Simone Martini. Freska „Avliyo Martin hayoti haqidagi qissa", 1322-26 avliyo Fransisk (Assizi) cherkovidan (detal). Gitern oʻng tomonda musiqachining qoʻlida tasvirlangan (chapdagi musiqachi qoʻsh avlos/tibia kabi cholgʻu asboblarini chalyapdi)

 Taxminan 1330-yilda Pamplona soboridagi gitern chalayotgan musiqachi tasvirlangan Xuan Oliver rasmi.
**Gitern, giterna** (fransuzcha: *guiterne*, lotincha: *ghiterna, quintaria* va boshqalar, nemischa:) — soʻnggi oʻrta asrlarda Yevropaning torli cholgʻu asbobi.

Gitern, ehtimol, XIII asrda (ud bilan birga) Oʻrtayer dengizi arablaridan qabul qilingan. Unga xos fransuzcha atama XIV asrning ikkinchi yarmidan maʼlum boʻlgan, masalan, Gilyom de Mashoning „Iskandariyaning qoʻlga olinishi" („Prise dʼAlexandrie", 1364) sheʼriy yilnomasida va Estash Deshanning „Sheʼriyat sanʼati" („Lʼart de dictier", 1393) risolasida, lotincha — XIII asrdan: birinchi marta Ioann de Grokeyo (quitarra sarracenica), XIV asrda F.Villani tomonidan „Florensiyaning kelib chiqishi va uning mashhur fuqarolari kitobida" (1396; quintaria), nihoyat, u XV asrning musiqiy-nazariy risolalarida anonim mualliflar, Pavel Prajskiy (quinterna) va ayniqsa Ioann Tinktoris (ghiterra, ghiterre, ghiterna) tomonidan keng ifodalangan.

Qadimgi manbalarda uning organologik tavsiflari yoʻqligi sababli giternning tuzilishi haqidagi gʻoyalar, birinchi navbatda, musiqiy ikonografiyaga asoslangan. Asbobning birinchi tasvirlari Bibi Maryamning kantigalari bilan yoritilgan ispan qoʻlyozmasida (taxminan 1280-yil), sezilarli miqdorda — rasmlarda, kitob miniatyuralarida va haykaltaroshlik relyeflarida (kelib chiqishi turlicha boʻlgan) XIV-XV asrlarda topilgan.

Ud singari, gitern nok shaklidagi korpusga ega, ammo korpusi, boʻyni va qoziq qutisi oʻrtasida aniq chegara yoʻq — odatda, asbob bitta yogʻochdan kesilgan. Uddan farqli oʻlaroq, giternning rezonatori va boʻyni kichikroq. Torlar soni har xil boʻlgan (koʻplab boshqa qadimgi torli cholgʻu asboblar kabi), lekin odatda toʻrt yoki beshta boʻlib (shuning uchun lotincha: *quinterna* va nemischa:, lotincha: *quinque* — besh), qoʻsh xorlarga tashkil etilgan. Giterni sozlash nomaʼlum.

Giternning XV asrga oid asl nusxalari saqlanib qolgan: birinchisi Metropolitan sanʼat muzeyida (Milan, taxminan 1420-yil), ikkinchisi (5-torli) Vartburg qalʼasi muzeyida (Germaniya, taxminan 1450), uchinchisi (4-torli) 2004-yilda Prussiya Elbingida (Polsha, Elblongdagi arxeologik muzey) topilgan.

Giternning identifikatsiyasi — ilmiy munozaralar mavzusi, asosan, qadimgi hujjatlarda gitern va sitoli uchun juda oʻxshash atamalar ishlatilganligi sababli — ikkalasi ham shubhasiz bir xil leksik prototipga qaytadi, lotincha: *cithara*. Baʼzi tadqiqotchilar giternni ispan viuelasi va italyan mandolinasining (XVI asrda mashhur boʻlgan asbob — mandora orqali) ajdodi deb hisoblashadi.

Manbalar
--------

1. 1 2  БРЭ 2020. sfn error: no target: CITEREFБРЭ2020 (help)
2. ↑  Orgues, vielles, micanons, / rubebes et psalterions, // leüs, moraches et *guiternes* // dont on joue par ses tavernes.
3. ↑  Et ainsi puet estre
entendu des autres instrumens des voix comme rebebes, *guiternes*, vielles et psalterions, par la diversité des tailles, la nature des cordes et le touchement des doiz, et des fleutes et haulx instrumens semblables, avecques le vent de la bouche qui baillié leur est.
4. ↑  Sm.: Lexicon musicum Latinum. 15. Faszikel. München, 2015, Sp. 1030.
5. ↑  Sm.: Lexicon musicum Latinum. 9. Faszikel. München, 2007, Sp. 159.
6. ↑  Sm. illyustratsiyu zdes.
7. ↑  Sm. soobщenie v state M. Kirnbauera.
8. ↑  Naprimer, sm. statyu L.Rayta (1977) v bibliografii k etoy state, v onlayne — razʼyasnenie na stranitse ansamblya Diabolus in musica
9. ↑  Rault Ch. The emergence of new approaches to plucked instruments.

Adabiyotlar
-----------

* „Гитерн",*Большая российская энциклопедия (электронная версия)*, М. 2020.
* *Baines A.* Fifteenth-century instruments in Tinctoris’s *De inventione et usu musicae* // The Galpin Society Journal 3 (1950).
* *Wright L.* The medieval gittern and citole: a case of mistaken identity // The Galpin Society Journal 30 (1977).
* *Remnant M. Marks R.* A medieval gittern, the early history of the guitar // Music and civilization. British Museum Yearbook 4. London, 1980, pp.83-132.

Havolalar
---------

* *Rault Ch.* The emergence of new approaches to plucked instruments. Michaelstein, 2001 (онлайновая публикация)