Avesta **alifbosi** (forscha: دین دبیره) — Eronning sosoniylar davrida (226 – 651)avesta tilini koʻrsatish uchun ishlab chiqilgan yozuv tizimi.

Bu yozuvning rivojlanishiga yana bir omil sifatida yozuvning Pazend(oʻrta forscha yozish usuli) uchun ham ishlatilganligini aytish mumkin. Pazend Avesto matnlarida *Zend* sharhlari uchun ishlatilgan. Zardushtiylik anʼanasi matnlarida alifbo „dinning yozuvi" (oʻrta *forsda dēn* dibīrih va yangi fors *tilida din dabireh*) deb yuritiladi.

Tarixi
------

Avesta alifbosining rivojlanishi oʻqilgan avesta tilidagi matnlarni toʻgʻri ifodalash zarurati bilan boshlangan. Bugungi kunda zardushtiylik kitobi kanonini tashkil etuvchi turli matn toʻplamlari IV asrda, ehtimol Shopur II davrida (309 – 379) sodir boʻlgan jamlanma natijasidir. Ehtimol, Avesto alifbosi bu bilan bogʻliq boʻlgan *maxsus* yangilik — „Sosoniylar arxetipi" — birikmasi boʻlishi mumkin.

Zardushtiylik ruhoniylari asrlar davomida Muqaddas Kitobni yod olishga odatlangan edilar — ular ibodatlarning soʻzlari, ritmi, fleksiyasi va intonatsiyasini yod olmagunlaricha, ustoz-ruhoniyning soʻzlarini eslab qolishga harakat qilishgan. Yod olganlarini ular oʻz shogirdlariga oʻtkazdilar, shuning uchun koʻp avlodlar uchun Muqaddas Bitikni toʻgʻri oʻqish usulini saqlab qolishdi. Bu zarur edi, chunki ruhoniylar aniq va toʻgʻri talaffuz va ritmni samarali ibodatning zaruriy sharti deb hisoblagan.

Avesta tilini toʻgʻri koʻrsatish faoliyati toʻgʻridan-toʻgʻri foyda keltirdi.Keyingi davrga kelib avesta tilidagi soʻzlar deyarli tushunilmay qolgan edi, bu esa *Zend* matnlarini (yaʼni kanonning sharhlari va tarjimalari) tayyorlashga olib keldi, Avesto alifbosining rivojlanishi bu sharhlarga Muqaddas Bitikdan iqtiboslarni tushuntirish bilan aralashtirish imkonini berdi. Ushbu matnlarning bevosita taʼsiri bugungi kungacha saqlanib qolgan oyatning „standartlashtirilgan" talqini edi. Tadqiqot uchun bu matnlar juda muhim, chunki ular vaqti-vaqti bilan yoʻqolgan parchalarni saqlab qoladilar.

Zardushtiylik urf-odatlarining IX-XII asrlardagi matnlari shuni koʻrsatadiki, bu vaqtda zardushtiylik *yozma* adabiyotining ancha katta toʻplami mavjud boʻlgan. Sosoniylarga qadar boʻlgan „Arsakidlar arxetipi"ning *mavjudligi* haqidagi savol XIX asrning koʻp qismida avesta olimlarini qiziqtirgan. "

Genealogiya va yozuv
--------------------

Avesto alifbosi asosI boʻlgan pahlaviy yozuvi turli oʻrta eron tillarini ifodalash uchun umumiy foydalanilgan, ammo aniqlikni talab qiluvchi diniy tilni ifodalash uchun yetarli emas edi. Chunki pahlaviy yozuvi eng koʻp 22 ta belgidan iborat soddalashtirilgan abjad boʻgʻini boʻlgan. Abjad yozuvi oʻqish uchun ancha noaniq edi (yaʼni bir nechta tovushlarni ifodalashi mumkin).

Bundan farqli oʻlaroq, Avesta toʻliq alifbo boʻlib, unlilar uchun aniq belgilar mavjud boʻlgan.Bu esa allofonlarning fonetik maʼnosini aniqlashga imkon beradi. Alifboda ilk islom Fors kitobi Pahlaviy yozuviga yaqindan oʻxshash koʻplab belgilar (*a*, *i*, *k*, *t*, *p*, *b*, *m*, *n*, *r*, *s*, *z*, *š*, *x v*), baʼzilari esa (*ā*, *g*) boʻlgan. Bu faqat qadimgi davrlarda (VI-VII asrlarda) mavjud boʻlgan belgilar hisoblanadi. Zabur pahlaviy yozuvida (keyingi kursiv pahlaviylarda *g* va *k* bir xil belgiga ega) baʼzi unlilar, masalan, e yunoncha kursivlardan *olingan* koʻrinadi. Avesto *o* — pahlaviy yozuvining oʻziga xos shakli boʻlib, faqat oromiy belgilarda mavjud. Baʼzi harflar (masalan, *ŋ́*, *ṇ*, *ẏ*, *v*) ixtiro qilingan harflardir.

Pahlaviy yozuvi va oromiy yozuvi kabi avesto yozuvi ham oʻngdan chapga yoziladi. Avesta yozuvida harflar bir-biriga bogʻlanmagan, ligaturalar esa kamdan-kam uchraydi.

Harflar
-------

 Karl Faulmanning Avesta jadvali
 Avesto jadvali bet. 183-jild. Didro *ensiklopediyasining* 2-soni
 Avesto jadvali bet. *l’Ensiklopediyaning* 184-boʻlimi
Umuman olganda, avesto alifbosida 37 undosh va 16 unli bor. Avesta uchun ikkita asosiy transkripsiya sxemasi mavjud: yangi imlo Karl Hoffman va eskisi Kristian Bartolomae tomonidan qoʻllaniladi.

Avesta alifbosi| Transkripsiya | IPA |
| --- | --- |
| Hoff. | Bar. |
| a | a | /a/ |
| ā | ā | /aː/ |
| å | — | /ɒ/ |
| ā̊ | å | /ɒː/ |
| ą | ą | /ã/ |
| ą̇ | — | /ã/ |
| ə | ə | /ə/ |
| ə̄ | ə̄ | /əː/ |
| e | e | /e/ |
| ē | ē | /eː/ |
| o | o | /ɔ/ |
| ō | ō | /oː/ |
| i | i | /ɪ/ |
| ī | ī | /iː/ |
| u | u | /ʊ/ |
| ū | ū | /uː/ |
| k | k | /k/ |
| x | x | /x/ |
| x́ | ḣ | /xʲ/, /ç/ |
| xᵛ | xᵛ | /xʷ/ |
| g | g | /ɡ/ |
| ġ | — | /ɡʲ/, /ɟ/ |
| γ | γ | /ɣ/ |
| c | č | /t͡ʃ/ |
| j | ǰ | /d͡ʒ/ |
| t | t | /t/ |
| θ | θ | /θ/ |
| d | d | /d/ |
| δ | δ | /ð/ |
| t̰ | t̰ | /t̚/ |
| p | p | /p/ |
| f | f | /f/ |
| b | b | /b/ |
| β | w | /β/ |
| ŋ | ŋ | /ŋ/ |
| ŋ́ | ŋ́ | /ŋʲ/ |
| ŋᵛ | — | /ŋʷ/ |
| n | n | /n/ |
| ń | — | /ɲ/ |
| ṇ | n, m | /ŋ/ |
| m | m | /m/ |
| m̨ | — | /m̥/, /mʰ/ |
| ẏ | y | /j/ |
| y | /j/ |
| ii | /ii̯/ |
| v | v | /v/ |
| uu | /uu̯/ |
| r | r | /r/ |
| s | s | /s/ |
| z | z | /z/ |
| š | š | /ʃ/ |
| ž | ž | /ʒ/ |
| š́ | š | /ɕ/ |
| ṣ̌ | /ʂ/ |
| h | h | /h/ |
| Hoff. | Bar. | IPA |
| Transcription |

Keyinchalik, yozuvda oʻrta forschani yozishda (yaʼni Pazend), avesto tilida mavjud boʻlmagan /l/ fonemasini ifodalash uchun boshqa undosh qoʻshilgan.

Ligaturalar
-----------

 Skjærvo (2003) boʻyicha Avesta ligaturalari roʻyxati
Avesto qoʻlyozmalarida koʻpincha toʻrt ligatura qoʻllaniladi.

Fossey 16 ta ligatureni sanab oʻtgan, lekin ularning koʻpchiligi chayqalish dumlarining oʻzaro taʼsiridan hosil boʻladi.

Raqamlar
--------

Raqamlar va raqamlarni yuqoridagi Faulmann jadvalida koʻrish mumkin.

Tinish belgilari
----------------

Soʻzlar va birikmaning birinchi qismining oxiri nuqta bilan ajratiladi (turli vertikal holatda). Bundan tashqari, qoʻlyozmalarda tinish belgilari zaif yoki umuman yoʻq.Shuning uchun 1880-yillarda Karl Fridrix Geldner standartlashtirilgan transkripsiya uchun tinish belgilar toʻplamini yaratishga majbur boʻldi. U topilgan narsaga asoslanib ishlab chiqqan uning tizimida uchta nuqtadan iborat uchburchak ikki nuqta, nuqtali vergul, gap oxiri yoki boʻlim oxiri vazifasini bajaradi; bu nuqtalarning kattaligi va yuqorida va pastda ikkita nuqta yoki yuqorida va pastda ikkita nuqta bor-yoʻqligi bilan belgilanadi. Yuqoridagi ikkitasi va pastdagi ikkitasi — „nuqta" oʻlchamining oʻsish tartibida — ikki nuqta, nuqta-vergul, jumla oxiri yoki boʻlim oxirini ifodalaydi.

Manbalar
--------

1. 1 2  Kellens 1989, s. 36 harvnb error: no target: CITEREFKellens1989 (help).
2. 1 2 3  Hoffmann 1989, s. 49 harvnb error: no target: CITEREFHoffmann1989 (help).
3. ↑  Hoffmann 1989, s. 50 harvnb error: no target: CITEREFHoffmann1989 (help).
4. ↑  Gippert, Jost (2012). "The Encoding of Avestan – Problems and Solutions". *Journal for Language Technology and Computational Linguistics* **27** (2).. Qaraldi: 2021-11-04. Avesta alifbosi]][*sayt ishlamaydi*]
5. 1 2 3  Skjærvø, Pods Octor (1996). "Aramaic Scripts for Iranian Languages". in Daniels, Peter T.; Bright, William. *The World's Writing Systems*. Oxford University Press. 527-528 b. ISBN 978-0195079937. .
6. ↑  „The Unicode Standard, Chapter 10.7: Avestan".  Unicode Consortium (mart 2020).
7. ↑  Fossey 1948, s. 49 harvnb error: no target: CITEREFFossey1948 (help).