Sent-Osvalds Koʻrfazi, Dorset, Angliya. Yovvoyi qum va shingle plyajlari toʻlqin harakatlari bilan tabiiy ravishda shakllanadi va saqlanadi.
Avstraliyaning Oltin sohilidagi bu kabi rekreatsion plyajlar plyajni oziqlantirish loyihalari bilan shakllanishi va saqlanishi mumkin.
**Plyaj** (fransuzcha: *plage* — „sohil", „qirgʻoq") — bu boʻshashgan zarralardan iborat suv havzasi yonidagi relyef shakli. Plyajni tashkil etuvchi zarralar odatda qum, shagʻal, shagʻal, toshlar va boshqalar kabi toshlardan tayyorlanadi yoki mollyuska qobigʻi yoki korallin suv oʻtlari kabi biologik manbalar. Choʻkindilar mahalliy toʻlqin taʼsiriga va ob-havoga qarab har xil zichlik va tuzilmalarda joylashib, turli xil toʻqimalar, ranglar va gradyanlarni yoki material qatlamlarini hosil qiladi.

Garchi baʼzi plyajlar koʻllar va daryolar kabi ichki chuchuk suv joylarida hosil boʻlsada, aksariyat plyajlar toʻlqin yoki hozirgi harakat konlari va choʻkindilarni qayta ishlaydigan qirgʻoq hududlarida joylashgan boʻladi. Erosion(Eroziya) va plyaj geologiyalarining oʻzgarishi toʻlqin harakati va ekstremal ob-havo hodisalari kabi tabiiy jarayonlar sababli sodir boʻladi. Shamol sharoitlari toʻgʻri boʻlgan joyda, plyajlarni plyaj uchun himoya va yangilanishni taʼminlaydigan qirgʻoq tepalari qoʻllab-quvvatlashi mumkin. Biroq, bu tabiiy kuchlar tufayli yanada iqlim oʻzgarishi keskinlashdi, plyajlarda juda tez sur’atlarda doimiy ravishda iqlim oʻzgarishi kuzatiladi.Baʼzi hisob-kitoblarga koʻra, 2100-yilga kelib, iqlim oʻzgarishi natijasida dengiz sathining koʻtarilishi tufayli er yuzidagi qumli plyajlarning 50 foizi yoʻqoladi.

Qumli plyajlar butun dunyo qirgʻoqlarining uchdan bir qismini egallaydi. Ushbu plyajlar dam olish uchun mashhur boʻlib, muhim iqtisodiy va madaniy rollarni oʻynaydi — koʻpincha mahalliy turizm sanoatini boshqaradi. Ushbu foydalanishni qoʻllab-quvvatlash uchun baʼzi plyajlarda qutqaruv postlari, kiyim almashtirish xonalari, dushlar, kulbalar va barlar kabi sunʼiy infratuzilma mavjud. Ular, shuningdek, doimiy va mavsumiy yashovchilar uchun yaqin joyda mehmondoʻstlik joylari (masalan, kurortlar, lagerlar, mehmonxonalar va restoranlar) yoki turar-joylarga ega boʻlishi mumkin

Inson kuchlari global miqyosda plyajlarni sezilarli darajada oʻzgartirdi: toʻgʻridan-toʻgʻri taʼsirlar qumtepalar va qirgʻoqlarda notoʻgʻri qurilish amaliyotlarini oʻz ichiga oladi, insonning bilvosita taʼsiri esa suv ifloslanishi, plastik ifloslanish va dengiz sathining koʻtarilishi va iqlim oʻzgarishi natijasida qirgʻoq eroziyasini oʻz ichiga oladi. Baʼzi qirgʻoqlarni boshqarish amaliyotlari tabiiy plyaj jarayonlarini saqlab qolish yoki tiklash uchun moʻljallangan, baʼzi plyajlar esa plyajni oziqlantirish kabi amaliyotlar orqali faol ravishda tiklanadi.

Gavayidagi plyajdagi dengiz qoldiqlari.
Rivojlanmagan yoki ochilmagan plyajlar deb ham ataladigan yovvoyi plyajlar turizm yoki dam olish uchun ishlab chiqilmagan. Saqlangan plyajlar suv yoki dengiz biologik xilma-xilligida muhim rol oʻynaydigan muhim biomlardir, masalan, dengiz toshbaqalarining koʻpayish joylari yoki dengiz qushlari yoki pingvinlar uchun uyalar uchun. Saqlangan plyajlar va ular bilan bogʻliq qumtepalar ichki ekotizimlar va inson infratuzilmasi uchun ekstremal ob-havodan himoya qilish uchun muhimdir.

Joylashuv va Profil
-------------------

**Beach zones**

  

*Beach* murojaat qilishi mumkin:

* toʻlqinlar va oqimlar kuchlari bilan tosh materiallari quruqlikda, dengizda yoki quruqlikda harakatlanadigan kichik tizimlar; yoki
* katta hajmdagi geologik birliklar.

Birinchisi quyida batafsil tavsiflanadi; katta geologik birliklari panjara ostida boshqa joyda muhokama qilinadi.

Plyajda uni tashkil etuvchi va shakllantiruvchi jarayonlar bilan bogʻliq boʻlgan bir nechta koʻzga tashlanadigan qismlar mavjud. Koʻpincha suv ustidagi qism (toʻlqinga qarab) va toʻlqinning bir nuqtasida toʻlqinlar tomonidan koʻproq yoki kamroq faol taʼsir koʻrsatadigan qism plyaj bermasi deb ataladi. Berma — faol qirgʻoq chizigʻini oʻz ichiga olgan material konidir. Bermaning *tepasi* (tepasi) va *yuzi* bor — ikkinchisi tepadan suvga tushadigan qiyalikdir. Yuzning eng pastki qismida *chuqurlik* boʻlishi mumkin va undan keyin dengizga bir yoki bir nechta uzun qirgʻoq panjaralari boʻlishi mumkin: bir oz koʻtarilgan, toʻlqinlar birinchi boʻlib parchalana boshlagan suv osti qirgʻoqlari hosil boʻladi.

Qum konlari juda katta boʻron toʻlqinlari va oddiy toʻlqinlar taʼsiridan tashqarida paydo boʻlgan bir yoki bir nechta eski choʻqqilar (*boʻronli plyaj*) mavjudligiga dalil boʻlishi mumkin boʻlgan *berma tepasidan* ichkariga yaxshi choʻzilishi mumkin. Bir nuqtada toʻlqinlarning (hatto boʻron toʻlqinlari) plyajni tashkil etuvchi materialga taʼsiri toʻxtaydi va agar zarrachalar etarlicha kichik boʻlsa (qum hajmi yoki undan kichikroq), shamollar xususiyatni shakllantiradi. Shamol donalarni ichki qismga tarqatuvchi kuch boʻlsa, plyaj orqasidagi kon *qumtepaga* aylanadi.

 **Summer versus winter beach**
Ushbu geomorfik xususiyatlar *plyaj profili* deb ataladigan narsalarni tashkil qiladi. Plyaj profili yoz va qish oylarida sodir bo'lgan to'lqin energiyasining o'zgarishi tufayli mavsumiy ravishda o'zgaradi. Yoz tinchroq dengizlar va to'lqin tepalari orasidagi uzoqroq davrlar bilan ajralib turadigan mo''tadil hududlarda yozda plyaj profili yuqoriroq bo'ladi. Ushbu mavsumda yumshoq to'lqin harakati cho'kindilarni plyaj bo'ylab berma tomon olib boradi va u erda cho'kadi va suv pasayganda qoladi. Quruqlikdagi shamollar uni quruqlikka olib boradi va qumtepalarni hosil qiladi.

Aksincha, plyaj profili boʻron mavsumida (mo''tadil hududlarda qishda) toʻlqin energiyasining koʻpayishi va toʻlqin choʻqqilari orasidagi vaqt qisqarishi tufayli past boʻladi. Yuqori energiya toʻlqinlari ketma-ket parchalanib, choʻkindilarni sayoz joylardan harakatga keltiradi, uni toʻxtatib turishi mumkin boʻlgan joylarda uni qirgʻoq boʻylab uzoq qirgʻoq oqimlari bilan olib oʻtishga moyil boʻladi yoki dengizga olib chiqib, uzoq qirgʻoq toʻlqinlarini hosil qiladi, ayniqsa qirgʻoq oqimi bir-biriga toʻgʻri kelsa. daryo yoki suv toshqini oqimidan chiqib ketish. Plyaj bermasi va qumtepadan choʻkindilarni olib tashlash plyaj profilini pasaytiradi.

Agar boʻronlar gʻayrioddiy yuqori toʻlqinlar yoki qirgʻoq boʻylab sezilarli darajada toshqinga olib keladigan tsunami kabi dahshatli toʻlqin hodisalariga toʻgʻri kelsa, suvning chekinishi natijasida qirgʻoq tekisligi yoki berma ortidagi qumtepalardan katta miqdordagi materiallar eroziyalanishi mumkin. Bu oqim qirgʻoq chizigʻining shaklini oʻzgartirishi, daryolar ogʻzini kengaytirishi va choʻkindilarning qirgʻoq boʻylab harakatlanishini engish uchun etarlicha kuchli boʻlmagan daryolar ogʻzida yangi deltalarni yaratishi mumkin.

Plyaj va qumtepa oʻrtasidagi chiziqni dalada aniqlash qiyin. Har qanday muhim vaqt oraligʻida ular oʻrtasida doimo choʻkma almashinadi. *Drift chizigʻi* (toʻlqinlar tomonidan toʻplangan materialning eng yuqori nuqtasi) potentsial chegara hisoblanadi. Bu qumning sezilarli shamol harakati sodir boʻlishi mumkin boʻlgan nuqta boʻlar edi, chunki oddiy toʻlqinlar qumni bu hududdan tashqarida namlamaydi. Biroq, drift chizigʻi boʻron toʻlqinlari hujumi ostida ichki tomonga siljishi mumkin.

 Plyajdan kvarts qumi zarralari va qobiq parchalari. Oddiy plyaj qumining asosiy komponenti kvarts yoki kremniydir (SiO 2).
 Qum va shingil toʻlqinlar va oqimlar taʼsirida tozalanadi, graduslanadi va harakatlanadi
 Plyaj yovvoyi, qoyali qirgʻoq boʻyida hosil boʻlgan
Plajlar, toʻlqinlar yoki oqimlar qum yoki boshqa boʻsh choʻkindilarni harakatga keltiradigan toʻlqin harakati natijasidir, bu zarralar suspenziyada ushlab turilishi sababli plyaj qilingan. Shu bilan bir qatorda, qum shoʻrlanish (katta zarrachalarning sakrash harakati) orqali koʻchirilishi mumkin. Plyaj materiallari dengiz qirgʻogʻidagi tog 'jinslarining eroziyasidan, shuningdek, boshoqli yerlarning eroziyasi va choʻkish natijasida hosil boʻlgan tosh konlarini hosil qiladi. Dengizdagi marjon rifi qum zarralarining muhim manbai hisoblanadi. Marjon choʻqqilari va qoyalar bilan bogʻlangan suv oʻtlari bilan oziqlanadigan baʼzi baliq turlari oʻz hayoti davomida katta miqdordagi qum zarralarini yaratishi mumkin, chunki ular oziqlanish, organik moddalarni hazm qilish va ovqat hazm qilish traktidan oʻtadigan tosh va marjon zarralarini tashlab yuborish paytida.

