**"Gertie the Dinosaur"** (Gerti dinozavr) — 1914-yilda Winsor McCay tomonidan suratga olingan amerikalik qisqa metrajli animatsion film. Animatsion filmlar tarixidagi eng birinchi film boʻlmasa-da, birinchi marta unda yorqin shaxsiy fazilatlarga ega boʻlgan bosh qahramon (bu holda, ayol qahramon) paydo boʻldi. Aynan shu xususiyat uni animatsiya sohasidagi dastlabki tajribalaridan ajratib turadi. 

Bu dinozavrlar haqidagi birinchi film. Bu film birinchi boʻlib asosiy kadrlar animatsiyasidan foydalangan. U Milliy Filmlar reyestriga kiritilgan va Jerry Backning 1994-yilda animatorlar va tarixchilar oʻrtasida oʻtkazgan soʻrovida barcha davrlarning 50 ta eng zoʻr multfilmlari roʻyxatida oltinchi oʻrinni egallagan.

Syujeti
-------

 Makkay va Gerti doʻstona kechki ovqatda
Kechki ovqat kadrlari
Winsor McCay va George McManus do‘stlari bilan mashinada sayohat qilishmoqda. Shinaning teshilishi ularni toʻxtashga majbur qiladi, bu vaqt davomida ular Tabiiy tarix muzeyiga tashrif buyurishga qaror qilishadi. Bu yerda brontozavr skeleti oldida turib, McCay McManus bilan garov oʻynaydi, u dinozavrni qalam va qog‘oz bilan jonlantirishi mumkin. Ish olti oy davom etadi, shu vaqt ichida McCay oʻn mingta rasmni filmga oʻtkazadi.

Nihoyat, film tayyor boʻladi va McCay oʻz doʻstlarini kechki ovqatga taklif qiladi. U bir varaq qogʻozga dinozavrni chizadi va keyin harakat qilish kerakligi haqidagi eslatmaga javoban varaqni yirtib tashladi va doʻstlariga gʻorni koʻrsatib, Gertiening boshini chizadi. Keyin McCayning chaqirigʻi bilan dinozavr chiqadi.

Gertie tosh va yogʻochni yeydi, oyoqdan oyoqqa oʻtadi, dangasalik bilan McCayning buyruqlarini bajaradi, vaqti-vaqti bilan fonda nima boʻlayotganini chalgʻitadi. Gertie haddan tashqari tarqalib ketganda, McCay uni keskin ushlab turadi va keyin dinozavrni tinchlantirish uchun unga qovoq beradi. Jumboning mastodoni ramkaga kirganda, Gertie McCayning talablariga qarshi, u bilan oʻynaydi va uni koʻlga tashlaydi. Xafa boʻlgan yirtqich orqaga suzadi va dinozavrga tanasidan suv sepadi. Film oxirida Makkeyning oʻzi kadrda tamer qiyofasida paydo boʻladi va palataga itoatkorligini namoyish etib, Gertie uning ogʻziga oʻtiradi va keyin orqasida turib haydab ketadi.

McManus garovda yutqazganini tan oldi va kelishilgan holda kechki ovqat uchun pul toʻlaydi. Yigʻilganlar koʻzoynaklarini McCay sharafiga koʻtaradilar.

Yaratilish
----------

1906-yildan oʻzini "Amerikaning eng buyuk multfilmchi" deb atagan McCay gazetalarda chop etilgan komikslardan tashqari, sahnada chizmalardan foydalangan holda chiqishlar ham bera boshladi. 1911-yilda oʻzining doʻsti va raqibi George McManus bilan garov oʻrnatganidan soʻng, McCay "Dreamland" komikslaridagi Kichkina Nemo qahramonini jonlantirish orqali sahnada animatsiya asoschilaridan biri boʻldi. Undan keyin chivin qanday ishlaydi, (inglizcha: *How a Mosquito Operates*) jonlantirildi.

McCayga filmlar yaratishda multfilmlar kashshofi James Stuart Blackton yordam berdi, u 1906-yilda birinchi multfilmlardan biri - "Kulgili yuzlarning kulgili fazalari" ni namoyish etdi (inglizcha: *Humorous Phases of Funny Faces*). Kombinatsiyalangan suratga olish va stop-motion animatsiyasi allaqachon fransuz Emil Koul tomonidan qoʻllangan, biroq birinchi haqiqiy "multfilm" qahramoni va badiiy ssenariy McCayning filmlarida paydo boʻlgan.

Gertie yaratish niyati 1912-yilda eʼlon qilingan. Yangi multfilm uchun mavzuni tanlab, McCay oddiy kino hayotga keltira olmaydigan narsani qayta yaratishga qaror qildi. Brontozavr skeleti uning "Pishloqli tostni sevuvchilarning orzulari" komiksida paydo boʻlgan (inglizcha: *Dreams of a Rarebit Fiend*) 1905-yilda va 1912-yilda McCay Amerika Tarixiy Assotsiatsiyasi uchun qadimgi kaltakesaklarning bir nechta rasmlarini yaratdi. 1913-yil 21- sentyabrda "*Ajoyib orzular mamlakatida"* (*In the Land of Wonderful Dreams)* komiksini nashr etildi, unda kelajakdagi filmning baʼzi qahramonlari paydo boʻldi: dinozavr, dengiz iloni va toʻrt qanotli kaltakesak. Ammo dinozavrlar tasvirlangan film hali mavjud emas edi.

 Gertie haqida film uchun minglab rasmlar
McCay tomonidan ilgari surilgan muhim talablardan biri tasvirning realizmi edi. Buning uchun u oldingi filmlardan farqli oʻlaroq, ishlangan fondan foydalangan, personajlarning harakatlarini iloji boricha aniqroq aks ettirgan va mayda detallarni, masalan, kaltakesak ogʻirligi ostida singan tuproqni hisobga olgan. Gertie yonboshlab yotgan holda qanday nafas olayotganini aniqlash uchun McCay oʻzining nafas olish vaqtini oʻlchadi. Nimo haqidagi toʻrt daqiqalik film 4000 ta chizma chizishni, yangi asarning hajmi 10 000 dan oshib ketishini va butun bir yil vaqtni olishi kerak edi.

Oʻsha paytda animatsiyada shaffof selluloid plyonkalardan foydalanilmagan va bu gʻoyani amalga oshirish uchun McCay shaxsan oʻzi Gertiening minglab tasvirlarini 16x21 sm oʻlchamdagi guruch qogʻoziga chizgan. Fonni boʻyash uchun u qoʻshni talaba John A. Fitzsimmonsni yolladi. Togʻlar, koʻllar va daraxt konturlarini namunadan har bir varaqqa ehtiyotkorlik bilan oʻtkazgan. Kelajakda bunday mehnat taqsimoti umumiy qabul qilingan.

Ishlayotgan vaqtda McCay boshqa usullarni oʻylab topdi, ular keyinchalik animatsiya standartiga aylandi. U varaqlarni chizmalarga toʻliq mos kelishi va erta multfilmlarda tez-tez uchraydigan "suzuvchi" fondan qochish uchun belgilab qoʻydi. Takroriy suratlar bir necha marta siklik harakatlarni yaratish uchun ishlatilgan, masalan, Gertie raqsi. Animatsiyada birinchi marta asosiy kadrlar tizimi qoʻllandi: McCay dastlab harakatning asosiy bosqichlarini chizdi, soʻngra ularni oraliqlar bilan toʻldirdi. Disney studiyasida ushbu texnologiyadan samaraliroq foydalanish uchun ular asosiy kadrlarni oraliq kadrlar bilan toʻldirishga ixtisoslashgan rassomlarning yangi kasbini joriy qilishdi.

McCay oʻz ishlanmalarini sir tutmadi. Gertie yaratish jarayonida u oʻzini animatsiya haqida yozuvchi jurnalist sifatida tanishtirgan mehmonga jarayonning barcha tafsilotlarini bajonidil koʻrsatdi. Darhaqiqat, bu tashrifchi John Bray edi, keyinchalik u McCayning koʻplab gʻoyalarini patentladi va hatto haqiqiy muallifni sudga berishga harakat qildi. Ammo sud McCayning foydasiga qaror qildi va Bray bir necha yillar davomida McCayga royalti toʻladi.

1914-yil yanvar oyida Vitagraph studiyasi rasmlarni kinoga oʻtkazdi.

Sahnada
-------

 Makkey Gertiening ogʻzida
Spektakl 1914-yil 8-fevralda Chikagoning saroy teatrida premyerasi boʻlib oʻtdi, uning asosiy qismi Gertie edi. Keyingi spektakllar Nyu-Yorkdagi Hammershteyn teatrida boʻlib oʻtdi.

McCay smokingda va qamchi bilan tashqariga chiqdi va sirk tameriga oʻxshab boʻyalgan dinozavr bilan muloqot qildi. Sahnalardan birida McCay Gertiega olma tashladi, uning boʻyalgan nusxasi hayvonning ogʻziga tushib ketdi. Filmni tayyorlashda olma koʻproq mos keladigan narsa sifatida, qovoq bilan almashtirildi. Nutq oxirida McCay ekran orqasida gʻoyib boʻldi va shu daqiqada kadrda uning dublkasi paydo boʻldi.

McCayning spektaklni ijro etgan sanʼati tomoshabinlarni hayratda qoldirdi. 1914-yil martigacha Nyu-Yorkda ishlagan va McCayning Hammershteyn teatrida chiqishlarini ko‘rgan Emil Kohl, keyinchalik jamoatchilikka McCayning aktyorlik mahorati ham, u yaratgan film ham yoqqanini yozgan. Bundan tashqari, Kohl ishlab chiqarishning favqulodda rentabelligini qayd etdi.

 Yigʻlayotgan Gertie
Spektaklning muvaffaqiyati McCayning Amerika Qoʻshma Shtatlari sharqiy gastrollarining uzoq davom etishiga olib keldi, ammo uning asosiy ish beruvchisi, mediamagnat William Hearstni gʻazablantirdi. Dastlab, spektakllar Hearst gazetalarining mashhurligini oshirishga yordam berdi, ammo keyin nashriyot karikaturachidan komikslarga eʼtibor qaratishni talab qildi va shartnomada koʻrsatilgan huquqlardan foydalanib, sahna koʻrinishlariga umumiy taqiq joriy etdi. McCay allaqachon rejalashtirilgan spektakllarni bekor qilishga majbur boʻldi. Faqat 1917-yilda murosaga erishildi, natijada McCay sahnadan chiqishga muvaffaq boʻldi, lekin faqat Nyu-Yorkda. Darhaqiqat, bu uning sahnadagi faoliyatini yakunlashini anglatardi.

Kinoda
------

1914-yilda William Fox Gertie the Dinosaurni teatrlarga olib kelishni taklif qildi, McCay rozi boʻldi va filmning kengaytirilgan versiyasini ishlab chiqardi, McCayning spektakllarini almashtirish uchun jonli aktyorlar va kreditlar bilan prolog qoʻshdi. Lentaning umumiy tasviri 12 daqiqagacha koʻtarildi.

Muqaddima syujeti koʻp jihatdan Kichkina Nemo haqidagi multfilmning yaratilish tarixini eslatdi. Aktyorlar Hearstda ishlagan boshqa karikaturachilar edi: George McManus, Roy McCardell va Tad Dorgan. Bu noshirning aralashuvi natijasi boʻldimi, nomaʼlum. Dinozavr Gertie huquqlari 1914-yil 15- sentyabrda roʻyxatga olingan.

Keyingi taqdir
--------------

Gertie mashhur boʻlishiga qaramay, keyingi yillarda McCay faqat rassom va karikaturachi sifatida ishladi. Faqat toʻrt yil oʻtgach, 1918-yilda yangi multfilm paydo boʻldi - "Lusitaniyaning qulashi" (inglizcha: *The Sinking of the Lusitania*). 1921-yilda rassom "Pishloq tost sevuvchilarning orzulari" komikslari asosida bir qator multfilmlar tayyorladi va oʻsha yili Gertie ishtirokidagi "Gertie on the Tour" nomli ikkinchi multfilm ustida ish boshladi. Syujetga koʻra, Gertie Nyu-York va Vashingtonga yetib borishi, Bruklin koʻprigida suzish va Vashington yodgorligini yeyishga harakat qilishi kerak edi. Ehtimol, u sahna koʻrinishida foydalanish uchun moʻljallangan. Film tugallanmagan, faqat lenta va eskizlarning parchalari hozirgi kungacha saqlanib qolgan.

1927-yilda Nyu-Yorkdagi Winsor McCay ijodiy kechasida Gertie the Dinosaur yana teatrlarda boʻldi. 1934-yilda muallif vafotidan keyin uning ijodi unutilmadi: 1940-yilda Gertie Zamonaviy sanʼat muzeyining kino kutubxonasiga kiritilgan.

McCayning oʻgʻli Robert 1955-yilda Disney animatori Richard Huemer bilan Disneylend teledasturining asl ijrosini tiklash uchun hamkorlik qildi .

