recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Odimchilar** (Geometridae) - kapalaklar turkumiga mansub hasharotlar oilasi. 12 ming turi maʼlum. Qanotlari yoyilganda 14–50 mm. O. kapalagining rangi boʻgʻiq kulrang, qanotlari katga, hartumchasi rivojlangan, erka-gining moʻylovlari patsimon yoki ta-roqsimon. Qurtlarining qorin oyoklari 2 ta, kamdan-kam 3—4 juft, harakatlanganida dastlab tanasining oldingi qismini ilgari suradi, soʻngra orqa qismini tortib oladi (goʻyo "odimlagandek" boʻladi; nomi ham shundan).

*Peribatodes rhomboidaria*
Sugʻorma dehqonchilik mintaqalarida koʻp uchraydi. O. barglar orqasiga, poʻstloq yoriqlariga, kurtak uchiga bittadan yoki toʻp-toʻp qilib tuxum qoʻyadi. Qurtining rivojlanishi 1—2 oy da-vom etib, tuprokda, toʻkilgan barglar orasida gʻumbakka aylanadi. O. oʻsimlik bargi, kurtaklari va boshqa bilan oziqlanadi. Asosan, begona oʻtlar orasida va bedazorlarda hayot kechiradi.

Kurash choralari: bedazorlarga fozalon (1,5 kg/ga), xlorofosning hoʻllanuvchi kukuni yoki texnik xlorofos (1,5 kg/ga), ambushning 25%li emulgirlanuvchi kukuni va boshqa bilan ishlov beriladi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Hayvon haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Qozogʻiston — Ukraina munosabatlari** — Qozogʻiston va Ukraina oʻrtasidagi ikki tomonlama munosabatlar. 1918-yilgacha ikkala davlat ham Rossiya imperiyasining tarkibida, soʻngra 1991-yilgacha ular SSSR tarkibida boʻlgan. Ikki mamlakat 1991-yilda diplomatik aloqalarni oʻrnatgan. Qozogʻistonning Kiyevda elchixonasi va Odessada konsulligi mavjud. Ukrainaning Nur-Sultonda elchixonasi va Olmaotada bosh konsulligi bor.

Qozogʻistonda taxminan 895,000 dan 2,400,000 gacha boʻlgan ukrainlar yashaydi. Rasmiylar maʼlumotlariga koʻra, 2012-yilda ikki mamlakat oʻrtasidagi savdo aylanmasi 2010-yilga nisbatan ikki baravar koʻpaygan va 4,4 milliard dollarga yetgan.

2013-yil 14-oktabrda tashqi ishlar vaziri Erlan Idrisov Ukraina tashqi ishlar vaziri Leonid Kojara bilan uchrashdi. Ikki tomon oʻzaro hamkorlikni yanada rivojlantirish masalalarini muhokama qildilar. Vazir Kojara Ukraina Prezidenti Viktor Yanukovichning 2014-yilda Qozogʻistonga tashrif buyurishini eʼlon qildi.

Yanukovich 2014-yilda Ukrainaning yetakchisi lavozimidan agʻdarilgan. Qozogʻiston ittifoqchisi Rossiya Kiyevdagi inqilobdan keyingi hukumatga keskin qarshilik koʻrsatgan boʻlsa-da, hokimiyat oʻzgarishiga qaramay, Nur-Sulton Ukraina bilan oʻz aloqalarini saqlab kelmoqda.

Manbalar
--------

1. ↑  „Trade between Ukraine, Kazakhstan doubles in 2011". *Kyiv Post* (26-mart 2012-yil). Qaraldi: 26-mart 2012-yil.
2. ↑   Retrieved 15-oktabr 2013-yil. Wayback Machine saytida arxivlandi (31-avgust 2013-yil).
3. ↑  *Trilling, David*. „As Kazakhstan’s Leader Asserts Independence, Did Putin Just Say, ʻNot So Fast’?". Eurasianet (30-avgust 2014-yil). Qaraldi: 30-avgust 2014-yil.



|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * k
* m
* t

Qozogʻiston **Qozogʻistonning xalqaro aloqalari** |
| --- |
|  |
| Amerika | 
* Braziliya
* Kanada
* Meksika
* AQSH
 | 
Coat of arms of Kazakhstan |
|  |
| Osiyo | 
* Armaniston
* Ozarbayjon
* Bangladesh
* Xitoy
* Hindiston
* Indoneziya
* Eron
* Isroil
* Qirgʻiziston
* Malayziya
* Mongoliya
* Pokiston
* Qatar
* Janubiy Koreya
* Tojikiston
* Turkiya
* Turkmaniston
* Oʻzbekiston
 |
|  |
| Yevropa | 
* Avstriya
* Chexiya
* Daniya
* Finlandiya
* Fransiya
* Germaniya
* Gretsiya
* Italiya
* Niderlandiya
* Polsha
* Rossiya
* Serbiya
* Ispaniya
* Ukraina
* Birlashgan Qirollik
 |
|  |
| Okeaniya | 
* Avstraliya
 |
|  |
| Koʻp tomonlama munosabatlar | 
* Yevropa Ittifoqi
 |

 |
**Ashiko** — Gʻarbiy Afrikaning kesik konusli doʻmbira, barabanidir. Ashiko qoʻllar bilan chalinadi.

Paydo boʻlishi
--------------

Gʻarbiy Afrika, tahminan Nigeriya ashikoning vatani hisoblanadi. Birinchi boʻlib yoruba xalqida paydo boʻlgan. Cholgʻu asbobi nomi oʻzbek tiliga „erkinlik" deb tarjima qilinadi. Ashiko davolash, bagʻishlash marosimlari, harbiy tadbirlar, arvohlar bilan muloqot qilish, uzoq masofalarga ishoralar berish va b. maqsadida qollanilgansignallarni uzatish va boshqalarda qoʻllanilgan.

Ashiko shaklidagi doʻmbiralar Kubada *boku* deb ataladi va karnavallar va komparsa deb ataluvchi koʻcha sayllarida ishlatiladi.

Tuzilishi
---------

Doʻmbira tanasi kesik konus shaklida boʻlib, uning keng asosiga charm tortilgan. Pastki qismi esa ochiq boʻladi. Odatda qattiq yogʻoch gʻoʻlasidan yasaladi. Lekin, zamonaviy ashikolar (boshqa koʻplab shunday cholgʻular singari) toʻqilgan tolalardan yasalgan. Membrana sifatida echki yoki antilopa terisi, ayrim hollardagina qoramol terisidan foydalaniladi. Membrananing tortilganlik darajasi arqonlar va halqalar tizimi bilan boshqariladi. Zamonaviy ashikolarda plastik membranalar qoʻlllanilishi mumkin. Balandligi yarim metrdan bir metrgacha boʻlgan ashikolar ham bor.

Chalish texnikasi
-----------------

Jembe cholgʻu asbobidan farqli oʻlaroq, ashikaning konussimonligi faqat uchta asosiy ohang chiqarish imkonini beradi. Uning ovozi zarbaning membrana cheti (yoki markaziga) qanchalik yaqin boʻlganiga bogʻliq. Ashiko anʼanaviy musiqada deyarli hech qachon jembega hamroh boʻlmaydi. Chunki bu ikkisi butunlay boshqacha doʻmbiralardir. Ashiko „erkak" doʻmbira, jembe esa „ayol" doʻmbira ham deyiladi.

Manbalar
--------

1. ↑  там же
2. ↑  все источники лишь предполагают, см. здесь Wayback Machine saytida arxivlandi (2008-06-19).

Havolalar
---------

* Ashikoning kelib chiqishi versiyalari(Inglizcha) )
* oʻzing qil ashiko(Inglizcha) )

Yana qarang
-----------

* Jembe
* Kpanlogo
* Bata
**Toshdagi qilichlar yodgorligi** (norv.: *Sverd i Fjell*) — Norvegiyaning Rogaland okrugi, Stavanger shahridagi Myolebuxtaning sharqiy tomoni Hafrsfyordda oʻrnatilgan yodgorlik.

U taxminan 872-yilda boʻlib oʻtgan va natijasida Ajoyib-sochli Xarald I Norvegiyaning birinchi qiroli boʻlgan Hafrsfyorddagi jang sharafiga qurilgan boʻlib, u Norvegiyaning keyingi milliy birlashuvining ramzi hisoblanadi. Yodgorlik 1983-yilda Norvegiya qiroli Olav V tomonidan ochilgan.

Memorial haykaltarosh Fritz Roed tomonidan yaratilgan. U uchta ulkan qilichdan iborat boʻlib, goʻyo qoya tepalikka sanchilib qolgan. Uchta tojli uchta qilich Norvegiyaning uchta asosiy hududini anglatadi: shimoliy, janubi-sharqiy va janubi-gʻarbiy. Bitta qilich boshqalardan kattaroq, bu sochli sochli Ajoyib-sochli Xarald I ning qilichi. Qilichlar xuddi tosh qoyaga qadalgandek.

Boʻlib oʻtgan Hafrsfyord jangi xotirasidan tashqari, yodgorlik tinchlik ramzi hamdir. Yodgorlik dizayni eslatganidek, vikinglar tinchlik davrida qilichlarini yerga suqish odati bor edi. Qilichlar koʻpincha mamlakat boʻylab topilgan qadimiy qurollardan ilhomlanib yasalgan. Yodgorlik Norvegiyaning eng muhim ramzlaridan biri boʻlib, har yili iyun oyida uning ostida vikinglar tarixini oʻrganish ishqibozlarining tadbirlari oʻtkaziladi.

Qilichlar yonidagi qoyaga oʻyilgan memorial lavha norveg tilida yodgorlikning maʼnosi va ramzlari, muallifi va qirol tomonidan kashf etilganligi haqida maʼlumot beradi.

Yurish yoʻli Suladan Stavangerga, Sula aeroportidan 11 km va Stavanger markazidan 6 km uzoqlikda joylashgan yodgorlikka olib boradi. Bugungi kunda bu hudud Stavanger aholisi uchun eng mashhur dam olish maskanlaridan biri hisoblanadi.

Manbalar
--------

1. ↑  Nazvanie „Møllebukta" proisxodit ot slov „mølla" (melnitsa) i „bukt" (zaliv). Ranshe zdes bila vetryannaya melnitsa.

Adabiyotlar
-----------

* Véronique Mignot-Bari, Stavanger und seine Umgebung, Trolls of Norvegiya, 2008, ISBN 978-82-92868-08-9, 56-bet(olm.) )

Havolalar
---------

* Swords in Stone(ingl.)
**Harry Edward Kane** (talaffuzi: *Garri Edvard Keyn*; 1993-yil 28-iyulda Angliyada tugʻilgan) — ingliz futbolchisi, „Tottenham Hotspur" futbol klubida hujumchi va Angliya terma jamoasi sardori. Britaniya imperiyasi ordeni sohibi.

Xalqaro faoliyati
-----------------

2010-yilning yanvar oyida Harry Kane Portugaliyada boʻlib oʻtadigan yoshlar turniriga Angliyaning 17 yoshgacha boʻlgan terma jamoasiga chaqirilgan. Keyinchalik u 19 yoshgacha boʻlgan Angliya terma jamoasiga qoʻshilgan va 2010-yil 8-oktyabrda albanlar darvozasiga ikki marta gol urgan. Kane Angliya terma jamoasining 2012-yilning iyulida Estoniyada bo‘lib o‘tgan Yevropa chempionatining yarim finaliga chiqishida katta hissa qo‘shgan. Shunday qilib, hujumchi Fransiya terma jamoasining guruh bosqichida hal qiluvchi golni kiritgan va bu turnirning pley-off bosqichiga oʻtishni taʼminlagan.

2013-yilning 28-mayida Kane Angliya U20 terma jamoasining 2013-yilgi tengdoshlar kubogi tarkibiga kiritilgan. U 16-iyun kuni Urugvayga qarshi oʻyinda debyut qilgan. Iroqqa qarshi oʻyinda golga assistentlik qilgan. Va Chiliga qarshi oʻyinda gol urgan.

2013-yil 13-avgustda Kane Angliyaning 21 yoshgacha boʻlgan terma jamoasida debyut qilgan, Shotlandiyaga qarshi oʻyinda 58-daqiqada zaxiradan maydonga tushgan va 21 yoshgacha boʻlganlar oʻrtasidagi 2015-yilgi Yevropa chempionati saralashida ham ishtirok etgan.
2015-yil 28-martda u Litvaga qarshi oʻyinda Angliya asosiy jamoasi safida debyut qilgan, 72-daqiqada Wayne Rooney oʻrniga maydonga tushgan va 73-daqiqadayoq terma jamoadagi ilk golini urgan. Kane uchun birinchi yirik turnir EURO-2016 boʻlgan, ammo turnir inglizlar uchun omadsiz kechgan va Kane hech qanday tarzda oʻzini koʻrsata olmagan.

Kane Qatarda 2022-yilgi jahon chempionatida
JCh-2018 boshlanishidan oldin u ushbu turnir uchun Angliya terma jamoasi sardori etib saylangan. U oltita gol urib, turnirning eng yaxshi toʻpurariga aylangan.

Statistika
----------

| Jamoa | Mavsum | Oʻyin | Gol |
| --- | --- | --- | --- |
| Angliya | 2015 | 8 | 3 |
| 2016 | 9 | 2 |
| 2017 | 6 | 7 |
| 2018 | 12 | 8 |
| 2019 | 10 | 12 |
| 2020 | 6 | 0 |
| 2021 | 16 | 16 |
| 2022 | 12 | 4 |
| Jami | 79 | 52 |

Manbalar
--------



1. ↑  Andoza:Hugman
2. ↑  „Harry Kane". *11v11.com*.  AFS Enterprises. Qaraldi: 6-dekabr 2017-yil.
3. ↑  „Harry Kane: Overview".  Premier League. Qaraldi: 2-iyun 2021-yil.
4. ↑  „U17 squad announced".  Thefootballnetwork.net (23-yanvar 2010-yil). 16-may 2010-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24-sentabr 2013-yil.
5. ↑  „England U19 6 Albania U19 1".  england-mad.co.uk (8-oktabr 2010-yil). 17-mart 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24-sentabr 2013-yil.
6. ↑  „England 4-0 Lithuania" (en).  BBC Sport (27-mart 2015-yil). 28-mart 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 28-mart 2015-yil.
**Ashir Gʻafurov** (1876-1941) - yogʻoch oʻymakori, naqqosh. Gʻ. ijodida islimiy naqsh, choka pardozni keng qoʻllagan, zaminni chekma usulida bezagan; dilali oʻyma eshik va darvozalar ustasi sifatida tanilgan. Oʻzbekiston xalq xoʻjaligi koʻrgazmasi (hozirgi Badiiy koʻrgazmalar direksiyasi binosi)ga 2 tabaqali eshikni tayyorlashda qatnashgan, eshik dilalari va atrofidagi hoshiya naqshlarni ishlagan (na-qshlar orasida imzosi bor).

