**"Janubiy xoch" ekspeditsiyasi** (inglizcha: *), rasmiy ravishda **Britaniya Antarktika ekspeditsiyasi deb nomlangan 1898-1900** (inglizcha:* ) — Antarktika qitʼasida qishlagan va Ross muz shelfining ichki yuzasini oʻrgangan, shuningdek, muz qitʼasini oʻrganish uchun birinchi marta changʻi, chana va chana itlaridan foydalangan birinchi ekspeditsiya. Kenglik 78° 50' j.k. ga erishildi — tadqiqot tarixidagi birinchi janubiy qutb rekordi. U oʻsha davrning yetakchi britan noshiri Jorj Nyuns tomonidan moliyalashtirildi va rasmiy ravishda Britaniya bayrogʻi ostida amalga oshirildi, garchi ekspeditsiya rahbari Karsten Borxgrevink va jamoaning aksariyati norvegiyaliklar edi. Muvaffaqiyatli qishlash (bir kishining yoʻqolishiga qaramay) va oʻsha vaqtga kelib qutbli hududlarni oʻrganish uchun ishlab chiqilgan usullardan foydalanish Antarktikani kashf qilishning qahramonlik davrini boshlab berdi.

"Janubiy Xoch" (bark) — ekspeditsiya kemasi

  

Qishlash uchun tasodifiy tanlangan joy, janubiy magnit qutbni zabt etish rejasini amalga oshirishga imkon bermadi, bunga qaramay ekspeditsiya jiddiy ilmiy natijalarga olib keldi. Deyarli bir yillik magnit kuzatuvlar tashkili magnit qutbning oʻsha paytdagi nuqtasini 73°20' j.k. 146° sh. k. da aniqlash imkonini berdi, bu 1841-yilda Ross kuzatuvlari paytidan boshlab shimoli-gʻarbga koʻchib oʻtganligini isbotladi. Kema bortidagi oʻlchovlar shuni koʻrsatdiki, muz toʻsigʻi 1899-yilda yarim asr oldingiga qaraganda 30 milya janubda joylashgan. Tabiatshunos Nikolay Xansonning oʻlimi tufayli qishlash paytidagi zoobotanik natijalari ancha kamtar edi. Britaniyalik tadqiqotchi Bo Riffenberg[en] soʻzlariga koʻra, Borxgrevink ekspeditsiyasi oʻziga yarashganidan kamroq eʼtirofga sazovor boʻlgan. Bu, asosan, 1901-yilda boshlangan Robert Skott boshchiligidagi Britaniya milliy ekspeditsiyasini tayyorlash bilan bogʻliq edi. Faqat 1930-yilda Borxgrevink Qirollik Geografiya Jamiyatining mukofotiga sazovor boʻldi.

Ekspeditsiya qishlagan Ader burni xaritasi

Tarix
-----

### Antarktikada birinchi kit ovlash ekspeditsiyasi

1892-yilda Shotlandiya kit ovchilari aka-uka Devid va Jon Grey Ueddel dengizida kitsimonlarning ovlab olinishi haqida hisobot chop etishdi. Uning taʼsiri ostida Dandi sanoatchisi Robert Kinz toʻrtta bugʻli kit ovlash kemalarining Subantarktikaga — Janubiy Shetland orollariga sayohatini uyushtirdi va Britaniya ilmiy jamiyatlaridan ilmiy kuzatuvlar uchun mutaxassislarni, eng yaxshi shifokorlarni yuborishni soʻradi. Natijada, Uilm Spirs Bryus tijorat sayohatida qatnashib, flagman kemasida shifokor boʻldi. Biroq, Kinzning ekspeditsiyasi (" Dandining kit ovlash ekspeditsiyasi[en] "deb ataladi) foydasiz boʻlib chiqdi va shifokorlarning ilmiy tadqiqotlar qilish uchun vaqti yoʻq edi. Ilmiy jihatdan bu sayohat behuda emas edi. Xususan, Bryus 1892-yil 28-oktabrdan boshlab meteorologik kuzatuvlar tsiklini qilgan, ammo umumiy chalkashlik tragikomik voqealarga olib keldi. 1892-yil 26-dekabrda olingan dengiz suvi namunalari chelak oqishi tufayli yoʻqolgan, chelakni hech nima bilan almashtirib boʻlmagan. Bir marta dengizchi tushunmay, Bryusning geologik namunalarini dengizga tashlab yuborgan, chunki u pingvinlarning oshqozonidan tosh yigʻayotgan edi. Tadqiqotning tasodifiy boʻlishiga qaramay, Bryus pingvinsimonlar va koʻrakoyoqlilarning ajoyib biologiga aylandi, tabiiy yashash joylarida toʻrt turdagi pingvinsimonlarni kuzatdi va birinchi marta ularning reproduktiv tsiklining chegaralarini belgilab berdi. Uilyam Bryus aysberglarni kuzatidi, ularning eng kattasi 1892-yil 19-dekabrda uchragan, uzunligi 30 mildan oshar edi. 20-asrdagi tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, ekspeditsiya tashrif buyurgan hududlar kitsimonlar populyatsiyasi uchun yashash joyi emas edi .

