**Khmer imperiyasi** (khmercha: ចក្រភពខ្មែរ), yoki Angkoriya **imperiyasi** (khmercha:ចក្រភពអង្គរ), tarixchilar tomonidan IX-XV asrlarda janubi- sharqiy Osiyodagi hindu -buddistlar imperiyasi boʻlgan Kambodjaga nisbatan qoʻllanilgan atamadir. Imperiya Funan va Chenla sivilizatsiyalaridan kelib chiqqan boʻlib, ular baʼzida Hindixitoy yarim orolining koʻp qismini va Janubiy Xitoyning bir qismini boshqargan yoki vassalga aylantirgan, Hind-Xitoy yarim orolining shimolidan Yunnan provinsiyasigacha choʻzilgan hududlarni oʻz ichiga olgan. Chegaralari shimolda Xitoydan Vetnamgacha gʻarbga Myanmagacha yetgan. Oʻzining eng yuqori choʻqqisiga erishgan vaqtida Khmer imperiyasi oʻsha davrning qudratli saltanatlaridan boʻlgan Vizantiya imperiyasidan (Sharqiy Rim imperiyasi) kattaroq boʻlgan.

Mamlakatning eng koʻzga koʻringan merosi imperiya gullab-yashnaganda Khmer poytaxti boʻlgan Kambodjada joylashgan Angkor shahridir. Angkorning Angkor Vat va Bayon kabi ulugʻvor yodgorliklari Khmer imperiyasining ulkan qudrati va boyligi, yuksak sanʼati va madaniyati, meʼmorchilik texnikasi, ilmiy yutuqlari va eʼtiqod tizimlarining xilma-xilligidan dalolat beradi. Sunʼiy yoʻldosh tasvirlari shuni koʻrsatdiki, Angkor XI-XIII asrlarda oʻzining oltin davrida dunyodagi eng yirik sanoatlashgan shahar markazi boʻlgan. Tadqiqotchilar, shuningdek, Khmer imperiyasi 102 kasalxonani oʻz ichiga olgan dunyodagi birinchi sogʻliqni saqlash tizimini ixtiro qilgan degan xulosaga kelishgan.

Khmer imperiyasi davrining boshlanishi shartli ravishda 802-yilga toʻgʻri keladi, oʻshanda qirol Jayavarman II Pnom Kulen togʻlarida oʻzini *chakravartin* („oliy hukmdor", „imperator" unvoniga teng) deb eʼlon qilgan. Imperiyaning tugashi 1431-yilda Siamning Ayutthaya qirolligi tomonidan Angkorni qamal qilish bilan yakunlanadi. Khmer imperiyasining qulashi sababi hamon nomaʼlum. Tadqiqotchilar kuchli musson yomgʻirlari davrining oʻrniga mintaqada qurgʻoqchilik sabab boʻlgan va bu infratuzilmaga zarar yetkazganini aniqladi. Qurgʻoqchilik va suv toshqini oʻrtasidagi oʻzgaruvchanlik ogʻir muammo boʻlgan. Suv tizimining qulashi odamlarning Angkor shahrini tark etishiga sabab boʻlgan boʻlishi mumkin.

Etimologiyasi
-------------

Zamonaviy olimlar imperiyani koʻpincha *Khmer imperiyasi* yoki *Angkoriya imperiyasi* deb atashadi, ikkinchi nom sobiq poytaxt Angkor shahridan olingan.

Imperiya oʻzini **Kambuja** (Sanskrit: कम्बोज ; Eski khmer: កម្វុជ; khmercha: កម្ពុជ) yoki **Kambujadeśa** (Sanskrit:कम्बुजदेश ; Qadimgi khmer: កម្វុជទេឝ; khmercha: កម្ពុជទេស) *Kambodja* uchun qadimiy atamalar boʻlgan.

Tarixshunosligi
---------------

Angkor tarixi Kambujadesa qirolligining markaziy aholi punkti sifatida tarixini, shuningdek, Khmer qirolligining IX-XIII asrlarga oid tarixini oʻz ichiga oladi.

Kambujaning oʻzidan, shuningdek, Angkor viloyatidan ilk tarixga oid tosh yozuvlardan boshqa hech qanday yozma manbalar saqlanmagan. Shunday qilib, tarixiy khmer sivilizatsiyasi haqidagi hozirgi bilimlar asosan quyidagilardan olingan:

* Arxeologik qazishmalar, rekonstruksiya va tadqiqotlar
* Tosh yozuvlari (ulardan eng muhimi ibodatxonalarning poydevor stelalari), ularda podshohlarning siyosiy va diniy ishlari haqida berilgan xabarlar.
* Harbiy yurishlar, saroy hayoti, bozor manzaralari va aholining kundalik hayoti tasvirlangan bir qator maʼbad devorlaridagi relyeflar
* Xitoy diplomatlari, savdogarlari va sayohatchilarining hisobotlari va xronikalari.

Tarixi
------

### Shakllanishi va oʻsishi

#### Jayavarman II — Angkor asoschisi

 Fillarga oʻrnatilgan kamonchilar
Sdok Kok Thom maʼlumotlariga koʻra, taxminan 781-yilda Indrapura Jayavarman II davlatining birinchi poytaxti boʻlgan. Indrapura shahri Banteay Prey Nokorda, bugungi Kampong Cham yaqinida joylashgan. Oxir-oqibat u oʻz uyiga, sobiq Chenla qirolligiga qaytganidan soʻng, tezda oʻz taʼsirini kuchaytirib, bir qator raqobatlashuvchi qirollarni boʻysundirdi va 790-yilda khmerlar tomonidan **Kambuja** deb nomlangan qirollikning egasi boʻldi. Keyin u oʻz saroyini shimoli-gʻarbiy tomonda, katta Tonle Sap koʻlidan shimolda joylashgan Mahendraparvata shahriga koʻchirdi.

Jayavarman II (802-835) Kambodja tarixida Angkor davriga asos solgan qirol sifatida tanilgan. U 802-yilda hozirda Pnom Kulen nomi bilan tanilgan muqaddas Mahendraparvata togʻida Kambuja mustaqilligini nishonlash uchun ulugʻvor marosim oʻtkazgan. Bu marosim hikoya qilingan yozuvlar „Java" deb ataladi. Oʻsha marosimda shahzoda Jayavarman II oliy monarx (kambodjacha : *Kamraten jagad ta Raja*) yoki Xudo podsho (sanskrit : *Deva Raja*) deb eʼlon qilingan yoki „Togʻlar hukmdori" deb ulugʻlangan, shuning uchun Deva Raja yoki Xudo podsho tushunchasi goʻyoki Java nomidan olingan.

Jayavarman II hind anʼanalariga oid marosimda oʻzini Chakravartin deb eʼlon qildi va shu bilan ilohiy tomonidan tayinlangan va shuning uchun eʼtirozsiz hukmdorga aylandi, balki bir vaqtning oʻzida oʻz podsholigini Javadan mustaqil deb eʼlon qildi. Baʼzi manbalarga koʻra, Jayavarman II Sailendras hukmronligi davrida Javada bir muncha vaqt istiqomat qilgan. Oʻsha paytda, Sailendras Java, Sumatra, Malay yarim oroli va Kambodjaning bir qismi, Mekong deltasi atrofida hukmronlik qilgan.

Jayavarman II haqidagi dastlabki maʼlumotlar 1053- yilda Isan viloyati Sdok Kok Tom ibodatxonasidagi stelada K.235 tosh yozuvidan olingan. Unda maʼbadga asos solgan oila aʼzolar Khmer saroyi uchun, asosan, shaivit hindu dinining bosh ruhoniylari taqdim etgan ikki yarim asrlik xizmati haqida hikoya qilinadi.

Tarixchilar „Java" Indoneziyaning Yava oroli, Champa yoki boshqa joyni anglatadimi, deb bahslashadilar. Qadimgi talqinga koʻra, Jayavarman II Yavadagi Sailendra saroyida yashagan va oʻz uyiga Kambodjaga Yava Sailendran saroyining sanʼati va madaniyatini olib kelgan shahzoda edi. Ushbu klassik nazariyani Klod Jak va Maykl Vikeri kabi zamonaviy olimlar qayta koʻrib chiqdilar, ular khmerlar Champani, ularning yaqin qoʻshnilarini tasvirlash uchun *chvea* atamasidan foydalanganligini taʼkidladilar. Bundan tashqari, Jayavarmanning siyosiy faoliyati Kambodjaning sharqiy qismidagi Vyadxapurada (ehtimol Banteay Prey Nokor) boshlangan, bu Champa bilan uzoq muddatli aloqalar senariysini (yozuvda aytilishicha, hatto toʻqnashuvlar orqali ham) Javaʼda uzoq vaqt qolish senariysidan koʻra toʻgʻriligini isbotlaydi. Phnom Kulendagi koʻplab ibodatxonalar ikkala Chamni ham koʻrsatadi (masalan Prasat Damrei Krap) va yava taʼsiri (masalan, Aram Rong Cen va Prasat Thmar Dapning ibtidoiy „maʼbad-togʻi"), ularning assimetrik taqsimoti esa odatda khmerlarga xosdir.

Keyingi yillarda Jayavarman II oʻz hududini kengaytirdi va hukmronligi davrida Mahendraparvatadan koʻchib oʻtdi va oʻzining yangi poytaxti Xarixaralayani Kambodjaning zamonaviy Rolous shahri yaqinida qurdi. Shu bilan u 15 km shimoli-gʻarbda Angkorning poydevorini qoʻydi. Jayavarman II 835-yilda vafot etgan. Uning oʻrniga oʻgʻli Jayavarman III oʻtirdi. Jayavarman III 877-yilda vafot etgan va oʻrniga Indravarman I kelgan.

Jayavarman II ning vorislari Kambuja hududini doimiy ravishda kengaytirib bordilar. Indravarman I (hukmronlik davri 877-889-yillar) podsholik hududini urushlarsiz kengaytirishga muvaffaq boʻldi. Savdo va qishloq xoʻjaligi orqali orttirilgan boylik tufayli keng koʻlamli qurilish loyihalarini boshladi. Bu loyihalardan eng muhimi Preah Ko ibodatxonasi va sugʻorish ishlari edi. Indravarman I taxminan 881-yilda Bakongni qurish orqali Hariharalayani yanada rivojlantirdi. Bakong, xususan, Yavadagi Borobudur ibodatxonasiga oʻxshashligi bilan ajralib turadi, bu esa u Bakong uchun prototip boʻlib xizmat qilganligini koʻrsatadi. Khmer qirolligi va Javadagi Sailendralar oʻrtasida sayohatchilar almashinuvi boʻlgan boʻlsa kerak, ular Kambodjaga nafaqat gʻoyalarni, balki texnik va meʼmoriy yangiliklarni ham olib kelganlar.

#### Yasodxarapura — Angkorning birinchi shahri

 Miloddan avvalgi 900-yillarda Khmer imperiyasi
 

Indravarman I dan keyin uning oʻgʻli Yasovarman I (889  — 915) Angkorning birinchi shahri, poytaxt Yasodxarapurani bunyod etgan. Shaharning markaziy ibodatxonasi Angkor joylashgan tekislikdan 60 m balandlikda joylashgan Phnom Bakheng tepaligida qurilgan. Yasovarman I davrida Sharqiy Baroyda 7,1 kmga 1,7 kmli ulkan suv ombori qurildi.

X asr boshlarida qirollik parchalanib ketgan. Jayavarman IV Koh Kerda Angkordan 100 km shimoli-sharqda yangi poytaxtni qurdi, u Lingapura deb ataladi. Faqat Rajendravarman II davrida (944-968) qirol saroyi Yasodxarapuraga qaytarildi. U yana avvalgi hukmdorlarning keng qamrovli qurilish uslublarini oʻzlashtirgan va Angkor hududida bir qator ibodatxonalar qurgan. Ularga Sharqiy Mebon, Sharqiy Baray markazidagi sunʼiy orolda joylashgan maʼbad va bir nechta buddist ibodatxonalari. Pre Rup va monastirlar kabilar kiradi. 950-yilda Kambuja va sharqdagi Champa qirolligi (markaziy Vetnamda) oʻrtasida birinchi urush boʻlib oʻtgan.

Rajendravarman II ning oʻgʻli Jayavarman V 968-yildan 1001-yilgacha hukmronlik qildi. U oʻzini boshqa knyazlar ustidan yangi hukmdor sifatida koʻrsatgandan soʻng, uning hukmronligi farovonlik va madaniy gullash bilan ajralib turadigan tinch davrga toʻgʻri keldi. U otasidan biroz gʻarbda yangi poytaxt qurdirdi va uni Jayendranagari deb nomladi. Poytaxtning davlat ibodatxonasi Ta Keo janubda joylashgan edi. Jayavarman V saroyida faylasuflar, olimlar va rassomlar yashagan. Yangi ibodatxonalar ham barpo etildi: ularning eng muhimlari Angkorning eng goʻzal va badiiy uslubda yaratilgan Banteay Srei va Angkorning toʻliq qumtoshdan qurilgan birinchi ibodatxonasi Ta Keodir.

 Koh Ker piramidasi. Koh Ker qisqa vaqt Khmer imperiyasining poytaxti boʻlgan
Jayavarman V vafotidan keyin oʻn yillik toʻqnashuvlar sodir boʻldi. Suryavarman I (1006-yilgacha hukmronlik qilgan)gacha uchta qirol bir vaqtda hukmronlik qildi. Suryavarman I Hindiston janubidagi Chola sulolasi bilan diplomatik aloqalar oʻrnatgan. Suryavarman Chola imperatori Rajaraja Chola I ga sovgʻa sifatida arava yuborgani manbalarda qayd etilgan. Uning hukmronligi muxoliflarining uni agʻdarishga bir necha bor urinishlari va harbiy bosqinlar bilan ajralib turadi. Suryavarman Khmer poytaxti Angkor-Vatni nazorat qilishda muvaffaqiyatga erishgan.

Shu bilan birga, Angkor Vat Malay yarim orolining Tambralinga qirolligi bilan toʻqnash keldi. Boshqacha aytganda, materik Janubi-Sharqiy Osiyoda uch tomonlama toʻqnashuv yuzaga kelgan. Dushmanlarining bir necha bosqinlaridan omon qolgan Suryavarman, Chola sulolasidan imperator Rajendra Chola I dan Tambralinga qirolligiga qarshi kurashda yordam soʻradi. Suryavarmanning Rajendra Chola bilan ittifoqi haqida bilib boʻlgach, Tambralinga qirolligi Srivijaya qiroli Sangrama Vijayatungavarmandan yordam soʻradi.

Bu oxir-oqibat Chola imperiyasining Srivijaya imperiyasi bilan toʻqnash kelishiga olib keldi. Urush Chola sulolasi va Khmer imperiyasining gʻalabasi, Shrivijaya imperiyasi va Tambralinga qirolligining katta yoʻqotishlari bilan yakunlandi. Bu ittifoq diniy birlikka ham ega boʻlgan, chunki Chola va khmer imperiyasi hindu shaivitlari, Tambralinga va Srivijaya esa Mahayana buddistlari edi. Baʼzi maʼlumotlarga koʻra, bu voqealardan oldin yoki keyin Suryavarman men Rajendra Chola Iga savdo yoki ittifoq tuzish uchun sovgʻa, arava yuborganman deb aytgan. Suryavarman I ning 1050-yilda vafotidan keyin uning oʻrniga Baphuon va Gʻarbiy Barayni qurgan Udayadityavarman II oʻtirgan. 1074-yilda Xarshavarman III va Champa qiroli Xarivarman IV oʻrtasida nizo kelib chiqdi.

### Khmer sivilizatsiyasining oltin davri

 

#### Suryavarman II — Angkor Vat

XII asr nizolar va hokimiyat uchun shafqatsiz kurashlar davri edi. Suryavarman II (1113-1150) davrida qirollikda ichki birlashuv roʻy berdi. Suryavarman II davrida Angkor Wat, Vishnu xudosiga bagʻishlangan Angkorning katta ibodatxonasi 37-yil ichida qurilgan:

Sharqda uning Champa va Dai Vetga qarshi yurishlari muvaffaqiyatsiz tugadi. Suryavarman II Janubiy Hindistondagi Chola sulolasiga missiya yuborib, 1114-yilda Chola imperatori Kulottunga Chola I ga qimmatbaho toshlar sovg‘a qiladi.

Shundan keyin qirollar qisqa muddat hukmronlik qilgan va ularning vorislari tomonidan zoʻravonlik bilan agʻdarilgan yana bir davr boshlanadi. Nihoyat, 1177-yilda Jaya Indravarman IV boshchiligidagi Cham floti Tonle Sap koʻlidagi dengiz jangida poytaxtga bostirib kirdi. Poytaxt talon-toroj qilindi va Tribhuvanadityavarman oʻldirildi.

#### Jayavarman VII — Angkor Thom

 

 Milodiy 1203-yilda Champa bosib olingandan keyin Khmer imperiyasi hududiy kengayishi 
Qirol Jayavarman VII (1181-1219-yillarda hukmronlik qilgan) odatda Kambodjaning eng buyuk hukmdori hisoblangan. U avvalgi podshohlar davrida shahzoda sifatida allaqachon harbiy ishlarni boshqargan. Chamlar Angkorni bosib olgandan soʻng, u qoʻshin toʻplab, poytaxtni qaytarib oldi. Jayavarman taxtga o‘tirdi va qo‘shni sharqiy qirollikka qarshi urushni yana 22 yil davom ettirdi, to 1203-yilda khmerlar Champani mag‘lub etib, uning hududining katta qismini bosib olgunlaricha bu kurashlar davom etdi. Xitoy manbalariga ko‘ra, Jayavarman VII 1195-yilda Peguni Khmer imperiyasi hududiga qo‘shib olgan.

Jayavarman VII nafaqat Chamga qarshi muvaffaqiyatli urushi, balki oʻzidan oldingi hukmdorlar kabi zolim hukmdor boʻlmagani uchun ham Angkorning buyuk podsholarining soʻnggisi hisoblanadi. U imperiyani birlashtirib, diqqatga sazovor qurilish loyihalarini amalga oshirgan. Hozir Angkor Tom (soʻzma-soʻz: „Buyuk shahar") deb nomlangan yangi poytaxt qurilgan. Markazda qirol (oʻzini Mahayana buddizmining izdoshi deb atagan) davlat ibodatxonasi sifatida Bayonni qurgan edi. Boddhisattva Avalokiteshvara yuzlari boʻlgan minoralar bilan, har biri bir necha metr balandlikda, toshdan oʻyib barpo etilgan. Jayavarman VII davrida qurilgan boshqa muhim inshootlardan onasi uchun Ta Prohm, otasi uchun Preah Xon ibodatxonasi bor. Shuningdek, Banteay Kdei va Neak Pean ibodatxonasi, Srah Srang suv ombori ham bor. Bu davrda yana imperiyaning barcha shaharlarini bogʻlaydigan keng yoʻllar tarmogʻi qurildi, sayohatchilar uchun dam olish uylari va uning saltanati boʻylab jami 102 kasalxona tashkil etildi.

#### Jayavarman VIII — oxirgi rivojlanish

Jayavarman VII vafotidan keyin taxtga oʻgʻli Indravarman II (1219-1243-yillarda hukmronlik qilgan) oʻtirdi. Otasi singari, u buddist boʻlgan va otasi hukmronligi ostida boshlangan bir qator ibodatxonalar tugatishni oxiriga yetkazdi. Jangchi sifatida kamroq muvaffaqiyatga erishgan. 1220-yilda kuchayib borayotgan DĐại Việt va uning Cham ittifoqining bosimi ostida Khmerlar ilgari Champadan bosib olingan koʻplab viloyatlardan chiqib ketishdi. Gʻarbda Tailand fuqarolari isyon koʻtarib, Suxotayda birinchi Tailand qirolligini oʻrnatdilar va Khmerlarni siqib chiqardilar. Keyingi 200 yil ichida taylar Kambujaning asosiy raqibiga aylanishadi.

Indravarman II oʻrniga Jayavarman VIII (1243-1295-yillarda hukmronlik qilgan). oʻzidan oldingilaridan farqli oʻlaroq, Jayavarman VIII hind shaivizmining izdoshi va buddizmning tajovuzkor raqibi boʻlib, imperiyadagi koʻplab Budda haykallarini vayron qilgan va Buddist ibodatxonalarini hind ibodatxonalariga aylantirgan. Imperiyaga tashqi kuchlardan 1283-yilda Xitoyning Guanchjou gubernatori boʻlgan Xubilayxonning generali Sogetu (baʼzan Sagatu yoki Sodu deb ham ataladi) boshchiligidagi moʻgʻullar tahdid qilgan. Qirol 1285-yildan boshlab har yili o‘lpon to‘lash orqali butun Xitoyni boshqargan kuchli raqibi bilan urushishdan qochdi. Jayavarman VIII hukmronligi 1295-yilda kuyovi Srindravarman (1295-1309-yillarda hukmronlik qilgan) tomonidan taxtdan agʻdarilishi bilan tugadi. Yangi qirol Shri-Lankadan janubi- sharqiy Osiyoga kelgan va keyinchalik mintaqaning koʻp qismiga tarqalgan buddizm maktabi boʻlgan Teravada buddizmining izdoshi edi.

1296-yil avgust oyida xitoylik diplomat Chjou Daguan Angkorga keldi va shunday yozib qoldirgan: „Yaqinda siamlar bilan boʻlgan urushda mamlakat butunlay vayron boʻldi". U 1297-yil iyulgacha qirol Srindravarman saroyida qoldi. Chjou Daguan Kambujaga tashrif buyurgan birinchi va oxirgi Xitoy vakili emas. Ammo uning qolishi diqqatga sazovordir, chunki Chjou Daguan keyinchalik Angkordagi hayot haqida batafsil hisobot yozgan. Uning tasviri bugungi kunda tarixiy Angkorni tushunishning eng muhim manbalaridan biridir. Bir necha buyuk ibodatxonalar (Bayon, Baphuon, Angkor Vat) tasvirlari bilan bir qatorda — uning hisobi bizga Bayon minoralari bir vaqtlar oltin bilan qoplanganligi haqida maʼlumot beradi — matn shuningdek, kundalik hayot va Angkor aholisining odatlari haqida qimmatli maʼlumotlarni taqdim etadi.

### Rad etish

XIV asrga kelib khmer imperiyasi uzoq va mashaqqatli tanazzulni boshdan kechirdi. Tarixchilar tanazzulning turli sabablarini ilgari surishgan: ijtimoiy va siyosiy tizimlarga taʼsir koʻrsatgan Vishnuit-Shivait hinduizmidan Teravada buddizmiga oʻtishdagi diniy sabab, khmer knyazlari oʻrtasidagi tinimsiz ichki hokimiyat kurashlari, vassal qoʻzgʻolonlari, chet el istilosi, vabo va ekologik buzilish.

Ijtimoiy va diniy sabablarga koʻra koʻp jihatlar Khmer imperiyasining tanazzuliga olib kelgan. Hukmdorlar va ularning elitalari oʻrtasidagi munosabatlar beqaror boʻlgan. 27 ta angkoriyalik hukmdorlarning orasidan oʻn bittasida hokimiyatga qonuniy daʼvo boʻlmagan va bu tez-tez fuqarolar urushlarini keltirib chiqargan. khmer imperiyasi koʻproq ichki iqtisodiyotga eʼtibor qaratdi va xalqaro dengiz tarmogʻidan foydalanmadi. Bundan tashqari, buddizm gʻoyalari hukmron hinduizm ostida qurilgan davlat tartibini buzdi.

#### Imonni aylantirish

 XI asrda Buddaning Kambodja haykali
Oxirgi sanskrit yozuvi 1327-yilga tegishli boʻlib, Jayavarmadiparamesvara tomonidan Indrajayavarmanning vorisligini tasvirlaydi. Tarixchilar qirollarning Teravada buddizmini qabul qilishlari bilan ular endi „devarajalar" hisoblanmaydilar va ular himoyasi ostida boʻlgan xudolarga ulkan ibodatxonalar qurishning hojati yoʻq edi maʼlumot beradi. Devaraja konseptsiyasidan chekinish qirol hokimiyatining yoʻqolishiga va shu bilan ishchilarning yetishmasligiga olib kelgan boʻlishi mumkin. Sugʻorish apparati ham tanazzulga yuz tutdi, yaʼni suv toshqinlari yoki qurgʻoqchilik tufayli hosil kamaygan. Ilgari yiliga uch marta guruch hosili olish mumkin boʻlgan va bu Kambujaning farovonligi va qudratiga katta hissa qoʻshgan, hosilning kamayishi imperiyani yanada zaiflashtirdi.

Arxeologik maʼlumotlarni koʻrib chiqqach, arxeologlar nafaqat binolarning qurilishi toʻxtatilganini, balki 1300-1600- yillardagi Khmer tarixiy yozuvi ham yoʻqligini payqashdi. Ushbu tarixiy tarkibning yetishmasligi cheklangan arxeologik dalillar bilan bogʻliq. Arxeologlar bu joylar tashlab ketilganini va keyinchalik turli odamlar tomonidan qayta ishgʻol qilinganligini aniqlashga muvaffaq boʻlishgan.

#### Chet el bosimi

 Oʻtirgan holda tasvirlangan Budda. XII asr. 
Khmerlarning gʻarbiy qoʻshnisi, birinchi Tailand qirolligi Suxotay, Angkor gegemoniyasini daf etgandan soʻng, 1350-yilda quyi Chao Phraya havzasidagi yana bir kuchli Tailand qirolligi, Ayutthaya tomonidan bosib olindi. XIV asrdan boshlab Ayutthaya Angkorning raqibiga aylangan. Angkor 1352-yilda Ayutthayan qiroli Uthong tomonidan qamal qilingan va keyingi yili qoʻlga olingandan soʻng, Khmer monarxi ketma-ket siam knyazlari bilan almashtirilgan. 1357-yilda Khmer qiroli Suryavamsa Rajadxiraja taxtga qaytadi. 1393-yilda Ayutthayan qiroli Ramesuan Angkorni yana qamal qilib, keyingi yili uni egallab oldi. Ramesuanning oʻgʻli oʻldirilishidan biroz oldin Khmerni boshqargan. Nihoyat, 1431-yilda Khmer qiroli Ponhea Yat Angkorni himoyasiz deb tashlab, Pnompen hududiga koʻchib oʻtgan.

Khmer qirolligining yangi markazi janubi-gʻarbda, bugungi Pnompen mintaqasidagi Oudong shahrida joylashgan. Biroq, Angkor butunlay tark etilmaganiga ishoralar mavjud. Khmer qirollarining bir qatori u yerda qolgan boʻlishi mumkin, ikkinchisi esa parallel qirollikni oʻrnatish uchun Pnompenga koʻchib oʻtgan. Keyinchalik Angkorning yakuniy qulashi iqtisodiy va shu bilan birga siyosiy ahamiyatga ega boʻlishi bilan bogʻliq, chunki Pnompen Mekongdagi muhim savdo markaziga aylandi. Bundan tashqari, kuchli qurgʻoqchilik va undan keyin sodir boʻlgan suv toshqinlari uning qulashiga sabab boʻlgan omillardan biri hisoblanadi. Birinchi qurgʻoqchilikdan keyin imperiya mintaqaviy savdoga koʻproq eʼtibor qaratdi.

#### Ekologik buzilish

 Quritilgan Sharqiy Baray Angkorning sunʼiy yoʻldosh tasviri mintaqadagi ekologik oʻzgarishlarni koʻrsatadi
Ekologik nosozlik va infratuzilmaning buzilishi Khmer imperiyasining tugashiga oid yangi muqobil nazariyadir. Katta Angkor loyihasi ustida ishlayotgan olimlarning fikriga koʻra, khmerlar savdo, transport va sugʻorish uchun ishlatiladigan suv omborlari va kanallarning murakkab tizimiga ega boʻlgan. Kanallardagi suv sholi yigʻish uchun ishlatilgan. Aholining oʻsishi bilan suv taʼminoti tizimidagi tanglik kuchaydi. XIV-XV asrlarda suv xoʻjaligi tizimiga taʼsir koʻrsatadigan jiddiy iqlim oʻzgarishlari ham yuz berdi.

Qurgʻoqchilik davrlari qishloq xoʻjaligi hosildorligining pasayishiga olib keldi va mussonlar tufayli kuchli suv toshqinlari ushbu zaif davrda infratuzilmaga zarar yetkazdi. Oʻsib borayotgan aholiga moslashish uchun Kulen tepaliklaridan daraxtlar kesilib, koʻproq sholi maydonlari uchun maydon hozirlandi. Bu kanal tarmogʻiga choʻkma olib keladigan yomgʻir oqimini yaratdi. Suv tizimiga har qanday zarar juda katta oqibatlarga olib keladi.

#### Vabo

Ogʻir epidemiya aholi zich joylashgan Angkorga taʼsir qilgan va imperiyaning qulashiga hissa qoʻshgan boʻlishi mumkinligini koʻrsatadigan vabo nazariyasi qayta koʻrib chiqildi. XIV asrga kelib, Qora oʻlim Osiyoga taʼsir qildi, chunki vabo birinchi marta 1330-yillarda Xitoyda paydo boʻlgan va taxminan 1345-yillarda Yevropaga yetib kelgan. Xitoydan Yevropaga sayohat chizigʻidagi aksariyat dengiz portlari Janubi-Sharqiy Osiyodagi hayotga jiddiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan kasallikni boshdan kechirishdi. Mumkin boʻlgan kasalliklar orasida bubonik oʻlat, chechak va bezgak bor.

#### XV asrdan keyin Angkor

Qanday boʻlmasin, Angkordan yana foydalanganlik haqida dalillar mavjud. Tailandni vaqtinchalik qoʻlga kiritishga muvaffaq boʻlgan qirol Barom Reachea I (hukmronlik qilgan 1566-1576) davrida qirollik saroyi qisqa muddatga Angkorga qaytarildi. XVII asrdagi yozuvlar qolgan Khmerlar bilan bir qatorda yapon aholi punktlari borligidan dalolat beradi. Eng mashhur yozuv Ukondayu Kazufusa haqida, u 1632-yilda u yerda khmer Yangi yilini nishonlagan. Biroq, keyingi oʻn yilliklarda yapon jamoasi yangi yaponiyaliklarning yoʻqligi va ularning jamiyatini yangilash imkoniyati juda kam boʻlganligi sababli mahalliy khmer jamiyatiga singib ketdi.

Madaniyat va jamiyat
--------------------

 Angkor Thom markazi Prasat Bayon rekonstruksiya.
Qadimgi khmer jamiyati haqida maʼlum boʻlgan narsalarning koʻp qismi koʻplab barelyeflardan va shuningdek, XIII asr Kambodja va undan oldingi davrlar haqida maʼlumot beruvchi Chjou Daguanning qoʻlyozmalaridan kelib chiqadi. Bayondagi kabi Angkor ibodatxonalarining barelyeflari qadimgi Khmer qirolligining kundalik hayotini, jumladan, saroy hayoti sahnalarini, daryo yoki koʻllardagi dengiz janglarini va bozorning umumiy sahnalarini tasvirlaydi.

### Iqtisodiyot va qishloq xoʻjaligi

Qadimgi Khmerlar anʼanaviy qishloq xoʻjaligi jamoasi boʻlib, asosan sholi yetishtirishga ixtisoslashgan. Podsholik aholisining asosiy qismini tashkil etgan dehqonlar ko‘l yoki daryo qirg‘oqlariga, o‘z qishloqlarini o‘rab turgan sug‘oriladigan tekisliklarga yoki pasttekisliklar suv bosganda adirlarga sholi ekishgan. Sholi ekinlari katta va murakkab gidravlika tizimi, shu jumladan kanallar va *baraylar* yoki ulkan suv havzalari orqali sugʻorilgan. Bu tizim Khmer shaharlari atrofida yirik sholi yetishtiruvchi jamoalarni shakllantirish imkonini berdi. Qishloqlar bogʻlarida palma daraxtlari, mevali daraxtlar va sabzavotlar yetishtirilib, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarining boshqa manbalari, masalan, palma shakari, palma sharobi, kokos, turli xil tropik mevalar va sabzavotlar bilan taʼminlangan.

 Bayondagi khmer bozori
Katta Tonle Sap koʻli boʻyida, shuningdek, koʻplab daryolar va hovuzlar yaqinida baliqchilik rivojlangan boʻlib, koʻplab khmerlar tirikchilik uchun baliq ovlashga tayangan. Baliq ovlash aholiga oqsilning asosiy manbasini berdi, u *prahokga* aylandi — banan barglariga oʻralgan, quritilgan yoki qovurilgan yoki bugʻlangan baliq pastasi. Guruch baliq bilan birga asosiy oziq-ovqat edi. Boshqa oqsilning manbalari choʻchqalar, qoramollar va parrandalardan olingan.

Angkor bozorida binolar boʻlmagan. Bu ochiq maydon boʻlib, u yerda savdogarlar toʻqilgan somon toʻshaklarida yerga oʻtirib, oʻz mahsulotlarini sotganlar. Baʼzi savdogarlar quyoshdan oddiy soyabon bilan himoyalangan. Bozorda savdogarlar egallagan har bir joy uchun amaldorlar tomonidan maʼlum turdagi soliq yoki ijara haqi undirilar edi. Angkor bozoridagi savdo va iqtisodiyotni asosan ayollar boshqargan.

Khmer imperiyasining savdo va iqtisodiyotida ayollar katta huquq va erkinliklarga ega boʻlganligini koʻrsatadi. Ularning erta turmush qurish amaliyoti imperiyaning yuqori tugʻilish darajasi va katta aholisiga hissa qoʻshgan boʻlishi mumkin. 

### Jamiyat va siyosat

 Qirollik saroyining ayollari
 Cham, Bayonga qarshi dengiz jangi
 Uy hayoti tasvirlangan barelyef, Bayon
khmer imperiyasi qishloq xoʻjaligi sholi yetishtiruvchi jamoalarning keng tarmoqlari asosida tashkil etilgan. Mintaqada aholi punktlarining aniq ierarxiyasi mavjud. Kichik qishloqlar Fimaydagi kabi viloyat markazlari atrofida toʻplangan, ular oʻz navbatida Xitoydan kulolchilik va savdo buyumlari kabi boshqa tovarlar evaziga oʻz mahsulotlarini Angkor kabi yirik shaharlarga joʻnatishgan. Podshoh va uning amaldorlari irrigatsiyani boshqarish va suv taqsimoti bilan shugʻullangan, ular kanallar, xandaklar va *baroylar* deb ataladigan ulkan suv omborlari kabi murakkab gidravlika infratuzilmasidan iborat boʻlgan.

Jamiyat hind kasta tizimini aks ettiruvchi ierarxiya boʻyicha tuzilgan, bu yerda sholi yetishtiruvchilar va baliqchilar aholining katta qismini tashkil qilgan. Kshatriyalar — qirollik, zodagonlar, sarkardalar, askarlar va jangchilar — boshqaruv elitasini va hokimiyatni tashkil etdilar. Boshqa ijtimoiy tabaqalarga braxmanlar (ruhoniylar), savdogarlar, duradgorlar, kulollar, metalluruvchilar, zardoʻstlar va toʻqimachilik ustalari kabi hunarmandlar kiradi, eng quyi ijtimoiy qatlam esa qullar edi.

Keng koʻlamli sugʻorish loyihalari katta aholini boqishi mumkin boʻlgan guruchning ortiqcha qismini toʻpladi. Davlat dini hinduizm edi, lekin Devarajaga sigʻinish taʼsiri boʻlib, khmer qirollarini Vishnu yoki Shivaning mujassamlanishi bilan bogʻliq boʻlgan yer yuzidagi tirik xudolarning ilohiy sifatiga ega sifatida koʻtardi. Siyosatda bu maqom podshoh hukmronligini ilohiy asoslash sifatida qaraldi. Bu imkoniyat Khmer qirollariga yirik meʼmoriy loyihalarni boshlashga, qirolning yer yuzidagi ilohiy hukmronligini nishonlash uchun Angkor Vat va Bayon kabi ulugʻvor yodgorliklarni qurishga imkon berdi.

 Tugʻilish tasvirlangan barelyef, Bayon
**Angkor davridagi meʼmoriy uslublar roʻyxati**:

| Uslublar | Sanalar | Hukmdorlar | Maʼbadlar | Asosiy xususiyatlar |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Kulen | 825-875 | Jayavarman II | Damrey Krap | Angkoriyagacha boʻlgan davrning davomi, ammo Cham ibodatxonalari kabi yangilik va qarz olish davri. Minora asosan kvadrat va nisbatan baland. Asosan gʻishtdan yasalgan, devorlari laterit va tosh eshiklari bilan oʻralgan. Kvadrat va sakkiz burchakli kolonetalar paydo boʻla boshlaydi. |
| Preah Ko | 877-886 | Indravarman I Jayavarman III | Preah Ko, Bakong, Loley | Oddiy reja: bitta asosda bir yoki bir nechta kvadrat gʻisht minoralari. Konsentrik toʻsiqlar, gopura va kutubxonalarning birinchi paydo boʻlishi. Dekorativ „uchar saroylar" oʻrnini boʻshliqlarda dvarapala va devatalar egalladi. Bakongdagi birinchi yirik ibodatxona togʻi. |
| Bakheng | 889-923 | Yasovarman I Harshavarman I | Phnom Bakheng, Phnom Krom, Phnom Bok, Baksei Chamkrong (trans.) | Maʼbad togʻining rivojlanishi. Toshdan koʻproq foydalanish, ayniqsa yirik ibodatxonalar va koʻproq dekorativ tosh oʻymakorligi uchun. |
| Koh Ker | 921-944 | Jayavarman IV | Koh Ker ibodatxonalari guruhi | Binolar miqyosi markazga qarab qisqaradi. Gʻisht hali ham asosiy material, ammo qumtosh ham ishlatiladi. |
| Pre Rup | 944-968 | Rajendravarman | Pre Rup, Sharqiy Mebon, Bat Chum, Kutisvara | Koh Ker va Banteay Srei oʻrtasidagi oʻtish davri. Uzun zallar qisman maʼbadni oʻrab oladi. Shiva qilingan gʻishtdagi oxirgi buyuk yodgorliklar, qumtoshdan foydalanishni koʻpaytirish. |
| Banteay Srei | 967-1000 | Jayavarman V | Banteay Srei | Zeb -ziynatli, bir-birining ustiga oʻrnatilgan pediments, supurgi uchlari, boy va chuqur oʻyma. Gipsli gʻisht tosh va laterit bilan almashtirildi. Pedimentlarda sahna koʻrinishi. Yumshoq ifodalar bilan shahvoniy devatalar. |
| Khleang | 968-1010 | Jayavarman V | Ta Keo, Khleanglar, Fimeanakas, Qirollik saroyi | Galereyalardan birinchi foydalanish. Xoch shaklidagi gopuralar. Sakkiz burchakli kolonetalar. Cheklangan dekorativ oʻymakorlik. |
| Baphuon | 1050-1080 | Udayadityavarman II | Baphuon, Gʻarbiy Mebon | Boy oʻymakorlikka qaytish: gulli naqshlar, shuningdek, sahnalar bilan lintellar. Bosh kiyimsiz nagas. Baphuon ibodatxonasida barelyeflar paydo boʻladi, ular kichik panellarda, koʻpincha hikoyalar ketma-ketligida jonli sahnalar bilan oʻyilgan. |
| Angkor Vat | 1113-1175 yillar | Suryavarman II Yasovarman II | Angkor Wat, Banteay Samré, Tommanon, Chau Say Tevoda, Beng Mealea, baʼzi Preah Pithu, Phimai va Phnom Rung | Khmer meʼmorchiligining yuqori klassik uslubi. Oʻyma profilli toʻliq ishlab chiqilgan konussimon minoralar. Galereyalar kengroq va bir tomonda yarim galereyalar bilan. Eksenel galereyalar bilan bogʻlangan konsentrik korpuslar. Bosh kiyimli nagalar, erdan koʻtarilgan naga toʻshaklari. Xoch shaklidagi teras ixtirosi. Boy oʻyilgan lintellar va boshqa bezaklar. Barelyeflar, Apsaralar. |
| Bayon | 1181-1243 yillar | Jayavarman VII Indravarman II | Ta Prohm, Preah Khan, Neak Pean, Ta Som, Ta Nei, Angkor Thom, Prasat Chrung, Bayon, Elephant Terrace, Ta Prohm Kel, Krol Ko, Prasat Suor Prat, Banteay Chxmar, Hospital Chaples, Jayatataka baray | Oxirgi ajoyib uslub. Shoshilinch qurilish, koʻpincha laterit tosh emas, oʻymakorligi kamroq oqlangan. Murakkab rejalar, ulkan ibodatxonalar. Kambodjada yuzli minoralar va tarixiy hikoya barelyeflari. Uch davr: 1. bir qavatdagi yirik murakkab ibodatxonalar, 2. yuzli minoralar va nagalarni olib yuruvchi gigantlar xiyobonlari, 3. qurilish standartlarining pasayishi, devatalar Angkor-Vat uslubidagi diademga ega. |
| Post Bayon | 1243-15 yillar C. | Jayavarman VIII va boshqalar | Moxov qirolining terasi, Preah Pithu, Preah Palilay (maʼbadlarga oʻzgartirishlar) | Oʻzaro faoliyat shaklidagi terastaning inversiyasi, ustunlar ustidagi yoʻllar, past yoki baland. |

 Chapdagi Khmer askari oʻngdagi Cham raqibiga qarshi kurashadi. Champa Cham Khmer imperiyasining asosiy raqiblari edi. Bayon ibodatxonasidagi barelyeflarda Cham har doim Magnolia champaca guli shaklidagi dubulgʻa kiygan holda koʻrinadi.

Hukmdorlar roʻyxati
-------------------

| Hukmronlik | Hukmdorlar | Poytaxt | Maʼlumotlar va voqealar |
| --- | --- | --- | --- |
| 802-835 | Jayavarman II | Mahendraparvata, Hariharalaya | Kambujaning Javadan mustaqilligini eʼlon qildi. Pnom Kulendagi muqaddas hind marosimi va Kambodjada Devaraja maqomini boshlash orqali Chakravartin deb daʼvo qilingan. |
| 835-877 | Jayavarman III | Hariharalaya | Jayavarman II ning oʻgʻli |
| 877-889 | Indravarman I | Hariharalaya | Jayavarman II ning jiyani. Jayavarman II qurdirgan Bakong togʻidagi ibodatxona uning otasi va bobosi uchun qurilgan. |
| 889-910 | Yasovarman I | Hariharalaya, Yaśodharapura | Indravarmanning oʻgʻli I. Indratataka Baray va Loleyni qurdi. Poytaxt Pnom Bakheng atrofida joylashgan Yasodxarapuraga koʻchirildi, shuningdek, Yashodharatataka qurildi. |
| 910-923 | Harshavarman I | Yaśodharapura | Yasovarmanning oʻgʻli I. Oʻzining amakisi Jayavarman IV ga qarshi hokimiyat uchun kurashda qatnashgan. Baksei Chamkrong qurilgan. |
| 923-928 | Ishanavarman II | Yaśodharapura | Yasovarman I ning oʻgʻli, Xarshavarman I ning ukasi. Oʻzining amakisi Jayavarman IV ga qarshi hokimiyat uchun kurashda qatnashgan. Prasat Kravan qurilgan. |
| 928-941 | Jayavarman IV | Koh Ker | Qirol Indravarman I ning singlisi Yasovarman I ga uylangan. Maxendradevi oʻgʻli taxtga onalik nasli orqali daʼvogarlik qiladi. Koh Kerdan boshqargan. |
| 941-944 | Harshavarman II | Koh Ker | Jayavarman IVning oʻgʻli. |
| 944-968 | Rajendravarman II | Angkor (Yaśodharapura) | Harshavarman II ning amakisi. Poytaxtni Angkor, Built Pre Rup va East Mebonga qaytardi. 946-yilda Champaga qarshi urush. |
| 968-1001 | Jayavarman V | Jayendranagari | Rajendravarman II ning oʻgʻli. Uning davrida yangi poytaxt Jayendranagari va Ta Keo qurildi |
| 1001-1006 | Udayadityavarman I, Jayaviravarman, Suryavarman I | Angkor | Xaos davri, 3 ta qirol bir vaqtning oʻzida antagonist sifatida hukmronlik qiladi. |
| 1006-1050 | Suryavarman I | Angkor | Taxtni egalladi. Chola bilan ittifoq va Tambralinga qirolligi bilan ziddiyat. Preah Xan Kompong Svay qurilgan. Qirol Mahayana buddizmiga amal qilgan. |
| 1050-1066 | Udayadityavarman II | Yaśodharapura II (Angkor) | Taxtni Yasovarmon I turmush o‘rtog‘ining avlodi egallagan. Baphuon, Gʻarbiy Baray va Gʻarbiy Mebon, shuningdek, Sdok Kok Thom qurilgan. |
| 1066-1080 | Harshavarman III | Yaśodharapura II (Angkor) | Katta akasi Udayadityavarman II dan keyin, poytaxti Baphuonda. 1074 va 1080 yillarda Champa istilosi. |
| 1090-1107 | Jayavarman VI | Angkor | Vimayapuradan bosqin. Phimai qurilgan. |
| 1107-1113 | Dharanindravarman I | Angkor | Uning ukasi Jayavarman VI oʻrnini egalladi. |
| 1113-1145 | Suryavarman II | Angkor | Katta amakisini oʻldirdi. Angkor Vat, Banteay Samre, Tommanon, Chau Say Tevoda va Beng Mealea qurilgan. Đại Việt va Champani bosib oldi. |
| 1150-1160 | Dharanindravarman II | Angkor | Amakivachchasi Suryavarman II dan taxtni oldi |
| 1160-1167 | Yasovarman II | Angkor | Vaziri Tribhuvanadityavarman tomonidan agʻdarilgan |
| 1167-1177 | Tribhuvanadityavarman | Angkor | 1177 va 1178 yillarda Jaya Indravarman IV boshchiligidagi Cham istilosi Khmer poytaxtini talon-toroj qildi.. |
| 1178-1181 | Champa qiroli Jaya Indravarman IV boshchiligidagi Cham ishgʻoli |
| 1181-1218 | Jayavarman VII | Yaśodharapura (Angkor) | Cham bosqinchilariga qarshi boshchilik qilgan khmer armiyasi shu tariqa Kambodjani ozod qildi. Champani zabt etishga rahbarlik qilgan (1190-1191). Asosiy infratuzilma inshootlari; kasalxonalar, dam olish uylari, suv omborlari va ibodatxonalar, jumladan Ta Prohm, Preah Xon, Angkor Tom shahridagi Bayon va Neak Pean qurildi.. |
| 1219-1243 | Indravarman II | Angkor | Jayavarman VII ning oʻgʻli. Champa ustidan nazoratni yoʻqotdi va gʻarbiy hududlarni Siam Suxotay qirolligidan mahrum qildi.. |
| 1243-1295 | Jayavarman VIII | Angkor | 1283-yilda Xubilayxon boshchiligidagi Moʻgʻul bosqini va Suxotay bilan urush. Mangalarta qurilgan. U gʻayratli shivait edi va buddist taʼsirini yoʻq qildi. |
| 1295-1308 | Indravarman III | Angkor | Qaynotasi Jayavarman VIIIni agʻdardi. Teravada buddizmini davlat diniga aylantirdi. Yuan xitoylik diplomat Chjou Daguanni qabul qildi (1296-1297). |
| 1308-1327 | Indrajayavarman | Angkor |  |
| 1327-1336 | Jayavarmadiparamesvara (Jayavarman IX) | Angkor | Oxirgi sanskrit yozuvi (1327). |
| 1336-1340 | Trosok Peam | Angkor |  |
| 1340-1346 | Nippean Bat | Angkor |  |
| 1346-1351 | Lompong Racha | Angkor |  |
| 1352-1357 | Uthong boshchiligidagi Siam Ayutthaya istilosi |
| 1357-1363 | Soryavong | Angkor |  |
| 1363-1373 | Borom Reachea I | Angkor |  |
| 1373-1393 | Thomma Saok | Angkor |  |
| 1393 | Ramesuan boshchiligidagi Siam Ayutthaya istilosi |
| 1394-c. 1421 | In Reachea | Angkor |  |
| 1405-1431 | Barom Reachea II | Chaktomuk | Abandon Angkor (1431). |
|

Maʼbadlar galereyasi
--------------------

* Angkorian Temples in Cambodia
* Banteay SreiBanteay Srei
* Preah KhanPreah Khan
* Ta KeoTa Keo
* PhimeanakasPhimeanakas
* Chau Say TevodaChau Say Tevoda
* Banteay SamréBanteay Samré
* Terrace of the ElephantsTerrace of the Elephants
* Angkorian Temples in Thailand
* Phanom RungPhanom Rung
* Prasat PhimaiPrasat Phimai
* Prang Sam YotPrang Sam Yot
* Prasat SikhoraphumPrasat Sikhoraphum
* Prasat Muang TamPrasat Muang Tam
* Prasat Muang SinghPrasat Muang Singh
* Sdok Kok ThomSdok Kok Thom
* Angkorian Temples in Laos
* Vat PhouVat Phou

Manbalar
--------

1. ↑  Infoplease
2. ↑  *Reynolds.* „Angkor". *Encyclopædia Britannica*.  Encyclopædia Britannica, Inc.. Qaraldi: 17-avgust 2018-yil.
3. ↑  *Plubins.* „Khmer Empire". *World History Encyclopedia*. Qaraldi: 17-avgust 2018-yil.
4. ↑  Galloway, M. (2021, May 31).
5. ↑  Damian Evans (9 April 2009). "A comprehensive archaeological map of the world's largest preindustrial settlement complex at Angkor, Cambodia". *Proceedings of the National Academy of Sciences* **104** (36): 14277–82. doi:10.1073/pnas.0702525104. PMID 17717084. PMC 1964867. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=1964867.
6. ↑   Bunthoeurn, O. (2022, July 21).
7. ↑  LOVGREN, S. (2017, April 4).
8. ↑  Prasad, J. (2020, April 14).
9. ↑  Thai websites web page
10. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25  Coedès, George*. The Indianized States of Southeast Asia*, trans.Susan Brown Cowing Walter F. Vella:, University of Hawaii Press, 1968. ISBN 978-0-8248-0368-1.
11. 1 2 3 4 5 6 7 8  Higham, C. (2014).
12. ↑  Higham 1989, pp. 324 ff.
13. 1 2 3 4 5  Higham, C. (2001).
14. ↑  Albanese, Marilia*. The Treasures of Angkor*. Italy: White Star, 2006 — 24 bet. ISBN 88-544-0117-X.
15. 1 2  Rooney, Dawn*. Angkor, Cambodia's Wondrous Khmer Temples*. Hong Kong: Odyssey Publications, 16 April 2011. ISBN 978-9622178021. 21-yanvar 2019-yilda qaraldi.
16. ↑  Widyono, Benny*. Dancing in shadows: Sihanouk, the Khmer Rouge, and the United Nations in Cambodia*. Rowman & Littlefield Publisher, 2008. ISBN 9780742555532. 25-fevral 2013-yilda qaraldi.
17. ↑  David Chandler, *A History of Cambodia* (Westview Press: Boulder, Colorado, 2008) p. 39.
18. ↑  Jacques, Claude (1972). "La carrière de Jayavarman II" (fr). *BEFEO* **59**: 205–220. ISSN 0336-1519.
19. ↑  Vickery, 1998
20. ↑  Higham, 2001, pp. 53-59
21. ↑  Jacques Dumarçay*. Cambodian Architecture, Eight to Thirteenth Century*. Brill, 2001 — 44–47 bet. ISBN 90-04-11346-0.
22. ↑  David Chandler, *A History of Cambodia*, p. 42.
23. ↑  David G. Marr*. Southeast Asia in the 9th to 14th Centuries*. Institute of Southeast Asian Studies, Singapore, 1986 — 244 bet. ISBN 9971-988-39-9. 5-iyun 2014-yilda qaraldi.
24. ↑  A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development by Kenneth R. Hall p. 182
25. ↑  Indian History by Reddy: p. 64
26. 1 2 3 4 5  Kenneth R. Hall (October 1975).
27. 1 2 3  R. C. Majumdar (1961), „The Overseas Expeditions of King Rājendra Cola", Artibus Asiae 24 (3/4), pp. 338-342, Artibus Asiae Publishers
28. ↑  Early kingdoms of the Indonesian archipelago and the Malay Peninsula by Paul Michel Munoz p. 158
29. ↑  Society and culture: the Asian heritage : by Juan R. Francisco, Ph.D. University of the Philippines Asian Center p. 106
30. ↑  Economic Development, Integration, and Morality in Asia and the Americas by Donald C. Wood p. 176
31. ↑  A History of India, Hermann Kulke, Dietmar Rothermund: p. 125.
32. ↑  Commerce and Culture in the Bay of Bengal, 1500-1800 by Om Prakash, Denys Lombard pp. 29-30
33. 1 2 3  Maspero, G. 2002, The Champa Kingdom, Bangkok: White Lotus Co. Ltd. ISBN 9747534991
34. ↑  Chatterji, B. (1939).
35. 1 2  Cœdès 1966, s. 127 harvnb error: no target: CITEREFCœdès1966 (help)
36. ↑  Stark, M.T. (2006).
37. ↑  Welch, David (1998). "Archaeology of Northeast Thailand in Relation to the Pre-Khmer and Khmer Historical Records". *International Journal of Historical Archaeology* **2** (3): 205–233. doi:10.1023/A:1027320309113.
38. 1 2 3  Buckley, Brendan M (29 March 2010). "Climate as a contributing factor in the demise of Angkor, Cambodia". *Proceedings of the National Academy of Sciences* **107** (15): 6748–6752. doi:10.1073/pnas.0910827107. PMID 20351244. PMC 2872380.. Qaraldi: 3 June 2020. Khmer imperiyasi]]
39. ↑  Vickery, M. T. (1977).
40. ↑  *Miranda Leitsinger.* „Scientists dig and fly over Angkor in search of answers to golden city's fall".  Associated Press (13-iyun 2004-yil). 10-dekabr 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 21-avgust 2013-yil.
41. ↑  LG Gundersen. *A Reassessment of the Decline of the Khmer Empire*. .
42. 1 2  *Masako Fukawa.* „Japanese Diaspora – Cambodia". *Discover Nikkei* (6-noyabr 2014-yil). Qaraldi: 18-oktabr 2015-yil.
43. ↑  „History of Cambodia, Post-Angkor Era (1431– present day)". *Cambodia Travel*. 11-sentabr 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 18-oktabr 2015-yil.
44. ↑  Welch, D.J. (1998).
45. ↑  Sengupta, Arputha Rani (Ed.)*. God and King : The Devaraja Cult in South Asian Art & Architecture*, 2005. ISBN 8189233262. 14-sentabr 2012-yilda qaraldi.  Wayback Machine saytida arxivlandi (2012-12-09).
46. ↑  "*Ancient Angkor guide book*", by Michael Freeman and Claude Jacques, pp. 30-31, published in 2003.

Adabiyotlar
-----------

* Cœdès, George*. The making of South East Asia*. University of California Press, 1966. ISBN 0-520-05061-4.
* Freeman, Michael*. Ancient Angkor*. River Books, 2006. ISBN 974-8225-27-5.
* Higham, Charles*. The Civilization of Angkor*. Phoenix, 2001. ISBN 978-1-84212-584-7.
* Vittorio Roveda: *Khmer Mythology*, River Books, ISBN 974-8225-37-2
* Dagens, Bruno*. Angkor: Heart of an Asian Empire*, ‘New Horizons’ series. London: Thames & Hudson [1989], 1995. ISBN 0-500-30054-2.
* Keyes, Charles F.*. The Golden Peninsula*. University of Hawaii Press, 1995. ISBN 978-0-8248-1696-4.
* Rooney, Dawn F.*. Angkor: Cambodia's wondrous khmer temples*, 5th, Odissey, 2005. ISBN 978-962-217-727-7.
* David P. Chandler: *A History of Cambodia*, Westview Press, ISBN 0-8133-3511-6
* Liang, Jieming (2006), *Chinese Siege Warfare: Mechanical Artillery & Siege Weapons of Antiquity*, Singapore, Republic of Singapore: Leong Kit Meng, ISBN 981-05-5380-3
* Zhou, Daguan (2007), *The Customs of Cambodia*, The Siam Society, ISBN 978-974-8359-68-7
* Henri Mouhot: *Travels in Siam, Cambodia, Laos, and Annam*, White Lotus Co, Ltd. ISBN 974-8434-03-6
* Vickery, Michael*. Society, economics, and politics in pre-Angkor Cambodia: the 7th–8th centuries*. Toyo Bunko, 1998. ISBN 978-4-89656-110-4.
* Benjamin Walker, *Angkor Empire: A History of the Khmer of Cambodia*, Signet Press, Calcutta, 1995.
* I.G. Edmonds, *The Khmers of Cambodia: The story of a mysterious people*