**Abdulkarim al-Qushayriy** (arabcha:  — Abu-l-Qosim Abdulkarim ibn Havozin ibn Abdulmalik al-Qushayriy) — xurosonlik ilohiyotchi, so‘fiy.

Hayoti
------

Abdulkarim al-Qushayriy 986-yil (hijriy 376-yil)da Ustuvo shahrida dehqon oilasida tug‘ilgan. *Zayn al-­Islom* nomi bilan tanilgan. So‘fiylik bo‘yicha eng mashhur, Sharq va Gʻarbda keng o‘qiladigan kitoblardan biri — *"Ar-Risāla al-Qushayriyya"*ning muallifi.

Abdulkarim al-Qushayriy — ota tomonidan arablarning Eronni istilo qilgan vaqtida Xurosonga kelib yerlashgan Qushayr qabilasi, ona tomonidan Bani Sulaym qabilasiga mansub. Yoshlik chog‘larida otasidan ajrab, qarindoshi Abu-l-Qosim al-Yamaniyning qaramog‘ida qoladi. Undan harbiy sanʼat, chavandozlik, arab tili va adabiyotidan taʼlim oladi.

Abdulkarim al-Qushayriy otasidan meros qolgan qish­log‘ini og‘ir ahvoldan qutqarish va hisob ilmini o‘rganib moliya maʼmuri bo‘lish maqsadida o‘smirlik chog‘ida Nishopurga safar qilgan. Bu yerda mashhur so‘fiylardan Abu Ali ad-Daqqoqning suhbatiga qo‘shiladi va tez orada uning sevimli shogirdi, so‘ng kuyovi bo‘ladi. Ustozining maslahatiga ko‘ra, Abdulkarim al-Qushayriy Abu Bakr at-Tusiydan shofeʼiy mazhabi fiqhini, so‘ng o‘sha davrning yirik allomalari Ibn Furak va Abu Ishoq al-Isfaroiniylardan ash’ariya kalomini o‘rgangan. Al-Isfaroyiniy unga darslariga davom etmasligini, kitoblarini o‘qishning o‘zi yetarli ekanini aytgani Abdulkarim al-Qushayriyning bu vaqtda kalom ilmida yetarli saviyaga yetganini ko‘rsatadi. Abdulkarim al-Qushayriy bu davrda Abu Bakr al-Boqilloniyning asarlarini diqqat bilan o‘qib, ash’ariyya kalom ilmini o‘rganadi. Ilm bilan mashg‘ul bo‘lgan bu yillarda, murshidi ad-Daqqoqning ilmiy suhbatlarida bo‘lib, tasavvufiy bilimlarga ega bo‘ladi. Keyinchalik, ad-Daqqoq uni qizi Fotimaga nikohlaydi va madrasasida dars berishiga izn beradi. Hadis ilmi bilan ham shug‘ullangan Abdulkarim al-Qushayriy *"Al-Mustadrak"* muallifi Hokim an-Naysoburiy, Abu-l-Husayn al-Xaffof, Abu Nuaym al-Isfaroyiniy, Abu Bakr Abdus al-Muzakkiy, Abu-l-Hasan al-Ahvoziy kabi muhaddislarning darslariga qatnashadi. Xatib al-Bag‘dodiy kabi ko‘p­lab taniqli muhaddislar undan hadis rivoyat qilganlar.

Murshidi ad-Daqqoqning vafotidan so‘ng (405/1015-yil) Abu Muhammad ibn al-Husayn as-Sulamiyga shogird tushib, tasavvufiy bilimi va tajribalarini orttirgan Abdulkarim al-Qushayriy ustozining madrasasida so‘fiylar majlisiga (majlis at-tazkir) rahbarlik qilgan. Ali ibn al-Hasan al-Boxarziy Abdulkarim al-Qushayriyning go‘zal nutqi va taʼsirli vaʼzlaridan so‘z ochib, agar u toshga xitob qilsa uni ham eritib yuborishini, majlisiga shayton olib kelinsa, tavba qilishini aytgan.

Abdulkarim al-Qushayriy saljuqiylar davlatining asos­chisi Tug‘rulbek (990-1063-yillar)ning Eronni zabt qilishi asnosida Xuroson mintaqasining ilm va madaniyat markazi bo‘lgan Nishopurda bo‘lib, mintaqada katta obro‘ga ega bo‘lgan. 437-438/1045-1046-yillarda tasavvuf adabiyotining asosiy kitoblari orasidan o‘rin olgan *"Ar-Risāla"* nomli asarini yozadi. 446/1054-yilda *"Shikāya ahl as-sunna"* nomli maktub (asar)ni yozadi. Abdulkarim al-Qushayriy maʼlum sabablarga ko‘ra Xurosonni tark etib, Bag‘dodga safar qiladi. U yerda xalifa Qoimbiamrillah tomonidan yaxshi kutib olinadi. Abdulkarim al-Qushayriy ke­yinchalik Nishopurga qaytadi. As-Subkiy uning Bag‘doddan hajga safar qilgani, u yerda 400 ga yaqin hanafiy va shofeʼiy qozilari bilan ko‘rishib, ular bilan suhbatlashganini aytadi.

Abdulkarim al-Qushayriy 465-yil 16-rabi’ul-oxir/1072-yil 30-dekabrda Nishopurda vafot etadi. Murshidi va qaynotasi Abu Ali ad-Daqqoq madrasasiga dafn qilingan.

Abdulkarim al-Qushayriyning Fotima ismli xotinidan ilmli, zohid olti o‘g‘li va bir qizi bo‘lgan. Qizi „*As-Siyāq li-tarӣx Naysābӯr*" nomli asar muallifi Abdulg‘ofur al-­Forisiyning onasi Amaturrahiymdir. Feruzanfar Abdulkarim al-Qushayriyni yana Ahmad ibn Muhammad Charxiy al-Baladiyning qizi bilan oila qurgani va ikki ayolidan olti o‘g‘il va besh qiz farzand ko‘rganini aytadi.

Abdulkarim al-Qushayriyning tasavvufdagi silsilasi Abu Ali ad-Daqqoq, an-Nasrobodiy, Abu Bakr ash-Shibliy, Junayd al-Bag‘dodiy, Sariy as-Saqatiy, Maʼruf al-Karxiy vositasida Dovud at-Toiyga bog‘lanadi. Tasavvuf tarixiga oid manbalarda unga *al-Qushayriyya* nomli tariqat nisbat beriladi.

Ijodi
-----

Abdulkarim al-Qushayriy islomiy ilmlarga doir o‘ttizga yaqin asar, jumladan, ikkita tafsir yozgani zikr qilinadi.

### Asarlari

* „*Ar-Risāla fӣ ’ilm at-tasavvuf*";
* „*At-Taxbӣr fi-t-tazkr";*
* „Tartӣb as-sulӯk fӣ tarӣqillāh";
* „At-Tafsӣr al-kabӣr";
* „Latāif al-ishārāt";
* „Nahv al-qulӯb";
* „Shikāya ahl as-sunna bi-hikāya mā nālahum min almihna";
* „Al-Fusӯl fi-l-­usӯl";
* „Kitāb al-mi’rāj" va boshqalar.

Adabiyotlar
-----------

1. Al-Xatib. *Tarӣx Bag‘dād.* XI, 83;
2. Ali ibn Hasan al-Boxarziy. *Dumya al-qasr*. — Quvayt: 1405/1985. II, 246-248;
3. Abdulg‘ofur al-Forisiy. *As-Siyāq li-tarӣx Naysābӯr*. — London: 1965. 49a-51a;
4. Ibn Fazlulloh al-Umariy. *Masālik*. VIII, 89-92;
5. As-Sam’oniy. *Al-Ansāb*. X, 156;
6. Az-Zahabiy. *Al-Ibar*. — Quvayt: 1960. III, 259;
7. As-Subkiy. *At-Tabaqāt*. III, 374-423; VII, 153-162;
8. Brockelmann. *GAL*. I, 432-433, 556; *Suppl.*, I, 770-772;
9. Ibrohim Basyuniy. *Al-Imām al-Qushayrӣ sӣratuh, āsāruh, mazhabuh fi-t-tasavvuf*. — Qohira: 1972;
10. Kasım Kufralı. *"Kuşeyrî".* TDED. I (1946). 18-25;
11. H. Ritter. *"Arabische Handschriften in Anatolien un Istanbul"*. Oriens. III (1950). 36-41, 43-51;
12. T. Ivanyı. *"Towards a Grammar of the Heart: Al-Qušayrī’s Naḥw al-qulūb". The Arabist Budapest Studies in Arabic*. XVII. — Budapest: 1996. 41-54;
13. H. Halm. *"al-Ḳushayrī". EI2* (İng.). V, 526;
14. Süleyman Uludağ. *"Kuşeyrî, Abdülkerîm b. Hevâzin"*. *TDV İA.* — Ankara: 2002. XXVI, 473-475;
15. A. A. Ali-zade*.* *Kushayri Abd al-Karim* // *Islamskiy ensiklopedicheskiy slovar.* -M.: „Ansar", 2007;
16. *A. D.* *Knish.* *al-Kushayri. Islam: ensiklopedicheskiy slovar.* Otv.red. S. M. Prozorov. — M.: „Nauka", 1991. 146.

Manbalar
--------

1. ↑  „Қушайрий".
2. ↑  „"Имом Абдулкарим Қушайрий"". 10-yanvar 2023-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10-yanvar 2023-yil.
3. ↑  *Ислом энциклопедияси* (oʻzbekcha,), 2020-yil. ISBN 978-9943-59-267-4.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Islom ensiklopediyasi (2020) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Alloh yozuvi | *Islom shaxsiyati haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |