**Kanada-AQSh chegarasi** ( fransuzcha : *Frontière entre le Canada et les États-Unisis* ) dunyodagi eng uzun xalqaro chegara hisoblanadi.  Quruqlik chegarasi esa ( Buyuk ko'llar, Atlantika va Tinch okeani sohillaridagi bir nechta chegaralarni o'z ichiga olgan holda) qariyb 8,891 km (5,525 mi) uzunlikka ega. Quruqlik chegarasi jami ikki qismdan tashkil topgan bo'lib: Kanadaning janubida qoʻshni Amerika Qoʻshma Shtatlari bilan va gʻarbida AQShning Alyaska shtati bilan chegaralangan. Ikki millatli Xalqaro chegara komissiyasi chegarani belgilash va uni saqlash bilan bog'liq barcha masalaa va muammolar bilan, Xalqaro qo'shma komissiya esa chegara suvlari bilan bog'liq barcha masalalar bilan shug'ullanib kelishadi. Hozirgi vaqtda kelib xalqaro chegara orqali qonuniy o'tishni osonlashtirish uchun mas'ul bo'lgan bir nechta idoralar Kanada Chegara Xizmatlari Agentligi (CBSA) va AQSh Bojxona va Chegaralarni Himoya qilish (CBP).

Tarix
-----

### 18-asr

 45-parallel (qizil rang bilan belgilangan) Parij shartnomasida Kvebek provinsiyasi va AQSh o'rtasidagi chegara sifatida o'rnatildi.
1783 yilgi Parij shartnomasi Buyuk Britaniya va Qo'shma Shtatlar o'rtasidagi Amerika inqilobiy urushini tugatildi. Shartnomaning ikkinchi moddasida quyudagicha kiritilgan ya'ni tomonlar Qo'shma Shtatlarning barcha chegaralari, shu jumladan, o'sha paytdagi Britaniya Shimoliy Amerikasi bo'ylab shimoldagi chegara bo'yicha kelishib oldilar. Kelishilgan chegara Yangi Shotlandiyaning shimoli-g'arbiy burchagidan Konnektikut daryosining eng shimoli-g'arbiy boshigacha bo'lgan chiziqni o'z ichiga qamrab olgan va daryoning qoq o'rtasi bo'ylab shimoliy kenglikning 45-paralleliga tomon cho'zilib ketgan.

1760-yillarda ikki parallel Kvebek va Nyu-York provinsiyalari (shu jumladan, keyinchalik Vermont shtatiga aylanadi) oʻrtasidagi chegara o'rnida oʻrnatilgan edi. Ushbu chegara 1771 yildan 1773 yilgacha bo'lgan oraliqda Jon Kollinz va Tomas Valentin tomonidan tekshirildi va belgilandi 

Sent-Lorens daryosi hamda Buyuk ko'llar g'arbida, Amerika Qo'shma Shtatlari va hozirgi Ontario omarkazidagi chegaraga aylantirildi. Superior ko'li shimoli-g'arbiy, chegara o'rmon ko'li uchun daryolar kuzatib. Woods ko'li shimoliy-g'arbiy nuqtadan, Missisipi daryosi bilan uchrashadigan g'arbiy chegaraga qadar to'g'ridan-to'g'ri borish uchun kelishib olingan edi. Aslida esa, bu chiziq daryo bilan hech qachon uchrashmaydi, chunki daryoning manbai janubda.

### 19-asr

 1812 yilgi urushni tugatgan va chegarani urushdan oldingi holatiga qaytargan 1814 yilda Gent shartnomasining imzolanishi. Keyingi kelishilgan shartnomalar chegarani demilitarizatsiya qildi va ko'pgina chegara nizolari hal qilindi.
1814-yil dekabr oyida imzo chekilgan Gent shartnomasi 1812-yilgi urushni tugatdi va Britaniya Shimoliy Amerikasi va Qo'shma Shtatlarning barcha chegaralarini urushdan oldingi holatiga qaytardi. Keyingi o'n yilliklarda esa Qo'shma Shtatlar va Birlashgan Qirollik chegaralarni qurolsizlantirishga imkon beruvchi ikki davlat o'rtasidagi asosiy chegara bahslarini hal qilish uchun bir nechta shartnomalar tuzdilar. 1817 yilgi Rush-Bagot shartnomasi 1812 yilgi urushda ikki jangchi tomonni demilitarizatsiya qilish rejasini taqdim etdi va Britaniya Shimoliy Amerikasi va Qo'shma Shtatlar o'rtasidagi chegarani chizish uchun dastlabki tamoyillarni belgilab chiqdi.

#### London konventsiyasi (1818)

1818 yilgi shartnoma Britaniya Shimoliy Amerikasi va AQShning yanada kengayishini ko'rsatadi, bu yerda chegara 49-parallel bo'ylab g'arbga, Vuds ko'lidagi Shimoli-g'arbiy burchakdan Rokki tog'lariga qadar cho'zilgan. Shartnoma Britaniyaning Rupert erlarining bir qismi bo'lgan Qizil daryo vodiysiga qadar bo'lgan janubdagi bir nechta da'volarini bekor qildi. Shartnomada, shuningdek, AQShning Luiziana xaridining bir qismi bo'lgan Missuri daryosining suv havzasida ushbu chiziqdan shimolga qadar cho'zilishga bo'lgan boshqa da'volarini ham bekor qildi. Bular uchta kichik maydonni o'z ichiga qamrab olgan bo'lib, ular Sut daryosining drenajlarining shimoliy qismidan (bugungi kunda janubiy Alberta va Saskachevanning janubi-g'arbiy qismida), Terak daryosi (Saskachevan) va Big Muddy Creek (Saskachevan) dan iborat.  49-parallel boʻylab chegara koʻrinishi nazariy jihatdan toʻgʻri, lekin amaliy jihatdan esa 19-asrda oʻrganilgan chegara belgilariga amal qiladi va nuqtalarda bir necha yuz futga oʻzgarib turadi. 

#### Vebster-Eshberton shartnomasi (1842)

 Britaniya Shimoliy Amerikasi va Meyn o'rtasidagi bahsli hudud pushti rang bilan belgilangan. Mojaro 1842 yilda Webster-Ashburton shartnomasida hal qilindi. Xaritadagi yashil chiziq oxirgi chegarani belgilaydi.
Chegara shartnomalarini talqin qilishda bir nechta kelishmovchiliklar va o'rganishdagi xatolar sabab qo'shimcha muzokaralarni o'tkazishni talab qildi, buning natijasida 1842-yildagi Webster-Ashburton shartnomasi tuzildi. Ushbu shartnomada Meyn, Nyu-Brunsvik va Kanada provinsiyasi o'rtasidagi chegara bo'yicha nizo kelib chiqqan Aroostook urushini hal qildi. Shartnoma, bir tarafdan, Nyu-Xempshir, Vermont va Nyu-York, ikkinchi tarafdan esa, Kanada provinsiyasi o'rtasidagi chegarani qayta belgilab berdi, bu Hind oqimi mojarosi va Champlain ko'liga chiqish joyidagi Fort Blunder dilemmasini hal qildi.

45-parallelning Kvebekni AQShning Vermont va Nyu-York shtatlaridan bevosita ajratib turadigan qismi ilk marotaba 1771-yildan 1773-yilgacha Nyu-York (shu jumladan, keyinchalik Vermont bo'lgan) va Kvebek o'rtasidagi chegara deb e'lon qilinganidan so'ng o'rganilgan. 1812-yilgi urushdan so'ng yana qayta tekshirildi. AQSh federal hukumati Chemplain ko'lida , Nyu-Yorkdagi Rouses-Poynt chegarasidan janubda istehkomlar barpo etishni boshladi. Qurilishning eng muhim qismi tugagandan keyin, o'lchovlar shuni ko'rsatdiki, o'sha paytda haqiqiy 45-parallel milyaning to'rtdan uch qismi (1,2) edi. km) tekshirilayotgan chiziqdan janubda. "Fort Blunder "nomi bilan mashhur bo'lgan qal'a Kanadada joylashgan bo'lib, AQSh uchun dilemma paydo qildi, ushbu shartnomaning bandi o'rganilgandek, chegara chizig'ida chegarani batamom tark etmaguncha hal etilmadi. Hozirgi Ontario va Minnesota shtatidagi chegara suvlari bo'ylab Superior ko'li va Shimoli-g'arbiy burchak markazidagi chegara ham qayta aniqlangan edi. 

#### Oregon shartnomasi (1846)

 Bahsli Oregon mamlakati xaritasi, Amerika va Britaniya da'volari belgilangan. Nizo Oregon shartnomasida hal qilindi, chegara 49-parallel bo'ylab joylashtirildi.
1844-yilda Jeyms K. Polk prezidentligi davri davomidagi chegara sabab bahsi AQShning Rokki tog'larining g'arbiy qismidagi shimoliy chegarasini Rossiyaning Alyaska o'lkasining janubiy chegarasi bilan bog'liq bo'lgan 54°40'N bo'lishi talabiga sabab bo'ldi. Ammo, Buyuk Britaniya Kolumbiya daryosi bo'ylab Tinch okeaniga qadar mavjud bo'lgan chegarani xohladi. Ushbu bahs 1846-yildagi Oregon shartnomasida hal qilindi, u 49-parallelni Rokkilar orqali chegara sifatida belgiladi. 

#### Chegara tadqiqotlari (19-asr oʻrtalari)

Shimoli-g'arbiy chegara tadqiqoti 1857-yildan 1861-yilga qadar quruqlik chegarasini belgilab berdi. Biroq, suv chegarasi bir qancha vaqt o'rnatilmagan bo'lsada, 1859 yilda cho'chqa urushidan so'ng, 1872 yilda arbitraj Ko'rfaz orollari va San-Xuan orollari o'rtasidagi chegarani o'rnatdi.

