recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Sağlık Bilimleri Üniversitesi Hamidiye Külliyesi
**Sağlık Bilimleri Üniversitesi**Sogʻliqni saqlash fanlari universiteti Istanbulda tashkil etilgan davlat universitetidir. Rasmiy gazetada eʼlon qilinganidan keyin kuchga kirgan qonunga muvofiq 2015-yil 15-aprelda tashkil etilgan. Universitet tarkibiga Tibbiyot fakulteti, Xalqaro tibbiyot fakulteti, Anqara Gulhane farmatsiya fakulteti, Hamshiralik ishi fakulteti, Hayot fanlari fakulteti, Sogʻliqni saqlash fanlari fakulteti, Sogʻliqni saqlash xizmatlari kasb-hunar maktabi va Sogʻliqni saqlash fanlari instituti kiradi. Bundan tashqari, Sogʻliqni saqlash fanlari universitetining 2020-yil iyun oyida eʼlon qilingan Prezident qarori bilan Izmir, Trabzon va Bursada tibbiyot fakultetlari tashkil etilishi eʼlon qilindi.

**Maʼmuriy tuzilma**

Universitetning boshqaruv organlari "Oliy ta’lim toʻgʻrisida"gi qonunda nazarda tutilgan organlar va vasiylik kengashidan iborat. Vasiylik kengashi Sogʻliqni saqlash vazirligi maslahatchisi, rektor, vazir tomonidan saylanadigan ikkita aʼzo va Oliy taʼlim kengashi tomonidan saylangan professor unvoniga ega boʻlgan aʼzodan iborat jami 5 aʼzodan iborat boʻladi.

**Kampus**

Marmara universiteti nomidan ajratilgan Mekteb-i Tıbbiye-i Shahane Haydarpasha kampusi Sogʻliqni saqlash fanlari universitetiga ajratildi.

Gulhane Harbiy Tibbiyot Akademiyasi kampusi Sogʻliqni saqlash fanlari universitetiga ajratildi.

Shuningdek universitet Oʻzbekiston, Somali, Suriya va Sudan davlatlarida taʼlim faoliyatini amalga oshiradi.

1. ↑  „Sağlık Bilimleri Üniversitesi". 19-aprel 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-noyabr 2022 yıl.
2. ↑  „Sağlık Bilimleri Üniversitesi 3 ilde daha tıp fakültesi kuracak" (turk tilida). Qaraldi: 9-noyabr 2022 yil.
3. ↑  „Yeni bir devlet üniversitesi kuruluyor". Qaraldi: 22-noyabr 2022 yil.
Kifara (oʻngda) va sambikani sozlayotgan Rim ayoli. Pompeydagi Freska, milodiy 1-asr. (Milliy arxeologiya muzeyi, Neapol)
**Sambika, sambuka** (grekcha: *σαμβύκη*, lotincha: *sambuca*) — qadimgi uchburchak arfa turidagi torli cholgʻu asbobi, Gretsiyaga Yaqin Sharqdan olib kelinganlik ehtimoli mavjud. Koʻplab mualliflar sambikani qisqa (odatda toʻrtta) torli, kichik oʻlchamdagi asbob sifatida tasvirlaydilar. Aristid Kvintilian sambikani „ayollar" asbobi deb hisoblaydi: „Torli cholgʻular <...> orasida sambika oʻzining past kelib chiqishi va qisqa torlarida chiqariladigan juda baland tovushlarning nazokatliligi tufayli ayol tabiatiga yaqindir". Yunonlarda ham, rimliklarda ham professional ijrochi ayollar uchun maxsus soʻzlar — qadimgi yunoncha: *σαμβυκίστρια* va sambucistria boʻlgani sambikaning ayollar orasida tarqalganligi haqida bilvosita darak beradi.

Koʻpincha klassik mualliflar (yunon va rimlik) sambikani oʻziga xos trigon (uchburchak arfa) sifatida tasvirlaydilar. Sambikaning spetsifik *konstruktiv* xususiyatlarini va uning tuzilishini saqlanib qolgan dalillar asosida aniqlashning iloji yoʻq.

Terminning boshqa maʼnolari
---------------------------

Shuningdek, qamal quroli ham sambika deb (Afiney va boshqa mualliflarning fikriga koʻra) nomlangan, chunki oʻz shakli bilan (kema + narvon + choʻzilgan arqonlar) shunday nomlanadigan musiqa asbobiga oʻxshardi. Vitruviyga sambukaning shakllari uning mashhur „jahon uchburchagini" (schema trigonii mundo) eslatdi. Uygʻonish davrining oxirida (1618) botanik va maʼrifatparvar musiqa ishqibozi Fabio Kolonna oʻzining eksperimental klavikordini „sambuka" (sambuca) soʻzi bilan atagan.

Manbalar
--------

1. ↑  grekcha: *...ἐν τοῖς κατατεινομένοις τὴν μὲν λύραν ἔστιν εὑρεῖν πρὸς τὸ ἄρρεν ἀναλογοῦσαν διὰ τὴν πολλὴν βαρύτητα καὶ τραχύτητα, τὴν δὲ σαμβύκην πρὸς θηλύτητα, ἀγεννῆ τε οὖσαν καὶ μετὰ πολλῆς ὀξύτητος διὰ τὴν μικρότητα τῶν χορδῶν εἰς ἔκλυσιν περιάγουσαν.*
Aristides Quintilianus Mus. II,16.
2. ↑  Sm. naprimer, Atheneus Deipn. IV,14.129a; IV,14.175d.
3. ↑  Naprimer, u Tita Liviya (Ab urbe condita 39.6) i Seksta Pompeya Festa (De verborum significatu).
4. ↑  "No est eщyo i osadnoe orudie, nazivaemoe sambikoy, vid i ustroystvo kotorogo opisivaet Biton v pisme Attalu 'Ob orudiyax' <…> a sambikoy nazivaetsya ottogo, chto, kogda ono podnyato, ochertaniya ego s korablem i lestnitsey napominayut ochertaniya muzikalnogo instrumenta" (Pir mudresov XIV.34. Perevod N.Golinkevicha). U rimlyan o sambuke kak osadnom orudii sm. u Vitruviya (De archit. X,16.9).
5. ↑  "Krugovaya poverxnost zemli, ogranichennaya vostokom i zapadom i razdelyayuщaya verxnyuyu i nijnyuyu chasti mira, yavlyaetsya estestvenno virovnennoyu okrujnostyu, nazivaemoyu matematikami *gorizontom*. Provedem liniyu ot severnogo kraya k krayu, naxodyaщemusya nad yujnoy chastyu osi, a ottuda provedem druguyu, naklonnuyu liniyu, vverx k samomu polyusu za zvezdami Septentrionov; i togda mi yasno uvidim izobrajenie mirovogo treugolnika, vrode muzikalnogo instrumenta, kotoriy greki nazivayut *sambikoy*" (De archit. VI,1. Per. F. A. Petrovskogo).
**Samarqand shahrining oʻrta asr mudofaa devorlari qoldiqlari landshaft muhofaza hududlari** — Oʻzbekistondagi madaniy meros obyekti. Arxeologiya yodgorligi. Obyekt davri: XIV—XII asrlar. Samarqand viloyatining Samarqand shaharda joylashgan. Obyekt manzili: Samarqand shahar tarixiy qismida. Koʻchmas mulkka boʻlgan huquq: Davlat mulki. Samarqand viloyati madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan — davlat muhofazasiga olingan.