Manbalar
--------

1. ↑  "Gʻafurov Ashir" *OʻzME*. Gʻ-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Taxtiravon** (taxt va fors, ravon — yuruvchi) — qad. va oʻrta asr Sharq mamlakatlarida 2 uzun yogʻochga oʻrnatilib koʻtarib yuriladigan oʻrindiq. 2 uchidan 2 kishi kutarib yurgan. T.da podsho, xon, amir, lashkarboshi, turli amaldorlar, shuningdek, malikalar, badavlat xonadonlarga mansub ayollar koʻtarib yurilgan. T. keyinchalik Sharqdan Gʻarb mamlakatlariga, xususan, Yunonistonga (mil. av. 4-asr), Rimga (mil. av. 1-asr) oʻtgan. Dastlab T.dan ayollar va bemorlar foydalanishgan. Rim imperiyasida dabdababozlik belgisi hisoblangan (serhasham bezatilgan, koʻtarib yuruvchining tashqi qiyofasi, kiyimi bir xil boʻlishiga eʼtibor berilgan).

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Bihishti**, Behishti—oʻrtapishar vinobop uzum navi. Vatani—Urta Osiyo. Sharqiy navlar ekologikgeografik guruhiga kiradi. Oʻzbekistonda rayonlashtirilgan. Tupining oʻsishi oʻrtacha, bargi toʻgarak yoki tuxumsimon, uch boʻlakchali. Guli ikki jinsli. Uzum boshi katta (boʻyi 20—30 sm, eni 8— 12 sm), silindrkonussimon, ogʻirligi 200—250 g. Gʻujumi dumaloq, sargʻishyashil yoki och qahrabo rangda, sershira, xushtaʼm, poʻsti qalinroq, yupqa gʻubor bilan qoplangan. Faol harorat yigʻindisi 3000—3500° boʻlganda 150 kunda pishadi (sentabr oxiri). Tarkibida 18—20% qand bor. Hosildorligi 180—200 s/ga. Bu nav issiq va quruq iqpimli, shoʻrlangan va sernam yerlarda moʻl hosil beradi. Novdalarini uzun qoldirib kesib, tupiga yelpigʻichsimon shakl beriladi. Buxoro viloyatida keng tarqalgan. B.dan vino hamda sharbatlar tayyorlanadi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 
  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Xoʻroz** (inglizcha: *Hahn/Cock*) — nemis haykaltaroshi Katharina Fritsch tomonidan yaratilgan ulkan koʻk xoʻrozning haykali. Haykal Londondagi Trafalgar maydonida 2013-yil 25-iyuldan 2015-yil 17-fevralgacha toʻrtinchi, bepul plintusda turdi. Keyinchalik u xususiy Glenstone muzeyi tomonidan sotib olindi va Vashington milliy sanʼat galereyasiga oʻrnatildi.

Maʼnosi
-------

Haykal shisha tolali shishadan yasalgan, balandligi 4,72 metrni tashkil etadi, Trafalgar maydonidagi plintusda namoyish etilgan oltinchi asardir. Katarina Fritsning aytishicha, haykal „koʻp maʼnoga ega, siz ular bilan oʻynashingiz mumkin. Hazillari ham, jiddiylari ham bor". Katarina qoʻshimcha qiladi: „Bu feministik haykaldir, chunki men ayol sifatida qilayotgan ishim erkaklarni tasvirlaydi. Tarixiy jihatdan, bu har doim aksincha boʻlgan. Endi biz rollarni oʻzgartirmoqdamiz va … koʻp erkaklar bundan foydalanadilar".

Manbalar
--------

1. ↑  „Blue cockerel takes roost on Fourth Plinth". BBC News (25-iyul 2013-yil). Qaraldi: 28-iyul 2013-yil.
2. ↑  *Higgins, Charlotte*. „Big blue cock erected on fourth plinth in London's Trafalgar Square". *The Guardian* (25-iyul 2013-yil). Qaraldi: 27-iyul 2013-yil.

Havolalar
---------

* „Золотой мальчик и синий петух украсят Трафальгарскую площадь Лондона".  РИА Новости (14-yanvar 2011-yil). 4-yanvar 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-yanvar 2014-yil.
**Taragʻoy, Amir Taragʻoy, Taragʻoybek** (?— 1360) — Amir Temurning otasi. Chigʻatoy ulusining nufuzli beklaridan biri, barlos qabilasi oqsoqollaridan boʻlgan. Taragʻoy ajdodlari Chingizxon va Chigʻatoy saroyiga yaqin boʻlishgan, keyinchalik ular Kesh viloyatini idora etganlar. T.ning oʻzi ham Amir Hazagʻonning ishonchli beklaridan sanalgan. Chigʻatoy ulusi hukmdorlari tomonidan Ili daryosi boʻyida har yili chaqiriladigan qurultoyga boshqa viloyat beklari qatorida T. ham qatnashgan. T.ning Movarounnahr va Moʻgʻoʻlistondagi mashhur amirlardan doʻstlari koʻp boʻlgan, bu hol keyinchalik Amir Temurga qoʻl kelgan. T. beklar xonadoniga mansub boʻlsada, otasi Amir Bargul kabi harbiy ishga mayli boʻlmagan. T. taqvodor musulmon boʻlib, koʻp vaqtini darveshlar bilan oʻtkazgan. Sharafuddin Ali Yazdiyning yozishiga koʻra, "Taragʻoybek ulamo va sulaho va muttaqiylarga mushfiq va mehribon erdi va bularning majlisiga borur erdi...". T. Shamsuddin Kulolnm oʻziga pir tutgan. T.ning xotini Buxoro fuzalolarining peshvosi — sadr ulsharʼia (shariat qonunlarini shargʻlovchi)ning qizi Takina xotun boʻlgan. T. farzandi Temurbekni yoshligidan maxsus murabbiylar nazorati ostiga topshirib, chavandozlik, ovchilik, kamondan oʻq otish, qilichbozlik va boshqalardan harbiy taʼlim olishiga alohida eʼtibor bergan. Bular uni kelajakda buyuk sarkarda boʻlib yetishida katta rol oʻynagan. T. Kesh (Shahrisabz)dagi oilaviy xilxonaga dafn etilgan. Sohibqiron keyinchalik jome masjid yaqinida, shayx Shamsuddin Kulol maqbarasi yonida yangi makbara qurdirib otasining xokini oʻsha yerga koʻchirgan. Amir Temur harbiy safarlardan qaytishda Keshda toʻxtab, otasi, oʻgʻli Jahongir, piri shayx Shamsiddin Kulol qabrlarini ziyorat qilgan.

