**"Jas tulpar"** (qozoqcha: *«Жас тұлпар»*) — Moskva universitetlarida tahsil olgan qozoq yoshlarining norasmiy birlashmasi. 1960-yillarda mavjud edi. Oʻzini qozoq madaniyatini targʻib qiluvchi madaniy-maʼrifiy jamiyat sifatida joylashtirdi. Biroq, bir qator ishtirokchilarning siyosiy qarashlari sovet jamiyati nuqtai nazaridan qabul qilinishi mumkin emas deb topildi.

Tarixi
------

### Shakllanishi

„Jas tulpar" jamiyati 1963 -yil 7-noyabrda Moskva qozoq talabalari yigʻilishida tashkil etilgan. Tashkilotchilar Murat Avezov, Oltoy Qodirjanov va Bolatxan Tayjanov edi.Jamiyat aʼzolari boʻlajak olimlar Makash Tatimov, Murat Aytxojin, boʻlajak estrada xonandasi Sara Tinishtigulova va boshqa taniqli shaxslar edi.

Jamiyatning maqsadi qozoq madaniyati, sanʼati va adabiyotini targʻib qilish, shuningdek, qozoq talabalariga rus tili va texnik fanlarni oʻrganishda yordam berish edi.

Tashkilot ishi sektorlarga boʻlingan: maʼruza, ilmiy-maʼrifiy, madaniy-koʻngilochar.Maʼruza sektori doirasida talabalar qozoq xalqining tarixi, demografiyasi va madaniyati boʻyicha materiallar toʻplashdi va oʻrganishdi. Ilmiy-taʼlim sohasida qozogʻistonlik talabalar bilan bevosita ish olib borildi.Madaniy-koʻngilochar sektorda futbol boʻyicha musobaqalar, togʻlarga sayohatlar, turli madaniy tadbirlar tashkil etildi.

Tashkilotning ijodiy jamoalari Omsk viloyatidagi qozoqlar istiqomat qiladigan joylar, Jambul, Janubiy Qozogʻiston, Qiziloʻrda,Selinograd viloyatlarining chekka hududlarida boʻldi. Uyushmaning filiallari Pavlodar, Qaragʻanda, Selinograd, Semipalatinsk, Chimkent, Olma-Ota va hatto Qozogʻiston SSR tashqarisida (Leningrad, Kiyev, Odessa, Xarkov, Riga) paydo boʻlgan. „Jas tulpar" aʼzolari S.Eleusizov va M.Baltabaev qozoq musiqa madaniyatiga asoslangan VIA tashkil etishda ishtirok etgan ("Gullar", „Aygul", „Olatau" va boshqalar.).

### Inqiroz

1966-yil fevral oyining boshida „Jastulpar" tashabbuskor guruhi qozoq talabalari bilan uchrashuv oʻtkazish uchun Olmaotaga keldi. Uchrashuv 8-9-fevral kunlari Qozogʻiston Yozuvchilar uyushmasi binosida boʻlib oʻtdi. Arxiv manbasiga koʻra, unga taniqli qozoq yozuvchilari kelgan, biroq ular „uchrashuv sogʻlom tus olmayotganini his qilib" tez orada tadbirni tark etgan.

Qolaversa, aynan 8-9-fevral, yaʼni „Jas tulpar" qurultoyi kuni Olmaota tibbiyot institutining yuzga yaqin talaba-yoshlari rus tilida dars oʻtishga qarshi norozilik sifatida darslarga bormagan.

Koʻp oʻtmay, Qozogʻiston Komsomoli Markaziy Qoʻmitasidan tashvishli xabarlar paydo boʻla boshladi, unda „Jas tulpar" aʼzolarining bayonotlari mazmuni yetkazildi:

> 
> Tov. Tayjanov (MGIMO) boshqaruvchi saylov markazini tuzishni, „Jas Tulpar" nizomini qabul qilishni taklif qildi, unda „Har bir insonning xatti-harakati, fikri, harakatlarida milliylik tamoyili harakatlantiruvchi omil boʻlishi kerak" degan fikrlarni yozishni taklif qildi.
> 
> 

 

Oʻrtoq Avezov maʼruzasining asosiy gʻoyasi quyidagicha ifodalangan: "Faqat badiiy havaskorlik jamoasi boʻlish kifoya. Tashkilotning oʻzi boʻlishi kerak
Hatto bunday bayonotlar ham maʼlum boʻldiki, milliy-madaniy rivojlanish tashkiliy nuqtai nazardan Qozogʻistonning SSSRdan mustaqil boʻlishiga olib kelishi kerak

20-fevralda Qozogʻiston Komsomoli Markaziy Qoʻmitasi byurosida,15-martda Butunittifoq Leninchi Yosh Kommunistik Ligasi Markaziy Qoʻmitasi byurosida „Jas Tulpar" aʼzolarining „ochiq siyosiy etukligi" muhokama qilindi. Bundan tashqari, millatchilik varaqalari va anonim maktublarning paydo boʻlishi tashkilot faoliyati bilan bogʻlangan.

Shunga qaramay, tashkilot 5-6-may kunlari Olmaotada boʻlib oʻtgan barcha boʻlimlar vakillarining navbatdagi yigʻilishini oʻtkazishga muvaffaq boʻldi

### Harakatning tugatilishi va ishtirokchilarning keyingi taqdiri

1966-yil 9-iyun kuni Qozogʻiston Komsomoli Markaziy Qoʻmitasining birinchi kotibi Oʻzbekali Janibekov komsomol markaziy qoʻmitasiga „Jas tulpori" rahbariyati bilan olib borilgan tushuntirish suhbatlari toʻgʻrisida eslatma yuboradi. Eslatmada aytilganidek,… bu uchrashuvlarda M.Avezov va boshqa ishtirokchilar mulohazalar bilan rozi boʻlib, ularning faoliyatini toʻxtatishga tayyor ekanliklarini bildirdilar.

> … bu uchrashuvlarda M.Avezov va boshqa ishtirokchilar mulohazalar bilan rozi boʻlib, ularning faoliyatini toʻxtatishga tayyor ekanliklarini bildirdilar.
> 
> 

Baʼzi maʼlumotlarga koʻra, tashkilot tarqatib yuborilganidan koʻp oʻtmay, uning aʼzolari huquqni muhofaza qilish organlari tomonidan taʼqibga uchragan, ammo Qozogʻiston SSR Kommunistik partiyasi Markaziy Qoʻmitasining birinchi kotibi Dinmuhamed Qoʻnaevning aralashuvi tufayli taʼqiblar tez sur’atda toʻxtadi.

Oʻqishni tamomlagandan soʻng „Jas tulpar"ning koʻplab sobiq aʼzolari ijtimoiy ishlar bilan shugʻullanishda davom etdilar va turli madaniy tadbirlarda qatnashdilar.Olmaotada sheʼriyat kuni (1970), shoir Maxambet Oʻtemisov xotirasiga bagʻishlangan ijodiy kecha (1971),Osiyo va Afrika yozuvchilarining V xalqaro anjumani (1973) shular jumlasidandir. Qayta qurish yillarida sobiq „Jastulpar" „Nevada-Semipalatinsk" yadroviy qurolga qarshi harakatni yaratishda ishtirok etdi

Zamonaviy Qozogʻistonda harakatni baholash
------------------------------------------

Zamonaviy qozoq tarixshunosligi Jas Tulparni Qozogʻiston mustaqilligini kutgan vatanparvarlik harakati sifatida baholaydi. 2013-yilda tashkilotning 50 yilligiga bagʻishlangan tantanali tadbirlar oʻtkazildi. 2013-yil dekabr oyida „Nur Otan" partiyasi tomonidan madaniyatni rivojlantirish va yoshlarda vatanparvarlik tuygʻusini kuchaytirish uchun 35 yoshgacha boʻlgan qozogʻistonlik yoshlarga beriladigan „Jas tulpar" mukofoti taʼsis etildi.

Yana qarang
-----------

* Qozoq diasporasi

Manbalar
--------

1. ↑  „Жас Тулпар: неподвластные времени". *Пресс-служба ЕНУ им. Л. Н. Гумилёва* (12 декабря 2013). 31-iyul 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi.
2. ↑  „Легендарному движению «Жас тулпар» 50 лет". *e-history.kz* (15 января 2014). 7-iyul 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi.

Adabiyotlar
-----------

* Jas tulpar // Kazaxstan. Natsionalnaya ensiklopediya (rus.). — Almati: Qazaq ensiklopediyasi, 2005. — T. II. — ISBN 9965-9746-3-2. (CC BY-SA 3.0)
* „Некоторые страницы истории молодежного движения 1960-х годов «Жас тулпар»". *Республиканская общественно-политическая газета «Central Asia Monitor»* (6 февраля 2015).

[*sayt ishlamaydi*]