**O'zbekiston kashtachilik san'ati** — O`zbek milliy kashtado`zlik xalq hunarmandchilik san'atining eng qadimiy turlaridan bo`lib, u xalqning o`z turmushini go`zal qilish istagi natijasida yuzaga kelgan. Kashta kiyimlar va buyumlarni bezashda hamda ro`zg`or bezak buyumlari tayyorlashda qadimdan qo`llaniladi.

**Tarixi**
----------

```
O‘rta Osiyoda kashtachilik mahsulotlarining qadimiy xillari deyarli saqlanmagan. Muzeylardagi palak, so‘zana, choyshab, kirpech, zardevor singari badiiy buyumlar va kashtali kiyimlar faqat XIX-asrga mansub. XIV—XV-asrlarga oid kitoblardagi miniatyuralar kashtachilikning yurtimizda qadimdan keng rivojlanganini ko‘rsatadi. Jumladan, Amir Temur saroyida yashagan ispan elchisi Rui Gonzales de Klavixo o‘z esdaliklarida saroyda kashta bezaklarini tomosha qilganini yozgan. Behzod «Zafarnoma» qo‘lyozmasiga ishlagan «Temur taxtda» miniatyurasida (1467) kashtali chodirni ham aks ettirgan. O‘rta Osiyoda, ayniqsa, o‘zbek, turkman, tojik ayollari o'rtasida kashtado‘zlik keng tarqalgan. Kiyimlar oilada tayyorlangan, badiiy buyumlar (so‘zana, kirpech, dorpech, choyshab, oynaxalta, choyxalta va boshqalar)ning asosiy qismlari har bir xonadonning o‘zida tayyorlangan.
```

**O'zbek kashtachiligi**
------------------------

Oʼzbek kashtachiligi asosida yaratilgan buyumlar turlari juda keng. Har bir kashtachilik buyumi qanday foydalanishiga koʼra nomlanadi. Аholining kundalik turmushida kashtachilik buyumlari oʼrin-koʼrpalarga, yostiqlar uchun yopinchiqlar — choyshab, gulkoʼrpa, roʼyijo, bolinpoʼsh, takyapoʼshlar, devorlarga ilish uchun — zardevorlar, devordagi taxmonlar ilinadigan ensiz — kirpichlar, dasturxonlar, joynamozlar, beshik ustiga yopish uchun — beshikpoʼshlar sifatida keng foydalaniladi.O`zbek kashtalarida o`simliksimon, geometrik shakl hamda gul naqshlari ko`p qo`llaniladi. Qadimiy an'analarga ko`ra, o`zbek qizlari-bo`lajak kelinchak seplari bo`lmish har xil kashtachilik buyumlarini ya'ni dastro`mol, choyxalta, parda, belbog`, sumka, nimcha, joynomoz, gulko’rpa, kirpich, zardevor, choyshab, so`zana, kiyim bezaklari va bosh kiyimlarini, sovg`alarni o`zlari tayyorlashgan. To`yda kuyovning qarindosh-urug`lariga kelin o`zi tikkan buyumlarini sovg`a qilgan. To`ydan oldin sep yoyib ko`rgazma qilinar, bu kelinning chevarligini, mehnatsevarligini namoyish etishi va kashta qanchalik nozik, chiroyli bo`lsa yuqori baholanar edi. Qizlar juda yoshligidan boshlab kashta tikishga o`rgatilib, ular uch, to`rt yildan keyin mustaqil kashta tikishni boshlaganlar. Har bir hududda alohida kashta tikish usullari bo'lgan.

Qadimdayoq kashtachilik hunari san’at darajasiga ko’tarilgan bo’lib, buni badiiy kashtachilik deb ham yuritish odat tusiga kirgan.

**Andijon**
-----------

Kashtado’zlik ko’p jihatdan o’zbeklarning xona bezaklarida ularning tabiatini belgilab bergan va ular ko’proq turli ranglardan foydalanganlar. Andijon kashtado’zligining mashhurligi nafaqat uyni bezashda egallagan o’rni bilan, balki yuzaga kelgan an’analar va marosimlar bilan izohlanadi. Tikilgan kashtalar albatta kelin sarposiga qo’yilgan va shuning uchun onalar o’z qizlarining erta bahoridan boshlab ularni tayyorlab kelganlar.
So’zanalar odatda bir guruh ayollar, chevarlar tomonidan oldindan mohir ustalar tayyorlagan chizma asosida tikilgan. Kashtalarni bezashda bunday san’at asarlarida eng asosiy o’rinni o’simliklar kurtaklari ask etgan to’pbarggul bezaklar egallagan, ular asosan romb to’r shaklini tashkil etgan va har biri gul bezaklar bilan to’ldirilgan. Turli xil o’simlik va falak tasviri tushgan kashtalar haqiqiy tabiatning, samoviy jismlar majoziy takrorlagan, xalq dunyoqarashi bilan bog’liq bo’lgan.

**Buxoro**
----------

Buxoroning an’anaviy bezak kashtachiligi tarkibiga ko’ra juda xilma-xil va boy hisoblanadi. Joypo’sh (yangi kelin-kuyovlar uchun choyshab) va taqiyapo’sh (yostiqlar uchun g’ilof)ni o’z ichiga olgan to’shak to’plami kelin sepining muhim qismi edi. Kashta tikilgan mahsulotlarni bezashda yangi kelin-kuyovning to’shagiga alohida e’tibor berilgan, chunki mahalliy aholining tasavvuriga ko’ra, yangi turmush qurgan yoshlar, bo’lajak onalar va bolalar eng ko’p nazar-nafasga duchor bo’ladigan insonlar deb hisoblangan. Ushbu kompozitsiyada kashta markaziy maydonni va butun hoshiyani egallaydi.
Soʼzana markazini bir-biridan bir xil uzoqlikda joylashtirilgan yelpigʼichsimon tasvirlangan gul kashtalari, ularning orasida esa mayda gulchalar tasvirlangan boʼlib, bular gulsapsar, anor, qalampirnusxa naqshlardir. Hoshiyada tez-tez ishlatiladigan naqsh – yelpig’ichsimon yaproqdan iborat bo’lib, bu yerda gulning yon tomondan tasviri to’pbaggulning yuqoridan ko’rinishi bilan almashib turadi. Gul va o’simlik naqshlaridan tashkil topgan bunday kashtachilik kompozitsiyasi tabiatning bahoriy uyg’onishi ramzi bo’lgan.

Buxoroning an’anaviy bezak kashtachiligi tarkibiga ko’ra juda xilma-xil va boy hisoblanadi.

**Farg'ona**
------------

Fargʼona vodiysi kashtachiligida rangli fonda erkin joylashtirilgan buta naqshli kompozitsiyalar qoʼllaniladi. Bundan tashqari, kashtaning asosi koʼpincha bezakli kashta bilan toʼldirilmasdan ochiq qoldiriladi, buning natijasida kompozitsiya nafislikka va grafik koʼrinishga ega boʼladi. Fargʼona vodiysi hunarmand ayollarining eng yoqtirgan bezagi anor naqshi hisoblanadi. Mahalliy xalq orasida anor qadim zamonlardan barhayotlik, toʼkinlik, farovonlik va muhabbat ramzi boʼlib kelgan. Аnor tasviri koʼplab qadimiy osori-atiqalar, sanʼat asarlarida uchraydi. Masalan, Oʼrta Osiyo xalqlarida anor hayot chashmasi, toʼkin-sochinlik rahnamosining kuchi anor donalarining koʼpligida deb hisoblangan. Toʼpgullar – fargʼonalik hunarmand kashtadoʼzlarning eng sevimli naqshlaridan biri boʼlib, odamda bunday naqshlar toʼkin-sochinlik, baxt, bahoriy uygʼonishni ifodalaydi.

Farg’onalik hunarmand ayollarning eng sevimli naqshlari to’pbarggul bo’lib, ular ko’pincha unumdorlik, baxt va bahor uyg’onishining ramzidir.

**Jizzax**
----------

Jizzax soʼzanalarida, xuddi Samarqand soʼzanalaridagi kabi bezakdor gulchambar bilan oʼralgan yirik toʼpgulli naqshlar asosiy hisoblanadi. Jizzax kashtalarining oʼziga xosligi — ularning burchaklarida sehrli kuchga ega tumorcha tasvirlari tushirilishida.
Аyrim tadqiqotchilarning taʼkidlashicha, bunday turdagi kompozitsiya qadim sugʼdiyona matolari bezaklariga oʼxshash boʼlib, lekin medalyonlar asosiga tikiladigan syujetli tasvirlarsiz beriladi. Taxmin qilishlaricha, Jizzax soʼzanalaridagi doiralar samoviy kuchlarga eʼtiqodga koʼra koinot jismlarini ifodalagan va vaqt oʼtishi bilan oʼzining ibtidoiy ahamiyatini yoʼqotgan.
Jizzax soʼzanalari naqsh kompozitsiyasida odatda yirik quyoshsimon naqshlar orasiga «qalampir» tasviri tushirilishi kashtaning sehrli kuchini ikki karra oshiradi, deb hisoblangan. Chunki, mahalliy aholi soʼziga koʼra, achchiq qalampir yoki qalampir shodasi yomon ruhlarni – jin, alvasti va boshqalarni hayday oladi. Hozirgacha baʼzi anʼanaviy oʼzbek oilalarida qalampir shodasini kiraverishga yoki uy burchagiga ilib qoʼyish odati saqlanib qolgan. Jizzax soʼzanalari naqsh kompozitsiyasida odatda yirik quyoshsimon naqshlar orasiga «qalampir» tasviri tushirilishi kashtaning sehrli kuchini ikki karra oshiradi, deb hisoblangan. .

**Navoiy**
----------

Har bir markaz so’zanasi o’ziga xos mahalliy xususiyatlariga egadir. Navoiy ustalari orasida yak mohu-chor shoh (to’rtta shoh-bitta oy) turi ayniqsa mashhur. Mazkur san’at asari quyosh yoki yulduz rasmi tushurilgan maydonni markazda tasvirlab, hoshiyalari gulli butalar yoki guldastalar bilan bezatilgan. Ba’zida Navoiy ustalari ko’zga ko’rinmas joylarda qushlar, hayvonlar, odamlar yoki ro’zg’or buyumlarini bir uslubda tasvirlarini aks ettirib, umimiy so’z yordamida surat deb nomlashgan. Mana shunday tarzda ustalar jannat bog’larini tasavvur qilishgan, zodagonlarning haqiqiy bog’lari ham shu kabi ko’ringan. Ayniqsa, Nurota kashtachiligi gulli naqshning o’ziga xos go’zalligi va nafosati, gul-bargli naqshlarning ko’pligi, nozikligi, bir rangning bir necha tuslaridan foydalanilishi bilan ajralib turadi. Mahsulotlar turlari ham boy va rang-barangdir. To’shakdan tortib, an’anaviy kiyim-kechakning detallarigacha kashta bilan bezatilgan. Kashta tikilgan kichik mahsulotlardan biri dastorpech (bayram yoki ko’chalik sallasi (dastor)ni o’rash uchun kvadrat kashta) hisoblanadi. Dastorpech bezagida takrorlanuvchi romblar ko’rinishidagi kompozitsiyalar ham tez-tez uchraydi. Ular to’rsimon – tobadoni deb ataladi. Taqdim etilgan kashtalarda rombchalar gulli naqshlar – gulsapsar va anor butasi bilan to’ldirilgan. Ba’zi mutaxassislarning fikricha, bunday kompozitsiyalar "bog‘" deb ataladigan fors gilami turlaridan birini eslatadi. Ular bu kompozitsiyani Buxoroga Eron va Sharqiy Xuroson (Marv va Shimoliy Afg’oniston)dan ko’p sonli ko’chmanchilar olib kelgan bo’lishi mumkin, deb taxmin qilishadi.