Manba:
------

* Sharafuddin Ali Yazdiy, Zafarnoma, T. 1997;

Adabiyot
--------

* Amir Temur jahon tarixida, Parij, 1996; Bartold V.V. Sochineniya, t.2(chast 2), M. 1964; Fayziyev T. Temuriylar shajarasi, T. 1995;Radlov V.V. Opit slovarya tyurkskix narechiy, t.Z, M. 1963.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Unlilar daraxti** (fransuzcha: *Arbre des voyelles* — Parijdagi Tuileri bogʻida ochiq havoda joylashgan italiyalik haykaltarosh Juzeppe Penone tomonidan yasalgan bronza haykal.

Juzeppe Penone Arte Povera badiiy harakatiga yaqin. U oʻz asarida tabiiylik va sunʼiylikni taqqoslaydi, shuningdek, tirik tabiatda sodir boʻladigan jarayonlar — tugʻilish, oʻsish, metamorfoz, tanazzul va oʻlimni tasvirlaydi.

Penone ijodida har doim daraxtlar alohida oʻrin tutgan. 1999-yilda u Fransiya Madaniyat vazirligi buyurtmasiga asosan ildizi uzilib qulagan daraxt tasvirlangan haykal yasadi. Model sifatida Penone oʻttiz metrli eman daraxtidan foydalangan, keyin uni bronza bilan qoplagan, shuning uchun haykal juda real koʻrinadi. U Tuileri bogʻining janubiy qismida joylashgan boʻlib, turli oʻsimliklar bilan oʻralgan va shunday qilib inson qoʻli atrof-muhitning bosqichma-bosqich evolyutsiyasida ishtirok etadi.

Daraxtning ildizlari A E I O U unlilarini eslatadi. Koʻpchilik fransuzlar buni Artur Rimbaudning mashhur „Unlilar" soneti bilan bogʻlashadi, ammo Penonening oʻzi u baʼzi ekspertlarning fikriga koʻra, daraxtlarning nomlarini oʻz ichiga olgan faraziy Druid alifbosidan ilhomlanganligini daʼvo qiladi. Xususan, bu alifbo Robert Greyvs tomonidan oʻzining „Oq maʼbuda" kitobida batafsil tasvirlangan.

Beshta ildizdan tashqari, daraxtning beshta uzun shoxi ham bor. Shoxlari yerga tegadigan joylarda turli xil eman turlarini ifodalovchi beshta daraxt ekilgan. „Oʻlik" daraxt, ramziy maʼnoda, tabiatda boʻlgani kabi, „tirik" ka hayot beradi.

Manbalar
--------

1. ↑  „La sculpture contemporaine au jardin des Tuileries. Inauguration par Catherine Tasca et Michel Duffour" (fr).  Ministère de la Culture et de la Communication (2000). Qaraldi: 29-mart 2017-yil.
2. ↑  Sabourdin. sfn error: no target: CITEREFSabourdin (help)
3. ↑  Elizabeth Legros Chapuis*. Dans la forêt des livres: Essai*. BoD - Books on Demand, 2016 — 113—114 bet. ISBN 978-2-322-02242-7.
4. ↑  „L'Arbre des voyelles (Giuseppe Penone)" (fr).  Public Art Museum. 29-mart 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29-mart 2017-yil.

Adabiyotlar
-----------

* Daniel Soutif.*. Guiseppe Penone, Arbre des voyelles*. Paris: Musée du Louvre, 2010. ISBN 978-2-84056-308-2.

Havolalar
---------

* *Philippe Sabourdin.* „L'arbre des Voyelles de Penone" (fr).  L'Académie de Paris. 10-dekabr 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29-mart 2017-yil.



* „Фотографии скульптуры" (en). Qaraldi: 29-mart 2017-yil.
**Taxiatosh gidrouzeli** — Amudaryoning quyi qismida qurilgan gidrotexnika inshooti; qurilish 1966-yilda boshlangan, 1976-yilda qurib bitkazilgan. Tuproqli toʻgʻon va toʻsiqli darvozalardan iborat. Toʻgʻonning umumiy uz. 1650 m, eni 32 m, bal. 8 m. Darvozali kismining uz. 470 m, 25 darvozadan iborat, har bir darvozaning uz. 16 m. Suv sathi toʻgʻon tagidan oʻrtacha 5,2 m ga koʻtariladi. Gidrouzel darvozalari toʻliq ochilganda undan 10500 m³/sek suv oʻtishi moʻljallangan. Ikki oxirgi darvoza baliq oʻtkazishga moslab qurilgan. Gidrouzel toʻgʻoni Amudaryoning ikkala sohilini bogʻlaydigan koʻprik vazifasini ham bajaradi. Avtomobillar qztnaydi. Gidrouzelning chap yonboshida shlyuz qurilgan. Uning boʻyi 65 m, eni 18 m. T.g. barpo etilishi bilan daryoning oʻng qirgʻogʻidan boshlanadigan Qizketgan kanaliga 7 darvozali suv chiqargichrostlagich qurildi. Har bir darvozaning uz. 10 m. Rostlagichning maksimal suv sarfi 425 m³/sek. Toʻgʻondan 300 m quyidagi daryoning chap qirgʻogʻidan boshlanadigan Suelli kanaliga suv beradigan suv uzatish kanali qazilgan. Gidrouzel Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Xorazm viloyati, Turkmanistonning Toshhovuz viloyatida qariyb 1 mln.ga yerlarni sugʻorish imkoniyatlarini beradi.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Yangiariqsoy rasmlari** — Soʻx daryosining irmoqlaridan boʻlgan Yangiariqsoy qoyatoshlariga ishlangan tasvirlar; Fargʻona viloyati Soʻx tumani hududida. 1979—81 yillarda arxeolog M.Xoʻjanazarov tomonidan ilmiy oʻrganilgan. 1100 dan ortiqrasmlar alohida va guruh holida tosh yoki metall bilan uribchoʻkichlab, koʻlanka, oddiy chiziqlar, sxematik uslubda shshgangan. Yangiariqsoy rasmlarining eng qadimiylari mil. av. 2—1ming yilliklarga mansub, shuningdek, mil. 1-ming yillikka va oʻrta asrlarga oidlari ham bor: odam, buqa, ot, tuya, boʻri, it, tulki, arxar, echki, kiyik va boshqalarning rasmlari; shuningdek, ot va tuya mingan chavandozlar, kamondan oʻq uzayotgan merganlar, qoʻllarida uzun yogʻoch ushlab otda ketayotgan odamlar, buqa yonida turgan omoch va boshqalar narsalarning tasvirlari ham mavjud. Kishilarning kundalik hayotidan olingan lavhalar koʻp uchraydi. Rasmlar juda jonli va aniq ishlangan. Yangiariqsoy rasmlari orasidagi odam, buqa va omochning tasviri Oʻzbekiston hududidagi qoyatosh rasmlari tarkibida yagonadir, u Fargʻona vodiysida qadimdan ovchilik va chorvachilik bilan dehqonchilik ham rivojlanganligini koʻrsatadi. Yangiariqsoy rasmlari arxeologik yodgorlik va tarixiy manba sifatida muhim ilmiy ahamiyatga ega.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Tirren dengizi** (italyancha: *mar Tirreno*, lotincha: *mare Tyrrhenum*, lotincha: *mare Tuscum*, fransuzcha: *mer Tyrrhénienne*) - Oʻrta dengizning bir qismi, yarim yopiq dengiz. Apennin yarim orol va Sitsiliya, Sardiniya, Korsika orollari oraligʻida joylashgan. Oʻrta dengizning boshqa qismlari bilan Korsika, Bonifacho, Sardiniya va Messina boʻgʻozlari orqali bogʻlangan. Maydoni 214 ming km². Eng chuqur joyi 3830 m. Dengizning jan.sharqida Lipari o.lari joylashgan. Suvining temperaturasi yuza qismida yezda 22—24,5°, qishda 13—14°. Shoʻrligi 37,2—38,2%,,. Suv koʻtarilishi har yarim sutkada takrorlanadi (bal. 0,5 m). Baliqovlanadi. Yirik portlari: Neapol, Palermo, Kalyari (Italiya), Bastiya (Fransiya).

