**Sovet-fin urushi** yoki **qishki urush** (fin: *Talvisota*) — 1939-yil 30-noyabrdan 1940-yil 13-martgacha boʻlgan davrda SSSR va Finlandiya oʻrtasidagi urush.

1939-yil 26-noyabrda SSSR hukumati Finlandiya hukumatiga Sovet tomonining fikriga koʻra Finlandiya hududidan amalga oshirilgan artilleriya oʻqlari haqida norozilik notasini yubordi. Sovet tomoni harbiy harakatlar boshlanishi uchun javobgarlik toʻliq Finlandiyaga yuklangan. Harbiy harakatlarning boshlanishi 1939-yil 14 dekabrda SSSRning agressor sifatida Millatlar Ligasidan chiqarilishiga olib keldi.

Urush Moskva tinchlik shartnomasining imzolanishi bilan yakunlandi. Finlandiya hududining 11% (ikkinchi yirik shahar Viborg bilan) SSSRga oʻtdi. Finlandiyaning 430 ming aholisi Finlandiya hukumati tomonidan ichki qismdagi frontga yaqin hududlardan evakuatsiya qilindi.

1917-yil 2 (15)-noyabrda Xalq Komissarlari Soveti Sovet hokimiyatining birinchi hujjatlaridan biri — Rossiya xalqlari huquqlari deklaratsiyasini qabul qildi. Ushbu hujjatni Millatlar boʻyicha xalq komissari Iosif Stalin (Djugashvili) va Xalq Komissarlari Soveti raisi Lenin (Ulyanov) imzolagan. Deklaratsiya Rossiya xalqlarining tengligi va suverenitetini, Rossiya xalqlarining ajralib chiqish va mustaqil davlat tashkil etgunga qadar oʻz taqdirini oʻzi belgilash huquqini oʻrnatdi.

1917-yil 6-dekabrda Finlandiya Senati Finlandiyani mustaqil davlat deb eʼlon qildi.

1917-yil 18 (31)-dekabrda RSFSR Xalq Komissarlari Soveti Butunrossiya Markaziy Ijroiya Qoʻmitasiga (VTsIK) Finlandiya Respublikasining mustaqilligini tan olish taklifi bilan murojaat qildi. 1917-yil 22 dekabrda (1918-yil 4-yanvar) Butunrossiya Markaziy Ijroiya Qoʻmitasi Finlandiya mustaqilligini tan olish toʻgʻrisida qaror qabul qildi.

1918-yil yanvar oyida Finlandiyada fuqarolar urushi boshlandi, unda „qizillar" Sovet Rossiyasi koʻmagida Germaniya va Shvetsiya qoʻshinlari tomonidan qoʻllab-quvvatlangan „oqlar" ga qarshi chiqdilar. Urush may oyida „oqlar"ning gʻalabasi bilan yakunlandi. Finlandiya „oqlari" Sharqiy Kareliyadagi ayirmachilik harakatini qoʻllab-quvvatlab, unga mart oyida kirgan edi. Mannerxaym 1918-yil 23-fevralda oʻzining „qilich qasamyodida" ilgari Finlandiya knyazligi tarkibiga kirmagan Sharqiy Kareliyani bosib olishga ommaviy chaqirdi. Rossiyada fuqarolar urushi va harbiy aralashuv davrida boshlangan birinchi Sovet-Finlandiya urushi 1920-yil oxirigacha, Tartu (Yuriyevskiy) tinchlik shartnomasi tuzilgunga qadar davom etdi. Butun Pechenga volosti (Petsamo), Ribachiy va Oʻrta yarim orollarning bir qismi va Barents dengizidagi bir qator orollar Finlandiyaga oʻtdi. Fridrixsham tinchlik shartnomasini bekor qilish orqali Tartu shartnomasi Finlandiyaning Rossiya imperiyasidan Finlandiya knyazligiga berilgan hududlar, shu jumladan Vyborg gubernatorligi ustidan suverenitetini taʼminladi. Finlandiyaning baʼzi siyosatchilari, masalan, Juxo Paasikivi, shartnomani „tinchlik juda yaxshi" deb hisoblab, buyuk davlatlar faqat oʻta zarur boʻlganda murosaga kelishadi, deb hisoblashgan. Mannerxaym, Kareliyadagi sobiq faollar va separatist liderlar, aksincha, bu dunyoni sharmandalik va oʻz vatandoshlariga xiyonat deb hisobladilar va Rebol vakili Bobbi Siven oʻzini otib oʻldirdi.

Buyuk Finlandiya — bu yaqin Fin-Ugr xalqlarini birlashtirish gʻoyasi.

1910—1920-yillarda Finlandiya jamiyatida Buyuk Finlandiya gʻoyasi keng tarqaldi, uni barcha siyosiy partiyalar va harakatlar, hatto soʻlchilar ham qoʻllab-quvvatladilar: mamlakatning ikki sotsial-demokratik siyosatchisi Oskar Tokkola va Voinma Vaino birinchi jiddiy tadqiqotni nashr etdilar. bu mavzu — "Buyuk Finlandiya tabiiy chegaralarda. 1918—1922-yillardagi Sovet-Fin urushlaridan keyin Finlandiya va SSSR oʻrtasidagi rasmiy davlatlararo munosabatlar doʻstona yoki neytral boʻlmagan boʻlsa-da, ular ham ochiq dushman edi.

1932-yilda Tartu tinchlik shartnomasi hujum qilmaslik toʻgʻrisidagi pakt bilan toʻldirildi va 1945-yilgacha uzaytirildi.

1935-yil 27-fevralda Finlandiyaning SSSRdagi vakili Yuryo-Koskinen bilan suhbatda Tashqi ishlar xalq komissarligi rahbari M.Litvinov taʼkidlagan edi: „Hech bir mamlakatda matbuot bunday tizimli dushmanlik kampaniyasini oʻtkazmaydi. biz Finlandiyada boʻlgani kabi. Hech bir qoʻshni davlatda Finlandiyada boʻlgani kabi SSSRga hujum qilish va uning hududini egallab olish uchun ochiq targʻibot yoʻq.".

Urush sabablari
---------------

Urush paytida allaqachon muhokama qilinayotgan ikkita kontseptsiya ishlab chiqilgan: birinchisi, SSSR belgilangan maqsadlarga erishganligi (Leningrad xavfsizligini taʼminlash), ikkinchisi — Finlandiyani sovetlashtirish SSSRning haqiqiy maqsadi edi.

Manbalar
--------

1. ↑  „Постановление СНК о признании независимости Финляндии (18 декабря 1917 г.)" (deadlink). 10-iyun 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10-noyabr 2009-yil.

  


|  |  |
| --- | --- |
| Tashqi havolalar Buni Vikimaʼlumotlarda tahrirlash | 
* BnF: cb12331283w (maʼlumot)
* GND: 4154442-0
* LCCN: sh85116032
* NKC: ph125882

 |