**Imom Shamil** (1797—1871) 1800-yillarda Rossiya Imperiyasiga qarshilik koʻrsatgan Kavkazning siyosiy, harbiy va maʼnaviy rahbari, Kavkazning uchinchi imomi (1840–1859) va sunniy musulmon shayxi. Naqshbandiy soʻfiy tariqatchisi.

Biografiyasi
------------

**Imom Shomil** 1797-yilda avar musulmon oilasida tugʻilgan. Biroq, uning ota tomondan Qo'miq urugʻi borligi haqida manbalar ham bor. U Gimri (hozirgi Dogʻiston, Rossiya) kichik qishlogʻida tugʻilgan. Unga avval Ali deb ism qoʻyishgan, ammo mahalliy anʻanaga koʻra, u kasal boʻlib qolganda uning ismi oʻzgartirilgan. Uning otasi Dengau uy egasi edi va bu lavozim Shamil va uning yaqin doʻsti **Gʻozi Mollohga** koʻplab fanlarni, jumladan arab va mantiqni oʻrganishga imkon berdi.

Shomil Rossiya imperiyasi Usmonli imperiyasi va Fors hududlariga kengayib borayotgan bir paytda oʻsgan (qarang: Rus-fors urushi (1804-1813) va rus-turk urushi (1806-1812). Koʻpgina kavkaz xalqlari Kavkaz urushi(1817-1864) deb atalgan urushda rus imperatorlik intilishlariga qarshilik koʻrsatish uchun birlashdilar. Kavkaz qarshiliklarining oldingi rahbarlari Hoji Dovud, Shayx Mansur va Gʻozi Molloh edi. Mollaning bolalikdagi doʻsti Shamil unga shogird va maslahatchi boʻlardi.

Shamilning bir nechta xotini bor edi, jumladan, rus va arman merosidan biri Anna Ivanovna Uluxanova yoki Ulixanova (1828-1877). 1840-yilda bosqinda asirga tushib, olti yildan keyin Shamilga turmushga chiqdi. U oʻsmirlik chogʻida islom dinini qabul qilgan va "Shuanet" ismini olgan. Shuanet Shamil qoʻlga olinib, Rossiyaga surgun qilinganidan keyin ham unga sodiq qoldi. Shamil vafotidan keyin (1871) u Usmonli imperiyasiga koʻchib oʻtdi, u yerda sulton unga pensiya tayinladi.

Faoliyati
---------

XIX asrning boshlarida Kavkazorti yerlarini Rossiya imperiyasi oʻz hududiga qoʻshib oldi. Shundan soʻng, podshoh hukumati Shimoliy Kavkaz (Dogʻiston, Checheniston) hududlarini ham boʻysundirishni istab qoldi, biroq Chor Rossiyasi Shimoliy Kavkazda juda katta qiyinchiliklarga duch keldi. Rus bosqinchilariga qarshi Kavkaz xalqi ayovsiz kurash olib bordi. Bu kurashlarda Dogʻistonlik Imom Shamil katta jasorat koʻrsatib, uzoq muddat ruslarga qarshilik qildi va ruslar uni aldov bilan asr olishdi. 1834-yilda Imom Shamil Kavkaz imomati, islomiy davlatining imomi sifatida musulmonlarga rahbar etib saylangan. Kavkazdagi qabilalarning tarqoq holatda boʻlishi rus bosqinchilariga qoʻl kelayotgan edi. Buni tushungan Imom Shamilning davlat rahbari lavozimidagi ilk ishi tarqoq qabilalarni birlashtirish boʻldi. Imom bir vaqtning oʻzida davlatning iqtisodiy va siyosiy ishlarini tartibga sola boshladi. U zakot yigʻish tizimini takomillashtirib, yigʻilgan mablagʻni kambagʻal va ehtiyojmandlar orasida teng taqsimladi.1834—1859-yillarda Rossiyaga qarshi Kavkaz rahbari sifatida faoliyat koʻrsatgan.

Rossiyaga qarshi urush
----------------------

Teodor Horschelt tomonidan *Shamilning qoʻlga olinishi*
*Karte des Kaukasischen Isthmus*. Entworfen und gezeichnet von J. Grassl, 1856-yil.
1832-yilda Gʻozi Molla Gimri jangida halok boʻldi, Shomil qochib qutulgan ikki muriddan biri edi, lekin u ogʻir yaralar oldi. Bu janjal paytida uni nayza bilan sanchgan. Koʻtarilgan egilishdan sakragandan soʻng, unga qarata oʻt ochmoqchi boʻlgan askarlarning boshini tozalang. Ularning orqasiga tushib, chap qoʻlida qilichini aylantirib, uchtasini kesib tashladi, lekin toʻrtinchisi poʻlatni nayza bilan urib yubordi, koʻkragiga chuqur kirib, nayzani ushlab, uni oʻz goʻshtidan sugʻurib oldi, odamni kesib tashladi va yana bir gʻayritabiiy sakrash bilan devorni tozalab, zulmatda gʻoyib boʻldi.  U yashirinib ketdi va Rossiya ham, muridlar ham uni oʻldi deb hisoblashdi. U tuzalib ketgach, yashiringan joyidan chiqib, ikkinchi imom boshchiligidagi muridlar safiga qaytadi. Keyingi chorak asr davomida ruslarga qarshi tinimsiz urush olib boradi va asrning afsonaviy partizan qoʻmondonlaridan biriga aylanadi. 1834-yilda Gamzatbek oʻldirilganda, Shomil Kavkaz qarshiligining bosh rahbari va Kavkaz imomining uchinchi imomi boʻldi.

"Shamil oilasi". Chapdan oʻngga: Gʻozi Muhammadning ishonchli, murid Hoji; Shamilning oʻgʻli Muhammad-Shafiy; Shamilning kuyovlari: Abdurahim va Abdurahmon" surati, Kaluga, 1860-yil
1839-yilda (iyun-avgust) Shomil va uning 4000 ga yaqin erkaklar, ayollar va bolalardan iborat izdoshlari Gimri shahridan taxminan oʻn chaqirim sharqda, Andi Qoʻysuning egilishida joylashgan Axoulgo togʻ qalʻasida qamal ostida qolishdi. General Pavel Grabbe qoʻmondonligi ostida, Rus armiyasi Shomilning kuydirilgan yer strategiyasi tufayli taʻminotsiz erlarni bosib oʻtdi. Qoʻrgʻonning geografiyasi uni uch tomondan himoya qilib, qamalni oʻtkazishni qiyinlashtirdi. Oxir-oqibat, tomonlar muzokara oʻtkazishga kelishib oldilar. Grabbening talablarini bajarib, Shomil yaxshi niyat belgisi sifatida oʻgʻli Jamoldinni garovga berdi. Shamil Grabbening Shomil oʻz kuchlariga taslim boʻlishga buyruq berish va mintaqadan surgun qilishni qabul qilish haqidagi taklifini rad etdi. Rus armiyasi 2 kunlik janglardan soʻng qalʻaga hujum qildi, rus qoʻshinlari uni taʻminladilar. Shomil hujumning birinchi kechasida qamaldan qutulib qoldi. Shomilning qoʻshinlari sindirildi va koʻplab Dogʻiston va chechen boshliqlari podshohga sodiqliklarini eʻlon qildilar. Shamil Dogʻistondan Chechenistonga qochib ketdi. U erda u oʻz taʻsirini klanlarga kengaytirish uchun tezkor ish qildi. 

Shomil oʻzining xarizmasi, taqvodorligi va shariat qonunlarini qoʻllashdagi adolatliligi bilan koʻp sonli, janjalli kavkaz qabilalarini birlashtirib, ruslarga qarshi kurashda samarali boʻldi. Rossiyalik manbalardan biri uni "buyuk xushmuomala va nozik siyosatchi" deya izohlagan. Uning fikricha, Rossiyaning spirtli ichimliklarni hududga kiritilishi anʻanaviy qadriyatlarni buzgan. Katta muntazam rus armiyasiga qarshi Shomil tartibsiz va partizan taktikalaridan samarali foydalandi. 1845-yilda graf Mixail Vorontsov boshchiligidagi 8-10 ming kishilik kolonna Checheniston oʻrmonlariga imomat qoʻshinlariga ergashdi. Imomiyat kuchlari rus ustunini oʻrab olib, uni vayron qiladi. Bu Vorontsovning Chechenistonni imomlikdan ajratib olishga urinishini barbod qildi.

Graf Mixail Semyonovich Vorontsov Chechenistonni imomatdan ajratish rejasini batafsil bayon qiladi: 

> Bu yil Shomil katta faollik ko'rsatmoqda va u buni qilishga majbur, chunki biz ... ertami-kechmi ... uning ta'sirini yo'q qilish va chechenlarni undan yirtib tashlash kerak bo'lgan choralarni ko'rmoqdamiz, bu holda u hech narsa bo'lmaydi.
> 
> — Count Mikhail Vorontsov

1841-yilda ruslardan qochib ketgan Hojimurod bilan birga Shomil qoʻl ostidagi hududda qisqa vaqt ichida jang qilgan Hojimurod qoʻshilganidan soʻng uning harbiy boshliq sifatidagi boyligi koʻtarildi. Lev Tolstoyning mashhur romani (1904) mavzusiga aylanishi kerak boʻlgan Hojimurod oradan oʻn yil oʻtib Shomilga qarshi chiqdi, shekilli, Shomilning oʻrniga imom etib tayinlanmaganidan hafsalasi pir boʻldi. Shomilning katta oʻgʻliga bu nomzod koʻrsatildi va yashirin kengashda Shomil oʻz leytenantini davlatga xiyonatda ayblab, oʻlimga hukm qildi, Hojimurod bu hukmdan xabar topib, ruslarga oʻtib ketdi. Shomil Rossiyani Kavkazdan haydash uchun Angliya, Fransiya yoki Usmonli imperiyasi yordamga keladi, deb umid qilgan boʻlsa-da, bu rejalar hech qachon amalga oshmadi. Qrim urushidan keyin Rossiya imomatga qarshi saʻy-harakatlarini ikki baravar oshirdi. Endi muvaffaqiyat qozongan rus qoʻshinlari imomat hududini keskin qisqartirdi va 1859-yil sentyabriga kelib Shomil taslim boʻldi. Bosh teatr yopilgan boʻlsa-da, Sharqiy Kavkazdagi mojaro yana bir necha yil davom etadi.

Oʻtmishi haqida
---------------

Qoʻlga olingandan soʻng, Shomil podshoh Aleksandr II bilan uchrashish uchun Sankt-Peterburgga yuborildi. Keyin u Moskva yaqinidagi Kaluga shahriga surgun qilindi. Kalugada bir necha yil oʻtgach, u hokimiyatga iqlim haqida shikoyat qildi va 1868-yil dekabr oyida Shomil imperiyaning janubi-gʻarbiy qismidagi savdo markazi Kiyevga koʻchib oʻtishga ruxsat oldi. Kiyevda unga Aleksandrovskaya koʻchasida saroy berildi. Imperator hokimiyati Kiev boshligʻiga Shomilni "qatʻiy, ammo haddan tashqari ogʻir boʻlmagan kuzatuv" ostida ushlab turishni buyurdi va surgun ehtiyojlari uchun shaharga katta miqdorda mablagʻ ajratdi. Shomilga oʻzining dabdabali qamoqqa olinishi ham, shahar ham yoqqanga oʻxshardi; buni uning Kievdan yuborgan xatlari tasdiqlaydi. 

1859-yilda Shomil oʻz oʻgʻillaridan biriga shunday deb yozgan edi: "Mutlaq Hokimning irodasi bilan men imonsizlar qoʻliga tushib qoldim ... Buyuk imperator ... meni bu erda ... baland boʻyli keng joyga joylashtirdi. gilam va barcha zarur narsalar bilan uy". 

1869-yilda unga muqaddas Makka shahriga haj qilish uchun ruxsat berildi. Avval Kiyevdan Odessaga yoʻl oldi, soʻngra suv orqali Istanbulga oʻtdi va u yerda Usmonli sultoni Abdulaziz tomonidan kutib olindi. Bir muddat imperator Topkapi saroyida mehmon boʻlib , Sulton tomonidan oʻzi uchun ajratilgan kemada Istanbuldan joʻnab ketdi. Makkada, ziyorat paytida u Abdulqodir al-Jezairiy bilan uchrashdi va suhbatlashdi. Makka ziyoratini tamomlab, 1871-yilda shaharni ziyorat qilgan vaqtida Madinada vafot etdi va Jannatul Boqiyda (Madinadagi tarixiy qabriston, u yerda islom tarixining koʻplab taniqli shaxslari dafn etilgan) dafn etildi. Makkani ziyorat qilish uchun ruxsat olish uchun Rossiyaga ketishi kerak boʻlgan ikki katta oʻgʻli (Jamaleddin va Muhammad Shafiy) rus armiyasida zobit boʻlib, ikkita kichik oʻgʻli (Muhammed Gʻozi va Muhammad Komil) turk armiyasida xizmat qilgan, qizi Peetʻmat Shomil esa oʻzi va farzandlarining hayotidan qoʻrqib, keyinchalik Rossiya imperiyasidan qochib ketgan imom Shayx Mansur Fedorovga uylangan. U 11 farzandning otasi boʻldi, ulardan biri Jon Fedorov boʻlib, u Avstraliyaning Kvinslend shtatidagi Childersga koʻchib oʻtgandan keyin ismini Jon Federoffga oʻzgartirdi. U yerda shakarqamish dehqonchilik imperiyasini tashkil qilgan.

Imom Shomilning nabirasi Said Shomil 1917—1920-yillarda saqlanib qolgan Shimoliy Kavkaz Togʻli Respublikasining asoschilaridan biri boʻldi va keyinchalik 1924-yilda Germaniyada "Kavkaz mustaqilligi qoʻmitasi"ni tuzdi.

Tarix
-----

### Rus tarixshunosligi

Rossiya Checheniston va Dogʻistonni bir qator qonli istilolar bilan bosib olishga muvaffaq boʻlgan boʻlsa, ruslar Shomilga katta hurmat bilan qarashgan edi.  Rossiya podshosi Aleksandr II uning qarshiligiga ochiqdan-ochiq qoyil qolgan edi, shuning uchun umrining keyingi davrida Shomilga rus hukumati tomonidan Hajga ruxsat berildi.  Shunday qilib, Shomil rus tarixshunosligidagi boshqa Kavkaz rahbarlarini iblis qilishdan asosan qutulgan edi.

Shomilning merosi nafaqat Shimoliy Kavkazda, balki Rossiya tarixida ham kuchli boʻlib qolmoqda. U Rossiyada hurmatga sazovor boʻlgan jangchi arboblardan biri sifatida tanilgan va rus hokimiyatiga boʻysunmaganiga qaramay, rus akademiyasi tomonidan tez-tez oʻrganiladi.  Islohotchilik gʻoyalariga ega entomolgist uning sharafiga katta, chiroyli tez kuya deb nom bergan. 

### Musiqiy kompozitsiya

1958-yilgi yigʻilishda  Lubavitcher Rebbe quvgʻin qilayotgan rus qoʻshinlariga qarshi isyon koʻtargan Shomil ismli buyuk qabila boshligʻi haqida hikoya qildi. Soxta tinchlik shartnomasiga koʻra, u qoʻlga olindi va surgun qilindi. Surgun paytida u oʻzining yuksalishi, qulashi va yakuniy ozodlikka intilishini tuygʻusi bilan ifodalovchi samimiy, soʻzsiz qoʻshiq yaratdi. Qoʻshiqni oʻtkinchi Hasid eshitgandek tuyuldi, ohang yuqorida aytib oʻtilgan yigʻilishda Rebbe uni oʻrgatguncha qorongʻi boʻlib qoldi. Qoʻshiq chabad tomonidan oʻziga xos tarzda qabul qilindi (odatda oʻz kuylarini yaratadiganlar), chunki ular uning baytlarining chuqur ma’nosini oʻlim va jismonan dunyosiga tushib, bir kun oʻz holiga qaytishini bilgan holda tanaga qamalib qolgan ruhga oʻxshatish sifatida qabul qiladilar. yaratuvchi. (Chabad harakati tomonidan oʻziga xos boʻlmagan holda moslashtirilgan yana bir qoʻshiq Hoʼaderes Vʻhoemunah namoziga qoʻyilgan La Marseillaise kuyidir. Fransiya hukumati qisqa vaqt oʻtgach, 1974-yilda kuyni oʻzgartirdi.

Adabiyotlar
-----------

* *S. K. Bushuev.* Borba gorsev za nezavisimost pod rukovodstvom Shamilya. — L. 1939.

Havolalar
---------

* Niggun Shamil, Shomilning tajribalariga asoslangan hassidik niggun
* Buyuk Shamil, Dogʻiston va Checheniston imomi, naqshbandiya tariqati shayxi
* Dogʻistondagi Shamilning *Oul* (yashirin qishlogʻi) surati Wayback Machine saytida arxivlandi (2011-10-06).
* Kolorado kolleji qogʻozi
* [Rossiyada Islom tarixi]
* Imom Shamil portretlari
* Dogʻistonda islom
* Imom Shamilning jihodi

Manba
-----

1. ↑  Nicholas V. Riasanovsky „Chapter 29: The Reign of Alexander II, 1855-81",*. A History of Russia*, 4th, Oxford University Press, 1984 — 389 bet. ISBN 978-0-19-503361-8.
2. ↑  *Budak.* „ŞEYH ŞÂMİL". *Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi*.
3. ↑  „Şeyh Şamil" (en). *Biyografya*. Qaraldi: 28-dekabr 2020-yil.
4. ↑  *Блиев М. М.* Россия и горцы Большого Кавказа: на пути к цивилизации. — М.: Мысль, 2004. — С. 279. — ISBN 5-244-01004-2.
5. ↑  *Халилов А. М. Идрисов М. М.* Шамиль в истории Северного Кавказа и народной памяти. — Махачкала, 1998. — 119 с.
6. ↑  *Халилов А. М.* Национально-освободительное движение горцев Северного Кавказа под предводительством Шамиля. — Махачкала: Дагучпедгиз, 1991. — 181 с.
7. ↑  Шамиль на Кавказе и в России, Биографический очерк / сост. М.Н. Чичагова — СПб.: Типография и литография С. Муллер и И. Богельман, 1889
8. 1 2 3  Thomas M. Barrett, *At the Edge of Empire: The Terek Cossacks and the North Caucasus Frontier, 1700–1860* (Westview Press, 1999), 193.
9. ↑  Daniel R. Brower and Edward J. Lazzerinini, eds. *Russia's Orient: Imperial Borderlands and Peoples, 1700–1917* (Indiana University Press, 1997), 92.