**Krishnaism -** (IAST: *Kṛṣṇaism*) mustaqil hind anʼanalarining katta guruhi — Vaishnavizm bilan bogʻliq sampradayalar, bu Vishnu avatarlari boʻlmagan *Svayam Bhagavan*, *Ishvara*, *Para Brahman* kabi Krishnaga sadoqatga asoslangan. Bu uning Shri Vaishnavizm, Sadh Vaishnavizm, Ramaizm, Radxaizm, Sitaizm kabi vaishnavit guruhlaridan farqlidir chunki, avliyo shoir Meera Bai misolida boʻlgani kabi boʻlgan ekan. Yetakchi olimlar krishnaizmni hinduizmning parallel va kam boʻlmagan qadimiy oqimi deb hisoblab, uni vaishnavizmning quyi boʻlimi yoki shoʻbasi deb taʼriflamaydilar.

*Bhagavad Gita* taʼlimotini birinchi Krishnait ilohiyot tizimi deb hisoblash mumkin. Krishnaizm miloddan avvalgi asrlarning oxirlarida qahramon Vasudeva Krishna izdoshlaridan kelib chiqqan boʻlib, u bir necha asrlar oʻtib, milodiy birinchi asrlarda „ilohiy bola" Bala Krishnaga sigʻinuvchilar va monoteistik Bhagavatizmning Gopala-Krishna anʼanalari bilan birlashgan. *Mahabharata* kanonidagi bu Vedik boʻlmagan anʼanalar pravoslav tuzilmasi uchun maqbul boʻlish uchun oʻzini ritualistik Vedizm bilan bogʻlaydi. Krishnaizm oʻrta asrlarda bhakti yoga va bhakti harakati bilan bogʻliq boʻladi.

Tarixi
------

### Umumiy koʻrinishi

 Miloddan avvalgi 110-yilda Bhagavata monoteizmini qabul qilganidan keyin Heliodorus tomonidan yasalgan Heliodorus ustuni.
Krishnaism miloddan avvalgi birinchi ming yillikda, *Bhagavad Gitaning* ilohiy tizimi sifatida paydo boʻlgan dastlab Mathura mintaqasidagi qahramon Vasudeva Krishna, „ilohiy bola" Bala Krishna va Gopala-Krishnaga sigʻinishga qaratilgan. Bhagavatizm bilan chambarchas bogʻliq va uning kelib chiqishini aniqlab, topadi.

 Heliodorus ustunining birinchi yozuvi.
Krishnaism kelib chiqishi vedik boʻlmagan anʼanadir, lekin u ushbu anʼanalarning Mahabharata eposi bilan sinkretizmi orqali pravoslav dindorlarga nisbatan jozibadorligini yanada rivojlantirdi. Xususan, krishnaism koʻproq yoki kamroq yuzaki ravishda Rigvedada paydo boʻlgan Vedik oliy xudosi Vishnu ni oʻz ichiga olgan ekan Krishnaism oʻrta asrlarda bhakti yogasi bilan yanada koʻproq bogʻlanadi.

 Vasudeva-Krishna, miloddan avvalgi 190-180-yillarda , Baqtriya Agatokl tangasida. Bu xudoning „eng birinchi aniq tasviri" deya aytishgan ekan.
### Qadimgi anʼanalar. Shimoliy Hindiston

Krishnait teologiyasi va kulti Shimoliy Hindistonda miloddan avvalgi birinchi ming yillikda paydo boʻlgan. *Bhagavad Gita* (taxminan miloddan avvalgi lll -ll asrlar) ilohiyotshunosligi, agar Fridxelm Hardining soʻzlariga koʻra, Vishnu yoʻnaltirilgan taʼlimot bilan *Mahabharata* ramkasi nurida emas, balki Gitani oʻzi kabi oʻqigan birinchi Krishnait teologik tizimi edi. Avatara tushunchasi mavjud emas, u faqat milodiy IV yoki V asrlarda kiritilgan. Krishnaning oʻzi abadiy, namoyon boʻlmagan Vishnu sifatida afsonaga koʻra mavjud ekan.

### Ilk oʻrta asr anʼanalari. Janubiy va Sharqiy Hindiston

 Sundaravarada Perumal ibodatxonasida Tirumal murti.
Ilk oʻrta asrlarda krishnaism vaishnavizmning asosiy oqimiga koʻtarildi.

 Ratha Yatra (Puri), Odia aravalari festivali.

Eʼtiqodlari
-----------

 Vishnu *paripurna avatarasi* va Svayam Bhagavan sifatida Krishnaning turli shakllari oʻrtasidagi munosabatlar.
### Krishnaizm va Vaishnavizm

"Krishnaism" atamasi Vaishnavizm bilan bogʻliq boʻlgan, ammo Krishnaga qaratilgan maktablarni tasvirlash uchun ishlatilgan, „Vishnuizm/Vaishnavizm" esa Vishnuga qaratilgan anʼanalar uchun ishlatilishi mumkin, bunda Krishna avatar emas, balki oʻtgan Oliy mavjud deyilgan ekan. Shu bilan birga, Fridhelm Hardiy Krishnaismni hinduizmning parallel va kam boʻlmagan qadimgi oqimi deb hisoblagan holda, uni vaishnavizmning quyi boʻlimi yoki novdasi sifatida umuman taʼriflamaydi. Dandekarga koʻra, „Vazudevizm" (Vazudeva kulti) Vaishnavizmning boshlangʻich bosqichidir, shuning uchun krishnaizm keyingi Vaishnavizm uchun asos boʻlgan. Vishnuizm Vishnuga eng oliy mavjudot sifatida ishonadi, u oʻzini Krishna sifatida namoyon qiladi, shuning uchun krishnayliklar Krishnani *Svayam Bhagavan* deb taʼkidlaydilar (lit. Sanskrit: "Baxtli va Baxtli Zotning Oʻzi'), *Ishvara*, inson qiyofasida *Para Brahman*, Vishnu sifatida oʻzini namoyon qilgan. Shunday qilib, krishnaism falsafiy hinduizmni ommaga jalb qilish uchun dastlabki urinishlardan biri hisoblanadi. Umumiy tilda krishnaism atamasi tez-tez ishlatilmaydi, chunki koʻpchilik Vishnu bilan bogʻliq boʻlgan kengroq „Vaishnavizm" atamasini afzal koʻradi, aniqrogʻi Vishnuizmni qoʻllashadi.

 Krishnaning turli shakllari 1895-yilda Chorebagan Art Studio, Kalkuttada chop etilgan toshbosmalarda tasvirlangan. Bular Balakrishna (yuqorida), Radha-Krishna (oʻrtada) va Gopala-Krishna (pastda) berilgan.

Amaliyotlar
-----------

### Kirtan

 Kirtan, Bishnupurdagi Jor Mandir ibodatxonasi oldida.
Krishnaismning deyarli barcha anʼanalarida maʼnaviy amaliyotning oʻziga xos qismi — bu kirtan, Xudoning ulugʻvorligini tarannum etuvchi jamoaviy musiqiy ijrosi ekan.

Asosiy Krishnait ibodatxonalari galereyasi
------------------------------------------

* Dvarkadxish ibodatxonasi, Dvarka, GujaratDvarkadxish ibodatxonasi, Dvarka, Gujarat
* Jagannat ibodatxonasi, Puri, OdishaJagannat ibodatxonasi, Puri, Odisha
* Govind Dev Ji ibodatxonasi, Jaypur, RajastanGovind Dev Ji ibodatxonasi, Jaypur, Rajastan
* Vithoba ibodatxonasi, MaxarashtraVithoba ibodatxonasi, Maxarashtra
* Radha Damodar ibodatxonasi, Junagad, GujaratRadha Damodar ibodatxonasi, Junagad, Gujarat
* Guruvayur ibodatxonasi, Guruvayur, KeralaGuruvayur ibodatxonasi, Guruvayur, Kerala
* Udupi Shri Krishna Matha, Udupi, KarnatakaUdupi Shri Krishna Matha, Udupi, Karnataka
* Uxra Mahanta Asthal, G'arbiy BengalUxra Mahanta Asthal, G'arbiy Bengal
* Radha Madan Mohan ibodatxonasi, VrindavanRadha Madan Mohan ibodatxonasi, Vrindavan
* Banki Bixari ibodatxonasi, VrindavanBanki Bixari ibodatxonasi, Vrindavan
* Rasmancha, Bishnupur, G'arbiy BengaliyaRasmancha, Bishnupur, G'arbiy Bengaliya
* Lalji ibodatxonasi, KalnaLalji ibodatxonasi, Kalna
* Ningthoukhong Gopinath ibodatxonasi, ManipurNingthoukhong Gopinath ibodatxonasi, Manipur
* Radha Raman ibodatxonasi, VrindavanRadha Raman ibodatxonasi, Vrindavan
* Yogapit ibodatxonasi, MayapurYogapit ibodatxonasi, Mayapur
* Gour Nitai ibodatxonasi, Gaudiya matematikasi, KolkataGour Nitai ibodatxonasi, Gaudiya matematikasi, Kolkata
* Shri Shri Radha Krishna Mandir, ChennayShri Shri Radha Krishna Mandir, Chennay
* Krishna Janmasthan ibodatxonalari majmuasi, MathuraKrishna Janmasthan ibodatxonalari majmuasi, Mathura
* Mayapur Chandrodaya Mandir, MayapurMayapur Chandrodaya Mandir, Mayapur
* Shri Radha Krishna-chandra ibodatxonasi, BangalorShri Radha Krishna-chandra ibodatxonasi, Bangalor
* Madhupur Satra, G'arbiy BengaliyaMadhupur Satra, G'arbiy Bengaliya
* Barpeta Satra, AssamBarpeta Satra, Assam
* Athkheliya Namghar, Golaghat, AssamAthkheliya Namghar, Golaghat, Assam
* Krishna Pranami Mandir, Patna, Madhya PradeshKrishna Pranami Mandir, Patna, Madhya Pradesh
* Prem Mandir, VrindavanPrem Mandir, Vrindavan

Manbalar
--------

1. 1 2 3 4 5 6  Hardy 1987. sfn error: no target: CITEREFHardy1987 (help)
2. ↑  See also:Stewart 2010 harvnb error: no target: CITEREFStewart2010 (help)
3. ↑  Welbon 1987. sfn error: no target: CITEREFWelbon1987 (help)
4. ↑  Singh, Upinder*. A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century*. Pearson Education India, 2008 — 436–438 bet. ISBN 978-81-317-1120-0.
5. ↑  Osmund Bopearachchi, Emergence of Viṣṇu and Śiva Images in India: Numismatic and Sculptural Evidence, 2016.
6. ↑  Srinivasan, Doris*. Many Heads, Arms, and Eyes: Origin, Meaning, and Form of Multiplicity in Indian Art*. Brill, 1997 — 215 bet. ISBN 978-90-04-10758-8.
7. ↑  Klostermaier 2005. sfn error: no target: CITEREFKlostermaier2005 (help)
8. ↑  Flood 1996. sfn error: no target: CITEREFFlood1996 (help)
9. ↑  Matchett 2001. sfn error: no target: CITEREFMatchett2001 (help)
10. ↑  Bryant 2007. sfn error: no target: CITEREFBryant2007 (help)
11. ↑  McDaniel 2005. sfn error: no target: CITEREFMcDaniel2005 (help)
12. ↑  Wilson, Bill*. The best of Josh McDowell: a ready defense*. Nashville: T. Nelson, 1993 — 352–353 bet. ISBN 0-8407-4419-6.