**Makkaning fath qilinishi** (arabcha: ) - musulmonlar Quraysh urushi davrida Muhammad va uning sahobalari tomonidan olib borilgan harbiy yurish. Quraysh nazorati ostidagi Makka shahriga qilingan yurishga Muhammad va uning hamrohlari 629-yilning dekabr oylarida yoki 630-yillarda (hijriy 8-yil ramazon oyining 10–20 kunlari) boshchilik qilishgan. Shaharning Muhammad qoʻliga o'tishi musulmonlar Quraysh qabilalari ittifoqi oʻrtasidagi mojaroga rasman yakun yasagan.

Sanalar
-------

Qadimgi manbalarda ushbu voqealarning sanalari turlicha keltirilgan:

* Ayrim manbalarda Muhammadning Makkaga yo‘l olgan sanasi hijriy 8-yilning Ramazon oyi 2, 6 yoki 10-kuni deya turlicha berilgan.
* Yana boshqa manbalarda esa payg'ambarning Makkaga kirgan sanasi turlicha hijriy 8-yilning Ramazon oyi 10, 17/18, 19 yoki 20 kunlari deb ko'rsatilgan.

Yulian taqvimi bo'yicha hijriy 8-yilning Ramazon oyi 18-kuni milodiy taqvim bo'yicha 629-yil 11-dekabr, 630-yilning 10 yoki 11-yanvar yoki 630-yilning 6-iyun kunlariga to'g'ri keladi.

Tavsifi
-------

Milodiy 628-yilda Makkadagi Quraysh qabilasi va Madinadagi musulmonlar oʻrtasida Hudaybiya shartnomasi deb nomlangan 10 yillik bitim tuzilgan. Biroq 630-yilda (hijriy 8-yil) Quraysh ittifoqchisi Banu Bakrning yaqindagina musulmonlar bilan ittifoq tuzgan Banu Xuzoa qabilasiga bostirib kirishi natijasida Hudaybiya sulhi buzilgan.

Hudaybiya shartnomasiga ko'ra, arab qabilalariga musulmonlar yoki Quraysh bilan birlashish imkoniyati berilgan. Shartnomada ma'lum bir ittifoq tanlagan qabilaga qarshi har qanday tajovuz sodir bo'lgan taqdirda, u ittifoqchi bo'lgan tomon javob choralarini ko'rish huquqiga ega bo'lishi ko'rsatilgan. Binobarin, Banu Bakr qabilasi Quraysh bilan, Banu Xuzoa esa musulmonlar bilan birlashgan. Ular bir muddat tinchlikni saqlab qolishgan. Biroq Islomgacha bo'lgan davrdan kelib chiqib, qasos olishga bo'lgan doimiy intilish bilan kuchaygan asosiy motivlar oxir-oqibat yangidan adovatga olib kelgan.

Hijriy 8-yilning sha’bon oyida al-Votirda Banu Bakr qabilasi shartnoma shartlarini e’tiborsiz qoldirib, Banu Xuzoa qabilalariga qarshi hujum boshlagan. Qurayshning Safvon ibn Umayya, Ikrima ibn Abu Jahl va Suhayl ibn Amr boshchiligidagi bir guruhi Abu Sufyon ibn Harbdan bexabar holda Banu Bakr qabilasini odamlar va qurol-yarog‘ bilan ta’minlaganlar. Raqiblarining tajovuziga duch kelgan Banu Xuzoa qabilasi aʼzolari Muqaddas maskan – Kaʼbadan panoh soʻraganlar. Biroq ularni ham ayab o‘tirishmagan, Banu Bakr qabilasining boshlig‘i Navfal o‘rnatilgan odatlarni buzgan holda ulardan yigirma nafarini o‘ldirgan. Bunga javoban Banu Xuzoa sulh buzilgani haqida Muhammadga xabar berish va undan yordam so‘rash maqsadida Madinaga zudlik bilan odamlarini yuborgan.

Banu Xuzoa oʻzlarining musulmon ittifoqchilaridan tovon soʻraganlarida, Muhammad ularning shartnomani buzganliklari va muqaddas hududda u bilan ittifoqdosh boʻlgan shaxslarning oʻlimi uchun zudlik bilan tovon toʻlashni talab qilgan. Ularning oldiga 3 ta talab qo'yilgan va ushbu talablardan birini qabul qilish majburiy bo'lgan:

* Banu Xuzoa qurbonlari uchun qon to'lash;
* Ularning Banu Bakr bilan ittifoqini tugatish;
* Shartnomani bekor qilish.

Qurayshning bu xatti-harakati Hudaybiya shartnomasini ochiqdan-ochiq buzganlik va musulmon ittifoqdoshlari bo'lmish Banu Xuzoa qabilalariga qarshi dushmanlik harakati edi. Vaziyatning og‘irligini va yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan oqibatlarini anglagan Quraysh zudlik bilan favqulodda yig‘ilish chaqirib, o‘z rahbari Abu Sufyon ibn Harbni Madinaga shartnomani qayta ko‘rib chiqish uchun jo‘natishga qaror qilishgan.

Ushbu voqeadan keyin Abu Sufyon ibn Harb sulhni qayta muzokara qilish niyatida Madinaga yo‘l olgan. Uning qizi Muhammadning xotini bo'lgan Ummu Habiba bo'lib, Abu Sufyon uning qarorgohiga to'g'ridan-to'g'ri tashrif buyurgan. Uyga kirgach, Abu Sufyon Muhammad o'tiradigan gilamga o‘tirmoqchi bo‘lgan, biroq qizi Ummu Habiba tezda gilamni buklab qo'ygan. Shunda Abu Sufyon: "Ey qizim, meni bu ko‘rpachaga loyiq ko‘rmayapsanmi yoki uni menga loyiq ko‘rmayapsanmi?", deydi. Ummu Habiba: "Bu Rasulullohning gilamidir, Rasulullohning gilamlarida mushrik odam o'tirishini xohlamadim», deb javob bergan.

Abu Sufyon ibn Harb Muhammad va uning hamrohlarining huzuriga borishga qaror qiladi. Biroq sahobalar uning hiyla-nayranglaridan xabardor bo'lishganligi bois uni qabul qilishmaydi. Keyin Abu Sufyon Abu Bakrning oldiga boradi, u ham Abu Sufyonni rad etadi. Ilojsiz qolgan Abu Sufyon o'rtaga xalifa Umarning aralashuvini so‘ramoqchi bo‘ladi, lekin kwskin rad javobini oladi. Nihoyat, u Ali ibn Abu Tolibga murojaat qilib, undan kamtarona iltijo qiladi va agar shartnomani yangilash uchun shafoat qilsa, butun arablar ustidan hukmronlik qilish imkoniyatiga ega bo'lishi mumkinligini aytadi. Biroq Ali ham unga yordam bera olmasligini aytgan.

 Sxematik diagramma
Abu Sufyon ibn Harb hafsalasi pir bo‘lgan va umidsiz holda Makkaga qaytib kelgan. Qizi Abu Bakr, Umar va Ali bilan uchrashganini, shuningdek, Muhammad va uning hamrohlari Abu Sufyonning iltimosiga javob bermayotganini Qurayshga aytadi. Shundan keyin Qurayshning hafsalasi pir bo'ladi.

Tayyorgarlik
------------

| Bismillahir Rahmanir RahimIslom haqidagi turkumning bir qismiIslom paygʻambarlari |
| --- |
| Anbiya |
| Qur’onda paygʻambarlarIslomiy va Injildagi nomi bilan sanab oʻtilgan.
* Odam (Adam)
* Idris (Enoch)
* Nuh (Noah)
* Hud (Eber)
* Solih (Selah)
* Ibrohim (Abraham)
* Lut (Lot)
* Ismoil (Ishmael)
* Ishoq (Isaac)
* Yoqub (Jacob)
* Yusuf (Joseph)
* Ayub (Job)
* Shuayb (Jethro)
* Muso (Moses)
* Horun (Aaron)
* Zulkifl (Ezekiel)
* Dovud (David)
* Sulaymon (Solomon)
* Yunus (Jonah)
* Ilyos (Elijah)
* Alyasa (Elisha)
* Zakariyo (Zechariah)
* Yahyo (John)
* Iso (Jesus)
* Muhammad (Muhammad)
 |
| Asosiy vaqealar
* Paygʻambarlar tarixi
* Uch elchi
 |
| Qarashlar
* Yahudiy, Xristian, va Musulmon paygʻambarlari
* Ibrohimiy dinlar
 |
|  Islom portal |
| * k
* m
* t
 |

### Muhammadning aloqani uzishi

At-Tabariyning so'zlariga ko'ra, Muhammad ahd buzilganligi haqidagi xabarni olishidan uch kun oldin rafiqasi Oyshaga harbiy yurishga tayyorgarlik ko'rishni buyurgan. Abu Bakr (Oysha onamizning otasi) bunday tayyorgarlikdan hayron bo'lib, buning sababini so'ragan. Uchinchi kuni Amr ibn Salim al-Huzoiy 40 otliq guruh bilan Muhammadga o‘z xalqining ahvolidan xabar berish va musulmonlardan qasos olish uchun yordam so‘rash maqsadida Madinaga yetib kelgan. Madina ahli tez orada Quraysh ahdni buzganliklaridan xabar topgan. Bu xabar keyinchalik Budayl va Abu Sufyon ibn Harbning kelishi bilan tasdiqlangan.

Muhammad oʻzining harbiy rejalari haqidagi xabarlarni butunlay sir tutish va odamlarning e'tiborini boshqa narsaga qaratish maqsadida Abu Qatoda ibn Rabiy boshchiligidagi 8 kishidan iborat kichik bir boʻlinmani Madinaga yaqin boʻlgan Edam shahriga joʻnatgan. 

### Musulmon armiyasining Makka yurishiga safarbar qilinishi

Muhammad Ramazon oyining o‘ninchi kunida o‘n ming askardan iborat qo‘shin boshida Makka tomon yo‘l olgan. Bu o'sha paytdagi eng katta musulmon qo'shini edi. Muhammad Abu Ruhm al-G‘iforiyning yoq'ligida o'zining o'rniga Madina ishlarini nazorat qilish uchun tayinlagan.

Ular Makkaga qarab yurganlarida, Abbos ibn Abdulmuttalib va uning oilasi Muhammad va uning qo‘shini bilan Juhfa degan joyda qo‘shilishgan. Musulmonlar al-Abvoga yetib kelgach, Muhammadning amakivachchalari Abu Sufyon ibn al-Horis (yuqorida aytib o'tilgan Abu Sufyon ibn Harb bilan adashtirmaslik kerak) va Abdulloh ibn Umayyaga duch kelishgan. Biroq avvalgi qilmishlari va musulmonlarga nisbatan salbiy munosabati tufayli ularni quchoq ochib kutib olishmagan. Ali Abu Sufyonga Muhammaddan kechirim so'rashni va o'zining o'tmishdagi qilmishlarini Qur'ondagi Yusuf payg'ambarning akalarining tavbalariga o'xshash tarzda tan olishlarini tavsiya qilgan.

Shundan so‘ng Abu Sufyon Muhammadni madh etuvchi ba’zi misralar (she’rlar) o‘qigan va Islomni qabul qilgan.

Musulmonlar ro'za tutib Makka tomon yo'llarini davom ettiradilar, ular al-Qodid degan joyga yetgach, u yerdan suv topib, iftorlik qiladilar. Keyin Maraz-Zahron tomon yurishlarini davom ettiradilar. Qurayshliklar voqealar rivojidan xabardor emas edilar. Musulmonlarning qarorgohini qo‘riqlash xalifa Umarga yuklangan edi.

### Abu Sufyon ibn Harbning islomni qabul qilishi

Bu orada Abu Sufyon ibn Harb, Hakim ibn Hizom va Budayl ibn Varqo musulmonlarning mavqei haqida ma'lumot yig'ish maqsadida yo'lga chiqadilar. Ular yo‘lda Muhammadning amakisi Abbos ibn Abdulmuttalibga duch kelishsdi. Abdulmuttalib ularga mavjud vaziyat haqida ma’lumot berib, Islomni qabul qilishlari va Muhammadga taslim bo‘lishlari haqida o‘ylab ko‘rishga undab, bunday qilmaslik og‘ir oqibatlarga olib kelishidan ogohlantiradi.

Qiyin sharoitlarga duch kelgan Abu Sufyon ibn Harb Abbos ibn Abdulmuttalib bilan birga Muhammad va uning hamrohlari tomon yo'l oladi. Musulmonlar Abu Sufyonni ko‘rib, undan g‘azablanib, o‘ldirmoqchi bo‘ladilar. Biroq Abbos ibn Abdulmuttalibning yordami bilan Muhammad va sahobalar bilan uchrashishga muvaffaq bo'ladi. Bu uchrashuvda Muhammad Abu Sufyonga xitob qilib: "Allohning yagonaligiga va Muhammadning payg'ambarligiga guvohlik berish vaqti kelmadimi?" deydi. Shundan keyin avvallari Islomning ashaddiy dushmani boʻlgan Abu Sufyon Muhammaddan kechirim soʻrab, Islomni chin dildan qabul qilganini aytadi.

### Musulmon qo'shinlarining Makkaga yaqinlashishi

Hijriy 8-yilning ramazon oyi 17-sanasi seshanba kuni ertalab Muhammad va uning qo'shini Maraz-Zahrondan yo'lga chiqadi va bobosi Abbosga Abu Sufyon ibn Harbni musulmon qo'shinlarining Makka tomon yurishini aniq ko'rinadigan joyda ushlab turishni buyuradi. Bu ish Abu Sufyonning musulmon askarlarining kuchi va qudratiga guvoh bo‘lishi uchun qilingan edi. Musulmon qo‘shinining turli qabilalarining har biri o‘z bayrog‘ini ko‘targancha ketayotganini ko'rgan Abu Sufyon ularning kuchi va qudratiga lol qoladi. Nihoyat, muhojirlar (makkalik musulmonlar) va ansorlar (madinalik musulmonlar) bo'linmalari Muhammad boshchiligida kuchli qurollangan holda o‘tib ketishadi. Abu Sufyon o'sha odamlar kimlar, deb hayron bo'lganida, Abbos Muhammad va uning sahobalari ekanliini aytadi. Abu Sufyon hech bir qo‘shin qanchalik kuchli bo‘lmasin, ularga qarshilik ko‘rsata olmasligini aytadi va Abbosga xitob qilib, Muhammadning qo'shini kata kuchga ega eknligini aytadi. Abbos esa unga: «Bu payg'ambarlik qudrati», deb javob beradi.

Sa'd ibn Uboda ansorlarning bayrog'ini ko'tarib boradi. U Abu Sufyon ibn Harbning oldidan oʻtib ketayotib, uning bu ulug' jangga va Qurayshning mag'lubiyatiga guvoh bo'lishini ta'kidlaydi. Abu Sufyon g‘azablanib, Muhammadga murojaat qiladi. Payg'ambar darhol Sa'dga qo'lidagi bayrog'ini yechib tashlashini va uni o'g'li Qaysga (boshqa rivoyatda az-Zubayrga) berishini buyuradi.

### Quraysh jangchilarining musulmonlarga qarshi hozirlik ko'rishi

Abbos ibn Abdulmuttalib Abu Sufyon ibn Harbni Makka tomon shoshilishga va Qurayshni musulmonlarga nisbatan har qanday tajovuzkorlikdan ogohlantirishga undaydi. O'sha vaqtda musulmonlarning ittifoqchisi bo‘lgan Abu Sufyon bor ovozi bilan qichqiradi va Qurayshga o‘z uyida omonlik izlashini maslahat beradi. Makka ahli uning ustidan kulib, turli tomonlarga tarqalib ketishadi, ba'zilari o'z uylaridan panoh topishadi, boshqalari Ka'baga kirishadi, Ikrima ibn Abu Jahl, Safvon ibn Umayya va Suhayl ibn Amr boshchiligidagi ba'zi kishilar esa Xandama degan joyda musulmonlarga zarar yetkazish maqsadida qarorgoh qurishadi.

Makkaga kirish
--------------

 Musulmonlar farishtalar bilan Siyari Nabiyda Makkaga kiradilar
Muhammad Makkaga bostirib kirish uchun harbiy johatdan so'nggi tayyorgarlikni ko'radi. Xolid ibn Validni qo'shinning o'ng qanotiga boshliq etib tayinlanadi, uning qo'mondonligi ostidagi Aslam, Sulaym, G'ifor, Muzayna va Juhayna qabilalari Makkaga uning quyi hududlari orqali kirishi rejalashtiriladi. Zubayr ibn Avvom chap qanotga boshchilik qilib, yuqori tomondan Makkaga bostirib kirishi kerak bo'ladi. Abu Ubayda ibn Jarrohga piyoda qo'shinlari qo'mondonligi beriladi va yon vodiydan shaharga kirib borish buyuriladi. Askarlarga to o'zlariga qarshi hujum qilinganida himoyalanish zaruroyati tug'ilmaguncha dushmanni o'ldirmaslik, har qanday tajovuzkor yurishlarni yo'q qilish va duch keladigan qarshiliklarni bostirish haqida aniq va qat'iy buyruq beriladi.

Musulmon qo'shinlari o‘zlariga yuklangan vazifalarni aniq va muvaffaqiyatli bajaradilar. Xolid ibn Valid shaharga samarali ravishda borib, jangga kirishadi, natijada 12 dushman jangchisi halok bo'ladi, o'zining esa 2 nafar kishi shahid bo'ladi. Zubayr ibn Avvom belgilangan manzilga yetib kelib, u yerda Fath (fath) masjidiga bayroq o‘rnatadi va Muhammadning kelishini kutadi. Unga chodir o‘rnatilib, u yerda g‘alaba uchun Allohga shukr duolarini o‘qiydilar.

Oqibati
-------

 Musulmonlarning butlarni buzishi
### Muhammadning Ka'baga kirishi

Muhammad ansorlar va muhojirlar hamrohligida Ka’ba tomon yo‘l oladi. Ka'ba o'sha vaqtda 360 ta butlar bilan to'ldirilgan edi. Muhammad Qur'on oyatini tilovat qilib, kamon bilan barcha butlarni yiqitadi.

Bu harakat mushrik amallardan voz kechish va Islom ta'limotiga muvofiq Ka'bani yolg'iz Allohga ibodat qilish uchun qaytarib olish ramzi bo'lganligi bilan ahamiyatli edi. Ushbu voqea Islom e'tiqodining qaror topishi va tavhidning yoyilishidagi asosiy bosqich sanaladi.

### Muhammadning Ka'bada namoz o'qishi

Shundan so‘ng Muhammad Ka'baga kirib, uning devorlari bo'ylab aylanib chiqadi. U Quraysh ahliga yuzlanib, Islomni qabul qilishini, Alohdan o'zga iloh yo'qligini aytib, ularni iymonga chaqiradi.

### Bilol ibn Rabohning Ka'bada azon o'qishi

 Bilolning azon aytishi
Namoz vaqti yaqinlashganida, Bilol ibn Raboh Ka'baga ko'tarilib, azon aytadi. Bu vaqtda hovlida Abu Sufyon ibn Harb, Itob ibn Usayd va al-Horis ibn Hishom bor edi. Itab Alloh taolo uning otasi Usaydni bunday so‘zlarni eshitishiga yo‘l qo‘ymaganini ta’kidlaydi. Shunda Muhammad ularning oldiga yaqinlashib, ularning suhbatidan ilohiy vahiy orqali xabar topganini aytadi. Al-Horis va Itob bundan hayron bo'lib, darhol Islomga qabul qilishadi.

O'sha kuni Muhammad Ummu Honiyning uyiga tashrif buyuradi va u yerda tahorat qilib, duo o'qiydi.

### Muhammad qo'shinining Makkada Islomdan oldingi ta'sirlarni yo'q qilishi

Fathdan so'ng, Muhammad Islomdan oldingi amaliyotlardan qolgan izlarini darhol yo'q qilishga kirishadi:

1. Hijriy 8-yilning ramazon oyida Muhammad Xolid ibn Validni Naxla deb nomlanuvchi joyga yuboradi, u yerda Quraysh va Kinona qabilalari al-Uzzo deb nomlanuvchi va Bani Shayba vakillari tomonidan qo'riqlanadigan ma'bud bor edi. Xolid o‘ttiz otliq bilan u yerga yetib keladi va uni vayron qiladi. Qaytib kelgach, Muhammad u yerda biror narsa ko'rganini deb so'rayd. Keyin Xolid o'sha joyga qaytib keladi va u yerda yalang'och va sochlari taralgan Habash ayolini ko'radi. Uni qilich bilan urib, ikkiga bo‘lib tashlaydi. Keyin qaytib keladi va Muhammadga voqeani aytib beradi.
2. Oʻsha oyning oʻzida Muhammad Amr ibn al-Osni Huzayl qabilasi hurmat qiladigan va Makkadan 3 kilometr uzoqlikda joylashgan "Suva" deb nomlanuvchi boshqa bir butni yoʻq qilish uchun yuboradi. Butning qo'riqchisi Amr ibn al-Osni so'roq qilganida, u Muhammad butni yo'q qilishni buyurganligini aytadi. Qo‘riqchi Amrni bu ishni qila olmasligidan ogohlantiradi. Shunga qaramay, Amr butni yo'q qilishga muvaffaq bo'ladi. U qutini sindirib, ichi bom-bo'sh ekanligini ko'rsatadi. Qo'riqchi shu zahotiyoq Islomni qabul qiladi.
3. Xuddi shu oyda Muhammad Sa'd ibn Zayd al-Ashhaliyni ham al-Mashallolga, Avs va-Xazraj qabilalari sig'inadigan Manot ismli butni yo'q qilish uchun yuboradi. Sa'd manzilga yetib kelgach, yalang'och va sochlari taralgan, yig'lab, ko'ksini urayotgan yana bir Habash ayoliga duch keldi. U darhol uni o'ldiradi, butni yo'q qiladi va yaqin atrofdagi qutini sindiradi, lekin bu qutining ham ichidan hech narsa chiqmaydi. U vazifani yakunlab Muhammadning yoniga qaytib keladi.
4. Hijriy 8-yilda Muhammad Xolid ibn Validni boshchiligida ansor, muhojir va Banu Salim qabilalarining 350 nafar otliqlarini Islomga da’vat qilish uchun Baui Huzayma badaviylari joylashgan hududga yuboradi. U Xolidga o‘z vazifasini tinch yo‘l bilan bajarishni buyuradi. Biroq u yerdagilarning harakati tufayli Xolid o'z odamlariga ularni o'ldirishni va qolganlarini asirga olishni buyuradi. Qon to'kilganligi haqidagi xabar Muhammadga yetib keladi, u qattiq qayg'uga tushadi. Hazrati Alini zulm ko'rgan qabilalarga tovon to‘lash uchun yuboriladi. Ali zarar ko‘rganlarga qon puli to‘laydi, tovonning qolgan qismini qavm a’zolari o‘rtasida taqsimlab beradi. Muhammad Xolidning yomon xulq-atvori va Abdurahmon ibn Avf bilan janjallashgani uchun ham undan g'azablanib, unga janjalni to'xtatishni buyuradi.

Yana qarang
-----------

* Muhammadning harbiy faoliyati
* Muhammadning yurishlari roʻyxati

| Qadimgi manbalarda berilgan sanalarning oʻzgarishi |
| --- |
| Asosiy manba | Makkaga joʻnab ketish sanasi | Makkaga kirish sanasi | Iqtibos |
| Ibrohim |  | Hijriy 8-yil ramazon oyining 10-kuni |  |
| Abu Said al-Xudriy | Hijriy 8-yil ramazon oyining 2-kuni | Hijriy 8-yilning ramazon oyi 17 yoki 18-kuni |  |
| Al-Hakam | Hijriy 8-yil ramazon oyining 6-kuni |  |  |
| Ibn Abbos, Tabariy | Hijriy 8-yilning ramazon oyi 10-kuni |  |  |
| Ibn Isʼhoq |  | Hijriy 8-yilning ramazon oyi 20-kuni |  |
| Voqidiy | Hijriy 8-yilning ramazon oyi 10-kuni chorshanba |  |  |
| Ibn Saʼd | Hijriy 8-yilning ramazon oyi 10-kuni chorshanba | Hijriy 8-yilning ramazon oyi 19-kuni juma |  |

Manbalar
--------

1. 1 2 3 4 5  F.R. Shaikh, *Chronology of Prophetic Events*, Ta-Ha Publishers Ltd. London, 2001 pp. 3, 72, 134–136.
2. ↑  Gabriel, Richard A. (2014), *Muhammad: Islam's First Great General*, University of Oklahoma Press, 167, 176-bet, ISBN 9780806182506
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33  Al-Mubarakpuri, Safi-ur-Rahman*. The Sealed Nectar(Ar-Raheeq Al-Makhtum)*. Al-Madinah Al-Munawwarrah, Saudi Arabia: Darussalam, 2008 — 458 bet. ISBN 978-9960899558. 2021-yil 28-dekabrda qaraldi.
4. ↑  Muhammad ibn ‘Umar-al-Waqidi, *Kitab al-Maghazi* (Beirut: Muassassat al-‘Alami, 1989), Vol.
5. ↑  „Zad al-Ma'ad (Provisions Of The Afterlife) in English".
6. ↑  „Sahih al-Bukhari 1944 – Fasting – كتاب الصوم – Sunnah.com – Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم)". *sunnah.com*. Qaraldi: 2023-yil 14-yanvar.
7. ↑  Sahih al-Bukhari 4280 – Military Expeditions led by the Prophet (pbuh) (Al-Maghaazi) – كتاب المغازى – Sunnah.com – Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم)
8. ↑  „Sahih al-Bukhari 4287 – Military Expeditions led by the Prophet (pbuh) (Al-Maghaazi) – كتاب المغازى – Sunnah.com – Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم)". *sunnah.com*. Qaraldi: 2023-yil 14-yanvar.
9. ↑  „Sunan an-Nasa'i 4792 – The Book of Oaths (qasamah), Retaliation and Blood Money – كتاب القسامة – Sunnah.com – Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم)". *sunnah.com*. Qaraldi: 2023-yil 14-yanvar.
10. ↑  Al-Mubarakpuri, Safi-ur-Rahman*. The Sealed Nectar(Ar-Raheeq Al-Makhtum)*. Al-Madinah Al-Munawwarrah, Saudi Arabia: Darussalam, 2008 — 458 bet. ISBN 978-9960899558.
11. ↑  „Sunan Abi Dawud 4547 – Types of Blood-Wit (Kitab Al-Diyat) – كتاب الديات – Sunnah.com – Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم)". *sunnah.com*. Qaraldi: 2023-yil 14-yanvar.
12. ↑  „Sahih al-Bukhari 4920 – Prophetic Commentary on the Qur'an (Tafseer of the Prophet (pbuh)) – كتاب التفسير – Sunnah.com – Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم)". *sunnah.com*. Qaraldi: 2023-yil 20-yanvar.
13. ↑  „Mishkat al-Masabih 3976 – Jihad – كتاب الجهاد – Sunnah.com – Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم)". *sunnah.com*. Qaraldi: 2023-yil 20-yanvar.
14. ↑  Cited in F.R. Shaikh, *Chronology of Prophetic Events* pages 72 and 82 as footnote 158:  
  
Ibn Sa'd, *Kitab at-Tabaqat al-Kabir*, 2-jild, Moinul Haq, S. tomonidan tarjima qilingan, New Delhi, 172-bet
15. ↑  Cited in F.R. Shaikh, *Chronology of Prophetic Events* pages 72 and 82 as footnote 159:  
  
Ibn Sa'd, *Kitab at-Tabaqat al-Kabir*, 2-jild, Moinul Haq, S. tomonidan tarjima qilingan, New Delhi, 171-bet
16. ↑  Cited in F.R. Shaikh, *Chronology of Prophetic Events* pages 72 and 82 as footnote 160:  
  
Ibn Sa'd, *Kitab at-Tabaqat al-Kabir*, 2-jild, Moinul Haq, S. tomonidan tarjima qilingan, New Delhi, 177-bet
17. ↑  Cited in F.R. Shaikh, *Chronology of Prophetic Events* pages 72 and 82 as footnote 161:  
  
Ibn Hisham, *As-Sirah an-Nabawiyyah*, 2-jild, 473-bet
18. ↑  Cited in F.R. Shaikh, *Chronology of Prophetic Events* pages 72 and 82 as footnote 162:  
  
Ibn Hisham, *As-Sirah an-Nabawiyyah*, 2-jild, 522-bet
19. ↑  Cited in F.R. Shaikh, *Chronology of Prophetic Events* pages 72 and 82 as footnote 163:  
  
Ishaqun Nabi Alvi (August 1964), „?", *Burhan*, 92-bet (*Burhan* was an Urdu-language magazine.)
20. ↑  Cited in F.R. Shaikh, *Chronology of Prophetic Events* pages 72 and 82 as footnote 164:  
  
Ibn Sa'd, *Kitab at-Tabaqat al-Kabir*, 2-jild, Moinul Haq, S. tomonidan tarjima qilingan, New Delhi, 167-bet
21. ↑  Cited in F.R. Shaikh, *Chronology of Prophetic Events* pages 72 and 82 as footnote 165:  
  
Ibn Sa'd, *Kitab at-Tabaqat al-Kabir*, 2-jild, Moinul Haq, S. tomonidan tarjima qilingan, New Delhi, 170-bet