Manbalar
--------

1. ↑  „Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatini tasdiqlash toʻgʻrisida Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 4-oktabrdagi 846-sonli qarori". *Lex.uz*. Qaraldi: 21-iyul 2022-yil.
2. ↑  „Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatini tasdiqlash toʻgʻrisida Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 4-oktabrdagi 846-sonli qarori". *Backend.madaniymeros.uz*. Qaraldi: 21-iyul 2022-yil.

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Buloqti**(qozoqcha: *Бұлақты*, sobiq Krasnogvardeyskoye)— Qozogʻistonning Akmola viloyati Astraxan tumanidagi qishloq. Uzunkoʻl qishloq okrugi tarkibiga kiradi. KATO kodi — 113657300.

Geografiyasi
------------

Qishloq Shunqirkoʻl koʻli yaqinida, tumanning gʻarbiy qismida, tuman maʼmuriy markazi – Astraxanka qishlogʻidan janubi-gʻarbda 36 kilometrga yaqin (toʻgʻri chiziqda) maʼmuriy markazdan 12 kilometr janubi-gʻarbda joylashgan. qishloq okrugi — Uzunkoʻl qishlogʻi.

Eng yaqin aholi punktlari: Uzunkoʻl qishlogʻi — shimolda.

Aholisi
-------

1989-yilda qishloq aholisi 771 kishi edi (shundan 32 nafari ruslar edi). %, qozoqlar – 28 %)  .

1999-yilda qishloq aholisi 209 kishi (99 erkak va 110 ayol) edi.2009 yilgi aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra, qishloqda 139 kishi (72 erkak va 67 ayol) yashagan.

1. ↑  „База КАТО".  Агентство Республики Казахстан по статистике. 27-sentabr 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 16-fevral 2013-yil.
2. ↑  „Итоги Всесоюзной переписи населения 1989 года по Казахской ССР. Том 3". Qaraldi: 30-iyul 2022-yil.

[*sayt ishlamaydi*]
3. 1 2  „Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года".  Агентство Республики Казахстан по статистике. 13-may 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi.
**Buloqlar**, chashmalar — yer osti suvlarining tabiiy holatda yer yuzasiga chiqishi (quruqlikda yoki suv ostida). B. suvli qatlamlarni daryo vodiylari, jarliklar, koʻl choʻkmalari kesib oʻtishidan, tektonik yoriklar, otqindi va choʻkindi jinslar kontakt zonalari mavjudligidan, suvli jinslar filtratsiya xossasining bir xil emasligidan paydo boʻladi. B. 2 ga boʻlinadi: 1) qaynar B.— yer ostidan gidrostatik bosim, gaz va bugʻlar taʼsirida yer yuzasiga chiqadi. Fargʻona vodiysida (Shoʻrsuv, Jalolobod), Tojikistonda (Obigarm, Issiqbuloq) koʻp. Qaynar B. paydo boʻlish sharoitiga qarab erozion va gaz bosimliga boʻlinadi. Bu B. artezian suvli qatlamlarning erozion kesilishi, tektonik yoriklardan otilib chiqishi hamda jarlik, soy va daryo vodiylarining suvli qatlamlarni kesib oʻtishi natijasida paydo boʻladi. Bunday B. Buxoro va Qoraqum neftgazli rayonlarida uchraydi; 2) sokin B.— sizot suvli katamlarning oldini suv oʻtkazmaydigan jinslar toʻsib qolishi yoki ochilib qolishi, karst buloklarining yer yuzasiga chiqishidan hosil boʻladi. Karst B.ning kattalari koʻp suvli (voklyuz). Ayrim karst B.dan sek. iga 200—250 l suv chiqadi. Bunday B. Fargʻona vodiysi jan. da, Zarafshon va Qashqadaryo vodiylarida koʻp, ulardan aholi keng foydalanadi. Bulardan tashqari sek.iga 1000—1100 l suv beradigan yirik B. ham bor. Oʻzbekistonda bunday B.lardan Qorabuloq (Qashqadaryo), Nurota va Deytbaland (Samarqand viloyati)da mavjud. B.dan chiqayotgan suvning oʻzgarishiga kura doimiy, davriy va oʻzgaruvchan, temperaturasi boʻyicha sovuq (0°—20°), issiq (20°—42°), qaynoq (40°—100°), juda qaynoq (100° dan ortiq) B.lar boʻladi. B.dan ekinlarni sugʻorishda, sanoatda, aholini suv bilan taʼminlash va davolanishda (Xoʻjaipok bulogʻi, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlarida) foydalaniladi. Suvi ichiladigan va sugʻorishda foydalaniladigan B. Fargʻona, Zarafshon, Qashqadaryo, Nurota, Toshkent vohalarining togʻ oldi joylarida koʻp. Bu yerlarda ayrim B.ning byoradigan suvi sek.iga 10—15 l ga yetadi. Shifobaxsh B. Tojikiston (Garmchashma, Xoʻjaobigarm), Qirgʻiziston (Jalolobod, Issiqota, Jetioʻgʻuz, Oqsuv), Oʻzbekiston (Shohimardon) va boshqa yerlarda bor. Toshkent shahri Chorsu maydonida ham 1960- yillar oxirlarigacha "Chorsu" mehmonxonasi oʻrnida Ukkosha bulogʻi mashhur boʻlgan. Sanoat ahamiyatiga ega shoʻr (tarkibida yod, bor, brom va boshqa elementlar boʻlgan) B. togʻ oldi, togʻ orasidagi botiq, artezian xavzalar (Fargona, Buxoro, Qarshi, Qoraqum)da uchraydi. Oʻzbekistonda B.dan toʻgʻri foydalanish maqsadida buloqli joylarning gidrogeologiya sharoitlari, B.lar paydo boʻlishi jarayoni, suv temperaturasi, tarkibi va chiqadigan miqsori oʻrganiladi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Qahva qoshiqlari bilan metall gardishli demitaslar toʻplami
**Demitas** yoki **dmitas** yoki **demitasse** (fransuzcha: *demi-tasse* — yarim chashka), — turk qahvasi, espresso yoki ristretto tortish uchun moʻljallangan kichik chashka; turk qahvasi tayyorlashda hajm standarti.

Bunday chashkalar, koʻpincha, kichik qahva qoshiqlari va likopchalar bilan ishlatiladi. Tayyor ichimlikni berishdan oldin chashka odatda isitiladi.

Tavsifi
-------

Demitas — hajmi 60-90 millilitr boʻlgan qalin devorli chashka, bu anʼanaviy qahva chashka hajmining yarmiga teng. Koʻpgina hollarda, chashka shakli teskari kesilgan konusga oʻxshaydi, lekin uning ichi tuxum shaklidagi shaklidadir. Devori qalinligi va idish tubi diametrining kamayib borishi ichimlik haroratini uzoqroq saqlashga imkon beradi.

Odatda, bu turdagi chashkalar chinnidan tayyorlanadi. Biroq ularni ishlab chiqarish uchun shisha, keramika yoki zanglamaydigan poʻlatdan ham foydalanish mumkin.

Demitasning ikkinchi turi — metall gardishli shishadan yasalgan stakanlar.

Kapuchino tortish uchun alohida turdagi demitaslar mavjud boʻlib, u katta hajmga ega — taxminan 150 mililitr.

Kolleksiyalash
--------------

Demitaslar kolleksiya buyumi sifatida xizmat qilishi mumkin. Ushbu chashkalarning Ginnesning rekordlar kitobiga kiritilgan 650 donadan iborat eng katta kolleksiyasi Avstraliyaning Ipsvich shahrida joylashgan. Kolleksiya Ipsvich meri Pol Pisasale (inglizcha: *Paul Pisasale*) tomonidan toʻplangan va 1993-yildan beri Ipsvich shahar kengashida turibdi.

Manbalar
--------

1. ↑  С. Е. Першина 2013. sfn error: no target: CITEREFС.\_Е.\_Першина2013 (help)
2. ↑  „Что нужно знать о кофейном сервизе?" (ru).  coffeeburg.ru. 14-may 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 13-dekabr 2016-yil.
3. ↑  „Демитассе (демитас)" (ru).  coffeeburg.ru. 9-fevral 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 13-dekabr 2016-yil.
4. 1 2  {Web manbasi|url=
5. ↑  
 |url = 
 |title = Чашки демитассе
 |publisher = kofella.net
 |accessdate = 2016-12-13
 |lang = ru}}
6. ↑  {{
 |url = 
 |title = Демитассе (demi-tasse) – чашка для эспрессо
 |publisher = coffeemap.com.ua
 |accessdate = 2016-12-13
 |lang = ru}}
7. ↑  {Web manbasi|url=
8. ↑
9. ↑  „Что такое демитассе?" (ru).  findfood.ru. Qaraldi: 13-dekabr 2016-yil.
10. ↑  „Largest collection of demitasse cups" (en).  Guinness World Records. Qaraldi: 13-dekabr 2016-yil.

Adabiyotlarr
------------

* Pershina S. Ye. Kofe. — M. : „AST", 2013. — 158 s. — ISBN 987-5-17-080767-3.
**Demodam yurishi** — salavkiylardan Salavk I va Antiox sarkardasi Demodamning Sirdaryo ortidagi yerlarga yurishi (mil. av. taxminan 300-yil). Iskandar Zulkarnayn va uning qoʻshini Sirdaryoni Yevropadagi Tanais d. (Don) deb oʻylashgan, qadimda bu daryo Yevropani Osiyodan ajratib turuvchi chegara sanalgan. Salavk I oʻzining Osiyodagi mulklarini kengaytirish niyatida razvedka maqsadida Demodamni Sirdaryo ortiga harbiy safarga joʻnatgan. Tarixchilarning yozishicha, D.yu. natijasida Sirdaryo ortida koʻplab yirik qabilalar: saklar, massagetlar, daylar, issedonlar, ariaklar, rimniklar, peziklar, amardlar, istlar, yedonlar, qanlar, kaniaklar, yevharlar, katiarlar, antuisianlar, psaklar, arimasplar, antakatlar, xroazarlar, oyklar, napeylar, paleylar kabilar yashashi maʼlum boʻlgan. Daryoni mahalliy aholi Silis deb atashgan, aholining turmush tarzi parfyanlarnikiga oʻxshash boʻlgan.

Adabiyot
--------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |



  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Demonassa** (qadimgi yunoncha: *Δημώνασσα* qadimgi yunoncha: *Δημώνασσα*) — argos siklidagi yunon mifologiyasining qahramoni, Amfiarayning qizi, Fiva qiroli Tersandrning rafiqasi va Tisamenning onasi. Qadimgi rassomlar uni bolaligida otasi bilan xayrlashayotganida tasvirlashgan.

Mifologiyada
------------

Demonassa Argosda hukmronlik qilgan Melampod sulolasiga mansub edi. U shoh Amfiaray va uning xotini Erifilaning qizi, Alkmeon va Amfiloxning singlisi edi. Ota Demonassani Fiva qiroli Tersanderga uzatdi va undan oʻgʻli Tisamen tugʻildi.

Psevdo-Higin Demonassani (aniq xato) Argosning boshqa shohi Adrastning oʻgʻli Egialeyning onasi deb atagan.

Sanʼatda
--------

 Berlin muzeyidan Korinf krateri. Markaziy polosada Amfiaraning oilasi, jumladan, Demonassa bilan xayrlashayotgani tasvirlangan.
Qadimgi rassomlar, koʻpincha, Demonassani ota-onasi bilan xayrlashayotgan qizaloq koʻrinishida tasvirlashgan. Ushbu tasvirlarda Erifila Amfiarayni Fivaga qarshi yurishda kuzatib boradi, ammo unga qaytish nasib qilmaydi. Aynan shu sahna Berlin muzeyida saqlanuvchi Korinf kraterida boʻlgan va hozir yoʻqolgan; uni milodiy II-asr geografi Pavsaniy tasvirlagan. U Zevsning Olimpiya ibodatxonasida oltin, fil suyagi va kedrdan yasab, tasvirlar tushirilgan Kipsel qutisini koʻrgan. Rassom Erifila va uyning oldida turgan bolalarni, Amfiaray esa aravada ketayotganini tasvirlagan. Taxminlarga koʻra, bu syujet Fiva eposiga borib taqaladi.

Manbalar
--------

1. 1 2  Павсаний 2002. sfn error: no target: CITEREFПавсаний2002 (help)
2. 1 2  Demonassa 2 1905. sfn error: no target: CITEREFDemonassa\_21905 (help)
3. ↑  Demonassa 3 1905. sfn error: no target: CITEREFDemonassa\_31905 (help)
4. ↑  Гигин 2000. sfn error: no target: CITEREFГигин2000 (help)

Adabiyotlar
-----------

1. Гигин*. Мифы*. СПб.: Алетейя, 2000. ISBN 5-89329-198-0.
2. Павсаний*. Описание Эллады*. М.: Ладомир, 2002. ISBN 5-86218-298-5.
3. Bethe. Demonassa 2 : [nem.] // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. — 1905. — Bd. V, 2. — Kol. 143.
4. Bethe. Demonassa 3 : [nem.] // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. — 1905. — Bd. V, 2. — Kol. 143.
**Irratsionalizm** (lotincha: *irrationalis* - aqlga zid, gʻayrishuuriy) — bilish jarayonida aklning imkoniyatlarini cheklaydigan yoki inkor etadigan falsafiy oqim; falsafada ratsionalizmga zid boʻlgan oqimlar nomi. Dunyoni bilishda inson maʼnaviy hayotining tafakkurdan tashqari tomonlari: iroda, bevosita mushohada, hissiyot, intuitsiya, xayol (fantaziya), instinkt va sh. k. ni birinchi oʻringa qoʻyadi. Irratsionalistlar fikricha, inson obyektiv voqelikning barcha siru asrorlarini aql yordamida bilishga qodir emas, vo-qelik esa Ghhqonuniyatlardan xoli, taso-diflarga, koʻr-koʻrona irodaga boʻysunadi. I. volyuntarizm, hayot falsafasi, intuitivizm, pragmatizm va ekzistensializm kabi falsafiy oqimlarga xos.

Yana qarang
-----------

* Ratsionalizm

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |
**Irravadiyalik delfin** (lotincha: *Orcaella brevirostris*) — delfinlar oilasining *Orcaella* jinsiga mansub suvli sutemizuvchilar turi (Delphinidae).

Tashqi koʻrinish
----------------

Delfinlar oilasining boshqa vakillaridan farqli oʻlaroq, Irravadiya delfinlarining tumshugʻi yoʻq va boʻyni egiluvchan. Bu xususiyatning sababi boshning orqasida koʻrinadigan burmalardir. Boshi qavariq, peshonasi ogʻiz boʻylab kengayadi. Koʻkrak qanotlari keng va uchburchak shaklida. Dorsal qanotlari ham uchburchak shaklida boʻlib, ularning uzunligi butun tananing uzunligining uchdan ikki qismini tashkil qiladi. Rangi kulrang-koʻkdan koʻk-kulranggacha oʻzgaradi. Tishlari tor, uchli, uzunligi taxminan 1 sm. Irravadiya delfinlarining ogʻirligi 114-143 kg, tana uzunligi 146-275 sm ni tashkil etadi. Shuningdek, erkak delfinlarlar odatda kattaroq va uzunroq dorsal qanotlarga ega. Irravadiyalik delfinlarining oshqozoni boʻlinmalarga boʻlingan.

Yashash joyi
------------

Bu turdagi Delfinlar Hind okeanining Bengal koʻrfazidan Avstraliya shimoligacha boʻlgan qirgʻoq suvlarida yashaydilar.

Kambodjadagi delfinlar populyatsiyasi 2022-yilga kelib yoʻq boʻlib ketgan deb hisoblanadi.

Xulq-atvor
----------

Irravadiya delfinlari 3-6 delfinlardan iborat guruhlarda yashaydi. Ular bir guruhdan ikkinchisiga oʻtishlari mumkin. Shuni etib oʻtish kerakki, hududni oʻrganayotganda, delfinlar boshlarini suvdan koʻtarib, ularni oʻrab turgan hamma narsani koʻrish uchun aylanadilar. Ular juda sekin suzadilar. Irravadiya delfinlari paydo boʻlganda, havo yutish uchun boshning faqat yuqori qismini ochib beradi. Nafas olish juda tez amalga oshiriladi va shoʻngʻinlarning faqat 14 foizi chayqalishlar bilan amalga oshiriladi.

Yana qarang
-----------

* Avstraliyalik qirqburunli delfin

Manbalar
--------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑  „The last dolphin in northeastern Cambodia freshwaters dies | CTV News". 16-fevral 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 16-fevral 2022-yil.
6. ↑
7. ↑
**Iroquois** (talaffuzi: *Irokuoi*) — AQShning Janubiy Dakota shtatida joylashgan shahardir. Aholisi 2020-yilgi aholini roʻyxatga olishda 292 kishini tasshkil qilgan.

Geografiyasi
------------

Iroquois shahri 44°21′59″N 97°51′0″W﻿ / ﻿44.36639°N 97.85000°W﻿ / 44.36639; -97.85000GO (44,366437, −97,850095) koordinatalarda joylashgan.

Amerika Qoʻshma Shtatlari aholini roʻyxatga olish byurosiga koʻra, shaharning umumiy maydoni 0.62 kvadrat mil (1.61 km2) tashkil qiladi.

Demografiyasi
-------------

| Aholi o‘sish tarixi |
| --- |
| Yil | Aholi |  | %± |
| **1890** | 181 |  | — |
| **1900** | 276 |  | 525% |
| **1910** | 578 |  | 1 094% |
| **1920** | 651 |  | 126% |
| **1930** | 531 |  | −184% |
| **1940** | 413 |  | −222% |
| **1950** | 413 |  | 00% |
| **1960** | 385 |  | −68% |
| **1970** | 375 |  | −26% |
| **1980** | 348 |  | −72% |
| **1990** | 328 |  | −57% |
| **2000** | 278 |  | −152% |
| **2010** | 266 |  | −43% |
| **2020** | 292 |  | 98% |
| AQSh aholisini ro'yxatga olish |

2010-yildagi aholini roʻyxatga olish holatiga koʻra, shaharda 266 kishi, 119 ta xonadon va 76 ta oila istiqomat qilgan. Shaharning irqiy tarkibi 98,5% oq tanli va 1,5% ikki yoki undan ortiq irqlardan iborat edi. Har qanday irqga mansub ispan yoki lotinlar aholining 0,4% ni tashkil etadi.

Shaharda 119 ta xonadon mavjud boʻlib, ulardan 25,2 foizi 18 yoshgacha boʻlgan bolalari bor, 54,6 foizi er-xotin birga yashagan, 5 foizi eri boʻlmagan ayollar, 4,2 foizida xotini boʻlmagan erkaklar va 36,1% oilasizlar edi. Barcha uy xoʻjaliklarining 32,8 foizi jismoniy shaxslardan iborat boʻlib, 13,5 foizida 65 yosh va undan katta boʻlgan yolgʻiz yashaydigan kishi bor.

Shahar aholisi oʻrtacha yoshi 40,6 yoshni tashkil etadi. Aholining 21,8 foizi 18 yoshgacha boʻlganlar; 6,4% 18 yoshdan 24 yoshgacha boʻlganlar; 25,9% 25 dan 44 gacha; 31,2% 45 dan 64 gacha; va 14,7% 65 yosh va undan kattadir. Shaharning gender tarkibi 52,3% erkaklar va 47,7% ayollarni tashkil etadi.

Shahardagi uy xoʻjaliklarining oʻrtacha daromadi 25 625 dollarni, oilaning oʻrtacha daromadi esa 36 250 dollarni tashkil etdi. Erkaklar oʻrtacha daromadi 25 417 dollarni, ayollarniki esa 16 806 dollarni tashkil qilgan. Shaharning aholi jon boshiga daromadi 13 277 dollarni tashkil etdi. Oilalarning qariyb 18,8 foizi va aholining 17,4 foizi qashshoqlik chegarasidan past boʻlgan, shu jumladan, oʻn sakkiz yoshga toʻlmaganlarning 24,7 foizi va 65 yoshdan oshganlarning 9,8 foizi qashshoq hisoblanadi.

Manbalar
--------

1. ↑  „U.S. Census Bureau: Iroquois city, South Dakota" (en). *www.census.gov*.  United States Census Bureau. Qaraldi: 4-fevral 2022-yil.
2. ↑  „US Gazetteer files: 2010, 2000, and 1990".  United States Census Bureau (12-fevral 2011-yil). Qaraldi: 23-aprel 2011-yil.
3. ↑  „US Gazetteer files 2010".  United States Census Bureau. 25-yanvar 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 21-iyun 2012-yil.
4. ↑  „U.S. Census website".  United States Census Bureau. Qaraldi: 21-iyun 2012-yil.
**Xefren** (yun. Chephren), Xafra (miyercha) — Misr firʼavni (mil. av. 27-asr oxiri — 26-asr boshi). Xeopsning oʻgʻli yoxud ukasi. Gerodot uni Xeopsning despotik hokimiyatini davom ettiruvchi sifatida taʼriflaydi. Gʻizodagi X. ehromi — kattaligi jihatidan 2boʻlib (bal. 143,5 m), qadimda yashirin yoʻl orqali vodiydagi granit ibodatxona bilan bogʻlangan; ibodatxonadan X.ning dioritdan ishlangan 2 haykali topilgan (Krhiradagi Misr muzey ida saqlanadi). Ehrom yaqinida X. davrida qoyatoshlardan oʻyib ishlangan Sfinksning ulkan haykali bor.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Lulu Kennedy-Cairns** CBE (**Marie McDonald McLaughlin Lawrie,** 3-noyabr 1948-yil tugʻilgan) — shotlandiyalik qoʻshiqchi, aktrisa va televizion shaxs.

Hayot va martaba
----------------

Marie McDonald McLaughlin Lawrie Stirlingshire shtatining Lennokstaun shahrida tugʻilgan va Glazgo shtatidagi Dennistounda oʻsgan, u yerda Thomson koʻchasidagi boshlangʻich maktab va Onslow Drive maktabida oʻqigan. U Dennistoundagi Garfild koʻchasiga koʻchib oʻtishdan oldin bir muddat Gallovgeytda yashadi. U 12 yoki 13 yoshda boʻlganida, Marrie va uning menejeri qoʻshiqchi sifatida sahna tajribasini izlash uchun Bellrocks deb nomlangan guruhga murojaat qilishdi. U har shanba oqshomida ular bilan birga paydo boʻldi: guruhning bass ijrochisi Alex Thomsponning aytishicha, oʻsha paytda ham uning ovozi ajoyib edi. Uning ikki ukasi va bir singlisi bor, otasi esa qattiq ichkilikboz edi. 14 yoshida u oʻzining boʻlajak menejeri Marion Masseydan „Lulu" sahna nomini oldi, u shunday dedi: „Men bilaman, u haqiqiy lulu bolasi".

### Dastlabki xitlar

 Lulu 1965-yilda *Fanclub*, Gollandiya televideniesi toʻplamida
1964-yilda Marion Massey qanoti ostida u Decca Records bilan shartnoma imzoladi. Marrie endigina oʻn besh yoshga toʻlganida, uning „Lulu & the Luvvers" guruhiga mansub boʻlgan va shiddatli, ammo etuk ovozda ijro etilgan „Isley Brothers" ning „Shout" versiyasi Buyuk Britaniya chartida 7-oʻrinni egalladi. Massey oʻz karerasini 25-yildan koʻproq vaqt davomida boshqargan, koʻpincha ular biznesda sherik boʻlishgan va Masseyning eri Mark Luluning baʼzi yozuvlarini ishlab chiqargan.

BBC telekoʻrsatuvlari
---------------------

Lulu *"Hafta shousi"* da uch marta, 1969-yilda ikki marta va 1972-yilda bir marta chiqdi. 1978-yil boshida u BBC1 telekanalidagi *Les Douson shousining* doimiy mehmoni edi. 1999-yildan 2000-yilgacha Lulu *Milliy lotereya bilan Red Alert* -ning 14 epizodini oʻtkazdi.

Lulu shuningdek, bir qator telekoʻrsatuvlarda, jumladan, 1974-yilda Bryus Forsit bilan va 1993-yilda Glazgo tramvayida yozilgan Luluning *Katta shousida* ishtirok etgan. 1999-yilda yana bir maxsus asar Lulu hayoti va faoliyatiga bagʻishlangan edi.

Manbalar
--------

1. ↑  Kennedy-Cairns, Lulu*. Lulu: I Don't Want to Fight*. Sphere, 2-dekabr 2010-yil. ISBN 978-0751546255.
2. ↑  She lived at 29 Garfield Street, according to an interview with the *Sunday Post* newspaper published on 5 April 2015. The interview may be seen here „Lulu – I know exactly why Zayn had to flee the pressure of One Direction - Music & Theatre / TV & Showbiz / The Sunday Post". 1-iyul 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29-iyun 2015-yil.

 Retrieved 29 June 2015
3. ↑  „Interview: Lulu, singer". *The Scotsman* (9-oktabr 2009-yil). Qaraldi: 19-avgust 2015-yil.
4. ↑  Room, Adrian*. Dictionary of Pseudonyms: 13,000 Assumed Names and Their Origins*, 5th, McFarland, 2012 — 298 bet. ISBN 9780786457632.
5. ↑  Lulu, *I Donʼt Want to Fight*, Time Warner Books, 2002. p. 214
6. ↑  „It's Lulu". *Genome.ch.bbc.co.uk*. Qaraldi: 3-avgust 2016-yil.
7. ↑  „It's Lulu! - BBC One London - 12 November 1999 - BBC Genome". *genome.ch.bbc.co.uk*. Qaraldi: 24-iyun 2018-yil.
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Lumen (maʼnolari).

**Lumen** yoki **Lyumen** - yorugʻlik oqimining SI Xalqaro birliklar sistemasidagi oʻlchov birligi. Bir lumen - yorugʻlik kuchi bir kandelaga teng boʻlgan nuqtaviy izotropik manbaning bir steradian fazoviy burchak ostiga tarqatgan yorugʻlik oqimiga tengdir (1 lm = 1 kd\*st).

100 Vattli uy-ro'zg'or yorug'lik lampalari 220 Voltli kuchlanish ostida qiymati o'rtacha 1300 lm ga teng bo'lgan yorug'lik oqimini tarqatishadi.
AQSH birlik sistemalarida tarqatilgan va qabul qilingan yorug'lik oqimi farqlangandir.

**Lumen** (lot. lumen — yorugʻlik) — Xalqaro birliklar tizimi SI da yorugʻlik oqimi birligi; lm bilan belgilanadi. 1 lm — yorugʻlik kuchi 1 kandela boʻlganda 1 steradian fazoviy burchak ichidagi nuqtaviy yorugʻlik manba tarqatadigan yorugʻlik oqimi. 1lm=1 Kd-lcp. Yoruglikning spektral tarkibiga qarab 1 lm yorugʻlik oqimiga turlicha quvvat mos keladi. Mas, 0,555 mkm uchun 1 lm = 0,00155 Vt.

|  |  |
| --- | --- |
| Fanlar | *Fanlar haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |



|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * k
* m
* t

SI birliklari |
| --- |
|  |
| asosiy birliklar | 
* amper
* kandela
* kelvin
* kilogram
* metr
* mol
* soniya
 | 
The SI logo |
|  |
| hosilasi birliklar | 
* bekkerel
* kulon
* Selsiy darajasi
* farad
* gray
* genri
* gers
* joul
* katal
* lumen
* lyuks
* nyuton
* om
* pascal
* radian
* siemens
* sievert
* steradian
* tesla
* volt
* vatt
* veber
 |
|  |
| boshqalar | 
* angstrem
* astronomik birlik
* dalton (massaning atom birligi)
* sutka (soat \* daqiqa)
* detsibel
* daraja
* elektronvolt
* gektar
* litr
* neper
* tonna
 |
|  |
| yana qarang | 
* birliklar tizimi
 |
|  |
| 
* Category Turkum
 |

 |

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
**Oʻqituvchi** **haykali** — Tver viloyati (Rossiya) Toropets shahrida oʻqituvchi timsoliga bagʻishlangan bronza haykal. Yodgorlik maʼlum bir shaxs sharafiga emas, balki „oqilona, mehribon, boqiylik ekuvchi" har bir toʻropchanlarga hurmat sifatida oʻrnatilgan. Yodgorlik 1940-1950-yillarda Toropetsk 1-sonli maktab bitiruvchilari tomonidan yigʻilgan mablagʻ evaziga yaratilgan, ular orasida kardiojarroh Vladimir Almazov ham bor edi. Ustoz haykali sayyohlar eʼtiborini tortadigan qadimiy rus shahrining taniqli diqqatga sazovor joyidir.

1968-yilning sentabr oyida Toropets shahridagi 1-sonli umum taʼlim maktabining 60-yilligi nishonlandi. Maktabning 300 dan ortiq bitiruvchilari 1913-yilgi bitiruvdan boshlab nafaqat dars bergan, balki qoʻlida qurol bilan Vatanni himoya qilgan barcha ustozlarga haykal oʻrnatishga qaror qildi. Bitiruvchilari bilan birgalikda 1-sonli maktab direktori A. I. Svetikov, oʻqituvchilar I. N. Gavrilov, D. I. Byuro, I. T. Bloch, P. A. Jeleznyakov, S. M. Mixaylov, P. I. Egorov.

Bepul ishlagan Moskva haykaltaroshlari Yu.G.Orexov va V.X.Dumanyan tomonidan yaratilgan ustoz haykali 1974 -yil 27-iyunda Toropets tashkil topganining 900-yilligi munosabati bilan ochilgan. Yodgorlikda „Oʻqituvchiga minnatdor talabalardan" degan soʻzlar oʻyilgan. Komsomolskaya koʻchasida, 1-sonli oʻrta maktab roʻparasida oʻrnatilgan yodgorlik SSSR va Rossiya hududidagi birinchi oʻqituvchi haykali boʻldi. Shakl darsni olib borayotgan oʻqituvchini tasvirlaydi: ozgʻin, oʻrta yoshli erkak maktab stoliga suyanib, hikoyachi qiyofasida turibdi.

Har yili Bilimlar kuni va Oʻqituvchilar kunida Toropskning yosh aholisi haykalga gullar qoʻyishadi. 1-sonli umum taʼlim maktabida shunday odat bor: bitiruvchi sinf oʻquvchilari „Ustoz" haykali oldida suratga tushishlari shart. Belgilarsiz emas: yodgorlikning oyogʻini silagan oʻquvchining baholari bilan bogʻliq muammolar boʻlmaydi.

Yana qarang
-----------

* Saratovdagi birinchi oʻqituvchi haykali.
* Rostov-Dondagi birinchi oʻqituvchi haykali.
* Maktab stoliga yodgorlik.

Manbalar
--------

1. ↑  „Новости Торопца. Памятнику Учителю — 35 лет!". 10-may 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17-noyabr 2011-yil.
2. ↑  „Чудеса России: Памятник Учителю в Торопце.". 12-iyul 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17-noyabr 2011-yil.
3. ↑  „Культурный туризм. Торопец. Памятник учителю.". 9-oktabr 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17-noyabr 2011-yil.
4. ↑  *Юлия Овсянникова.* „Памятник учителю в Торопце: самая народная достопримечательность древнего города". *Президентская библиотека*.  Русский репортер. — 2013, № 22 (300), 06 —13 июня. — 2013. — С. 85. 24-may 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24-may 2019-yil.
**Oʻquvchi va oʻsmirlar texnika ijodiyot markazi**, Respublika oʻquvchi va oʻsmirlar texnika ijodiyot.markazi — oʻquvchi va oʻsmirlar bilan texnikaga oid mashgulotlar olib boruvchi maktabdan gashqari bolalar muassasasi. Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi tasarrufida. 1930-yil bolalar texnika va qishloq xoʻjaligi stansiyasi nomi bilan tashkil etilgan. 1934-yildan texnika st-yasi, 1948-yildan Respublika yosh texniklar st-yasi, 1960-yildan Markaziy yosh texniklar st-yasi deb nomlangan; 1991-yildan hozirgi nomda. Markaz oʻquvchi va oʻsmirlarning boʻsh vaqtlarini koʻngilli hamda unumli oʻtkazishlari uchun ularni texnika toʻgaraklariga jalb etib, texnikaga boʻlgan havasini kuchaytiradi, maktabda olgan nazariy bilimlarini amalda sinab koʻrish imkoniyatini yaratadi, texnikaga oid bilimlarini boyitadi, kasb-hunarga boʻlgan layoqatlari, qiziqishlarini aniqlashga yordam beradi. Shuningdek, sportning texnika turlari boʻyicha kadrlar tayyorlash va musobaqalar oʻgkazishni tashkil etadi. 2005-yil Oʻzbekiston Respublikasida 136 texnika ijodiyot markazi, 8309 toʻgarak va 2715 toʻgarak rahbari faoliyat yuritdi; toʻgarak mashgʻulotlarida 66 yoʻnalish boʻyicha 92 ming oʻquvchi va oʻsmir ishtirok etdi.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Prekos** (frans. rgesose — erta, tez yetiladigan) — goʻsht-jun yoʻnalishidagi mayin junli qoʻy zoti. 19-asr oʻrtalarida Fransiyada rambulye merinos qoʻylarini Angliyaning goʻshtdor leyster zotli quchqorlari bilan chatishtirib chikarilgan. P. zotida goʻshtdorlik, tez yetilish, yuqori sifatli jun berish xusu-siyatlari yaxshi uygʻunlashgan. Jussasi yirik, boʻyin va tanasida teri burmalari yoʻq. Qoʻchqorlarining ogʻirligi 110–115 kg (150 kg gacha), sovliklari-niki 58–62 kg. Qoʻchqorlaridan 8–10 kg (14 kg gacha), sovliklaridan 3,8—4,2 kg (10 kg gacha) jun olinadi. Junining uz. 8—9 sm, tolasining ingichkalik sifa-ti 60—64, toza jun chiqimi 45—50%. Pushtdorligi 125—135% (100 sovlik,dan 130—150 tagacha qoʻzi olinadi).

P. qoʻylari tez yetiladi, boqish va saqlash sharoitlariga talabchan. Lekin qur-gʻoqchilik mintaqalarida urchitib koʻpaytirishga moslashmagan. P. Gʻarbiy va Sharqiy Yevropa, Shimoliy Afrika mamlakatlarida keng tarqalgan. Rossiya, Ukraina, Belorussiyaning ayrim viloyatlaridagi nayelchilik qoʻychilik xoʻjaliklarida eng sara suruvlari bor. P. kuy zoti ishtirokida 12 dan ortiq yangi qoʻy zotlari (qozoq, qirgʻiz mayin junli qoʻylari, qozoq arhar merinosi, dege-ress va oloy qoʻy zotlari) yaratilgan (yana qarang Mayin junli koʻylar).

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Jan Swammerdam, *Miraculum naturae sive uteri muliebris fabrica*, 1729
**Preformizm** (lot. praeformo — ol-dindan hosil qilaman) — organizm jinsiy hujayralarida embrionning rivojlanishi va undan hosil boʻladigan organizm xususiyatlarini oldindan belgilab beradigan moddiy tuzilmalarning boʻlishi toʻgʻrisidagi taʼlimot. Pre-formistik qarashlar tarixan uzok, vaqt davomida shakllangan. Dastlabki mikro-skopistlar (Ya. Svammerdam, M. Malpigi, A. Levenguk va boshqalar) fikricha, tuxum (ovizm) yoki urugʻ (animalkulizm) hujayrada barcha organlar batamom shakllangan, juda kichik murtakcha mavjud; rivojlanish fakat murtak qismlarining yi-riklashuvidan ibo-rat. Tuxum yoki urug hujayrani 1-oʻringa qoʻyishiga koʻra, preformistlarni ovistlar va animalkulistlarga ajratish mumkin. Preformistlar ilgari surgan gʻoya manti-qiy jihatdan kreatsionistlarning tirik organizmlarni xudoning oʻzi yaratganligi toʻgʻrisidagi gʻoyasiga yaqin keladi (qarang Kreatsionizm). Preformis-tik qarashlarni keyinchalik hayotning oʻz-oʻzidan paydo boʻlishi toʻgʻrisidagi va boshqa gʻoyalarning muxoliflari (A. Gal-ler, Sh. Bonne, L. Spalansani va boshqalar) rivojlantirishdi, 18-asrning 2yarmidan boshlab organizm rivojlanishidagi izdan chiqishlar, ota-ona belgilarining irsiylanishi, organlar re-generatsiyasi toʻgʻrisida maʼlumotlar toʻplanib borishi bilan rivojlanishda yangi belgilarning muayyan tartibda hosil boʻlishi toʻgʻrisidagi taʼlimot — epigenez shakllandi. T. Mopertyui, J. B. Byuffon, ayniqsa, K. Volf to-vuq tuxumi va oʻsimlik murtagining rivojlanishini kuzatish asosida bu taʼlimotni yoqlab chiqishdi.

19-asrning 2yarmida urugʻlanish va hujayra boʻlinishi (mitoz)nnt mo-qiyati ochib berilishi hamda irsiyat va rivojlanish mexanizmlarining hujayra yadrosidagi xromosomalar bilan bogʻliqligi toʻgʻrisidagi taʼlimot paydo boʻlishi bilan preformistik qarashlar yana qaytadan yuzaga chiqa boshlaydi. Rivojlanishni faqat tashki sharoit taʼsiri (ektogenez) yoki moddiy boʻlmagan omil bilan bogʻliqligi toʻgʻrisidagi (vitalizm) epigenetik gʻoyalar asossiz ekanligi isbot qilindi. 19-asrning oxirida organizm tuzilishi va rivojlanishi hujayra yadrosi bilan bogʻliqligi, xromosomalarning individualligi, ularning urugʻlanish va belgilarning irsiylanishidagi ahamiyati toʻgʻrisidagi taʼlimot ham oʻz mohiyatiga koʻra dastlab preformizmga yaqin edi. 20-asr oʻrtalarida genlar kimyoviy tabiatining aniqlanishi, irsiy axborotning saqlanishi va irsiyatga berilishi mexanizmining aniqlanishi bilan P.ning koʻp asrlik va qaramaqarshiliklarga boy tarixi ham bar-ham topdi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Tallibarzu**, Uzuntepa — soʻnggi antik va ilk oʻrta asrga oid shahar xarobasi. Samarqand shahridan 6 km jan.da joylashgan. G. V. Grigoryev (1936—38), Zarafshon arxeologik ekspeditsiyasi (1939) qazishmalar oʻtkazgan va natijada shaharning mil. av. 1ming yillikdan mil. 8-asrgacha boʻlgan 6 ta madaniy qatlami aniqlangan. T. B.ning umumiy maydoni 5 ga, toʻrtburchak shaklida, atrofi koʻplab shinaklari va burjlari boʻlgan qalin devor bilan oʻrab olingan. Shaharning markazida kuhandiz (bal. 18 m) joylashgan, 5—6-asrlarda bu yerda qasrli mustahkam qoʻrgʻon qurilgan. Aholi deqqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik bilan shugʻullangan. T. B.dan kizil rangga boʻyalgan qadaxlar, ikki boshli qoʻchqor koʻrinishidagi kabob koʻrasi, naqshinkor sopol idishlar, haykallar, yozuv namunalari topilgan. Arab xalifaligining Sugʻdni bosib olishi jarayonida (8-asr boshi) vayron boʻlgan.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Biometeorologiya** — ekologiyaning boʻlimi; atmosfera muxitining geofizik va kimyoviy omillari bilan tirik organizmlar oʻrtasidagi bevosita va bavosita aloqalarni hamda iqlim va obhavo bilan tirik organizmlar oʻrtasidagi oʻzaro taʼsirni oʻrganadi. Oʻsimliklar B.si, hayvonlar B.si va odam B.siga boʻlinadi. Oʻsimliklar B.si atrof muhit barcha komponentlarining ham tabiiy sharoitlarini, ham odamning oʻsimliklar olamiga koʻrsatadigan turli xil (qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishi, oʻrmonchilik va shahri k.ga) taʼsirini oʻrganadi (qarang Lgroiqlimshunoslik). Hayvonlar B.si atrof muxit bilan organizmlarning (yashaydigan muhit xususiyatlari bilan bogʻliq boʻlgan) holati, rivojlanishi va harakat funksiyalarining namoyon boʻlishi oʻrtasidagi oʻzaro taʼsirining keng komplekslarini oʻrganadi. Odam uy hayvonlarining yashash sharoitlariga muayyan maqsadga muvofiq taʼsir kursatganligidan uy hayvonlari bilan yovvoyi hayvonlar B.si oʻrtasida muhim tafovutlar bor. Odam B.si meteorologik elementlar (tra, namlik, shamol, radiatsiya, atmosfera elektri va boshqalar)ning organizmga taʼsirini, odamlarning atmosfera muhiti uzgarishlariga moslashuvini, shuningdek turli kasalliklarning paydo bulishida bu oʻzgarishlarning oʻrni va mohiyatini oʻrganadi. B. tabiiy atrof muhitning taʼsiridan tashqari inson tomonidan yaratilgan atrof muhit—aholi punktlarida, binolarda va alohida (izolyatsiyalangan) sistema (har xil turdagi berk transport va boshqalar)lardagi muhitning taʼsirini ham oʻrganadi. Organizmning muhit meteorologik va fizik omillari taʼsirida shakllanuvchi issiqlik rejimini oʻrganish odam B.sining muhim masalalaridan biridir. Odam organizmining issikdik rejimi (holati)ni baholashda issiqlikni sezishdan (uta sovuq, sovuq, salqin, iliq, issiq, oʻta issiq va h. k.) olingan maʼlumotlardan tashqari yana obyektiv koʻrsatkichlar (terlash miqsori, teri harorati, tomir urish tezligi, muskul titrashi va boshqalar) ham hisobga olinadi. Issiklik holatini baholashda turli hisoblash usullaridan foydalaniladi. Ilmiy asoslangan usullardan biri organizm issiklik balansining tarkibiy qismlarini hisobga olishdir. Fizikaviy modellash usullari ham qoʻllaniladi. Kishilarning mehnat qilish va dam olish rejimini optimallashtirish, noqulay obhavo omillarining taʼsirini kamaytirish maqsadida turli mehnat faoliyati sharoitlarida odamning issiqlik holati xususiyatlariga alohida eʼtibor beriladi. Biometeorologik kuzatishlar va hisoblash maʼlumotlaridan organizmlar uchun optimal yashash sharoitlarini taʼminlashda, mehnatni meʼyorlash va boshqalarda keng foydalaniladi (qarang Mikroiqlim).

Hamid Abdullayev.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Biolokatsiya** (bio... yun. locusjoy)—hayvonlarning koʻrish, eshitish, hid bilish va boshqa sezgi aʼzolari yordamida atrof muhitni yoki begona individlar (oʻlja, dushman)ni, ular turgan joy yoki ulargacha boʻlgan masofani aniklash xususiyatlari. B. agar atrofdagi jismlar yoki tovush, hid, issiqlik, yorugʻlik (biror narsadan aks etadigan)lokator hayvon tomonidan qabul kilinishi evaziga sodir boʻlsa, passiv B.; lokator hayvon tomonidan tarqatiladigan signallarni obʼyektdan aks etib qaytishi (akssado) orqali sodir boʻlsa, faol B.—exolokatsiya deyiladi. Passiv B. hamma tirik organizmlarga xos boʻlib, hasharotlar va yapaloq qushlarda ayniqsa kuchli rivojlangan. Masalan, yapaloq qushlar (boyoʻgʻli va boshqalar) gorizontal hamda vertikal tekislikda lokatsiya qilganidan qorongʻida hatto harakatsiz sichqonni ham bemalol sezadi. Bu hol koʻr boʻlib qolgan yapaloqqushlarning ham yashashiga imkon beradi. Passiv B. populyatsiya ichidagi (juftlashish, bir jinsni ikkinchisi qidirib topishi), populyatsiyalararo biotsenologik aloqalarda (dushmandan qochib qutilish, oʻljani tutish) katta ahamiyatga ega. Passiv B. tufayli tabiiy sharoitda sezgi aʼzolaridan biri ikkinchisi oʻrnini bosishi yoki toʻldirishi mumkin (mas, gʻirashira qorongʻilik, tuman, qalin oʻtlar orasida). Passiv lokatsiyaning haroratni sezish orqali amalga oshadigan xili (termolokatsiya) qalqontumshuq va boʻgʻma ilonlarda rivojlangan. Ilonning koʻzlari bilan burun teshigi oraligida joylashgan chuqurchadagi termoreseptor haroratning hatto 0,00G darajada oʻzgarishini ham sezadi va shu orqali qorongʻuda ham oʻljasini bemalol tutadi. Faol lokatsiya qilish qobiliyatiga ega boʻlgan hayvonlar hayoti pana joylar (gʻorlar) yoki su v havzalari bilan bogʻliq (jarqaldirgʻochlar, guaxoro, koʻrshapalaklar, delfinlar, kitlar). Ayrim hayvonlar, baliqlar exolokatsiyaning elektromagnit turidan foydalanadi. Elektr skatining exolokatsiyasi prinsip jihatdan texnikada qoʻllaniladigan radarlarga oʻxshaydi. B.ning akustik xossalaridan foydalaniladigan turi sonarlarni eslatadi. Akustik signallar yordamida exolokatsiya ayrim qushlar (jarqaldirgʻochlar) va sut emizuvchilar (koʻrshapalaklar) uchun xos boʻlib, ular muhitga ultratovush tarqatib, ularning akssadosini kabul qiladi. Koʻrshapalaklar tarqatadigan tovush impulyelarining davomiyligi 1—100 kGs va undan ham ortiq boʻladi. Odam qulogʻining eshitish chegarasi esa 16—2144 Gs ni tashkil etadi. Delfinlar va kitlar odatda qisqa davom etadigan akustik signallar tarqatadi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 
  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Biotelemetriya**, biologik telemetriya (bio... tele... va ...metriya) — biologik hodisalarni tadqiq etish va biologik koʻrsatkichlarni (mas, kosmonavtlar, sportchilarning tomir urishi, qon bosimi, haroratini) masofadan turib oʻlchash va tekshirish usullari majmui. B. tekshirishlarni olis masofadan turib ham (mas, kosmik uchishlarda) yoki oʻrganiladigan obʼyektning harakati paytida (mas, sport musobaqalari yoki mehnat faoliyati paytida) oʻtkazish imkonini beradi. B.da oʻrganilayotgan obʼyektga (odam va hayvonga) maxsus datchiklar oʻrnatiladi; ulardan chiqayotgan signallar aloqa kanallari orqali qabul punktiga uzatiladi va u yerda qayd etiladi.

Tadqiq etilayotgan jarayon elektrik jarayon boʻlmasa (mas, yurakning urishi), u elektr signallariga aylantiriladi. Kosmik kemada uchayotgan odam va hayvon organizmining holatini kuzatish kosmik B. deyiladi. B.da oʻta mitti radiouzatgichlar yordamida ichki organlarda boʻlayotgan jarayonlarni oʻrganish va ularni davolash mumkin. Buning uchun maxsus datchiklar (radiokapsulalar, elektrodlar) ichki aʼzolar yoki toʻqimalarga kiritiladi. B. vositasida hayvonlarning xulqatvorini har xil sharoitda, mas, kushlar uchayotganida ham oʻrganish mumkin. B. kosmik biologiya va kosmik tibbiyot, mehnat va sport fiziologiyasida muhim ahamiyatga ega.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |

 

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 
  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Nyuiva** - qadimgi Xitoy (daosizm) diniy e’tiqod tizimiga kirgan panteondagi eng ulugʻ ma’budlardan biri hisoblanib, u insoniyatni yaratuvchi, yer yuzini suv toshqinidan saqlovchi hamda nikoh va oila homiysi sifatida e’zozlangan. Rivoyatlarda Nyuiva inson kabi bosh va qoʻl hamda ilon singari tanaga ega ma’bud shaklida tasvirlangan. Uning ismi xitoy tilida "Nyu Gua" tarzida talaffuz qilinib, bunda "Gua" shilliqqurtsimon jonzotni bildiradi. Qadimgi Xitoy diniy e’tiqodiga koʻra, ba’zi mollyuska, hasharot va sudralib yuruvchi jonzotlar oʻzining tashqi qobigʻi (teri)ni oʻzgartirish, tanasini yoshartirish va hatto, abadiylik baxsh etish qobiliyatiga ega boʻlgan. Shu jihatdan, Nyuiva ham yetmish marotaba qayta tugʻilgan va u har bir tugʻilishida borliq yangi oʻzgarishga yuz tutgan, deb ishonilgan. Shu bilan birga, rivoyatlarda kelishicha, Nyuiva oʻta qudratli boʻlgan va undan yana oʻnta ma’bud dunyoga kelgan. Boshqa bir afsonaga binoan, Nyuiva va uning ukasi Fusi ilk ilohiy juftlik sanaladi. Arxeologik topilmalarda ular inson boshi va ilonsimon tana bilan bir-biriga yoki qarama-qarshi qarab turgan tarzida ifodalanganini koʻrish mumkin. Oʻz davrida, bahorning ikkinchi oyida muhabbat va nikoh timsoli sifatida ikkisiga atab qurbonlik va maxsus marosimlar oʻtkazilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  Najmiddinov, Karimov, Turdiyeva 2017, s. 309. sfn error: no target: CITEREFNajmiddinov,\_Karimov,\_Turdiyeva2017 (help)

Adabiyotlar
-----------

* Najmiddinov J. Karimov J. Turdiyeva D.*. Dinshunoslik. Qomusiy lugʻat*. Imom Buxoriy xalqaro markazi nashriyoti, 2017 — 480 bet. ISBN 978-9943-5105-3-1.