Qorabog’ - (arm. Արցախ, ozar.Qarabağ) bu Kavkaz ortida joylashgan tarixiy-geografik hudud bolib, 2 qismdan tashkil topadi. Bular: Qorabog’ tekisligi(ravonligi) va To'g ustidagi - Qorabog’ dir.

  

Milloddan avalgi V-IV asrlardagi Kavkazning etnik kartasi. Ushbu karta antik mualliflar tomonidan hamda arxeologik fikrlar asosida tashkil etilgan edi. Bo'yalmagan joylari - bu hali mustahkam o'rganmagan hududlar.

Tog' Ustidagi Qarabag' zangori rangda ko'rsatilgan, Ravonli Karabax esa kulrang rang bilan ajratib ko'rsatilgan.
XVI - XVII asr o'rtasida "beglarbek"xonlik (tumani) Sefevid imperiyasining tarkibiga kirgan edi. Bu davrda ravonliklar hamda to'g etaklari - musulmon xonliklarga qaragan bo'lsada, to'glar ustidagi hududlar arman "melikstva"lar tarkibiga kirar edi. XVIII asr o'rtasi - XIX asr boshlarida shu yerlarda Qorabog’ xonlik bo'lgan bolsa, 1805-chi yildan boshlab u Rossiya imperiyasi tarkibida, Sovet davrda esa Ozarbayjon Respublika tarkibida bolgan. hozirgi kunlarda ham, bu hudud rasmiy Ozarbayjon tarkibiga kiradi, ammo 1990-yillardan buyon hududiningning ko'p qismi To'g ustidagi - Qorabog’ Respublikasining nazoratida.

Qorabog’ - kichik Kavkaz togʼlarning zanjiridan to Kura va Araks daryolarningʻ qoʼshilishigacha hududiningsini qamrab oladi. U (Qorabog’) 2 qismga: Togʼ ustidagi Qorabog’ va Ravonli Qorabog’ga bo'lingan. Bu hududni asosan xar hil Kavkaz xalqlar egallaganlar. Tarixchilar fikrlashicha, Persiya boshqarishningʻ engʻ yetuk pallasida, yuqorida aytilgan mahalliy Kavkaz xalqlar Ahamoniylar imperiyasi tarkibiga kirardi. Miloddan oldingi IV asrda Qorabog’ hududiningsi Armanistonningʻ Ervandid[1][2] podsholigi tarkibiga kirar edi. Miloddan avvalgi II asr boshlarida hududni Middii Atropatenidan Buyuk Armaniston tomonidan bosib olindi va uning tumanlari tashkil etildi: Arsax (to'gʻ ustidagi qismi) va Utik (ravonli qismi)[3]. Shu davrdan boshlab, 600 yil davomida, miloddan avvalgi 390chi yillargacha bu hududiningsi Buyuk Armaniston davlatining chegaralarida joylashgan edi. Qadimgi grek, rim va arman tarixchilar, geograflar ta'kidlashicha mazkur davlatning Sharqiy-Shimoliy chegarasi "Kura"[4] daryodan o'tgan edi. Buyuk Armaniston davlatining qulashidan so'ng bu tumanlar( Arsax va Utik) Kavkaz Albaniya[5][6] polietnik davlatga tegishli bo'ldi. Keyinchalik, V asr o'rtalarida, uning poytaxti Ravonli Qorabog’ga ko'chirildi, endilikda asoslangan Partav shaharga (Barda).

  

Buyuk Armaniston I-IV asrlarda. "Jahon tarixi" ning II tomidan( M.1956). Unda, Buyuk Armanistoning 387yilda bo'linishidan so'ng qoʼshni davlatlarga o'tgan yerlar shtrixlangan.
Uzoq payt davomida Armaniston tarkibiga kiruvchi toʼg ustidagi Qorabog’ armanlashtirilgan[7] edi. Bu jarayon antik davrdan boshlangan bo'lib, erta o'rta-asrlikda VIII-IX asrlarda o'z payoniga yetti. 700chi yillarda arman tilining[8] Qorabog’ she'vasi borligi haqida ma'lumotlar mavjud. Shunday qilib, Arsax( tog' ostidagi Qorabog’) va Utikning tog'li qismida armanlar[9] yashagan edilar.

"....Berda'a va Shamkur orqasida arman qabilasidan xalq..." "...Mayli, Berda'adan Dabilga borsin arman yerlardan va bu barcha shaharlar Ashutning oʼgli, Sanbat podsholigidan".[10]

Tahminan 1420-yilda Qorabog’ga birinchi marta yevropalik, nemis Iogann Shiltberg[11] tashrif buyurdi va bunday yozdi:

" Tamerlan vafotidan so'ng men uning oʼgʻʼli bilan tanishdim. Shu Mirzo Shohrux ismli oʻʼgʻʼli, Armanistonda 2ta qirollikning egasi bo'lib, qishni kunlari katta Qorabog’ ataluvchi ravonlikda o'tkazish an'anaga ega edilar. Bu ravonlik yonida Kur yoki Tigr daryo oqaveradi va uning qirg'og'ida eng yaxshi ipakni terishadilar. Shu ravonlik Armanistonda joylashganligiga qaramay, u musulmonlarga qarashli bo'lgan. Qishloqlarda armanlar ham yashaydilar, ammo ular musulmonlarga soliq to'lashga majbur bo'lgan. Armanlarning menga nisbatan bo'lgan munosabati yaxshi edi, chunki men nemis edim, ular nemislarni hurmat qilishardi. Ular menga o'zlarining tilini oʼrgatardilar va o'zlarini "Pater noster "ni berishdi."[12]

Shoxruxni Qorabog’da qishni o'tkazish to'g'risida XV asrning arman tarixchi Foma Mesopesi[13] ham yozgan edi. Mongol bosqinchilikdan so'ng, Ravonli Qorabog’da turk ko'chmanchi qabilalar yashagan ekan. Natijasida ravonli Qorabog’ning aholi musulmonlashtirigan va turklashtirilgan edi. Qorabog’ning tog' ostidagi qismida esa Xachen xonligi o'z kuchini yo'qotmagan edi. Keyinchalik esa bu xonlik 5ta (Xachen, Dizak,Varanda Djraberd va Gyulistan) arman xonliklarga parchalandi. Bu 5ta xonliklar XVIII asrning oxiri qadar o'zlarining Xamsa meliklar xonlar tomonidan boshqargan edi. Xams - arman milliy-davlatchilikning tuzilishining oxirgi markaziga aylangan edi.[14] "Qorabog’ - Araksning chap qirg'og'i hamda Kuraning o'ng qirg'og'i o'rtasida, Mugan daladan yuqoriroqda, to'glarda joylashgan mamlakat dir. Bu mamlakatning asosiy yashovchilar - armanlar, avloddan avlodga o'tadigan 5ta o'zlarining meliklar yoki honlar bilan boshqarardilar.

  

Gandzasarda "Gasan-Djalal" - qadimgi arman tilida yozuvi XIII asr
Tumanlar soniga ko'ra:
Tahrirlash
1 - Charapert, 2 - Igermadar, 3- Duzax, 4-Varand, 5- Xachen. Har bir tuman 1 minggacha harbiylarni chiqarish mumkin edi. Meliklarni Nodir tasdiqlagan edi va ular to'g'ridan to'g'ri shoxga qarashardilar. Mahalliy hokimiyat vakolati esa Armaniston tomondan ko'rsatilgan patriarx bajargan edi. U qo'shimcha "agvan" (Armanistonning qadimgi nomi) titulga ega bo'lgan." Hujjat, 1740-yil.[15]

Sefevid davrlarda (1502-1722yillar) Qorabog’ o' o'zgacha beglarbekni tashkil etgan. Uning to'g ustidagi qismi arman xonlar qo'lida qoldi, tekislik hududi va to'g etaklari esa musulmon xonliklar tarkibiga kirardi.[16] 1736-yilda Persiyada hukumat yangi Afsharid dinastiyadan Nodir-shaxga o'tdi. U 5ta arman to'g ustidagi Qorabog’ tuman yerlarni hamda Zangizurni Gyandjin (Qorabog’) beklarbekdan ajratdi va to'g'ridan to'g'ri shox hukumatiga bo'ysondi.[17][18] 1747-yilda Ravonli Qorabog’da xonlik tashkil etilib, tarixda birinchi[19] marotaba To'g Ustidagi Qorabog’ ustida o'z hukumati tashkil etdi.[20] Aslida u (xonlik) Persiya, 1805 chi yildan so'ng Rossiya himoyasida edi. Xonlik 14 may 1805chi[21] yildan Rossiyaga qo'shildi, Rossiya-Persiya urushdan so'ng.

Xonlikni yo'q qilganidan keyin, Qorabog’ tumani harbiy boshqaruvi bilan vujudga kelgan ( 1846-yildan boshlab Shemaxin, keyinchalik Baku) viloyati tarkibida; 1868-yildan boshlab - Yelizavetpol viloyatidagi va u quyidagi: Shushin, Djebrail, Djevanshir va Zangezur tumanlarga bo'lingan edi. 1828-yilda Qorabog’ga 700ta arman oilalar kuchib kelgan edi, asosan Ravonli Qorabog’ga. Lekin, 300 oila qaytib keldi, ko'pi esa o'lat epidemiyasidan vafot etganlar. XVIII- XIX asrlarda Qorabog’ o'zgacha "Qorabog’" nomli otlarning turi bilan mashhur bo'lgan. 1918-yildan ravonli Qorabog’ yangitdan tashkil etilgan Ozarbayjon Demokratik Respublikasi tarkibida; to'g ustidagi Qorabog’ esa bahsli hududiningsi edi va to 1920-yilgacha u yerda ozarbayjon va armanlar o'rtasida to'qnashuvlar bo'lgan edi. 1920-yilda To'g Ustidagi Qorabog’ga Qizil Armiya kirdi. 1921-yilning 5 iyuldan To'g Ustidagi Qorabog’ning hududiningsi (94% arman xalqidan tashkil etgan hudud) Ozarbayjon SSR tarkibiga kiritildi, keng avtonom huquqlari va erkinliklari bilan.