Shu bilan birga, Grey loyihasi norvegiyalik tadbirkor Kristen Kristensenni qiziqtirdi, uning kemasi „Yazon"ga Karl Anton Larsen qoʻmondonlik qilgan. U Janubiy Orkney orollariga borib, Janubiy Georgiyaga tashrif buyurib, Ueddell dengizida esa 64°40' j. k. kenglikgacha etib borishga muvaffaq boʻldi.1894-yilda Larsen Antarktika yarim orolining sharqiy qirgʻogʻida, 68°10' j. k. yetdi va qirgʻoq „Oskar II qirgʻogʻi" nomini oldi. Larsen geologik, okeanografik va meteorologik tadqiqotlarning ahamiyatini tushunar edi. Garchi kitlar ushlanmagan boʻlsa-da, Robertson orolida teri uchun 13 223 dengiz mushugi teri uchun soʻyilgan va 6 600 barrel dengiz fili yogʻi olingan .

 Karsten Borxgrevink. „First on the Antarctic continent" kitobidan surat
Larsen bilan parallel ravishda, xuddi oʻsha 1894-yil Avstraliyada yashagan norvegiyalik Sven Foyn tomonidan moliyalashtirilgan Xenrik Yoxan Bull Antarktidaga otlandi. Ular Avstraliyaning janubida joylashgan Ross dengizi rayoniga qiziqish bildirishdi. Antarktika kit ovlash kemasini tajribali kit ovchisi Leonard Kristensen[no] boshqargan ular 1894-yil 26-sentabrda  Melburndan Kempbell oroli  yoʻnalishida joʻnab ketishdi. Foyn va Bull kichik ilmiy jamoa tashkil etishdi, unga 1888-yildan Avstraliyaga koʻchib oʻtgan yarim norvegiyalik-yarim ingliz Karsten Borxgrevink  olindi. Tim Bomanning soʻzlariga koʻra, u oʻzini birinchi navbatda Britaniya koloniyalarining rezidenti sifatida qabul qilgan. Sayohat muvaffaqiyatsiz boshlandi: kitlar juda oz edi, ularni topish qiyin edi. Bull va Kristensen Koʻp yillik muzlar qutbiiga kirishga qaror qilishdi, chunki u erda oldingi ekspeditsiyalar aʼzolari tomonidan katta kitlar podalari qayd etilgan edi. Kitlar hatto Ross dengizida ham topilmadi. 1895-yil 17-yanvarda kema Viktoriya yerlari sohilidagi Poseshn arxipelagiga yetib bordi, uning yonidan Jeyms Ross 1841-yilda Britaniya bayrogʻi ostida oʻtgan edi. Bull va Borxgrevink qirgʻoqqa chiqishdi va oʻzlarining muvaffaqiyatlarini tasdiqlash uchun u yerda bankada xat qoldirdilar. Borxgrevink orolda lishayniklarni topdi, bu Antarktika qutb doirasining janubida oʻsimliklar borlning birinchi dalili edi .

1895-yil 23-yanvarda „Antarktika" Viktoriya yerining shimoliy sohilidagi Ader burniga etib keldi. 1841-yilda Ross jamoasi bu yerdagi materik sohiliga tusha olmadi. 25-yanvar kuni Bull, Kristensen, Borxgrevink va 17 yoshli yangi zelandiyalik Aleksandr fon Tunzelman qayiqda qirgʻoqqa chiqishga muvaffaq boʻlishdi. Keyinchalik, Borxgrevink va Kristensen materik qirgʻogʻiga chiqishda kim birinchi boʻlganligi haqida bir-birlari bilan bahslashganlar. Biroq, birinchi boʻlib qirgʻoqga(Antarktida yarim oroliga) amerikalik kit ovchisi Jon Devis 1821-yilda chiqgan degan versiya mavjud. Balkim, 1895-yilgacha boshqa kit ovchilar Antarktida qirgʻoqlariga yetib kelgan boʻlishi mumkin, lekin ular oʻz yoʻnalishlarini sir tutgan. Ader burnida Borxgrevink toshlar va lishayniklarning namunalarini toʻpladi; Yevropaga yetkazib berilganda, ular olimlarda katta qiziqish uygʻotdi, chunki oʻsha paytda ular oʻsimliklarning bunday janubiy kengliklarda omon qolish qobiliyatiga shubha qilishgan. Shuningdek, qirgʻoq jamoasi kelajakda qishlash uchun joy topish uchun burunning yaqin atrofini koʻrib chiqdi; ammo ular taxminan 90 daqiqa qirgʻoqda qolishdi. Tijorat nuqtai nazaridan, 1894-1895-yillardagi sayohat muvaffaqiyatsiz yakunlandi: mart oyida Tasmaniya qirgʻogʻida kashalotlarning yagona podasi koʻrindi va boʻronli ob-havo tufayli ov qilishning imkoni yoʻq edi  .

