**Xorazm kulolchilik sanʼati** — Oʻzbekiston Respublikasi Xorazm vohasida rivojlangan hunarmandchilik sanʼati. 

19 asr oxiri 20 asr boshlarida Markaziy Osiyodagi aholi orasida kulolchilik markazlari paydo bo‘ladi. Sopol buyumlarga zeb berib bezatishning yangi uslublari yuzaga keladi. 

Dunyoning eng qadimiy shaharlaridan biri Xivada oʻzining monumental, tiniq grafikasi va geometrik naqshlari bilan ajralib turadigan Xorazm kulolchilik maktabi rivojlangan. Kulolchilik naqshlari qadimiy Ichan-qal'aning mashhur me'moriy yodgorliklari devorlarini qoplagan mayolika bezaklari bilan juda yorqin uyg'unlik beradi. Chunki bugungi hunarmandlar xon saroylari va masjidlarini bezab turgan xalq hunarmandlarining bevosita avlodlaridir. Zamonaviy kulollar ajdodlari o'chmaydigan ko‘k, och ko‘k va firuza koshinlar yasashda qo‘llagan ishlari vositalarini tayyorlash uchun xuddi shunday tabiiy mahsulotlardan foydalanadilar. Oʻrta Osiyo kulolchilik maktablarining eng qadimgisi Xorazmdir. Xorazmning alohida hududiy izolyatsiyasi tufayli mahalliy kulolchilik uslubi deyarli hech qanday o'zgarishlarga yoki begona ta'sirlarga duchor bo'lmagan. Ming yillar davomida asl shaklida bizga yetib kelgan.

20 asr boshlaridan hozirgi paytgacha Xorazm vohasida Ko‘hna Urganch shahrida Eshmurot usta, Xiva, Madir (Xonqa tumanidagi qishloq) va Yangiariq tumanidagi Kattabog‘ kulollar maktabi foaliyat olib bormoqda. Xorazm viloyatida ushbu qadimiy san’at turi avloddan – avlodga meros tariqasida o‘tib kelgan va hozirgi vaqtda ham rivojlanib takomillashib kelmoqda. 20-asr boshidagi eng mashhur kulolchilik markazlari: Xiva, Urganch, Xonqa, Kattabogʻ, Qoʻshkoʻpir, Chimboy, Beruniy, Toʻrtkoʻl, Xoʻjayli.

1950-yillarda Xiva meʼmoriy yodgorliklarini restavratsiya qilishda qatnashgan hunarmandlar tomonidan kulolchilik buyumlarini bezashda arabesk naqshlari foydalanila boshlandi. Sopol buyumlarni bo‘yashda me’moriy ornament usullarini birinchilardan bo‘lib muvaffaqiyatli qo‘llaganlar qatorida Xivadagi Polvon ota maqbarasini ta’mirlashda bevosita ishtirok etgan B.Vaysov bo‘ldi. Asosan XIX asrda yog'ochga o'yib naqsh solish B.Vaysovning shogirdlari – I.Boltayev va R.Matchonovlar tomonidan shakllantirilgan.

Xorazm vohasida klassik gulli bezak anʼanalari M.Bekchonov, A.Yoqubov, R.Zaripov, Sh.Qalandarov, E.Sapayev, M.Matyoqubov va boshqalar tomonidan ishlab chiqilgan. Baʼzi ustalar aniq oʻyilgan konturli va qatʼiy chizilgan chizmachilik uslubida ishlashadi. Bu kulolchilarning asarlari, bir tomondan, XIX asr - XX asr boshlaridagi grafik kompozitsiya an'analarini davom ettirsa, ikkinchi tomondan, yangi xususiyatlarni namoyon etadi.

Hozirgi vaqtda ustalar idish yasash uchun qizil tuproqni Qoraqalpog'iston hududidagi Sulton Uvays tog‘idan olib keladi. Ayrim idishlar oddiy qishloq tuprog‘idan yasaladi. Zangori kulolchilik idishlarini tayyorlash uchun kulollar tog‘dan qizil tuproq olib keladi hamda ko‘proq ishlov beradi.

Manbalar
--------

1. ↑  „Керамические изделия". Qaraldi: 31-oktabr 2023-yil.
2. ↑  „Kulolchilik". *khivamuseum.uz*. Qaraldi: 31-oktabr 2023-yil.
3. 1 2  Итина М*. Культура и искусство древнего Хорезма*. Москва, Наука, 1981 — 262-263 bet. 31-oktabr 2023-yilda qaraldi.
4. ↑  „Dardga shifo idishlar, «xolodilnik» sopol xumlar – Xorazmdagi kulolchilik markazidan fotoreportaj". *kun.uz*. Qaraldi: 31-oktabr 2023-yil.