Parasels
**Parasels** (lotincha: *Paracelsus*, haqiqiy ismi **Filipp Aureol Teofrast Bombast fon Gogengeym**, lotincha: *Philippus Aureolus Theophrastus Bombastus von Hohenheim*; 1493-yilda tug'ilgan, - 1541-yil  24-sentabrda Zalsburgda vafot etgan) - shveytsariyalik alkimyogar, shifokor, faylasuf, tabiatshunos, yatrokimyogar asoschilaridan biri. Qadimgi tibbiyot g'oyalarini qayta ko'rib chiqib, o'z izlanishlarini olib borgan. Kimyoviy moddalarning tibbiyotga kiritilishiga hissa qo'shgan. Zamonaviy ilm-fan asoschilaridan biri hisoblanadi.

O'ziga  *Paracelsus* taxallusini bergan, ya'ni, lotincha (para - "yaqin, atrofida") "Selsga yaqinlashuvchi" degan ma'noni anglatadi, qadimgi Rim ensiklopedisti va 1-asr tibbiyotning zukkosi.

Zamondoshlari Parasels faoliyatini Martin Lyuter bilan solishtirardilar, chunki Lyuter kabi Parasels tibbiyot fanlari va amaliyotining buyuk islohotchisi\reformatori edi.

Tarjimai holi
-------------

Parasels shifokor oilasida tug'ilgan, otasi tomonidan u azaldan ma'lum, ammo qashshoq Svabiya zodagonlari oilasidan edi. Uning onasi, shveytsariyalik bo'lib, mahalliy abbatlikda kasallarga muolaja qilar edi. U juda zaif ko'rinishga ega edi - unda katta bosh va ingichka, qiyshiq oyoqlari bor edi. Oilasida Parasels tibbiyot va falsafa bo'yicha mukammal ta'lim oldi. 16 yoshida u jarrohlik, terapiya asoslarini tanish edi va alkimyo asoslarini yaxshi bilardi. 16 yoshida Paracels uyini butunlay tark etdi va Bazel universitetiga o'qishga ketdi. Shundan so'ng u Wyurzburgda sehrgarlik, alkimyo va astrologiyaning eng buyuk namoyondalaridan biri bo'lgan Abbot Iogan Tritemus bilan birga tahsil oldi. Paracels universitet ta'limini Ferrara shahrida oladi, u yerda dorishunoslik bo'yicha ham doktorlik unvoniga sazovor bo'ldi.

Sarguzashtlari
--------------

1517-yildan boshlab Paracels ko'plab sayohatlarni amalga oshirdi va 17-asrda Evropada paydo bo'lgan maxfiy jamiyatlarning asoschisi bo'lishi mumkin, Evropaning turli universitetlariga tashrif buyurgan, harbiy yurishlarda shifokor sifatida ishtirok etgan, imperator yerlariga, Fransiya, Angliya, Shotlandiya, Ispaniya, Portugaliya, Skandinaviya mamlakatlari, Polsha, Litva, Prussiya, Vengriya, Transilvaniya, Valaxiya, Apennin yarim orolining shtatlariga tashrif buyurgan (u Shimoliy Afrika, Falastin, Konstantinopol, Rossiya va tatar asirligida bo'lganligi haqida mish-mishlar bor edi).

Van Helmontning guvohligiga ko'ra, 1521-yilda Paracelsus Konstantinopolga keladi va u yerda Falsafa toshini oladi. Paracels bu toshni olgan usta, "Aureum vellus" (Oltin jun - lotin) kitobida aytib o'tilganidek (1598-yilda Rorschachda bosilgan), ma'lum bir Sulaymon Trismozin yoki Paracelsning vatandoshi Pfayfer edi. Aytishlaricha, bu Trismozin ham panatseyani ham egallagan edi; ba'zilar uni 17-asrning oxirida hali tirik edi deyishadi: uni qandaydir franzsuz sayohatchisi ko'rgan ekan.

