**Abu Abdulloh Ahmad ibn Abu Duod al-Iyodiy** (arabcha: ) (776/7—854-yil iyun) IX asr oʻrtalarida islom dini sudyasi (*qozi*) boʻlgan. Moʻtazila tarafdori boʻlgan Ahmad 833-yilda Abbosiylar xalifaligiga bosh qozi etib tayinlangan. Muʼtasim va Votiq xalifaliklari davrida katta nufuzga ega boʻlgan. Bosh qozi boʻlgan davrda moʻtazilani rasmiy davlat mafkurasi sifatida saqlab qolishga harakat qildi. Amaldorlar va olimlar oʻrtasida moʻtazila taʼlimotlariga rioya etilishini taʼminlash maqsadida inkvizitsiyani (*mihna*) targʻib etishda yetakchi rol oʻynadi. 848-yilda Ibn Abu Duod insultga chalingach, oʻz lavozimini oʻgʻli Muhammadga topshirdi. Mutavakkil xalifaligi davrida oilasining taʼsiri pasayib, asta-sekin moʻtaziladan voz kechilib, *mihnaga* chek qoʻyildi.

Bir qancha xalifalar hukmronligi davrida eng yuqori martabali amaldorlardan biri boʻlgan Ibn Abu Duodning Abbosiylar saroyidagi obroʻsi oʻtmishdagi barmakiylar obroʻsi bilan teng koʻrilgan. Moʻtazila yetakchisi va *mihnaning* bosh meʼmorlaridan biri sifatida ortodoks olimlar, jumladan mashhur dinshunos Ahmad ibn Hanbalni taʼqib ostiga olishi oʻlimidan soʻng obroʻsiga putur yetkazib, keyingi sunniy olimlarining qoralash obyektiga aylanishiga sabab boʻldi.

Dastlabki faoliyati
-------------------

776 yoki 777-yilda Basrada tugʻilgan Ibn Abu Duod Suriya shimolidagi Qinnasrin yaqinida joylashgan qishloqlik arab oilasiga mansub boʻlib, adnaniylar qabilasining Iyod urugʻiga tegishli boʻlgan. Oxirgi maʼlumot keyinchalik Ibn Abu Duodning dushmanlari tomonidan inkor etilgan. Juda yosh ekanida otasi bilan Damashqqa ko‘chib o‘tgan va yoshligida islom huquqi (*fiqh*) va ilohiyot ilmini (*kalom*) o‘rgangan. Ustozi Hayyaj ibn al-Alo as-Sulamiy moʻtazila asoschisi Vosil ibn Atoning shogirdi boʻlgan. Ibn Abu Duod ustozining tarbiyasi tufayli moʻtazila taʼlimoti tarafdori boʻlgan.

Ibn Abu Duod oʻqishni tugatgandan soʻng, xalifa Maʼmun (h. 813–833) huzuridagi bosh qozi (*qozi al-qudot*) Yahyo ibn Aktam bilan aloqa oʻrnatadi. Yahyo xizmatida boʻlganida Maʼmun bilan birinchi marta uchrashgan va tezda xalifaga xizmati maʼqul boʻlgan. Bir maʼlumotga koʻra, bu voqea 819-yilda, Maʼmun Bagʻdodga kelgan yili sodir boʻlgan. Maʼmunning oʻzi ham moʻtazilaga moyil boʻlib, bu taʼlimot ortodokslik va Aliylar oʻrtasidagi moʻtadil muqobillikni ifodalab, bir vaqtning oʻzida xalifaning diniy ishlarga rahbarlik qilishda *imom* sifatidagi vakolatini tasdiqlagan. 827-yilda xalifa oʻzining Qurʼon yaratilganiga ishonuvchi markaziy moʻtazila aqidasiga eʼtiqod qilishini eʼlon qilgan. 833-yil Maʼmun hukmronligining oxiriga kelib, Ibn Abu Duod xalifaning yaqin odamiga aylandi. Oʻlim toʻshagida yotgan Maʼmun ukasi va vorisi Muʼtasimga Ibn Abu Duodni maslahatchilari qatoriga kiritishni tavsiya qildi.

Muʼtasim hukmronligi ostida bosh qozilik faoliyati
--------------------------------------------------

Muʼtasim taxtga oʻtirgandan soʻng, akasining maslahatiga amal qilib, Ibn Abu Duodni ustozi Yahyo ibn Aktamning oʻrniga bosh qozi etib tayinladi. Muʼtasim hukmronligi davrida (h. 833–842) Ibn Abu Duod yirik siyosiy va iqtisodiy taʼsirga ega boʻlib, xalifa toʻliq uning taʼsiri ostida ekanligi, xalifaning na davlat, na shaxsiy ishi Ibn Abu Duodning maslahatisiz amalga oshirilmagani aytiladi. U davlat boshqaruvidagi asosiy raqibiga aylangan vazir Muhammad ibn az-Zayyat bilan ziddiyatga borishga majbur boʻlgan boʻlsa-da, yuqori martabali amaldorlardan biri boʻla oldi.

*Mihna* sodir boʻlgan mashhur shaharlar koʻrsatilgan xarita
Muʼtasim davrida moʻtazila davlatning rasmiy aqidasi sifatida saqlanib qolgan. Maʼlumotlarga koʻra, moʻtazilani qoʻllash uchun yangi xalifada Maʼmun kabi shaxsiy gʻayrat boʻlmagan, shunga qaramay, goʻyoki Ibn Abu Duodning taʼsiri tufayli akasining diniy siyosatini davom ettirgan. Bosh qozi Qurʼon yaratilgan degan taʼlimotga rioya qilishni taʼminlash uchun qozi inkvizitsiya yoki *mihnani* davom ettirdi. Maʼmun oʻlimidan atigi toʻrt oy oldin boshlangan *mihna* amaldorlar, qozilar va olimlardan Qurʼonning tabiatiga oid eʼtiqodlari boʻyicha sinovdan oʻtishlarini talab qildi. Joriy qilingan qoidaga amal qilishdan bosh tortgan shaxslar ishdan boʻshatilgan, hibsga olingan yoki qiynoqqa solingan. Bu davrda *mihna* qurbonlari orasida hanbaliy fiqh mazhabining asoschisi Ahmad ibn Hanbal ham bor edi. Uni Ibn Abu Duod sud qilgan va ortodoks e’tiqodini saqlab qolgani uchun qamchilangan. Ibn Abu Duod, shuningdek, xalifalikning turli shaharlariga bir necha oʻziga oʻxshagan *qozilar* tayinlanishini nazorat qilgan. Ular oʻz vakolatlari doirasida *mihnani* xuddi shunday joriy qilganlar.

Ibn Abu Duod *mihnani* nazorat qilishdan tashqari, saroyda oʻz vaqtini moʻtadillik va rahm-shafqat bilan obroʻ qozonish, Muʼtasimning gʻazabiga duchor boʻlgan odamlarni jazodan qutqarish uchun bir necha marta shafoat qilish va xalifaning turli homiylari uchun iltifotlarni taʼminlash bilan vaqt oʻtkazdi. Shu bilan birga, xalifalikning moliyaviy ishlarida ham muhim rol oʻynagan. Jumladan, qoʻl ostidagi xodimlari, 838-yilda Amoriy yurishi paytida oʻljalarni taqsimlashni nazorat qilgan. Aytishlaricha, Xurosonda sugʻorish kanali loyihasini ham amalga oshirgan va Bagʻdodda sodir boʻlgan katta yongʻindan soʻng Ibn Abu Duod xalifani jabrlangan fuqarolarga yordam berish uchun besh million *dirham* tarqatish vazifasini ishonib topshirishga ishontira olgan. Ibn Abu Duod 836-yilda yangi poytaxt Samarraga koʻchib oʻtishda ishtirok etgan. U yerdagi markaziy shahardan yer olgan. 840-yilda sharmanda qilingan general Afshinning bidʼat sudiga raislik qilgan.

Votiq hukmronligi davri
-----------------------

Ibn Abu Duod Muʼtasimning oʻgʻli va vorisi Votiq (h. 842–847) davrida ham siyosiy taʼsiri jihatidan kuchli boʻlib qoldi. Votiq ham xuddi avvalgiday Qurʼon yaratilgan degan taʼlimotni davom ettirdi. Muʼtasim hukmronligining katta qismida *mihna* yengil amalga oshirilgan edi. Ibn Abu Duad va u bilan ittifoqdosh qozilar xalifa hayotining soʻnggi yilida oʻz faoliyatini kuchaytirgan. Votiqning taxtga kelishi bilan yangi xalifa *mihnaning* koʻlamini oshirishni buyurdi va inkvizitsiya tarafdorlarining shiddat bilan davom etishlarini maʼqulladi.

Manbalar
--------

1. ↑  *Rahman, Zameelur* „Answers to Doubts over the 'Aqidah of Imam Abu Hanifah" (en). *Darul Ma'arif* (1-mart 2014-yil). — „"...his major enemies besides the ruling elite were some scholars of the Hanafi school, in particular the judge Ahmad ibn Abi Dawud"". Qaraldi: 23-dekabr 2020-yil.
2. ↑  Al Baghdadi, Tarikh Baghdad 15:518
3. ↑  Tillier, Mathieu (2009-12-05), „I - Le grand cadi", *Les cadis d'Iraq et l'État Abbasside (132/750-334/945)*, Études arabes, médiévales et modernes, Beyrouth: Presses de l’Ifpo, 426–461-bet, ISBN 978-2-35159-278-6, qaraldi: 2020-06-13
4. ↑  Hurvitz 2002, ss. 123–24. sfn error: no target: CITEREFHurvitz2002 (help)
5. ↑  Zetterstéen & Pellat 1960, s. 271 harvnb error: no target: CITEREFZetterstéenPellat1960 (help); Ibn Khallikan 1871, ss. 61–62, 70–71 harvnb error: no target: CITEREFIbn\_Khallikan1871 (help).
6. ↑  Fück 1997, s. 289. sfn error: no target: CITEREFFück1997 (help)
7. ↑  Patton 1897, s. 55 harvnb error: no target: CITEREFPatton1897 (help); Ibn Khallikan 1871, s. 62 harvnb error: no target: CITEREFIbn\_Khallikan1871 (help).
8. ↑  Zetterstéen & Pellat 1960, s. 271 harvnb error: no target: CITEREFZetterstéenPellat1960 (help); Ibn Khallikan 1871, s. 65 harvnb error: no target: CITEREFIbn\_Khallikan1871 (help).
9. ↑  Kennedy 2004, ss. 161–62. sfn error: no target: CITEREFKennedy2004 (help)
10. ↑  Patton 1897, s. 52 harvnb error: no target: CITEREFPatton1897 (help); Al-Tabari 1985–2007, v. 32: pp. 176-77 harvnb error: no target: CITEREFAl-Tabari1985–2007 (help).
11. ↑  Hurvitz 2002, s. 124 harvnb error: no target: CITEREFHurvitz2002 (help); Zetterstéen & Pellat 1960, s. 271 harvnb error: no target: CITEREFZetterstéenPellat1960 (help); Al-Tabari 1985–2007, v. 32: pp. 229-30 harvnb error: no target: CITEREFAl-Tabari1985–2007 (help); Ibn Khallikan 1871, s. 65 harvnb error: no target: CITEREFIbn\_Khallikan1871 (help).
12. ↑  Hurvitz 2002, ss. 123–25 harvnb error: no target: CITEREFHurvitz2002 (help); Zetterstéen & Pellat 1960, s. 271 harvnb error: no target: CITEREFZetterstéenPellat1960 (help); Patton 1897, s. 55 harvnb error: no target: CITEREFPatton1897 (help); Ibn Khallikan 1871, ss. 62, 66, 69 harvnb error: no target: CITEREFIbn\_Khallikan1871 (help); Tillier 2009, p. 426-461; Turner 2010, s. 90 harvnb error: no target: CITEREFTurner2010 (help).
13. ↑  Hinds 1993, ss. 3–4 harvnb error: no target: CITEREFHinds1993 (help); Hurvitz 2002, ss. 123 ff. harvnb error: no target: CITEREFHurvitz2002 (help); Patton 1897, ss. 56 ff. 89 ff. harvnb error: no target: CITEREFPatton1897 (help).
14. ↑  Zetterstéen & Pellat 1960, s. 271 harvnb error: no target: CITEREFZetterstéenPellat1960 (help); El-Hibri 2001, s. 48 harvnb error: no target: CITEREFEl-Hibri2001 (help); Ibn Khallikan 1871, ss. 62–64, 68–69 harvnb error: no target: CITEREFIbn\_Khallikan1871 (help).
15. ↑  Hurvitz 2002, s. 125. sfn error: no target: CITEREFHurvitz2002 (help)
16. ↑  Northedge 2008, s. 114. sfn error: no target: CITEREFNorthedge2008 (help)
17. ↑  Al-Tabari 1985–2007, v. 33: pp. 185 ff.. sfn error: no target: CITEREFAl-Tabari1985–2007 (help)
18. ↑  Hurvitz 2002, s. 126 harvnb error: no target: CITEREFHurvitz2002 (help); Hinds 1993, s. 4 harvnb error: no target: CITEREFHinds1993 (help). Both authors speculate that the *mihnah* may have been intensified after al-Mu'tasim entered his final illness and withdrew from politics.