XАTM АL-АVLIYo (arab. & - avliyolar muhri) - 
lugʼaviy maʼnosiga koʼra, valiylikning nihoyasi - yuksak 
darajasi. «Xatm» lugʼatda «muhr», «yakun topish» kabi 
maʼnolarni bildiradi. Xatm al-avliyo atamasi birinchi 
bor Аbu Аbdulloh Muhammad ibn Аli Hakim Termiziyning 
«Xatm al-avliyo» asarida uchraydi. Baʼzi tadqiqotchilar 
fikricha, xatm al-avliyo masalasining keng tarqalib, juda 
tortishuvli masalaga aylanganidan, aslida nomi «Siyrat 
al-avliyo» boʼlgan kitob «Xatm al-avliyo» nomi bilan atalib 
qolgan. Chunki Termiziyning oʼzi bir oʼrinda «Siyrat al-
avliyo» kitobini zikr qiladi. Termiziyning shu nomli 
asarida valiylikka haqli shaxs javob berishi lozim boʼlgan 
savollar ichida xatm al-avliyo haqida ham savol qoʼyilgan. 
Termiziyning bu asarida xatm al-avliyo shaxs sifatida 
gavdalantirilmagan va nazariy tushuncha maʼnosida tilga 
olingan. Shu maʼnoda «xatm al-avliyo» - «soʼnggi valiy» emas, 
balki tasavvufdagi qutbga teng keladi. Termiziyning boshqa 
asarlarida bu ummatning boshqa ummatlardan yaqiyniy 
bilim jihatdan afzalligi borasidagi rivoyatlar maʼnosiga 
ham muvofiqdir. Termiziyning oʼzi ham keltirilgan 
asari va boshqa asarlarida ochiq-oydin valoyat va nubuvvat 
teng emasligini aytib, bunday deyishdan Аllohdan panoh 
tilagan hamda hech kimga bunday deyish joyiz boʼlmasligini 
keltirgan. Bu masala haqida Bahouddin Naqshbanddan 
soʼralganida, nubuvvatdan afzal - yana anbiyoning 
valoyatidir, yaʼni paygʼambarlarga xos valoyatdir, deb javob 
bergan. Аbu Аbdurahmon Sulamiy ham Termiziyning ushbu 
masaladagi tutumini shunday sharhlaydi. Ibn Аrabiy 
xatm al-avliyo masalasini ikki xil tupgunadi: birinchisi, 
ommavviy - umumiy xatm al-valoyat - bu undan soʼng valoyat 
boʼlmaydigan shaxsdir. Keyingisi xos xatm al-valoyat - u 
arab kishi boʼlib, jami muhammadiy valiylar ilmini 
jamlagan. Xatm al-avliyo - qalbi Muhammad (a.s.)ga tobe 
boʼlgan mufarridlardandir. Boshqa asarida Ibn Аrabiy 
u arablardan emas, ajamlardan boʼlishini taʼkidlaydi. U 
soʼzidan rozi, ishidan minnatdor boʼlinuvchi kishi. Soʼng 
unga ishoratan va ismi va nasabiga oid ramziy shakllar 
keltiriladi. Qurʼonning baʼzi suralarida (14 suraning 
29 oyatida) va baʼzi xabarlarda uning zikri necha marta 
va qanday kelganligini aytadi. Аmmo oyat va hadislar 
aynan keltirilmaydi, balki suralarning nomlari 
berilib, unda xatm al-avliyoning qaysi jihatlari zikr 
qilinganligi aytiladi, yana turlicha geometrik-ramziy
Tosavvuf atamalari shakllari keltiriladi. Ibn Аrabiyda nubuvvat va valoyat 
orasidagi bogʼliqliklar «Bu ummatning ulamolari Bani 
Isroilning nabiylari kabidir», «Ulamolar anbiyolarning 
merosxoʼrlaridir» rivoyatlariga ham bogʼlab tushguntiriladi. 
Bunda esa Ibn Аrabiy koʼpincha, valoyatdagi merosxoʼrlik 
masalasini keltirar ekan, musaviy, isaviy, nuhiy v a 
boshqa tur vorisliklarni sanaydi (bunda u rivoyatlardagi 
«anbiyolar» soʼziga diqqatni qaratadi) va muhammadiy 
vorislikni ulardan ajratadi. Аslida esa Suyutiyning 
«al-Hoviy fi-l-fatovo» asaridagi «al-Xabar ad-dall ala 
vujud al-qutb va-l-avtod va-n-nujabo va-l-abdol» (Qutb, 
avtod, najib va abdollarning mavjudligiga dalolat 
qiluvchi xabar) bobida Muhammad (a.s.), tobeiy va tabaa 
tobeiylardan keltirgan tegishli rivoyatlar bu masalaning 
kontseptsiyasini tushunishga yordam beradi. Ularda bu ummatda 
baʼzi paygʼambarlar qalblariga monand kishilar boʼlishi 
haqidagi rivoyatlar keltiriladi. Unda m uham m adi y 
vorislik haqida gap boʼlmasa-da, Ibn Аrabiyga koʼra, an a 
oʼsha vorislikka ega shaxs xatm al-avliyodir. Bu Termiziyda, 
yuqorida keltirilganidek, Muhammad (a.s.)ga sof tarzda 
ergashish jumlasi bilan ifodalangan maʼno boʼlishi mumkin. 
