recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
1570-yilda Yanos Zapolyaning mulki.
**Shpayer shartnomasi** (nemischa:; veng.: *Speyeri szerződés*) — tarixshunoslikda, Maksimilian II boshchiligidagi Qirollik Vengriya nomi bilan mashhur boʻlgan ikki Vengriya qirolligi va Yanosh Zsigmond Zapolya boshqargan Sharqiy Vengriya qirolligi oʻrtasidagi tinchlik shartnomasi va V Shpeyer Reyxstag, tomonidan 1570-yilda ratifikatsiya qilingan. Zapolyai Vengriya qirolining nominal vakolatlarini isteʼfoga chiqardi, ammo Maksimilian Yanosh Jigmondni „Transilvaniya shahzodasi" deb tan oldi va buning evaziga Transilvaniya hukmdori Vengriya Qirolligining vassaliligida Transilvaniyani saqlab qolgan holda Gabsburgni Vengriya qiroli deb tan oldi.

Shuningdek, kelishuv shartlariga koʻra, Yanosh II Zsigmond Zapolyai Princeps Transsylvaniae *et partium regni Hungariae dominus* unvonini oldi — Transilvaniya shahzodasi va Vengriyaning bir qismi, hukmdori.

Ushbu shartnoma, birlashgan Vengriya tamoyilini tasdiqladi: **Partium** va **Transilvaniya** Yanosh II ga oʻtkazildi, ammo *imperator shahzodasi* sifatida. Zapolyalar oldin Zatissiyani nazorat qilishgan, ammo shartnoma ularga Gabsburglar Zapolya oilasining kuchiga qarshi chiqishidan qoʻrqmasdan, bu hududga egalik qilish imkonini berdi. Qaysidir maʼnoda, zapolyaliklar hudud uchun titul almashgan.

Shpeyerda, shartnoma imzolanishi bilan, Sharqiy Vengriya qirolligi oʻz faoliyatini toʻxtatib, Partium va Transilvaniya knyazligiga boʻlingan.

Manbalar
--------

1. ↑  *Anthony Endrey.* The Holy Crown of Hungary. — Hungarian Institute, 1978. — P. 70.
2. ↑  *Andrew Pettegree.* The Reformation World. — Routledge, 2000. — P. 192.
3. ↑  *István Keul.* %20Eastern%20Hungarian%20kingdom&f=false Early modern religious communities in East-Central Europe: ethnic diversity, denominational plurality, and corporative politics in the principality of Transylvania (1526—1691). — BRILL, 2009. — P. 61.
**Epilog** (epi... va — soʻz) — badiiy asarda voqea tasviridan soʻng qahramonlarning keyingi taqdirini soʻzlab beruvchi xotima qismi; qadimiy yunon dramasida xor (yoki aktyor)ning tomoshabinlarga soʻnggi murojaati (bunda sahnada yuz bergan voqea-hodisalarning mohiyati sharhlanar va muallifning niyati bayon qilinardi). Uygʻonish davri dramalarida (V.Shekspir, B.Jonson), odatda, E. tomoshabinlarga murojaatmonolog boʻlib, bunda pyesaning asosiy goyasi sharhlangan.

E. asardagi asosiy ziddiyat yechimining oqibatlarini ifodalashga, asarning gʻoyaviy samarasini bayon qilishga xizmat etadi. Abdulla Qodiriyning "Oʻtgan kunlar" romanidagi xotima E.ning yorqin namunasidir. Ushbu E. orqali oʻquvchilar asar bosh qahramoni Otabekning keyingi takdiri haqida xabar topadilar. Har bir asarda E. boʻlishi shart emas. Baʼzan E. asarning bosh qismiga koʻchirilishi ham mumkin.

Musiqada ham operaning xotima qismi E. deb yuritiladi (yana qarang Xotima).

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Geriatriya** (yun. geron — keksa, kari va iatreia — davolash, gʻamxoʻrlik qilish) — klinik tibbiyotning keksalarga xos kasalliklarni oʻrganadigan, shuningdek ularning oldini olish va davolash usullarini ishlab chiqadigan boʻlimi: gerontologiyannnt muhim bir sohasi.

Keksalarda turli kasalliklarning paydo boʻlishi, kechishi va rivojlanishining oʻziga xos tomonlarini oʻrganish hamda ularning oddini olish; bot qarishga sabab boʻladigan jarayonlarni aniqlash, yashartish choralarini koʻrish; qari va keksalarga tibbiy-ijtimoiy yordam xizmatini tashkil etish G. oldida turgan eng dolzarb muammolardandir. G. mustaqil fan sifatida 20-asrga kelib shakllandi. G. terminini fanga 1990 yil amerikalik olim I. Nasher kiritdi va klinik tibbiyotning mustaqil bir sohasi degan taklifni ilgari surdi. Qariyotgan organizmni yashartish, ularda roʻy berishi mumkin boʻlgan kasalliklarni aniqlash va b.da G. biologiyaning odamning qarishini aniqdash borasida erishgan yutuqlariga tayanib ish koʻradi. Keksalar ham xuddi goʻdaklardek parvarishga muhtoj, shu tufayli yoshi qaytgan sari ularda roʻy berishi mumkin boʻlgan turli kasalliklarni vaqtida aniqlab, oʻziga xos davolash ni taqozo etadi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |

 

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |
**Koʻrsatkichli funksiya** - u = a> koʻrinishdagi funksiya, — °o < x < + °°, 0<>;<oo, a>0, a\*\,a> 1 boʻlganda Koʻrsatkichli funksiya monoton oʻsuvchi, 0 < a < 1 boʻlganda monoton kamayuvchi funksiya boʻladi. Koʻrsatkichli funksiyaning muhim holi u = ye funksiyadir. Bu funksiyaning har qanday tartibli hosilasi mavjud boʻlib, bu hosilalar ye ga teng boʻladi. u = ye\* Koʻrsatkichli funksiya quyidagi limit bilan aniqlanadi:e = lim (1 H—)Agar bu limitda x haqiqiy oʻzgaruvchi z = x + iy kompleks oʻzgaruvchi bilan almashtirilsa ham bu limit mavjud boʻladi. Bu limitning qiymati har qanday kompleks z uchun ye1 Koʻrsatkichli funksiyaning qiymati deb qabul qilinadi. yeg Koʻrsatkichli funksiya funksiyaning ham har qanday tartibli hosilasi oʻziga teng boʻladi va bu funksiya uchun quyidagi formulalar oʻrinli:e\* = cosy + isiny (Eyler formulasi), gi+im — ez yaʼni gj; k f. davriy funksiya boʻladi va uning davri sof mavhum 2da songa teng boʻladi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Vetnamda German Titov haykali ―** 2015-yilda oʻrnatilgan boʻlib, ochilish German Titov tavalludining 80-yilligiga toʻgʻri keldi. Yodgorlik Quang Nin provinsiyasida German Titov nomidagi orolda oʻrnatilgan.

Yodgorlikning tantanali ochilish marosimi 2015-yil 14-sentabrda boʻlib oʻtdi.

Yodgorlikni oʻrnatish tashabbusi Rossiya-Vyetnam va Vetnam-Rossiya doʻstlik jamiyatlariga tegishli.

Yodgorlikning ochilish marosimida Rossiya Federatsiyasining Vetnamdagi elchisi Konstantin Vnukov, Vetnam-Rossiya doʻstlik jamiyati raisi Dao Chong Thi, German Titovning bevasi Tamara Titova ishtirok etdi.

Yodgorlik loyihasi muallifi haykaltarosh Svetlana Farniyeva. Yodgorlikni oʻrnatish va bezashda vetnamlik haykaltarosh Lam Quang Noi ishlagan.

German Titov Vyetnamda
----------------------

Avvalroq, 1962-yilda Vetnamning birinchi prezidenti Xo Chi Min Xalong koʻrfazidagi orolga Titov nomini bergan. Titov Vetnamning ikkita mukofoti — Xo Chi Min ordeni va Doʻstlik ordeni bilan taqdirlangan.

Vetnamda Titovni „Vyetnam xalqining buyuk doʻsti" deb atashadi. German Titov 25-yil davomida Sovet-Vyetnam doʻstlik jamiyatiga raislik qilgan, 1991-yildan esa Rossiya-Vyetnam doʻstlik jamiyatining faxriy raisi etib tayinlangan. U vafotigacha bu lavozimda qoldi.

Yodgorlikning tavsifi
---------------------

Yodgorlik kulrang marmardan qilingan, tashqi koʻrinishida bu byust boʻlib, unda German Titov koʻkragidan bir oz pastroqda tasvirlangan. Kosmonavt haykaltarosh tomonidan harbiy tunikada, bosh kiyimsiz tasvirlangan.

Yodgorlik Kaluga viloyatida oʻrnatilgan yodgorlikning nusxasi.

Haykal kulrang marmarning bir boʻlagidan oʻyilgan.

Yodgorlik iskala yaqinidagi engil tosh bilan qoplangan platformaning markazida joylashgan boʻlib, unga bir necha qadamlar olib boradi.

Poydevorda German Titovning ismi va familiyasi, shuningdek, uning vetnam tilida yashagan sanalari yozilgan plastinka bor.

Manbalar
--------

1. 1 2 3  „Памятник советскому космонавту Герману Титову открыт во Вьетнаме" (ru).
2. ↑  „Во Вьетнаме открыли памятник легендарному космонавту Герману Титову" (ru). 25-may 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-may 2021-yil.
3. ↑  „Во Вьетнаме установили памятник космонавту из Алтайского края Герману Титову". *www.altairegion22.ru*. 25-may 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-may 2021-yil.
4. ↑  „Памятник космонавту Титову появился во Вьетнаме". *russkiymir.ru*. 25-may 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-may 2021-yil.
5. 1 2  „Памятники Герману Титову появились во Вьетнаме и Калужской области" (ru). *ИА REGNUM*. 25-may 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-may 2021-yil.
6. 1 2  „Остров для советского космонавта: подарок первого президента Вьетнама Герману Титову". *ТАСС*. 25-may 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-may 2021-yil.
7. 1 2 3 4 5 6  „Как советскому космонавту Герману Титову подарили вьетнамский остров". *Культурология*. 25-may 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-may 2021-yil.
**Koʻtarilish va pasayish** (astronomiyada) — Oy va Quyoshning tortish kuchi taʼsirida Yerdagi dengiz sathining va atmosfera bosimining davriy oʻzgarishi hamda Yer qobigʻi (litosfera) ning deformatsiyalanishi. Suv sathi 6 soat 13 min. davomida koʻtari-ladi va shuncha vaqt davomida pasayadi. Bu hodisa har 12 soat 25 min.da takrorlanib turadi. Koʻtarilishni hosil qiluvchi kuch (Gʻ) koʻtarilishni hosil qiluvchi jism (Gʻ’ jism — Oy va Quyosh) ning Yer sathidagi va markazidagi teng massali zarralarning tortishish kuchi farqiga proporsional. K. va p. kuchi gʻ=~rG formula bilan ifodalanadi. Bunda |x - zarra massasi, g -zarraning Yer markazidan uzoqligi, t - Gʻ’ jism massasi, R— Gʻ’ jismning Yer markazidan uzoqligi, /=6,67108 sm/g sek2 — butun olam tortishish do-imiysi (qarang Butun olam tortishish qonuni). Quyoshning massasi Oyga qaraganda juda katta boʻlishiga qaramay, Yer bilan Oy oʻrtasidagi masofadan 400 baranar uzoq boʻlganligi uchun Quyoshning Gʻkuchi Oynikiga nisbatan 2,17-marta kichik. Tor oʻzaygan koʻrfazlarda eng katta koʻtarilish sodir boʻladi, mas, Penjinsk gubernyasidagi Oxota dengizida K. va p. amplitudasi 13 m gacha boradi. Kanadaning sharqida (Fandi qoʻltigʻida) Atlantika okeani sathi 18 m gacha, Yerning qattiq "qobigi" esa 50 sm gacha koʻtarilishi mumkin. K. va p.ning amplitudasi hamda tasnifi Yer, Oy, Quyoshlarning oʻzaro joylashishiga, geografik kenglik va mahalliy sharoitlarga (mas, dengizning chuqurligiga) bogʻliq boʻladi. Yerning oʻz oʻqi atrofida sutkali aylanishi, Yer, Oy va Quyoshning oʻz orbitalari boʻylab qiladigan harakatlari natijasida K. va p. hodisasi Yerning har bir nuqtasida har xil kattalikda sodir boʻladi. K. va p. sathining tebranishini mareograf asbobi bilan kuzatib boriladi. Dengiz kemalariga xizmat koʻrsatish uchun maxsus "Koʻtarilish jadvallari" tuziladi. Atmosferada koʻtarilish tebranishlarining davriyligi 12 soat, atm. bosimining oʻzgarishi kam, ekvatorial zonadagina eng yuqori (1 Mbar gacha) boʻladi. K. va p. taʼsirida atmosferaning bosimi sutka va oy davomida sezilarli darajada oʻzgarib turadi. Yerning tortish kuchi taʼsirida Oyda sodir boʻladigan koʻtarilishlar Oyning oʻz oʻqi atrofida aylanishini sekinlashtirganki, oqibatda u Yerga bir tomoni bilan oʻgirilib qolgan. Oyning Yer atrofi aylanish tezligidan Yerning oʻz oʻqi atrofida aylanish tezligining katta boʻlishi Yerdagi sutkalar uzunligining yil sayin ortib borishiga olib kelmokda.

Abdusalom Latipov.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Ilira Xayrulovna Galimullina** (1945.16.6, Nukus shahar) - Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent davlat universitetining kimyo fakultetini tugatgan (1968). 1968-yildan Kegayli tumani, Taxiatosh shahri maktablarida kimyo oʻqituvchisi, maktab direktori oʻrinbosari. 1986-yildan Taxiatosh shahridagi 1-maktab direktori. G. yosh avlodni tarbiyalashda oʻzi boshqargan pedagogik jamoa bilan rejali ish olib bormoqda, oʻquvchilarning bilim saviyasi yildan-yilga yaxshilanmoqsa. 1998/99 oʻquv yilida maktab "Oʻzbekiston geografiyasi" fani boʻyicha tajriba-sinov maydoni etib belgilandi va sinov natijalariga koʻra maktab yuqori bahoga sazovor boʻldi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**German Emil Fisher** (9-noyabr 1852-yil—15-iyul 1919-yil, Germaniya) — nemis organik kimyogari, Bonn universitetida F. A. Kekule labaratoriyasida taʼlim olgan. Myunxen, Erlengen, Vyursburg va Berlin universitetlarida ishlagan.

Asosiy ishlari
--------------

Emil Fisher oʻrta oraliq birikmalar zarrachalari barqarorligini oʻzgaruvchan metallar bilan koordinatsion usul boʻyicha tadqiqotlar oʻtkazgan. Mannoza, fruktoza, glukoza va boshqa saxarid yoʻldoshlarini sintez qilgan. Birinchi boʻlib sintez uchun fermentlardan foydalangan. Polipeptidlarni sintez qilishga asos solgan.

Yutuqlari
---------

German Emil Fisher 1902-yil „Saxaridlar va purin guruhiga boʻliq mashxur klassik ishlari uchu" Nobel mukofoti bilan taqdirlangan.

Manbalar
--------

1. ↑  S.M.Turobjonov, M.T.Primqulov, G'.R.Rahmonberdiyev*. Kimyo sohasi bo'yicha nobel mukofoti sovrindorlari*, 2009 — 11 bet.

|  |  |
| --- | --- |
| Dovud | *Shaxsiyat haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Bekturov Esen Abikenuli** (1931-yil 14-dekabrda tugʻilgan, Toshkent,Oʻzbekiston)—kimyo fanlari doktori (1974), professor (1976), Qozogʻiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1983), Qozogʻistonda xizmat koʻrsatgan texnika va fan arbobi. (1986).

Argʻin qabilasining Suyindik urugʻining Karjas boʻlimidan.

KazMUni (1954) va uning aspiranturasini (1957) tugatgan. 1958—1997-yillarda Qozogʻiston Fanlar akademiyasi Kimyo fanlari instituti polimerlar fizikasi va kimyosi laboratoriyasining kichik va katta olimi, mudiri (1966—1997) boʻlgan.1997-yildan shu institutning bosh olimi. Asosiy ilmiy ishlar suvda eruvchan va shishgan polimerlar va polielektrolitlarning kompleks hosil boʻlishi va fizik - kimyoviy xossalarini oʻrganishga bagʻishlangan.U birinchi marta eritmadagi sekin oʻzaro taʼsir qiluvchi tizimlarni oʻrganishda vaqtning qiymatini koʻrsatdi. Erituvchi tabiatini tanlab oʻzgartirish usulining yangi versiyasini taklif qildi.Atrof-muhitning polimerlar tuzilishiga taʼsiri, makromolekulalarning termodinamik moslashuvchanligi kabi bir qator qonunlarni kashf etdi.Komplementarligi buzilgan oʻzaro taʼsir qiluvchi makromolekulalar tizimida kompleks hosil qilish qobiliyati koʻrsatildi.Qozogʻiston Davlat mukofoti (1986) va YuNESKO N.Bor nomidagi oltin medal laureati (1997).

Manbalar
--------

1. ↑  *{{{title}}}*. ISBN 9965-08-265-0.
2. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
3. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
4. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**German Titov qoʻngan joyda yodgorlik ―** Saratov viloyatidagi Krasniy Kut qishlogʻi yaqinida oʻrnatildi.

Tarixi
------

„Vostok-2" samolyoti 1961-yil 7-avgustda soat 10:18 da kolxoz dalasiga qoʻndi. Qoʻngan kosmonavtni mahalliy kolxozchilar kutib olishdi, ulardan biri qoʻnish joyiga yogʻoch qoziqlar oʻrnatib, bu nuqtani belgilab qoʻydi.

1962-yilda Titov qoʻnish joyida balandligi 10 metr boʻlgan yogʻoch obelisk oʻrnatildi, uning tepasida yogʻochdan oʻyilgan raketa bor edi.

Keyinchalik 1975-yilda poytaxt yodgorligini oʻrnatish ishlari boshlandi.

Yodgorlik Titov parvozining 20-yilligi munosabati bilan 1981-yilda ochilgan.

Yodgorlik mualliflari haykaltaroshlar Gennadiy Tugushev va Vladimir Xaritonov edi, montaj ishlarini meʼmor va muhandis Aleksandr Isayev va Sergey Galkin boshqargan.

2021-yilda yodgorlik majmuasi hududida yana bir yodgorlik oʻrnatish rejalashtirilgan. Germaniya Titov byusti oʻrnatilishi kutilmoqda va Titov parvozining oltmish yilligi avgustiga qadar hududni obodonlashtirish boʻyicha ishlar olib borilishi kutilmoqda.

German Titov parvozining ellik yilligi munosabati bilan memorial majmuada bayram boʻlib oʻtdi, uning doirasida Rossiya pochtasining chiqish boʻlimi ochildi, u yubiley uchun noyob otkritkalarni maxsus chiqarildi. Faqat yigirma ming otkritka chiqarildi, bundan tashqari uchun maxsus pochta markasi ham tayyorlandi.

Yodgorlikning tavsifi
---------------------

Yodgorlik ikki qismdan iborat majmuadir. Yodgorlikning birinchi qismida German Titov portreti barelyefi va yozuvi boʻlgan stela joylashgan. Yozuv matni:

*1961-yil 7-avgustda bu yerga kosmonavt G.S.Titov boshqargan „Vostok-2" kemasi qoʻndi. Yer atrofida aylanishlar soni 12 ta, parvoz davomiyligi 25,3 soat, kosmosda bosib oʻtgan yoʻl 700 000 km*.

Qoʻshni hududda esda qolarli sanalarda turli tadbirlar oʻtkaziladigan joyga aylanadigan ochiq dam olish maydoni loyihalashtirilgan.

Yodgorlikning ikkinchi qismi parashyut gumbazi tasvirlangan stiliza qilingan yana bir stela boʻlib, uning ustiga tushayotgan transport vositasi Yerga qaytadi.

Manbalar
--------

1. 1 2 3 4 5  *Туристический Саратов.* „Место приземления Германа Титова - Исторические места и памятники Саратовской области" (ru-RU). *Туристический Саратов* (1-fevral 2018-yil). Qaraldi: 16-may 2021-yil.
2. 1 2 3 4  „БОЛЬШАЯ САРАТОВСКАЯ ЭНЦИКЛОПЕДИЯ : Краснокутский район : Место приземления Титова". *saratovregion.ucoz.ru*. Qaraldi: 16-may 2021-yil.
3. ↑  „На месте приземления Германа Титова установят бюст космонавта №2". *saratov.aif.ru*. Qaraldi: 16-may 2021-yil.
4. ↑  „С места приземления Германа Титова было отправлено почти 500 писем" (ru). 16-may 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 14-iyun 2022-yil.
**Koʻrsatuv** (huquqda) - surishtiruv, dastlabki tergov va sudla hal qilivayotgan ishga oid biror ahamiyatli holatni aniqlash uchun shaxsning soʻroqda bergan tushuntirishi. K. ishdagi faktik maʼlumotlarni izoxlash, tahlil qilish, biror voqeaga va uning ishtirokchilariga aloqador fikr-mulohaza, vaj, taxmin va iltimos tarzida ham boʻlishi mumkin. Fuqarolik va xoʻjalik ishlari boʻyicha sudda taraflar, 3-shaxslar, ularning qonuniy vakillari va guvoxlar, jinoyat ishlari boʻyicha esa — gumon ostidagi shaxs, ayblanuvchi, sudlanuvchi, guvoh va jabrlanuvchi, baʼzan ekspert soʻroq kilivadi. Soʻroqsa qonun talablariga qatiy rioya qilinishi shart. Jismoniy yoki ruhiy qiyvash, qoʻrqitish, aldash, huquq va erkinliklarini gʻayriqonuniy cheklash yoʻli bilan K. olishga jinoyat sifatida qaraladi va buning uchun jazo belgilangan (Oʻzbekiston Respublikasi JK, 235-modda). Bu yoʻl bilan olingan K. dalil hisoblanmaydi. Taraflar, 3-shaxs, ularning qonuniy vakillari daʼvoni quvvatlash yoki inkor etish uchun K. beradi. Gumon ostidagi shaxs, ayblanuvchi va sudlanuvchining K.i esa ularga eʼlon qilingan gumon yoki aybga oid boʻladi. K. berish ularning majburiyati emas, balki huquqi va oʻzini himoya qilish vositasidir. Shu bois ular K. berishdan bosh tortgani yoki bilaturib yolgʻon K. bergani uchun javobgar qilinmaydi, ammo soʻroqqa chaqirilganda kelishga majbur, aks holda militsiya orqali keltiriladi. Aybga iqrorlik mazmunidagi K. sinchkovlik bilan tekshirilishi lozim va faqat toʻgotangan boshqa dalillar bilan tasdiqlanganda inobatga olinadi. Aybga iqrorlik va qilmishdan sidqidildan poʻshaymonlikni sud jazo tayinlashda eʼtiborga olishi shart. Bu xil K. bergan shaxs jabrlanuvchi bilan yarashsa, baʼzi jinoyatlari uchun javobgarlikdan ozod etilishi mumkin (Oʻzbekiston Respublikasi JK 66’" modda).

Guvoh va jabrlanuvchining K. berishi — fuqarolik burchi hisoblanadi. Shu bois ular oʻzlariga maʼlum boʻlgan ish uchun ahamiyatli holatlar haqida K. berishdan bosh tortsa yoki bila turib yolgʻon K. bersa, qonunga binoan javobgarlikka tortiladi. Jismoniy yoki ruhiy nuqsonlari sababli voqealarni idrok qilishga va ular haqida K. berishga layoqatsiz shaxs, shuningdek, sudda vakil yotsi himoyachi boʻlib qatnashgan shaxs guvoh sifatida soʻroq qilinishi mumkin emas. Jinoyat ishi boʻyicha gumon ostidagi shaxs ayblanuvchining yaqin qarindoshlari faqat oʻz roziligi bilan guvoh yoki jabrlanuvchi tarzida soʻroq qilinishi va K. berishlari mumkin. Ekspert oʻz xulosasidagi ayrim nuqsonli, zid va noaniq jumla va iboralar haqida K. berishi mumkin. Barcha K.larga ishdagi dalillarga qiyoslagan holda baho beriladi.

Gʻafur Abdumajidov.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Sinan Tuzju** (1977 yil 10-iyulda tugʻilgan, Gaziantep); Turk aktyori, ssenarist.

Hayoti va faoliyati
-------------------

Bilkent universitetida turizm va mehmonxona boshqaruvi fakultetini tamomlagandan so‘ng 2004-yilda Mimar Sinan universiteti Davlat konservatoriyasi teatr bo‘limini tamomlagan. Keyin u Londondagi Arkola teatrida ishlaydi.

2005-yilda u "*Ihlamurlar Oltinda* "serialida tasvirlangan „Oʻmer" obrazi bilan mashhur boʻldi. 2006-yilda u birinchi spektaklidan 60 yil oʻtib qayta sahnalashtirilgan "*Ayshe* "operettasida bosh rolni oʻynadi.  U 2006-yil 9-iyulda ushbu spektaklda bosh rolni oʻynagan Dolunay Soysertga turmushga chiqdi. 2008-2009 yilgi mavsumda BKM va Istanbul xalq teatri qoʻshma spektaklida sahnalashtirilgan "*Surmanset* "spektaklini yozgan. 

2014- *yilda* u Kanal D va Star TVda namoyish etilgan *Urfalıyam Ezelden* serialini loyihalashtirib, ssenariy muallifi bo‘lgan. Xuddi shu yili u Dolunay Soysert bilan turmushidan ajrashdi.

U oʻzining soʻnggi teatr ishini 2020-yilda Emre Kinay rahbarligida va Duru teatri tarkibida „*Yüzleşme*" spektakli bilan qilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  „Ayşe Opereti geri döndü". hurriyet.com.tr (12 aralık 2005). Qaraldi: 27 eylül 2022.
2. ↑  „Sürmanşet rekora koşuyor". iha.com.tr (6 mart). Qaraldi: 27 eylül 2022.
3. ↑  „Yüzleşme".  tiyatrolar.com.tr. 27 eylül 2022da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 27 eylül 2022.
**Koʻtarilish suv elektr stansiyasi** (PES) — dengizlarning koʻtariluvchi suv energiyasini elektr energiyaga aylantiruvchi gidroelektr stansiya. Oy va Quyosh gravitatsion kuchlarining suv massasini tortishi natijasida dengiz sathi bir sutkada ikki marta: har kuni bir vaqtda dam koʻtariladi, dam pasayadi. Qirgʻoqdan uzoqda suv sathining oʻzgarishi 1 m dan oshmaydi, qirgʻoq yaqinida esa 13 m gacha borishi mumkin. PES, asosan, dengiz qirgʻogʻiga quriladi; bunda tabiiy (koʻrfaz) yoki sunʼiy yaratilgan koʻllar qirgʻogʻiga quriladi. Suv koʻtarilish va pasayish vaqtida dengiz bilan koʻl orasida suvning bosimlari farqi hosil boʻladi. Natijada gidroturbivaning ish gʻiddiragini va u orqali elektr energiya ishlab chiqaradigan gidrogeneratorlarning rotorini aylantiruvchi bosim vujudga keladi. PES daryo st-yasining birgalikda ishlashi iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq boʻladi; bunda daryo elektr st-yasi suv kutarilish kamaygan vaqtdagi PESda ishlab chiqariladigan elektr energiya kamayishini baranarlab turadi. Birinchi PES 1966-yilda Fransiyada Rans daryosi estuariga qurilgan. Rossiyada Barens dengiziga, XXRda Shanzay shahri yaqiniga qurilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Ilion** (boshqa: λλιννη) — qadimgi yunon mifologiyasining qahramoni.

Troyan qiroli Priam va Gekubning qizi. Ilion haqidagi eng qadimgi mifograflar bu haqda gapirmaydilar, bu afsona birinchi marta Gigin tomonidan batafsil bayon etilgan boʻlib, u baʼzi bir fojeani takrorlaydi.

U Frakiya qiroli Polimnestorga turmushga chiqdi va unga oʻgʻli Deipilani dunyoga keltirdi, keyin u ogʻlini ota-onasi tomonidan tarbiyalash uchun unga berilgan ukasi Polidor sifatida koʻrsatdi, Polidorni oʻz oʻgʻliday tarbiyaladi.

Qirol axeytlarni Polimnestorga Priam oʻgʻlini oʻldirsa, oltin va Elektra bilan nikohni taklif qildi va u Deipilni Polidor deb oʻylab johillik bilan oʻldirdi.

Polidor Apollon orolidan uning tugʻilgan shahri yonib ketganini, otasi oʻldirilganini va onasi qul boʻlganini bilib, Iliondan soʻradi, izoh oldi. Singlisining maslahati bilan u Polimnestorni koʻr qilib oʻldirdi va afsonaga koʻra Ilion oʻz joniga qasd qildi.

Pakuvia „Ilion" fojiasining qahramoni (nomaʼlum yunon fojiasini tartibga solish). Bir kuni aktyor Fufiy bu rolni ijro etib, mast boʻlib, spektakl paytida uxlab qoldi.

Manbalar
--------

1. ↑   Илиона // Энциклопедический словарь — СПб.: Брокгауз — Ефрон, 1894. — Т. XIIа. — С. 922.
2. ↑  *Gigin*. Mifi, 90.
3. ↑  *Gigin*. Mifi, 109.
4. ↑  *Gigin*. Mifi, 243.
5. ↑  *Гораций*. Satiri II 3, 61—64.

Havolalar
---------

* Илиона // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
Rus oʻqchilari
**Xandaq** — qad. va oʻrta asrlarda shahar, qalʼa, qoʻrgʻon va mudofaa istehkomlarini dushman hujumidan ehtiyot qilish maqsadida ularning tashqi devori yonidan gir aylanasiga qazilgan oʻra, chuqurlik. Odatda, tashqi devorni koʻtarishda loy X. oʻrnidan olingan. X.ning eni 5 —6 m dan 30 — 40 m gacha, chuq. 3 — 4 m boʻlib, ichi aksariyat suv bilan toʻlgʻazilgan. Baʼzan X. shoxshabba bilan ihota qilingan. Istehkomga kiradigan yoʻlga osma koʻprik qurilgan. Amir Temur va temuriylar davrida qoʻshin lashkargohga tushganda uning atrofi X. bilan mustahkamlangan. X.ning soni dushman qoʻshinining miqdoriga qarab 1 dan 6 tagacha boʻlgan. Koʻp vaziyatlarda X.lar oldiga katta hajmdagi qalqonlar (chapar) qoʻyilgan. Eski oʻzbek tili manbalarida moʻljar, chipjip, choh, oʻr, oʻrgʻarim kabi atamalar X.ga maʼnodosh sifatida qoʻllangan.

Yana q.
-------

* Transheya
* Okop

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Lapinjärvi cherkov qishlogʻi** (shuningdek, **Lapinjärvi** nomi bilan ham tanilgan; fin: *Lapinjärven kirkonkylä*, shvedcha: Lappträsk Kapellby) — Finlandiyaning Uusimaa shahridagi Lapinyarvi koʻlining sharqiy qirgʻogʻida joylashgan Lapinjärvi munitsipalitetining eng yirik qishloq va maʼmuriy markazi. Qishloqdan janubdagi Loviisa shahrigacha boʻlgan masofa 23 kilometr (14 mi)ni tashkil etadi. Cherkov qishlogʻidan Helsinki yoki Kouvolagacha boʻlgan asosiy yoʻl qishloq joylashgan 6-magistral (Vt 6) hisoblanadi.

Lapinjärvi qishlogʻida Lapinjärvining koʻpgina idoralari va munitsipal zallari joylashgan boʻlib, u yerda fin va shved tillarini oʻqitadigan boshlangʻich maktablar ham ishlaydi. Cherkov qishlogʻidagi diqqatga sazovor joylar orasiga leytenantlarning XVIII asrdagi Brofogdas qarorgohi va mahalliy Kicklings muzeyi kiradi. Cherkov qishlogʻi hududida ikkita cherkov va ikkita qabriston mavjud.

Manbalar
--------

1. ↑  Christer Kuvaja & Mikael Korhonen*. Lapinjärven historia* (fincha), 1995 — 346, 646 bet. ISBN 952-90-6913-8.
2. ↑  Lapinjärven kirkko — Agricolan seurakunta (in Finnish)
3. ↑  Lapinjärven pikku kirkko — Agricolan seurakunta (in Finnish)

Havolalar
---------

* Lapinjärven kirkonkylä — Museovirasto (fin tilida)
* Lapinjärvi — Husulanmäki.fi

|  |  |
| --- | --- |
| Geografiya | *Geografiyaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**„Applied Economics: Thinking Beyond Stage One"** („Amaliy iqtisod: Birinchi bosqichdan keyinni koʻra olish") — amerikalik iqtisodchi Thomas Sowell qalamiga mansub iqtisod boʻyicha kitob. Ilk bor 2003-yil New York shahrida „Basic Books" nashriyoti tomonidan chop etilgan. 2004-, 2008- hamda 2009- yillarda qayta nashr qilingan.

Asarda muallif siyosatchilar faqat „birinchi bosqich", yaʼni yaqin kelajak haqida oʻylashi va shu sababdan iqtisod prinsiplaridan notoʻgʻri foydalanishini muhokama qiladi. Birinchi bosqich biror amalning ilk natijasi boʻlib, unda keyin nimalar sodir boʻlishi eʼtiborga olinmaydi. Sowell aksar siyotchi birinchi bosqichdan keyinni koʻra olmasligini, chunki ularni navbatdagi saylov natijasigina qiziqtirishini taʼkidlaydi. Masalan, biror shtat hukumati biror shirkatga koʻproq soliq solib, yaqin kelajakda oʻziga koʻproq foyda olishi mumkin. Ammo vaqt oʻtishi bilan oʻsha shirkat oʻz faoliyatining ayrim boʻlaklarini boshqa shtatga koʻchirib oʻtishi, yangi bizneslar ham boshqa shtatlarni tanlashi mumkin. Pirovardida vaqt oʻtishi bilan soliqni oshirgan shtat zarar koʻradi, chunki tadbirkorlar boshqa shtatlarga koʻchib oʻtadi.

Manbalar
--------

1. ↑  „Seeing the Unseen.(Applied Economics: Thinking Beyond Stage One) (Book Review)" [Koʻrinmas narsalarni koʻra bilish. („Amaliy iqtisod: Birinchi bosqichdan keyinni koʻra olish") (Kitob taqrizi)] (inglizcha).  Highbeam (22-sentabr 2009-yil). 3-noyabr 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-yanvar 2017-yil.

 Wayback Machine saytida arxivlandi (2012-11-03).

Havolalar
---------

* „Applied Economics: Thinking Beyond Stage One"dan parcha[*sayt ishlamaydi*] (ingl.)

|  |  |
| --- | --- |
| Kitoblar | *Kitobga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Yesha** (lotincha: *Yesza*) — Polsha panteoni Yan Dlugosh ning oliy xudosi (XV-asrning uchinchi choragi), Rim Yupiteriga mos keladi. Bu oliy xudo Dlugoshdan mustaqil manbalarda boshqa hech qayerda tilga olinmagan va XIX-asr oʻrtalarida Dlugosh tasavvurining mahsuli sifatida eʼtirof etilgan.

Yangi butparastlikda
--------------------

Mahalliy eʼtiqod adabiyotida XV-asr boshlaridagi Polsha adabiyotida Yesha tez-tez tilga olinadi, degan fikrni uchratish mumkin. Shunday qilib, D. A. Gavrilov va A. E. Nagovitsin Chestoxova qoʻlyozmasida Mixochinlik Yan (1423) aytadi:

> Bu uch kunda (Uchlik bayramlar): kampirlar, ayollar va qizlar birlashadilar, lekin ibodatxonaga emas, ibodatga emas, balki raqsga, Xudoga emas, balki shaytonga, yaʼni Yesha, Lado, Lelya, Nyya. Bundaylar, agar tavba qilmasalar, „Yassa, Lado" bilan abadiy laʼnatga ketsinlar.
> 
> 

Aslida, u yerda shunday deyilgan:

> … bizning chollarimiz, kampirlarimiz va qizlarimiz muqaddas ruhni qabul qilishga loyiq boʻlish uchun ibodat qilmaydilar, lekin mulohaza yuritish kerak boʻlgan ushbu uch kunda (Uchlik kuni, Ruhlar kuni …), kampirlar, ayollar va qizlar birlashadilar, lekin ibodatxonaga emas, ibodat uchun emas, balki raqsga tushish uchun; Xudoga emas, balki shaytonga faryod qilish uchun: *Issaya, Lado, Hely, laya*. Agar bundaylar tavba qilmasalar, lassa, Lado bilan birga abadiy azoblanadilar.
> 
> 

Slavyan yangi butparastligida Yesha bilan Yasher soʻzlarning uygʻunligi tufayli ularni adashtirish odatiy hol.

Manbalar
--------

1. ↑   Bóstwa Słowian Архивная копия от 30 декабря 2007 на Wayback Machine
2. ↑  *Gavrilov D. A. Nagovitsin A. Ye.* Bogi slavyan. Yazichestvo. Traditsiya. M.: Refl-Buk, 2002. Wayback Machine saytida arxivlandi (2008-04-08). Andoza:Wayback 2
3. ↑  *Urbanczyk S.* Religia…; sit. po: *Ribakov B. A.* Yazichestvo drevnix slavyan[*sayt ishlamaydi*], Lada
**Gaploid** (yunoncha: haploos — yakka, oddiy va eidos — tur) — boshlangʻich tur somatik xromosomalari toʻplamining faqat yarmigagina ega boʻlgan individ. Boshlangʻich tur asosiy xromosomalar toʻplamini (p) oʻzida tuliq saqlovchi G. eugaploid deyiladi. Aneugaploid (geterogaploid) — xromosomalar toʻplamida butun bir xromosoma yoki uning segmenti ortiq yoki kam boʻlgan G.dir. Diploid turlardan kelib chiqqan monogaploidlar va poliploid turlardan kelib chiqqanpoligaploidlar farqlanadi (qarang Poliploidiya). Bir necha bir xil genomlarni oʻz ichiga oluvchi poligaploidlar — avtopoligaploidlar, har xil genom xromosomalar toʻplamini oʻzida saqlovchilar esa — allopoligaploidlar deyiladi.

Haroratning taʼsiri, yot changlar, nurlantirilgan changlar va ularning turli xildagi aralashmasi bilan changlanish gaploidiyaga sabab boʻladi. G.li oʻsimliklarning organ va hujayralarining oʻlchami diploidlarnikiga qaraganda kichik boʻladi. G.larni diploidlash bilan yuqori pushtlilikka ega boʻlgan gomozigotali liniyalar yaratiladi. G. gulli oʻsimliklarda keng tarqalgan.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Stenli Robert „Bobby" Vinton** (1935-yil 16-aprelda tugʻilgan) — amerikalik sobiq qoʻshiqchi va vaqti-vaqti bilan aktyor boʻlib, u 1970-yillarning oxirida oʻzining telekoʻrsatuviga asos solgan. Oʻsmirlik davrida u „Polsha shahzodasi" sifatida tanildi, chunki uning musiqasi Polsha merosiga hurmat koʻrsatdi. Uning eng mashhur qoʻshiqlaridan biri bu „Blue Velvet" (1951-yilda Tony Bennett tomonidan yozilgan qoʻshiqning koveri) 1963-yilda Billboard Hot 100 roʻyxatida 1-oʻrinni, Kanadada 1-oʻrinni (5 hafta) va 1990-yilda Buyuk Britaniyada 2-oʻrinni egallagan.

Yoshligi
--------

Vinton Pensilvaniya shtatining Kanonsburg shahrida tugʻilgan. Ota-onasi mashhur musiqiy guruh rahbari Sten Vinton va Doroti Studzinski Vintonn. Familyasi dastlab Vintula boʻgan va otasi Vintonga oʻzgartirgan. Vintonning ota-onasi o'g'li klarnetda mashq qilganidan keyin har kuni ragʻbat oʻlaroq 25 sent berishardi va shu tariqa uning musiqaga qiziqishini orttirishardi.

Manbalar
--------

1. ↑  *Bishop, Pete*. „Bobby Vinton Finds That Hits Can Be Elusive" (5-iyun 1983-yil). Qaraldi: 2-may 2011-yil.
2. ↑  „The Whirling Disks" (10-avgust 1975-yil). Qaraldi: 2-may 2011-yil.
3. ↑  *Wilson, Earl*. „Last Night" (2-iyun 1970-yil). Qaraldi: 2-may 2011-yil.

