Koordinatalari: 40.276°0′0″N 69.815°0′0″E﻿ / ﻿40.27600°N 69.81500°E﻿ / 40.27600; 69.81500GO

**Qayroqqum GES** (tojikcha: *Нерӯгоҳи барқи обии Қайроқум, НБО Қайроқум*, ruscha: *Кайраккумская ГЭС*), sobiq *"Xalqlar doʻstligi" GES* – Tojikistonning Sugʻd viloyati Guliston shahrida (2015-yilgacha Qayroqqum, GES va suv ombor nomi shu shahar nomidan olingan), Sirdaryoda joylashgan gidroelektr stansiya. Norin-Sirdaryo GESlar kaskadi tarkibiga kiradi, elektr energiya generatsiyasidan tashqari suvlari sugʻorishda muhim ahamiyat kasb etadi. Qayroqqum GES „Barqi Tojik" OAXK davlat energetika kompaniyasiga tegishli.

Stansiya tuzilishi
------------------

Qayroqqum GES past bosimli toʻgʻon tipidagi daryo oqimida joylashgan gidroelektr stansiya boʻlib, GES binosi, suv oʻtkazgich inshootlariga ega. Oʻrnatilgan elektr quvvati – 126 MVt, oʻrtacha yillik elektr energiyasi ishlab chiqarishi – 688 mln kVt\*soat. GES inshootlari tarkibi quyidagicha:

* allyuvial tuproqli toʻgʻon, uzunligi 1200 m va maksimal balandligi 28 m;
* GES binosi, 130 m suv oʻtkazgichlari bilan birlashtirilgan. Suv oʻtkazgichlari gidroagregatlar ustida joylashgan boʻlib, kengligi 12 m boʻlgan oltita oraliqni oʻz ichiga oladi, tekis eshiklar bilan qoplangan. Suv oʻtkazgichlarning umumiy quvvati 3960 m³/s.

GES binosida har birining quvvati 21,0 MVt boʻlgan 6 ta vertikal gidroagregat oʻrnatilgan. Gidroagregatlar 15 m hisoblangan bosimda ishlaydigan PL-495-VB-500 aylanma-qanotli turbinalar bilan jihozlangan. Turbinalar VTS-700/100-48 tipidagi generatorlarni harakatga keltiriladi. Gidroturbinalar „Tyajmash" zavodida, generatorlar „Uralelektroapparat" zavodida ishlab chiqarilgan. Generatorlardan elektr energiyasi 2 ta birfazali transformatorlarga, ulardan esa 110 kV va 220 kV kuchlanishli ochiq kommutator orqali energiya tizimiga uzatiladi.

Stansiyaning saqlovchi inshooti yirik Qayroqqum suv omborini hosil qiladi. Suv omborining maydoni yirik – 513 km², uzunligi 55 km, maksimal kengligi 20 km, oʻrtacha chuqurligi 8,1 m, maksimal chuqurligi 25m. Suv omborining umumiy sigʻimi 4 km³ va foydali hajmi 2,7 km³ bu oqimni kunlik tartibga solish imkonini beradi. Yillar davomida foydalanilishi natijasida suv omborida katta miqdorda choʻkindi toʻplangan, shuning uchun uning umumiy sigʻimi 3 km³ va foydali hajmi 2,3 km³ gacha qisqargan. Normal saqlanish darajasi dengiz sathidan (Boltiq balandliklar tizimi boʻyicha) 347 m, oʻlik hajmi 340,6 m ni tashkil qiladi.

Tarixi
------

Qayroqqum GES loyihalanishi 1940-yillarda, qurilishi 1951-yilda boshlangan. Stansiya gidroagregatlari 1956—1957-yillarda ishga tushirilgan.

GES energetik va sugʻorish maqsadlarida qurilgan, biroq qish mavsumida elektr energiya yetishmovchiligi ortida stansiya qish va bahorda energetik rejimda, yoz va kuzda sugʻorish rejimida ishlaydi. 2008-yil holatiga koʻra Qayroqqum GES Tojikistonda ishlab chiqarilayotgan elektr energiyaning 7% ini generatsiya qiladi.

Stansiya uskunalari eskirgan, almashtirilishi va yangilanishi kerak. 2019-yil GE Renewable Energy kompaniyasi (AQSh) bilan 2023-yilgacha barcha gidroagregatlarni almashtirishni koʻzda tutuvchi shartnoma imzolangan edi. Ushbu oʻzgarishdan keyin har bir gidroagregatning quvvati 29 MVt ga, stasiyaning umumiy quvvati 174 MVt ga yetkaziladi. 2023-yil sentyabr holatiga koʻra, Qayroqqumning 6 ta qoplon tipidagi gidroagregatlaridan birinchisini almashtirishni amalga oshirgan, toʻliq yangilanish 2025-yil oʻrtalariga qadar amalga oshiriladi.

Qayroqqum suv ombori suvlaridan Oʻzbekistonning Toshkent viloyati Bekobod tumani, Sirdaryo va Jizzax viloyatlari hamda Qozogʻiston Respublikasining ekin maydonlarini sugʻorishda foydalaniladi.

Manbalar
--------

1. 1 2 3  „Повышение устойчивости Кайраккумской ГЭС к изменениям климата".  ЕБРР. 10-aprel 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10-aprel 2019-yil.
2. 1 2 3  *Дементьева М.Е. Шайтанов А.М.* Повышение эксплуатационной пригодности гидротехнических сооружений на примере Кайраккумской ГЭС (Таджикистан) // Вестник МГСУ. — Andoza:Бсокр, Andoza:Бсокр. — Andoza:Бсокр. Архивировано 10 aprel 2019 года.
3. 1 2  „General Electric (GE) Upgrades Qairokkum Plant in Tajikistan" (en). Yahoo! Finance. Yahoo! Finance (2023-yil 21-sentyabr). Qaraldi: 16-dekabr 2023-yil.
4. ↑  „Qayroqqum suv omborining sig‘imi haqida ma'lumot berildi". Kun.uz. Kun.uz (2021-yil 15-yanvar). Qaraldi: 16-dekabr 2023-yil.

Havolalar
---------