recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Bilaguzuk** — ayollarning bilakka taqadigan ziynat buyumi; keng tarkalgan qad. taqinchoklardan. Oltin, kumush, mis va boshqa metallardan quyib (quyma B.), bolgʻalab (yozma yoki yorma B.) ishlanadi, jilo beriladi, bosma, chizma, kandakori usulida islimiy, handasiy naqshlar bilan bezatiladi, qimmatbaho toshlar kadaladi, baʼzan bezakda yozuv (mas, arab yozuvi) ham uchraydi. B. ingichka va keng (qalin) shaklli boʻlib, tuzilishiga koʻra ikki — ochiq (uchlari ochiq qolib tutashmagan) va berk (yaxlit, ikki tabaqali oshiqmoshikli) turi farqlanadi. Oʻzbekiston hududidan topilgan arxeologik qazilmalar B.ning juda qad.ligini koʻrsatadi, ikki nayzani oʻzaro aylantirib ishlangan ochiq B. koʻgtlab topilgan. B. uchlari hayvon (mas, ilon, buka, baqa va boshqalar) boshi koʻrinishida boʻlgan, davrlar oʻtishi bilan u oʻzining dastlabki xususiyati (ilohiy maʼno)ni yoʻqotib, faqat bezak vazifasini saqlab qolgan. Berk B. yaxlit, ikki tabaqali (ochiladigan yoki egiluvchan oshiqmoshikli qilib tayyorlangan, oʻzaro ignaga oʻxshash ustun — "kalitcha" bilan mahkamlangan, "kalitcha" B.ka kalta zanjir bilan biriktirilgan) yoki kichik tabaqaeshikchali qilib ishlangan. Bezaklari soddadan tortib to murakkab naqshli oʻta hashamdor, baʼzan tosh va shisha koʻzlar kddalgan. Xorazm B.i kuyma usulida quyuq gullar hosil kilib tayyorlangan, toshkentlik va buxorolik ustalar bezakda sir (emal)dan ham foydalangan. Munchokli B. ham qadimdan mavjud boʻlgan. 19-asrda turli shaklli B.lar tayyorlangan. Xorazmda yaxlit B. Buxoro — Samarqandda shabaka — panjarali B. Toshkent — Fargʻona vodiysida qoraytirib ishlangan oʻyma naqshli yengil B. taqish rasm boʻlgan. Marjonlardan shoda qilib tayyorlangani "puncha" deb atalgan, odatda chaqaloq (soʻrgʻichli B.) va kuzchalar bilagiga taqilgan.

B. Toshkent zargarlik zavodida va xalq amaliy sanʼati ustalari tomonidan tayyorlanadi.

Dilera Faxretdinova.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Ilmiy tadqiqot institutlari** — fan, texnika, i.ch. sohalarida ilmiy tadqiqot olib boradigan muassasa. Dastlab 19-asr oxiri 20-asr boshlarida vujudga kelgan. 1888.y. Parijda Paster instituti, 1909-yil Radiy instituti tashkil etilgan. 20-asrning boshlaridan nazariy masalalar bilan birga texnika, qishloq xoʻjaligi, sogʻliqni saqlash boʻyicha muhim muammolar ustida tadqiqotlar olib boruvchi turli I.t.i. paydo buldi. 20-asr ning oʻrtalariga kelib I.t.i. koʻp mamlakatlarda ilmiy faoliyatni tashkil etishning asosiy shakli boʻlib qoldi. Oʻzbekistonda asosiy nazariy muammolar ilmiy tadqiqot ishlarining muvofiklashtirish markazi — Oʻzbekiston Fanlar akade-miyasida tadqiq etiladi. Bilimning muayyan sohalarini tadqiq etuvchi va bevosita vazirliklar, davlat qoʻmitalariga buysunuvchi tarmoq I.t.i.lari ham mavjud. Oʻzbekistonda birinchi ilmiy tadqiqot muassasasi — Toshkent astronomiya va fizika observatoriyasi (hoz. Astronomiya instituti) 1873-yil tashkil etilgan. 2000-yil Oʻzbekistonda 100 dan ortiq I.t.i. ishladi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Ivano-frankovsk** (1962-yil gacha Stanislav) — Ukrainadagi shahar, Ivano-Frankovsk viloyati markazi. Karpat togʻlarining etaklarida. Temir va shosse yoʻllar tuguni. Aeroport bor. Aholisi 237,0 ming kishi (1997). Shaharga 1962-yil da ukrain yozuvchisi I. Ya. Franko nomi berilgan. Sanoatning muhim tarmoqlari: yengil (trikotaj, tikuvchilik, badiiy buyumlar i. ch. f-kalari, koʻn korxonasi), oziq-ovqat sanoati (goʻsht, non, spirtaraq kombinatlari va b.), yogocheozlik (mebel f-kasi), metallsozlik (asbobsozlik, avtomobil tuzatish, lokomotiv tuzatish), kimyo. 3 oliy oʻquv yurti, Ukraina musiqali drama teatri, qoʻgʻirchoq teatri, oʻlkashunoslik, badiiy, Karpat boʻyi badiiy muzeylari mavjud. Meʼmoriy yodgorliklardan kostyol (18-asr), arman cherkovi saklanib qolgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Sperma
spermatozoid va tuxumhujayra
**Sperma** (qadimgi yunoncha: *σπέρμα* sperma — urug, pusht), shahvat — odamda jinsiy alokada erkaklardan, shuningdek, erkak hayvonlardan ajraladigan suyuklik; erkaklik jinsiy bezlari ishlab chiqaradi. Quyuq, och kulrang, yopishqoq, hidli, Sperma spermatozoid va urugʻ suyuqligʻidan iborat. Sperma tarkibida oqsillar, yogʻlar, uglevodlar, kalsiy, kaliy, natriy tuzlari va boshqa organik, anorganik moddalar boʻladi. Sperma balogatga yetish davrida paydo boʻlib, voyaga yetganda koʻpayadi va yosh ulgaygan sari kamaya boradi. Har bir jinsiy aloqada ajralgan Sperma miqdori har xil turlarda turlicha: odamda 2—6 ml, buqada oʻrtacha 4—5 ml, otda 60—100 ml, choʻchqada 250 ml gacha, qoʻchqorda 1 — 1,5 ml. Spermadagi spermatozoid miqdori hayvonlarning yashash sharoitiga qarab ham har xil (qoʻchqorda 30% ga, buqada 14% ga yaqin, ot va choʻchqada 7—8%) boʻladi.

Spermaning urugʻlantirish taʼsiri spermatozoidning miqdori va sifatiga bogʻliq. Organizmning baʼzi patologik holatlarida Spermada spermatozoid boʻlmasligi (azoospermiya), miqdorining kamayishi (oligospermiya), harakatsiz (nekrospermiya) yoki gʻayritabiiy holatda (teratospermiya) boʻlishi mumkin. Sperma bepushtlik sababini aniqlashda sud tibbiy ekspertizasida tekshiriladi. Sperma sifatini baholash, uni suyultirish, saklash, tashish va olish usullari qishloq xoʻjaligi. hayvonlarini sunʼiy qochirishda muhim ahamiyatga ega.

Yana qarang
-----------

* Spermatozoid
* Urugʻlanish

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
inglizcha: 
**Inkubatsion davr** (lot. incubatum — tinch yotmoq), yashirin davr, inkubatsiya — infeksion kasallik yuqqan paytdan tortib dastlabki belgilari paydo boʻlguncha oʻtadigan vaqt. Inkubatsion davrda mikroblar va ularning toksinlari organizmda koʻpayadi va toʻplanadi. Turli kasalliklarda Inkubatsion davrning da-vomiyligi turlicha. U odam organizmining ahvoli, infeksiyaga qarshilik koʻrsatishi, immunitet bor-yoʻqligi, shuningdek, organizmga kirgan kasallik mikroblarining miqdori, viru-lentligiga, organizmga kirgan joyi va boshqa sabablarga bogʻliq. Muayyan kasallikdan saqlash maqsadida Inkubatsion davrni uzaytirish mumkin. Aholi oʻrtasida yuqumli kasalliklarning tarqalish tezligi Inkubatsion davr uzunligiga bogʻliq. Inkubatsion davri qisqaroq boʻlgan infeksion kasalliklar (mas, gripp) Inkubatsion davri uzun kasalliklarga nisbatan tezroq tarqaladi.

Infeksion kasallikning Inkubatsion davrini bilish tashhis qoʻyish va kasallikning yuqish manbalarini aniqlash uchun katta ahamiyatga ega. Inkubatsion davr oxiriga yaqin, kasallikning roʻyrost belgilari toʻla namoyon boʻlguncha, mas, vabo, koʻkyoʻtal, skarlatina, tepki, qizamiq bilan ogʻrigan bemor kasallik mikroblarini tashqariga chiqaraveradi, demak, u Inkubatsion davr oxiridayoqtevarakatrofdagilarga xavf tugʻdiradi, shuning uchun be-morni ajratib (alohidalab) qoʻyish zarur.

Bezgak, zotiljam va boshqa baʼzi kasalliklarda Inkubatsion davrdan keyin kasallik belgilari biratoʻla yuzaga chiqadi. Ich terlama, qizamiq, quturish va boshqa kasalliklarda Inkubatsion davrdan keyin harakterli belgilar paydo boʻlguncha prodromal davr oʻtadi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Fos (maʼnolari).

**Fos**, Fes — Marokashning shim.gʻarbiy qismidagi shahar. Fos viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 772 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Savdotransport markazi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Muhim sanoat markazlaridan. Toʻqimachilik, oziqovqat, yogʻochsozlik, kimyo sanoatlari rivojlangan. Stanoksozlik zavodi bor. Hunarmandchilikda mato toʻqiladi, sopol idishlar va teridan turli buyumlar tayyorlanadi. Mamlakatning madaniytarixiy markazi. Magʻribning diniy markazlaridan biri. Mashhur Karauin musulmon universiteti (859.), Marokash sanʼati muzeyi bor. Shaharga ilk bor 8-asrda asos solingan boʻlib, 3 qismdan iborat: Fos alBali (eski F. 789 yilda Idrosi I asos solgan), Fos alJadid (yangi F. 1276-yilda kurila boshlagan) va 1916-yildan keyin qurilgan zamonaviy shahar.

Shahar 9— 10-asrlarda Idrisiylar davlati markazi boʻlgan. 13—15-asrlarda Mariniylar davlati, 14-asrdan Magribning siyosiy markazi. 1911-yilda F.ni fransuzlar bosib olgan. 1956-yildan Marokash mustaqillikka erishgach, F. tez rivojlana boshladi. FOSGEN, karbonat kislota dixl orangidrid i, SOS12 — chirigan pichan hidi keladigan rangeiz gaz. Mol. m. 96,92. Suyuqlanish temperaturasi — 188°, qaynash temperaturasi 8,2°; bugʻlarining havoga nisbatan zichligi 3,5; suvda oz, organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Gazsimon F. xdvo nami taʼsirida sekin, suvda esa tez gidrolizlanadi. F. SO ga S12 (faollangan kumir ishtirokida) taʼsir ettirib olinadi.

F. — juda zaharli modda, nafas yoʻllariga kuchli taʼsir etadi. F. taʼsir etganda gaz almashinuvi buziladi, kislorod yetishmaydi, qon quyuklashadi va iviydi, qon aylanishi qiyinlashadi. Kuchsiz zaharlanganda bronxlar zararlanadi, kuchli zaharlanganda nervpsixik zararlanish ham roʻy beradi.

Birinchi jahon urushida (1914—18) F. boʻgʻuvchi zaharlovchi moddalar sifatida ishlatilgan. 0,005 mg/l F. xavfli; 0,1—0,3 mg/l F. 15 minutda odamni oʻldiradi. F.dan saklanish uchun protivogaz kiyish kerak. FOSIQ (arab. — yoʻldan adashgan, axloqsiz) — 1) islom anʼanasida diniy majburiyatlarni ado etmagan gunohkor. Kurʼonda yahudiylar, xristianlar, mushriklar va munofiqlar haqida soʻz borarkan, koʻplarining F. ekanligi biddiriladi, ayrim oyatlarda moʻminlarga nisbatan ham ishlatilib, Alloh F.lardan rozi boʻlmaydi, ehsonlarini qabul etmaydi va oʻzlarini hidoyatga erishtirmaydi, ularni dunyoda jazolagani kabi, oxiratda ham jahannamga tashlaydi, deb bayon qilinadi; 2) axloqiy maʼnoda — fahsh, buzuq odam.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Suniy qon aylanish suniy o‘pka gemodialis aparatlari *Sun'iy*** yurak oʻpka apparati — bemor organizmida yoki donorning ajratib olingan aʼzosida qon bir tekis aylanishini va bir meʼyorda moddalar almashinuvini taʼminlaydigan apparat. Yurak va oʻpka vazifasini vaqtinchalik oʻtashga moʻljallangan. Birinchi Sunʼiy qon aylanish apparatia.a. avtojektor 1925-yilda rus fiziologi S.S. Bryuxonenko tomonidan yaratilgan. Keyinchalik shu apparat yordamida hayvonlarda koʻpgina yurak operatsiyalari oʻtkazildi. Sunʼiy qon aylanish apparatia.a. oʻzaro bogʻliq boʻlgan sistema va bloklar kompleksidan: "Sunʼiy yurak"—nasos, yuritkich, uzatkichdan iborat boʻlib, qonni hayotni taʼminlay oladigan hajmiy tezlikda oqadigan qilib haydaydi; oksigenator deb ataladigan "Sunʼiy oʻpka" — gaz almashinish qurilmasi boʻlib, qonni kislorod bilan toʻyintirish, karbonat angidrid gazini chiqarib yuborish va kislotaishqor muvozanatini normal saqlab turish uchun xizmat qiladi.

Hozirgi jahonda 100 dan ortiq tipdagi turli maqsadlarda ishlatiladigan Sunʼiy qon aylanish apparatia.a.lari yaratilgan. Xavfli oʻsmalar, yalligʻlanish jarayonlari va destruktiv shikastlarni kimyoviy moddalar bilan davolashda, yurakoʻpka faoliyati buzilganda yordamchi sunʼiy qon aylantirishda, klinik oʻlim holatidagi bemorni tiriltirishda, koʻchirib oʻtkazishga moʻljallangan aʼzolarni tirik saqlab turishda ishlatiladigan Sunʼiy qon aylanish apparatia.a. bor.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Immunodepressantlar** (immunitet va lot. depressio — susaytirish, bosish), immunodepressorlar, immunosupressorlar — kimyoviy va biologik faol preparatlarning katta bir guruhi. Dezoksiribonuklein kislota (DNK), ribonuklein kislota (RNK) taʼsirida oqsil sintezi va I. susayadi. I. antitelolar hosil boʻlishining toʻxtashiga olib keladi. Ular sekin roʻy beradigan allergiya, granulemalar hosil boʻlishi bilan davom etadigan yalligʻlanish, shuningdek, koʻchirib oʻtkazilgan aʼzo (mas, yurak yoki buy-rak) va toʻqimalarning koʻchib ketish reaksiyalarini susaytira oladi. I. ning bir xil i proliferatsiya (hujayralarning koʻpayishi bilan toʻqimalarning oʻsishi)ga qarshi taʼsir etadi. Bunga alkillovchi preparatlar (siklofosfan, xlorbutin, tiofosfamid, pro-spadin va b.), antimetabolitlar (6-merkaptopurin, azatiotrin, 5-ftoruratsil) va b. oʻsmaga qarshi antibiotiklar (maye. aktinomitsin D) va batriden kiradi. Ikkinchi xili limfoid sistemaning funksiyasini susaytiradi. Bunga antilimfotsitar zardoblar (hayvonlarni boshqa turdagi hayvon yoki odam limfotsitlari bilan immunlab olingan zardob) va globulin kiradi. Antilimfotsitar zardoblar hayvonlarni autoimmun kasalliklardan saqlay-di va odamning shunday kasalliklarini bir qadar tuzatadi. I. kollagenozlar, infeksion (revmatoid) poliartrit, revmatizmning uzluksiz retsidivlari, kizil volchanka va b. kasalliklarni davolashda, aʼzolarni koʻchirib oʻtkazishda ishlatiladi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |
**Bunt**, uyum, gʻaram — 1) paxta zavodi va punktlarida chigitli paxtani uzoq vaqt saklash uchun usti brezent bilan yopib qoʻyiladigan paxta uyumi. B. 25x14 yoki 22x11 m oʻlchamdagi maxsus maydonlarda hosil qilinadi. Maydon yer sathidan yarim metr yoki uidan ham balandroq koʻtarilib shibbalangan, ustiga asfalt yoki tosh yotqizilgan, baʼzan somonli loy bilan qalin suvalgan boʻladi. Har qaysi B.da 300—600 t paxta saklash mumkin. B.ning balandligi, asosan, 8—9,5 m boʻlib, ustiga yopilgan brezent har joyhar joyidan arqon bilan pastga tortib qoʻyiladi. Paxta qizib ketib, oʻz-oʻzidan alangalanmasligi uchun B. ichiga har 4—5 m oraliqda shamollatish tuynuklari qilinadi; 2) qand lavlagi, sabzavotlar (zdlar yaqinida) vaqtincha saqlanadigan uzun uyum; 3) ochiqjoyga taxlab qoʻyilgan toy xashaklar uyumi; 4) teri va arqonlar bogʻlami.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |

 

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 
  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
Oʻzbekiston davlat tarix muzeyi
**Tarix muzeylari** - tarixiy, madaniy va maʼnaviy yodgorliklarni toʻplash, saklash, oʻrganish va tashvik, qilish kabi ishlarni amalga oshiruvchi ilmiymaʼrifiy, maʼnaviy maskan. Uzining ekspozitsiya va koʻrgazmalari vositasida ilmiy tashviqot va maʼnaviy tarbiya vazifasini bajaradi. Muzeylarta qiziqish qadimdan boshlangan. Tarixiy manbalarning shohidligicha ilk muzey mil. av. 3-asrda Iskandariyada muzalarga atalgan binoda — Muzeyonda kad. sanʼat yodgorliklari majmuasi sifatida tashkil etilgan.

Oʻzbekistonda xam 19-asrning 4-choragi boshlaridan Tarix muzeylariga qiziqish boshlangan. Toshkentdagi Oʻzbekiston tarixi Davlat muzeyi, Samarqanddagi "Afrosiyob", shuningdek, Samarqand Davlat birlashgan tarixiymeʼmoriy va badiiy muzey qoʻrikxonasi, Xivadagi "Ichanqalʼa" qoʻrikxonasi kabilar katorida mustakillik yillarida vujudga kelgan Oʻzbekiston Respublikasida Temuriylar tarixi davlat muzeyi — 1996-yil; Olimpiya shonshuhrati muzeyi — 1996.; "Katagʻon qurbonlari xotirasi" muzeyi — 2002-yil; Toshkent tarixi muzeyi — 2003-yil; Surxondaryo viloyati arxeologiya muzeyi — 2002-yil kabi yangi muzeylar faoliyat olib bormoqda. Respublikamizdagi bir qator oʻlkashunoslik muzeylaridagi tarix fani yoʻnalishidagi boʻlimlar zamona ruhiga moslab taʼmirlandi. Oʻzbekiston tarixida yangi qoʻlga kiritilgan yutuklar asosida boyitildi. Tarix muzeylariga UzR Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 23-martdagi "Oʻzbekiston Respublikasi madaniy boyliklarining olib chiqilishi va olib kirilish masalasini tartibga solish toʻgʻrisida"gi qarori tufayli Oʻzbekistondagi Tarix muzeylari dunyoning tanikli muzeylari ridan joy olmoqda. Hozir jamiyatning iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy, madaniy rivojlanishida Tarix muzeylarining tadqiqotchilik oʻrni salmoqlidir. Tarix muzeylarining asosiy maqsadi xalq taqdiri bilan bogʻliq boʻlgan tarixiy jarayonlarni xolis yoritish va keng mushoxada etib ilmiy tadqiq etishdir.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
"HUDUD ul-OLAM" ("Olam chegaralari"), "Kitobi hudud al-Olam minal mashriq ilal magʻrib "— tarixiy-geografik asar. nomaʼlum muallif tomonidan fors tilida 982—83 yillarda Juzjon viloyatida yozilgan boʻlib, shu viloyat hokimi amir Abul Xoris Muhammad ibn Ahmadga bagʻishlangan. Bu asar oʻz zamonasida ham, 19-asr oxirigacha ham shu nom bilan hech qaysi manbada qayd etilmagan; 1258 yil qayta koʻchirilgan. Asar boshqa nom bilan mashhur boʻlganligi taxmin etiladi. Asar jami 60 bob (maqola)dan iborat boʻlib, muqad-•dimadan keyin quruqliklarning chegaralari, dengiz va qoʻltiqlar, orollar, togʻlar, konlar, daryolar, choʻllar va qumlar, soʻngra jahondagi viloyatlar taʼrifi berilgan, shuningdek koʻplab etnografik va iqtisodiy maʼlumotlar keltirilgan. Muallif yerning obod qismini 51 viloyatga boʻlgan va uning 45 tasi ekvatordan shim.da 1 tasi ekvator ustida, 5 tasi ekvatordan jan.da degan. U qitʼalar haqida fikr yuritib yunonlar zamo-nidayoq dunyo 3 qismga: Osiyoi Akbar (Katta Osiyo), Libiya (Afrika) va Urupo (Yevropa)ga boʻlinganini aytib, har birining chegarasini koʻrsatib bergan. Asarda Oʻrta Osiyo, xususan,Oʻzbekistonga doir geografik, etn. maʼlumotlar koʻplab uchraydi. Xususan, Buxoro, Poykend, Sugʻd, Tavo-vis, Karmana, Kushoniya, Samarq-and, Kesh, Termiz, Kot, Fargʻona, Shosh va boshqa shahar va viloyatlar taʼrifi keltirilgan.