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Abduraim Ahmadiy** (1927.20.12, Qashqar shahri) — uygʻur xonandasi. Oʻzbekiston xalq artisti (1989). Urumchi shahri. Uygʻur musiqali drama teatri (1946 — 47), Gʻulja shahri teatri (1947 — 49), Chuchak shahri. teatri (1950 — 61), Urumchidagi Sinszyan-uygʻur muxtor rayonn filarmoniyasi (1950 — 61), Olmaota shahridagi Uygʻur teatri (1961 — 71), Oʻzbekiston radiosi qoshidagi Uygʻur ansambli (1971 — 86), Oʻzbekiston davlat filar-moniyasi (1986 — 90)da xonanda. Reper-tuaridan asosan uygʻur xalq qoʻshikdari (mas, „Yoru", „Doday", „Senga xushtor"), sanamlar, Qashqar va Dulon muqomlari, shu bilan birga zamonaviy bastakorlarning asarlari oʻrin olgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



|  |  |
| --- | --- |
| Dovud | *Shaxsiyat haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Tiruvanantapuram**, Trivandram — Hindistonning jan. qismidagi shahar, Malabar soxilida. Kerala shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 525 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakatning savdo va sanoat markazlaridan. Toʻqimachilik, yogʻochsozlik, rezinatexnika, kimyofarmatsevtika, poligrafiya sanoati korxonalari bor. Kauchuk va kopraga ishlov beriladi. Badiiy hunarmandchilikda fil suyagi, qora yogʻochdan turli buyumlar tayyorlanadi. Universitet bor. T. qadimda Travankur rojaligining poytaxti boʻlgan. Turizm rivojlangan. T. yaqinidagi Tumbu ilmiy tadqiqot markazidan Hindistonning birinchi sunʼiy yoʻldoshi uchirilgan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Kanada va Buyuk Britaniya bosh vazirlari Justin Trudeau (chapda) va Boris Johnson (o‘ngda) 2021-yilda 47-chi G7 sammitida tirsak urishtirishmoqda.
**Tirsak urishtirish** norasmiy salomlashish boʻlib, unda ikki kishi tirsaklarini oʻzaro urushtirishadi. Ushbu salomlashishga qiziqish 2006-yildagi parranda grippi, 2009-yilgi choʻchqa grippi pandemiyasi, 2014-yilgi Ebola epidemiyasi va COVID-19 pandemiyasi davrida sogʻliqni saqlash xodimlari qoʻl silkitishga muqobil ravishda foydalanish kasallik tarqalishini kamaytirishini maʼlum qilganlar. Oxirgi pandemiya paytida rasmiylar hatto tirsagining zarbasi ham juda xavfli ekanligini maslahat berishdi va uzoqdan salomlashishni taklif qilishgan.

Salomlashish uchun tirsak urushtirish baʼzan 1980-yillardan boshlab koʻproq maʼlum boʻlgan musht urishtirishdan kelib chiqqan deb taxmin qilinadi.

Madaniyatda
-----------

2009-yilga kelib, tirsak urishtirishni universitet rasmiylari va Nobel mukofoti sovrindori Peter Agre maʼqulladi. Amerika ilm-fan taraqqiyoti assotsiatsiyasi Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotiga qoʻshildi va tirsak urishtirishni tasdiqladi. Biroq, bu maʼqullashlarning baʼzilari yaxshi gigiena maqsadlarida boʻlgani kabi, yaxshi hazil koʻrsatish uchun ham moʻljallangan edi.

„Tirsak urishtirish" soʻzi 2006-yilda Yangi Oksford Amerika lugʻati tomonidan *"Yil soʻzi* "deb topilgan.

2009-yilgi Yashil belbogʻ festivalining ochiq havoda boʻlib oʻtgan marosimida, choʻchqa grippi bilan bogʻliq xavotirlar tufayli xristianlarning tinchlik marosimida odatdagidek „muqaddas oʻpish" oʻrniga „tinchlik tirsagi" bilan salomlashishga daʼvat etildi.

Nyu-Yorkda yashovchi kreativ direktor Stephen Paul Wright COVID-19 pandemiyasiga javoban „tirsak urishtirish" uchun emoji yaratdi.

Manbalar
--------

1. ↑  „Handshakes are declining thanks to coronavirus. Here's what's replacing them: From fist bumps to footshakes and even namaste, these gestures are on the rise.". *The Hill* (12-mart 2020-yil). Qaraldi: 16-mart 2020-yil.
2. ↑  „Even Elbow-Bumping Is Too Intimate to Ward Off Coronavirus". *Bloomberg News*. Bloomberg L.P. (7-mart 2020-yil). Qaraldi: 26-mart 2020-yil.
3. ↑  Goodbye, comrade; yo, dude. *The Globe and Mail* (20-noyabr 1991-yil).
4. ↑  „After big buildup, ABC delivers winning show". *The Palm Beach Post* (26-dekabr 2004-yil). Qaraldi: 26-mart 2020-yil.
5. ↑  „Friday Funny: Anti-Swine Flu Handshake". *National Journal*. 1–may 2009–yil. 6 May 2009da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6 May 2009.`{{cite magazine}}`: CS1 maint: date format ()
6. ↑  *Taylor.* „Greenbelt 2009 report". *Simon says…* (1-sentabr 2009-yil). 16-noyabr 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-mart 2020-yil.
**Abdurashid Ergashev** (1941.15.6, Qoʻqon tumani) — xonanda (lirikdramatik tenor), Oʻzbekiston xalq artisti (1988). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1964). Samarqand opera va balet (1992-yildan musiqali drama) teatrida yakkaxon xonanda (1964— 2001), Samarqand universiteti professor (1991-yildan). Oʻzbek va chet el opera hamda oʻzbek musiqali dramalarida asosiy partiyalarni ijro etgan: Furqat, Moni (M.Ashrafiy, "Shoir qalbi", "Dilorom"), Tohir (T.Jalilov, B.Brovsin, "Tohir va Zuhra"), Farhod (V.Uspenskiy, G.Mushel, "Farhod va Shirin"), Hamid Olimjon (R.Abdullayev, "Sadoqat"), Choʻpon (S.Yudakov, "Maysaraning ishi"), Kanio (R.Leonkavallo, "Masxarabozlar"), Pinkerton (J.Puchchini, "Chiochiosan"), Asqar (U.Hojibekov, "Arshin mol olon"), Qoraxon (T.Jalilov, G.Mushel, "Ravshan va Zulxumor") va boshqalar Konsert repertuaridan, asosan, oʻzbek bastakorlari asarlari oʻrin olgan (N.Hasanovning "Zuhro ishqi", "Sirdaryo", N.Ahrorovning "Olqishlagay", Sh.Akromovning "Jon Samarqand", "Nigoro suhbating" va boshqalar).