Uzoq vaqt davomida filmning negativlari yoʻqolgan deb ishonilgan. McCayning oʻgʻli otasining bir qancha mulkini, jumladan, bir nechta filmlar va Gertiening 400 ga yaqin rasmlarini kolleksiyachi Irving Mendelsonga hadya qilgan. Faqat 1947-yilda ular orasida asl negativ topildi, u xavfsizlik uchun yangi filmga koʻchirildi. 1960-yillarda negativ Kanadaning Cinémathèque Québécoise kino arxiviga topshirildi. 1967-yilda filmning birinchi restavratsiyasi amalga oshirildi. 2004-yilda Kino instituti Milestone Film & Video bilan birgalikda filmni qayta tikladi va Winsor McCayning boshqa asarlari bilan birga DVD formatida chiqardi.

Madaniy ahamiyati
-----------------

Garchi Dinozavr Gerti birinchi multfilm boʻlmasa ham (bu notoʻgʻri tushuncha koʻplab nashrlarda takrorlanadi), bu hali ham rivojlanayotgan janr uchun sezilarli sakrash edi. Uning muvaffaqiyati animatorlarni, jumladan Ub Iverks, Pol Terry, Max va Dave Flaysheyrni ilhomlantirdi. 

### Tanqidchilarning fikrlari

 "Dinozavr Gerti" uchun gazeta posteri
Winsor McCay o‘limidan keyingi dastlabki o‘n yil ichida u asosan Qo‘shma Shtatlardagi eng ilg‘or karikaturachi sifatida esda qolgan, ammo 1960-yillardan boshlab uning animatsiya rivojiga qo‘shgan hissasi birinchi o‘ringa chiqadi. 1976-yilda Jon Kenmeykerning "Winsor McCayni eslash" hujjatli filmi chiqqanida McCayning multfilmlariga qiziqish yanada ortdi (inglizcha: *Remembering Winsor McCay*).

Bugungi kunga kelib Gerti Dinozavr Winsor McCayning eng muhim asari hisoblanadi. Donald Krafton bu multfilmni oʻz davrining animatsiyadagi eng ilgʻor hodisasi deb ataydi, u durdona deb hisoblanishga toʻliq haqli va janr rivojiga hissa qoʻshgan. U shuningdek, animatsiya kashshoflarining oʻz asarlarida oʻzlarini abadiylashtirish istagini qayd etadi. Kino tarixchisi Jeyson Mittell oʻz-oʻzini aks ettirishning bu koʻrinishini paydo boʻlgan postmodernizm belgilari deb hisoblaydi.

  

Winsor McCay Gerti bilan faqat bitta film chiqargan boʻlsa-da, u haqli ravishda birinchi multfilm yulduzi hisoblanadi. Kino tanqidchisi Devid Kehr Gertini Feliks Mushuk, Mikki Maus va Bugs Bunni kabi oʻziga xos qahramonlar bilan tenglashtiradi.

Gerti Dinozavr ham zamonaviy animatorlar va tanqidchilar tomonidan 1994-yilda oʻtkazilgan soʻrovda tasdiqlanganidek, muhim filmlardan biri hisoblanadi.

Yutuqlari
---------

* Milliy kino reestriga kiritilgan uchta multfilmdan biri (1991).
* 1994-yilda animatorlar va tarixchilar oʻrtasida oʻtkazilgan soʻrovnomada Jerry Backning barcha davrlarning 50 ta eng zoʻr multfilmlari roʻyxatida oltinchi oʻrinni egalladi.
* Asosiy kadr animatsiyasidan foydalangan birinchi film.
* Dinozavrlar haqidagi birinchi film.
* Kuchli xarakterga ega qahramon bilan birinchi film.

Manbalar
--------

1. ↑  По некоторым источникам фильм появился в 1909 году, однако сам Маккей указывает на 1914 как год премьеры (см. статью Карла Коэна *Winsor McCay’s Animation Lesson Number One, 1919 Wayback Machine saytida arxivlandi (2005-03-25).* в *Animation World Magazine*, 28 октября 2002).
2. 1 2 3  Jerry Beck, ed.*. The 50 Greatest Cartoons: As Selected by 1,000 Animation Professionals*. JG Press, Inc. 1998. ISBN 1-57215-271-0. .
3. ↑  Фотография *Visitors viewing Brontosaurus skeleton Wayback Machine saytida arxivlandi (2017-08-17).* на сайте Американского музея естественной истории.
4. ↑  James Clark.*. Animated Films*. London: Virgin Books, 2007 — 12 bet. ISBN 978-0-753-51258-6. .
5. ↑  Donald Crafton.*. Before Mickey: The Animated Film 1898–1928*. Cambridge, Mass.: MIT Press, 1982 — 123 bet. ISBN 0-262-03083-7. .
6. 1 2  Bernhard Kempen, Thomas Deist.*. Das Dinosaurier Filmbuch. Von „Gertie the Dinosaur" bis „Jurassic Park"*. München: Thomas Tilsner Verlag, 1993. ISBN 3-9100-7954-7. .
7. ↑  В титрах к фильму «Динозавр Герти» упоминается срок в полгода.
8. 1 2  Статья Лорен Рабинович (англ. Lauren Rabinovitz) *Gertie the Dinosaur* в *International Dictionary of Film and Filmmakers*. Farmington Hills: St. James Press, 2000 — 457 bet. ISBN 1-55862-450-3. .
9. ↑  Michael Barrier.*. Hollywood Cartoons. American Animation in its Golden Age*. New York: Oxford University Press, 2003 — 12 bet. ISBN 978-0-19-516729-0. .
10. 1 2  Étienne Arnaud et Boisyvon.*. Le Cinéma pour tous*. Paris: Garnier, 1922 — 82-83 bet. .
11. ↑  John Canemaker.*. Winsor McCay: His Life and Art*. Harry N. Abrams, 2005 — 176 bet. ISBN 0-8109-5941-0. .
12. ↑  См. Mark Langer, *Winsor McCay: The Master Edition (2004)* в The Moving Image 5.1 (2005), стр. 149—153.
13. ↑  Donald Crafton.*. Before Mickey: The Animated Film 1898–1928*. Cambridge, Mass.: MIT Press, 1982 — 112 bet. ISBN 0-262-03083-7. .
14. ↑  Статья *Winsor McCay Gives Exhibition* в The New York Times, 20 июля 1927 года.
15. ↑  Статья Фрэнка С. Нюджента (англ. Frank S. Nugent) *A Backward Glance of Cartoons* в The New York Times, 31 марта 1940 года.
16. ↑  *Disneyland*, сезон 2, эпизод 11, *The Story of the Animated Drawing*. Первый показ 30 ноября 1955 года.
17. ↑  Charles Solomon.*. Enchanted Drawings: The History of Animation*. New York: Alfred A. Knopf, 1989 — 18 bet. ISBN 0-3945-4684-9. .
18. ↑  См. *Winsor McCay — The Master Edition*, 1 июня 2004 года.
19. ↑  John Kenworthy.*. The Hand Behind the Mouse: An Intimate Biography of Ub Iwerks*. New York: Disney Editions, 2001 — 9 bet. ISBN 0-7868-5320-4. .
20. ↑  Leonard Maltin.*. Of Mice and Magic: A History of American Animated Cartoons*. New York: Plume Books, 1980 — 127 bet. ISBN 0-452-25993-2. .
21. ↑  Jeff Lenburg.*. Who’s Who in Animated Cartoons*. New York: Applause Theatre & Cinema Books, 2006 — 88 bet. ISBN 1-55783-671-X. .
22. ↑  Charles Solomon.*. Enchanted Drawings: The History of Animation*. New York: Alfred A. Knopf, 1989 — 19 bet. ISBN 0-3945-4684-9. .
23. ↑  Paul Wells.*. Understanding Animation*. New York: Routledge, 2006 — 15 bet. ISBN 0-415-11597-3. .
24. ↑  Статья Дональда Крафтона (англ. Donald Crafton) *Tricks and Animation* в книге *The Oxford History of World Cinema*. Oxford: Oxford University Press, 1996 — 73 bet. ISBN 0-19-874242-8. .
25. ↑  Donald Crafton.*. Before Mickey: The Animated Film 1898–1928*. Cambridge, Mass.: MIT Press, 1982 — 11 bet. ISBN 0-262-03083-7. .
26. ↑  Jason Mittell.*. Genre and Television: From Cop Shows to Cartoons in American Culture*. New York: Routledge, 2004 — 179 bet. ISBN 0-415-96902-6. .
27. 1 2  Статья Дэвида Керра (англ. David Kehr) *When a Cyberstar is born* в The New York Times, 18 ноября 2001 года.
28. ↑  Jill Nelmes.*. An Introduction to Film Studies*. New York: Routledge, 2003 — 218 bet. ISBN 0-415-26268-2. .
29. ↑  Paul Wells.*. Understanding Animation*. New York: Routledge, 2006 — 130 bet. ISBN 0-415-11597-3. .