito (1992, 2006)
* Bosh vazir Ryutaro Xashimoto (1996)
* Shahzoda Fumixito Akishino (1997, 2014)
* Bosh vazir Junichiro Koidzumi (2002, 2004)
* Bosh vazir Yoshixiko Noda (2012)
* Bosh vazir Shinzo Abe (2014)

**Meksikadan Yaponiyaga yuqori darajadagi tashriflar:**

* Prezident Adolfo Lopes Mateos (1962)
* Prezident Luis Echeverria Alvares (1972)
* Prezident Xose Lopes Portillo (1978)
* Prezident Migel de la Madrid Xurtado (1986)
* Prezident Karlos Salinas de Gortari (1990, 1993)
* Prezident Ernesto Zedillo (1995, 1997, 1998)
* Prezident Visente Foks (2001, 2003)
* Prezident Felipe Kalderon (2008, 2010-yil yanvar va noyabr)
* Prezident Enrike Penya Nieto (2013)

Taʼlim aloqalari
----------------

 Yaponiyada pul birligi sifatida ishlatiladigan Meksika dollari, *"Aratame sanbu sadame"* bilan belgilangan.
Liceo Mexicano Japonés, yapon-meksika maktabi, Mexiko shahrida istiqomat qiluvchi Meksika va Yaponiya fuqarolarini oʻz ichiga olgan oʻrta maktab boshlangʻich sinflarga xizmat qiladi.

Transport aloqalari
-------------------

Yaponiya va Meksika oʻrtasida quyidagi aviakompaniyalar bilan toʻgʻridan-toʻgʻri reyslar mavjud: Aeromexico va All Nippon Airways.

Savdo aloqalari
---------------

2005-yil aprel oyida Yaponiya va Meksika erkin savdo shartnomasini imzoladilar (Yaponiya va Meksika Qoʻshma Shtatlari oʻrtasida iqtisodiy sheriklikni mustahkamlash toʻgʻrisidagi bitim). Oʻshandan beri ikki davlat oʻrtasidagi savdo aylanmasi keskin oshdi. 2018-yilda ikki davlat oʻrtasidagi tovar ayirboshlash hajmi 20,3 AQSh dollarini tashkil etdi milliard. Savdoning asosiy qismi qishloq xoʻjaligi mahsulotlari, spirtli ichimliklar va avtomobil qismlariga toʻgʻri keladi. 2005-yildan 2012-yilgacha Yaponiya kompaniyalari 12 AQSh dollaridan ortiq sarmoya kiritdilar milliardlab Meksikada, asosan avtomobil sanoatida. Ikkala davlat ham Trans-Tinch okeani hamkorligini imzolagan.

Doimiy diplomatik vakolatxonalar
--------------------------------

* Yaponiyaning Mexiko shahrida elchixonasi va Guanjuato shtatidagi Leon shahrida bosh konsulligi bor.
* Meksikaning Tokioda elchixonasi bor.

* Mexiko shahridagi Yaponiya elchixonasi joylashgan Torre MAPFRE binosiMexiko shahridagi Yaponiya elchixonasi joylashgan Torre MAPFRE binosi
* Meksikaning Tokiodagi elchixonasiMeksikaning Tokiodagi elchixonasi
* Meksikaning Tokiodagi Bosh konsulligiMeksikaning Tokiodagi Bosh konsulligi

Manbalar
--------

1. 1 2  Bilateral relations between Japan and Mexico (in Spanish)
2. 1 2 3  History of Mexico and Japan (in Spanish)
3. ↑  „The Unknown Story of the Samurai Who Traveled to Mexico Hundreds of Years Ago". *Curiosmos* (10-fevral 2020-yil). Qaraldi: 19-aprel 2021-yil.
4. ↑  Japan-Mexico Relations (Basic Data)
5. ↑  Mario M. Miyoshi (Abril, mayo y junio de 2016). „La embajada de México en Japón. Su inmejorable ubicación en México tiene una gran historia". Wattention Mexico Edition 2.
6. ↑  „The Japanese actor who starred in a Mexican film" (ispancha). *El Universal* (8-may 2018-yil). Qaraldi: 19-aprel 2021-yil.
7. ↑  Cronología de la relación México — Japón (in Spanish)
8. ↑  Mexican Ministry of the Economy: Japan (in Spanish)
9. ↑  Japanese investment in Mexico (in Spanish)
10. ↑  Embassy of Japan in Mexico City (in Japanese and Spanish)
11. ↑  Embassy of Mexico in Tokyo (in Japanese and Spanish)