Paracelsus Dunay mamlakatlari bo'ylab sayohat qildi va Italiyaga tashrif buyurdi, u erda imperator armiyasida harbiy jarroh bo'lib xizmat qildi va o'sha davrdagi ko'plab harbiy ekspeditsiyalarda qatnashdi. Sayohatlarida u nafaqat shifokorlar, jarrohlar va alkimyogarlardan, balki jallodlar, sartaroshlar, cho'ponlar, doyalar va folbinlar bilan muloqotda bo'lgan juda ko'p foydali ma'lumotlarni to'plagan. U ilmni kattadan ham, kichikdan ham, olimlardan va oddiy xalqdan ham olgan; uni chorvadorlar yoki darveshlar davrasida, piyoda yo'llarida uchratish mumkin edi, bu esa boshqalarga nisbatan shafqatsiz haqorat va ta'nalarga sabab bo'lgan, ular o'zlarining tor fikrlarida unga qarshi dushmanlarini to'plagan. O'n yil sarson-sargardon bo'lib, goh shifokorlik bilan shug'ullanib, goh o'qituvchilik yoki o'qish bilan shug'ullanib, o'sha davrlar odatiga ko'ra, alkimyo va sehrgarlik bilan kun kechirib, o'ttiz ikki yoshida Germaniyaga qaytib keldi va. kasallarni davolashning ajoyib holatlari tufayli u yerda kutilmaganda mashhur bo'ldi

1526-yilda u Strasburgdaa byurgerlik huquqini qo'lga kiritdi va 1527-yilda mashhur kitob nashriyotchisi Iogan Froben homiyligida Bazel shahar shifokori bo'ldi. Shuningdek, 1527-yilda Okskolampadiusning tavsiyasiga ko'ra, shahar kengashi unga yuqori maosh belgilab, fizika, tibbiyot va jarrohlik professori etib tayinladi. Bazel universitetida u faqat lotin tilida o'qitish an'analariga zid ravishda nemis tilida ham tibbiyot kursini ochib, talabalrni o'qitishni boshladi. Uning ma'ruzalari, hamkasblarining nutqlaridan farqli o'laroq, taqdimotni o'sha davr tibbiyot professorlarining yagona mashg'uloti bo'lgan Galen, Gippokrat va Avitsennaning fikrlarini oddiy takrorlash emas edi. Uning ta'limoti haqiqatan ham o'ziniki edi va u boshqalarning fikrini hisobga olmasdan, o'z shogirdlarining olqishiga sazovor bo'ldi va o'zining pravoslav hamkasblarini dahshatga soldi, faqat o'rnatilgan, umume'tirof etilgan ta'limotlar tomonidan ishonchli tarzda qo'llab-quvvatlanishi mumkin bo'lgan ta'lim berish odatini buzdi. 1528-yilda shahar hokimiyati bilan tortishuvlar va kelishmovchiliklar natijasida Parasels  Kolmarga ko'chib o'tdi. So'ng u akademiyadan 10 yilga chetlashtirildi.

1529 va 1530-yillarda. Esslingen va Nyurnbergga tashrif buyurdi. Nyurnberglik "haqiqiy" shifokorlar uni firibgar va firibgar deb tuhmat qilishdi. Ularning ayblovlarini rad etish uchun u shahar kengashidan kasalliklari davolab bo'lmaydigan deb topilgan bir nechta bemorlarni davolashni ishonib topshirishni so'radi. Unga fil kasalligi bilan og'rigan bir qancha bemorlar yuborilgandi, u hech qanday to'lov talab qilmasdan, ularni qisqa vaqt ichida davolagan. Buning isbotini Nyurnberg shahar arxivida topish mumkin.

Parasels bir nechta samarali dori-darmonlarni ixtiro qiladi. Uning asosiy yutuqlaridan biri silikozning (konchilarning kasbiy kasalligi) tabiati va sabablarini tasnif etganidir.

