*Suratda*: Zermattdagi Mont Cervin saroyi. Sayyohlik markazi boʻlgan koʻplab xususiy banklar shaharga xizmat koʻrsatadi va Shveysariya Alp togʻlari etaklarida yer osti bunkerlari va oltin saqlash joylarini saqlaydi.
**Shveysariyadagi bank** ishi XVIII asr boshlarida Shveysariyaning savdogarlar savdosi orqali vujudga kelgan va asrlar davomida murakkab, tartibga solinadigan va xalqaro sanoatga aylangan. Bank ishi Shveysariya Alp togʻlari, Shveysariya shokoladi, soatsozlik va alpinizm bilan birga Shveysariyaning ramzi sifatida koʻriladi.  Shveysariya 1700-yillarning boshlariga borib taqaladigan bank sirlari va mijozlar maxfiyligining uzoq, qarindosh tarixiga ega. Boy Yevropa bank manfaatlarini himoya qilish usuli sifatida boshlangan Shveysariya bank siri 1934-yilda muhim federal qonun — Banklar va jamgʻarma kassalari toʻgʻrisidagi Federal qonunning qabul qilinishi bilan kodlashtirildi. Natsistlar tomonidan taʼqibga uchragan shaxslarning mol-mulkini himoya qilish uchun qoʻllanilgan ushbu qonunlar soliqlarni toʻlashdan noqonuniy qochish, mol-mulkni yashirish yoki umuman moliyaviy jinoyat sodir etishga intilayotgan odamlar va muassasalar tomonidan ham qoʻllanilgan.

Ikkinchi jahon urushi davrida chet el hisoblari va aktivlarini munozarali himoya qilish bank sirlarini yumshatishga qaratilgan bir qator taklif qilingan moliyaviy qoidalarni keltirib chiqardi, ammo unchalik muvaffaqiyat qozonmadi. Shveysariya 20-asr oʻrtalaridan buyon dunyodagi eng yirik ofshor moliya markazlaridan biri boʻlib kelgan. Mamlakatda bank sirlari toʻgʻrisidagi qonunlarni mazmunli ravishda bekor qilishga qaratilgan xalqaro tashabbusga qaramay, Shveysariya ijtimoiy va siyosiy kuchlari taklif qilingan qaytarishlarining koʻpini minimallashtirdi va qaytarib oldi. Garchi Shveysariyada ham yaxshi obroʻga ega boʻlmagan banklarning jinoiy faoliyatini oshkor qilish Shveysariya jamoatchiligi tomonidan yaxshi koʻrilgan boʻlsa-da, 1900-yillarning boshidan beri mijoz maʼlumotlarini oshkor qilish jinoiy huquqbuzarlik hisoblangan. Shveysariyada va chet elda Shveysariya banklarida ishlaydigan xodimlar „shifokorlar yoki ruhoniylar tomonidan kuzatilganiga oʻxshash yozilmagan kodga uzoq vaqt davomida amal qilishgan". 1934-yildan beri bank siri toʻgʻrisidagi qonunlar toʻrt kishi tomonidan buzilgan: Christoph Meili (1997), Bradley Birkenfeld (2007), Rudolf Elmer (2011) va Herve Falciani (2014).

Shveysariya bankirlari assotsiatsiyasi (SBA) 2018-yilda Shveysariya banklarining aktivlari 6,5 trillion AQSH dollarini yoki butun jahon transchegaraviy aktivlarining 25 foizini tashkil qilganini taxmin qildi. Shveysariyaning asosiy til markazlari, Jeneva (fransuz uchun), Lugano (italyancha) va Zurich (nemis uchun) turli geografik bozorlarga xizmat koʻrsatadi. Hozirda u Qoʻshma Shtatlardan keyin ikkinchi oʻrinda va Moliyaviy maxfiylik indeksida Singapur banki bilan teng. Banklar Shveysariya moliya bozorini nazorat qilish organi (FINMA) va Shveysariya Milliy banki (SNB) tomonidan tartibga solinadi, ular oʻz vakolatlarini bir qator federal qonunlardan oladi. Shveysariyadagi bank ishi tarixan Shveysariya iqtisodiyoti va jamiyatida asosiy rol oʻynagan va hozir ham oʻynashda davom etmoqda. Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (OECD) maʼlumotlariga koʻra, jami bank aktivlari yalpi ichki mahsulotning 467 foizini tashkil qiladi. Shveysariyadagi bank ishi umumiy mashhur madaniyat, kitoblar, filmlar va telekoʻrsatuvlarda turli darajadagi aniqlik bilan tasvirlangan .

Tarixi
------

 Shveysariyaning koʻplab bank amaliyotlari, shu jumladan maxfiylik, oʻzlarining kelib chiqishini 18-asrda Jenevada kuzatiladi.
Shveysariya hududidagi bank siri 1713-yilda Yevropaning yuqori tabaqasi haqidagi maʼlumotlarning oshkor etilishini taqiqlab qoʻygan Jeneva Buyuk Kengashidan kuzatilishi mumkin. 1780-yillarda Shveysariya bank hisoblari omonatlarni sugʻurtalashni boshladi, bu ularning moliyaviy xavfsizligi boʻyicha obroʻsiga hissa qoʻshdi. 1815-yilda Vena Kongressi Shveysariyaning xalqaro betarafligini rasman oʻrnatdi, bu esa katta kapital oqimiga olib keldi. Badavlat, dengizga chiqa olmagan Shveysariya bank sirini Fransiya, Ispaniya va Buyuk Britaniya imperiyasiga oʻxshash imperiya qurish usuli sifatida koʻrdi. Shveysariyalik tarixchi Sebastyan Guex *"Shveysariya bankidagi maxfiy hisoblarning kelib chiqishi"* asarida shunday yozadi:

> Shveytsariya burjuaziyasi shunday o'ylaydi: "Bu bizning kelajagimiz. Biz Yevropa kuchlari o‘rtasidagi qarama-qarshiliklar ustida o‘ynaymiz va betarafligimiz qalqoni bilan himoyalangan holda, qo‘limizda sanoat va moliya bo‘ladi.
> 
> 

1840-yillarda Shveysariya kanonlari oʻrtasida boʻlib oʻtgan kichik miqyosdagi fuqarolar urushidan soʻng, 1848-yilda Shveysariya Federatsiyasi tashkil etildi. Toʻgʻridan-toʻgʻri demokratiya orqali davlatning shakllanishi bank sirini saqlash uchun zarur boʻlgan siyosiy barqarorlikka yordam berdi. Shveysariyaning togʻli yerlari oltin va olmoslarni saqlash uchun yer osti qabrlarini qazish uchun tabiiy muhitni taʼminladi. 1910-yillarda, Birinchi jahon urushi paytida, shveysariyalik bankirlar mamlakatning bank sirini reklama qilish uchun Fransiyaga borishdi. Urushning siyosiy va iqtisodiy beqarorlikka qoʻshgan hissasi Shveysariyaga tez kapital harakatini keltirib chiqardi. Yevropa davlatlari urushni moliyalashtirish uchun soliqlarni koʻpaytirishni boshlaganlarida, boy mijozlar soliqdan qochish uchun oʻz mablagʻlarini Shveysariya hisoblariga oʻtkazdilar. Fransuzlar Jenevada, italiyaliklar Luganoda va nemislar Zurichda bank ochgan.

Banklar va omonat kassalari toʻgʻrisidagi Federal qonun, 1934-yildagi bank qonuni deb nomlanadi, bank sirini buzish federal jinoiy huquqbuzarlik qildi. Fuqarolik qonunchiligi boʻyicha bank sirini oldindan qoʻllashdan tashqari bu katta qadam 1930-yillarning boshlarida sodir boʻlgan bir qancha oʻzgarishlar, shu jumladan shveysariyalik bankirlar sirni xavf ostiga qoʻyishi mumkin boʻlgan bank nazoratining embrion shaklining bir xil qonunchilikka kiritilishi natijasida yuzaga keldi; Federal Oliy sudning rivojlanayotgan yurisprudensiyasi va 1932-yilda Fransiyada Edouard Herriot hukumati boshchiligidagi soliq toʻlashdan boʻyin tovlashga qarshi kampaniyasi bunga yaqqol misoldir. Badavlat fransuz soliq toʻlashdan boʻyin tovlaganlar orasida harbiy generallar va katolik yepiskoplari ham bor edi. Qoʻshimcha qoida, 47(b) moddasi ratifikatsiya qilinishidan oldin yahudiy aktivlarini natsistlar partiyasidan himoya qilish uchun ishlab chiqilgan edi.

 Shveysariyaning togʻli yerlari oltinni yer osti bunkerlarida saqlashga yordam beradi.
Ikkinchi jahon urushi paytida Shveysariya diplomatik jihatdan neytral boʻlib qoldi, ammo uning iqtisodiyoti va moliyaviy tizimi er osti omborlarida oltin va naqd pul qoldiqlarini saqlash, fashistlar davlatidan oltin sotib olish va Germaniya va Italiyaga qarz berish orqali eksa davlatlariga xizmat qildi. Adolf Gitlerning Shveysariya Ittifoqi bankida (UBS) hisobi 1.1 billion reyxsmarklarni tashkil etgan.1990-yillarda Qoʻshma Shtatlar bankdan pul oʻtkazishni rasman soʻraganidan soʻng, UBS AQSh rasmiylariga 400 dan 700 million dollargacha boʻlgan reyxsmarklarni yubordi. Shveysariyadagi bank qoidalari bankning vasiyligidan qoldirishga ruxsat berilgan yetim aktivlar miqdorini cheklaydi. UBS, Shveysariya hukumatining roziligi bilan, Gitlerning aktivlari boʻlgan hisobni cheksiz muddatga muzlatib qoʻydi va reyxsmarklarni kesib tashladi va valyuta qiymatini yoʻqotdi. Ikkinchi jahon urushi paytida UBS shuningdek, yuzlab nemis yahudiy tadbirkorlari va uy xoʻjaliklarining hisoblarini yuritgan. 1934-yildagi Bank qonuni qabul qilingandan soʻng, bank „fashistlar Germaniyasi dushmanlari"ning aktivlarini agressiv tarzda himoya qildi. Gitler 1940-yilda Shveysariyaga bostirib kirishni (toʻxtatilgan) eʼlon qilganida, UBS Shveysariya Qurolli Kuchlari bilan ularning chakana banklarini blokirovka qilish va yahudiy aktivlarini yer osti harbiy bunkerlariga tashish uchun shartnoma tuzdi. Shveysariya bank korporatsiyasi (SBC) va Credit Suisse ham xuddi shunday qilishdi.

Bank ishi va Shveysariya iqtisodiyoti
-------------------------------------

 Xalqaro hisob-kitoblar bankining butun dunyo boʻylab shtab-kvartirasi Bazelda
Shveysariya gullab-yashnagan davlat boʻlib, aholi jon boshiga toʻgʻri keladigan yalpi ichki mahsulot Gʻarbiy Yevropaning aksariyat davlatlaridan yuqori. Shveysariya franki (CHF) qiymati boshqa koʻplab franklarga nisbatan nisbatan barqaror edi. Uzoq vaqt davomida xorijiy davlatlar tomonidan tan olingan Shveysariya betarafligi va milliy suvereniteti bank sektorining rivojlanishi uchun barqaror muhitni yaratdi. Shveysariya ikkala jahon urushi davomida ham betaraflikni saqlab qoldi, Yevropa Ittifoqiga aʼzo emas va 2002-yilgacha Birlashgan Millatlar Tashkilotiga aʼzo boʻlmagan. Xalqaro hisob-kitoblar banki (BIS), dunyo markaziy banklari oʻrtasidagi hamkorlikni osonlashtiradigan tashkilot, shtab-kvartirasi Bazelda joylashgan. 1930-yilda asos solingan BIS Shveysariyada joylashishni tanladi, chunki bu mamlakatning betarafligi Birinchi jahon urushida dushman boʻlgan davlatlar tomonidan tashkil etilgan tashkilot uchun muhim edi.

Bank ishi ikki asr davomida Shveysariya iqtisodiyotida asosiy rol oʻynadi. Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (OECD) maʼlumotlariga koʻra, jami bank aktivlari yalpi ichki mahsulotning 467 foizini tashkil qiladi.

### Mablagʻlarning kelib chiqishi

Shveysariyadagi xorijdagi boylikning katta qismi Germaniya, Fransiya va Saudiya Arabistoniga (2018-yil holatiga) toʻgʻri keladi.

Reglament
---------

Shveysariya moliya bozorini nazorat qilish organi (FINMA) bank faoliyati bilan bogʻliq koʻplab faoliyatlarni, shuningdek, qimmatli qogʻozlar bozorlari va investitsiya fondlarini nazorat qiluvchi davlat yuridik institutidir. Tartibga solish vakolati Shveysariyaning moliya bozorini nazorat qilish toʻgʻrisidagi qonuni (FINMASA) va Shveysariya Federal Konstitutsiyasining 98-moddasidan olingan. 1993-yilda tashkil etilgan Shveysariya Bank Ombudsmanining idorasi Shveysariya Bankirlar Assotsiatsiyasi tomonidan tashkil etilgan Shveysariya Bank Ombudsman jamgʻarmasi tomonidan homiylik qilinadi. Ombudsmanning bepul taqdim etilayotgan xizmatlariga vositachilik va harakatsiz aktivlarni qidirayotgan shaxslarga yordam berish kiradi. Ombudsman har yili banklarga nisbatan kelib tushgan 1500 ga yaqin shikoyatlarni koʻrib chiqadi.

### Aktivlarni musodara qilish

Amaldagi qoidalarga koʻra, bank muassasalari va kanton hokimiyati faqat oʻz registrlarida mavjud boʻlgan narsalar haqida xabar berishi mumkin; aktivlarning kelib chiqishini yoki jismoniy shaxslar oʻrtasidagi aloqalarni oʻrganishga yoʻl qoʻyilmaydi. Masalan, 2022-yilda rossiyalik oligarx Rossiyaga qarshi sanksiyalardan qochish uchun Shveysariyadagi kompaniyasini rafiqasiga topshirgani xabar qilingan.

Shveysariya hukumati agar qonun talab qilsa, aktivlarni muzlatib *qoʻyishi* mumkin. Biroq, mol-mulkni musodara qilish faqat jinoyat bilan bogʻliq hollarda yoki marhum boʻlganlar uchun ruxsat etiladi.

Himoyalar
---------

Shveysariyada bank siri toʻgʻrisidagi qonunlarning buzilishi 1934-yildagi Bank qonunining 47-moddasiga muvofiq avtomatik tarzda koʻrib chiqiladi: mijoz maʼlumotlarini oshkor qilganlar koʻpi bilan besh yil qamoq va 250 000 frank (215 000 yevro yoki 250 000 AQSh dollari) jazosiga tortiladi. Xabar tarqatuvchilar va mijozlar maʼlumotlarini oshkor qilganlar koʻpincha jamoatchilikning dushmanligiga duch kelishadi va professional toʻsiqlarni davom ettiradilar. Shveysariyada jinoyatchi sifatida qoralangan Bredley Birkenfeld 2007-yilda UBS mijozi haqidagi maʼlumotlarni oshkor qilganidan so‘ng, 2008-yildan beri federal hibsga olish orderi amalda edi. 2008-yildagi moliyaviy inqirozdan soʻng Shveysariya parlamenti Yevropa Ittifoqi, Qoʻshma Shtatlar va Buyuk Britaniyaning bosimiga javoban xorijiy mijozlar uchun bank sirlarini himoya qilishni bekor qiluvchi bir qator xalqaro soliq shartnomalarini boshladi.

Ommaviy madaniyatda
-------------------

Shveysariyadagi bank ishi, xususan, Shveysariya bank sirlarini saqlash amaliyoti turli darajadagi aniqlik darajasida global mashhur madaniyatda batafsil bayon etilgan. Shveysariya Milliy Kino Arxivining rasmiy bayonotlariga koʻra, notoʻgʻri yoki boʻrttirilgan tasvirlar Shveysariyaga salbiy taʼsir koʻrsatib, bankirlarni „shubhali manbalardan olingan mablagʻlarni qabul qilishga moyil" boʻlgan nomaqbul „karikaturalarga" tushiradi. 2014-yilda Shveysariya Bankirlar Uyushmasi (SBA) vakili Sindy Schmiegel Shveysariyada moliyaviy tartibga solish xayoliy tasvirlanganidan koʻra keskinroq ekanligini taʼkidladi. *The Economic Times* mashhur madaniyat Shveysariya bank hisoblarini „toʻliq anonim" sifatida koʻrsatishini taʼkidladi va keyinchalik „bu haqiqatga toʻgʻri kelmaydi" deb qoʻshimcha qildi.

Manbalar
--------

1. ↑  *Thomasson, Emma*. „Special Report: The battle for the Swiss soul" (en-US). *Reuters* (18-aprel 2013-yil). Qaraldi: 19-may 2018-yil.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15  Financial Secrecy Index: Narrative Report on Switzerland (2018), p. 2
3. ↑  *Guex, Sébastian*. „The Origins of Secret Swiss Bank Accounts | JSTOR Daily" (en-US). *JSTOR Daily* (3-mart 2015-yil). Qaraldi: 18-may 2018-yil.
4. 1 2 3 4  Financial Secrecy Index: Narrative Report on Switzerland (2018), p. 3
5. ↑  Guex, Sébastien (2000). "The Origins of the Swiss Banking Secrecy Law and Its Repercussions for Swiss Federal Policy". *Business History Review* **74** (2): 237–266. doi:10.2307/3116693. .
6. ↑  *Komisar, Lucy*. „Offshore banking, the secret threat to America". *Dissent* (spring 2003).
7. ↑  Mueller, Kurt (1969). "The Swiss Banking Secret: From a Legal View". *The International and Comparative Law Quarterly* **18** (2): 361–362. doi:10.1093/iclqaj/18.2.360.
8. ↑  *Boggan, Steve*. „Discovered: Hitler's secret Swiss bank account" (en-GB). *The Independent* (5-sentyabr 1996-yil). Qaraldi: 18-may 2018-yil. „Declassified intelligence documents at the US National Archives show that one of Hitler's closest confidantes opened the accounts at the Union Bank of Switzerland in Bern after the Fuhrer's book became required reading in German schools.".
9. ↑  Schütz, Dirk*. The Fall of UBS: The Forces that Brought Down Switzerland's Biggest Bank* (en). Pyramid Media Group, 2000. ISBN 9780944188200.
10. ↑  „The World Factbook – Switzerland – Introduction".  Central Intelligence Agency (13-iyun 2006-yil). Qaraldi: 2-iyun 2010-yil.
11. ↑  „Country profile: Switzerland". *BBC News* (26-mart 2006-yil). Qaraldi: 17-iyun 2006-yil.
12. ↑  „Origins: Why Basel?".  Bank of International Settlements. 15-iyun 2006-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 16-iyun 2006-yil.
13. ↑  „Switzerland remains biggest offshore wealth centre".
14. ↑  „About FINMA".  Swiss Financial Market Supervisory Authority. 25-noyabr 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4-sentyabr 2009-yil.
15. ↑  „Swiss Banking Ombudsman".  Swiss Banking Ombudsman. 20-iyul 2006-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17-iyun 2006-yil.
16. ↑  „Ukraine urges Switzerland to clamp down on Russian money".
17. ↑  „Russian oligarch 'handed Swiss company over to wife'".
18. ↑  „Could Switzerland seize Russian assets to rebuild Ukraine?".
19. ↑  „Confisquer des avoirs russes: Très difficile selon le droit suisse". *Le Temps* (31-may 2022-yil).
20. ↑  Maurice, Aubert (1984). "The Limits of Swiss Banking Secrecy under Domestic and International Law" (en). *Berkeley Journal of International Law* **2** (2). doi:10.15779/Z38DW7X. .
21. ↑  *Carvajal, Doreen*. „Swiss Banks' Tradition of Secrecy Clashes With Quests Abroad for Disclosure". *The New York Times* (8-iyul 2014-yil). Qaraldi: 20-may 2018-yil. „If you blow the whistle you are socially and financially dead.".
22. ↑  Financial Secrecy Index: Narrative Report on Switzerland (2018), p. 1
23. ↑  "UBS exec indicted in tax evasion scheme." The Recorder (2008). General Reference Center Gold. Web. 17 June 2010.
24. 1 2  *Dupraz-Dobias, Paula*. „Hollywood sticks with Swiss banker 'caricature'" (en). *SWI swissinfo.ch* (21-yanvar 2014-yil). Qaraldi: 16-may 2018-yil.
25. ↑  „Fancy yourself a numbered Swiss Bank account? Here's how you can get one". *The Economic Times* (30-oktyabr 2014-yil). Qaraldi: 18-may 2018-yil.