„**Jinoyat va jazo**" — 1865—1866-yillarda yozilgan Fyodor Dostoyevskining ijtimoiy-psixologik va ijtimoiy-falsafiy romani. Birinchi marta 1866 yilda „Russian Bulletin" jurnalida nashr etilgan. Bir yil oʻtgach jurnal nashriga nisbatan biroz oʻzgartirilib alohida kitob nashr etildi. Muallif kitob versiyasiga bir qator qisqartmalar va uslubiy oʻzgartirishlar kiritdi.

Jinoyat va jazo gʻoyasi Dostoevskiyda koʻp yillar davomida pishib yetilgan, ammo qahramonning „oddiy" va „gʻayrioddiy" odamlar haqidagi gʻoyasi bilan bogʻliq boʻlgan markaziy mavzu faqat 1863-yilda Italiyada shakllana boshladi. Toʻgʻridan-toʻgʻri asar ustida ishlashni boshlagan muallif, Marmeladovlar oilasi va mahkumning vahiysi sifatida oʻylab topilgan romani mazmuni haqida hikoya qilingan, tugallanmagan „Mast" romani qoralamalarini birlashtirdi. Ish jarayonida reja kengaytirildi va syujet yaqinlarini qutqarish uchun lombardchi ayolni oʻldirgan talaba Rodion Raskolnikovning jinoyati asosida qurildi. Shu bilan birga, jinoiy voqea muallif uchun nafaqat mavzu, balki odamni jinoyat sodir etishga undaydigan ijtimoiy holatlar haqida mulohaza yuritish uchun imkoniyat boʻldi. Shuningdek, odamlar qalbida qanday murakkab „kimyoviy" jarayonlar sodir boʻlishini koʻrsatish imkoniyatiga ega boʻldi. Roman obrazlaridan biri bu 19-asrning ikkinchi yarmidagi katta shahar boʻlib, u yerda hayot toʻqnashuvlar va dramalarga toʻla. Asar vaqtning taniqli belgilarini qayta tiklaydi, Sankt-Peterburg topografiyasini aks ettiradi .

„Jinoyat va jazo" ning nashr etilishi Rossiyaning adabiy jamoatchiligida boʻronli polemikani keltirib chiqardi. Sharhlovchilarning sharhlari zavqdan tortib to rad etishgacha boʻlgan. Dostoevskiyning Dmitriy Pisarev , Nikolay Straxov , Nikolay Axsharumov kabi zamondoshlari asarni tubdan tahlil qildilar. 1880-yilgacha asar fransuz, nemis, shved, ingliz, polyak, venger, italyan, daniyalik, norveg, fin tillariga tarjima qilindi. Asar jahon adabiy jarayoniga taʼsir koʻrsatdi: fransuz, italyan, nemis adabiyotida Dostoevskiy tomonidan belgilangan mavzuni rivojlantirishni davom ettirgan „sherik" romanlar paydo boʻldi.

Oʻzbek tilida birinchi marta 1977-yilda nashr erilgan, soʻnggi nashri 2018-yilda Yangi asr avlodi nashriyoti tomonidan 856 betli qattiq muqovada nashr etildi.

Roman bir necha bor sahnalashtirildi (birinchi spektakllar 1880-yillarda paydo boʻlgan, Rossiyada birinchi teatr asari 1899-yilda namoyish etilgan, birinchi xorijiy sahna versiyasi 1888-yilda Parijda namoyish etilgan) va filmlar suratga olingan.

Yaratilish tarixi
-----------------

1859-yilning kuzida Fyodor Mixaylovich akasiga yozgan maktubida, yaqin kelajakda asosiy konturlari gʻamginlik davrida shakllangan romani ustida ishlashni rejalashtirayotganini aytdi.1865-yilning yozida qiyin moliyaviy ahvolda boʻlgan yozuvchi unga 3000 rubl avans berish iltimosi bilan jurnalining noshiriga yuzlandi. Xuddi shunday taklif Dostoevskiy va oktyabr oyidan kechikmay tayyor qoʻlyozma berishni vaʼda qilgan "Peterburg gazetasi "muharriri Valentin Korschga yuborilgan. Ikkala holatda ham rad javobi berildi. Natijada yozuvchi noshir Fyodor Stellovskiydan kerakli miqdordagi pulni olishga muvaffaq boʻldi, noshir buning evaziga Dostoevskiyning uch jildli asarlarini nashr etish uchun barcha huquqlarga ega boʻldi. Bundan tashqari, Stellovskiy Fyodor Mixaylovichdan unga 1866-yil noyabridan kechiktirmay unga yangi roman (keyinchalik Qimorboz deb nomlangan) yozib berishini vaʼda qildi.