Keyingi yillarda Paracels ko'p sayohat qildi, yozdi, davoladi, tadqiq qildi, alkimyoviy tajribalar o'tkazdi va astrologik kuzatuvlarni amalga oshirdi. 1530-yilda Beratzhauzen qal'alaridan birida u Paragranum Beratzhausen (1535) ustida ishlashni o'z nihoyasiga yetkazdi. Augsburg va Regensburgda qisqa vaqt bo'lganidan so'ng, u Sent-Gallen ga ko'chib o'tdi va 1531-yil boshida bu erda "Paramirum" (1532) kasalliklarining kelib chiqishi va kechishi bo'yicha uzoq muddatli ishni tamomladi. 1533-yilda u Villaxda to'xtaydi va u yerda "Adashgan shifokorlar labirinti" ni (1533) va "Kartiniya yilnomasi" (1535) ni yozdi.

Paracels konchilar kasalligini tasvirini keltirdi ("Shneeberg o'pka kasalligi"; "Von der Bergsucht und anderen Bergkrankheiten" u tomonidan 1533-1534-yillarda yozilgan, lekin 1567-yil o'limidan keyin nashr etilgan), keyinchalik ushbu kasallik o'pka saratoni sifatida aniqlangan. Konchilar kasalligi radonning ionlashtiruvchi nurlanishi bilan bog'liq bo'lib, ular kam shamollatiladigan shaxtalar havosida to'planadi.

So'nggi yillari
---------------

Umrining so'nggi yillarida "Falsafa" (1534), "Yashirin falsafa" (birinchi nashri flamand tiliga tarjima qilingan, 1533), "Buyuk astronomiya" (1531) risolalari va bir qator kichik tabiat falsafiy asarlari, shu jumladan. "Nimfalar, silflar, pigmeyalar, salamandrlar, devlar va boshqa ruhlar kitobi" (1536) larini yozdi.

Shundan so'ng u Meren, Karintiya, Krayne va Vengriyada bo'ladi va oxir-oqibat Salzburgga joylashadi, u yerga yashirin fanlarni yaxshi ko'radigan Bavariya grafi Palatin Dyuk Ernst tomonidan taklif qilingandi. U erda Paracels nihoyat o'z mehnatining samarasini ko'rishga va shuhrat qozonishga muvaffaq bo'ldi. Nihoyat, u boshqa shaharga ko'chib o'tishga majbur bo'lishidan xavotirlanmasdan, tibbiy amaliyot bilan shug'ullanishi va asarlar yozishi mumkin. Uning shaharning chekkasida oʻz uyi, idorasi va laboratoriyasi bor.

1541-yil 24-sentabrda Zalsburg qirg'og'idagi White Horse mehmonxonasining kichkina xonasida u qisqa muddatli kasallikdan so'ng vafot etdi (48 yoshu uch kun). U Sankt-Peterburg shahar cherkovi qabristoniga dafn qilindi. 

Uning o'limining so'nggi holatlari hali ham aniq emas, ammo tadqiqotlar uning zamondoshlarining fikrini tasdiqlaydi, unga ko'ra Paracels kechki ovqat paytida, tabiblardan biri, dushmanlari tomonidan yollangan qaroqchilar tomonidan xiyonat tufayli hujumga uchragan. Toshga qulashi natijasida uning bosh suyagi sinadi va bu bir necha kundan keyin uning o'limiga olib sabab bo'ladi.

Vafotidan keyingi taqdiri. Yodgorlik
------------------------------------

Nemis shifokori S. T. fon Semmering Paracelsusning bosh suyagini ko'zdan kechiradi, uni g'ayrioddiy tuzilishi tufayli boshqalari bilan taqqoslay olmadi va chakka suyagidan o'tadigan yoriqni payqadi. U bunday yoriq faqat Paracelsning hayoti davomida sodir bo'lishi mumkinligiga amin edi, chunki qattiq, ammo eski va qurigan bosh suyagining suyaklarini bu tarzda bo'linib turmasdi.

Paracelsus qoldiqlari 1572-yilda Sankt-Peterburg cherkovi binosini rekonstruksiya qilish paytida eksgumatsiya qilingan. Sebastyan Zalsburgda va Sankt-Peterburg ibodatxonasi oldidagi hovlini o'rab turgan devor orqasida qayta dafn etilgan.

Shogirdlari va izdoshlari
-------------------------

* Tourneisser, Leonard (1531-1596), shveytsariyalik shifokor.
* Vaygel, Valentin (*Vaygel*; 1533-1588) - ko'plab izdoshlariga ega bo'lgan nemis protestant dinshunos va faylasuf (Veygelchilar).
* Severinus, Piter (*Peder Sørensen*;inglizcha: *Peder Soerensen*; 1540-1602) - daniyalik shifokor, kitoblar muallifi: "Idea medicinae philosophicae" (1571), "Epistola scripta Th. Paraselso" (1572).
* Libavi, Andreas (*Libavius*; 1555-1616) - nemis shifokori.
* Xunrat, Geynrix (1560-1605), nemis faylasufi va kimyogari, "Abadiy donolik amfiteatri" (1595) muallifi.
* Turke de Mayern (nemischa:; 1573-1655) shveytsariyalik shifokor.
* Fludd, Robert (*Fludd*; 1574-1637) - ingliz shifokori.
* Di Kapua, Leonardo (1617-1695), italyan shifokori.

Paracels va uning izdoshlarining ta'limoti yatrokimyo deb atalib, u ham mustaqil ravishda ishlab chiqilgan :

* Van Helmont (1580-1644), gollandiyalik shifokor
* Tachenius, Otto (*Tachenius*; inglizcha: *Otto Tachenius*; 1610-1680) - nemis farmatsevti;
* Silvius, Frensis (1614-1672) Gollandiyalik shifokor.

Shuningdek, Shvetsiya qiroli Erik XIVning oʻgʻli va sobiq xizmatkori Shvetsiyalik Gustav (1568-1607) oʻzining keng bilimi uchun "ikkinchi Paracels" laqabini oldi.

Ijod namunalari
---------------

Hayot davomida nashr etilganlari:
* Ulm, Hans Varnier, 1536; Augsburg, Haynrich Stayner (Steyner), 1536; Frankfurt-Mayn, Georg Raben va Veygand Xanen, 1536-yil.
* *Vom Holz Guaiko*, 1529-yil.
* *Von der Frantzösischen kranckheit Drey Byuxer*, 1530-yil.
* *Vonn dem Bad Pfeffers Oberschwytz gelegenda, 1535-yil.*
* *Prognozlar*, 1536.

Xotira
------

* 1941-yildan beri Швейцарское химическое общество[de] umr bo'yi erishgan yutuqlari uchun Премию Парацельса[de]  bilan taqdirladi.
* 1970-yilda Xalqaro Astronomiya Ittifoqi Oyning narigi tomonidagi kraterga Parasels nomini berdi.

Badiiy adabiyotda va kinoda
---------------------------

* Xorxe Luis Borxesning "Paracelsus atirgul" asarida qahramonlardan biri Paracelsusdir.
* "Frankenshteyn "romanida qahramonga Paracelsusning yozuvlari va g'oyalari katta ta'sir ko'rsatdi.
* Paracelsus aka-uka Vaynerlarning "Nesmeyana uchun davo" (Qo'rquvga davo) romanidagi bosh qahramonlardan biridir.
* Avstriyalik rejissor Georg Pabst 1943-yilda Парацельс[de] filmini suratga oldi.
* Paracelsus "Labirintga kirish "filmidagi bosh qahramonlardan biridir.
* G. F. Lovecraft okklyuziv asarlar muallifi va boshqa o'rta asr okkultizm olimlari asarlari bilan bir qatorda qahramonlar tomonidan mistik maqsadlarda, masalan, o'liklarni tiriltirishda foydalaniladigan alkimyogar sifatida hikoyalarida tez-tez tilga olinadi.
* 1987-yilgi "Go'zallik va yirtqich" serialining bir nechta epizodlarida paydo bo'ladi. Bu Paracelsus emas, balki jinoyatchi, yovuz odam, er osti laboratoriyasida giyohvand moddalarni ishlab chiqaradigan qotil, megalomaniyadan aziyat chekadigan va shuning uchun buyuk shifokor nomini o'zlashtirgan Jon Piterdir.
* Bu Fullmetal Alchemist manga va anime qahramonining prototipi bo'lib, u "Van Xohenxaym" (shuningdek, syujetga ko'ra "Teofrast Bombast" nomiga ega bo'lishi mumkin)
* Omborxona 13 serialida seriyaning antagonistlaridan biri sifatida namoyon bo'ladi, u o'lmaslikka erishish uchun Falsafa toshini yaratish uchun 600 dehqonni o'ldirgan, ammo keyinchalik Vault 9 regentlari tomonidan qo'lga olingan va bronza haykalga aylantirilgan.
* Kristofer Barklining "Relikt yig'uvchi" romanidagi qahramonlardan biri.

Manbalar
--------

1. ↑  В современной транскрипции также — Хоэнхайм.
2. ↑  „Парацельс".  www.hrono.ru. Qaraldi: 25-noyabr 2015-yil.
3. ↑  [dic.academic.ru/dic.nsf/enc\_philosophy/910#ПАРАЦЕ́ЛЬС0 Философская энциклопедия] // Академик.
4. ↑  Новая философская энциклопедия, 2003 г.
5. ↑  *Розенберг Г.С. Краснощеков Г.П.* „Всё врут календари!". 24-noyabr 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-iyul 2022-yil.
6. ↑  „Paracelsus Prize". 6-dekabr 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4-oktabr 2016-yil.

Adabiyotlar
-----------

* *Volodarskiy V. M.* Teofrast Paracelsusning ijtimoiy utopiyasi Wayback Machine saytida arxivlandi (2016-03-04). // Sotsialistik ta'limotlar tarixi: maqolalar to'plami. - M. 1985-yil
* *Volodarskiy V. M.* Paracelsus asarida tabiat tasviri // Uyg'onish davri madaniyatida tabiat. - M. 1992-yil.
* *Volodarskiy V. M.* Leonardo da Vinchi va Paracelsus sehr va kimyo haqida // Leonardo da Vinchi va Uyg'onish davri madaniyati. — M.: Nauka, 2004.- S.176-183. — ISBN 5-02-032668-2
* *Gundolf F.* Paracelsus / Per. L. Markevich, jami. ed. va keyin. V. N. Morozova. - Sankt-Peterburg: Vladimir Dal, 2015. - 191 p. — ISBN 978-5-93615-154-5
* *Zorina E. V.* Paracelsus // Delphis № 24 (4/2000)
* Койре А. „Парацельс",*. Мистики, спиритуалисты, алхимики Германии XVI века*. Долгопрудный: Аллегро-Пресс, 1994. ISBN 5-87859-067-0.
* *Mayer P.* Paracelsus - shifokor va ko'ruvchi. / Per. E. B. Murzina. - M. 2003-yil.
* *Jole Shekelford.* Paracelsian tibbiyotining falsafiy yo'li: Petrus Severinusning g'oyalari, intellektual konteksti va ta'siri (1540-1602). - Kopengagen: Tusculanum Press muzeyi, 2004-yil. - P.p. 519.
* *Walter Pagel[en].* Paracelsus: Uyg'onish davrida falsafiy tibbiyotga kirish. - Karger Publishers Shveytsariya. — ISBN 3-8055-3518-X