recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Karatay** (qoz. Qoratay) — Oʻrta Juzdagi nayman qabilasining yirik qozoq urugʻi.

 Nayman qabilasi urugʻlaridan birining ajdodi Qoratoy botir Ulatemiruli.

Tarixi
------

Nayman Belgibaydan, Belgibay Okireshdan, Okiresh Ergenektadan. Nasabnomaga koʻra, Sarijomart Soybolat botirning ukasi erta vafot etgan, uning uch farzandi koʻkjarli, qoratoy, bura akasi Sarijomartning bagʻrida voyaga yetgan.

Shejire Shakarim Kudaiberdieva. Sarjoʻmartning katta xotinidan Qoratoy, kichik xotinidan esa Bidala, Jansariy, Shaygʻoz, Barjaksi oʻgi`llari bor. Sarjomartning ukasidan Boʻra, Balta va Bagonali, Koʻkjarlidan asrab olingan oʻgʻillari ham bor edi.

Joylashishi
-----------

 1868-yildagi Sibir qirgʻizlari (qozoqlar) hududidagi qishki va yozgi migratsiya xaritasi, Qoratoy urugʻining qora erlarida belgilangan.
1824-yilda tashkil etilgan, 1868-yilda Qarqarali okrugiga aylantirilgan Qarqarali tashqi okrugida qoratoy-naymanlar yashagan. 1897-yilda Qarqarali okrugi aholisi 171655 kishi edi. 1926-yilda — 250 ming kishi. Aholi punkti: Qarqarali (koʻpchilik), Atbasar, Semipalatinsk, Pavlodar tumanlari. Hududi taxminan 300 ming km2.

Chuy choʻlida Qoratay — Daulet kenja naymanlari yashagan.

Klan birinchilardan boʻlib Chuy oʻlkasiga yoʻl ochgan odamlar orasida mashhur. Buning hikoyasi: 1860-yillarda, Shimoliy Qozogʻistonda katta jut bilan, koʻplab chorva mollari oʻlib va odamlar kasallik tufayli nobud boʻlgan. Daulet urugʻiga mansub Kebenek turkumining boshligʻi Chuy choʻlidagi boy choʻl yerlariga ega Ust-Kamenogorsk tumanidagi Koʻk-Terek hududidan, koʻplab xalqlarga „Ipak yoʻli" nomi bilan maʼlum boʻlgan, juta kasalligi yoʻq va odamlar oʻlmaydigan, yaxshi bepul yaylovlar va erkin dashtlar bor joyga koʻchib oʻtishgan.

Volostlar
---------

Semipalatinskning yuqori qismiga joylashib, Oktabr inqilobidan oldin qoratoylarning avlodlari Ust-Kamenogorsk viloyatidagi Janubiy Oltoy deltasida yashagan. Asosiy kasbi chorvachilik edi.

Manbalar
--------

1. ↑  *Kurilev, V. P.* Skot, zemlya, obщina u kochevix i polukochevix kazaxov: vtoraya polovina XIX-nachalo XX veka — S. 229.
2. ↑  Муминов А. К.*. Родословное древо Мухтара Ауэзова*, 1000 экз, Алматы: Жибек жолы, 2011 — 223—226 bet. ISBN 978-601-294-070-1.
3. ↑  КНЭ, том III 2005. sfn error: no target: CITEREFКНЭ,\_том\_III2005 (help)

Havolalar
---------

* ФАЗЛАЛЛАХ РАШИД-АД-ДИН->СБОРНИК ЛЕТОПИСЕЙ->ПУБЛИКАЦИЯ 1946—1952 ГГ.->ТОМ I->КНИГА 1->РАЗДЕЛ 3
* УКАЗАТЕЛЬ названий тюркских кочевых народов, которые все происходят от потомства четырёх сыновей Диб-Якуя
* Э. Хара-Даван. Объединение отдельных племён в монгольский народ
* Современное шежире (родословная) казахов — Шежире казахов
* Найман шежіресі. Т. А. Енсебаев
Proportsional tsirkul
**Proportsional tsirkul** (yoki **boʻluvchi** **kompas**) — maʼlum bir nisbatda maʼlum proportsiyani boʻlish imkonini beruvchi chizma vositasi hisoblanadi.

Boʻluvchi tsirkullar ishni tezlashtiradi, bu sizning chizmangiz boʻyicha oʻlchamlarni olish imkonini beradi va hech qanday hisob-kitoblarsiz kerakli oʻlchamdagi kattalashtirilgan yoki kamaytirilgan hajmni toʻgʻridan-toʻgʻri olish imkonini beradi.

Geometriya darsliklarida bunday figuralarni oʻrganishda koʻp hollarda boʻluvchi tsirkullarning tavsiflari misol qilib keltiriladi.

Tarixi
------

Proportsional tsirkul deyarli bir vaqtning oʻzida (XVI asrning oxiri) turli odamlar tomonidan mustaqil ravishda ixtiro qilingan. 1567-yilda Fabritsio Mordente Venetsiyada oʻzi ixtiro qilgan „sakkiz nuqtali proportsional tsirkul" qurilmasi haqida bir sahifali risolani nashr etgan edi. Proportsional tsirkulning yaratilish tarixi italiyalik matematik va astronom Galileo Galileyga ham tegishli boʻlib, u asbobsozlik ustasi Marko Antonio Mazzoleni yordamida harbiy tsirkulning 100 dan ortiq nusxasini yaratadi va 1595-1598-yillar orasida oʻz shogirdlariga undan foydalanishni ham oʻrgatadi.

Qurilma
-------

Kerakli nisbat, tsirkul oʻqini harakatlanuvchi qismi yordamida oʻrnatiladi. Tsirkulning tomonlarida eng keng tarqalgan nisbatlar, xususan p va tomonlarning [[To'g'ri ko'pburchak|toʻgʻri *n*-угольников]] belgilanga doira diametriga nisbati orqali belgilanadi.

Manbalar
--------

1. ↑  А. П. Киселёв*. Элементарная геометрия*, 1938.
2. ↑  А. Ф Малинин и Ф. И. Егоровым*. Курс наглядной геометрии и собрание геометрических задач для уездных училищ*. М.: бр. Салаевы, 1873.
**Prosiana** (ukraincha: *Просяна*;ruscha: *Просяная*) — Ukrainaning Dnepropetrovsk viloyati Sinelnikov tumanidagi shahar tipidagi aholi punkti .U viloyatning sharqida, Dnepr shahridan janubi-sharqda joylashgan.Prosiana Ukrainaning romadalaridan biri bo'lgan Malomyhailivka qishloq hromadasiga tegishli. Aholisi: 4,547 (2022 est.) 

2020-yil 18-iyulgacha Prosyana Pokrovske tumaniga tegishli edi.2020-yil iyul oyida Ukrainaning ma'muriy islohoti doirasida bu tuman tugatildi, buning natijasida Dnepropetrovsk viloyatidagi tumanlar soni yettitaga qisqardi.Pokrovsk tumani hududi Sinelnikove tumaniga birlashtirildi.

Iqtisodiyot
-----------

### Transporti

Prosyana Zaporijyani Marinka bilan bog'laydigan H15 avtomagistralidan foydalanish imkoniyatiga ega bo'lgan.

Prosiana temir yo'l stantsiyasi Dneprni Sinelnykove va Chapline orqali Pokvovsk bilan bog'laydigan temir yo'lda joylashgan.Kamdan kam yo'lovchi transport mavjud.

Manbalar
--------

1. ↑  „Маломихайловская громада" (ruscha).  Портал об'єднаних громад України.
2. ↑  „Про утворення та ліквідацію районів. Постанова Верховної Ради України № 807-ІХ." (ukraincha). *Голос України* (18-iyul 2020-yil). Qaraldi: 3-oktabr 2020-yil.
3. ↑  „Нові райони: карти + склад" (ukraincha).  Міністерство розвитку громад та територій України.
**Protagor** taxminan miloddan avvalgi 484-411 yillarda yashab oʻtgan sofist faylasufi.
U bir necha grek shaharlarida yashab oʻtgan, jumladan, Sitsiliya va Italaiyadagi oʻqituvchilik faoliyati sababli tanilgan. Protagor anʼanaviy ravishda sofistlarning birinchi vakillariga tegishli. Sofizmning paydo boʻlishi Protagor nomi bilan bogʻliq, chunki u qadimgi yunon faylasuflari orasida birinchi boʻlib taʼlim uchun pul olgan. 484-406 yillarda Perikl va Yevripid bilan muloqatda boʻlgan. Afinadan Sitsiliyaga ketayotganda Protagor boʻronga tushib, vafot etdi.
Platonning dialoglaridan biri Protagorga bagʻishlangan va uning nomi bilan ataladi. „Antologiyalar" siyosiy mavzularga bagʻishlangan.
Uning fikrlari:

* Inson qanday boʻlsa shu holida mavjud boʻlgan jamiki narsalarning va yoʻqligi bilan maʼlum nomavjud narsalarning mezoni hisoblanadi.
* Oʻzimizni qanday his qilsak, u haqiqatan ham shunday.
* Hammasi bizga qanday koʻrinsa, shunday

Manbalar
--------

1. ↑  Gunnar Skirbekk, Nils Gile. Falsafa tarixi. Toshkent.2002.
2. ↑  Berlinskiy A. L. Protagor // Antichnaya filosofiya: Ensiklopedicheskiy slovar. — M.: Progress-Traditsiya, 2008.
3. ↑  Berlinskiy A. L. Protagor // Antichnaya filosofiya: Ensiklopedicheskiy slovar. — M.: Progress-Traditsiya, 2008.
**Rustam Saxibutdinovich Xusnutdinov** (1975-yil 14-noyabrda tug‘ilgan) — o‘zbekkistonlik yengil atletikachisi, uzunlikka va uch hatlab sakrash bo‘yicha mutaxassis. U 1994—2005-yillarda professional darajada ishtirok etgan, Dushanbe shahrida o‘tkazilgan Markaziy Osiyo o‘yinlari chempioni, o‘smirlar o‘rtasidagi Osiyo chempionati kumush medali sovrindori, mamlakat chempionatlarining ko‘p karra g‘olibi va sovrindori, Sidneydagi yozgi Olimpiya o‘yinlari ishtirokchisi.

Tarjimai hol
------------

Rustam Xusnutdinov 1975-yil 14-noyabrda dunyoga keladi.

U ilk bor 1994-yilgi mavsumda O‘zbekiston terma jamoasi safiga kelib, Jakartada o‘smirlar o‘rtasidagi Osiyo chempionatida ishtirok etib, uch hatlab sakrash bo‘yicha kumush medalni qo‘lga kiritganida o‘zini xalqaro miqyosda tanitadi.

1997-yilning sentyabr oyida Toshkentdagi musobaqada uch hatlab sakrashda 16,47 metr natija ko‘rsatib, shaxsiy rekordini o‘rnatadi.

2000-yili Toshkentdagi O‘zbekiston chempionatida uzunlikka sakrash bo‘yicha shaxsiy rekordi 7,95 metrni qayd qiladi. Ushbu g‘alaba tufayli u Sidneydagi yozgi Olimpiya o‘yinlarida mamlakat sharafini himoya qilish huquqiga ega bo‘ldi - dastlabki saralash bosqichida u 7,24 metrga sakradi, ammo bu musobaqaning final bosqichiga chiqish uchun yetarli bo‘lmadi.

2002-yili Toshkentda o‘tkazilgan O‘zbekiston kubogida uzunlikka sakrashda oltin va uch hatlab sakrashda kumush medalga sazovor bo‘ladi. U uzunlikka sakrashda Olmaotadagi Kosanov yodgorligi bo‘yicha kumush medalni qo‘lga kiritadi. U Kolombodagi Osiyo chempionatida ishtirok etib, xuddi shu yo‘nalish bo‘yicha kuchli o‘ntalikni yakunlaydi.

2003-yili Moskva ochiq chempionatida beshinchi natijani ko‘rsatib, uzunlikka va uch hatlab sakrash bo‘yicha O‘zbekiston chempioni bo‘ladi. Dushanbe shahridagi Markaziy Osiyo o‘yinlarida uzunlikka sakrashda oltin, uch hatlab sakrashda kumush medalni olishga muvaffaq bo‘ladi.

2005-yilning mart oyida O‘zbekiston qishki chempionatida uch hatlab sakrashda bronza medalini qo‘lga kiritib, yopiq inshootlarda 14,87 metr natija qayd etib, shaxsiy rekordini o‘rnatadi. Mavsum so‘nggida u sport faoliyatini to‘xtatadi.

Manbalar
--------

1. ↑  Rustam Sahibutdinovich Xusnutdinov - *Olympedia.org* saytidagi Olimpiya statistikasi
2. ↑  Rustam Xusnutdinov - *IAAF* veb-saytidagi profil (inglizcha)
PROTAGOR (Protagoras) Abderalik (miloddan avvalgi taxminan 480—410) — yunon faylasufi, sofistlarning mashhur vakili. Asarlari bizgacha yetib kelmagan. U talabalarga falsafa, notiklik va bahs sanʼatidan saboq bergan. P. falsafa-sining asosiy qoidasi "inson barcha mavjud boʻlgan va mavjud boʻlmagan narsalarning mezonidir" degan tezisda oʻz ifodasini topgan. Uning fikricha, barcha narsa nisbiydir. P. oʻzini "sofistlar va odamlarning ustozi" deb atagan. U xudolarning mavjudligini ham, mavjud emasligini ham bilib boʻlmay-di, deb hisoblagan. P. "Xudolar haqida" kitobi uchun daxriylikda ayblangan, asari yoqib yuborilgan, oʻzi Afinadan badargʻa qilingan. Janubiy Italiyadan Si-siliyaga ketayotib, Messina boʻgʻozida suvga choʻkib halok boʻlgan. Platon unga bagʻishlab "Protagor" asarini yozgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Sharofiddin Buxoriy**, Xoja Sharofiddin Sanoiy (13-asr 2-yarmi — Shofirkon tumani — 14-asr 1-choragi) — faqih va mudarris, mutasavvif shoir. Buxoro madrasalarida mudarrislik qilgan. Oʻrta asrlarda madrasalar va maktablarda asosiy darsliklardan biri sifatida oʻqitilgan "Chor kitob" (boshqa nomi: "Chahor kitob" — "Toʻrt kitob"; 2 sheʼriy va 2 nasriy majmua) ni tuzgan va uning 1-kitobi — "Nomi Haq" ("Alloh nomi") ni forstojik tilida yozgan (taxminan 1300-yil). Islom diniga oid pandnasihatlar kitobi sanalgan "Chor kitob" hozirgi kungacha yetib kelgan. Kitobda toatibodat, shariatning qonunqoidalari: farz, sunnat, namoz va roʻza haqida fikr yuritilgan. Shuningdek, unda qiziqarli voqea va hikoyatlar, sharqona donishmandlik namunalari bayon etilgan. "Chor kitob" tojik tilida (Dushanba, 1990) va shoir Olim Boʻri tarjimasida oʻzbek tilida (Toshkent, 1992) nashr etilgan.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Shargʻun koʻmir koni** - Surxondaryo viloyatidagi kon. Hisor togʻ tizmasining jan.gʻarbiy tarmogʻida joylashgan. 1941-yilda ochilgan. Shargʻun koʻmir konik. quyi va oʻrta yura davriga mansub koʻmirli yotqiziqlar ichida topilgan. Qora Machitli antiklinalining jan. qanotida. Bu strukturaning oʻzak qismi tokembriy gneys va slanetslari hamda quyi paleozoy qumtoshli slanetslaridan tarkib topgan. Ular ordovik, silur, devon va karbon davrlariga oid terrigen va karbonatli yotqiziqlar bilan qoplangan. Quyi hamda oʻrta yura yotqiziqlari koʻmirga boy. Koʻmir yotqiziqlarining umumiy qalinligi 26 m. Koʻmir qatlami (baʼzi bir joylari uzlukli) Guliob soyidan Obizarang soyigacha — gʻarbdan sharqqa 10 km ga choʻzilgan. Shargʻun koʻmir konik. eng yirik qatlamining qalinligi 12,5 m; qatlamlarning oʻrtacha qalinligi 4,6 m. Koʻmir qatlamining pastki qismi yupqa argillit va alevrolit togʻ jinslaridan tarkib topgan. Foydali qatlamlar tarkibida 5% gacha neft bitumlari boʻlgan turli xil petrografik tipdagi koʻmirdan iborat. Shargʻun koʻmir konik.da koʻmir qatlamining yotish burchagi boʻylab tektonik harakatlar sodir boʻlishi natijasida koʻp miqdorda maydalangan koʻmir uchraydi. Shargʻun koʻmirining yonish quvvati 5690—7302 kkal/kg; oʻz-oʻzidan yonmaydi, hajmi 1,35 t/m3, qattiqlik jihatidan 2sinfga mansub. Kulining oʻrtacha miqdori 16,95% (5,3% dan 23,2% gacha). Oltingugurti kam (oʻrtacha 0,02%)ni tashkil etadi. Shargʻun koʻmiri — toshkoʻmir boʻlsa ham maydaroq va yumshoqroq, yengil tozalanadi, fkada briketlanib, isteʼmolchilarga yuboriladi. Shargʻun koʻmir konik. ning zaxirasi 36 mln. t. Yiliga 50 ming t koʻmir qazib olinadi. Shargʻun koʻmiri karbid olish uchun xom ashyo hisoblanadi.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Hamdi Bakalli** (1923—1991) — albaniyalik futbolchi, „Vllaznia Shkodër", „Ylli I Kuq Shkodër", „Partizani Tirana" va „Dinamo Tirana" klublarida oʻynagan. U 1950—1953-yillarda Albaniya terma jamoasi aʼzosi boʻlgan.

Jamoalardagi faoliyati
----------------------

Shkoderda tugʻilgan Bakalli oʻz shahrining „Vllaznia" klubida oʻynagan, ammo poytaxtning „Partizani" va „Dinamo Tirana" klublarida ham muvaffaqiyatli oʻynagan va u bilan birga jami 7 marta chempionlikni qoʻlga kiritgan. 1947-yil 20-martda u KF Tirana-Partizani Tirana bahsida ilk golini urdi.

Xalqaro martabasi
-----------------

U Albaniya terma jamoasi safida 1950-yil sentabr oyida Chexoslovakiyaga qarshi oʻrtoqlik oʻyinida debyut qildi va jami 4 ta oʻyin oʻtkazib, birorta ham gol urmadi. Uning soʻnggi xalqaro oʻyini 1953-yil noyabr oyida Polshaga qarshi oʻrtoqlik oʻyini boʻldi.

Shaxsiy hayoti
--------------

U futbolchi oilasining bir qismi edi, chunki uning toʻrt akasi Xhabir, Alush, Xhevat va Rifat ham 1940, 1950 va 1960-yillarda Albaniyada futbolchi boʻlishgan.

Manbalar
--------

1. ↑  „Refik Resmja, bomberi i derbit". *Panorama*. Qaraldi: 29-dekabr 2018-yil.
2. ↑  „Player Database". *eu-football.info*. Qaraldi: 29-dekabr 2018-yil.
3. ↑  Bakalli, sulmuesi i shquar i tee skuadrave
**Seuta** — Marokashning Oʻrta dengiz sohilidagi shahar, Gibraltar boʻgʻozining sharqiy Femida. Atrofidagi hududlar (20 km²) bilan Ispaniya boshqaruvi ostida. Aholisi 71,5 ming kishi (2001). Erkin savdo porti, tashki savdo va vositachilik operatsiyalari muhim ahamiyatga ega. Baliqovlanadi. Oziqovqat (baliq konservalash, un tortish) va parfyumeriyakosmetika sanoatlari rivojlangan. Kema taʼmirlash korxonalari bor. Shaharga mil. av. 7-asrda asos solingan. Ispaniyaning harbiy dengiz bazasi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Hamdam Usmonovich Usmonov** (1916.16.10 Toshkent 1994.5.7) - kimyogar olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1966). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1966). Kimyo fanlari doktori (1954), professor (1955). Oʻrta Osiyo universitetni tugatgan (1937). Urush qatnashchisi (1941—45). Universitet fizik kimyo kafedrasi dotsenti (1946—54), laboratoriya mudiri (1954—73). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Kimyo instituti direktori (1952 — 56), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Usimlik moddalari kimyosi instituti direktori (1956—59), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Polimerlar kimyosi instituti direktori (1959—62). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumi aʼzosi va kimyo fanlari boʻlimi akad.kotibi (1962—64). Paxta sellyulozasi kimyosi va texnologiyasi ilmiy tadqiqot instituta direktori va laboratoriya mudiri (1963—82), bosh maslahatchi (1982-yildan). Ilmiy ishlari sellyuloza kimyosi va fizikasi, paxta tolasi, linti, chiqindilari va ftorpolimerlarni oʻrganishga oid.

U. rahbarligida paxta sellyulozasi olishning jahon standartlari talablariga javob beradigan bir qancha texnologik tizimlari ishlab chiqilgan. Gʻijimlanmaydigan gazmol ishlab chiqarish texnologiyasi, tibbiyot polimerlari, ftorli polimerlar va boshqa amaliyotga joriy qilingan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mukofoti laureati (1977).

Manbalar
--------

* Elektronnaya T. 1962; Perspektivi ximicheskoy pererabotki otxodov xlopkovodstva (v soavtorstve), M. 1964; Svetovaya i elektronnaya mikroskopiya strukturnix prevrasheniy xlopka (v soavtorstve), T. 1974; Nadmolekulyarnaya struktura gidratsellyuloznix volokon ( v soavtorstve), T. 1974.

Adabiyot
--------

* Axmerov K,. Oʻzbekiston kimyogarlari, T. 1974; Hamdam Usmonovich Usmonov (biobibliografiya), T. 1976.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



|  |  |
| --- | --- |
| Olimlar | *Olim haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |



|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |
**Orel shahridagi L. N. Gurtiev haykali** — Sovet Ittifoqi Qahramoni, Orel shahrini fashist bosqinchilaridan ozod qilish paytida halok boʻlgan Sovet harbiy qoʻmondoni uchun haykali.

Tavsifi
-------

Leontiy Nikolaevich Gurtiyev 1891-yilda Ozarbayjonning Shemaxi shahrida oʻrmonchi oilasida tugʻilgan. Birinchi jahon urushida praporshchik unvoni bilan qatnashgan. 1919-yilda Gurtiev Qizil Armiya safiga chaqirilgan. 1929-yilda „Otishma" kurslarini tugatgan. 308-oʻqchilar diviziyasi qoʻmondoni sifatida u Kursk jangida qarshi hujumda qatnashgan. Orel shahrini ozod qilish paytida vafot etgan.

1954-yil 5-avgustda L. N. Gurtievning asl dafn qilingan joyida, 1958-yilda qurilgan N. K. Krupskaya kutubxonasi (hozirgi I. A. Bunin nomidagi kutubxona) yaqinidagi birodarlik qabristonida general uchun haykal ochildi. Keyinchalik general Gurtiev Troitskiy qabristoniga qayta dafn qilindi va 1976-yilda yodgorlik uning nomi bilan atalgan maydondagi yangi joyga koʻchirildi. General-mayor L. N. Gurtievning bronza haykalining toʻliq gavdasi qizil granitli poydevorga oʻrnatilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  *Живая связь времён (Памятники, мемориальные доски г. Орла). Справочник*. Орёл: «Вешние Воды», 2004 — 51 bet. ISBN 5-87295-156-6.
2. ↑  Егоров Б. А. Ерёмин В. П.*. Весь location Орёл: справочник*. Орёл: Орёлиздат, 1993 — 214 bet. ISBN 5-87025-001-3.
**Sharif Tursunovich Azimov** (1954.14.5, Samarqand shahri) – kulol, Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi haqiqiy a’zosi (1997). Bobosi kulol Umarqul Joʻraqulovdan hunar oʻrgangan. Oʻzbekiston Rassomlari uyushmasi Badiiy jamgʻarmasining ishlab chiqarish ustaxonasida kulol (1975-78); 1978-yildan Oʻzbekiston Rassomlar uyushmasi Badiiy jamgʻarmasi qoshidagi "Us t a" birlashmasi Samarqand boʻlimida kulol-rassom. A. kulollik san’ati sirlarini urganihda izlanib, bu sohada oʻziga xos ijodiy yoʻnalish yaratdi. U yaratgan "Ajdaho" (sopol, 1978), "Timsoh" (sopol) kabi oʻziga xos jozibali koʻza, xum va boshqa idishlar muzeylarda saqlanadi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Shargʻ** — Buxoro vohasidagi tarixiy qishloqlardan biri. Zarafshon daryosidan chiqarilgan Rudi Somjan (Somjan anhori; Haromkom daryosi) boʻyida — Iskajkat qishlogʻi roʻparasida joylashgan. Bu ikki qishloq oʻrtasidan oqib oʻtuvchi daryo ustida katta koʻprik boʻlgan.

Narshaxiyning yozishicha, bu qishloqda qadimiy vaqtlarda har yili qishning oʻrtasida 10 kunlik bozor boʻlib, kishilar unga uzoq viloyatlardan kelib savdo qilishgan. Bu joyning oʻzidan shinni bilan tayyorlangan magʻizli holva, tuzlangan baliq va yangi baliq, yogʻoch, qoʻy va qorakoʻl terilaridan tikilgan poʻstinlar sotuvga chiqarilgan, ilk oʻrta asrlarda bu yerda tayyorlangan mis va boʻz uzoqlarga olib ketilgan. Ismoil Somoniy bu qishloqni barcha yersuvlari va daraxtlari bilan sotib olib, Buxoro shahridagi Samarqand darvozasida bino etgan rabotga vaqf mulki qilib bergan. Qoraxoniylardan Arslonxon Muhammad ibn Sulaymon 12-asr boshlarida shahrida katta Jomeʼ masjidi va Iskajkat qishlogʻida rabot qurdirgan. Bu qishloqda katta bir koʻhandiz (qalʼa) ham boʻlgan.

Samʼoniyning yozishicha, Sh. qishlogʻi Buxorodan 4 farsax uzoqlikda boʻlib, bu yerdan oʻrta asrlarda koʻplab islom ulamolari va mudarrislar, jumladan, Imom Abu Bakr Muhammad ibn Ibrohim ashShargʻiy, Abu Hakim Shaddod ibn Said ash-Shargʻiy, Abu Solih Shuayb ibn Lays ash-Shargʻiy al-Kogʻaziy (? — 886), Abul Hasan Ali ibn Hasan ash-Shargʻiy (? — 936), Abu Usmon Said ibn Sulaymon ibn Dovud ash-Shargʻiy (? — 913) yetishib chiqqan.

Manbalar: Narshaxiy, Buxoro tarixi, T. 1996; Abdulkarim as-Samʼoniy, Nasabnoma (Al-Ansob), Buxoro, 2003.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Sharofiddin Isomiddinovich Yusupov** (1945.29.4, hozirgi Rishton shahri) — kulol, sulola davomchisi; zamonaviy rishton kulollik maktabining yirik vakili. Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi akademik (1997), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi (1991). Yoshligidan otasi usta Isomiddin Yusupov (1884—1959) bilan yonmayon ishlab, rishtonlik usta Musa va gʻurumsaroylik usta Hakimga shogird tushib hunar oʻrgangan; ayniqsa, usta Ibrohim Komilovaan rishton kulollik maktabiga xos boʻlgan tabiiy xom ashyodan ishqorli sir tayyorlashni puxta egallagan. 1963-yildan Rishton keramika zavodida kulol, usta (1978—80 yillarda bosh rassom). 197478-yillarda Qoʻqon shahrida ishqorli sirni sanoatga tatbiq etish boʻyicha oʻtkazilgan tajribalarda qatnashgan. Yu. rishton kulollik maktabi anʼanalarini ijodiy oʻzlashtirdi va rivojlantirdi, uni yangi mujassamotlar, ranglar uygʻunligi, ramziy belgilar va boshqalar xususiyatlar bilan boyitdi; u yaratgan lagan, koʻza, kosa, shokosa va boshqalar sopol buyumlarida "chorbarg", "bodomgul", "anorgul" va boshqalar tasvirlarni, oq (sut rang) zaminda yashilmoviy, jigarrangbinafsha rang, yashilkoʻk uygʻunligidagi rang koloritini qoʻllaydi. U yaratgan sirkori bezaklar zamonaviy meʼmorlikda keng qoʻllanadi.

Yusupov asarlari bilan respublika va xorijiy koʻrgazmalarda qatnashadi. Asarlaridan namunalar respublika va xorijiy davlatlar muzeylari va shaxsiy toʻplamlarda saqlanadi.

Manbalar
--------

|  |  |
| --- | --- |
| Dovud | *Shaxsiyat haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Brahmanlar** — 1) Hindistondagi oliy kastalardan biri. Kelib chikishi boʻyicha kohinlarning qad. tabaqasi (varna)ga mansub. Kadimda B. kohinlik vazifasini oʻtab, qurbonlik marosimlariga rahbarlik qilgan, xalq orasida Vedalarni targʻib etish bilan shugʻullangan. Oʻrta asrlar davrida esa davlat ishlarida ham qatnashib, koʻproq qozilik lavozimini egallagan. Hozirgi koʻpchilik B.ning kun kechirish manbai diniy marosimlar bilan emas, balki davlat xizmati, dehqonchilik va boshqa yumushlar bilan bogʻliq. Hindistondagi hukmron sinf va ziyolilarning aksariyati B.dir. Shuningdek, B. orasida ishchilar, xizmatchilar, farroshlar, hunarmandlar ham mavjud; 2) asosan veda diniga xos rasmrusumlar bayoni va sharhidan iborat qad. hind muqaddas kitoblari (miloddan avvalgi 8—6-asrlar) boʻlib, ular Vedalarni mazmunan toʻldiradi. Qurbonlikning ahamiyatini koʻrsatish, yer xudolari — kohinlarni osmon xudolaridan yuqori qoʻyish B.ning asosiy gʻoyasidir. B.da qad. hind hunarmandchiligi, grammatikasi, astronomiyasi, falsafasi va boshqa xususida ham maʼlumotlar bor.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Olatogʻ**, Olatov — koʻp yillik qrr va muzliklari xdmda balandlik mintaqalari boʻlgan togʻlar. Baland togʻlarda doimiy qorlar oppoq, yalangʻoch qoyalar esa qoramtir, oʻtloqlar yam-yashil boʻlib koʻrinadi. O. togʻlar nomini ham bildiradi. Masalan, Jungʻariya Olatovi, Orqa Ili Olatovi, Kungay Olatov, Terskay Olatov, Talas Olatovi, Qirgʻiziston Olatovi, Olatogʻ soʻzidagi "ola" turkiy tillardagi ala (ola, ola bula, gulli ) soʻzidan kelib chiqqanligi aniq seziladi. Lekin moʻgʻulcha ola ("togʻ") soʻzidan kelib chiqqan degan taxminlar ham bor. Boshqa variantida "ola" arabcha "oliy" (baland) soʻzidan olingan fikrlar ham mavjud.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Ishlab chiqarishni intensivlash** — texnika, moddiy va mehnat resurelari potensialining har bir birligidan yanada toʻliqroq foydalanish yoʻli bilan i.ch. jadalligini oshirish. Zamonaviy texnika va texnologiyani joriy etish, i.ch. jarayonini mexanizatsiyalashtirish, avtomatlashtirish, kompyuterlashtirish, mehnat resurelaridan ratsional foydalanish orqali barcha jabhalarda yuqori koʻrsat-kichga erishishga asoslanadi. Intensiv oʻsish ekstensiv oʻsishdan mavjud i.ch. kuvvatlari, texnik, moddiy resurelarni samarali ishlatish bilan farq qiladi. I.ch.i. darajasi asosiy fondlarning 1000 soʻmlik qiymatiga qancha mahsulot i.ch. bir xodim (ishchi)ga toʻgʻri keladigan muayyan davr (oy, chorak, yil) mobaynida ishlab chiqarilgan mahsulot hajmi (unumdorlik), bir kvadrat metr i.ch. maydoniga toʻgʻri keladigan mahsulot hajmi va b. koʻrsat-kichlar bilan baholanadi. I.ch.i. ning asosiy manbalari ilmiy-texnika taraq-qiyoti, i.ch. va mehnatni uyushtirishni takomillashtirish, boshqarishning yangi usullarini qoʻllashdir. I.ch.i. xalq xoʻjaligining barcha tarmoqlariga xos. Sanoatda I.ch.i xom ashyo va yoqilgʻi, moddiy resurelarning yangi turlarini kiritish, yuqori samarador komp-leks-mexanizatsiyalashgan va avtomatlashtirilgan zamonaviy texnologiyalarni joriy etish, i.ch. jarayonini tezlashtirish, yoqilgʻi va energetika, material, xom ashyo, maydon, asbobuskunalardan foydalanishni yaxshilash, kooperatsiyalash va ixtisoslashtirish asosida ishlab chikarishni ilmiy tashkil etish hisobiga amalga oshiriladi. Qurilishda I.ch.i. bino va insho-otlarni sanoatda tayyorlangan qismlardan montaj qilish jarayonini kompleks mexanizatsiyalashtirish, yuqori unumli texnikalarni qoʻllash, qurilish muddatini qisqartirib, uning sifatini oshirish va b. da koʻrinadi. Qishloq xoʻjaligida I.ch.i. mexanizatsiya, melioratsiya, kimyolashtirish, elektrlashtirish asosida dehq-onchilik madaniyatini oshirishdan, tuproq unumdorligini oshirish, biologiya va agronomiya fanlarining eng muhim yangi yutuklarini, yangi texnika va texnologiyalarni joriy etishdan iborat.

Sanoatda I.ch.i. darajasi keyingi davrda mehnat unumdorligining , asosiy i.ch. fondlari qiymatining oʻsi-shi, mahsulot umumiy hajmining op-tishi, yoqilgʻi sarfi solishtirma his-sasining pasayishi, metall eritish pechlarining 1m2 hisobiga oʻrtacha sut-ka davomida eritilgan poʻlat mikdo-rining oshishi va b. koʻrsatkichlar bilan tavsiflanadi. Bozor iqtisodiyoti sharoitlarida I.ch.i. raqobat kurashida yengib chiqishning muhim omillaridan biri.

Mamlakatlar iqtisodiyotining rivoji ham ekstensiv va ham intensiv omillardan foydalanish yoʻli bilan boradi.

Sadir Salimov.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Brahmanizm**, barahmanlik — qad. hind dini. Veda dinmasosida miloddan avvalgi 1-ming yillikning boshida paydo boʻlgan. B.ning muqaddas adabiyotiga vedalar va ularga yozilgan juda koʻp sharhlar (brahmanlar, arnyaklar, upanishadlar) kiradi. B.da veda dinidagi koʻpgina xudolarning taʼsiri deyarli yoʻqqa chiqib, asosan 3 xudo: Braxma, Shiva va Vishnu eʼtiborli hisoblangan. Brahma olamni yaratuvchi va boshqaruvchi, Vishnu — olamlarni saqlab qoluvchi va muhofaza qiluvchi, Shiva — hamma mavjudotni yakson etuvchi xudo deb tushunilgan. B.da ilgarigi totemistik tasavvurlarning qoldigʻi sifatida hayvon (sigir, maymun)larni, ayrim oʻsimliklarni va boshqalarni ilohiylashtirish mavjud. B.da butun borliq xayoliy boʻlib, jonli narsalar, jumladan inson ham qayta tirilish xususiyatiga ega deb qaralgan. Brahma belgilagan hayot meʼyorlari, qonunning bajarilishi yoki bajarilmasligiga qarab inson axloqiga baho berilgan. B. taʼlimotiga koʻra, jonni xalos qilish, uni bundan keyingi qayta paydo boʻlishdan saqlab qolishning birdanbir yoʻli jonning Brahma bilan qoʻshilib ketishidir. Bunga erishmoq uchun Brahmaning ilohiy mohiyatini toʻla bilib olish, fikrni xudoga qaratish va tashqi olamdan butunlay voz kechish talab etilgan. B. ijtimoiy hayotni, jumladan davlatni ham Brahmaning ijodi, davlat arboblarini esa inson qiyofasidagi xudolar deb hisoblar edi.

Miloddan avvalgi 6—5-asrlarda buddizm vujudga keldi va B.ga qarshi kurash olib bordi. Buddizmga qarshi kurash jarayonida va uning bevosita taʼsirida B. astasekin hinduizmta aylanib ketdi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Ishlab chiqarish vaqti** - kapi tal (korxona vositalari)ning i.ch. jarayonida boʻlish muddati. I.ch. vositalarining korxonaga tushgandan boshlab, tayyor maqsulot ishlab chikarilguncha ketgan vaqtni oʻz ichiga oladi. I.ch.v. mahsulotning murakkabligi, texnologik jarayon (i.ch. jarayonining mexani-zatsiyalashganligi va avtomatlashganligi), ishchilar malakasi va b. omillarga bogʻliq. I.ch.v. mehnat predmetlari va qurollarining ishlatilmay saqlanib turish davri, bevosita ish jarayoni davri, tanaffuslar uchun ketadigan davrdan iborat. Aylanma mablagʻlarning i.ch. zaxirasi sifatida turadigan vaqti korxonaning xom ashyo va materiallar bilan taʼminlanishiga bogʻliq. Ish davri esa mazkur korxonada tayyorlanayotgan mahsulotning xususiyatlariga, texnika va i.ch. texnologiyasining ta-raqqiyot darajasiga, tanaffuslar vaq-ti, mahsulotning xususiyatlariga va uni tayyorlash usuliga, shuningdek, i.ch. va mehnatni tashkil qilish darajasi (mashina va agregatlarning ish reji-mi, korxona necha smenada ishlashi va shunga oʻxshashlar)ga bogʻliq. Ish davri va tanaffuslar birgalikda ishlab chiqarish siklini tashkil qiladi. Ilgʻor texnika va texnologiyalarni i.ch.ga joriy qilish I.ch.v.ni qisqartirish imkonini beradi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |
**Sharif Rahmatov**— Buxoro sektori taqsim qilgan 2886-sonli ish bo‘yicha otuvga hukm qilingan. 1876-yili tug‘ilgan, Kogon rayoni Chardakuldi qishlog‘idan, sobiq amir amaldorlaridan, quloqqa tortilgan, qatag‘ondan yashirinib yurgan, hibsga olingunga qadar kolxoz aʼzosi. Kolxozchilar orasida kolxozga qarshi va
aksilinqilobiy targ‘ibot olib borganliqsa ayblangan.110 ta hukm „Uchlik" aʼzolari Apresyan, Segizboyev, Yakovlev va respublika prokurori Sheyndlin hamda O‘zSSRIchki ishlar xalq komissarligi Davlat Xavfsizligi Boshqarmasi 8-bo‘lim boshlig‘i, Davlat Xavfsizligi leytenanti Yakovlevlar tomonidan imzolangan. O‘sha 14-oktyabrdagi yig‘ilish mazmuni aks ettirilgan. 24-sonli bayonnomada qayd qilinishicha, 182 kishi otuvga, 7 kishi 8 va 10 yildan mehnat tuzatuv lageri qamog‘iga, faqat 1 kishini qamoqdan bo‘shatishga hukm qilingan. Bu qatag‘on qilinganlarning ijtimoiy tarkibida 101 sobiq quloq, 3 o‘rta hol, 30 imom, eshon, qori, domlalar, 3 ishchi, 33 xizmatchi, rahbar xodimlar bo‘lganligi maʼlum bo‘ldi. Bu qatagon qilinganlarning maʼlum qismi o‘tmishda bosmachilik harakatida ishtirok etganlar. Shuningdek, ularning ayrimlari avvaldan „Sho‘roi Islomiya", „Milliy ittihod", „Musulmonlar soveti", „Milliy Istiqlol", „Ittihodiy va taraqqiy", VKP(b), eserlar partiyasi kabilarga mansub bo‘lganligi yuqorida keltirilgan maʼlumotlardan ko‘rinib turibdi. Ularning milliy tarkibi esa aksariyat mahalliy millat vakillaridan iborat bo‘lgan.

Manbalar
--------

1. ↑  Shamsutdinov, Rustam*. Qatag‘on qurbonlari* — 206 bet. ISBN 978-9943-00-240-1.
Ishlatilgan kitoblar
 Milliy kinoteatr oldidagi Janubiy Bank kitob bozori, London, Angliya, 2004 yil oktyabr
 Hay-on-Vyedagi kitob do'koni
**Ishlatilgan kitob** yoki **ikkinchi qoʻl kitob** - bu avval noshir yoki chakana sotuvchidan boshqa egasiga, odatda jismoniy shaxsga yoki kutubxonaga tegishli boʻlgan kitob.

Ishlatilgan kitoblar, odatda, sotilgan yoki ikkinchi qoʻl doʻkoniga, cherkovda ishlatilgan kitoblar sotuvi yoki foydalanilgan kitob doʻkoniga berilganda bozorda mavjud boʻladi; ular, odatda, yangi narxining yarmi yoki toʻrtdan uch qismiga sotiladi, ammo nodir kitoblar va hali ham talab qilinayotgan yoki olish qiyin boʻlgan boshqa kitoblar bundan qimmatroqqa sotilishi mumkin.

Baʼzi yangi kitob doʻkonlarida eski kitoblar ham bor, baʼzi eski kitob doʻkonlarida esa yangi kitoblar sotiladi. Garchi asl mualliflar yoki noshirlar foydalanilgan kitobni sotishdan moliyaviy foyda koʻrmasalar ham, bu eski kitoblarni muomalada saqlashga yordam beradi. Baʼzan juda eski, noyob, birinchi nashri, antiqa yoki oddiygina bosma kitoblarni ishlatilgan kitoblar doʻkonlarida ishlatilgan kitoblar sifatida topish mumkin.

Kitobning oʻqish nusxasi yaxshi ishlatilishi mumkin, taʼkidlash yoki marginalni oʻz ichiga olishi mumkin va oʻqish uchun mos keladi, lekin yigʻib boʻlmaydi. Bu foydalanilgan kitob biznesida qoʻllaniladigan atama boʻlib, toʻplash qiymati yoʻqligini koʻrsatish uchun, kitobni birinchi navbatda kitobni haqiqatda oʻqishni qiziqtirgan xaridor uchun etarlicha yaxshi holatda ekanligini daʼvo qiladi. Oʻqish nusxasi, odatda, yigʻiladigan nusxadan arzonroq.

Kitob shaharchalari
-------------------

Bir qator kichik shaharlar, ayniqsa, Janubiy Uelsdagi Hay-on-Vye, foydalanilgan kitob sotuvchilari uchun markazga aylandi. Ular xaridorlarni oʻziga jalb qiladi hamda goʻzal goʻzallikka ega mamlakat hududlarida joylashgan.

Manbalar
--------

1. ↑  *Parkinson, Hannah Jane*. „A secondhand book is a glimpse into the lives of other readers". *The Guardian*. Guardian News & Media Limited (9-avgust 2019-yil). Qaraldi: 14-oktabr 2019-yil.
2. ↑  *Nadeau, Sophie*. „Hay-on-Wye Guide: The Adorably Cute Book Town of Wales". *Solo Sophie*. Amazon Services LLC Associates Program (26-fevral 2018-yil). Qaraldi: 14-oktabr 2019-yil.
3. ↑  *Johnson, Alex*. „10 of the world's best book towns". *The Guardian*. Guardian News & Media Limited (26-aprel 2018-yil). Qaraldi: 14-oktabr 2019-yil.
Hindiston subkontineti eng qadimgi davrlardanoq ko‘plab uzoq va yaqin qo‘shinlari bilan madaniy va savdo-sotiq aloqalari o‘rnatgan edi. Xarappa madaniyati davrida (miloddan avvalgi III-II ming yillar) hind hunarmandlari yaratgan buyumlar O‘rtaer dengizi mamlakatlari, Mesopotamiya, Markaziy Osiyogacha yetib borgan. Miloddan avvalgi VI asrda ushbu o‘lkaga Aleksandr Makedonskiy yurish qilganidan keyin subkontinent haqidagi maʼlumotlar olamga yanada kengroq yoyildi. Hindiston yurishi ishtirokchilarining asarlarida, Salavk elchisi Megasfen xotiralarida, Yunon mualliflari Arrian, Strabon, Pliniy kitoblarida bu subkontinet haqidagi rang-barang va diqqatga sazovor maʼlumotlar mavjud. Sharqning mashhur qomusiy olimi va birinchi buyuk hindshunos Abu Rayhon Beruniy (XI asr) qadimgi hind xalqining urf-odati, turmush tarzi, din iva dunyoqarashi, ijtimoiy tuzumi, tarixi, o‘simlik hamda hayvonot dunyosi, jo‘g‘rofiyasi, astronomiyasi, matematikasi, grammatikasi, adabiyoti, sanʼati haqida „Hindiston" nomli nodir bir asar yaratgan.

**Yevropaliklar tomonidan oʻrganilishi**
----------------------------------------

Hindiston subkontinentining qadimgi tarixini ilmiy o‘rganish XVIII asr oxiridan boshlandi. Ingliz tarixchisi U.Jons (1746-1791) ilk bor sanskrit tilidagi qadimiy hind adabiy yodgorliklarini tadqiq etishga kirishdi va „Monu qonunlari"ni ingliz tiliga tarjima qildi. 1785 yilda Ch. Uilkins ko‘hna Hindistonning diniy-falsafiy asari „Bxagavadgita"ni ingliz tilida chop ettirdi. Avvalo Angliya so‘ngra G‘arbiy Yevropa mamlakatlarida qadimgi Hindiston tarixini yorituvchi ilk asarlar paydo bo‘ldi. Ammo bu asarlarning muhim kamchiligi shundan iborat ediki, ingliz mustamlaka maʼmuriyatining vakillari bo‘lgan mualliflar qadimiy Hindistonning talaygina yutuqlari G‘arbdan olingan, barcha Sharq madaniyati singari hind madaniyatiga ham qoloqlik va turg‘unlik xosdir deb uqtirishga intildilar.

**Arxeologik izlanishlarning boshlanishi**
------------------------------------------

XIX asrning oxirgi choragi va XX asrning boshlarida Hindistonda arxeologik tekshirishlar boshlandi. XX asrning 20-30 yillarda hind qadimshunoslari Hind vohasidagi eng qadimiy madaniyatni kashf qildilar. Hind daryosi vodiysidagi qazilmalar Hindiston tarixi ibtidosini ming yil oldinga surdi. Qadimgi Hindistondagi boy madaniyat oriylardan meros emasligi, balki oriylar kelishidan ancha avval Hindistonning tub aholisi yuksak madaniyatga ega bo‘lganligi aniqlandi.

**Sivilizatsiya haqida olimlarning fikrlari**
---------------------------------------------

Xarappa madaniyati ochilishiga qadar ayrim olimlar Hindiston subkontinentida madaniyat boshqa Sharq mamlakatlaridan keyin vujudga kelgan, baʼzi olimlar esa, Hindistonga madaniyatni oriy qabilalari olib kelgan degan fikrda edilar. Yana uchinchi toifadagi olimlar qadimgi hind madaniyati Sharqning boshqa madaniyatlaridan orqada qolib, ulardan ajralib qolgan degan mulohazalarni ilgari suradilar.

Manbalar
--------


1. ↑  Qodirov, Zikrilloxon*. Hindiston tarixi*. Toshkent': TDSHU Kutubxonasi, 2015 — 10 bet.
2. ↑  Qodirov, Zikrilloxon*. Pokiston tarixi*. Toshkent': TDSHU Kutubxonasi, 2015 — 7 bet.
**Ishlab chiqarish dasturi** -mahsulot ishlab chiqarishni tashkil etishga qaratilgan oʻzaro uzviy bogʻliq ilmiy-texnikaviy, tashkiliy-iqtisodiy va i.ch. chora-tadbirlari majmui. I.ch.d.ni tuzishda ishlab chiqarshi gra-figi, texnologik yoʻnalish, mahsulotning konstruktiv tarkibi (yaʼni unga kiruvchi detallar, uzellar, agregatlar soni) boshlangʻich axborot boʻlib xizmat qiladi. Uni tuzishda ilmiy asoslanganlik, davlat, korxona, ishchilar manfaatlarini hisobga olish, dasturni optimallashtirish, uzluksizlikni taʼminlash, mahsulot i.ch.ning komp-leksligini hisobga olish kabi tamoy-illarga amal qilinadi. Bozor iqtiso-diyoti sharoitida bunday chora-tadbirlar korxonaning biznes rejasiaa. aks etadi. Shunga muvofiq, korxonaning I.ch.d. ham biznes rejadan boshlanadi. I.ch.d.da yalpi mahsulot hajmi, sotish uchun tayyorlangan mahsulot hajmi, mahsulot assortimenti (turlari), mahsulot sifati, navi, meʼyoriga yetmagan mahsulotlar miqdori, xom ashyo balan-si, i.ch. quvvati, i.ch. vositalaridan va xom ashyodan foydalanish, shuningdek, mahsulotni qachon, qayerga, qanday tartibda yetkazib berishi yoki tashish va b. aks etadi. I.ch.d.ni tuzishda tizimli tahlil, grafiklar nazariyasi, operatsiyalarni tadqiq qilish, iqtisodiy va ijtimoiy samaradorlikni hisoblash, mantiqiy-tarkibiy taxlil, iqtisodiy matematik modellash, iqtisodiy taxlil va b. usullar qoʻllanadi. I.ch.d. muayyan i.ch.ning natural (dona, tonna, metr, litr va h. k.), qiymat (meʼyoriy toza mahsulot, tovar, sotilgan mahsulot hajmi, tugallanmagan mahsulot qiymati va b.) va sifat (meʼyoriy toza mahsulot, brak va b.) koʻrsatkichlarini qamraydi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Tomdi-III**  — Oʻzbekistondagi madaniy meʼros obyekti. Arxeologiya yodgorligi. Obyekt davri: Mil.avv. IV—II asrlar. Navoiy viloyatining Tomdi tumanida joylashgan. Obyekt manzili: "Tomdibuloq" OFY. Koʻchmas mulkka boʻlgan huquq: Davlat mulki. Navoiy viloyati madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida.. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan — davlat muhofazasiga olingan.

Manbalar
--------

1. ↑  „Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatini tasdiqlash toʻgʻrisida Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 4-oktabrdagi 846-sonli qarori". *Lex.uz*. Qaraldi: 21-iyul 2022-yil.
2. ↑  „Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatini tasdiqlash toʻgʻrisida Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 4-oktabrdagi 846-sonli qarori". *Backend.madaniymeros.uz*. Qaraldi: 21-iyul 2022-yil.
**Grigoriy Shamilyevich Sharbatov** (1924-yil 13 oktyabr, Boku — 2006-yil 27 fevral, Moskva) — sovet va rus arab filologi. Filologiya fanlari doktori (1966), professor (1969). Misr akademiyasining xorijiy muxbiri (1964), Qohiradagi arab tili akademiyasi (1974), Tunis akademiyasi (1983), Damashqdagi arab tili akademiyasi (1986), Iroq akademiyasi (1989).

Biografiya
----------

1943-1945 yillarda Qizil Armiya saflarida xizmat qilgan. Ulug 'Vatan urushi qatnashchisi.

1951-yilda Moskva Sharqshunoslik institutini tamomlagan.

1951-1956 yillarda — Harbiy xorijiy tillar institutida, 1951-1983 yillarda — Moskva davlat universiteti Sharq tillari institutida / Moskva davlat universiteti qoshidagi Osiyo va Afrika mamlakatlari institutida oʻqituvchi bolgan.

1956-yildan — SSSR Fanlar akademiyasi (RAS) Sharqshunoslik instituti aʼzosi.

U Moskvadagi Vostryakovskiy qabristoniga dafn etilgan .

### Asosiy ishlari

300 ga yaqin ilmiy nashrlar muallifi.

* SSSRda arabshunoslik. 1917-1959 yillar — M. 1959-yil.
* Arab tili darslik. — M. 1960; 2008-yil (hammualliflikda).
* Choʻntak ruscha-arabcha lugʻat. — M. 1974 (hammualliflikda).
* B. M. Grande xotirasiga // Osiyo va Afrika xalqlari. 1975-yil, № 5.
* Arabcha-ruscha oʻquv lugʻati. — M. 1981-yil.

Mukofotlar
----------

* SSSR hukumat mukofotlari.
* G. A. Noser mukofoti laureati (Misr, 1973).

Havolalar
---------

1. ↑  Podvig naroda
2. ↑  Mogila G. Sh. Sharbatova

Adabiyotlar
-----------

* Filologiya fanlari doktori, professor G.ning asosiy ilmiy ishlari roʻyxati. Sh. Sharbatov. [Tuzuvchi S. D. Miliband ] // Osiyo va Afrika xalqlari. 1985 yil, № 1.
* *Miliband S. D.* Rossiya sharqshunoslari: bio-bibliografik lugʻat. — M. 2008 yil. — T. II. — S. 644-645.

Manbalar
--------

* SHARBATOV Grigoriy Shamilevich Rus yahudiy entsiklopediyasida.
**Hind-malay zoogeografiya oblasti**, Sharqiy oblast -quruqlik zoogeografiya oblasti, Osiyoning janubiy qismi, Osiyo bilan Avstraliya oraligʻidagi koʻpchilik orollarni oʻz ichiga oladi. Koʻp qismi tropik oʻrmon, shimoliy qismi togʻlik, faqat kichik bir qismi choʻl va savannalardan iborat. Faunasi nisbatan qad. asosan, daraxtlarda yashovchi hayvonlardan iborat. Hayvonot dunyosi xil-ma-xil boʻlishiga qaramasdan, yirik sistematik guruhga mansub endemiklar kam. Sutemizuvchilarning 4 oilasi: uzuntovonlilar, junqanotlilar, tupayyalar va gibbonlar endemik. Oʻziga xos hasharotxoʻrlar (mas, tipratikan), bir necha tur yirtqichlar: mushuklar, veverralar, ayiqlar; tuyoqlilar: tapirlar, karkidonlar (3 tur), bugular, buyvollar (hind va karlik buyvol, gaur, banteng, kulrang hoʻkiz), anti-lopalar (nilgau, 4 shoxli va burama shox antilopa), fil, maymunlarning bir necha turi (jumladan, orangutan) bor. Koʻrshapalaklar va kemiruvchilar ayniqsa xilma-xil. Koʻrshapalaklar orasida oʻsimlikxoʻrlari (uchar itlar) ham keng tarqalgan. Ayrim daryolarda daryo delfinlari yashaydi.

Qushlar ayniqsa juda xilma-xil, endemik turlari kokilli uzunqanot-lilar, shoxtumshuqlilar oilalarida koʻp uchraydi. Sudralib yuruvchilardan gekkonlar, echkemarlar, agamalar, ssinklar, ilonlar, toshbaqalar (jum-ladan, katta boshli toshbaqa), timsohlarning bir necha turi (jumladan, gaviallar, alligator) keng tarqalgan. Suvda hamda quruqlikda yashovchilar turlari koʻp emas; dumlilar uchramaydi; dumsizlardan qurbaqalar (jumladan, uchar baqa, qurilloq baqalar) yashaydi. Baliqlar faunasi ham xil-maxil: karpsimonlar, laqqaning bir necha turi koʻp uchraydi; yirik daryolarda akulalar boʻladi.

H.-m.z.o. faunasi tarixan efiopiya zoogeografiya oblasti faunasiga yaqin. Karkidonlar, fillar, torburunli va odamsimon maymunlar, kaltakesaklar, ayrim lemurlar, tuyokdilarning ayrim urugʻlari (mas, bugʻuchalar, buyvollar), tovuslar, uzun burun qushlar, sudralib yuruvchilardan xameleonlar, echke-marlar va agamalar har ikki oblastda ham uchraydi. Hind-malay zoogeografiya oblastiz.o.ning turli qismida hayvonot dunyosi keskin farq qiladi. Bu hol oblast hududining asosiy qismi orollardan iboratligi tufayli hayvonlar arealining ajralib qolganligi bilan bogliq. H.-m.z.o. Hin-diston-Hindixitoy va Malay kichik oblastlariga boʻlinadi.

H.-m.z.o. hududida qad. madaniyat oʻchogʻi boʻlgan mamlakatlar joylashgan. Bu mamlakatlarda qishloq xoʻjaligi hayvonlarining bir qancha turlari: buyvol, gaur, banteng, choʻchqa, tovuq, tovus, hindiston arisi xonakilashtirilgan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |