**Eron Xalq partiyasi** ( **NPI** ; forscha: حزب توده ایران *Tudeyeh Iran* ; qisqartmasi **Tude** ) — Eronda 1941-yildan beri faoliyat yuritib kelayotgan marksistik-leninistik partiya. Bu Eron Kommunistik partiyasining davomchisi hisoblanadi.

Hikoya
------

1941-yil avgust-sentyabr oylarida SSSR va Buyuk Britaniya qo'shinlari Germaniyaning mamlakatning neft konlarini egallab olishiga yo'l qo'ymaslik va Lend-Lizing bo'yicha etkazib berish uchun "janubiy koridor" o'rnatishga yo'l qo'ymaslik uchun Eronga bostirib kirishdi. Bosqinchilik davrida Rizoshoh Pahlaviy agʻdarildi, siyosiy mahbuslar (jumladan, Eron Kommunistik partiyasi faollari) ozod qilindi. 

Qamoqdan ozod qilingan kommunistlar Eron jamiyatining keng qatlamlari orasida asosga ega bo'lgan marksistik-leninistik partiyani tuzishga qaror qildilar. 1941-yil oktabrda "Eron xalq partiyasi" deb nomlangan yangi partiya tuzildi. Sulaymon Iskandariy partiya raisi boʻldi. 1942-yilda partiya birinchi partiya konferentsiyasini o'tkazdi, unda vaqtinchalik dastur qabul qilindi va rahbar organlar saylandi.

1944-yilda 14-chaqiriq parlamentga saylovlarda NPI 8 deputatlik mandatini qoʻlga kiritdi. 

1944-yil avgustda **NPIning 1-kongressi** bo'lib o'tdi. Qurultoy dastur va nizomni qabul qildi, Markaziy Komitet va Markaziy Komitetning nazorat komissiyasini sayladi. Eron milliy suverenitetini mustahkamlash va uning boshqa davlatlar bilan teng huquqli hamkorligi, xalqaro imperializmga qarshi kurash, tinchlik uchun kurash, Eron xalqining demokratik huquq va erkinliklarga ega boʻlishi uchun kurash, Eron xalqining demokratik huquq va erkinliklarga ega boʻlishini talab qilish partiya oldiga qoʻyilgan vazifalar qatoriga kiradi. 8 soatlik ish kuni va mehnat qonuni, mehnatkash dehqonlar manfaati uchun agrar islohotlarni amalga oshirish va davlat yerlarini dehqonlarga tekinga berish. O'sha yili partiyani maxfiy xizmatlardan himoya qilish uchun armiya ofitserlaridan NPI Harbiy tashkiloti (" *Sazman-e Nezami-ye Hezb-e Tudeh-ye Iran* ") tuzildi. 

1944-yilga kelib NPI soni 25 ming kishiga yetdi, 1946-yil boshiga kelib yan 50 ming inson a'zo bo'ldi. NPI Eron tarixidagi birinchi boshlang'ich tashkilot edi. "Rahbar" partiya gazetasining tiraji 100 ming nusxaga yetdi, bu hukumat gazetasi "Ettela'at"dan uch barobar ko'p edi. 

NPIning kuchayishidan cho'chigan Eron hukumati partiyaga qarshi repressiya kampaniyasini boshladi. NPIning bir qator partiya qoʻmitalari va klublari yoʻq qilindi, gazeta va jurnallar yopildi, partiyaning yetakchi arboblari va faollari qamoqqa olindi. SSSRning Eronda ta'siri kuchayishidan qo'rqib, AQSh va Buyuk Britaniya razvedka idoralari ham NPIni Eronga qarshi va islomga qarshi tashkilot deb atagan holda obro'sizlantirish ishlarini boshladilar.

1948-yil aprel oyida bo'lib o'tgan **NPIning 2-kongressi** AQSh va Buyuk Britaniyaning Eronni xorijiy monopoliyalarning qishloq xo'jaligi va xomashyo qo'shimchasi sifatida ekspluatatsiya qilish va uni harbiy kuchga aylantirishga qaratilgan rejalariga qarshi kurashni kuchaytirish zarurligini tan oldi. strategik tayanch. Qurultoyda partiyaning yangi nizomi ham qabul qilindi.

Shoh tuzumining ag'darilishi va so'l tashkilotlarning mag'lubiyati
------------------------------------------------------------------

1979-yilgi Islom inqilobidan keyin partiya qonuniy ishlash imkoniyatiga ega bo'ldi, prezidentlik va parlament saylovlarida qatnashdi (partiya nomzodlaridan biri Islom inqilobiy sudining sobiq raisi Sodiq Xalxali edi, u a'zo bo'lmagan. NPI va kommunizm bilan hech qanday aloqasi yo'q edi). Biroq, NPIning islomiy rejim bilan hamkorligi 1982 yilda, hukmron rejim vazirliklarni NPI a'zolaridan tozalashni boshlagan va partiya gazetasini yopganida tugadi. Qisqa vaqt ichida partiyaning 5 mingdan ortiq a’zosi va tarafdorlari hibsga olindi. 1983-yil fevral oyida NPI rahbarlari hibsga olindi va partiya rasman taqiqlandi. 1983-yil maydan 1984-yil maygacha bo'lgan yil uchun. NPIning yuqori rahbarlari televidenie orqali islomni maqtab, marksizm-leninizmni tanqid qiluvchi bayonotlar berishga majbur bo'ldilar. Tudeh, Eron xalqining Fedaiylar va Mujohidlarning radikal soʻl tashkilotlaridan farqli oʻlaroq, islomiy rejimga qarshi qurolli kurashda qatnashmagan boʻlsa-da, uning aʼzolari ustidan repressiyalar davom etdi: ayniqsa, kommunistlarni qatl qilishning katta toʻlqini. va boshqa so'lchilar 1988-yilda sodir bo'lgan.

NPI rahbarlari
--------------

* Iskandariy, Sulaymon Mirzo - NPI raisi (1941 yil sentyabrdan)
* Radmanesh, Reza - NPI boshlig'i (1948 - 1971 yil yanvar)
* Iskandari, Iraj - NPI boshlig'i (1971 yil yanvar - 1979 yil 13 yanvar)
* Kiyanuri, Nureddin - NPI birinchi kotibi (1979-1983 yil 13 yanvar)
* Xavari, Ali - NPI birinchi kotibi (1983-2004)
* Muhammad Omidvar
* Navid Shomali

Manbalar
--------

1. ↑  Kaveh Farrokh. "Iran at War: 1500-1988". (2011).
2. ↑  Habib Ladjevardi. "Labor Unions and Autocracy in Iran". (1985), p. 29.
3. ↑  Hafizullah Emadi. "Politics of the Dispossessed: Superpowers and Developments in the Middle East". (2001), p. 56.
4. ↑  Simona Pipko. "What Is Happening to America?the Hidden Truth of Global Destruction". (2012), p. 175.
5. ↑  Sepehr Zabih. "The Communist Movement in Iran". (1966), pp. 80-84.
6. ↑  Mark J. Gasiorowski, Malcolm Byrne. "Mohammad Mosaddeq and the 1953 Coup in Iran". (2004), p. 105.
7. ↑  Asaf Hussain. "Political Perspectives on the Muslim World". Macmillan, (1984), p. 161.
8. ↑  Michael E. Bonine, Nikki R. Keddie. "Modern Iran Dialectics". (1981), p. 217.
9. ↑  Ervand Abrahamian. "A History of Modern Iran". (2008), p. 112.
10. ↑  Aleksandr Mikhaĭlovich Prokhorov. Great Soviet encyclopedia, Volume 17. Macmillan, (1982), p. 712.
11. ↑  Rosemary H. T. O'Kane. "The Revolutionary Reign of Terror: The Role of Violence in Political Change". Edward Elgar Pub, (1991), p. 236.
12. ↑  James Buchan. "Days of God: The Revolution in Iran and Its Consequences". (2012), p. 296.