Melburnga qaytgach, Bull va Borxgrevink Sven Foynning oʻlimi haqidagi xabarni olishdi. Ikkala norvegiyalik ham keyingi sayohatlarida pul topish uchun reklama safari va maʼruza chiqishlarini rejalashtirgan edi, ammo tez orada janjal kelib chiqdi. „Antarktika" boʻylab sayohat haqidagi hisobotlarda har biri oʻz rolini haddan tashqari oshirib yubordi va bir-birining xizmatlarini tan olmadi, bundan tashqari, Borxgrevink ekspeditsiyani aynan oʻzi boshqarganligini taʼkidladi  .

### Londondagi geografik kongress va ekspeditsiya masalasi

 Ser Klements Markem
Ader burnida qishlash bilan Antarktika ekspeditsiyasini oʻtkazishga qaror qilib, Borxgrevink Londonga joʻnadi, u erda Qirollik Geografiya Jamiyati (QGJ) VI Xalqaro Geografik Kongressni oʻtkazdi. U hatto tashkiliy qoʻmitaga yoʻl xarajatlarini qoplash toʻgʻrisida soʻrov yuborgan, u rad etilgan. Antarktika muammosi eng muhimlaridan biri edi, chunki u Kongress raisi va uning asosiy tashkilotchisi boʻlgan QGJ prezidenti Klements Markem tomonidan qoʻllab-quvvatlangan. Borxgrevink maʼruzachilar qatoriga kiritildi, ayniqsa Britaniya ekspeditsiyalari 1840-yillardan beri janubiy qutb suvlariga bormaganligi sababli. Jon Myurrey va Georg fon Noymayer uning Antarktikada suzish haqidagi hikoyasiga iliq munosabatda boʻlishdi. Borxgrevink 1895-yil 1-avgustdagi yigʻilishda (Antarktika boʻlimi uchun oxirgi) nutq soʻzlab, Ader burnidagi sharoitlarni va ularning ilmiy ekspeditsiya qishlashiga yaroqliligini tasvirlab berdi. U, shuningdek, Antarktika muzliklarining yon bagʻirlari tekis ekanligini va qitʼaning ichki qismiga qirgʻoqdan borish juda qulay ekanligini aytdi. Biroq, Borxgrevinkning Ader burnida qishlash va yozda Janubiy magnit qutbga yetib boradigan ekspeditsiyaga rahbarlik qilish gʻoyasi Markemning ishtiyoqini uygʻotmadi  .

Norvegiyalikning hisobotiga juda keskin munosabatni QGJ ilmiy kotibi ser Xyu Robert Mill koʻrsatdi, u hatto tadqiqotchiga yozgan nekrologda (qirq yildan keyin yozilgan) Borxgrevinkning „yoshlik ishtiyoqini" eslagan. Koʻrinishidan, tanqidni inobatga olgan holda, Karsten Egeberg "Tayms "gazetasida bir qator maqolalar eʼlon qildi, unda u mineral resurslarga boy janubiy qutbgadi qitʼaning mavjudligini isbotladi. Oʻquvchilarga Arktika doirasidan janubda oʻsimliklar mavjudligini aynan u isbotlaganligini eslatib, Borxgrevink ochiqchasiga aytdi: „[Janubiy] qutbga boʻlgan ishtiyoq aqlsiz darajada, ammo undan yuzlab kilometr shimolda amalga oshirilishi kerak boʻlgan juda muhim ishlarni bajarish kerak" (1895-yil 1-sentabr). 7-sentabr kuni chop etilgan maqolada norvegiyalik kelasi yilning boshidayoq „buyuk Viktoriya yeriga" borishi kerak boʻlgan qutb ekspeditsiyaning dastlabki rejasini eʼlon qildi .

Markemning oʻz rejalari juda keng edi, shuning uchun u Kongressni butun dunyodagi ilmiy jamiyatlarni Antarktikani tadqiq qilishning eng samarali usullarini koʻrib chiqishga chaqiradigan yakuniy umumiy deklaratsiyani chiqarishga chaqirdi. Bu ish 19-asr oxirigacha yakunlanishi kerak edi. Bunday soʻzlarni Karl fon den Shtaynen rad etdi, ammo Markem Britaniyaning ustuvorligini saqlab qolishga intildi, chunki u allaqachon milliy Antarktika ekspeditsiyasi loyihasini faol ravishda ishlab chiqayotgan edi. Raqobat katta boʻldi: Uilyam Bryus, amerikalik Frederik Kuk va shved Adolf Nordensheld oʻzlarining Antarktika loyihalarini taklif qilishdi. Borxgrevinkning oʻzi Kongressdagi ishtirokidan foydalanib, potentsial homiylarni qidirdi va Britaniya, Avstraliya va hatto AQShda maʼruza safarlarini tashkil etishga muvaffaq boʻldi. Avvaliga Borxgrevink 1896-yilda oʻzining Antarktika ekspeditsiyasini rejalashtirgan Bryus bilan hamkorlik qilishga umid qildi. Biroq, Bryus Bull bilan oʻz rejalarini faol muhokama qilgani maʼlum boʻldi. Borxgrevink unga hamkorlik qilishdan bosh tortgani haqida yozma ravishda xabar berdi .

Tayyorlash va moliyalashtirish
------------------------------

 Jorj Nyuns ekspeditsiyaga homiylik qildi. 1890-yillardagi fotosurat
### Rejalar va maqsadlar

Rejalashtirishning boshida Borxgrevink ilmiy va tijorat maqsadlarini birlashtirishga harakat qildi. Hatto Xalqaro geografik kongressdagi nutqida Borxgrevink oʻn ikki kishidan iborat ilmiy guruh kerakligini eʼlon qildi. Norvegiyalik darhol muvaffaqiyatli Antarktika ekspeditsiyasi qirgʻoq bazasiga ega boʻlishi kerakligini va ekspeditsiya kemasi oʻz missiyasini bajarishini aytdi. Ilmiy kuzatishlar bilan bir qatorda, u okeandagi koʻrakoyoqlarning makonlarini, kitlar podalarini rarvedka qilish umidida edi; bundan tashqari, Ader burnida guanoning katta konlari bor edi. Borxgrevink oʻzini janubiy magnit qutb bilan cheklab, geografik qutbga erishish maqsadini qoʻymadi. Jamoa tajribali norvegiyalik changʻichilardan iborat boʻlishi kerak edi, ular chana itlaridan oziq-ovqat va jihozlarni tashish uchun foydalanishi kerak edi. Havodan razvedka qilish uchun havo sharidan foydalanish kerak edi, garchi Borxgrevinkning katta dunyoga yangiliklarni etkazish uchun kichik sharlardan foydalanish gʻoyasi ajoyib edi. Kema ekipaji Antarktika yozida guano qazib olishi, bahor va kuzda esa okeanda ov qilishi kerak edi .

1895-yilning ikkinchi yarmida Avstraliya matbuotida Borxgrevinkning Yangi Janubiy Uels Bosh vaziri bilan uchrashuvlari haqida xabar berdi, u Antarktikani oʻrganish uchun 10 000 funt sterlinglik davlat mablagʻlarini ajratishni va xususiy shaxslardan 25 dan 100 funtgacha boʻlgan transhlarga obuna boʻlishini kafolatlamoqchi edi. Biroq, oʻshanda ham Britaniya harbiy-dengiz ekspeditsiyasini oʻtkazishdan manfaatdor boʻlgan metropoliten hokimiyatlari bu yoʻnalishdagi har qanday tashabbuslarga senkinlashtirishi qilishi aniq edi .

1896-yilda QGJ kotibi Skott Kelti bilan yozishmalarida norvegiyalik Amerika Qoʻshma Shtatlaridan moliyaviy kafolatlar olganini maʼlum qildi va Klement Markemdan ekspeditsiyaning vasiylik kengashiga rahbarlik qilishni soʻradi. Oʻsha yilning yozida Qirollik geografiya jamiyatining nufuzli odamlari Borxgrevinkga mutlaqo qiziqmaganligi maʼlum boʻldi. Biroq, uning oʻzi Markem bilan Grinvichda kechki ovqatdan bosh tortib, jiddiy siyosiy xatoga yoʻl qoʻydi. Iyul oyida QGJ prezidenti norvegiyalikdan korxonani moliyalashtirishning barcha manbalarini oshkor qilishni talab qildi, aks holda unga homiylik va Qirollik geografik jamiyati nomidan foydalanish rad etilar edi. Biroq, 1896-yil yozining oxirida tijorat shartnomalari ham buzildi, chunki Borxgrevink korxonaning koʻp qismini nazorat qilishni xohladi. Karsten Egeberg hatto boshqa odam qoʻmondonligi ostidagi ekspeditsiyada qatnashishga rozi boʻldi, ammo QGJ Kengashi nihoyat uni „maqsadga muvofiq emasligi" uchun qoʻllab-quvvatlamaslikka qaror qildi. Keyinchalik Borxgrevink oʻzini „Antarktika toshini" bir ozi dumalatishi kerak boʻlgan Sizifga qiyosladi. Shundan soʻng, Markem va Borxgrevink oʻrtasida soʻnggi janjal boʻlib, hatto ser Klements umrining oxirida Antarktika sayohatlari tarixini tasvirlab berganida, u norvegiyalik haqida bir ogʻiz soʻz aytmadi. Vaziyatni Borxgrevinkning Times jurnalidagi maqolalaridan birida Markemning 1895-yilgi sayohatni tasvirlashda xatoga yoʻl qoʻyganligi koʻrsatganligi sababli yanada ogʻirlashtirdi. Bunga javoban, L. Kristensen Borxgrevinkni oʻz jurnalining dastlabki manbasiga havola qilmasdan foydalanganlikda aybladi   .

1896-yilda Karsten Borxgrevink Avstraliyaga joʻnab ketdi va u yerda Melburn rasadxonasida ishlaydigan fizik Luis Bernakki bilan uchrashdi. U darhol Antarktika kampaniyasining ishqiboziga aylandi va norvegiyalik uni jamoaga qoʻshilishga ishontirdi. Borxgrevinkning rejalari uchun oʻsha kunning yetakchi britan noshiri ser Jorj Nyuns bilan uchrashuv taqdiri hal boʻldi. Nyuns 1870-yilgi Majburiy taʼlim toʻgʻrisidagi qonun qabul qilingandan soʻng paydo boʻlgan intellektual boʻlmagan kitobxonlarning kashshofi boʻlib, oʻz jurnallarini ushbu auditoriyaga qaratgan. "The Strand Magazine"dagi Norvegiyalik maqolasiga qiziqqan (uning loyihasi kelajakda katta tirajni vaʼda qilgan) nashriyot muallifi bilan tanishishni xohladi. Oʻsha vaqtga kelib, gazeta magnati Alfred Xarmsvort Jeksonning Frans Iosif Yeriga ekspeditsiyasini moliyalashtirdi va Markemni qoʻllab-quvvatlashga vaʼda berdi, shuningdek, amerikalik Robert Piriga yordam berdi. Nyuns 40 000 funt sterling (2017-yilgi narxlarda 3 million funt sterlingga teng) boʻlishi kerak boʻlgan ekspeditsiyaning barcha xarajatlarini toʻlashni taklif qildi. Buning evaziga u Norvegiya ekspeditsiyasi haqidagi kitobni nashr etish uchun monopol huquqlarni talab qildi, bu esa xarajatlarni qoplash imkonini beradi. Shartnoma Markemning juda qattiq gʻazabini qoʻzgʻatdi, u „kambagʻal norvegiyalik kimsa" inglizlardan geografik kashfiyotlar uchun zarur boʻlgan pulni tortib olganini va Nyunsning sovgʻasi rejalashtirilgan milliy ekspeditsiyaga „oyoqqa turishga" imkon berishi mumkunligini aytdi. Bu qirq minglik summaning ser Klementning oʻzi Britaniya Antarktika ekspeditsiyasi uchun toʻplagan mablagʻ miqdoridan oshib ketishi bilan bogʻliq edi. Kelajakda ekspeditsiya jihozlarining har qanday detali   Markem tomonidan kaustik tanqidga uchradi.

### Uskunalar, jamoa, itlar

 „Janubiy xoch" palubasida qishlash otryadi
Homiy Nyuns Borxgrevink ekspeditsiyasini Britaniya milliy Antarktika ekspeditsiyasiga muqobil sifatida koʻrib chiqdi va u Britaniya bayrogʻi ostida oʻtishi kerakligini taʼkidladi, bu esa Markemning yana bir gʻazab portlashiga sabab boʻldi. Aslida, Britaniya ekspeditsiyasining 31 aʼzosidan ikkitasi va angliyalik boʻlgan bir belgiyalidan kelib chiqgan avstraliyalik bor edi — qolganlari Norvegiyaliklar va ikkita Laplandiyaning Norvegiya qismidan saamlar edi. Biroq, shartnoma shartlariga koʻra, Borxgrevink ekspeditsiyaning Britancha tabiatini har tomonlama taʼkidladi: York gertsogi ekspeditsiya kemasi ustida oʻz bayrogʻini koʻtarishga ruxsat berdi. Boʻlajak ekspeditsiya siyosiy maqsadlarni koʻzlagan: Borchgrevink oʻzi bilan 500 ta "Yunion Jek "bambuk tirgaklarini olib ketdi — Britaniya imperiyasining hududini kengaytirish uchun. Janubiy qutbga erishish rejada y’oq edi va boshliqning rejalarida Ross orolida qishlash yoʻq edi, garchi koʻp yillar oʻtgach, ilmiy yordamchi Evans bu haqda bayonot berdi .

Keyingi tanqidlarga qaramay, Borxgrevink ajoyib tashkilotchi edi va ekspeditsiya jihozlariga ehtiyotkorlik bilan yondashdi. Ekspeditsiya uchun Borchgrevink „Polluks", yogʻoch yelkanli kemani sotib oldi. Bu Norvegiyaning etakchi kema quruvchisi — „Fram" konstruktori Kolin Archerning tersazida qurilgan kit ovlash kemasi edi. Kema nomi darhol "Janubiy xoch "ga oʻzgartirildi. Suzib ketishdan oldin bark yordamchi bug ' dvigateli bilan jihozlangan, uning hajmi 520 tonna va yuk koʻtarish quvvati 276 tonna, uzunligi 146 fut (45 m) ga etgan. Barcha ishlar Norvegiyada qilingan. Markem oʻz raqibini bezovta qilish va uning yoʻlga chiqishini buzish uchun, kema Antarktika suvlarida barcha sinovlarga bardosh berganiga qaramay, hatto „Janubiy Xoch"ning dengizga yaroqliligiga shubha qildi. „Janubiy Xoch" da kema ekipaji kapitan Bernard Yensen boshchiligidagi 19 norvegiyalikdan iborat edi. Jensen tajribali Arktika shturmani boʻlgan va 1894-1895-yillardagi Antarktika sayohatida Borxgrevink va Bull bilan birga qatnashgan  .

 Kolbek 1903-yilda
Qishlash uchun Borxgrevink 10 kishini tanladi, ulardan besh nafari norvegiyaliklar, ikkitasi britaniyaliklar va bir nafari Belgiyadan boʻlgan avstraliyalik edi (Luis Bernakki). Angliyalik Uilyam Kolbek (1871-1930) Qirollik dengiz floti zahirasining leytenanti edi. Ekspeditsiyada ishtirok etish uchun u Kyu observatoriyasida magnetizm boʻyicha kurs oldi. 1902-yilda Kolbek Antarktidaga Skottga yordam berish uchun Markem tomonidan yuborilgan SY Morning yordamchi kemasiga qoʻmondonlik qiladi. Ekspeditsiyaning asosiy zoologi Norvegiyalik Nikolay Xanson, Kristianiya universiteti bitiruvchisi, uning yordamchisi jamoadagi ikkinchi ingliz Xyu Blekvell Evans edi, u oʻsha vaqtga kelib Kergelenga sayohatda qatnashishga muvaffaq boʻldi. Ekspeditsiya shifokori Norvegiyalik Xarluf Klovstad edi, u ilgari Bergendagi ruhiy kasalxonada xizmat qilgan. Qishlash otryadiga shuningdek: raznorabochiy (kit ovchi-garpunshik) Anton Fugner, oshpaz Kulbeyn Elefsen va ikkita kayur — Per Savio va Ole Must kiradi. Kayurlar millatiga koʻra Saam edi, Borxgrevink ularni norvegcha tarzda „finlar" deb atagan , ular ekspeditsiyadagi eng yosh odamlar edi — mos ravishda 21 va 20 yoshda. Borxgrevink Savioning chidamliligi, jasorati va aql-zakovati haqida juda yuqori gapirdi, u ham ajoyib changʻichi edi. Jamoa aʼzolarining oʻrtacha yoshi 27 yoshni tashkil etdi. Doktor Klovstad muntazam ravishda odamlarning jismoniy tadqiqotlarini oʻtkazdi va inglizlar boʻyi va kuchi boʻyicha norvegiyaliklardan ustunroq degan xulosaga keldi, ammo saamlar sovuqqa eng yaxshi moslashgan va eng yuqori psixologik barqarorlik bilan ajralib turardi .

 Laplandiyalik-kayurlar Must va Savio
Ekspeditsiyaning jihozlari juda xilma-xil edi. Qishlash uchun kostyumlar Eskimos naqshiga koʻra kiyik terisidan tikilgan, yumshoqroq ob-havo uchun esa *Jaeger firmasidan* tuya junidan tikilgan kiyim. Oyoq kiyimlariga alohida eʼtibor berildi — ichkaridan qoʻy terisi bilan qoplangan ogʻir etiklar, shuningdek, flanel astarli etiklar bor edi. Evans, ayniqsa, quruq osoka bilan toʻldirilgan „komagi" deb ataladigan xom teridan tayyorlangan Norvegiya qutb etiklarini qadrladi. Oziq-ovqat juda xilma-xil edi, jumladan, quritilgan va muzlatilgan quritilgan mahsulotlarning koʻp turlari, shuningdek, konservalar. 1911-yilda Borxgrevink bazasiga tashrif buyurgan R. Pristli, ayniqsa, chana sayohatlarida chanqoqni qondirish uchun moʻljallangan limon sharbatli shokoladlarni maqtadi. Bundan tashqari, bir tonna sariyog 'va bir tonna marmelad, 5850 funt konserva choʻchqa goʻshti va mol goʻshti (har biri 2653 kg), 1300 quti shveytsariyalik quyultirilgan sut va hatto turli xil bayramlar uchun olingan shampan vinosi ham bor edi.

Qishlash uchun barcha jihozlar Norvegiyada ishlab chiqarilgan: changʻilar, chanalar, yigʻiladigan kayaklar, shoyi chodirlar, alyuminiy lager idishlari va pechkalar, ular birinchi boʻlib Antarktikada qoʻllanilgan va yuqori ishonchlilik koʻrsatdi. Qurollar ham olingan — hech kim mutlaqo nomaʼlum mamlakatda qanday jonzotlar borligini ayta olmasdi, shuning uchun jamoaning har bir aʼzosi uchun revolverlar, 12 ta ovchi qoʻshaloq ov miltigʻi va har xil kalibrli 12 narezniy miltiq bor edi. R. Pristli juda katta miqdordagi oʻq-dorilar olinganidan hayron boʻldi. Xuddi shu sababga koʻra, Borxgrevink uch yil davomida 30 kishi va 90 it uchun toʻliq oziq-ovqat taʼminotini olishga majbur boʻldi, chunki uning etishmasligini ov qilish orqali toʻldirishga ishonch yoʻq edi. Tejamkorlik ularni harbiy omborlarga keng miqyosda murojaat qilishga majbur qildi, harbiy omborlar eskirgan jihozlarni sotishar edi. Uskunalar roʻyxatiga antiseptik va gigiena mahsuloti sifatida odekolon ham kiritilgan .

Qutb sayohatlari ehtiyojlari uchun 90 ta chana itlari sotib olindi. Nikolay Xansonning kundaligiga koʻra, ularning oʻn bittasi Eyvin Astrupning toʻdasidan Grenlandiya Laykalari edi. Darhaqiqat, 1895-yilda vafotidan keyin beshta it qolgan, ulardan B. Riffenberg ularning avlodlari ham toʻdaga kirgan degan xulosaga kelgan. Qolgan itlar Pechora havzasidan va Kanin yarim orolidan kelib chiqqan. Dastlab, itlarni Avstraliyaga toʻgʻridan-toʻgʻri reysda joʻnatish taxmin qilingan, ammo tashuvchi ekspeditsiya byudjeti ruxsat bermagan 2000 funt sterling soʻradi, shuning uchun ular Britaniyaga yetkazildi va Londondan ular ekspeditsiya kemasi palubasida olib ketildi. ekspeditsiya kemasi. Itlarning shaklini saqlab qolish uchun 28 tonna baliq yogʻi, quritilgan baliq va hatto 50 % yogʻli joʻxori pechenesi bor edi, lekin ular asosan pingvinlar va tyulenlarning goʻshtini isteʼmol qildilar, ular baʼzan oʻzlari ovladilar. Chana sayohatlarida bir vaqtning oʻzida yigirma yoki oʻttizta hayvon band boʻlgan. Shu bilan birga, itlar tajovuzkor edi, toʻda ularni jamoaviy qurbon sifatida tanlaganida, bir nechta hayvonlar parchalanib ketgan. Ekspeditsiya tugagandan soʻng, Yangi Zelandiya hukumati Styuart orolida qoldirgan 70 ta it qoldi. 1907-yilda Sheklton ekspeditsiyasida toʻqqizta Borxgrevink iti ishlatilgan .

Ekspeditsiyaning borishi
------------------------

### Antarktidaga yoʻl

 Balleni orollari yaqinidagi muzlardagi „Janubiy xoch". Antarktika „First on the Antarctic continent" 297-beti
Ekspeditsiyani jihozlash va „Janubiy Xoch" barkasidagi barcha ishlar Norvegiyada amalga oshirildi. 1898-yil 3-avgustda kema Kristianiyadan suzib ketdi va 9-avgustda Londondagi Avliyo Ketrin dokiga bogʻlandi. Ikki hafta davomida jihozlar yuklandi. Suzib ketishdan oldin homiy Nyuns kema bortida tantanali kechki ovqat uyushtirdi, unda Markemni noroziligini xavfi ostida QGJning ikki aʼzosi qatnashdi. Jamiyat prezidenti qisqa vaqt oldin Borxgrevinckdan de Gerlachening yoʻqolgan Belgiya ekspeditsiyasini qidirish uchun marshrutini oʻzgartirishni talab qilgan edi. Nyuns oʻz nutqida Belgiya qoʻmondoni norvegiyaliklarning rejalari haqida xabardor qilingan boʻlganligi haqida alohida toʻxtalib oʻtdi. 22-avgust kuni bark koʻmir ortish uchun Gravesendga suzib ketdi; ketishni minglab tomoshabinlar kutib olishdi. Oziq-ovqatning asosiy qismi shunchaki kemaga sigʻmadi, shuning uchun u alohida kema tomonidan Avstraliyaga yuborildi. „Janubiy xoch" Funshalga yoʻl oldi. Birinchi bosqichda issiqdan aziyat chekkan chana itlari eng muammoli boʻlgan. Borxgrevink ularni junini kesib, yuqori paluba ustiga doimiy suv bilan namlanilib turilgan chodir choʻzishni buyurdi; shu orqali haroratni bir necha darajaga tushirish mumkin edi. Doimiy ifloslangan paluba ham koʻp muammolarni keltirib chiqardi, lekin asta-sekin jamoa itlar toʻdasi bilan birga yashashni oʻrgandi. Madeyrada chuchuk suv va oziq-ovqat olindi, ammo Borxrevinck qirgʻoqqa juda kech qolgan olimlarni qoraladi. Keyin Santa Kruz va San-Visente orqali yurishdi. Sentabr-oktabr oylarida ekipajning bir qismi nomaʼlum tropik kasallikka chalindi. Uch hafta davomida „tif" bilan ogʻrigan va 23-sentabr kuni Neptun bayramida ham qatnashmagan zoolog Nikolay Xanson ayniqsa ogʻir kasal edi. Xanson hech toʻliq tuzala olmadi, bu qishda halokatli oqibatlarga olib keldi. Boʻron tufayli Keyptaunga rejalashtirilgan kirish bekor qilindi. Nihoyat, 98 kunlik okeanni kesib oʻtgandan soʻng, Janubiy Xoch Tasmaniyaga etib keldi. 29-noyabr kuni Xobartda jamoaning tantanali yigʻilishi boʻlib oʻtdi, bayram ikki hafta davom etdi. 2-dekabrda ekipaj Tasmaniya Qirollik jamiyatiga qabul qilindi; kayur-saamlar ushbu bayram uchun milliy liboslarda kiyinishdi. Maʼruzachilar orasida 1840-yilda Ross ekspeditsiyasini kuzatib qoʻygan jamiyatning eng keksa aʼzosi J.Agnyu ham bor edi. 19-dekabrda ekspeditsiya keyingi safarga otlandi. Xobartda tashuvchi kabutarlar qabul qilindi, ammo ularning hech biri materikga etib bormadi va bitta qush bortga shunchalik charchab keldiki, u tez orada vafot etdi. Rojdestvo katta miqyosda boks musobaqasi va musiqiy oqshom bilan nishonlandi. 30-dekabrda taxminan 158° sh. k. muz maydonlarida keng yoʻlak topildi, pingvinlar va tyulrnlar paydo boʻldi  .

1. ↑  Riffenburgh 2017, s. 13—14. sfn error: no target: CITEREFRiffenburgh2017 (help)
2. ↑  Baughman 1994, s. 40—42. sfn error: no target: CITEREFBaughman1994 (help)
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Riffenburgh 2017. sfn error: no target: CITEREFRiffenburgh2017 (help)
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Baughman 1994. sfn error: no target: CITEREFBaughman1994 (help)
5. ↑  *Swan, R.A.* „Borchgrevink, Carsten Egeberg (1864–1934)" (deadlink).  Australian Dictionary of Biography. 2012-yil 27-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2012-yil 12-fevral.
6. ↑  „Australian Antarctic Division" (deadlink).  Australian Government: Department of the Environment. 2009-yil 30-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2012-yil 12-fevral.
7. ↑  „Norway's Forgotten Explorer" (deadlink).  Antarctic Heritage Trust. 2009-yil 20-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2012-yil 12-fevral.
8. ↑  „The First Landing on the Antarctic Mainland" (deadlink).  Antarctic Heritage Trust. 2009-yil 20-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2012-yil 12-fevral.
9. ↑  „Carsten Borchgrevink (1864–1934)" (deadlink).  South-pole.com. 2012-yil 15-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2012-yil 12-fevral.
10. 1 2  Riffenburgh 2006. sfn error: no target: CITEREFRiffenburgh2006 (help)
11. 1 2  Speak 2003. sfn error: no target: CITEREFSpeak2003 (help)
12. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  Branagan 2014. sfn error: no target: CITEREFBranagan2014 (help)
13. 1 2  Borchgrevink 1901. sfn error: no target: CITEREFBorchgrevink1901 (help)
14. 1 2 3  *Harrowfield, David* „The Southern Cross Expedition" (deadlink).  University of Canterbury. 2012-yil 14-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2012-yil 12-fevral.
15. ↑  Branagan 2014, s. 94. sfn error: no target: CITEREFBranagan2014 (help)
16. ↑  Crane 2005. sfn error: no target: CITEREFCrane2005 (help)
17. 1 2 3  „Norway's Forgotten Explorer" (deadlink).  Antarctic Heritage Trust. 2009-yil 20-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2012-yil 27-mart.
18. ↑  Riffenburgh 2017, s. 31. sfn error: no target: CITEREFRiffenburgh2017 (help)
19. 1 2 3  Борхгревинк 1958. sfn error: no target: CITEREFБорхгревинк1958 (help)
20. 1 2  Пристли 1989. sfn error: no target: CITEREFПристли1989 (help)
21. ↑  Branagan 2014, s. 108. sfn error: no target: CITEREFBranagan2014 (help)
22. ↑  Riffenburgh 2017, s. 134. sfn error: no target: CITEREFRiffenburgh2017 (help)

Adabiyotlar
-----------

* Амундсен Р. „Южный полюс",*. Р. Пири. Северный полюс Р. Амундсен. Южный полюс*, XX век. Путешествия. Открытия. Исследования. М.: Мысль, 1972 — 250—532 bet.
* Буманн-Ларсен, Тур.*. Амундсен*, Серия ЖЗЛ. М.: Молодая гвардия, 2005. ISBN 5-235-02860-0.
* *Антарктическая одиссея: Северная партия экспедиции Р. Скотта*. ISBN 5-286-00405-9.
* *Reviewed Work: [First on the Antarctic Continent by C. E. Borchgrevink]* — 451 bet.
* *{{{title}}}*. ISBN 0-8032-1228-3.
* *Carsten Egeberg Borchgrevink (1864—1934): The Man Who Claimed to be the First to Set Foot on Antarctica* — 67—121 bet. DOI:10.17704/eshi.33.1.a0768366584n23vv.
* Crane, David.*. Scott of the Antarctic : a life of courage and tragedy in the extreme south*. L.: Harper-Collins, 2005. ISBN 978-0-00-715068-7.
* *Race to the pole: tragedy, heroism, and Scott’s Antarctic quest*. ISBN 0-4013-0047-2.
* Fleming F.*. Ninety Degrees North*. London: Granta Publications, 2002. ISBN 1-86207-535-2.
* *Ventures Southward* — 1023—1024 bet.
* Huntford R.*. Nansen: The Explorer as Hero*. N. Y.: Barnes & Noble Books, 1998. ISBN 0-7607-1262-X.
* *Scott of the Antarctic*. ISBN 0297774336.
* *The last great quest: Captain Scott's Antarctic sacrifice*. ISBN 0–19–280570–3.
* *The Siege of the South Pole: the story of Antarctic exploration … With maps, diagrams, and other illustrations*.
* Preston, Diana.*. A First Rate Tragedy*. L.: Constable, 1999. ISBN 0-09-479530-4.
* Riffenburgh B.*. Encyclopedia of the Antarctic*. London: Routledge, 2006.
* *Carsten Borchgrevink and the Southern Cross expedition, 1898—1900*. ISBN 978-82-8235-088-4.
* *William Speirs Bruce: Polar Explorer and Scottish Nationalist*. ISBN 190166371X.