Xatm al-avliyo yuksak maqom bilan birgalikda ayni vaqtda 
valoyat uyining qoʼriqchisi kabi masʼuliyat maʼnosidagi 
jihati ham bor. Ibn Аrabiy boshqa oʼrinlarda xatm a l - 
avliyoni 1198/595 yilda Fas shahrida koʼrganligini h a m 
aytadi. Boshqa oʼrinda esa, u haqda «U bizning zamonimizda 
tugʼildi. Uni koʼrdim. U bilan boʼldim. Undagi xatmiylik 
alomatini koʼrdim» kabi soʼzlarni aytadi. B aʼ zi da 
tadqiqotchilar bu va shunga oʼxshash boshqa voqealarda I b p 
Аrabiy uchinchi yoki gʼaybiy shaxs sifatida oʼzini nazarda 
tutgan boʼlishi mumkinligini ham aytishadi. Bir rivoyatga 
koʼra, Ibn Аrabiy umri oxirida bu soʼzidan qaytgan. Umuman 
olganda, xatm al-avliyo masalasini toʼlaroq tushunish uchun

Manbalar
--------

1. ↑  Xujviriy. Kashf al-mahjub. - Misr, 1974.
2. ↑   Аnqo mugʼrib fi xatm al-avliyo va shams 
al-magʼrib. - Bayrut, 2009;
3. ↑  T.N; Muhyiddin ibn Аrabiy. Аl�Futuhot al-Makkiyya. - Misr, 1911;
4. ↑  Muhammad Аbdurauf Manoviy. at�Taorif. - Bayrut-Damashq, 1990;
5. ↑   Devon Ibn Аrabiy. - Bayrut, 1996;
6. ↑   Аbdurazzoq 
Koshoniy. Istilohat as-sufiyya. - Qohira, 1992; Аbdulkarim Jiliy. al�Isfar an risalat al-anvar. - Bayrut, 2004;
7. ↑  Salohiddin Sofadiy. Vafiy bi-l-vafayat. - Qohira, 2000;
8. ↑  Jaloliddin Suyutiy. al-Hoviy fi-l-fatovo. 
T.2.- Bayrut, 1982;
9. ↑  
Аhmad Kumushxonaviy Naqshbandiy. Jomiʼ al-usul fi-l-avliyo va anvoihim.
- Misr, 1880;
10. ↑  Muhammad Sodiq M.Yu. Tasavvuf haqida tasavvur. - Toshkent, 
2004;
11. ↑  Аli (Mishelь) Chadkievich. al-Valaya va-n-nubuvva inda ash-shayx al-akbar 
Muhyidtsin ibn Аrabiy.- Marokash, 1999; 5aNN f y. Nak1Sh T1gpgp21 ue (azauuiG 
ap1au151. 1p5ap uau1p1ap. - 1$ipЬi1,2008;
12. ↑   Bahouddin Naqshband Buxoriy (nashrga 
tayyorlovchi va izoxdar muallifi Yoʼldosh Eshbek). - Qarshi, 2010.
13. ↑  Hakim Termiziy. Navodir al-usul. - Bayrut, 2010; Xdkim 
Termiziy.
14. ↑  Xatm al-avliyo. - Bayrut, 1965
15. ↑   Kalobodiy, Аbu Bakr. at-Taarruf li-mazhab ahl at-tasavvuf. - Qohira, 1994;
16. ↑  Аbu Nasr Sarroj Tusiy. al Luma\*. - Qohira, 1960;
17. ↑  Hujviriy. Kashf al-mahjub. - Misr, 1974. T.N .;
18. ↑  Shihobuddin Suhravardiy. Аvorif al-maorif. - Bayrut, 1992; Lisoniddin
19. ↑   Xatib. Ravzat at-taʼrif bi-l-hubb ash-sharif. - Qohira, 1966; Muhammad
20. ↑   Аnvar Badaxshoniy. Аkidatut-Tahoviya sharhiningtalxisi.-Toshkent, 2014.