Xalqaro chegara tadqiqoti (yoki AQShda "Shimoliy chegara tadqiqoti") 1872-yilda boshlangan bo'lib,  ushbu tadqiqotning mandati 1818-yilgi shartnomada kelishilgan chegarani o'rnatish edi. Archibald Kempbell Qo'shma Shtatlar uchun yo'lni boshqarib bergan bo'lsa, bosh astronom Samuel Anderson tomonidan qo'llab-quvvatlangan Donald Kemeron Britaniya jamoasini boshqargan. Ushbu tadqiqot O'rmon ko'lidan Rokki tog'lari cho'qqisiga qadar bo'lgan chegaraga qaratilgan. 

### 20-asr

1908-yil aprel oyining 11chi sanasida Birlashgan Qirollik va Qo'shma Shtatlar 1908-yilgi Shartnomaning IV moddasiga binoan "Amerika Qo'shma Shtatlari va Kanada hukmronligi o'rtasidagi Atlantika okeanidan Tinch okeaniga qadar bo'lgan chegara to'g'risida" ni o'rganib chiqish va delimitatsiya qilish to'g'risida kelishib oldilar. Kanada va AQSh o'rtasidagi chegara Sent-Lorens daryosi va Buyuk ko'llar orqali, zamonaviy geodeziya texnikasiga ko'ra va shu tariqa chegarada bir nechta o'zgarishlar amalga oshirildi.  1925-yilda Xalqaro chegara komissiyasining vaqtinchalik missiyasiga binoan chegarani o'rganib chiqish va xaritalash ishlarini olib borish uchun muntazam faoliyat ko'rsatdi; chegara yodgorliklari va buylarni saqlash; va chegarani cho'tka va o'simliklardan 6 m (20 ft) toza tuting. Ushbu "chegara vista "chiziqning har bir tomonida 3 m (9.8 ft) ga cho'ziladi. 

1909-yilda Chegara suvlari to'g'risidagi Shartnomaga binoan, chegara yoqalab suv va suv yo'llariga ta'sir qiluvchi barcha loyihalarni tekshirib chiqish va tasdiqlash uchun hamda Kanada va AQSh uchun Xalqaro qo'shma komissiya tuzildi.



1. ↑  Longest by total length – the Kazakhstan-Russia border is the world's longest continuous land border.

1. ↑  Francis M. Carroll*. A Good and Wise Measure: The Search for the Canadian–American Boundary, 1783–1842*. University of Toronto Press, Scholarly Publishing Division, 2001 — 85 bet.
2. ↑  „Canada & The United States (Bizarre Borders Part 2)". Qaraldi: 21-iyun 2013-yil.
3. ↑  „British-American Diplomacy The Webster-Ashburton Treaty".  Yale Law School (1842). Qaraldi: 1-mart 2007-yil.
4. ↑  Lass, William E.*. Minnesota's Boundary with Canada*. St. Paul, Minnesota: Minnesota Historical Society, 1980 — 2 bet. ISBN 0-87351-153-0.
5. ↑  Henry Commager, "England and Oregon Treaty of 1846." *Oregon Historical Quarterly* 28.1 (1927): 18–38 online.
6. ↑  Walter N. Sage,"The Oregon Treaty of 1846." *Canadian Historical Review* 27.4 (1946): 349–367.
7. ↑  McManus, Sheila*. The Line Which Separates: Race, Gender, and the Making of the Alberta-Montana Borderlands*. Edmonton, Alberta: University of Alberta Press, 2005 — 7 bet. ISBN 0-88864-434-5. „called it the Northern Boundary Survey."
8. ↑  *Campbell.* „Reports upon the survey of the boundary between the territory of the United States and the possessions of Great Britain from the Lake of the woods to the summit of the Rocky mountains". *Authorised by an act of Congress approved March 19, 1872*.  Government Printing Office (1878). Qaraldi: 13-sentabr 2013-yil.
9. ↑  International Boundary Commission (1937). *Treaty of 1908 (included in* Joint report upon the survey and demarcation of the boundary between the United States and Canada from the gulf of Georgia to the northwesternmost point of Lake of the woods. In accordance with the provisions of Articles VI and VII of the treaty signed at Washington April 11, 1908, and articles I, II, and IV of the treaty signed at Washington, February 24, 1925*)*. Washington, D.C.: U.S. Government Printing Office. p. 6.
10. ↑  *International Waterways Commission.* „Report of the International Waterways Commission upon the International Boundary between the Dominion of Canada and the United States through the St. Lawrence River and Great Lakes as Ascertained and Re-established pursuant to Article IV of the Treaty between Great Britain and the United States signed 11th April 1908" (1915).