|  |  |
| --- | --- |
| Dovud | *Shaxsiyat haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |



  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Bixuye** forscha: بيخويه, shuningdek, **Bīkhūyeh** hamda **Bikhooyeh** sifatida rimlashtirilgan; **Bekhūyeh-ye 'Olya**, **Bekhūyeh-ye Soflā**, **Benjūyeh**, **Bīkhū**, **Bīkhūyeh-ye 'Olya**, **Bīkhūyeh-ye Soflā**, **Bīkūyeh**, **Qal’eh Bīkūyeh**, Bīkūyeh-ye Soflā, Bīkūyeh, Bīkūyeh-ye Soflā, Bīkūyeh, Bīkūyeh-ye Soflā, Benjūyeh, Benjūyeh, Bīkhūyeh, Bīkhūyeh-ye 'Olyā, Bīkūyeh- **ye** Soflā, Bīkūyeh, Qal’eh Qīyeh, Bīkūyeh, **Bīkūyeh** hamda **'ī**) — Eronning Fars viloyatining Lariston tumaniga qarasli Darz va Saybon qishloq okrugiga qarashli qishloq. 2006-yil aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, uning aholisi 309 nafar kishi hamda 61 ta oiladan iborat.

Manbalar
--------

1. ↑  Bikhuyeh can be found at GEOnet Nom Serveri, at this link, by opening the Advanced Search box, entering "-3056410" in the "Unique Feature Id" form, and clicking on "Search Database".
2. ↑  „Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006)" (Excel).  Eron statistika markazi. 11-noyabr 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi.
**Tis daraxti** (lotincha: *Taxus cuspidáta*) — Rossiyaning uzoq sharqida, Yaponiya va Xitoyda keng tarqalgan Tis oilasi (Taxaceae) oʻsimlik turlari.

Botanika tavsifi
----------------

 *Flora Yaponiyadan (Sectio Prima)* Filipp Fransning botanika rasmlari (1870)
Ikki xonali (kamdan-kam hollarda bir uyli), doim yashil, shamoldan changlanadigan daraxt balandligi 20 m gacha. Katta namunalar kamdan-kam uchraydi, koʻpincha balandligi 6 m gacha va diametri 30 sm gacha boʻlgan daraxtdir. Baʼzan u bir nechta poyali oʻrmalovchi buta shaklini oladi. Toj odatda gorizontal yoki osilgan shoxlari bilan tartibsiz ovaldir. Magistral diametri 1 m gacha, qobigʻi qizgʻish-kulrang.

Ildiz tizimi sayoz, ammo kuchli. Ildiz nasl beradi.

Ignalilari yumshoq, oʻroqsimon, tepasida boshoqli, tekis, tepasi yashil, pastgi qismi och yashil. Uzunligi 2,3-2,5 sm va kengligi 2,5-3,0 mm boʻlgan ignalar.

Mikrosporofillar 2-8 sporangiyali sharsimon shaklga ega boʻlib, oʻtgan yilgi kurtaklar uchida barg qoʻltigʻida joylashgan oʻsimtasimon „spikelets" shaklida. Megasporofillalar nihoyatda kamaygan boʻlib, qisqa qoʻltiq osti kurtaklari tepasida joylashgan bitta tuxumdonlardan iborat.

 Tis urugʻi urugʻli tikanli
Urugʻi tuxumsimon yoki oval-ellipssimon, yassilangan, uzunligi 5 dan 6,5 mm gacha, eni 4-4,5 mm ga yetadi, sentyabrda pishadi. Ular jigarrang rangga ega, yorqin qizil urugʻlar bilan oʻralgan, barglardan farqli oʻlaroq, taʼmi shirin va zaharli emas. Urugʻ qutisining yuqori qismi ochiq. Moʻl hosil 5-7 yilda 1 marta olinadi.

Tarqatish
---------

Tis daraxt diapazoni juda keng va Yaponiya, Koreya, Shimoliy-Sharqiy Xitoy, Xabarovsk oʻlkasi, Saxalin va Kuril orollarini qamrab oladi.

Shu bilan birga, bu tur nisbatan kam uchraydi, chunki u ignabargli-bargli oʻrmonlarda yakka yoki kichik guruhlarda oʻsadi, koʻpincha sadr oʻrmonlarining qoraqaragʻali oʻrmonlar bilan aloqa qilish zonasida. Togʻlarda dengiz sathidan 800-900 m balandlikka koʻtariladi.

Tisning mavjudligi har doim vegetatsiya davrida havoning yetarlicha yuqori va barqaror namligini koʻrsatadi.

Kuril orollarida u daraxtlar yoki buta shakllari shaklida bambuk chakalakzorlarida oʻsadi. Rossiyadagi eng katta aholi Lazovskiy qoʻriqxonasidagi Petrov orolida joylashgan.

Manbalar
--------

1. ↑
2. 1 2  Воробьев 1968. sfn error: no target: CITEREFВоробьев1968 (help)
3. 1 2  Усенко 1984. sfn error: no target: CITEREFУсенко1984 (help)
4. 1 2  Петухов и др. 2010. sfn error: no target: CITEREFПетухов\_и\_др.2010 (help)
5. ↑
6. ↑
7. ↑
8. ↑
9. ↑
10. ↑
11. ↑  *Koropachinskiy I. Yu. Vstovskaya T. N.* Drevesnie rasteniya Aziatskoy Rossii. — Novosibirsk, 2002. ISBN 5-7692-0561-X
**Abdurahmon Oftobachi madrasasi** — Andijon shahrida qurilgan madrasa. Musulmonqul mingboshining oʻgli Abdurahmon Oftobachi buyrugʻiga koʻra qurilgan.

Madrasa Andijon shahri Avushka mahallasida joylashgan, 1873-yilda qurilgan. Abdurahmon Oftobachi madrasasi 2 ta darsxona, 24 ta hujra hamda alohida masjiddan iborat boʻlgan. 1887-yilda madrasada 83 nafar talaba oʻqigan. 7 nafar mudarris talabalarga taʼlim bergan. Abdurahmon Oftobachi Musulmonqul mingboshining oʻgʻli, Xudoyorxon saroyida oftobachi lavozimida xizmat qilgan davrida xon uning xizmati evaziga Andijon viloyatining Oltinkoʻl qishlogʻidan 12 ming tanob yer bergan. Bu yerlar Oftobachichek yerlari deb atalib, Ulugʻnor arigʻidan sugʻorilgan. Bu yerlarni Abdurahmonbek oʻzi qurdirgan madrasaga vaqf mulki sifatida tortiq etgan. Vaqfnoma hujjatiga Qoʻqon xoni Xudoyorxonning muhri bosilgan. Oftobachichek vaqf yerlari madrasaga har yili 20 ming soʻmdan koʻproq daromad keltirgan. Mutavalli vaqf yerlaridan tushgan daromaddan har yili madrasani taʼmirlashga ulush ajratgan. Bundan tashqari, mudarris, muazzin, imom va boshqa xizmatchilarga, moyana, talabalarga nafaqa berilgan.

Abdurahmon Oftobachi otasi Musulmonqul singari mingboshi ham boʻlgan. U Chor Rossiyasi bosqini davrida Qoʻqon xonligi qoʻshinlariga qoʻmondonlik ham qilgan. 1875 — 1876-yillarda xonlikka bostirib kirgan chor hukumatiga qarshi bir nechta janglarda ishtirok etgan (qarang Mahram jangi). Bu kurashlarda yengilgan va rus qoʻshinlariga taslim boʻlgan. Abdurahmon oftobachi keyinchalik Rossiyaga surgun qilingan.
Abdurahmon Oftobachi Andijonda qurdirgan madrasada vaqf mulki, mulkdan keladigan daromad doimiy boʻlgan. Vaqf daromadi ham boshqa masjid, madrasalarnikidan koʻp boʻlgan. Madrasa xodimlari, talabalari moddiy tomondan qiynalmasdan yashagan. Shuning uchun madrasada oʻquv-tarbiya ishlari ham yaxshi boʻlgan. Madrasaning Chor Rossiyasi davridagi taqdiri nomaʼlum.

Manbalar
--------

1. ↑  Ibrohimjon Alimov*. Qo'qon xonligi madrasa va maktablari tarixi*. Toshkent "Fan" nashriyoti, 2017-yil — 154 bet. ISBN 978-9943-19-405-2.
2. ↑  *Shodmon Vohid* „QO’QON XONLIGIDAGI UNVON VA MANSABLAR". *kh-davron.uz*. Qaraldi: 26-iyun 2023-yil.
3. ↑  Kokandskaya ekspeditsiya 1875—76 gg. // Voennaya ensiklopediya: [v 18 t.], 1911—1915.
**Tish toshi** — tishlar sirtidagi sargʻish yoki kulrang (kashandalarda jigarrang, hatto qoramtir) qatlam. Milk ustida va milk ostida, tish buynida hosil boʻlib, tish koronkasi ildizini, ayniqsa, tish ovqat chaynashda ishtirok etmasa (tish kovak bulsa) hamda tish toʻgʻri parvarish qilinmasa, tishning butun yuzasini qoplab olishi mumkin. Tish toshi tusatdan paydo boʻlmaydi. Dastlab tishda oqimtir karashlar kuzga tashlanadi, ular kuchgan epiteliy, ovqat qoldiklari, bakteriya va shilliq moddalardan tashkil topadi, tishni tugri tozalab yuvganda yoki kattiqroq ovqat chaynaganda osonlik bilan koʻchib tushishi mumkin. Tish toshi tishning ichki yuzasini qoplab emal qismiga singib ketadi, uni koʻchirish ancha qiyin. Baʼzan bolalar va oʻsmirlar tishi boʻynida kukimtir qatlam (hoshiya) paydo boʻladi. U tish emaliga birikib ketganligi uchun kuchirib olish juda qiyin, bunga, asosan, tish emaliga mikroorganizmlar kirishi sabab buladi. Tishdagi yumshoq karashlar uz vaqtida davolanmasa, unga ohak tuzlari oʻtirib, Tish toshi ga aylanadi. Tish toshi astasekin milkni ezib qoʻyadi; bunda milk qonaydi, qichishadi, ogʻizdan qoʻlansa hid keladi, yiring ajralib, milk shilliq pardasining yalligʻlanishi (gingivit)ga, shuningdek, parodontozga sabab boʻlishi mumkin.

Tish toshi tish toʻqimalariga zararli taʼsir etmaydi. Uni faqat vrach olib tashlaydi (maxsus asbob yoki ultratovush apparati yordamida).

Tish toshi paydo boʻlishining oldini olish uchun ovqatni normal chaynash (hamma tishlar bilan), suvi qochgan non, suxari, sabzi, olma yeb turish, kasal tishlarni davolatish; yoʻq tishlar oʻrnini tuldirish (yasama tishlar bilan), yalliglangan milkni davolatish lozim. Ovqatdan soʻng ogʻizni chayqash, vaqtvaqti bilan stomatolog vrach koʻrigidan oʻtib turish lozim.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Plazmatik membrana** (plazmolemma, sitolemma). Hujayrani tashqi tarafdan oʻrab turuvchi sitoplazma qobigʻi biologik membrananing oʻzidan iborat boʻlishi mumkin. Lekin koʻpincha, hujayra murakkab tuzilgan 3 qismdan: tashqi, oʻrta va ichki qismlardan hujayra (sitoplazma) qobigʻi bilan oʻralgan.

Plazmatik membranaSitoplazma qobigʻining tashqi qismi glikokaliks deb nomlanib oqsil va karbonsuvlardan hosil boʻlgan. U elektron mikroskop ostida uzluksiz struktura holida koʻrinadi. Glikokaliks tashqi qavat boʻlgani uchun hujayraning tashqi muhit bilan aloqasida muhim rol oʻynaydi. Glikokaliks zonasi turli hujayralarda farqlanadi. Bazi bir hujayralarda glikokaliks moddalarni parchalovchi fermentlarga boy boʻlsa, boshqa hujayralardagi glikokaliksni hosil qiluvchi glikoproteidlar immunologik xususiyatga ega. Plazmatik membranaga kimyoviy tarkibiga koʻra, yogʻlar, oqsillar, uglevodlar va juda oz miqdorda boshqa organik birikmalar kiradi. Suyuklikmozaika modeliga koʻra, Plazmatik membrananing asosiy qismi fosfolipid qoʻsh qavatdan iborat. Bu qavatning ichkariga qaragan qismi gidrofob (suvda erimaydigan), tashqi qis-mi esa gidrofil (suvda eruvchan) xusu-siyatga ega. Fosfolipid qavatda oqsil molekulalari suzib yuradi. Fosfolipid qavati sirtida esa murakkab organik birikmalardan hosil boʻlgan glikopro-teinlar joylashgan. Ular retseptorlar tarkibiga kiradi. Plazmatik membrana baryer (toʻsiq), moddalarni tashish (transport), regulyator (boshqarish) va katalitik funksiyalarni bajaradi (yana qarang Hujayra).

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Plazma kimyosi**, plazmokimyo — fizikkimyoning past temperaturali plazmadagi fizikkimyoviy jarayonlarni, undagi reaksiyalar kinetikasi va me-xanizmini, plazmokimyoviy texnologiya asoslarini oʻrganuvchi boʻlimi. Fizika nuqtai nazaridan Plazma kimyosi da qoʻlla-nadigan plazma (termoyadro plazmasiga nisbatan) past temperaturali (103—105 K, ionlanish darajasi 10~6—10^’), kimyo va kimyoviy texnologiya nuqtai nazaridan esa eng yuqori temperaturali hisoblanadi. Plazma kimyoda endotermik reaksiyalarni amalga oshirish yoki issiqqa chidamli materiallar taʼsir etuvchi yuqori temperatura elitkichlari sifatida ishlatiladiNeytral holatda mavjud boʻlmaydigan koʻpgina molekulalar ionlashgan xrlda plazmada boʻla oladi. Plazma kimyosining texnikada qoʻllanishi plazma oqimining yuqori temperaturaga ega boʻlishiga asoslangan. Plazma oqimi elektr yoyli yoki yuqori chastotali induksion plazmatronlarda olinadi.

Plazma kimyosining eng istiqbolli texnik jarayoni atmosfera azotini toʻgʻridan-toʻgʻri oksidlash, metan va boshqa uglevodorodlarni elektrokrekinglab atsetilen olishdan iborat. Etilen va boshqa olefinlarni, tetraftoretilen, gidrazin, ditsian, vodorod sianid, trixlorsilan, gidroksilamin, vodorod perok-sid, formaldegid olish maqsadida ham Plazma kimyosi jarayonlari oʻrganiladi. Plazma kimyosining maxsus boʻlimi — plazma metal-lurgiyasida vanadiy, nikel, te-mir, molibden, bor va h.k.ning oksidlari va galogenidlariga vodorod plazmasi taʼsir ettirib, sof elementlar ajratib olinadi.

Metallar sirtida olovbardosh oksid pardalar hosil qilish yoki polimerlar sirtini tozalashda kislorod plazmasi oqimi qoʻllanadi.

Plazma kimyosi plazma nurlanganda kechadigan fotokimyoviy jarayonlarni ham oʻz ichiga oladi. Bunga ozonning olinishi misol boʻla oladi, chunki bunda asosiy jarayon kislorod molekulalarini ultrabinafsha nurlar taʼsirida dissotsiatsiyalashga asoslangan.

Adabiyot
--------

* Polak L. S. [i dr.]. Ximiya plazmi, Novosibirsk, 1991.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Plazmotron**, plazma generator i (plazma va elektron) — plazma olish uchun ishlatiladigan gaz razryadli asbob. Sanoatda materiallarga ishlov berishda qoʻllaniladi. Gazlarda foydalanilayotgan elektr razryadlarning turiga qarab yey razryadli va yuqori chastotali P. keng tarqalgan.

Oʻzgarmas tokda ishlaydigan yey razryadli P. quyidagi asosiy qismlardan iborat: bitta (katod) yoki ikkita (katod va anod) elektrod, razryad kamera-si, plazma hosil qiluvchi moddani uza-tish qismi. Razryad kamerasining plazma oqadigan yorigʻi P. soplosi deyiladi. Yey razryadli P.ning ikki turi: tashqi plazma yoyi va plazmali oqimni hosil qilishda ishlatiladigan P.mavjud. Bi-rinchi tur P.da yey razryadi katod va anod sifatida olingan jism orasida yonadi. P.ning ikkinchi turida katod va anod orasidagi razryadda hosil qilinayotgan plazma razryad kamerasidan ingichka uzun oqim sifatida oqib chiqadi.

Yey razryadli P.da ish gazi (vodorod, kislorod, azot, argon, geliy va boshqalar) qiyin eriydigan katod (volfram, molibden, maxsus krtishmalar) va suv bilan sovitiladigan mis anodi orasida sodir boʻlayotgan yey razryadi tufayli plazmaga aylanadi. Bu plazma anoddagi yoriqdan oqib chiqadi.

Yey razryadli P.da razryadning turgʻunligiga magnit maydoni, gazlar oqimi, razryad kamerasi, soploning devorlari tufayli erishiladi. Bu P.ning quvvati 10 MVt, soplo kesi-midagi oqim temperaturasi (3 — 25) 103K, oqimning chiqish tezligi 104 m/s.

Yuqori chastotali P. esa elektromagnit gʻaltak — induktor yoki yuqori chastotali energiya manbaiga ulangan elektrodlar, razryad kamerasi, plazma qosil qiluvchi moddani kirgizish kis-mini oʻz ichiga oladi. Uning induksi-on, sigʻimli, mashʼalli, oʻta yuqori chastotali xillari mavjud. Induksion P. yordamida nitrid, borid, karbid va boshqa kimyoviy birikmalar asosidagi yupka dispersli va juda toza kukun materiallar olinadi. P. quvvati 1 MVt ga yeta-di, temperatura razryad kamerasining markazi va plazma oqimining boshlanish joyida ~ YU4K > plazma oqimining tezligi 103 m/s, chastotasi bir necha oʻn ming Gs dan oʻnlab MGs gacha boʻladi. Oʻta yuqori chastotali P. chastotasi ming va oʻn ming MGs larni tashkil qiladi; ularni taʼminlovchi generator sifatida magnetronlar qoʻllaniladi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Goʻsht uchun boqiladigan koramol zotlari** — yaylovda tez va yaxshi semiradigan mollar. Bularga qalmoqi (astraxon), qozoqi oq bosh, gereford, shortgorn, aberdin angus, santagertruda kabi zotlar kiradi. Sigirlarining vazni 500—550 kg, buqalariniki 850—900 kg. Sogʻin davrida oʻrtacha 700—800 kg, ayrim hollardagina 2000—2500 kg sut beradi. Semirtirilgan 1,5—2 yashar mollarining vazni 400—560 kg, 8 oylik buzoqlarining vazni 180—210 kg. Ular tez yetiladi. 2— 3 yashari semirtirilganda 60—65% goʻsht-yogʻ qiladi, terisidan sifatli charm tayyorlanadi. MDH mamlakatlarida umumiy goʻsht mahsulotlari hajmining 43% dan koʻprogʻi qoramol goʻshtiga tugʻri keladi. AQSH, Kanada, Markaziy va Janubiy Amerika mamlakatlari, Avstraliya, Yangi Zelandiyada goʻsht yoʻnalishidagi qoramolchilik rivojlangan. Oʻzbekistonda jaydari mollar bilan chatishtirilib, goʻshtdor qoramol podalari yaratilmoqda. Sersut zotlar qoramollarning asosiy qismini tashkil qiladi. O'zbekistonda sersut sigirlardan Qora-ola Xolmogor va Yaraslavl zotlari, Qizil dasht, Bushuyev va boshqa zotlar boqiladi. Sersut sigirlar yiliga 4000 l, ayrim govmishlar 6000 l va undan ham ko'proq sut beradi. Sersut-go'shtdor zotlar ko'p sut berishi bilan birga go'shti ham ko'p va sifatli bo'ladi. Shvetsariyaning Simmental,Shvits va Rossiyaning Kostroma zotlari sersut-go'shtdor zotlar hisoblanadi. Simmental zoti yiliga 4000 l gacha sut beradi. Go'shtdor zotlar, asosan, sifatli go'sht yetishtirish uchun ko'paytiriladi. Ular vazni va tez yetilishi bilan sersut zotlardan ustun turadi. Go'shtdor Shortgorn zotli sigirlarning o'rtacha vazni 650 kg, buqalarniki 1000 kg dan ortiq bo'ladi. Yosh buqalarning vazni bir kecha-kunduzda 1 kg ga ortadi. O'zbekistonda Qozog'iston oqboshi, Santa-Gertruda, Gereford va Shortgorn zotlari boqiladi. (qarang Qoramolchilik).

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |

 

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |