Bokudagi "gadesh" grafiti tasvirlangan
**Gadesh** (ozarbayjoncha: *Qədeş*) yoki **Balagadesh** (ozarbayjoncha: *balaqədeş*) — Ozarbayjondagi submadaniyat. Bu faqat Boku va Boku yaqinidagi hududlarga xos madaniyat hisoblanadi. 2010-yillarning oxiridan boshlab, mazkur submadaniyat faqatgina Bokuning ayrim qishloq hududlarida uchraydigan bo'lgan. *Gadeshlik* Ozarbayjonga, ayniqsa Bokuga xos mahalliy submadaniyat hisoblangan.

Etimologiyasi
-------------

Bir qancha manbalarga koʻra, "gadesh" soʻzi barcha turkiy tillarda uchraydigan "birodar" soʻzidan olingan boʻlib, tat tili orqali absheron shevasiga moslashtirilgan. Qoraqalpoq va qirgʻiz tillarida bu so'z "kichik opa" maʼnosini bildiradi. Shuningdek, "karindash/kerentesh/xarantesh" boshqirdcha so‘z bo‘lib, tilning janubiy shevalarida "kichik opa" ma’nosini bildiradi.

Tarixi
------

Gadesh submadaniyati 1950-yillarda paydo boʻlgan. Ular Ozarbayjonga, asosan Boku va uning atrofidagi hududlarga xosdir. Gadesh bilan bir vaqtda mavjud bo'lgan va unga qarama-qarshi hisoblangan Stilyagas o'rtasidagi qarama-qarshilik, asosan, Gadeshning Stilyagasga bosim o'tkazishi va ularga nisbatan zo'ravonlik harakatlarini qo'llashida namoyon bo'ladi. Gadesh Stilyagalarni milliy va axloqiy g‘oyalardan yiroq, ruhiy qadriyatlarga zid harakat qiladigan va o‘z ildizlaridan voz kechuvchi guruh sifatida ko‘radi. Xuddi shunday, Bokuda gadeshlar 1970-yillarda mavjud bo'lgan hippi va rokchilarga ham xuddi shunday munosabatda bo'lishgan. Boku markazida joylashgan ba'zi ko'chalar va aholi punktlari g'arbiy submadaniyatlarning mahalliy vakillari uchun ayniqsa xavfli deb hisoblangan. Umuman olganda, mayxona Ozarbayjonda Ikkinchi Jahon urushidan 1980-yillarning o'rtalarigacha - qayta qurish davrigacha mavjud bo'lgan submadaniy modellarni birlashtirgan yagona maskan hisoblanadi.

Xususiyatlari
-------------

Gadeshlar konservatizm va maskulizmni (erkaklar tarafdorlari) afzal ko'rishlari, milliy an'analarga sodiqligi bilan ajralib turadi. Sovet davrida ularni ko‘chada kun o‘tkazadigan, janjalkash, bezori turmush tarziga ega bo‘lgan ijtimoiy guruh a’zolari sifatida ko‘rishgan. Gadeshlar G'arb musiqasi va madaniyatiga qarshi bo'lganilar. Shu bilan birga, ular yashagan hududlarda voyaga yetgan Vagif Mustafozodaning mamlakatga jaz musiqasini olib kelgani ushbu submadaniyatning ayrim vakillarini xavotirga solgan.

Ular odatda Boku shevasida gaplashganlar. Bundan tashqari, gadeshlar adabiy til me’yorlaridan chetga chiqqan o‘ziga xos jargon va atamalardan ham foydalangan. Ularning ismlari ko'pincha nizolar va ko'cha janglarida, shuningdek, yengil jinoyatlarda tilga olingan. Gadeshlarning o‘ziga xos xususiyatlaridan biri ular yer osti dunyosi va uning an’analarini tarannum etuvchi qo‘shiqlarni, shanson, mayxona kabi she’riy-musiqiy janrlarni tinglashni afzal ko‘rishgan. Ular, ayniqsa, sho‘rolar davrida qandaydir yozilmagan qonunlar ta’sirida bo‘lib, kelishmovchiliklar paytida maxsus xizmatlar va militsiyaga murojaat qilish noto‘g‘ri, deb hisoblashgan. Bunday hollarda ular voqea joyiga politsiyani jalb qilishdan ko'ra, kelishmovchiliklarni o'zaro hal qilishni afzal ko'rishgan. Gadeshlar ham shtat qonunlariga rioya qilishni noto'g'ri deb hisoblab, davlat amaldorlariga kamsituvchi ismlar bilan murojaat etishgan. Gadeshlar hamdaa rude boy, mod va greaser submadaniyatlari o'rtasida o'xshashliklar mavjud.

Gadeshlar ko'proq klassik uslubda kiyinishni afzal ko'rganlar, ayniqsa kiyimdagi ikkita rang, oq va qoraning bo'lishi juda ahamiyatli hisoblangan. Ular G'arb kiyimini ayollik omili deb bilishgan. Aksariyat gadeshlar odatda "aerodromlar" deb nomlanuvchi katta shlyapa kiyib, ko'pincha tasbeh olib yurishgan. Bu ikki xususiyat ular uchun ramziy belgi sanalgan. 

Gadesh submadaniyati Sovet davrida o'ziga xos xususiyatlari tufayli ozchilik guruhga aylanib qolgan. Buning sababi shundaki, ular hech qanday ijtimoiy qadriyatga ega bo'lmagan ish bilan shug'ullanmagan, jamiyatda ham, davlat darajasida ham sovet ziyolilari va zodagonlariga qarshi turadigan odamlar bo'lishgan. Jurnalist Xazar Oxundov gadeshlarni "ruhiy jihatdan shahar muhiti va viloyat muhiti o'rtasida qolib ketganlar" deb ta'riflagan.

Asli bokulik bo‘lgan rassom Mir Teymur Mammadov "gadesh" obrazi bokuliklarni kamsitishini ta’kidlagan.

Ommaviy madaniyatda
-------------------

Bir vaqtlar Icheri-sheherda tasbeh ushlagan, qalpoq va shippak (*shapshapi*) kiyib olgan gadesh haykali o'rnatilgan, ammo keyinchalik bu haykal olib tashlangan. Kinorejissyor Eldar Guliyev Rustam Ibrohimbekov ssenariysi asosida suratga olingan "Bir cənub şəhərində" filmida boku gadeshlarining tafakkuri va innovatsiyalarga salbiy munosabatini aks ettirgan. Said Riadning so‘zlariga ko‘ra, filmda o‘tmish qoldiqlari odamlar tafakkurida qanday ildiz otishi va insonning ma’naviy erkinlikka erishishi naqadar qiyin ekanligi yoritilgan. "*Uşaqlığın son gecəsi (Bolalikning oxirgi kechasi)*" filmidagi Dovud obrazi, "Baladadoshning ilk muhabbati"dagi Baladadosh obrazi gadesh obraziga mos keladi. Yozuvchi Komil Afsaro‘g‘lining "Sovet ko‘chasi serenadasi" asari Gadesh submadaniyatida muhim o‘rin tutadi. Gunduz Ag'ayev Ozodlik radiosi uchun multfilmlaridan birida "gadesh" iborasini ishlatgan qahramonni tasvirlangan. 



1. ↑  *İmanquliyev.* „Prezident İlham Əliyev Bakıya şöhrət, bakılılara qürur bəxş edib" (az). *worldinfo.az* (1970-yil 1-yanvar). Qaraldi: 2023-yil 13-dekabr.
2. ↑  *Иманов.* „Итальянский тренер стал "бакылы гедеш" – нарды, кепка-аэродором, чётки, чай в армуды (ФОТО)" (ru). *Trend.Az* (2018-yil 12-oktyabr). Qaraldi: 2023-yil 13-dekabr.
3. 1 2 3 4 5 6 7  *Riad.* „Subcultures in Soviet Azerbaijan - Baku Research Institute" (en-US). *bakuresearchinstitute.org* (2020-yil 11-may). Qaraldi: 2023-yil 13-dekabr.
4. ↑  *Abbaslı.* „Mustafazadə Vaqif" (az). *medeniyyet.az* (2011-yil 16-mart). Qaraldi: 2023-yil 13-dekabr.
5. ↑  *Panahgizi.* „"Onların bir çoxunun camaata əxlaq dərsi verməyə heç haqqı da çatmır, amma..." - FOTO" (az). *Milli.Az* (2013-yil 23-iyul). Qaraldi: 2023-yil 13-dekabr.
6. ↑  *Akhundov.* „Гедеши - суперколоритные персонажи Баку 50-70-х годов ВИДЕО". *Кавказский Узел*. Qaraldi: 2023-yil 13-dekabr.
7. 1 2  *Vahid.* „Bakılılar günü uydurmadır - İçərişəhərli rəssam hiddətləndi - "Qədeş"lə "çuşka"nı qəsdən ortaya atmışdılar!" (az-AZ). *modern.az* (2021-yil 1-iyul). Qaraldi: 2023-yil 13-dekabr.
8. ↑  „Oğlu Eldəniz Zeynalov haqda şok faktı açdı - Video" (az). *Axar.Az* (2015-yil 5-noyabr). Qaraldi: 2023-yil 13-dekabr.
9. ↑  „"Bakinski Reynaldo" və ya "Qarabağ"ın "qədeş"i - FOTO" (en). *sportarena.az*. Qaraldi: 2023-yil 13-dekabr.
10. ↑  *Əfsəroğlu.* „Lütfəli Abdullayevi "Sovetski"də öldürəcəkdilər... - XATİRƏ" (az). *Kulis.az*. Qaraldi: 2023-yil 13-dekabr.
11. ↑  AzadlıqRadiosu. „Qədeş, arağın var?" (az). *Azadlıq Radiosu* (2015-yil 9-dekabr). Qaraldi: 2023-yil 13-dekabr.