Plyajning tarkibi plyajning yuqori oqimidagi choʻkindilarning tabiati va miqdoriga, suv va shamolning oqim tezligi va loyqaligiga bogʻliq boʻladi. Choʻkindilar zarrachalar kattaligi va siqilish holatiga qarab harakatlanuvchi suv va shamol bilan harakatlanadi. Zarralar harakatsiz suvda joylashadi va ixchamlashadi. Siqilgandan soʻng, ular eroziyaga chidamli hisoblanadi. Oʻrnatilgan oʻsimliklar (ayniqsa, murakkab tarmoq ildiz tizimiga ega turlar) sirt qatlamidagi suyuqlik oqimini sekinlashtirish orqali eroziyaga qarshi turadi. Harakatlanuvchi suv yoki shamol taʼsirlanganda, eroziya qilingan va suspenziyada saqlanadigan zarralar harakatlanuvchi suyuqlikning oʻrtacha zichligi, yopishqoqligi va hajmini oshirish orqali ularni ushlab turadigan suyuqlikning eroziv kuchini oshiradi.

Juda baquvvat shamol va toʻlqin tizimlariga qaragan qirgʻoq chiziqlari faqat katta jinslarni ushlab turishga moyil boʻladi, chunki kichikroq zarralar loyqa suv ustunida toʻxtatib turiladi va uzoq qirgʻoq oqimlari va suv toshqini bilan tinchroq joylarga olib boriladi. Toʻlqinlar va shamollardan himoyalangan qirgʻoq chiziqlari loy va loy kabi mayda choʻkindilarni choʻktirishga imkon beradi, ular loy tekisliklari va mangrov oʻrmonlarini hosil qiladi. Plyajning shakli toʻlqinlarning konstruktiv yoki halokatli ekanligiga va materialning qum yoki shingil ekanligiga bogʻliq. Toʻlqinlar konstruktiv hisoblanadi, agar ularning toʻlqin choʻqqilari orasidagi davr singan suvning chekinishi va keyingi toʻlqin kelishi va parchalanishidan oldin choʻkindi choʻkishi uchun etarlicha uzoq boʻlsa.

Plyaj profilidan pastki qismdan tashilgan mayda choʻkma, agar orqaga chekinayotgan suv perkolatsiya qilsa yoki plyajga singib ketsa, ixchamlashadi. Siqilgan choʻkma keyingi toʻlqinlardan turbulent suv bilan harakatga nisbatan ancha chidamli. Aksincha, toʻlqinlar tepaliklar orasidagi davr qisqa boʻlsa, toʻlqinlar halokatli hisoblanadi. Quyidagi toʻlqin tepasi kelganda suspenziyada qolgan choʻkindi choʻkishi va ixchamlasha olmaydi va uzoq qirgʻoq oqimlari va orqaga chekinayotgan toʻlqinlar eroziyasiga koʻproq moyil boʻladi. Plyajda topilgan choʻkindilarning tabiati atrofdagi toʻlqinlar va shamol energiyasini koʻrsatishga intiladi.

Konstruktiv toʻlqinlar materialni sohil boʻylab yuqoriga, halokatli toʻlqinlar esa materialni sohil boʻylab pastga siljitadi. Vayron qiluvchi toʻlqinlar keng tarqalgan mavsumlarda sayozliklar suspenziyada choʻkindi va organik moddalarning koʻpaygan yukini koʻtaradilar. Qumli sayohlarni jalb, halokatli toʻlqinlar notinch orqaga yuvish moddiy ohista qiyaliklarda beach shakllantirish koʻtaradi. Tosh va shingil plyajlarida chayqalish tezroq tarqaladi, chunki zarrachalarning katta hajmi katta perkolyatsiyaga imkon beradi va shu bilan teskari yuvish kuchini kamaytiradi va plyaj tik boʻlib qoladi. Siqilgan mayda choʻkindilar shamol va suv eroziyasiga qarshi turadigan silliq plyaj yuzasini hosil qiladi.

Issiq tinch mavsumlarda okean plyajlari yuzasida qobiq paydo boʻlishi mumkin, chunki quyoshning issiqligi qum zarralari atrofida kristallanadigan tuzni qoldiradigan suvni bugʻlaydi. Ushbu qobiq qoʻshimcha himoya qatlamini hosil qiladi, agar hayvonlar bezovta qilmasa yoki oldinga siljish natijasida erimasa, shamol eroziyasiga qarshi turadi. Qushlar va shoxlar kiruvchi toʻlqinlar boʻlinadigan joylarda hosil boʻlib, qumni shox sifatida yotqizadi va qumni qirib tashlaydi. Bu baʼzi qum qirgʻoqlarida notekis yuzni hosil qiladi. Oq qumli plyajlar oq rangga oʻxshaydi, chunki Qumdagi kvarts yoki eroziyalangan ohaktosh boshqa ranglarni oʻzlashtirmasdan quyosh nurlarini aks ettiradi yoki sochadi.

### Qum ranglari

  

Qumning tarkibi mahalliy minerallar va geologiyaga qarab oʻzgaradi. Dunyo boʻylab plyajlarda joylashgan baʼzi qum turlari:

* Oq qum: asosan kvarts va ohaktoshdan tayyorlangan, shuningdek, dala shpati va gips kabi boshqa minerallarni ham oʻz ichiga olishi mumkin .
* Ochiq rangli qum: bu qum rangini oladi kvarts va temir , va Janubiy Yevropada va boshqa mintaqalar Oʻrta er dengizi havzasi, kabi Tunis .
* Tropik oq qum: tropik orollarda qum arubada boʻlgani kabi mercan va mollyuskalar singari dengiz organizmlarining qobigʻi va skeletlaridan kaltsiy karbonatidan iborat .
* Pushti mercan qumi: yuqoridagilar singari, kaltsiy karbonatidan iborat va pushti rangini Bermuda va Bahama orollaridagi kabi mercan boʻlaklaridan oladi .
* Qora qum: qora qum bazalt va obsidian singari vulkanik toshlardan iborat boʻlib, unga kulrang-qora rang beradi. Gavayining Punaluu plyaji, Madeyraning Praia Formosa va Fuerteventuraning Ajuy plyaji bu qum turiga misoldir.
* Qizil qum: bunday qum temirning vulkanik jinslardan oksidlanishi natijasida hosil boʻladi. Santorinining Kokkini plyaji yoki Kanadadagi Shahzoda Eduard orolidagi plyajlar bunday qumga misoldir.
* Apelsin qumi: toʻq sariq qum temirga boy. Bu, shuningdek, menga apelsin ohaktosh birikmasi mumkin, ezilgan chigʻanoqlari va vulqon konlari. Ramla koʻrfazi yilda Gozo, Malta yoki Porto Ferro yilda Sardiniya navbati bilan har biriga misoldir.
* Yashil qum: ushbu turdagi qumda mineral olivin eroziv kuchlar bilan boshqa vulqon boʻlaklaridan ajratilgan. Mashhur misol Gavayining Papakolea plyaji, unda bazalt va mercan parchalari boʻlgan qum bor. Olivin plyajlari uglerod sekvestratsiyasi uchun yuqori salohiyatga ega va sunʼiy yashil rangva plyajlar tomonidan ushbu jarayon uchun oʻrganilmoqda Vesta loyihasi .

Types of beach sand* Fine, white sand made up of pure quartz in Hyams Beach, New South Wales, Australia.Fine, white sand made up of pure quartz in Hyams Beach, New South Wales, Australia.
* Yellow-colored sand in Castelldefels beach, Spain.Yellow-colored sand in Castelldefels beach, Spain.
* One of Bermuda's pink-sand beaches at Astwood Park.One of Bermuda's pink-sand beaches at Astwood Park.
* Ajuy's beach black sand.Ajuy's beach black sand.
* Red sand from Santorini's Kokkini beach.Red sand from Santorini's Kokkini beach.
* Orange sand from Ramla Bay, MaltaOrange sand from Ramla Bay, Malta
* Close view of Papakolea Beach's green sand.Close view of Papakolea Beach's green sand.
* Grey sand at Carters Beach, New ZealandGrey sand at Carters Beach, New Zealand

Eroziya va koʻpayish
--------------------

### Tabiiy eroziya va koʻpayish

Xorvatiyaning janubidagi yashirin plyaj
Bemaqsadda oʻynash-bu mashhur dam olish faoliyati.
 Galapagos orollaridagi plyaj dengiz hayvonlari uchun ajratilgan
Anse manba d’Argent, La Digue, Seyshel orollari
Plyajlar asosan suv va shamol harakati bilan shakli oʻzgarishi mumkin. Loyqa yoki tez oqadigan suv yoki kuchli shamol bilan bogʻliq boʻlgan har qanday ob-havo hodisasi ochiq plyajlarni yemiradi. Longshore oqimlari plyaj choʻkindilarini toʻldirishga va boʻron zararini tiklashga moyil boʻladi. Gelgit suv yoʻllari odatda har bir gelgit aylanishi bilan qoʻshni plyajlarning shaklini kichik darajaga oʻzgartiradi. Vaqt oʻtishi bilan bu oʻzgarishlar plyaj hajmi va joylashishida sezilarli oʻzgarishlarga olib kelishi mumkin.

#### Floraga taʼsiri

Plyaj shaklidagi oʻzgarishlar katta daraxtlar va boshqa floraning ildizlarini buzishi mumkin. Koʻpgina plyajda moslashtirilgan turlar (masalan, hindiston yongʻogʻi palmalari) nozik ildiz tizimiga va katta ildiz toʻpiga ega boʻlib, ular toʻlqin va shamol taʼsiriga bardosh beradi va plyajlarni kamroq ildizli daraxtlarga qaraganda yaxshiroq barqarorlashtiradi.

#### Qoʻshni yerlarga taʼsiri

Plyajlarning eroziyasi kamroq bardoshli tuproq va toshlarni shamol va toʻlqin taʼsiriga olib kelishi mumkin, bu esa qirgʻoq boʻyidagi boshoqlarning buzilishiga olib keladi, natijada koʻp miqdordagi haddan tashqari yukning sayozlarga halokatli qulashi mumkin. Ushbu material plyaj jabhasi boʻylab tarqalishi mumkin, bu esa yashash muhitining oʻzgarishiga olib keladi, chunki sayozlarda dengiz oʻtlari va mercanlar koʻmilishi yoki yorugʻlik va ozuqaviy moddalardan mahrum boʻlishi mumkin.

### Texnogen eroziya va akkretsiya

Inson tomonidan joylashtirilgan qirgʻoqboʻyi hududlari muqarrar ravishda texnogen tuzilmalar va jarayonlarning taʼsiriga duchor boʻladi. Uzoq vaqt davomida bu taʼsirlar qirgʻoq chizigʻi shaklini va plyaj belgisini sezilarli darajada oʻzgartirishi mumkin.

#### Florani yoʻq qilish

1. ↑  „Gold Coast Beach Nourishment Project". Queensland government. Retrieved 24 January 2018.
2. 1 2  „Disappearing beaches: Climate change could wipe out half of the world's sandy shorelines". *NBC News*. Qaraldi: 16-noyabr 2020-yil.
3. ↑  Blair and Dawn Witherington (2007), *Floridaʼs Living Beaches, A Guide for the Curious Beachcomber*, (Pineapple Press)
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  *King.* „Sand".  Geology.com (2019). Qaraldi: 14-iyul 2019-yil.
5. 1 2 3 4  *Stierwalt.* „How does sand get its color?". *Quick & Dirty Tips*. Qaraldi: 14-iyul 2019-yil.
6. ↑  „About Different Types of Sand". *Sciencing*. Qaraldi: 28-mart 2018-yil.
7. ↑  „A Caribbean beach could offer a crucial test in the fight to slow climate change". *MIT Technology Review*. Qaraldi: 6-noyabr 2020-yil.