Stellovskiy bilan tuzilgan shartnoma yozuvchiga asosiy qarzlarini toʻlash va chet elga ketishga imkon yaratdi. U erda Dostoevskiyning moliyaviy muammolari yanada ogʻirlashdi, chunki Visbadenda boʻlganida besh kun ichida barcha pullarni va shaxsiy narsalarini kazinoda sovurdi. Apollinariya Suslovaga yoʻllagan maktubida Fyodor Mixaylovich mehmonxonada ovqatlanish va boshqa xizmatlardan voz kechilganligini aytdi: „Ular kiyimlarini va etiklarini tozalamaydilar, mening chaqiruvimga kelishmaydi". U yerda kichik bir sonda „pulsiz, ovqatsiz va nursiz" yozuvchi „Jinoyat va jazo" ustida ish boshladi. Adabiyotshunos Leonid Grossman taʼkidlaganidek moliyaviy qulash paytida uzoq vaqt pishib boʻlgan gʻoyalar „baʼzi bir yangi kombinatsiyani berdi va jinoiy tarkib gʻoyasini keltirib chiqardi".

Oʻsha 1865-yil sentyabr oyida Dostoevskiy "Rossiya byulleteni "jurnalining muharriri Mixail Katkovga yangi ishini nashrining sahifalarida joylashtirishni taklif qildi va u boshlagan ish „bitta jinoyatning psixologik hisobi" ekanligini aytdi:

  

„*Jinoyat va jazo" gʻoyasini tavsiflovchi F.M.Dostoevskiy daftaridan sahifa. Bu yilgi aksiya zamonaviy. Universitet talabalaridan haydalgan bir yigit … bitta kampirni, foizli pul beradigan titulli maslahatchini oʻldirishga qaror qildi … Bundan tashqari, mening hikoyamda jinoyat uchun tayinlangan qonuniy jazo qonun chiqaruvchilarning fikriga qaraganda jinoyatchini juda kam qoʻrqitadi, degan fikr bor. chunki uning oʻzi axloqiy jihatdan buni talab qiladi".*

Oktyabr oyida Katkov Dostoyevskiyga dastlabki toʻlov sifatida 300 rubl yubordi ammo, pul Visbadenga biroz kechikish bilan keldi — oʻsha paytgacha yozuvchi Rossiyaga qaytib ketgan edi. „Jinoyat va jazo" boʻyicha ishlar Sankt-Peterburgda davom ettirildi va 1865 yil noyabrda Fyodor Mixaylovich koʻp sahifali qoralamani rad etdi va yoqib yubordi va yana yozishni boshladi. Bir oy oʻtgach, u Katkovga romanning dastlabki yetti varagʻini berdi. Bundan tashqari, ish tayyor boʻlishi bilanoq qismlarga boʻlinib „Rossiya byulleteni" ga yuborildi. Dostoevskiy oʻz maktublaridan birida: „*Men ishda mahkumga oʻxshab oʻtiraman … Qish davomida men hech qaerga bormadim, hech kimni yoki hech narsani koʻrmadim, faqat bir marta teatrda boʻldim … Va bu roman oxirigacha davom etadi — agar ular meni qarz boʻlimiga qoʻyishmasa*".

Dostoevskiyning loyihalariga qaraganda, „Jinoyat va jazo" ustida ishlayotganda u uchta ijodiy bosqichni bosib oʻtdi. Visbaden mehmonxonasida boshlangan ish jinoyat sodir etgan odamni tan olish edi; rivoyat birinchi shaxsda oʻtkazildi: „*Men sudlanyapman va hamma narsani aytib beraman … Men oʻzim uchun yozaman, lekin boshqalar ham oʻqisinlar*".

Ish jarayonida gʻoya oʻzgardi — tugallanmagan „Mast" romanining parchalari qoʻlyozma tarkibiga kiritildi. Ikki xil hikoyani — mahkum va Marmeladovlar oilasini birlashtirgan ushbu versiya yana Fyodor Mixaylovichga toʻgʻri kelmadi. „Jinoyat va jazo" ning uchinchi — yakuniy nashriga oʻtib, oʻzi uchun eslatma yozdi: "*Muallif hamma narsani bilguvchi va gunohkor mavjudot emas deb taxmin qilish kerak* ".

Asarning birinchi versiyasida bosh qahramonning familiyasi yoʻq edi — uning doʻsti Razumixin Vasiliy va Vasyuk obrazini chaqirdi. Qotillik ishi boʻyicha ish olib borgan tergovchining ish materiallarida Porfiry Stepanovich, keyin Porfiry Filipyevich Semyonov nomi koʻrsatilgan. Belgilar orasida Lizaveta Syasya qizi ham bor edi, u bilan jinoyatchi iliq munosabatda boʻlgan. Soniya keyinroq paydo boʻldi alohida eslatmalarda ikki qahramon yonma-yon boʻlgan, ammo keyinchalik romandan chetlashtirildi. Svidrigailov (dastlab Aristov ismli) birinchi qoralama daftarlarida qahramonga jinoyatchi nomini bilishini maʼlum qilgan epizodik belgi boʻlgan.

„Jinoyat va jazo" fitnasi Dostoevskiyga 1865-yil yanvar oyida ikki keksa ayolni oʻldirgan savdogar oilasining vakili, sismatik, yigirma yetti yoshli moskvalik Gerasim Chistovning sudi tomonidan taklif qilingan boʻlishi mumkin. Qotillik quroli bolta edi, jinoyatchi kassadan va kvartiradan pul va qimmatbaho buyumlarni chiqarib tashlagan. Olti oy oʻtgach, avgust oyida sud jarayoni boshlandi. Fyodor Mixaylovich ish boʻyicha soʻzma-soʻz maʼruza bilan tanish edi. Leonid Grossmanning soʻzlariga koʻra: „*ushbu jarayon materiallari uning birinchi bosqichida uning badiiy tasavvuriga turtki berishi mumkin*".

Raskolnikov nega sudxoʻrni oʻldirdi degan savolga javob izlashda muallifning yoʻli yetarlicha uzoq edi. Mixail Katkovga yozgan maktubida Fyodor Mixaylovich oʻz qahramonining qilmishlarining maʼnosi haqidagi gʻoyasini „oddiy arifmetika" bilan cheklab qoʻygan: talaba boshqa azob chekayotgan odamlarga — oʻziga, singlisi va onasiga najot berish imkoniyatini berish uchun „kar, ahmoq, gʻazablangan va kasal kampir" hayotini olishga qaror qildi. Romanning ikkinchi versiyasida, shuningdek, personajdan bir xil xayriya xabarlari bor edi : "Men kuch olaman, kuch olaman — pul boʻladimi yoki kuch boʻladimi — yomon emas. Men baxt keltiraman. "Va nihoyat, yakuniy versiyada Raskolnikovning „Napoleon gʻoyasi" insoniyatni „titraydigan jonzotlar" va „xoʻjayinlar" ga boʻlinishi bilan ifodalangan.

Qahramonlar
-----------

| Ism | Otasining ismi | Familiya |
| --- | --- | --- |
| Rodion | Romanovich | Raskolnikov |
| Avdótya | Románovna | Raskolnikova |
| Polxeríya | Aleksandrovna |
| Semyon | Zaharovich | Marmeládov |
| Sofya, Sónya, Sónechka | Semyonovna | Marmeládova |
| Katerina | Ivanovna |
| Dmitriy | Prokofich | Vrazumixin |
| Praskóvya | Pavlovna | Zarnitsyna |
| Arkadiy | Ivanovich | Svidrigáilov |
| Marfa | Petrovna | Svidriǵylova |
| Pyotr | Petrovich | Lujin |
| Andrey | Semyónovich | Lebezyátnikov |
| Porfíriy | Petrovich |  |
| Lizaveta | Ivanovna |  |
| Alyona |  |

Manbalar
--------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑
7. ↑
8. ↑

Havolalar
---------

* Jinoyat va jazo gutenberg.orgda[*sayt ishlamaydi*]
* Jinoyat va jazo librivox.orgda
* Jinoyat va jazo wikuquote.orgda[*sayt ishlamaydi*]
* Kitobxon.com Jinoyat va jazo