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Musiqachi haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Maluns** — bu shveytsar kantoni Graubyundenning anʼanaviy taomlaridan biridir. U avvaliga qaynatilgan va keyin qirgʻichdan oʻtkazilgan kartoshkadan tayyorlanadi. Shundan soʻng, mazkur aralashma kichik toʻp yoki mayda boʻlaklarga aylangunga qadar sariyogʻda qovurib olinadi. Taom odatda mavsumga qarab olma yoki boshqa mevalardan tayyorlangan sharbat, shuningdek, salsiz (Salsiz) yoki grizon vetchinasi (Bündnerfleisch) kabi turli xil mahalliy pishloqlar va shoʻrva goʻshtlar bilan tortiladi. Ushbu taomni shuningdek, anʼanaviy tarzda sutli qahva bilan birga qabul qilishadi.

Shveytsariyalik zodagon Iogann Gubert Rudolf fon Salis tomonidan ilk bora XVIII asrda Graubyundendagi Marshlins qal’asida makkajoʻxori va kartoshka ekilgan edi. Aftidan, kartoshka bu yerda birinchi marta, 1758-yilda qal’adagi kechki ovqat paytida taqdim etilgan.

Roman tilidagi „maluns" soʻzi lotincha micula/miculones soʻzidan kelib chiqib: „kichik uvoqlar" degan maʼnoni anglatadi. Malunslar nemis tilida Bündner Kartoffelribel nomi bilan ham mashhur.

Shuningdek
----------

* Kapuns — Graubyundenning yana bir anʼanaviy taomi.
* Ryoshti — shveytsarcha anʼanaviy kartoshkali taom.

Eslatmalar
----------

1. ↑  Shveysariya à la carte. Traditsii Graubyundena
2. ↑  Vreni de Jong-Müggler, Irmela Kelling*. Gezond lekker eten*. Uitgeverij Christofoor, 2011.
3. ↑  Maluns, helvetickitschen.ch. Retrieved 14-03-2021. („It was at Marschlins that Johann Gubert Rudolf von Salis planted the first corn and potatoes in the canton.")
4. ↑  Recipe: Maluns, graubunden.ch. Retrieved 14-03-2021.
5. ↑  Maluns / Slow-Fried or Scrambled Potatoes, europeancuisine.com. Retrieved 14-03-2021

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Paul Weitz** (talaffuzi: *Pol Vayts* 1932-yil 25-iyul – 2017-yil 22-oktabr) amerikalik dengiz zobiti va aviatori, aviatsiya muhandisi, sinov uchuvchisi va NASA astronavti bo‘lib, ikki marta koinotga uchgan. U Skylab 2 da uchgan uch kishilik ekipaj a'zolaridan biri bo'lgan. Weitz shuningdek, Space Shuttle *Challengerning* birinchi parvozi bo'lgan STS-6 missiyasi qo'mondoni edi.

Biografiya
----------

Weitz 1932-yilda Eri shahrida (Pensilvaniya, AQSh) tug'ilgan. U muhandislik bo‘yicha magistraturani tamomlagan va dengiz flotida uchuvchi bo‘lgan. Weitz Skylab va Space Shuttle bortida kosmonavt bo'lib faoliyat yuritgan, keyinchalik NASA rasmiysi bo'lib xizmat qildi.

### Yoshlik davrlari va ta'lim olishi

Weitz 1932-yil 25-iyulda Pensilvaniya shtatining Eri shahrida tug'ilgan. McKinley boshlang'ich maktabida o'qiganidan so'ng, u 1949-yilda Pensilvaniya shtatining Harborcreek shahridagi Harbor Creeko'rta maktabini valedikator sifatida tamomlagan. O'rta maktab stadioni keyinchalik uning nomi bilan atalgan. U 1954-yilda Pensilvaniya shtat universitetida aviatsiya muhandisligi boʻyicha bakalavr darajasini olgan. O'n yil o'tgach, u Kaliforniyaning Monterey shahridagi AQSh dengiz aspiranturasida aviatsiya muhandisligi bo'yicha fan magistri darajasini oldi.

### Parvoz tajribasi

U 1966-yilda turli dengiz samolyotlari eskadronlarida xizmat qilgan. U reaktiv samolyotlarda 7700 soatdan ortiq parvoz vaqtini qayd etdi.

### NASA faoliyati

 Pol J. Weitz, (chapda) Charles (o'rtada); va Joseph P. Kerwin (o'ngda);
1966-yil aprel oyida Weitz NASA tomonidan Astronavtlar guruhi 5 uchun tanlangan 19 kishidan biri edi. U 1973-yil 25-mayda uchirilgan va 22 iyunda qulagan Skylab 2 (SL-2) ekipajida uchuvchi sifatida xizmat qilgan. SL-2 birinchi ekipajli Skylab missiyasi edi. Missiya 28 kun davom etdi, bu o'sha paytdagi rekorddir. Weitz missiya davomida ikki soat 11 daqiqa EVA qayd etdi.

 Weitz va Donald H. Peterson(o'ngda) STS-6 missiyasi paytida Space Shuttle *Challenger* bortida
### Shaxsiy hayot va o'lim

Weitz Pensilvaniya shtatida yashovchi Suzanne M. Berry uylandi. Ularning ikki farzandi bor edi- Matthew va Cynthia.

Ov qilish va baliq ovlash uning sevimli mashg'ulotlaridan edi.

Nafaqaga chiqqanidan so'ng, Weitz 2017-yil 22-oktyabrda 85 yoshida miyelodisplastik sindromdan vafot etdi.

Manbalar
--------

1. ↑  *Rincon, Paul*. „First Challenger shuttle commander dies" (en-GB). *BBC News* (24-oktabr 2017-yil). Qaraldi: 27-oktabr 2017-yil.
2. 1 2 3 4 5 6 7  „Paul J. Weitz".  NASA (oktabr 2017). Qaraldi: 20-iyun 2021-yil.
3. 1 2 3  *Bruce.* „Erie County Astronaut Paul Weitz Dies at 85".  Aviation Pros (24-oktabr 2017-yil). 6-aprel 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-oktabr 2022-yil.
4. ↑  *Thompson, Ronald*. „19 New Spacemen Are Named". *The High Point Enterprise* (5-aprel 1966-yil), s. 2A.
5. ↑  *Schudel, Matt*. „Paul Weitz, astronaut who helped repair Skylab and commanded space shuttle, dies at 85". *The Washington Post* (24-oktabr 2017-yil). Qaraldi: 25-oktabr 2017-yil.
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Pozitsiya (maʼnolari).

**Pozitsiya** (harbiyda) — harbiy qismlar egallagan yoki ularning joylashishi uchun tayyorlangan maxsus oʻrin. P. muhandislik jihatidan puxta ji-hozlanadi va eshelonlashtirilgan mudofaa doirasining asosiy qismi hisoblanadi. P.ning asosini mudofaadagi qism yoki boʻlinmalarning oʻzaro yagona oʻt ochish tizimi bilan birlashtirilgan tayanch nuqtalar (punktlar) tashkil etadi. Har bir P. okoplar, pana joylar, aloqa yoʻllarini tutashtiruvchi transheyalar bilan oʻraladi. Bunday mu-handislik jihoz shaxsiy tarkib, qurolyarogʻ, oʻqdorilarning yashirin joylashishiga imkon yaratadi va P.da harbiy kuchlarning manyovr qilishiga yaxshi koʻmak koʻrsatadi. Muayyan vari-antlarda mudofaa doirasi ichkarisida oraliq P. qurilishi ham ehtimoldan xoli emas. Dushmanni chalgʻitish maqsa-dida muxim yoʻnalishlarda mudofaa chi-zigʻidan ancha oldinda P. barpo etiladi. Bundan tashqari, mudofaa ichkarisida soxta P. qurilishi, boʻlinma va oʻt ochish vositalarining jang vaqtidagi hara-katlari uchun qoʻshimcha yoki muvaqqat P. ham tashkil etilishi mumkin. Yalpi hujumga oʻtish oddidan boshlangʻich yerlarda motorlashtirilgan piyoda boʻlinmalar va tanklar uchun kutish P.si, raketa qoʻshinlarining uchirish qurilmalari uchun start P.si, artilleriya, minomyot va h.k. oʻt sochish qurollari uchun oʻt ochish P.si barpo etiladi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Qalʼai qahqaha** — Ustrushona afshinlari qarorgohi. Tojikistondagi Shahristonsoy daryosining gʻarbiy sohilida, hozirgi Shahriston shaharchasi yaqinida joylashgan. Umumiy maydoni taxminan 5 ga, atrofi mudofaa devori bilan oʻralgan. 8–10 m balandlikdagi ark va shahriston hududidan iborat. Shahriston hududida qorovul jangchilar uchun moʻljallangan bino xarobalari ochilgan. Arkda saroy qoldiqlari topilgan. Saroyning katta markaziy zali (18×12 m) da hukmdor taxti joylashgan. "Kichik zal" — ibodatxona, shuningdek, turar joylar, xoʻjalik inshootlari, aslahaxona xarobalari ochilgan. Saroy binosi devoriy rasmlar, yogʻoch ustunlari va shiplari naqshlar bilan bezatilgan. Markaziy devoridagi 6 m li rasm kompozitsiyasida inson bolasini emizayotgan ona boʻri aks etgan. "Kichik zal" devori ham boy bezatilgan. Unda bir guruh suvoriylar jang kiyimlarida nayza, tugʻlar koʻtarib turli tusdagi otlarni choptirib ketishmoqda. 3 boshli va 4 qoʻlli maʼbud va 3 koʻzli yovuz dev va hayvonlar aks etgan. Odamlar va qushlarning haykalchalari topilgan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Komninlar** — Vizantiya imperatorlari sulolasi (1081 — 1185). Asoschisi Aleksey I hisoblansada, aslida sulolani imperator Isaak Komnin (1057—59) boshlab bergan. K. nomi tarixda 1-marotaba imperator Vasiliy II davri (976— 1025)da tilga olinadi. K.ning 1-vakillaridan boʻlgan Manuil, Vasiliy II ning yaqin kishisi boʻlgan. Manuilning 2 oʻgʻli boʻlib, ulardan Isaak Komnin saljuqiylarga qarshi kurashda katta shuhrat qozongan edi. 1057-yilda muxolif kuchlar tazyiqi ostida monax (rohib)likni ixtiyor qilgan. Isaak Komnin taxtni ukasi emas, balki oʻzining jangovar safdoshi boʻlgan Konstantin Dukaga topshirishga majbur boʻldi. K. vakili Aleksey 1 1081-yilda sulola hukmronligini harbiy toʻntarish yoʻli bilan qayta tikladi. Andronik I (1183—85) davrida imperiya yagona davlat sifatidagi qudratini yoʻqotdi. Andronik I avlodlari "Buyuk komninlar" degan unvon bilan Trapezund imperiyasida hukmronlik qilganlar (1204—1461). K. markaziy hokimiyatni mustahkamlab, imperiya hududini kengaytirgan; davlatni idora qilishda yer egalari va harbiy zodagonlarga tayangan.

Manbalar
--------

1. ↑  "Komninlar" *OʻzME*. K-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Pargari** (fors, pargar — sirkul) —pargar yordamida naqsh yaratish usuli hamda shu usulda yaratilgan naqsh. Naqqosh usta pargar, chizgʻich yordamida kalam bilan naqsh mujassamotini chizib yaratadi. P. usuli murakkab, ustadan qunt, koʻp mehnat, handasiy shakllar hosil qilishda bilimdonlik, mahorat talab qiladi. Bezatilayotgan sirtning xom ashyosiga qarab chizib, boʻyab, oʻyib tasvir hosil qilib, zaminini oʻyib boʻrtma tasvir (relyef) qosil qilib ishlanadi. Ish jarayonida usta tayyor ulgi (andoza)dan foydalanishi yoki be-zatiladigan yuzaga oʻzi chizma chizib, keyin uni ishlashi mumkin, ishlaganda turli (iskana, nov iskana, gurzi, oʻyma qalamlar, tishli iskana kabi) asboblardan foydalanadi. P. Oʻrta Osiyo qududi (jumladan, oʻzbek va tojik xa-lk/1ari)da keng tarqalgan. Panjara, ganch oʻymakorligida, sopol va chinni idishlarni boʻyashda koʻp qoʻllaniladigan aylana naqshlar ham P. deb ataladi. Meʼmoriy qismlarda P. naqshlar yirik boʻlib, odatda, loklanmaydi; roʻzgʻor buyumlari, uy jihozlarida kichik boʻlib, pardozlanadi hamda lokla-nadi. Us t alardan T.Ayyubxoʻjayev, K..H-aydarov, S.Xoʻjayev, O.Fayzullayev va boshqa yogʻoch oʻymakorligida, Us t a Shirin, M.Usmonov va boshqa ganch oʻymakorligida P. naqshlarning jozibali namunalarini yaratgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Qalqonli kanalar**, oribatidalar — oʻrgimchaksimonlarning kenja turkumi. Tuprokda yashovchi boʻgʻimoyoklilarning turlari juda koʻp. Kattaligi 0,2–1 mm. Rivojlanishi (30—75 kun) biologik va morfologik jihatdan farklanuvchi 2 bosqichga boʻlinadi: lichinkalik va nimfa (bunda tana qoplagichi yumshoq, teri orqali nafas oladi, yerning yuza qatlamida yashaydi) hamda voyaga yetgan davri (qalqonli traxeya bilan nafas oladi va yer ustida, toʻshamalarda hayot kechiradi). Qalqonli kanalar baʼzi lentasimon chuvalchanglar va chorva mollari gelʼmintozlari qoʻzgʻatuvchisining oraliq xoʻjayini. Qalqonli kanalar yutgan gijja tuxumi uning ichida rivojlanadi (70—100 kun) va kana oʻlgunga qadar yoki oʻsimliklar bilan hayvon organizmiga tushguncha kanada saqlanadi.

Kurash choralari: chorva mollari gelmintsizlantiriladi va Qalqonli kanalar yoʻq yaylovlar tanlanadi.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |