**Charlz Edvard Spearman**, FRS (1863-yil 10-sentyabr — 1945-yil 17-sentyabr) — faktor tahlilining kashshofi sifatida va Spearmanning darajali korrelyatsiya koeffitsienti uchun statistika sohasidagi faoliyati bilan mashhur ingliz psixologi. U, shuningdek, inson intellekti uchun modellar ustida muhim ishlarni amalga oshirdi, jumladan, kognitiv test natijalarining bir xil umumiy intellekt omilini aks ettiruvchi nazariyasi va *g* faktori atamasini fanga kiritdi.

Biografiya
----------

Spirman psixolog uchun gʻayrioddiy maʼlumotga ega edi. Bolaligida u akademik martaba ortidan quvadigan shuhratparast edi. U birinchi marta 1883-yil avgustda muhandislarning oddiy ofitseri sifatida armiyaga qoʻshildi va 1893-yil 8-iyulda Myunster Fusiliersda xizmat qilib, kapitan unvoniga koʻtarildi. 15 yildan soʻng u 1897-yilda eksperimental psixologiya fanlari nomzodi ilmiy darajasini olish uchun isteʼfoga chiqdi. Britaniyada psixologiya odatda falsafaning bir tarmogʻi sifatida koʻrilardi va Spearman Leyptsigda Vilgelm Vundt boshchiligida oʻqishni tanladi, chunki u yer metafizik spekulyatsiya oʻrniga ilmiy usuldan foydalanadigan „yangi psixologiya" markazi edi. Vundt oʻzining koʻp vazifalari va mashhurligi tufayli koʻpincha xizmat safarlarida boʻlganligi sababli, Spearman asosan Feliks Kryuger va Vilgelm Virt bilan ishlagan, ikkalasi ham oʻzini hayratda qoldirgan. U 1897-yilda ish boshlagan va bir muncha tanaffusdan soʻng (U Ikkinchi Bur urushi paytida armiyaga chaqirilgan va 1900-yil fevralidan boshlab general- ad’yutant yordamchisi oʻrinbosari boʻlib xizmat qilgan) 1906-yilda ilmiy darajasini oldi. U allaqachon intellektning omilli tahlili boʻyicha oʻzining muhim maqolasini nashr etgan edi (1904). Spearman psixolog Uilyam Makdugal bilan uchrashdi va uni hayratda qoldirdi, u Spearmanni London Universitet kollejida oʻz lavozimini tark etganida uning oʻrniga tayinlagan. Spirman 1931-yilda nafaqaga chiqqunga qadar Universitet kollejida ishladi. Dastlab u Reader va kichik psixologik laboratoriya rahbari edi. 1911-yilda u aql va mantiq falsafasi boʻyicha Grote professori lavozimiga koʻtarildi. 1928-yilda alohida psixologiya kafedrasi tashkil etilganda uning unvoni psixologiya professori deb oʻzgartirildi.

  

Bu yutuqlardan eng asosiysi inson aql-zakovatining umumiy omilini kashf etishi va keyinchalik uning „g" nazariyasini ishlab chiqish va qobiliyat boʻyicha empirik ishlarning sinteziga aylandi.

Spearmanga Frensis Galtonning ishi kuchli taʼsir koʻrsatdi. Galton psixologiya sohasida bir qancha ishlarni amalga oshirdi va Spearman tomonidan qoʻllaniladigan asosiy statistik vosita boʻlgan korrelyatsiyani ishlab chiqdi.

Statistikada Spearman anʼanaviy Pearson korrelyatsiyasining parametrik boʻlmagan versiyasi boʻlgan darajali korrelyatsiyani (1904), shuningdek zaiflashtirish uchun keng qoʻllaniladigan tuzatishni (1907) va *"omil tahlili" ning eng qadimgi versiyasini* (Lovie & Lovie) ishlab chiqdi.(1996, p. 81). Uning statistik ishi universitet kollejidagi hamkasbi Karl Pirson tomonidan qadrlanmadi va ular oʻrtasida kelishmovchilik bor edi.

Spearman oʻzining statistik ishi bilan oʻz davrida eng koʻp eʼtirofga erishgan boʻlsa-da, u bu ishni psixologiyaning asosiy qonunlariga boʻlgan izlanishlariga boʻysunish deb hisobladi va hozirda u ikkalasi uchun ham xuddi shunday mashhur.

Charlz Spirman har doim oʻz ishini psixiatriyada qoʻllashni taʼkidlagan va Qirollik Tibbiyot-Psixologiya Assotsiatsiyasida Maudsli maʼruzasida buni talab qilgan. Bu yoʻnalishlarda uning shogirdlari va hamkorlari tomonidan bir qancha ishlar qilingan boʻlsa-da, psixiatriya vositasi sifatida omil tahlilining rivojlanishi u moʻljallanganidan boshqacha yoʻl tutdi. Qanday boʻlmasin, uning psixiatriyaga bilvosita hissasi katta edi.

Spirmanning hayoti London shahrida boshlandi va tugadi. Uning uchta qizi va bir oʻgʻli bor edi, ular 1941-yilda Kritda vafot etgan.

Intellekt nazariyasi
--------------------

Spearmanning *g* (shuningdek, Godfrey Tomson va Edvard Torndike qarashlari) haqidagi fikrlari Karnegi homiyligidagi Xalqaro imtihonlar boʻyicha soʻrov yigʻilishlarida qayd etilgan.

  

Spearman taklif qilgan yana bir omil ham bor edi, bu maxsus intellekt edi. Maxsus r xuddintellekt shu testlarda yuqori natijalarga erishgan shaxslar uchun edi. Biroq, keyinchalik Spearman g yoki s omilining natijasi boʻlmagan korrelyatsiyalarga xos boʻlgan guruh omilini kiritdi. Uning gʻoyalari 1938-yilda qogʻozda tanqid qilingan psixolog Lui L. Tyurstoun oʻzining tajribalari intellektning yettita asosiy toifani tashkil etishini koʻrsatdi: raqamli, fikrlash, fazoviy, idrok etish, xotira, ogʻzaki ravonlik va ogʻzaki tushunish. Thurston oxir-oqibat Spirman bilan qobiliyat oʻlchovlari orasida umumiy omil mavjudligiga rozi boʻldi. Keyinchalik, Raymond Cattell (1963) Spearman tomonidan ishlab chiqilgan umumiy qobiliyat kontseptsiyasini qoʻllab-quvvatladi, lekin katta yoshdagi rivojlanishi bilan ajralib turadigan qobiliyatning ikkita shaklini taʼkidladi: suyuq va kristallangan intellekt.

Vaqt oʻtishi bilan, Spirman *g* omilining psixologik nuqtai nazardan yagona qobiliyat emasligini, balki odatda bir-biriga yaqin ishlaydigan ikkita bir-biridan farq qiluvchi qobiliyatlardan iborat ekanligini koʻproq taʼkidladi. Bularni u „tarbiyaviy" qobiliyat va „reproduktiv" qobiliyat deb atagan. Avvalgi atama lotincha „educere" ildizidan kelib chiqqan boʻlib, „chiqarish" degan maʼnoni anglatadi va shuning uchun chalkashlikdan maʼno chiqarish qobiliyatini anglatadi. Uning taʼkidlashicha, bu turli xil qobiliyatlarni „oʻzlarining keskin farqlari, ularning har doim hamkorligi va genetik oʻzaro bogʻliqligi" ni tushunish „individual farqlarni va hatto bilishning oʻzini" oʻrganish uchun „donolikning eng boshlanishi" boʻladi.

Spirmen *g* omilining katta sinovlar batareyasi natijasida paydo boʻlgan narsa ekanligini, yaʼni u biron bir test bilan mukammal oʻlchanmaganligini taʼkidlagan boʻlsa-da, g-nazariyasi koʻp qobiliyatni bitta omilda qoʻlga kiritish mumkinligini koʻrsatdi. Ushbu umumiy omil asosida „munosabatlar va oʻzaro bogʻliqliklarni tarbiyalash" ushbu umumiy qobiliyatni sinab koʻrishga intilishga olib keldi. Ravenning progressiv matritsalarini ulardan biri deb hisoblash mumkin, garchi Ravenning oʻzi uning sinovlarini „intellekt" testlari deb hisoblamaslik kerakligini aniq taʼkidlagan.

  

*Spirman* *g* omilini har qanday yetarlicha keng kognitiv oʻlchovlar toʻplamida aniqlash mumkin, deb hisobladi, lekin u oʻzi paydo boʻlgan testlar „maktablarda oʻrin yoʻq", chunki ular oʻqituvchilar, oʻquvchilar, ota-onalar va ota-onalarni „chayqatib yubordi". Siyosatchilarning taʼlim biznesiga eʼtibori, bu soʻzning lotincha ildizi nazarda tutganidek, talaba har qanday qobiliyatni „chiqarish" bilan bogʻliq boʻlishi kerak. 

U *Britannica entsiklopediyasining* 14-nashridagi „Qobiliyatlar, umumiy va maxsus" yozuvida oʻz qarashlarining dayjestini taqdim etdi.

Spearmanning modeli taʼsirchan edi, lekin Godfrey Tomson kabi boshqalar tomonidan ham tanqid qilindi. Xususan, psixologik g omili biologik g — yaʼni unitar biologik mexanizm yoki mexanizmga oʻtish faol tadqiqot mavzusi boʻlib qoldi.

Faktor tahlili
--------------

Faktor tahlili — bu bir nechta korrelyatsiya oʻlchovlari oʻrtasidagi munosabatlarni topish uchun ishlatiladigan statistik test va Spearman uning rivojlanishida aniq rol oʻynadi. Spearman faktorli tahlil atamasini ishlab chiqdi va undan kognitiv samaradorlikning bir nechta koʻrsatkichlarini tahlil qilishda keng qoʻlladi. Aynan omil-analitik maʼlumotlar Spearmanni qobiliyatning asl umumiy va oʻziga xos omil modellarini postulat qilishiga olib keldi. Spearman psixologik hodisalarga matematik protseduralarni qoʻlladi va oʻz tahlilining natijasini nazariyaga aylantirdi — bu zamonaviy psixologiyaga katta taʼsir koʻrsatdi. Faktor tahlili va uning zamonaviy munosabatlarini tasdiqlovchi omil tahlili va strukturaviy tenglamani modellashtirish zamonaviy xulq-atvor tadqiqotlarining koʻp qismini tashkil qiladi.

Manbalar
--------

1. 1 2  Thomson, Godfrey (1947). „Charles Spearman. 1863-1945". *Obituary Notices of Fellows of the Royal Society*. 5-jild, № 15. 373–385-bet. doi:10.1098/rsbm.1947.0006.
2. 1 2  Lovie, P.; Lovie, A. D. (1996). „Charles Edward Spearman, F.R.S. (1863-1945)". *Notes and Records of the Royal Society*. 50-jild. 75–88-bet. doi:10.1098/rsnr.1996.0007.
3. 1 2  Spearman, C. (1904). „"General Intelligence," Objectively Determined and Measured". *The American Journal of Psychology*. 15-jild, № 2. 201–292-bet. doi:10.2307/1412107. JSTOR 1412107.
4. ↑  Lovie, Pat „Spearman, Charles Edward",*. Encyclopedia of Statistics in Behavioral Science*, 2005. DOI:10.1002/0470013192.bsa634. ISBN 0470860804.
5. 1 2  *Thomson, Godfrey*. Charles Spearman. The Royal Society, s. 373–385.
6. ↑  Hartʼs Army list, 1901
7. ↑  Ogden, R. M.; Spearman, C. (1925). „The Nature of 'Intelligence' and the Principles of Cognition, 1923". *The American Journal of Psychology*. 36-jild, № 1. 140–145-bet. doi:10.2307/1413513. JSTOR 1413513.
8. 1 2  Spearman, Charles B.*. The Abilities of Man: Their Nature and Measurement*. The Blackburn Press, 2005. ISBN 1-932846-10-7.
9. ↑  "The Lancet" A Chair of Anatomy. October 1945. p. 440
10. ↑  Deary, I. J.; Lawn, M.; Bartholomew, D. J. (2008). „"A conversation between Charles Spearman, Godfrey Thomson, and Edward L. Thorndike: The International Examinations Inquiry Meetings 1931-1938": Correction to Deary, Lawn, and Bartholomew (2008)" (PDF). *History of Psychology*. 11-jild, № 3. 163-bet. doi:10.1037/1093-4510.11.3.163.
11. ↑  Edward Roy*. Psychology*. Boston: Houghton Mifflin, 2007. ISBN 978-0-618-87407-1.
12. ↑  Charles Spearman (1930). "Abilities, General and Special" (en). *Encyclopaedia Britannica*. **1** (14 nashri). 45–47 b.
13. ↑  Williams, R. H. Zimmerman, D. W. Zumbo, B. D. & Ross, D. (2003). Charles Spearman: British Behavioral Scientist. Human Nature Review. 3: 114-118
14. ↑  Spearman, C. (1950). *Human Ability*, Macmillan, London.
15. ↑  „The Chair of Anatomy". *The Lancet*. 246-jild, № 6371. October 1945. 440-bet. doi:10.1016/S0140-6736(45)91700-4.

Qoʻshimcha oʻqish
-----------------

* Spearman, C. (1987). „The proof and measurement of association between two things. By C. Spearman, 1904". *The American Journal of Psychology*. 100-jild, № 3–4. 441–471-bet. doi:10.2307/1422689. JSTOR 1422689. PMID 3322052.
* Spearman, C. (2010). „The proof and measurement of association between two things". *International Journal of Epidemiology*. 39-jild, № 5. 1137–1150-bet. doi:10.1093/ije/dyq191. PMID 21051364.
* Spearman, C. (1907). „Demonstration of Formulæ for True Measurement of Correlation". *The American Journal of Psychology*. 18-jild, № 2. 161–169-bet. doi:10.2307/1412408. JSTOR 1412408.
* Gregory, Robert J.*. Psychological Testing: History, Principles, and Applications*, Sixth, Boston: Allyn & Bacon, 2011. ISBN 978-0-205-78214-7.
* Mackintosh, N. J.*. IQ and Human Intelligence*. Oxford: Oxford University Press, 1998. ISBN 978-0-19-852367-3.
* Charles Spearman at Human Intelligence (Wayback Machine saytida 2020-01-30 sanasida arxivlangan)
*

Havolalar
---------

* Charlz Spirman „Statistiklarning portretlari" sahifasida.
* Jon Raven, razvedka boʻyicha Spearman, 2011-yil 14-may
* Charlz Spirman, 1927 yil Inson qobiliyatlari : ularning tabiati va oʻlchovlari