Asarning yagona qoʻl yozma nusxasini Abdulfozil Gulpoygoniy 1892 yil Buxorodan topgan. 1893-yildan sharq-shunos A.G.Tumanskiyning shaxsiy kutubxonasida saqlanib, 1924 yil Osiyo muzeyi fondiga berilgan. V.V.Bartold "H.ul-O." matnini soʻzboshi va izohlar bilan rus tilida (1930), V.F.Minorskiy ingliz tilida (1937) nashr ettirgan.

Ad.Hasanov H. Sayyoholimlar, T. 1981.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Ahmad Tabibiy** (taxallusi; asl ismsharifi Ahmad Ali Muhammad oʻgʻli, 1869—Xiva—1911) — shoir, tarjimon, tabib. Xiva madrasalaridan birida oʻqigan. Otasidan va zamonasining mashhur tabibi Yaxshimurodbekdan tabiblikni oʻrgangan, Muhammad Rahimxon II (Feruz) saroyida tabiblik qilgan. Sheʼriyatda shuxrat qozongan. Oʻzbek va forstojik tillarida, mumtoz adabiyotning anʼanaviy janrlarida ijod qilgan. Sheʼrlaridan 5 devon — "Tuhfat ussulton", "Munis ulushshoq", "Hayrat uloshiqin" (oʻzbek tilida), "Mirʼot ulishq", "Mazhar ulishtiyoq" (forstojik tilida) tuzgan. Ularda real hayotni, sof muhabbatni ulugʻlagan ("Aylading", "Ozoridur" va boshqalar).

T. oʻzbek adabiyotida muxammas janrini rivojlantirgan: Navoiy, Saʼdiy, Jomiy, Zebunniso, Munis, Ogahiy, Mirzo Gʻolib va boshqalarning gʻazallariga 518 ta muxammas bogʻlagan. Xorazm shoirlari haqida "Majmuat ushshuaroi payravi Feruz Shohiy", "Majmuai muxammasoti ashshuaroi Feruz Shoqiy" (1909) tazkiralarini tuzgan. Ikkinchi majmuasi, asosan 33 shoir muxammaslaridan tashkil topgan. Unda dastavval Ogahiy gʻazallariga, soʻng Feruz sheʼrlariga boglangan muxammaslar, keyin esa Feruzning "Oromijon nigorim, sarvi ravon nigorim" gʻazaliga taxmis, muxammas va musaddaslar keltirilgan. Xotima qismida esa shu toʻplamga kirgan Umidiy, Doiy va Xayoliyning vafoti haqida xabar, Bayoniyning "Majmuat ushshuaroi payravi Feruz Shox.iy"ga yozgan taqrizi berilgan.

T. "Vomiq va Uzro" qissasining oʻzbekcha sheʼriy (masnaviy) variantlarini yaratgan (8100 bayt). Fuzuliyning "Haft jom" asarini forstojik tilidan oʻzbekchaga tarjima qilgan. "Yetti ravza" nomli asar ham yozgan. Asarlarining bir necha qoʻlyozma va toshbosma nusxalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

Manbalar
--------

* Tanlagan asarlar, T. 1968.

Ad..Gʻanixoʻjayev F. Tabibiy, T. 1978.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Nikolay Konstantinovich Rerix** [1874.27.9 (9.10), Peterburg — 1947.13.12, Nagar, Hindistonning Panjob shtati] — rus rassomi, arxeolog, jamoat arbobi. Peterburg Badiiyot akadimyasida oʻqigan (1893—97), Parijda malakasini oshirgan (1900—01). Rassomlarni ragʻbatlantirish jamiyati kotibi (1901-yildan) va uning qoshidagi racm maktabi direktori (1906—18). Peterburg Badiiyot akadimyasi akademik (1909-yildan). "Sanʼat dunyosi" birlashmasi aʼzosi (1910—19 yillar uyushma raisi). 1918-yildan xorijda (AQSH va Hindistonda) yashagan. R. ijodi mavzuini uning arxeologiya hamda slavyan va Skandinaviya mamlakatlariga, 20-yillardan buddizmga boʻlgan qiziqish belgiladi ("Dozor", 1905; "Tibet. Monastir", 1942; ikkalasi ham Rus muzeyida); dastlab tarixiy mavzularda asarlar yaratgan Rerix ijodida keyinchalik manzara, tabiat koʻrinishlari yetakchi oʻrinni egallay boshladi: "Chopar" (1897), "Dengiz ortidan kelgan mehmonlar" (1901), "Shahar qurmoqdalar" (1902) va boshqa

Rerix, shuningdek, teatr dekoratsiyasi (I.V.Stravinskiy, "Muqaddas bahor" baleti, 1913; A.P.Borodin, "Knyaz Igor" operasi, 1914 va boshqalar) va monumental sanʼatda ham ijod qilgan. Markaziy va Sharqiy Osiyoda yirik ekspeditsiyalar uyushtirgan (1924—28 va 1934—35) hamda qimmatbaho arxeologik va etnografik materiallar toʻplagan.

20-yillardan maʼrifatparvarlik faoliyati olib borgan R. jahon ax/1ining diqqatini jahon madaniy yodgorliklarini saklashga qaratdi; u ilgari surgan ("Rerix pakti" deb atalgan) yoʻnalish asosida 1954-yilda koʻp mamlakatlar tomonidan maʼqullangan "Harbiy toʻqnashuvlar chogʻida madaniy yodgorliklarni himoya qilish" Xalqaro Gaaga konvensiyasi imzolangan.

Rerixning oʻgʻli rassom Svyatoslav Nikolayevich (1904—1991) 1919-yildan Londondagi Qirollik akademiyasida, soʻng AQShning Kolumbiya va Garvard untlarida meʼmorlikdan taʼlim olgan; 1926. yilda ilk bor Hindistonga borgan, 1936-yildan esa oʻsha yerda muqim yashagan. Otasi R.ning ijodiy anʼanalarini davom ettirgan, portret (otasi Rerix portreti, 1937 va boshqalar), ramziy va janrli asarlar, ayniqsa, manzaralar ("Himolay, quyoshning botishi", 1971 va boshqalar) yaratgan. Oʻzbekistonda R. asarlari koʻrgazmalari tashkil qilingan (1999).

Moskvada xalqaro R.lar markazi tashkil qilingan (1991).

Manbalar
--------

1. ↑  "RERIX Nikolay Konstantinovich" *OʻzME*. R-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



  


|  |  |
| --- | --- |
| Dovud | *Shaxsiyat haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Indeys tillari** - Amerika tub (eskimos va aleutlardan tashqari) aholisining tili. Turli manbalarga koʻra, bu tillarda 35 mln.ga yaqin kishi soʻzlashadi (1992). Bu tillarning barchasi ham genetik jihatdan toʻliq oʻrganilmagan. Eng soʻnggi maʼlumotlarga koʻra, quyidagi I.t. oilasi mavjud: 1) nadene (Alyaska va Shim.-Gʻarbiy Kanada, AQSH va Meksikaning baʼzi hududlarida tarqalgan), tlingit va hayda (Jan. Alyaskada); 2) alkonkin-ritvan (Sharqiy va Jan. Kanada, Shim.sharqiy AQSH), ritvan (viyot va yurok — Kaliforniyada) va b.; 3) penutian — kaliforniya-penutian tillari (mivok, yokuts va b. — Kaliforniyada); 4) xokaltek (Kaliforniya, Arizona va Meksika viloyatlarida); 5) kado-irokez — irokez tillari (Appalachi, Avliyo Lavrentiy daryosi boʻylab, Eri, Ontario o.lari); 6) siu (Saska-chevan va Montanadan to Jan.shar-qiy Arkanzasgacha); 7) yuto-atstek (Gʻarb. AQSH — Nevada, Yuta, Kolorado, Texas va b. shtatlarda); 8) mayya-soke (Sharqiy, Jan.sharqiy Meksika, toʻliq Yukatan va Gvatemalada); 9) oto-mi-mishteksapotek (Markaziy va Jan. Meksika, Nikaragua jan. va Kosta Rikada); 10) chibcha (Kosta Rika, Panama, Kolumbiya, Venesuela, Ekvador, Peruning bir qis-mi); 11) • aravak (Katta Antil o. Sharqiy Kolumbiya, Shim. Venesuela, Gviana, Ama-zonkaning oʻrta va yuqori qismida, Jan. Amerikaning gʻarb hududlarida); 12) kechua-aymara kechua (Jan. Ekvador, Gʻarbiy Peru va Boliviya, Shim. Chilida) va aymara (Boliviya va Jan.sharqiy Peruda); 13) je (Braziliyaning sharqi, jan. va markaziy qismida); 14) tupi-guarani (Shim. Sharqiy, Jan. Braziliya, Paragvay, Shim. Argentina, Urugvay va b.da) I. t. grammatikasi juda xilma-xil. Inkorporativ, yaʼni polisintetik tillar (kaddo-irokez, yuto-atstek oilasidagi) koʻpchilikni tashkil etadi. Agglyutinativ (affiksatsiya va soʻzlarni qoʻshib soʻz yasash kuchli) boʻlganlari koʻp, flektiv tillar ham mavjud. I. t.ning koʻpchiligi yozuvsiz. Mayya, kechua, sapotek va aymara tillariga oid iyeroglif yozuvli yodgorliklar saqlanib krlgan. Amerika qitʼasini yevropaliklar istilo qilgandan soʻng tupi (Braziliya), atstek, kechua va baʼzi b. tillar lotin alifbosi asosidagi yozuvga oʻtdi, bu yozuvda diniy va dunyoviy mavzudagi adabiyotlar vujudga keldi. Hoz. guarani (Paragvay), kechua va qisman aymara tillari milliy adabiy til makrmiga ega. Soʻnggi davrda paydo boʻlgan ilmiy adabiyotlarda I.t. qad. turkiy tillar bilan qarindosh degan qarashlar ham ilgari surilmoqda.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |



  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Poʻkak**, fellema — 1) oʻsimliklarning ikkilamchi qoplovchi oʻlik toʻqimasi; suberin (poʻkak modda) bilan toʻyingan, zich joylashgan poʻstli hujayralar majmui. Poʻkaksimon kambiy (fellogen) hujayralarining tangental boʻlinishidan hosil boʻladi. Po'kak daraxtsimon oʻsimliklar va aksari koʻp yillik oʻtlarning turli organlarida vujudga keladi: ayniqsa, poʻkakli emanning poya va shoxlarida qalin boʻladi. Po'kak suvni ortiqcha bugʻlanishdan, oʻsimlikni bakteriya, zamburugʻ va hasharotlar taʼsiridan saqlaydi. Eman poʻkagi shisha idishlarga tiqin, poyabzal tayyorlash va boshqa sohalarda ishlatiladi; 2) gimenomitsetlar turkumining poʻkaklar oilasiga mansub zam-burugʻlar guruhi (yana qarang Yogʻoch zamburugʻlari).

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Ulugʻ yurt** — Chingizxon vafotidan soʻng Moʻgʻumar davlati tarkibida tashkil topgan uluslardan biri. Unga Moʻgʻuliston, Shimoliy Xitoy, Tangut va Koreya karagan. Kron (ulugʻ xon) uni boshqargan va yasa (moʻgʻul qonunlar majmuasi)ga binoan uluslar (Joʻji ulusi, Chigʻatoy ulusi va elxoniylar yoki hulokuiylar)ning barchasi unga boʻysungan. Lekin Munke kron vafotidan soʻng uluslar amalda Ulugʻ yurtga buysunmay qoʻyganlar va oʻzlarini mustaqil idopa qila boshlaganlar. Oʻqtoyxon davri (1227—41) da Shimoliy Xitoy va Koreya (1234), Xubilay hukmronligi yillari (1260—94) Xitoyning jan. qismi ham Ulugʻ yurtga boʻysundirilgan. Shu vaqtdan boshlab poytaxt Qoraqurumdan Xonbaliqka (hozirgi Pekin) koʻchirilgan. Lekin xitoylarning Min sulolasi hokimiyatni qoʻlga olgach, moʻgullar Xitoydan butunlay quvib chiqarilgan (1368). Qoonlar hukmronligi (Tulixon avlodi) faqatgina Moʻgʻulistonning oʻzida saqlanib qolgan va 17-asrgacha davom etgan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Toksinlar** — mikroorganizmlarning hayot faoliyatida hosil boʻladigan zaharli moddalar. Hayvonlar va odam organizmiga tushganda ularni kasallantirish yoki halok qilish xususiyatiga ega. Bakteriyalar paydo qiladigan T. ancha toʻla oʻrganilgan. Bakterial T. ekzotoksinlar (bakteriyalar toksinni tashqi muhitga ajratib chiqaradi) va endotoksinlarga (ular bakteriyaning struktura komponenti boʻlib, bakteriya hujayralari yemirilganidan keyin atrofmuhitga tarqaladi) boʻlinadi. Ekzotoksinlar va endotoksinlar oʻz xususiyatlariga koʻra bir-biridan farq qiladi. Ekzotoksinlar juda zaharli. Tozalangan T. bir necha yuz marta faol boʻladi. Ekzotoksinlarning organizmga taʼsiri maʼlum yashirin davrdan soʻng yuzaga chiqadi. Endotoksinlar ancha tez taʼsir qiladi, lekin ularning zaharliligi ekzotoksinlarnikicha emas. Koʻpchilik ekzotoksinlar 60—80° da 10—20 min.da parchalanadi. Endotoksinlar issiqqa juda chidamli — ancha yuqori trada yoki uzoq vaqt qaynatilganda parchalanadi. T. muzlatilganda va muzdan tushirilganda kuchi qirqilmaydi. Ular quritilgan holatda ham yaxshi saqlanadi. Formalin va issiq taʼsirida ekzotoksinlarning zaharlilik xususiyati yoʻqoladi, biroq bunda immunitetning kuchaytirish xususiyati saqlanib qoladi. Bir qancha infeksion kasalliklarning oldini olish va davolashda qoʻllanadigan anatoksinlarni olish shunga asoslangan.

Ekzotoksinlar organizmga kiritilganda kuchli oʻziga xos xossaga ega boʻlgan antitelolar (qarang Immunitet) paydo qilish xususiyatiga ega. Ana shu xususiyat davolash va profilaktika maqsadida ishlatiladigan zardobni olish va qoʻllash imkonini beradi.

Hayvonlar va oʻsimliklardan olinadigan bir qancha mahsulotlarning biologik xususiyatlari bakterial T.ga juda yaqin, mas. oʻsimlik zaharlari, ilon, chayon, qoraqurt zahari va boshqa


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Boronalash**, borona bosish — tuproqni yuza yumshatish va ekinni parvarish qilish usullaridan biri. B. erta koʻklamda yer haydalgandan keyin, ekishdan oldin oʻtkaziladi. B. haydalgan yer betini yumshatish, tekislash, kesak va palaxsalarni maydalash, qatqaloqni buzish, urugʻni koʻmish (urugʻ yer betiga sepilganda), mineral oʻgʻitni tuproqqa aralashtirish, oʻsimliklarni parvarish qilish — koʻp yillik oʻt va kuzgi gʻalla ekinlari maydonini erta bahorda yumshatish maqsadida utkaziladi. Tuproqning fizik holati va granulometrik tarkibiga qarab B. 5—8 sm chuqurliqda oʻtkaziladi. B. tuproq kapillyarlarini buzadi, uni qurib qolishdan sakdaydi, tuproqning suv oʻtkazuvchanligi hamda havo almashinishini yaxshilaydi, mikrobiologik jarayonlarni tezlashtiradi, oʻsimliklar oʻzlashtiradigan moddalarni tuplash uchun sharoit yaratadi, bir yillik begona utlarni yoʻqotadi, koʻp yilliklarini ildizi bilan yer betiga tirmalab chiqarib, yigʻishtirib olishni yengillashtiradi. B. da turli xildagi boronalar qoʻllaniladi. Takroriy va oraliq ekinlar ekish uchun yerni tayyorlashda B. shudgorlash bilan bir vaqtda tuproqdagi namni koʻproq saklab qolish uchun oʻtkaziladi; tuproqni yaxshi yumshatish maqsadida haydash iziga diagonal yoki koʻndalang boronalanadi. Bunda tuproqning ustki (8—Yusm) qavati yumshab, yer betiga koʻtarilishi kamayadi, koʻkarayotgan begona oʻt quriydi. B. samaradorligining eng asosiy shartlaridan biri — borona usullarini toʻgʻri tanlash hamda uni utkazish vaqtidir. Tuproqning maydalanish (uvalanish) darajasi boronalash tezligi va yoʻnalishiga bogʻliq. Paykal uzunasiga koʻra diagonal yoki koʻndalang boronalanganda yer yaxshi tekislanadi. B. sifati tuproqning kam kukunlanishi, yetarli darajada yumshatilishi va shudgor sathining tekislanishi, qiytiq yerlarning yoʻqligiga qarab belgilanadi.

Abdurahim Ermatov.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 
  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Napak** - Shimoliy Ugandada joylashgan shahar. Bu Napak tumanining tijorat, ma'muriy va shahar shtab-kvartirasi. Tuman shahar nomi bilan nomlangan.

Joylashuvi
----------

Shahar taxminan 80 kilometr (50 mi), Morotodan janubi-g'arbda, Karamoja kichik mintaqasidagi eng katta shahar. Napak taxminan 340 kilometr (210 mi), Shimoli-sharqidagi Kampala, Uganda poytaxti va bu mamlakatning eng yirik shahri. Napakning taxminiy koordinatalari: 2°06'56,0" N 34°13'36,0" E (kenglik: 2,115556; Uzunlik: 34,226670).

Aholisi
-------

2014-yil 27- va 28-avgustdagi milliy aholini ro'yxatga olish va uy xo'jaliklarini o'rganish davomida Uganda Statistika Byurosi (UBOS) Napak shahar kengashi aholisi 5,278 kishini tashkil qildi.

Diqqatga sazovor joylari
------------------------

Quyidagi diqqatga sazovor joylar shahar chegaralarida yoki shahar chetlariga yaqin joylashgan: (a) Napak shahar kengashining idoralari, (b) Napak tuman ma'muriyatining shtab-kvartirasi, (c) Napak markaziy bozori va (d) Soroti-Katakwi -Moroto-Lokitanyala yo'li Napak shahri janubdan shimolga umumiy yo'nalishda o'tadi.

Yana qarang
-----------

* Napak tumani
* Karamoja kichik hududi
* Shimoliy mintaqa, Uganda

Manbalar
--------

1. ↑  „Map Showing Moroto And Napak With Distance Marker".  Globefeed.com. Qaraldi: 2014-yil 3-iyun.
2. ↑  „Approximate Road Distance Between Napak And Kampala With Map".  Globefeed.com. Qaraldi: 2014-yil 3-iyun.
3. ↑  *UBOS.* „National Population and Housing Census 2014: Provisional Results: Appendix 3 – Households and Population by Subcounty/ Town Council/Urban Division and Sex, 2014" (PDF).  Uganda Bureau of Statistics (UBOS) (2014-yil noyabr). 2017-yil 10-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 31-iyul.

Tashqi havolalar
----------------

* Napak axlat va hayvonlar bilan kurashadi
* Karamoja: qarovsiz cho'ldan harakatdagi mintaqaga

Andoza:Napak District
**Dihi Bayara** (shuningdek, Dihi Bayra nomi bilan yozilgan) - Hindistonning G'arbiy Bengal shtatidagi Hugli tumanining Arambagh bo'linmasidagi Arambagh CD blokida joylashgan qishloq.

Geografiyasi
------------


[Xaritani toʻliq ekranda koʻrish]

### Hudud haqida malumotlar

Xaritada yonma-yon ko'rsatilgan Arambagh bo'linmasi ikkita fiziografik qismga bo'lingan - Dvarakesvar daryosi bo'linish chizig'i. G'arbiy qismi tog'li va qoyali bo'lib, u qo'shni Bankura tumani yerining davomi hisoblanadi. Sharqiy qismi tekis allyuvial tekislik maydoni. Temir yo'llar, avtomobil yo'llari va suv toshqinlariga qarshi choralar hududga o`zini ta'sirini ko'rsatdi. Hudud asosan qishloqlardan iborat bo'lib, aholining 94,77% qishloq joylarda va ular 5,23% shaharlarda istiqomat qiladi.

Demografiyasi
-------------

Hindistonning 2011-yilgi aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra, Dihi Bayara jami 3,697 kishidan iborat bo'lib, ulardan 1,858 (50%) erkaklar va 1,839 (50%) ayollar edi. 0-6 yoshdagi aholi soni 389 kishini tashkil etdi. Dihi Bayarada savodxonlarning umumiy soni 2506 kishini tashkil etdi (6 yil ichida aholining 75,76%).

Madaniyati
----------

David J. McCutchion Dharma ibodatxonasini 19-asr Midnapore tipidagi *at chala* sifatida eslatib o'tadi, 1858 yilda qurilgan va o'lchami 15' 9 "x 14' 4". Fasad atrofidagi kamar panellari va kichikroq panellar terakota figuralari bilan to'ldirilgan.

Dihi Bayara rasmlar galereyasi
------------------------------

* The at chala Swarup Narayan temple of Pal family, built in 1858.oilasining*chalada*Svarup Narayan ibodatxonasi, 1858 yilda.
* Terracotta relief in Swarup Narayan templeSvarup Narayan ibodatxonasidagi terakota relyefi
* Terracotta relief in Swarup Narayan templeSvarup Narayan ibodatxonasidagi terakota relyefi

Manbalar
--------

1. ↑  „District Census Handbook: Hugli, Series-20, Part XIIA". *Physiography, Page 17-19*.  Directorate of Census Operations, West Bengal, 2011. Qaraldi: 2020-yil 25-sentyabr.
2. ↑  „District Statistical Handbook 2014 Hooghly". *Table 2.2, 2.4(a)*.  Department of Planning and Statistics, Government of West Bengal. Qaraldi: 2020-yil 25-sentyabr.
3. ↑  „2011 Census – Primary Census Abstract Data Tables". *West Bengal – District-wise*.  Registrar General and Census Commissioner, India. Qaraldi: 2020-yil 22-sentyabr.
4. ↑  McCutchion, David J. *Late Mediaeval Temples of Bengal*, first published 1972, reprinted 2017, page 36. The Asiatic Society, Kolkata, ISBN 978-93-81574-65-2
**Gavharshod begim meʼmoriy majmuasi** - 1) Mashhad (Eron) markazida Hirot hukmdori Shohrux Mirzoning xotini Gavharshod begim sharafiga (meʼmor Qavomiddin Sheroziy) qurilgan (1405—19) masjid. Atrofi ayvonli katta hovli (55x45 m) ning toʻrt tarafida toʻrt xona boʻlib, ularning jan.dagisi katta va gumbazli. Unga minorali ulkan peshtoq orqali kirilgan. Minoralar tepasi qafasa bilan bezatilgan. Masjidga rangli koshinlardan nafis va goʻzal bezaklar ishlangan. Masjidning shim. tomonida Imom Rizo maqbarasi, sharq tomonida Madrasa, gʻarbida esa shahar karvon saroyi joylashgan boʻlib, bular masjid bilan yoʻlakcha orqali oʻzaro bogʻlangan.

2) Hirot (Afgʻoniston) Musallosidagi katta meʼmoriy yodgorlik (1418— 38). Masjid, Madrasa va temuriylar avlodi maqbarasidan iborat boʻlib, Shoxruxning xotini Gavharshod begim saʼyehtimomi bilan 20-yil mobaynida qurilgan (keyinchalik maqbaraga Gavharshod begimning oʻzi, oʻgʻli Boysungʻur Mirzo dafn etilgan). Bosh meʼmor — Shohruxning saroy meʼmori Qavomiddin Sheroziy. Maqbara yoniga keyinchalik Husayn Boyqaro mahobatli Madrasa va xonaqoh qurdirgan. Katta kismi, jumladan madrasaning oʻzi ham saqlanmagan, maqbara, 8 minoradan 1 tasi, masjid va madrasaning harobalarigina saqlanib qolgan. Musalloning bosh binosi — masjid 106x64 m maydonni egallaydi. Baland peshtoqdan masjid hovli (52x49 m) siga kiriladi. Hovlining atrofi 4 ayvon va ikki qavatli turli xonalar bilan oʻralgan, u qurbon va roʻza hayitlari, juma namozlarini oʻqishga moʻljallangan. Gavharshod begim madrasasi hovlining shim.da boʻlib, masjidning ham, madrasaning ham burchaklarida minoralar boʻlgan, ular marmar va koshin qoplab bezatilgan. Murabba tarhli maqbara 1432-yilda qurib tugallangan, ayniqsa, uning qovurgʻali gumbazi oʻziga xos jozibali. Gumbaz sirkor gʻisht terib naqshlangan, uning qurilishida meʼmor Imomiddin, hirotlik ustalar — Xoja Mirali Hiraviy va Xoja Mirak Hiraviylar qatnashgan. Ichkaridagi nozik va nafis naqqoshlik bezaklarini Boysungʻur Mirzo yaratgan

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

‎

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Sardoba** (ruscha: *Сардоба*) – Oʻzbekiston Respublikasi Qashqadaryo viloyati Muborak tumaniga qarashli shaharcha. Sardobaning bunyodga kelish tarixi haqidagi ilk maʼlumotni Hofis Tanish al – Buxoriyning „Abdullanoma" asaridan ham bilish mumkin. Unda yozilishicha „Yogʻochli Sardoba" Buxoro xoni Abdulloh II ning 1579-1583-yillardagi Toshkentda yurish davrida barpo etilgan.
Inshootning gʻishtlari kvadrat shaklda boʻlib, ularning hajmi 25x25x5 smni tashkil etadi. Gumbzaning ichki diametri 15 metr, balandligi 12 metrdan iborat. Sardobaning ichki qismida yerdan 2 metr balandlikda yopiq uyasimon tuynuklar joylashgan. Sardoba qalinligi 1.5 metrni tashkil etsa, yuqoriga koʻtarilgan sari yupqalashib boradi va eng yuqori qismida uning qalinligi bir gʻisht qalinligiga toʻgʻri kelgan. Sardobani kengligi 40 gaz(90sm hisoblangan) balandligi 9 metrni tashkil qiladi. Unda 3 ta eshigi mavjud boʻlib, ularning bittasidan suv olinib ichilgan.
Qorovulbozor Sardobasidan 40 chaqirim (1 chaqirim – 1.5 km) uzoqlikda joylashgan.

Manbalar
--------

1. ↑
**Marokanda** — Samarqandning yunoncha nomi (miloddan avvalgi 4-asr —milodiy 4-alar). Aslida Samarqandning qadimiy nomi Sugʻd yozma manbalarida Smarakansa (Smarakansa) boʻlib, uni yunon tarixchilari Marokanda deb yunonchaga agʻdarib olganlar. Samarqandning Marokanda nomi 17-asrdan soʻng Yevropa tarixchilarining asarlari orqali kirib kelgan. Arxeologik tadqiqot natijalariga koʻra, dastlab, miloddan avvalgi 8—7-asrlarda M. atrofi mudofaa devorlari bilan oʻralgan qalʼa-qoʻrgʻon boʻlgan. Miloddan avvalgi 7-asrdan shahar devori devgʻishtlardan qayta tiklangan. Uning shim. qismida hukmdor qarorgohi — Arki aʼlo joylashgan. Yunon mualliflari Arri-an, Strabon va Kursiy Kvint Ruflarning maʼlumotlariga koʻra, miloddan avvalgi 329 yilda Aleksandr qoʻshinlari Hindukushdan oshib oʻtib uni zabt etib, vayron qilgan. Oʻsha kezlarda shahar maydonining aylanasi 12 km boʻlgan. Aleksandr qoʻshinlariga qattiq qarshilik koʻrsatgan sugʻd qahramoni Spita-men otryadining toʻsatdan paydo boʻlishidan choʻchigan yunonlar shaharda oʻz harbiy garnizonini saqlash maqsadida shahar qalʼa devorini qayta tiklatgan. Strabonning maʼlumotlariga koʻra, Spitamen boshchiligidagi qoʻzgʻolon bostirilgach, Aleksandr yana M.ni vayron qilishni buyurgan. Keyinchalik shahar atrofidagi mudofaa devori mahalliy hokimlar tomonidan antik davrga xos anʼana asosida qayta tiklangan. M. miloddan avvalgi 8-asrdan to milodiy 9-asrgacha sugʻdiycha Smarakansa, soʻng forsiycha Samarqand, 9-asrdan turkiycha Semiz-kent nomi bilan manbalarda uchraydi. Keyinroq Samarqand nomi shaharning mutlaq nomiga aylandi. Uning Afrosiyob nomi esa shaharning qad. Qalʼai Hisor — Koʻhna qalʼa qismiga nisbatan 17-asrdan boshlab mahalliy aholi tomonidan ishlatila boshlangan.

Adabiyot
--------

* Arrian, Poxod Aleksandra, M. 1962;
* Kvint Kursiy Ruf, Istoriya Aleksandra Makedonskogo, M. 1963;
* Strabon, Geografiya v 17 ti knigax, perevod s grecheskogo Likoshina, M. 1964;
* "Afrasiab", sbornik, vip. 1, T. 1969.

Manbalar
--------

1. ↑  Ahmadali Asqarov. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Gemoliz** ( yunonchada gem-qon va lysis — yemirilish, parchalanish), gematoliz, eritrotsitoliz — qizil qon tanachalari (eritrotsitlar)ning parchalanib, gemoglobining qon plazmasiga oʻtishi, sferotsitoz - eritrotsitning shishishi. Normal holatda gemoliz eritrotsitlarning hayotiy siklini yakunlaydi. Odam va hayvonlar organizmida u uzluksiz ravishda sodir boʻlib turadi (fiziologik Gemoliz.). Baʼzi kasalliklarda, organizm zaharlanganda, badan kuyganda, guruhi yoki rezus-faktori toʻgʻri kelmagan qon quyilganda yoki dorilar qabul qilinganda patologi kimyoviy gemoliz roʻy beradi. Gemoliz tufayli qon qip-qizil, laklangandek boʻlib qoladi. Kamqonlikni ogʻir turi esa oʻlimga sabab boʻladi.Gemoliz turlari: biologik, mexanik, kimyoviy, termik.gemoliz metodi haqida qidiring

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Kiniklar**, kinik maktabi — Yunonistondagi Sokrat falsafa maktablaridan biri. Miloddan avvalgi 4-asrda Antisfen asos solgan. Diogen Sinoplik, Kratet va boshqa uning vakillari boʻlgan. Antisfen Afinadagi Kinosarg tepaligida (K. nomi shundan) shogirdlari bilan shugʻullangan. K. Sokrat va Platonning yaxshilik, adolat, goʻzallik gʻoyalari kabi umumiy tushunchalarning obyektiv mavjudligi toʻgʻrisidagi taʼlimotini tanqid qildi va aniq, odamlar hissiy qabul qiluvchi narsalargina real mavjuddir, deb hisobladi. Etika masalalariga alohida eʼtibor berdi. Boylik, hashamdorlik, madaniyat yutuqlaridan voz kechib, "tabiiy holat"ga qaytishni talab qildi. K.ning axloqiy qarashlari insonning ijtimoiy hayotdan ajralib yashashi, biron-bir qonun, ijtimoiy meʼyorlarga boʻysunishdan voz kechishiga asoslangan edi. K. Yunonistonda axloqiy gʻoyalarning rivojlanishiga, xususan, antik stoiklarning qarashlariga taʼsir koʻrsatgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |