***Xorazmiycha turkiy til**ni hozirgi Xorazm shevasidan va eroncha Xorazmiy tilidan farqlash lozim.*

**Xorazmiycha turkiy til**, nom variantlari: **qarluq-xorazmiy**, **sharqiy turkiy**, **oʻrta turkiy**, **oʻgʻuz-qipchoq**, **oltin oʻrdacha** yoki **xorazm-oltin oʻrdacha** (XIII-XIV asrlar davri uchun) – turk tillarining janubi-sharqiy guruhiga kiruvchi oʻrta asrlar adabiy tili, shu bilan birga bir qator fonetik va morfologik xususiyatlari boʻyicha shimoli-sharqiy guruhga kiruvchi qoraxoniy-uygʻur tili bilan merosiy aloqalarni saqlagan.

Lingvogeografiyasi
------------------

Xorazm-turk tili XII asrdan Xorazm va Sirdaryoning quyi oqimi boʻyidagi vohalarda rivojlangan. Chunki Amudaryo boʻyidagi Sigʻnoq, Oʻzgan va Suzoq shaharlarida oʻgʻuz qabilalari va Sirdaryo boʻyida esa qipchoq qabilalari joylashgan edi. Ushbu hududlar Oltin Oʻrda tarkibiga kiritilgandan soʻng, bu til Oltin Oʻrdaning rasmiy tillaridan biriga aylandi, til Volgaboʻyi, Ural, Sibir, Qrim va Kavkazda ishlatilgan. Oʻrta Osiyoda chigʻatoy tili, Kichik Osiyo yaʼni Onadoʻlida turkiy til parallel ravishda mavjud boʻlgan. XV—XVII asrlarda uning negizida: eski tatar tili, Qrim turklari, Shimoliy Kavkaz turklari tillarida yangi mahalliy adabiy meʼyorlar shakllandi.

Ijtimoiy lingvistikasi
----------------------

Xorazmiycha-turkiy til dialektal turidan yuqori xarakterdagi yozma va adabiy tildir. Xorazm davrasidagi yodgorliklar qoraxoniy-uygʻur tiliga yoʻnaltirilgan adabiy meʼyorning grammatik shakllari va lugʻat tarkibining mavjud oʻgʻuz va qipchoq shevalari bilan turli darajada aralashganligini koʻrstadi. Shunday qilib, Qutbning „Xusrav va Shirin" sheʼrida (taxminan 1340-yil) va Mahmud Alining „Nahj al-faradis" nasriy teologik-didaktik asarida (1358) qoraxoniy tillariga xos xususiyatlar ustunlik qilgan. Hofiz Xorazmiyning „Muxabbatnoma" (1353) va Sayfi Saroyning „Guliston bit-Turki" (1391) sheʼrlarida oʻgʻuz-qipchoq xususiyatlari ancha yaqqol namoyon boʻlib, oʻgʻuz shakllari qipchoq shakllaridan sezilarli ustunlik qilgan. Avvalgi yodgorliklarda – Qoraxoniylar xonligi davridagi tasavvuf olim Ahmad Yassaviy (XII asr) sheʼrlari va Qul Aliyning „Qissai Yusuf" (1212) sheʼrida, aksincha, qipchoq shakllari kengroq ifodalangan.

Taʼlim va pedagogik holatI haqida maʼlumotlar mavjud emas.

Xorazmiycha-turkiy til uchun qoʻllaniladigan asosiy yozuv turi arab yozuvi boʻlgan, lekin koʻplab yodgorliklar uygʻur yozuvida yozilgan boʻlib, XVI asrgacha Oʻrta Osiyoda arab tili bilan birgalik keng tarqalgan til boʻlib kelgan.

Nominal kelishik affikslari odatda oʻzaklardan alohida yoziladi.

Markaziy va Oʻrta Osiyo, Volgaboʻyi, Qrim, Kavkaz va Sibirdagi koʻpgina turkiy qabilalar uchun mohiyatan yagona adabiy (lekin soʻzlashuv tili emas) tilning oraliq bosqichi boʻlgan. Ammo ushbu oltin oʻrda turkiy tili taraqqiyot belgilab bermaydi.

Xorazmiycha-turkiy tildagi adabiyot fors adabiyotining yoyilishi va yuksak nufuzi asnosida rivojlangan, bu til xorazmiycha-turkiy tilga barcha darajalarda sezilarli taʼsir koʻrsatgan. Xorazmiycha-turkiy tilda boshqa oʻrta asr turkiy tillarida boʻlgani kabi islom dini bilan birga kirib kelgan arabizmlar bilan bir qatorda fors tilidan ham koʻplab leksik oʻzlashuvlar mavjud boʻlib, ular xorazm-turk tilining tovush tarkibini ham kengaytirgan. Ilgari turkiy tillarga xos boʻlmagan qoʻshma sintaktik konstruksiyalarning oʻrnatilishida fors tili bilan bir qatorda, maʼlum darajada arabcha qoʻshma birikmalarning ham oʻrni boʻlganligi shubhasizdir; Ikki nomning aniqlovchi birikmasi – forscha izafetning tuzilishi keng tarqalgan edi. Oʻzlashtirilgan morfologik elementlarning soni unchalik koʻp boʻlmagan, ular faqat oʻzlashtirilgan lugʻatlardagina uchraydi.

Yana qarang
-----------

* Oʻzbek tilining xorazm shevasi

Adabiyotlar
-----------

* *Tenishev E.R.* Языки мира: Тюркские языки. — M.: Институт языкознания РАН, 1996. — С. 543.

Manbalar
--------

1. ↑  Alisher Navoiy, „Majolis un-nafois", „xorazmiycha turk tili bila"
2. ↑  Э.Н. Наджип, Г.Ф. Благова. Тюрки язык. Языки мира: Тюркские языки. М. 1996 г. стр 127.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * k
* m
* t

Turkiy tillar |
| --- |
|  |
| 
*Qiya yozuvda* oʻlik tillar |
|  |
| Bulgʻor | 
*Bulgʻor* **·**  Chuvash **·**  *Xun* **·**  *Xazar* **·**  *Turkiy Avar* |
|  |
| Qarluq | 
*Qadimgi Turkiy* **·**  Ayni1 **·**  *Xorazmiycha turkiy* **·**  *Chigʻatoy* **·**  Ili Turki **·**  Lop **·**  Uygʻur **·**  Oʻzbek |
|  |
| Qipchoq | 
Oltoy **·**  Baraba **·**  Boshqird **·**  Dobruja Tatar **·**  Qirimtatar2 **·**  *Kuman* **·**  *Fergana Kipchak* **·**  Qorachoy-Bolqor **·**  Qaraim **·**  Qoraqalpoq **·**  Qozoq **·**  *Qipchoq* **·**  Qirimchaq **·**  Qoʻmiq **·**  Qirgʻiz **·**  Noʻgʻoy **·**  *Eski Tatar* **·**  Tatar (Sibir-tatar tili)  **·**  Urum2 |
|  |
| Oʻgʻuz | 
Afshar **·**  Ozarbayjon **·**  Crimean Tatar **·**  Gagauz **·**  Balkan Gagauz Turkish **·**  Xuroson-turkiy **·**  *Old Anatolian Turkish* **·**  *Usmonli turk* **·**  *Pecheneg* 3 **·**  Qashqay **·**  Salar **·**  Turk **·**  Turkman **·**  Urum |
|  |
| Argʻu | 
Xalaj |
|  |
| Uyg‘ur | 
Chulim **·**  Dolgan **·**  Fuyü Gïrgïs **·**  Xakas **·**  Shor **·**  Tofa **·**  Tuva **·**  Gʻarbiy Uygʻur **·**  Saxa (Yoqut) |
|  |
| 
1 Aralashgan (qoʻshma) til.   2 Shuningdek Oʻgʻuz.   3 Munozarali |

 |



|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * k
* m
* t

Oʻzbek tili |
| --- |
|  |
| 
**Oʻzbek tili lahja va shevalari** |
|  |
| Qarluq lahjasi | 
qadimgi qarluq †
**adabiy eski yozma** — xorazmiycha turkiy † • chigʻatoy †
**zamonaviy** — qarshi lahjalar guruhi • samarqand-buxoro lahjalari guruhi • toshkent lahjalari guruhi • turkiston-chimkent lahjalari guruhi • fargʻona lahjalari guruhi |
|  |
| Qipchoq lahjasi | 
qadimgi qipchoq †
j-lovchi lahjalar • y-lovchi lahjalar • qipchoq-qarluq lahjalari • qipchoq-oʻgʻuz lahjalari • o-lovchi lahjalar • e-lovchi lahjalar |
|  |
| Oʻgʻuz lahjasi | 
qadimgi oʻgʻuz †
iqon-qorabuloq shevasi • qorakoʻl-olot shevasi • qoramurt shevasi • toʻrtkoʻl-soribiy shevasi • urganch-xiva shevasi • xazorasp-yangiariq shevasi |
|  |
| Yozuv | 
Oʻzbek yozuvi |
|  |
| 
**Eslatma**: † oʻlik, boʻlingan yoki oʻzgargan tillar; ‡ aralash tillar |

 |