Afgʻoniston Markaziy va Janubiy (Janubiy) Osiyoning chorrahasida joylashgan togʻli, dengizga chiqmaydigan davlatdir.  Afgʻoniston tarixidagi bosqinlardan baʼzilari Mauriya imperiyasi, Makedoniyalik Aleksandr Makedonskiyning Qadimgi Makedoniya imperiyasi, Rashidun xalifaligi, Chingizxon boshchiligidagi Moʻgʻullar imperiyasi, Temuriylar imperiyasi, Boburiylar imperiyasi, turli davrlardagi Forslar imperiyasi . Britaniya imperiyasi, Sovet Ittifoqi va oxirgi paytlarda 11-sentabr hujumlariga javoban bir qator ittifoqchilar bilan Amerika Qoʻshma Shtatlari. AQSh va Afgʻoniston oʻrtasidagi strategik sheriklik toʻgʻrisidagi bitimga muvofiq hukumatni qoʻllab-quvvatlash uchun NATO qoʻshinlarining cheklangan soni mamlakatda qoldi. 2021-yilda Amerika qoʻshinlarini olib chiqib ketish arafasida Tolibon poytaxt Kobul va butun mamlakatni nazoratga oldi. Ular Afgʻonistonning rasmiy nomini Afgʻoniston Islom Amirligi deb oʻzgartirdilar.

Maqsad
------

Geosiyosiy nuqtai nazardan Afgʻonistonni nazorat qilish Janubiy Osiyoning qolgan qismini nazorat qilish yoki Markaziy Osiyoga oʻtish uchun muhim ahamiyatga ega, bu uning mintaqadagi geografik oʻrnini aks ettiradi. Afgʻoniston Katta Oʻyin siyosatida hokimiyat uchun kurashda muhim rol oʻynadi. Tarixan Afgʻonistonning zabt etilishi Hindistonnin gʻarbdan Xaybar dovoni orqali bostirib kirishida ham muhim rol oʻynagan.

Tarix
-----

### Fors istilolari

Nisbatan kam tafsilot maʼlum boʻlsa-da, zamonaviy Afgʻoniston mintaqasining bir qismi qisqa vaqt ichida Midiya qirolligi hukmronligi ostida boʻldi.

Afgʻoniston Fors hukmdori Doro I tomonidan bosib olingandan soʻng qisman Ahamoniylar imperiyasiga oʻtdi. Hudud satraplar deb ataladigan bir necha viloyatlarga boʻlingan, ularning har birini gubernator yoki satrap boshqargan. Bu qadimiy satrapliklarga quyidagilar kiradi: Ariya (Hirot); Araxosiya (Qandahor, Lashkargaoh, Bomiyon va Kvetta); Baqtriya (Balx); Sattagidiya (Gʻazniy); va Gandxara (Kobul, Jalolobod, Peshovar).

### Yunon istilosi va Kushon bosqinlari

Iskandar Zulqarnayn miloddan avvalgi 330 yilda Forslarga qarshi urush doirasida hozirgi Afgʻoniston hududiga bostirib kirdi. Forsning eng sharqiy satrapliklarini oʻz ichiga olgan Afgʻonistonda Forsning qolgan yerlarini bosib olishga qaraganda bir qancha qiyin janglar boʻlib oʻtdi. Baqtriya nomini oʻzgartirib, oʻzining ioniyalik faxriylari bilan qoʻnim topgan Aleksandr Hindistonga bostirib kirishini hozirgi Jaloloboddan boshlab, Xaybar dovoni orqali Hind daryosi havzasiga hujum qildi. Afgʻonistondagi bir qancha shaharlar Iskandar sharafiga nomlangan, jumladan, hozir Qandahor Aleksandriya Araxosia (*Iskandahorning qisqarishi*) deb atalgan.

Iskandar vafot etib, uning saltanati boʻlinib ketgach, Baqtriya viloyati Aleksandrning sobiq sarkardasi, Salavkiylar sulolasini tashkil etgan, poytaxti Bobilda boʻlgan Salevk hukmronligi ostiga oʻtadi. Ammo Baqtriyadagi yunon askarlari oʻz hududlarining uzoqligidan kelib chiqib, mustaqillik eʼlon qildilar, ularni qayta egallash uchun yuborilgan Salavkiylar qoʻshinlarini magʻlub etib, Afgʻoniston va Hindistonning gʻarbiy qismida uch asrdan ortiq davom etgan Yunon-Baqtriya podsholigiga asos soldilar. Baqtriya deb atalgan bu yunon podsholigi uch asr davomida Yevropadan butunlay uzilib qolgan holda yunon madaniyatini davom ettirdi. Shaharlardan biri, Ay-Xonum 1970-yillarda qazilgan boʻlib, unda akropol, amfiteatr, ibodatxonalar va koʻplab haykallarga ega boʻlgan toʻliq yunon shahri aks etgan edi. Baqtriyada gibrid badiiy uslubni yaratuvchi hind buddist sanʼatining taʼsirini koʻrsatadigan yunon sanʼati namunalari topilgan. Baqtriya qiroli Menander I oʻzining yunon ruhoniylari va hind buddist rohiblari oʻrtasida koʻplab ilohiy va falsafiy munozaralar olib borganidan soʻng buddizmni qabul qiladi. Menander I buddist sutralarida „Yunon qiroli Milinda" sifatida esga olinadi. Baqtriyaga joylashtirgan yunon faxriylarining ionniylardan kelib chiqishi bugungi kungacha „Ionani" afgʻoncha yunoncha soʻzi bilan eslab qolinadi. Baqtriyada yunonlar tanga zarb qilish, arxitektura va buddistlik sanʼati merosini qoldirdilar, ular Gandhara madaniyatini, xususan, bugungi kungacha butun Sharqiy Osiyoga taʼsir koʻrsatadigan yunon-buddist sanʼatini oʻz ichiga oladi. Afg‘onistondagi so‘nggi yunon podsholigi milodiy birinchi asrda, Iskandardan to‘liq uch asr o‘tib kushon bosqinchilari tomonidan bosib olingan. Ammo yunon tili kushonlar tomonidan keyingi bir necha asrlar davomida tanga zarb qilishda foydalanishda davom etdi.

### Arab xalifaligi tomonidan bosib olinishi

VII-IX asrlarda, Sosoniylar Fors imperiyasi va Rim imperiyasining parchalanishidan soʻng, keyingi toʻrt asr davomida jahon sahnasining yetakchilari va azaliy raqiblari hidoblangan Arab xalifaligi bu hududga gʻarbdan bostirib kirdi. Ikkinchi arab xalifasi Umar Rashidun xalifaligi, Afgʻonistonning islomiy fathi natijasida Afgʻoniston aholisining koʻpchiligi Islomni qabul qildi. Bu Muhammad paygʻambar tomonidan Arabiston yarim orolida birlashgan davlat oʻrnatilganidan keyin musulmonlarning koʻplab fathlaridan biri edi. Ummaviylar xalifaligi davrida musulmonlar nazorati Xitoy chegaralaridan Pireney yarim oroliga (hozirgi Ispaniya va Portugaliya), Yaqin Sharq, Shimoliy Afrika, janubiy Yevropaning bir qismi, janubi-sharqiy Yevropaning bir qismiga qadar choʻzilgan. Markaziy Osiyoning bir qismi va Janubiy Osiyoning bir qismini ham oʻz ichiga olgan.

### Moʻgʻullar imperiyasi

Moʻgʻullarning Xorazmshohlar davlatiga bostirib kirishi (1219-1221) chogʻida Chingizxon oʻzining koʻplab istilolari natijasida shimoli-sharqdan mintaqaga bostirib kirib, ulkan Moʻgʻullar imperiyasini barpo etadi. Uning qoʻshinlari Kobul, Qandahor, Jalolobod va boshqa shaharlarda minglab odamlarni qirgʻin qildi. Chingizxon Moʻgʻulistonga qaytganidan soʻng, Gilmand viloyatida qoʻzgʻolon koʻtarildi, bu qoʻzgʻolon uning oʻgʻli va vorisi Oʻqtoyxon tomonidan shafqatsizlarcha bostirildi, u 1222 yilda Gʻazna va Hilmandning barcha erkak aholisini oʻldirdi; ayollar qul qilib sotildi. Shundan soʻng Afgʻonistonning janubi-sharqiy qismidan tashqari koʻp qismi Xulokular va Chagʻatoy xonligi tarkibida moʻgʻullar hukmronligi ostida qoldi.

Hazora xalqi oʻzini moʻgʻul va turkiy bosqinchilarning avlodlari deb daʼvo qiladi, ammo bu bahsli hisoblanadi. Chunki hazora xalqi haqida birinchi eslatma XVI asrda Bobur tomonidan berilgan.  Bugun Afgʻonistondagi shia tarafdorlarining asosiy qismini hazoralar tashkil qiladi. Bundan tashqari, Afg‘onistonning ko‘plab hududlari mo‘g‘ul va turkiy yetakchilar nomi bilan atalgan, jumladan Qandahor viloyatining Mayvand tumanidagi Band-e-Timur („ Temurning to‘dasi" degan maʼnoni anglatadi) harbiy hujumlar davomida Tolibondan hech qachon tortib olinmagan yagona tuman, Vardak viloyatidagi Jagʻatu tumani (Chagʻatoy xonligi sharafiga nomlangan) va Shoh Vali Kot tumanidagi Vech Baxtu qishlogʻi Batu nomi bilan atalgan. 

### Temuriylar va Boburiylarimperiyasi tomonidan bosib olinishi

1383—1385 yillarda Afgʻoniston hududi shimoldan qoʻshni Movarounnahr (taxminan hozirgi Oʻzbekiston, Tojikiston va unga tutash hududlar) hukmdori Amir Temur tomonidan bosib olindi va Temuriylar imperiyasi tarkibiga kirdi. Amir Temur turk-moʻgʻul qabilasidan boʻlib, musulmon boʻlsa ham, oʻzini koʻproq Chingizxonning vorisi sifatida koʻrardi. Shimoldagi oʻzbeklar, hazoralar va boshqa turkiy jamoalar bilan ittifoqchi boʻlib, uning Afgʻonistondagi hukmronligi uzoq davom etdi va bu unga kelajakda Markaziy Anadoluda Usmonlilar imperiyasini muvaffaqiyatli zabt etishiga imkon berdi. 

1506-yilda Temuriylar saltanati sekin parchalanib ketganidan soʻng Afgʻonistonda Boburiylar imperiyasi tashkil topdi.  1526 yilda Bobur tomonidan Pokiston va Hindistonzabt etildi. XVII asrda Boburiylar imperiyasi Hindistonning katta qismini boshqargan, ammo keyinchalik XVIII asr davomida tanazzulga yuz tutgan.

### Sikx imperiyasining bosqinchiligi, 1837-1838

1837 yil boshida Maxaraja Ranjit Singx boshchiligidagi sikxlar va amir Doʻst Muhammadxon boshchiligidagi afgʻonlar oʻrtasida Jamrud jangi boʻlib oʻtdi. Panjobda Sikx imperiyasi tashkil topganidan beri Maxaraja Ranjit Singx Afgʻoniston hududlariga koʻz tikar edi. Afgʻonlar oʻtgan yillar davomida ichki mojarolar tufayli uzoq vaqtdan beri egallab turgan hududlarini sikxlarga boy bergan edi.

Maharaja Ranjit Singx Kobuldagi anarxiyadan foydalanib, Peshovarning janubi-g‘arbiy-sharqiy chegarasi bo‘lgan Panjob orqali Sulton Muhammadxon va Do‘st Muhammadxon tomonidan boshqariladigan Peshovarga bostirib kirishga harakat qildi. General Hari Singx Nalva boshchiligidagi sikxlar Peshovar jangi (1834) paytida afgʻonlarni muvaffaqiyatli magʻlub etgandan soʻng mintaqani qoʻshib oldilar. Maxaraja 1838 yil noyabrda Attokning sobiq gubernatori Jahon Dad Xonni Peshovarning yangi gubernatori etib tayinladi. Nalva Jamrud jangida halok boʻldi. Qisqa vaqt ichida barcha afgʻon hududlari Panjob hukumati nazorati ostiga oʻtdi.

### Britaniya bosqinlari: 1838-1842, 1878-1880 va 1919

XIX asr davomida va XX asr boshlarida Afgʻonistonga Britaniya imperiyasi tomonidan uch marta bosqinlar uyushtirilgan.

1838-1842 – Birinchi Angliya-Afgʻon urushi Rossiyaning mamlakatdagi taʼsirini cheklash va chegaradan oʻtish holatlarini bostirish maqsadida olib borilgan. Toʻrt yil ichida inglizlar Afgʻonistondan quvib chiqarildi. Hindiston qoʻzgʻolonidan soʻng, inglizlar ikkinchi bosqinni boshladilar – 1878-1880 yillardagi Ikkinchi Angliya-Afgʻon urushi, yuqoridagi sabablarga koʻra boshlangan boʻlsa-da, lekin doimiy hokimiyatni saqlab qola olmadi. Uchinchi mojaro 1919 yilda boshlandi. U uch oy, maydan avgustgacha davom etdi va Afgʻoniston oʻz mustaqilligini saqlab qolishi, boshqa davlatlar bilan munosabatlarini qayta tiklashi va Britaniya Hindistoni bilan Durand chizigʻi deb nomlanuvchi chegaraga rozi boʻlishi bilan yakunlandi. Bu chiziq bugungi kunda ham Pokiston va Afg‘oniston o‘rtasidagi chegara hisoblanadi.

### Sovet bosqinlari: 1929, 1930 va 1979 yillar

Sovet Ittifoqi Afgʻonistonga 1929 yilda saqqavchilarga qarshi va yana 1930 yilda Milliy ozodlik harakati bilan kurashish uchun bostirib kirdi.

Sovet Ittifoqi boshqa davlatlar qatori 1978 yil apreldagi Savr inqilobidan keyin yangi Afgʻoniston hukumatining bevosita tarafdori edi. Biroq hukumat tomonidan oʻtkazilgan sovet uslubidagi nikoh urf-odatlarini oʻzgartirish va yer islohoti kabi islohotlar islom dini va mahalliy anʼanalarga salbiy taʼsir qilganliugi tufayli aholi tomonidan yaxshi qabul qilinmadi.  Siyosiy mahbuslarni qatl etgan va hukumatni har qanday muxolifatdan tozalagan Afgʻoniston Demokratik Respublikasining zolim tabiati afgʻon aholisi orasida obroʻ orttira olmadi. 1979 yilga kelib, Afgʻoniston hukumati va mamlakat ichidagi boshqa turli guruhlar oʻrtasidagi janglar, ularning baʼzilari Qoʻshma Shtatlar va boshqa davlatlar tomonidan qoʻllab-quvvatlangan, fuqarolar urushiga olib keldi va 1979 yil mart oyida Afgʻoniston bosh vaziri Nur Muhammad Taraqqiy Sovet Ittifoqidan harbiy yordam so‘radi. Buni Siyosiy byuro nomidan Sovet Bosh vaziri Aleksey Kosigin rad etdi. 

Tarakiy oʻldirilganidan keyin Afgʻonistonning yangi bosh vaziri Hafizulla Amin hech boʻlmaganda oʻz qarorgohini himoya qilish uchun Sovet Ittifoqidan harbiy yordam soʻrab murojaat qildi. Nihoyat, dekabr oyida Siyosiy byuro Afgʻonistondagi vaziyatni  hal qilishga qaror qildi va dekabr oyi boshida Amin saroyiga hujum qilib, uni oʻldirgan maxsus kuchlarni yuborib, surgundagi Babrak Karmalni Aminning oʻrniga qoʻydi. Keyinchalik bu kuchlar 1979 yil 24 dekabrda Afgʻonistonga kirgan 40-armiya tomonidan mustahkamlandi. Kreml bashorat qilganidek, bu aralashuv SSSR uchun butun dunyo boʻylab detente siyosati bilan bogʻliq muammolarni keltirib chiqardi.  Natijada 1980 yilda Moskvada boʻlib oʻtadigan Yozgi Olimpiada oʻyinlariga keng qamrovli boykot eʼlon qilindi, uni nafaqat Qoʻshma Shtatlar, balki unga taklif qilingan 65 davlatning koʻpchiligi ham qoʻllab quvvatladi va ishtirok etmadi.

Afgʻonistondagi Sovet harbiy kontingenti eng koʻp 100 000 kishini tashkil etdi. Bu jarayon oʻn yil davom etdi va Afgʻoniston hukumati va Sovet harbiy kuchlarining mavjudligiga qarshi boʻlgan islomiy mujohid guruhlarini AQSh va Saudiya Arabistoni tomonidan moliyalashtirish boshlandi. Mahalliy mujohidlar bir necha turli arab xalqlari jangchilari bilan bir qatorda (chegara narigi patan qabilalari ham urushda qatnashgan; ularni Pokiston ISI tomonidan qoʻllab-quvvatlagan) Sovet qoʻshinlariga qarshi kurash olib bordi. 1989 yil 24 yanvarda Gorbachyovning Siyosiy byurosi Afgʻoniston hukumatiga harbiy yordam koʻrsatishda davom etgan holda Sovet qoʻshinlarining katta qismini  olib chiqish toʻgʻrisida qaror qabul qildi.  Oxir-oqibat, mujohidlar ichidagi janglar Afgʻonistonda qoʻmondonlarning kuchayishiga olib keldi va ulardan Tolibon paydo boʻldi.  Sovetlar mamlakatdagi yagona avtomagistralni, shuningdek, yirik shaharlarda qurilgan koʻplab beton konstruksiyalarni va hali ham foydalanilayotgan aerodromlarni (masalan, Bagromda) tashlab chiqishdi.

### Qoʻshma Shtatlar va ittifoqchilarning bostirib kirishi, 2001 yil oktyabr

 AQSh armiyasi askarlari 2004-yil 24-iyulda Bagromda CH-47 Chinook vertolyotiga yuklangan Humvee -ni tayyorlamoqda.
2001 yil 7 oktyabrda Qoʻshma Shtatlar NATOdagi baʼzi ittifoqchilar, jumladan Buyuk Britaniya va Avstraliya, shuningdek, boshqa ittifoqchilar tomonidan qoʻllab-quvvatlanib, „Barqaror erkinlik" operatsiyasi nomi ostida Afgʻonistonga bostirib kirishni boshladi. Bosqin 2001- yil 11-sentabr xurujlari tashkilotchisi bo‘lgan va Tolibon tomonidan boshpana berilgan Usama bin Ladenni qo‘lga olish uchun boshlangan edi. AQSh harbiy kuchlari Tolibon hukumatini agʻdarib, bin Lodinning Al-Qoida tarmogʻini toʻxtatgan boʻlsa-da, uni qoʻlga ololmadi. 2011-yil 2-may kuni Bin Lodin Pokistonda Amerika Qo‘shma Shtatlari qurolli kuchlari tomonidan otib o‘ldirilgan. Tolibon rahbariyati Afgʻoniston boʻylab, asosan janubi-sharqda yashirinishda davom etdi va AQSh, uning ittifoqchilari va prezident Ashraf Gʻani hukumati kuchlariga qarshi partizan hujumlarini olib bordi.

2006 yilda AQSh kuchlari mamlakat xavfsizligini mintaqada joylashgan NATO kuchlariga topshirib, oʻzlarining 20 000 askaridan 12 000 nafarini NATOning 20 000 askariga qoʻshdilar. Qolgan AQSh kuchlari Al-Qoida jangarilarini qidirishda davom etdi. Kanada harbiylari yetakchilikni o‘z zimmasiga oldi va darhol Tolibon partizanlari bostirib kirgan hududlarga hujum boshladi. Bir necha oʻnlab oʻz askarlari evaziga Britaniya, Amerika va Kanada kuchlari 1000 dan ortiq Tolibon isyonchilarini oʻldirishga muvaffaq boʻlishdi va yana minglab odamlarni chekinishga majbur qildilar. Ammo omon qolgan isyonchilarning koʻpchiligi qayta toʻplana boshladi va koʻp oʻtmay NATO va Afgʻoniston milliy armiyasi kuchlariga qarshi kurasha boshladi, Gʻarb kuchlari olib chiqib ketilishi va Tolibon Kobulni egallashi bilan 2021 yilgacha davom etgan uzoq davom etgan urush boshlandi.

Manbalar
--------

1. ↑  "Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings". UNdata. 26 April 2011. Archived from the original on 13 July 2011. Retrieved 13 July 2011.
2. ↑  „"Afghanistan". Encyclopædia Britannica. Archived from the original on 25 February 2010. Retrieved 17 March 2010.".
3. ↑  "HAZĀRA: ii. HISTORY". Alessandro Monsutti (Online ed.). United States: Encyclopædia Iranica. December 15, 2003. Retrieved 9 August 2012.
4. 1 2  Tareekh e Afghanistan — Usman Barakzai
5. ↑  See Wilson Center, International History declassified: The Soviet invasion of Afghanistan.
6. ↑  „"18 March 1979\* (No 242) Kosygin-Taraki". July 8, 2016.".
7. ↑  „"6 December 1979\* (Pb 176/82) Afghanistan". July 9, 2016.".
8. ↑  „"28 January 1980\* (Pb 181/34) Afghanistan". July 9, 2016.".
9. ↑  „"Wilson Center Digital Archive". digitalarchive.wilsoncenter.org.".
10. ↑  „"21 March 1990\*\* (No 318/2/0354) Military assistance". June 2, 2017.".
11. ↑  „"21 March 1990\*\* (No 318/2/0354) Military assistance". June 2, 2017.".