**Yevropa quyoni** yoki **Qoʻngʻir quyon** (lotincha: *Lepus europaeus*) — tovushqonlar turkumiga mansub sutemizuvchi. U Yevropa va Osiyoning ba'zi hududlarida yashovchi quyon turidir. U eng katta quyon turlaridan biri boʻlib, moʻtadil, ochiq mamlakatga moslashgan. Quyonlar oʻtxoʻr boʻlib, asosan oʻtlar va turli giyohlar bilan oziqlanadi, ayniqsa qishda ularni novdalar, kurtaklar, qobiq va dala ekinlari oʻziga jalb qiladi.

Tashqi koʻrinish
----------------

Katta yoshdagi quyonlar tana uzunligi 57-68 sm, vazni 4-6 kg, kamdan-kam hollarda 7 kg gacha boʻladi. Ularning eng yiriklari diapazonning shimoliy va shimoli-sharqida joylashgan. Tanasi moʻrt. Tashqi tomondan, quyon oq quyondan uzunroq quloqlari (9,4-14 sm), tepasida qora yoki qora-jigarrang uzun xanjarsimon dumi (uzunligi 7,2-14 sm) bilan ajralib turadi. Koʻzlari qizil jigarrang. Orqa oyoqlari oq quyonnikiga qaraganda uzunroq, lekin old oyoqlari qisqaroq va torroq (oyoq uzunligi 13,6-18,5 sm), chunki ushbu quyon qor qoplami nisbatan sayoz va qattiq boʻlgan hududlarda yashaydi.

Yozda rangi och-kulrang, jigarrang, och-qizil yoki zaytun-jigarrang kabi turli ranglarda boʻladi. Moʻynasining pastki qiymida yung uchlarida hosil boʻlgan katta quyuq chiziqlar bilan tavsiflanadi. Quyonning junlari yaltiroq, ipaksimon va sezilarli darajada jingalakdir. Yon tomonlari orqa tomondan ochroq rangda; qorin qismi oq va toʻlqinlarsiz. Koʻz atrofida oq halqalar mavjud. Quloqlarning uchlari yil davomida qora rangda. Qishki moʻyna yozgi moʻynadan biroz ochroq (oq quyondan farqli oʻlaroq, ular qishda hech qachon oppoq boʻlmaydi), bosh, quloq uchlari va orqa old qismi qishda ham toʻq rangda boʻladi. Karyotipda 48 ta xromosoma mavjud.

Barcha quyonlar singari, ushbu quyonning ham yung tashlashi bahor va kuzda faslida sodir boʻladi. Bahorda mart oyining ikkinchi yarmida boshlanadi va 75-80 kun davom etadi va may oyining oʻrtalarida tugaydi. U eng koʻp aprelda, jun parchalanib tushganda toʻkiladi. Bahordagi yung tashlashi umumiy yoʻnalishi boshdan dumgacha. Kuzda yozgi sochlar asta-sekin tushadi va uning oʻrniga qalin va yam-yashil qishki moʻyna oʻsadi. Kuzgi yung tashlash yoʻnalishi bahor yoʻnalishiga qarama-qarshi boʻladi, u sondan ya'ni oyoqlardan boshlanadi, soʻngra krup, orqa bosh, old oyoq va yon tomonlarga oʻtadi. Eng uzun yoz moʻynasi orqada va koʻzning yonida qoladi. Yung tashlash boshlanishi odatda sentabr oyida sodir boʻladi, u noyabr oyining oxirida tugaydi, garchi issiq havoda u dekabr oyigacha davom etishi mumkin.

Areal
-----

Ushbu quyon Yevropa, Gʻarbiy va Kichik Osiyo hamda Shimoliy Afrikaning mahalliy choʻl hayvonidir. Uning shimol tomonga kengayishi, ehtimol, toʻrtlamchi sistemaning oʻrtalariga qadar boshlanmagan. Hozirgi vaqtda u Yevropaning oʻrmon zonasining dashtlari, oʻrmon-dashtlari, tundralari va siyrak oʻrmonli hududlarida, shimolda Irlandiya, Shotlandiya, janubiy Shvetsiya va Finlandiya, janubda esa Turkiya, Kavkazorti, Eron, Arabiston yarim orolining shimoli, Shimoliy Afrika, Shimoliy Qozog'istonda tarqalgan. Ozarbayjon va Qrimning pleystosen konlaridan olingan fotoalbomlar ma'lum.

Yevropa quyoni Rossiyada butun mamlakatning Yevropa qismida: Ladoga koʻli va Onega shimoliy qirgʻoqlari, Shimoliy Dvina boʻylab topilgan. Bundan tashqari, tarqalish chegarasi Kirov, Perm orqali Ural togʻlari boʻylab, Koʻrgan orqali Qozogʻistonning Pavlodar viloyatiga oʻtadi. Janub chegarasi Kavkazorti, Kaspiy dengiz, Ustyurt, shimoliy Orolboʻyidan Qaragʻandaga oʻtadi. Janubiy Sibirning bir qator mintaqalarida (Oltoy, Salair va Kuznetsk Olatovining togʻli hududlari) iqlimga moslashgan. Oltoy va Krasnoyarsk oʻlkalarida, Novosibirsk, Kemerovo, Irkutsk va Chita viloyatlarida koʻpaytirilgan. Shuningdek, Uzoq Sharqda 1963—1964-yillarda Xabarovsk oʻlkasida (Yahudiy muxtor viloyati), 1965-yilda — Primorsk oʻlkasida (Ussuri va Mixaylovskiy viloyatlari) ham koʻpaytirilgan. Buryatiyada ularni koʻpaytirishga urinishlar muvaffaqiyatsiz tugadi.

Ular Shimoliy Amerikada sun'iy ravishda joylashtirilgan. Shunday qilib, quyon 1893-yilda Nyu York shtatiga va 1912-yilda Ontario (Kanada) provinsiyasiga keltirildi. Hozir asosan Buyuk koʻllar hududida topilgan. Markaziy va Janubiy Amerikaga ham import qilingan, Yangi Zelandiya va janubiy Avstraliyada moslashtirilgan, u yerda zararkunandaga aylangan.

Hayot tarzi
-----------

 Quyon yugurishi
Yevropa quyoni ochiq dalalar, oʻrmon-dashtlar va choʻl-dasht landshaftlarida yashovchi tur. Oʻrmon zonasida uning asosiy yashash joylari ochiq joylardir: dalalar, oʻtloqlar, chek hududlar, keng maydonlar, boʻshliqlar va issiq kuygan joylar. Bu tur ignabargli massivlarning chuqurligida kamdan-kam uchraydi, bargli oʻrmonlarda koʻproq uchraydi, garchi bu yerda u yengil oʻrmonlarni afzal koʻradi. Qishloq xoʻjaligi yerlari, yosh koʻchatlar, butalar va jarliklar artofi kabi joylar quyonlarga ayniqsa juda yoqadi va tez moslashadi. Oʻrmon-dasht va dasht zonalarida u jarliklar boʻyida, suv toshqini boʻylarida, oʻtloqlar va don ekinlari boʻylarida uchraydi. U togʻlarda Alp togʻlarigacha yashaydi, nafaqat togʻli dashtlarda, balki oʻrmonlarda ham yashaydi. Yozda togʻlarda 1500-2000 m gacha koʻtariladi, qishda pastga tushadi. Hamma joyda aholi punktlariga (ayniqsa qishda), shuningdek, suv havzalariga yaqinroq yashaydi.

Odatda, quyonlar oʻtroq hududiy hayvondir. Yashash joyining ozuqaviy tarkibiga qarab, u doimiy ravishda 30-50 gektarni egallagan bir hududda qolishi mumkin. Boshqa hududlarda quyonlar har kuni oʻnlab kilometrlarni bosib oʻtish joylaridan oziqlanish joylariga koʻchib oʻtishadi. Ularda mavsumiy harakatlar ham mavjud, kuz va qishda quyon koʻpincha aholi punktlariga, oʻrmonlarning chekkalariga va qor kamroq boʻlgan baland joylarga yaqin yashaydi. Togʻlarda ular kuzda suv bosadigan joylarga tushadilar, bahorda esa yana togʻlarga chiqadilar. Qor ostidan oziq-ovqat olishni qiyinlashtiradigan noqulay sharoitlarda (yuqori qor qoplami, muz qobigʻi) ommaviy migratsiya kuzatiladi. Janubiy hududlarda quyonlarning harakati bahor-yoz fasllarida qayd etilgan va u insonning iqtisodiy faoliyati bilan bogʻliq.

Quyonlar asosan tunda faol boʻladi. Faqat koʻpayish davrida kundalik faolligi hamma joyda kuzatiladi. Eng koʻp faollik kechaning birinchi yarmida va erta tongda sodir boʻladi. Bir marta oziqlanish uchun quyon bir necha kilometr masofani bosib oʻtadi, ochiq joylarda yashovchi hayvonlar odatda oʻrmon chekkalari va butalarda yashovchilarga qaraganda koʻproq sayohat qilishadi. Noqulay sharoitlarda quyon bir necha kun davomida oziqlanish uchun chiqmasligi mumkin. Yozda quyonning toʻshagi, qoida tariqasida, buta, yiqilgan daraxt yoki baland oʻtlarning ostida qazilgan kichik bir teshikdir. Koʻpincha buta ostida yoki dala chegarasida yotadi. Doimiy uyalardan qanoatlanmaydi, ba'zan haddan tashqari issiqda vaqtinchalik kunduzgi chuqurlarni qazishadi. Boʻrsiq, tulki va Sugʻurlarning tashlab ketilgan chuqurliklarida dam olishlari mumkin. Quyon boshpanalarining joylashishi yilning fasliga va ob-havo sharoitlariga bogʻliq. Bahorda toʻshaklar koʻpincha issiq joylarda joylashgan, yomg'irli ob-havoda quyon quruqroq tepaliklarda, quruq ob-havoda esa, aksincha, pasttekisliklarda joylashadi. Qishda shamoldan yopiq joyda qor ostida uya qurib yotishi mumin, chuqur qorli joylarda quyonlar ba'zan uzunligi 2 m gacha boʻlgan teshiklarni qazishadi. Koʻpincha quyonlar kuz va qishda oʻtlarda, aholi punktlari chetidagi binolar yaqinida yotadi.

Yevropa quyoni oq quyondan tezroq yuguradi, u uzunroq sakraydi. Qisqa masofada u toʻgʻri chiziqda soatiga 50-60 km tezlikka erishishga qodir. Izlarini chalkashtirib yuboradi. U suzishni yaxshi biladi. Barcha quyonlar singari, ular ham tinch hayvonlardir, faqat qoʻlga tushganda yoki yaralanganda ular baland ovozda qichqiradi. Urgʻochisi erkak quyonlarni chaqiradi, past jimlik tovushlar chiqaradi. Bezovta qilingan quyon koʻplab kemiruvchilar singari tishlarini bir-biriga uradi. Muloqotning yana bir oyoqlari bilan qarsak chalishdir, bu baraban urishga oʻxshab ketadi.

Oziqlanish
----------

Yozda quyonlar oʻsimliklar, daraxtlar va butalarning yosh kurtaklari bilan oziqlanadi. Koʻpincha barglar va poyalarni yeydi, lekin ildizlarni ham qazib olishi mumkin, yozning ikkinchi yarmida u urugʻlarni iste'mol qiladi (ularning tarqalishiga hissa qoʻshadi, chunki barcha urugʻlar hazm boʻlmaydi). Yozgi ozuqaning tarkibi juda xilma-xildir, turli xil yovvoyi (qoqi, hindiba, dastorbosh, alpinist, kolza, sebarga, beda) va madaniy (kungaboqar, grechka, don) oʻsimliklardir. Ular sabzavot va poliz ekinlarini ham iste'mol qiladi.

Ular qishda, oq quyondan farqli oʻlaroq, urugʻlar va qurigan oʻtlar, qishki ekinlar, bogʻ ekinlarining qoldiqlari bilan oziqlanadi, ularni qor ostidan qazib oladi. Ularchuqur qor qoplamida daraxt va buta oʻsimliklari (kurtaklar, qobiq) bilan oziqlanishga oʻtadi. Ular zarang (chinor), eman, findiq, supurgi, shuningdek, olma va nok daraxtlarini osonlik bilan yeydi, togʻteral va tolni kamroq iste'mol qiladi. Qishda qorni qazishni oʻzlari eplolmaydigan kulrang kakliklar quyonning yonida boʻlishni yaxshi koʻradilar.

Koʻpayish
---------

 Yosh quyon
Quyonlar uchun naslchilik mavsumining davomiyligi va vaqti diapazonning bir qismiga qarab oʻzgaradi. Ularda koʻpayish Gʻarbiy Evropada odatda martdan sentabrgacha davom etadi. Bu vaqt ichida urgʻochilarning 75% ga yaqini 4 tadan, qishi iliq va erta bahorda boʻlgan yillarda esa 5 tadan bola tugʻishi mumkin. Qulay iqlim sharoitida koʻpayish yil boʻyi davom etadi va ilk quyonchalar yanvar oyida tugʻiladi. Rossiyaning markaziy qismida birinchi koʻpayish fevral oyining oxirida — martda (erkaklar yanvar oyidan boshlab faol boʻladi), ikkinchisi — aprelda — may oyining boshlarida, uchinchisi — iyunda sodir boʻladi. Homiladorlik 45-48 kun davom etadi, shuning uchun birinchi quyonlar aprelda — may oyining boshlarida, ikkinchi nasl — may oyining oxirida — iyunda, uchinchisi — avgustda tugʻiladi. Quyonlar bolalari tugʻilgandan keyin darhol, ba'zan esa ulardan oldin juftlashadi. Umuman olganda, ushbu quyonlarning koʻpayishi oq quyonnikiga oʻxshab doʻstona emas, shuning uchun homilador urgʻochilar erkak quyonlarni odatdagidan erta yoki kechroq topishi mumkin.

Bir martada 1 tadan 9 tagacha quyonchalar tugʻilishi mumkin. Koʻp sharoitlar quyonlarning hajmiga ta'sir qiladi. Umuman olganda, quyonlarning reproduktiv sikllari kamroq boʻlgan joylarda quyonlar hajmi kattaroqdir. Qishki, erta bahor va kuzgi zotlar yozgidan kichikroq boʻladi. Koʻpchilik quyonlarni oʻrta yoshli urgʻochilar olib kelishadi. Tugʻilishdan oldin urgʻochilar oʻtdan uyalarini qurishadi, teshik qazishadi yoki issiq iqlim sharoitida sayoz chuqurchalar qilishadi. Quyonlarchalar koʻruvchan va moʻyna bilan qoplangan, vazni 80-150 g boʻlib tugʻiladi.Urgʻochisi kuniga bir marta, ba'zan esa kamroq, 4 kunda 1 martagacha bolalarini boqishi uchun keladi. Hayotning 5-kunidan boshlab quyonlar tugʻilgan joyiga yaqinlasha boshlaydi, 2 haftaga kelib ular 300-400 g vaznga yetadi va allaqachon faol oʻt iste'mol qiladi va 3-4 haftada ular mustaqil boʻlishadi. Quyonlarning begona quyonchalarni boqish holatlari ma'lum, agar ular oʻziniki bilan bir xil boʻlsa, lekin bu quyon turida boshqalarnikiga qaraganda kamroq uchraydi. Yevropa quyonlari yoshlari odatda keyingi bahorda jinsiy yetuklikka erishadilar, juda kamdan-kam hollarda, diapazonning gʻarbiy qismlarida, urgʻochilar xuddi shu yozda koʻpaya boshlaydi. Uning oq quyon bilan chatishgani mavjud. Ular tabiatda topilgan va quyonlarni hayvonot bogʻida boqish paytida chatishtirilgan. Duragay quyonlar asirlikda koʻpayish qobiliyatiga ega.

Yosh
----

Quyonning umr koʻrish davomiyligi 6—7 yil (alohida hollarda, ba'zi quyonlar 10—12 yilgacha yashagan), ammo turlarning aksariyat vakillari 4—5 yildan ortiq yashamaydi. *Quyonning yoshi Stroch usuli* boʻyicha aniqlanadi: quyonning old oyogʻi toʻgʻri burchak ostida egilgan va mavjudligi yoki yoʻqligi teri orqali seziladi, shuningdek oxirida xaftaga tushadigan qalinlashuvning oʻlchami, burmadan 1—2 sm balandlikda: yosh quyonda xaftaga tushadigan toʻqima juda qalinlashgan va teri orqali osongina paypaslanadi — bu xaftaga tufayli hayvon suyagining oʻsishi sodir boʻladi va xaftaga suyaklanishidan boshlab oyoq-qoʻllarining oʻsishi ham toʻxtaydi.

Soni va odamlar uchun ahamiyati
-------------------------------

 Belarus banknotasi 1 rubl "quyon", 1992-yil
Umuman olganda, Yevropa quyoni eng keng tarqalgan tur boʻlib, ularning soni bir necha yil ichida millionlab raqamga yetadi. Raqam yillar davomida turli omillarga qarab sezilarli oʻzgarishlarga uchraydi: epizootiya, ochlik va boshqalar, lekin ular oq quyondagi kabi keskin emas. Janubida son oʻzgarishlari tez-tez va tartibsizroq boʻladi.

 SSSR pochta markasidagi rus quyoni, 1960-yil
Yevropa quyoni qimmatbaho tijorat hayvoni, havaskor va sport ovining ob'ekti. Har yili goʻsht va teri uchun katta miqdorda ov qilinadi. Terilar, asosan, yuqori sifatli kigiz olish uchun qimmatli xom ashyo sifatida hamda kamroq moʻynali mahsulotlarning ayrim turlari uchun ishlatiladi.

Bu quyon kuzgi ekinlar, bogʻlar va pitomniklarga zarar etkazishi mumkin, bir kechada quyon 10-15 mevali daraxtni kemirishi mumkin. Argentina, Avstraliya va kamroq darajada Shimoliy Amerikada introduktsiya qilingan quyonlar qishloq xoʻjaligi zararkunandalari hisoblanadi. Yevropa quyoni bir qator kasalliklarni olib keladi. Garchi ular, oq quyonlardan farqli oʻlaroq, oʻpka gelmintik kasalligi kasalliklariga kamroq moyil boʻlsalar va jigar trematodlari bilan kasallanish ehtimoli kamroq boʻlsa-da, ular orasida, ayniqsa, yosh quyonlar orasida koksidioz keng tarqalgan. Ushbu kasallikdan ommaviy oʻlim 5 haftadan 5 oygacha boʻlgan davrda sodir boʻladi. Pasterellyoz, tulyaremiya, choʻchqa brutsellozi va boshqa yuqumli kasalliklar epizootiyasi ma'lum; toksoplazmoz tashuvchisi hisoblanadi. Yevropa quyoni noqulay ob-havo sharoitidan oq quyonlarga qaraganda koʻproq azoblanadi. Ayniqsa, ular uchun quyonlarning normal ovqatlanishiga imkon bermaydigan qorli, boʻronli qishlar va oʻzgaruvchan va ayozli beqaror bahorlar, ular davomida erta nasl nobud boʻladi. Yirtqichlar populyatsiyaning oʻzgarishida ma'lum rol oʻynaydi. Tulkilar, boʻrilar, silovsinlar, burgutlar quyonlarni ovlaydi.

Yana qarang
-----------

* Quyon
* Oq quyon
* Tolay quyoni
* Quyon (yulduz turkumi)
* Qizil tulki
* Boʻri

Manbalar
--------

1. ↑  „РУСАК" (ru). *bigenc.ru*.  Большая российская энциклопедия - электронная версия. 19-avgust 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 2-avgust 2020-yil.
2. ↑  *Формозов А. Н.* Спутник следопыта. Изд. 7-ое, М.: URSS, 2006. Стр. 63, 66.
3. ↑  „Zum Strohschen Zeichen des Hasen". 19-iyun 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-aprel 2021-yil.
4. ↑  Г. А. Клевезаль. Принципы и методы определения возраста млекопитающих. М.: Т—во научных изданий КМК. 2007. 282 с. ISBN 978-5-87317-355-6. С. 126-127.
5. ↑  Нагрецкий Л. Н. Стахровский Е. В. Замахаев В. А. Воробьева М. П. Митрофанова Л. А. Пичугин Ю. В. Москов В. А.*. Организация и техника охоты*, Лесная промышленность, М. 1977.

Havolalar
---------

* Позвоночные животные России: Заяц-русак Wayback Machine saytida arxivlandi (2015-12-26).
* Млекопитающие фауны России и сопредельных территорий: Заяц-русак
* Охота на зайцев