Koʻkshetau yaqinidagi gʻalla maydonlari
**Qozogʻiston qishloq xoʻjaligi** Qozogʻiston iqtisodiyotining kichik tarmogʻi boʻlib qolmoqda. Qishloq xoʻjaligining yalpi ichki mahsulotga qoʻshgan hissasi — 6,7%ni tashkil etdi va ishchi kuchining atigi 20%ni egalladi. Shu bilan birga, mamlakat yerlarining 70% dan ortigʻi oʻsimlikchilik va chorvachilikka toʻgʻri keladi. Qishloq xoʻjaligi yerlarining 70% doimiy yaylovlardir. Yerning nisbatan kichik qismi ekinlarni etishtirish uchun ishlatiladi, bu koʻproq mamlakat shimolidagi huudlarga toʻgʻri keladi..

Qozogʻistonning eng katta hosili bugʻdoy boʻlib, u eksport qiladi. Bugʻdoy yetishtirish boʻyicha dunyoda oltinchi oʻrinda turadi. Kamroq ahamiyatga ega ekinlarga arpa, paxta, qand lavlagi, kungaboqar, zigʻir va sholi kiradi. Bu bugungi kunda ishlab chiqarishga taʼsir qilishda davom etmoqda. Qozoq vinosi Olmaotaning sharqiy togʻlarida ishlab chiqariladi. Mamlakat 2011-yilda 26,9 million tonna gʻalla hosilini yigʻib, 2009-yildagi 21 million tonnadan oldingi rekordni ortda qoldirdi. 2012-yilda Qozogʻiston Qishloq xoʻjaligi vazirligi ob-havoning quruqligi sababli hosil prognozini 14 million tonnagacha kamaydi.

Qozogʻistonda boqiladigan hayvonlarga qoramollar, tovuqlar, qoʻylar, choʻchqalar, otlar va echkilar kiradi (sonlarning kamayish tartibida keltirilgan). Goʻsht ishlab chiqarish tonnada eng yuqori boʻlgan mol goʻshti, choʻchqa goʻshti, qoʻzichoq, tovuq va „boshqa goʻshtlar" tashkil etadi.

Qozogʻiston dunyodagi barcha davlatlar orasida eng koʻp boʻri populyatsiyasiga ega, taxminan 90 000 boshni tashkil etadi.

2015-yil mart oyida Qozogʻiston qishloq xoʻjaligi vaziri soʻnggi 5 yil ichida Qozogʻistonda qishloq xoʻjaligi mahsulotlari deyarli ikki barobarga oshganini maʼlum qilgan edi. Shuningdek, u shu davrda qishloq xoʻjaligi mahsulotlari eksporti 1,6 barobar oshib, 3 milliard AQSH dollariga yetganini aytib oʻtdi.

2015-yilning 23-iyulida Qozogʻiston qishloq xoʻjaligi vaziri oʻrinbosari „Qishloq xoʻjaligi kooperatsiyasi toʻgʻrisida"gi qonun doirasida qishloq xoʻjaligi kooperativlari uchun alohida soliq rejimi joriy etilishini maʼlum qildi.

1995-yildan 2015-yilgacha Qozogʻistonda qishloq xoʻjaligi mahsulotlari yetishtirish hajmi 41%ga oshdi. Qishloq xoʻjaligi vazirligi maʼlumotlariga koʻra, 2015-yilda qishloq xoʻjaligi mahsulotlari eksporti 379 million dollarni tashkil etdi, Qozogʻistonda qishloq xoʻjaligiga yoʻnaltirilgan investitsiyalar 2016-yilda 50% ga oshib, oʻtgan yilgi 148 milliard tenge (445,92 million AQSh dollari)ga nisbatan 228 milliard tengeni (686,96 million AQSh dollari) tashkil etdi.

Davlat dasturlari
-----------------

### Agrobiznes 2020

2013-yil fevral oyida Qozogʻiston hukumati Bosh vazir Serik Axmetov raisligida oʻtkazilgan yigʻilishda 2013—2020 yillarda agrosanoat kompleksini rivojlantirish boʻyicha „Agrobiznes — 2020" yangi tarmoq dasturini tasdiqladi. „Agrobiznes 2020" dasturi toʻrtta yoʻnalishni rivojlantirishga qaratilgan: moliyaviy sogʻlomlashtirish, agrosanoat sektori subyektlari uchun mahsulotlar, ishlar va xizmatlarning mavjudligini oshirish, qishloq xoʻjaligi ishlab chiqaruvchilarini davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlash tizimini rivojlantirish, qishloq xoʻjaligi mahsulotlari ishlab chiqaruvchilarini davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlash tizimini rivojlantirish, shuningdek, qishloq xoʻjaligini rivojlantirish samaradorligini oshirish. agrosanoat kompleksini davlat boshqaruvi tizimini tashkil etish asosiy maqsadlaridan biri hisoblanadi.

„Agrobiznes-2020" dasturi doirasida Qozogʻiston hukumati 2014-yil aprel oyida ragʻbatlantirish paketini tasdiqladi: 2014-yilning birinchi yarmida ushbu maqsadlar uchun ikkinchi darajali banklarga 140 milliard tenge (770 million dollar) ajratish rejalashtirilgan edi. Mutaxassislar Qozogʻiston qishloq xoʻjaligini rivojlantirish muammolarini faqat kapital subsidiyalar hal etishiga shubha qilmoqda. Buning oʻrniga, qishloq taʼlim tizimini takomillashtirish va siyosiy hokimiyatni mahalliy qaror qabul qiluvchilarga oʻtkazish kabi kengroq institutsional islohotlar tavsiya etiladi.

### Kooperativlarni moliyalashtirish

2016-yilda Qozogʻiston Qishloq xoʻjaligi vazirligi fermer xoʻjaliklariga asbob-uskunalar sotib olish, mahsulot saqlash va tashish, veterinariya xizmatlarini koʻrsatish, ozuqa va agrokimyoviy taʼminotni tashkil etish hamda kreditlashda koʻmaklashuvchi kooperativlarni moliyalashtirish dasturini ishga tushirdi. Bu dastur 157 ta kooperativga 15 ming fermer xoʻjaligiga yordam koʻrsatish imkonini berdi. Kooperativlar tomonidan 100 dan ortiq sut qabul qilish punkti bazalari tashkil etilgan.

Oʻsimlikchilik
--------------

Qozogʻiston bugʻdoy va un boʻyicha dunyodagi eng yirik eksportyorlardan biri hisoblanadi. Bu bugʻdoy yetishtiruvchilarning 10 taligiga kiradi. Asosiy don ekinlari bugʻdoyni maydalash boʻlib, u odatda yuqori sifatli va oqsilga ega. Qozogʻistonda gʻallani boshqa mamlakatlarga eksport qilish tendentsiyasi kuchaymoqda. 2011-yilda mamlakatda deyarli 27 million tonna hosil yigʻib olingan boʻlib, bu 2011—2012 marketing yili uchun deyarli 15 million tonna don eksporti maqsadini belgilash imkonini berdi. Nur Sulton prognozlariga koʻra, 2014-yilda Qozogʻistonda bugʻdoy yetishtirish 2013-yildagi 13,9 million tonnaga nisbatan 14,5 million tonnani tashkil qildi.

2015-yil iyul oyida Milliy iqtisodiyot vaziri Yerbolat Dosaev Qirgʻiziston Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqiga qoʻshilishi ortidan Qozogʻiston 2020-yilgacha Qirgʻizistonga don va un eksportini 50-60% ga oshirishini maʼlum qilgan edi. Vazirlik rahbarining soʻzlariga koʻra, 2015-yil iyul oyi holatiga koʻra, ikki davlat oʻrtasidagi tovar ayirboshlash hajmi 1 milliard AQSH dollaridan ortiqni tashkil qilgan.

### Ishlab chiqarishning uzoq muddatli tendentsiyalari

2013-yilda Qozogʻiston Qishloq xoʻjaligi vazirligi „Gʻalla bozorini barqarorlashtirish" Bosh rejasini chiqardi. Ushbu reja ularning Agrobiznes 2020 dasturini qoʻllab-quvvatlaydi va unda vazirlik 2013—2020 yillarga moʻljallangan don yetishtirish, isteʼmol qilish va eksport qilish boʻyicha maqsad va prognozlarni belgilaydi.

Vazirlikning prognozlariga koʻra, barcha boshoqli ekinlar uchun ekin maydonlari bu davrda nisbatan barqaror boʻlib, biroz qisqaradi.

Bugʻdoydan sezilarli oʻtish kutilmoqda, bugʻdoy maydonlari 2 million gektarga (14%) 2012-yildagi 13,5 million gektardan 2020-yilda 11,5 million gektargacha kamayishi prognoz qilinmoqda.

Bu qisqartirilgan maydonning katta qismi „em-xashak ekinlari" deb ataladigan ekinlar bilan almashtirilishi kutilmoqda, asosan ozuqa donlari 2020-yilda 1,5 million gektarga (53%) 2,8 million gektardan 4,3 million gektargacha koʻpayishi kutilmoqda. Qozoqlar koʻchmanchi chorvachilik bilan ham shugʻullangan.

### Bogʻdorchilik — muammolar va yechimlar

Olma Ota tasodifan olma otasi deb atalmagan. Bizda oʻrtacha harorat yuqori, lekin quyosh kamroq boʻlgan Yevropaga qaraganda yaxshi tuproq va iqlim sharoiti yaxshi. Togʻlardan esgan salqin oqshom shabadasi olmaga oʻziga xos rang bagʻishlaydi. BAKdan bogʻlarni sugʻorish togʻlardan oqayotgan qor suvlari ham olma taʼmiga taʼsir qiladi.

2018-yil uchun Qozogʻiston olma bogʻlari yoʻq boʻlib ketish arafasida, ular bilan shugʻullanuvchi fermer xoʻjaliklari esa butunlay vayron boʻlish va bankrot boʻlish arafasida.

Olmaning asosiy hajmi yakka tartibdagi tadbirkorlar va fermer xoʻjaliklari tomonidan yigʻib olindi — 138,3 ming tonnadan ortiq: 62,5 ming tonnasi aholi, 21,6 ming tonnasi qishloq xoʻjaligi korxonalari hissasiga toʻgʻri keldi. Boshqacha aytganda, Qozogʻiston olmasining asosiy hajmi kichik fermer xoʻjaliklarida yetishtiriladi. Qozogʻistonda 34,6 ming gektardan ortiq olma bogʻlari mavjud.

2020-yilda Qozogʻistonda 260 ming tonnaga yaqin olma yetishtirildi. Bu oʻtgan yilga nisbatan 45 mingtaga koʻp, ishlab chiqarish oʻsishi deyarli 20%ni tashkil etadi. Qozogʻistonda mevali bogʻ maydonlari va olma yetishtirish koʻpaymoqda va 2024-yilda mamlakat ushbu mahsulot bilan oʻzini toʻliq taʼminlashni rejalashtirmoqda. Dastlabki hisob-kitoblarga koʻra, mamlakatda yiliga qariyb 1 million 300 ming tonna olma zarur hisoblanadi. Bu har bir qozogʻistonlik kuniga kamida bitta olma isteʼmol qilishi kerakligiga asoslanadi. Tabiiy sharbatlar, murabbo ishlab chiqarish uchun mevalarni eksport qilish va qayta ishlash imkoniyatlari hisobga olinsa, bu sohada tadbirkorlik uchun imkoniyatlar ochilmoqda. Avvalroq, Qishloq xoʻjaligi vaziri Saparxan Omarov, bugungi kunda qozogʻistonliklar yiliga 344,3 ming tonna olma isteʼmol qiladi, shundan 144 ming tonnasi import qilinadi. Ichki bozorni toʻldirish 6,6 ming gektar maydonda yangi intensiv bogʻlar barpo etish hisobiga kutilmoqda. Bogʻlar asosiy bogʻdorchilik rayonlarida: Olmaota, Jambil va Turkiston viloyatlarida hamda Chimkentda joylashgan.

Qozogʻistonda uzumzorlar va bogʻlarni qayta tiklash dasturi amalga oshirilmoqda. Koʻp yillik oʻsimliklar maydonlarini rekonstruksiya qilish va yangi maydonlarni barpo etish xarajatlarining bir qismini davlat subsidiyalaydi, biroq shunga qaramay, hududlarda bogʻ va uzumzorlar maydonlari deyarli hosil yetishtirih bir muncha qiyinligicha qolmoqda. 2020-yil 1-noyabr holatiga yer balansiga koʻra, Qozogʻiston Respublikasida 147,6 ming gektar koʻp yillik plantatsiyalar mavjud, shu jumladan bogʻlar — 99,6 ming gektar, uzumzorlar — 15,9 ming gektar va boshqa plantatsiyalar — 32,1 ming gektarni tashkil etadi. Oʻtgan yili mamlakat boʻyicha koʻp yillik koʻchatlar maydoni 0,7 ming gektarga koʻpaydi. Oʻzgarishlar hududlarni aniqlashtirish yoki yerlarni oʻzgartirish natijasida qayd etilgan. Oʻtgan yili Olmaota va Shimoliy Qozogʻiston viloyatlarida koʻp yillik plantatsiyalar maydoni 0,5 ming gektarga, Turkiston viloyatida 0,3 ming gektarga koʻpaydi. Shu bilan birga, Jambil viloyatida ekin maydonlari 0,2 ming gektarga, Nur-Sultonda esa 0,3 ming gektarga kamaydi. Qoʻmita maʼlumotlariga koʻra, koʻp yillik oʻsimliklarning asosiy maydonlari qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan yerlar — 62,4 ming gektar, aholi punktlari — 67,2 ming gektar va zaxira yerlar — 16,1 ming gektar toifaga toʻgʻri keladi.

Turkiston viloyatida 400 gektar maydonda olxoʻrizor barpo etildi. Kentau shahrida Shaga qishloq okrugi hududida 400 gektar maydonda zamonaviy bogʻ barpo etilib, Isroilning ilgʻor texnologiyasi boʻyicha tomchilatib sugʻorish tizimi orqali sugʻorildi. Bogʻda mahalliy iqlimga mos keladigan Black Splendor, Black Diamond va Angeleno navlari ekilgan.

Mangʻistau viloyatining Munaishi qishlogʻida „Realos" mas’uliyati cheklangan jamiyati tomonidan mevali daraxt va butalar yetishtiriladigan issiqxona barpo etilgan. Daraxt ekish allaqachon boshlangan. MChJ rahbari Yerlan Bajikov Eron, Gruziya, Osetiya va Ozarbayjondan ming tupdan ortiq koʻchat olib keldi. Ular orasida: olma, nok, oʻrik daraxtlari, gilos, uzum va yongʻoq kabi daraxtlar ekilgan.

Qozogʻistonning Rossiyadagi Savdo vakolatxonasi yirik savdo tarmoqlari vakillari bilan muzokaralarni muvaffaqiyatli oʻtkazib kelmoqda. Natijada Olmaota viloyatidan Rossiya Federatsiyasiga olma yetkazib berish boʻyicha shartnoma tuzilgan. Bu haqda Qozogʻiston Respublikasi Savdo va integratsiya vaziri Baxit Sultonov maʼlum qildi. 2020-yilda tovar ayirboshlashning umumiy qisqarishiga qaramay, Qozogʻiston Rossiyaga qishloq xoʻjaligi mahsulotlarining keng assortimenti eksportini oshirishga muvaffaq boʻldi. Asosiy oʻsish rossiyalik chakana savdo tarmoqlarining qozogʻistonlik yetkazib beruvchilar bilan „yarashishi" tufayli mumkin boʻldi. Faqat sabzavot va mevalar Rossiyaning yirik tarmoqlariga (Magnit, Lenta, Mariya Ra, ORC Food City, Qozon ulgurji bozori, Yarche, Camelot-A, Novosibirsk, Mariam, Moskva), 85 265 tonna yetkazib berildi. Chakana savdo tarmoqlari soʻrovida import qilinadigan mahsulotlar umumiy hajmining 70% qishloq xoʻjaligi mahsulotlariga toʻgʻri keladi.

Olmaota shahridan yuz kilometr janubi-sharqda, Enbekshiqozox viloyatida. Bu yerda 85 gektar maydonda Gala, Delkorf Diana, Red Jonaprince, Boerekamp, Golden Delicious, Fuji, Red Delicious, Granny Smit kabi 350 ming tupdan ortiq olma daraxti ekilgan.

Intensiv bogʻlar texnologiyasi gektariga 70 tonnagacha olma olish imkonini beradi. Italiyaning Advice&Consulting kompaniyasi bogʻbonlarga ushbu texnologiyaga oʻtishga yordam bermoqda.

Qozogʻiston tomonidan Boshqirdistonga 1 million dollarlik meva-sabzavot yetkazib berilmoqda.

Shuningdek
----------

* Qozogʻistonda yilqichilik
* Сельское хозяйство Центральной Азии(ingl.)oʻzb.
* Shimoliy Qozogʻiston 2020-yilda qishloq xoʻjaligiga rekord darajadagi mablagʻ oladi
* Qozogʻiston APK: Quo Vadis?
* Sugʻorish maydonlari boʻyicha Qozogʻistonning TOP-7 viloyatlari

Manbalar
--------

1. ↑  „Kazakhstan's wheat dilemma". Silk Road Intelligencer (1-mart 2008-yil). Qaraldi: 26-iyun 2008-yil.
2. ↑  „Kazakhstan Maintains Grain Export Levels". *The Gazette of Central Asia*. Satrapia (21-iyul 2012-yil). Qaraldi: 21-iyul 2012-yil.
3. ↑  „Food and Drink Report". 5-oktyabr 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 23-noyabr 2009-yil.
4. 1 2  „Kazakhstan doubled agricultural production in the recent 5 years". *www.finchannel.com/*. 2-aprel 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24-mart 2015-yil.
5. ↑  „Special tax regime to be provided to agricultural cooperatives - Agriculture Ministry". *inform.kz*. 24-sentyabr 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-avgust 2022-yil.
6. ↑  „Investment in agriculture totals 167 billion tenge in 2015". *kazakh-tv.kz*.
7. ↑  „KazAgroFinance Seeks to Grow Agricultural Technology, Production". *astanatimes.com*.
8. ↑  „Агрозоны рядом с селами создадут в двух районах Мангистауской области — ElDala.kz" (ru). *ElDalakz* (1-iyun 2020-yil). Qaraldi: 9-sentyabr 2020-yil.
9. 1 2  „The official website of the Prime Minister of Kazakhstan". *www.primeminister.kz*. 9-mart 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 18-sentyabr 2019-yil.
10. ↑  „Tengrinews". Tengrinews.
11. 1 2  „Government to launch additional 410 agricultural cooperatives to assist small farms". *astanatimes.com*.
12. 1 2  „Agricultural Sector". *Embassy of the Republic of Kazakhstan*. 2-oktyabr 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-avgust 2022-yil.
13. 1 2 3  „USDA: Grain Report". *gain.fas.usda.gov*. 13-noyabr 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-yanvar 2020-yil.
14. 1 2  „Kazakhstan to increase export of grain and flour to Kyrgyzstan by 50-60% - National Economy Minister". *kazinform.kz*. 4-mart 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-avgust 2022-yil.
15. ↑  „USDA снизило прогноз мирового производства и экспорта пшеницы — ElDala.kz" (ru). *ElDalakz* (10-aprel 2020-yil). Qaraldi: 9-sentyabr 2020-yil.
16. ↑  Na 2018 god kazaxstanskie yablonevie sadi na grani vimiraniya
17. ↑  „Mojno li v Kazaxstane xorosho zarabotat na yablokax? 30.09.2019". 24-dekabr 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-avgust 2022-yil.
18. ↑  Proizvodstvo yablok v Kazaxstane za god viroslo na 20 % 04.03.2021
19. ↑  Ploщadi sadov v RK prakticheski ne rastut 15.02.2021
20. ↑  V Mangistau razbili fruktoviy sad 02.04.2021
21. ↑  Kak poluchit 70 tonn yablok s gektara 10.11.2021
22. ↑  Frukti i ovoщi na $1 mln postavit RK v Bashkortostan 20.12.2021

Manbalar
--------

* Qozogʻiston qishloq xoʻjaligi
* Qozogʻistonda chorvachilik
* Qora dengiz mintaqasida qishloq xoʻjaligi