Nurotalik hunarmand ayollar orasida yak mohu — chorshox (toʻrt shox — bir oy) kompozitsiya turi mashhurdir.

**Samarqand**
-------------

Samarqandning anʼanaviy bezak kashtachiligi kompozitsiya jihatidan juda xilma-xil boʻlgan. «Ruijo» (yangi turmush qurganlar to’shagi uchun choyshab) va «bolinpush» (yostiqlar uchun yopinchiq)ni o’z ichiga olgan to’shak to’plami kelinchak sepining muhim buyumi hisoblangan. Yangi turmush qurganlar to’shagining kashtado’zlik buyumlari bezaklariga alohida e’tibor berildi, ular xayrixohlik xususiyatiga ega yoki sehrli himoya vazifasini bajargan. Kompozitsiyaning markaziy maydonini egallagan yagona yirik quyoshli «lola» naqshli konsentrik naqshlardan iborat. Katta rozetaning chetlari bo’ylab 4 ta kichik gulli to’pbarggul – lolacha mavjud.
Ushbu to’pbarggullarning asl ma’nosi uzoq vaqtdan beri unutilgan. Ammo So’g’dning qadimiy san’ati, devor rasmlari va arxeologik qazishmalarni hisobga olsak, bu bezakning qadimiyligi haqida ishonch bilan aytishimiz mumkin.Samarqand mahsulotlarining rangi shiddatli va kontrastli rang sxemasi bilan ajralib turardi. Samarqand so‘zanasida katta rozetalarga alohida e’tibor berilgan. Bu kashta kompozitsiyasi Samarqand maktabi uchun oddiy bo‘lmagan 9 ta murakkab gulli to’pbargguldan iborat.

Samarqandning anʼanaviy bezak kashtachiligi kompozitsiya jihatidan juda xilma-xil boʻlgan.

**Surxondaryo**
---------------

Qadimda yarim koʻchmanchi etnik qabila guruhlari boʻlgan qoʻngʻirotlarning maishiy madaniyatidagi eng qiziqarli va oʻziga xos yoʼnalishlardan biri kashtachilik hisoblanadi. Katta bezakli kashtadoʻzlikning devor pannosi yoki choyshab kabi turlari qoʻngʻirotliklar orasida keng tarqalmagan edi, biroq kashtachilik erkaklar va ayollar kiyimlarini bezashda, oʻtovning ichki bezaklarida, shuningdek, mayda uy-roʻzgʻor buyumlarida ishlatilgan. Naqshli mahsulotlarning turlari xilma-xil boʻlib, ularning har biri o’z nomi va oʻrniga ega.
Oynaxalta, qoshiqxalta va to’rva, toʻrtburchak yoki unga oʻxshash toʻgʻri toʻrtburchak shaklidagi oynalar va mayda buyumlarni taxlash uchun xaltachalar, shuningdek,choyxalta va tuzxaltalar ular orasida eng keng tarqalgan va mashhurlaridir. Qoshiqxaltaning old qismi turkiy tilli xalqlar gilamdoʻzligidagi universal naqsh hisoblangan teng qirrali xoch (qaykalak) naqshli tumor koʻrinishidagi yagona naqshdan iborat.

**Qashqadaryo**
---------------

Qashqadaryo an’anaviy kashtachiligi tarkib oʻlaroq juda xilma-xil boʻlgan. "Ruidjo" (yosh kelin-kuyovlarning yotogʻiga toʻshaladigan choyshab) va "bolinpoʻsh" (yostiq ustiga toʻshama)dan iborat yotoq jamlanmasi har bir kelin sarposining ajralmas qismi hisoblanadi. Kashtachilik namunalariga nazar soladigan boʻlsak, yangi kelin-kuyovlarning yotoq jamlanmasiga alohida e’tibor qaratilganligini koʻrishimiz mumkin. Mahalliy xalqning tasavvuriga koʻra boʻlajak ona va bolaning ruhi juda nozik hisoblangan va bu ishlanmalarni bezashda tumor koʻrinishidagi himoya vositasini oʻtovchi naqshlar, pichoq, achchiq qalampir kabilarning tasviri tushirilgan.
Kashta namunasida "kordi osh", ya’ni oshxona pichogʻi himoya vositasi sifatida tasvirlangan. Aynan pichoq, oʻzbeklarning ayrim bid’atlariga koʻra, yovuz ruhlardan qoʻriqlovchi kuch sifatida koʻrilgan. Shu ishonch bois, samarqandliklarning ayrim hududlarida beshikdagi goʻdakning yostigʻi ostiga pichoq qoʻyish odat tusiga kirgan. Ayollar esa biron yumush bilan koʻchaga chiqib, uyga qaytishda kech qolsalar, "kordi osh" soʻzini yoʻl-yoʻlakay takrorlab borganlarki, bu bilan jinlar, yovuz ruhlarni oʻzlaridan uzoqlashtirishga ishonganlar. Shuningdek, Qashqadaryo toʻylarida hanuzgacha chimildiqning yon tomoniga yogʻoch qoshiq, pichoq va achchiq qalampir ilib qoʻyish odati saqlanib qolgan. Pichoq nafaqat himoya vositasi, shuningdek, baxodir oʻgʻil farzand tugʻilishiga ham ishoradir.

**Xorazm**
----------

Xorazmda soʻzana asosan Oʻzbekistonning qadimgi oʻtroq dehqonchilik madaniyatining shaharlari va yirik qishloqlarida, savdo va hunarmandchilik markazlarida tarqalgan. Shahar aholisi orasida qoʻlda tikilgan soʻzana pannolar turar joyning oʻlchamiga moslashgan holda katta boʻlgan. Soʻzanani bezashda "rafida" yoki "rafidagul" nomli oʻziga xos gulli bezak tandirda non tayyorlashda qoʻlga kiyiladigan yostiqni anglatgan. Dastlab, naqsh boshqacha nomlangan, ammo vaqt o’tishi bilan u naqshning qandaydir obyekt bilan o’xshashligi bilan hunarmand ayollarning uyushmasi bilan bog’liq yangi ma’noga ega bo’ldi. Mazkur buralib chiqqan poyalar koʻrinishidagi bargli bezak hunarmandlarning sevimli motivi hisoblangan.

**Toshkent**
------------

Toshkentda yirik kashtali buyumlardan biri so’zanalar – mahalliy aholi tomonidan oy-palak, yulduz-palak deb atalgan devorga teng kattalikdagi pannolar – gulko’rpalar ishlatilgan. Oy – oy ramzi bo’lgan markaziy maydonda ritmik yoki assimetrik tarzda joylashgan dumaloq to’pbarggul kompozitsiyalari keng tarqalgan edi. Oy-palak deb nomlangan ushbu so’zana turi, naqsh holatida koinotni yoki osmonu falakni anglatadi.
Kashtachilikda to’pbargguldan foydalanish ko’pincha tadqiqotchilar tomonidan quyosh belgisi, quyosh va to’lin oyning tasviri sifatida qaraladi. Yulduzli osmon xaritasini ramziy ma’noga ega bo’lgan Toshkent chodirlari nafaqat yangi turmush qurganlarni yovuz ruhlardan himoya qilib, himoya kuchini o’z ichiga olgan, balki xayrixoh funktsiyaga ham ega edi.Gul butalaridan foydalanish Toshkent kashtalarining bezak naqshlari uchun xosdir. Bu holatda biz gulli buta hamda «qalampirnusxa» va «anor guli» naqshlarini ko’ramiz. Mahalliy aholining fikriga ko’ra, achchiq qalampir yoki undan iborat marjonlar yomon ruh – jinlar, alvasti va boshqalarni haydovchi sehrli kuchga ega bo’lgan. Hozirgacha ba’zi an’anaviy o’zbek oilalarida qalampir marjonlarini kiraverishga yoki uy burchagiga ilib qo’yish odati saqlanib qolgan. Barcha hunarmand ayollar yoqtirgan anor naqshlari hayot, farovonlik, serfarzandlik va muhabbat ramzi sifatida talqin qilingan.Toshkent kashtachiligining markazida katta to’pbarggul shaklidagi gullar tikilgan. Ular oddiyroq qilib tog’ora palak deb atalgan. Mazkur bezaklarning chetlari kundalik hayotda keng ishlatilgan katta dumaloq tog’ora bilan bog’liqdir. Ilgari bunday palak qiz palak deb yoki bir oylik palak deb nomlashgan va kelinlarning sarposiga qo’yilishi shart bo’lgan. Ehtimol, vaqt o’tishi bilan qadimiy nomi va ramzi uncha muhim bo’lmay qoldi hamda kundalik hayotda foydalanuvchi buyum bilan bog’liq bo’lib qolgan.Toshkent maktabining palaklarida tumor ichiga qalampirlarni joylashtirishgan va bu bilan himoya kuchini ko’paytirgan. Mahalliy aholining so’zlariga qaraganda achchiq qalampirlar yoki ulardan tuzilgan qalampir datsalar mo’jizaviy kuchga ega bo’lib ruhlarni, jinlarni alvasi va hokazolarni qo’rqitish uchun xizmat qilgan. Shu kunga qadar ba’zi an’anaviy o’zbek oilalarda bunday an’ana saqlanib qolib, ular eshik ostonasiga yoki burchagiga qalampirlar tizimchalarini ilib qo’yishadi.

Toshkent kashtachiligida oypalak bezaklar anna shunday ustun mavqega ega bo’lib, samoviy nomlarga ega bo’lgan.

**Manbalar**
------------

1. ↑  *Mo'minova, Iroda* [file:///C:/Users/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80/Downloads/Mo%E2%80%99minova%20Iroda%20Xoliyor%20qizi%20(1).pdf „Kashtachilik tarixi"]. Qaraldi: 14-avgust 2023-yil.
2. ↑  *O'zbekiston Respublikasi hunarmandlar uyushmasi, axborot xizmati* „O‘zbek milliy kashtado‘zlik(kashtachilik) san’ati tarixi".. Qaraldi: 14-avgust 2023-yil.
3. ↑  „Kashtachilik san'atida har bir millatning o`ziga xos eng ko`p qo`llaydigan naqshlari bo`ladi".. Qaraldi: 14-avgust 2023-yil.
4. ↑  „Andijon kashtachiligi".. Qaraldi: 14-avgust 2023-yil.
5. ↑  „Buxoro kashtachiligi".. Qaraldi: 14-avgust 2023-yil.
6. ↑  „Uzbekistan Handicrafts: Decorative Embroidery".. Qaraldi: 14-avgust 2023-yil.
7. ↑  „Jizzax kashtachiligi".. Qaraldi: 14-avgust 2023-yil.
8. ↑  „Navoiy kashtachiligi".. Qaraldi: 14-avgust 2023-yil.
9. ↑  „Samarqand kashtachiligi".. Qaraldi: 14-avgust 2023-yil.
10. ↑  „Toshkent kashtachiligi".. Qaraldi: 14-avgust 2023-yil.

=Havolalar
==========

* Hunarmandlar uyushmasi axborot xizmati ma'lumoti
* [ Kashtachilik namunalari}
* Kashtachilik sehri
* www.advantour.com