**Sat Gambuj masjidi** (bengalcha: *সাত গম্বুজ মসজিদ* ) Dakkaning shimoli-g'arbiy chekkasida, Muhammadpur hududida joylashgan. Mazkur inshoot 17-asrda Bangladeshda joriy etilgan provinsiya Boburiylar arxitektura uslubining ajoyib namunasidir. Masjidning eng ko'zga ko'ringan jihati uning tomini o'rab turgan va asosiy namozxonani qoplaydigan yettita gumbazidir. Yodgorlik keng sel tekisligiga qaraydigan 15 futlik baland qirg'oqda joylashgan. Masjid Boburiylar imperatori Avrangzeb hukmronligi davriga to'g'ri keladi va Boburiylar gubernatori Shaista Xon tomonidan qurilgan bo'lishi mumkin.

Tarixi
------

 *Buriganga daryosi bo'yidagi Sat Gambuj masjidining* ser Charles D'Oyly tomonidan 1814-yildagi o'ymakorligi
Masjid Boburiylar imperatori Avrangzeb davrida qurilgan bo'lib, uning hukmronligi davrida bunyod etilgan Dakkadagi bir nechta masjidlardan biridir. Uning qurilishi an'anaviy tarzda 1678-1684-yillarda Bengalning Boburiylar gubernatori Shoista Xonga tegishli; ammo inshoot tuzilishida buni tasdiqlovchi yozuv dalillar yo'q. 

Peelxanadan bir necha kilometr shimolda, uzoq vaqt davomida Dakka hududining oxiri, dastlab Mouza Sarai Begumpurning bir qismi bo'lgan Jafarbad yoki Katasur qismiga to'g'ri kelgan. Ko'pgina mouzalar (yoki daromad doiralari) Shershoh davrida, keyinroq Kartalabxon tomonidan belgilab qo'yilgan. Uning geografik va strategik joylashuvi, joylashuv nomlarining kelib chiqishi va uning atrofidagi qoldiq qismlardan ko'rinadi.

Yetti gumbazli masjid joylashgan joy Saroy Begumpur ostidagi Saroy Jafarbad yoki Katasur nomi bilan mashhur. Pilxona va Jafarobod oʻrtasida kichik qishloq xoʻjaligi jamoasi boʻlib, u yerda Sat Gambuj masjidi qurilgan. Foydalanilmay qolingan, tashlandiq joyligi tufayli hudud o'rmonga o'xshab ketadi. Biroq, so'nggi 55 yil ichida u Dakkaning eng rejalashtirilgan va eng qimmat turar-joy anklavlaridan biriga aylangan. Sat masjidi tumanning g'arbiy qismidagi asosiy chekka yo'lida joylashgan va taxminan eski To'rag daryosi bo'yida qurilgan.

Tuzilishi
---------

Daryo bo'yida joylashgan Shat Cumbuj masjidining tashqi ko'rinishi Dakkadagi Boburiylar davriga oid barcha yodgorliklar ichida eng innovatsioni hisoblanadi. Ushbu uch gumbazli to'rtburchak masjidning shimoliy va janubiy uchlari ikki qavatli ikkita ulkan burchakli ayvonga ega. Sharqdan qaralganda, masjidning beshta tashqi ko'rfazi bordek taassurot qoldiradi. Sharqda sayoz bo'shliqlar bilan o'ralgan uchta qirrali kirish arklari mavjud. Lalbag qal'asi masjidi sifatida ko'rinib turganidek, lampochkasimon asoslarga ega bo'lgan ingichka bog'langan ustunlar markaziy ko'rfazni ajratib turadi.

Uning ichki ko'rinishi 16-asrning ikkinchi yarmiga oid bo'lib, boshqa masjidlarnikiga qaraganda ancha yaxshi. Markaziy mehrob ikki qatorli bo‘lib, uning yuzasi qolipli gipsli relef bilan bezatilgan. Mazkur mehrob Hoji Xoja Shahboz masjididagi mehrobning nafisligini eslatadi. 

Unda turli shakllardan - sakkizburchak, to'rtburchak va aylanalar barchasi chiroyli tarzda yonma-yon joylashtirilgan. Asosiy namozxonadagi odatiy uchta gumbazdan tashqari, uning nomiga asos bo'lgan to'rtta ichi bo'sh ikki qavatli gumbazli burchak minoralari mavjud (Yetti gumbazli masjid nomi shundan kelib chiqqan). Burchak minorasi daryo qirg'og'idagi 38'×27' o'lchamdagi binoning strukturaviy barqarorligi va vizual muvozanatini ta'minlagan hamda ehtimol daryodan zavq olish uchun tomosha galereyasi vazifasida ham ishlatilgan. Sakkiz burchakli minoralarning yuqori darajasi asosiy namoz zalining balandligining yarmidan boshlanadi. Har ikki qavatda ravoqsimon panellar va derazalar mavjud, ular karniz bilan o'ralgan va nilufar poydevoriga o'rnatilgan kalasha (ko'za) nihollari bilan bezaklangan gumbazlar bilan qoplangan.

O'rtada kattaroq gumbaz va ikki kichikroq pennis bilan qoplangan masjid Shoistaxoniy uslubining barcha o'ziga xos xususiyatlarini o'zida mujassam etgan. Biroq, aksariyat shu kabi binolarning qibla tomoni bezaksiz qolgan bo'lsa-da, Sat Gambuj masjidi mog'orlangan panellar ichidagi qisqa tanaffuslar oralig'ida bezatilgan, o'rta qismi bir oz chiqib turadigan ikkita ingichka pilaster bilan chegaralangan. Bular odatda old tomondan ko'rinadiganidan ancha katta hisoblaniladi. Uchta markaziy panel pastki qismida kamar shakliga ega.

Masjidning uchta qirrali kirish qismlari bor.

Yon kirish qismlar tashqi yuzlariga shunchaki bezak berilgan, ularning ba'zilari tarixiy bo'lmasligi ham mumkin. Bu elementlarning barchasi markaziy gumbaz va mehrob bilan birga simmetrik va eksenel joylashuvni ta'minlaydi. Bu uslub Dakkaning saqlanib qolgan tarixiy masjidlarining aksariyatida juda keng tarqalgan. Keng va mustahkam minbar qurilgan bo'lib, u Xoja Shahboz masjidi, Xon Muhammad Mirdha masjidi va Lalbag qal'asi ichidagi masjidga o'xshash ko'plab elementlarga ega.

Kirisheshiklari va boshqa teshiklarning balandligi plint sathining ko'tarilishi tufayli buzilgan yoki kichrayib ketgan, chunki atrofdagi zamin doimiy ravishda suv toshqini darajasidan yuqorilagan. Shu bilan birga, panelning har ikki tomonida ko'tarilgan ikkita nozik cho'qqilar gorizontal va qalin strukturani vertikal ravishda ko'rinishini ta'minlaydi. Bu element chorak asrdan keyin qurilgan Mridha masjidida mukammallik darajasiga erishgan va shu sababli nafislikni o'zida namoyon etadi. Eshikning har ikki tomonida sakkizta kichik panellar mavjud bo'lib, ularning barchasi yopiq kemerli nishlardan iborat. Kvadrat gumbaz bazasining doirasiga o'tish pendentiflar tomonidan amalga oshiriladi. Biroq, gumbazlar odatiy shaklda bo'lib, merlonlar bilan bezatilgan. 

Masjid oldida 1950-yillarda foydalanilgan qabriston mavjud. U dastlab daryo toshqinlari natijasida eroziyaga uchragan. Atrofdagi sathlar asta-sekin ko'tarilganligi sababli endi cho'kib qolgan sahn oldidagi alohida darvoza azon (namoz) uchun teparoq bo'lib ko'rinadi. Bundan bir necha o‘n yillar avval go‘zal inshooti bo'lgan To‘rag‘ daryosi loy to'planishi, to‘lib ketish va yo‘nalishini o‘zgartirish tufayli inshootdan bir kilometr masofaga uzoqlashgan. 

Atrofdagi meliorativ yerlar ko'p yillar davomida kichik ishlab chiqaruvchilar, yarim doimiy uylar vazifasini o'tagan. Ayrim vaqtlari shunchaki xaroba holatida qolgan. Ammo endilikda kuchliroq va intensiv foydalanish usullari amalga oshrilmoqda.

Hozirgi holati
--------------

 Sat Gambuj masjidi (ichki ko'rinishi), Dakka, Bangladesh
Dakkadagi Navab Xoja Ahsanulloh tomonidan tashlab ketilgan tuzilma keyinchalik 1913-yilda ASI tomonidan ro'yxatga olinganidek qayta rekonstruksiya qilingan. O'shandan buyon uzluksiz ravishda foydalanilishi va bir oz ta'mirlanilishi va texnik xizmat ko'rsatilishi tufayli masjid hech qanday qayta ta'mirlash ishlarini talab qilmaydi. Biroq, tarixda bu yerda ko'plab qayta ta'mirlash ishlari amalga oshirilgan. Misol uchun, asosiy namoz zalida va hovlida terrazzodan foydalanish odatiy tabiatni muhofaza qilish amaliyotiga ziddir, asl holatini saqlab qolish uchun ko'pgina zamonaviy materiallardan foydalanishdan qochilgan. Yaqinda amalga oshirilgan ta'mirlash ishlari, masalan, qalin oq gipsni qo'llash ham mutaxassislarning tanqidiga uchragan.

Butun mamlakat boʻylab boshqa koʻplab madaniy meros obyektlari singari, Sat Gambuj masjidining binolarini ham diniy guruhlar tomonidan egallanilib, uning merosiy qiymati, qurilish meʼyorlari va qoidalariga eʼtibor berilmay, oʻz mulklarini qattiq himoya qilinishi bilan bir qatorda, noqonuniy inshootlar va roʻyxatga olingan binoga kengaytmalar qurmoqdalar. 

Sat Gambuj masjidi biroz uzoqhududda joylashgani uchun bu yerga sayyohlarning tashrfi ko'p ham kuzatilmaydi.

Yana qarang
-----------

* Bangladeshdagi masjidlar ro'yxati
* Bangladeshdagi arxeologik joylar ro'yxati

Manbalar
--------

1. ↑  „Sat Gambuj mosque in Dhaka". *Dhaka Tribune*. Qaraldi: 18-iyun 2020-yil.
2. ↑  Ahmed, Nazimuddin (1984). *Discover the Monuments of Bangladesh*. UNESCO. pp. 174–175.
3. ↑  Asher, Catherine B.*. Architecture of Mughal India*. Cambridge University Press, 1992-09-24 — 284-286 bet. DOI:10.1017/chol9780521267281. ISBN 978-0-521-26728-1.
4. 1 2 3  Rahman, Mahbubur (2011). *City of an Architect*. Delivistaa Foundation. ISBN 978 984 33 2451 1. pp. 293–294.
5. ↑  Michell, George, *The Islamic Heritage of Bengal*, pg 61, UNESCO, ISBN 92-3-102174-5, published in 1984
6. ↑  McAdam, Marika, *Bangladesh*, pg 59, Lonely Planet, ISBN 978-1740592802, published in 2014