**Li Lianjie** (familiyasi Yangzhong; 1963-yil 26-aprelda tugʻilgan), oʻzining sahna nomi bilan mashhur Jet Li — xitoylik kino aktyori, kino produseri, jang sanʼati ustasi va ushu boʻyicha nafaqadagi chempion. U Singapur fuqaroligiga ega.

Ushuning taniqli oʻqituvchisi Wu Bin bilan uch yillik mashgʻulotlardan soʻng Li Pekin Ushu jamoasi uchun birinchi milliy chempionatda gʻalaba qozondi. 19 yoshida raqobatbardosh Ushudan nafaqaga chiqqanidan soʻng, u Xitoyda aktyor sifatida katta shuhrat qozondi va *Shaolin ibodatxonasi* (1982) filmida debyut qildi. U koʻplab tanqidchilar tomonidan eʼtirof etilgan jang sanʼati epik filmlarida, xususan, *Zhang Yimou qahramoni* (2002), *Afsona zarbasi* (1994) va *Bir paytlar Xitoyda* (1991) serialidagi dastlabki uchta filmda bosh rolni ijro etgan (1993), unda u xalq qahramoni Wong Fei-hungni tasvirlagan.

Lining xitoylik boʻlmagan filmdagi birinchi roli *Lethal Weapon 4* (1998) filmidagi yovuz qahramon rolida boʻlgan, Gollivud filmidagi birinchi bosh roli esa *Romeo oʻlishi kerak* (2000) filmidagi Han Sing roli boʻlgan. U koʻplab xalqaro jangovar filmlarda, jumladan,  fransuz kinosida *Luc Besson* tomonidan suratga olingan *Ajdaho nafasi* (2001) va *Boʻshatilgan* (2005) filmlarida suratga tushdi. U Jason Statham bilan *Yagona* (2001) va *Urush* (2007), Jackie Chan bilan *Taqiqlangan qirollik* (2008), Sylvester Stallone bilan birga *Chegarasizlar* filmlarining uchtasi va *Moʻmiyo: Ajdaho imperatorining qabri* filmidagi bosh qahramon yovuz qahramoni sifatida ham rol oʻynagan (2008).

Hayoti va jang sanʼati karyerasi
--------------------------------

Li Pekinda (Xitoy) tugʻilgan va ikki oʻgʻil va ikki qizning eng kichigi edi. U ikki yoshga toʻlganda otasi vafot etdi va uning oilasi qashshoqlikda yashadi.

Li sakkiz yoshda edi, uning ushu boʻyicha iqtidori maktab yozgi kursida mashq qilayotganida sezildi. Keyin u ushu boʻyicha sparring boʻlmagan tadbirda qatnashdi, soʻngra Butun Xitoy oʻyinlarida jang sanʼati namoyishi boʻlgan Pekin Ushu jamoasiga qoʻshildi. Mashhur murabbiylar Li Junfeng va Wu Bin iqtidorli bolaning rivojlanishiga yordam berish uchun qoʻshimcha harakatlar qildi. Wu Bin hatto Lining protein isteʼmolini koʻpaytirish uchun Lining oilasi uchun oziq-ovqat sotib oldi. Juda yosh Li kattalar bilan bellashgan va 1975-yildan 1979-yilgacha koʻpkurash boʻyicha mamlakat chempioni boʻlgan. U bu haqida:

> Birinchi oʻrinni qoʻlga kiritganim katta sensatsiyaga sabab boʻldi, chunki men juda yosh edim. Men 12 yoshda edim, qolgan ikki medal sohibi esa yigirma yoshdan oshgan edi. Taqdirlash marosimida shohsupaning eng yuqori pogʻonasida turganimda ham 2 va 3-oʻrin medal sohiblaridan pastroq edim. Bu juda ajoyib manzara boʻlsa kerak.
> 
> — Jet Li Xitoyning

Lining soʻzlariga koʻra, bir marta, bolaligida, Xitoy milliy ushu jamoasi AQShga prezident  Richard Niksonga chiqish qilish uchun borganida, Nikson uni shaxsiy qoʻriqchisi boʻlishini soʻragan. Li javob berdi: „*Men hech kimni himoya qilmoqchi emasman. Men katta boʻlganimda bir milliard xitoylik vatandoshimni himoya qilmoqchiman!*"

Li ushuning bir qancha uslublarini, xususan *Chángquán* (Shimoliy uzun musht uslubi) va *Fānziquán* (Kuchli musht) ustasi. Shuningdek, u boshqa sanʼat turlarini oʻrgangan, jumladan, *Baguazhang* (Sakkiz trigramm palma), *Tayjiquan* (Yuqori musht), *Xing Yi Quan* (Shakl niyatli musht), *Zui Quan* (Mast musht), *Ying Chjao Quan* (burgut panjasi mushti) va *Tanglangquan* (Namoz oʻqiydigan mantis) U Nanquanni (Janubiy musht) oʻrganmagan, chunki uning mashgʻulotlari faqat Shimoliy Shaolin uslubiga qaratilgan edi. U shuningdek, Ushuning Sanjiegun (Uch boʻlimli zarba), Gùn, Dao (Keng qilich), Jian (Toʻgʻri qilich) kabi asosiy qurollarini ham oʻzlashtirgan.

Li tizzasidan olgan jarohati tufayli atigi 18 yoshida ushudan nafaqaga chiqdi, ammo bir necha yil Pekin Ushu jamoasida yordamchi murabbiy boʻldi. Lining jang sanʼatidagi mahorati oxir-oqibat uning ichki va xalqaro shuhratiga hissa qoʻshadi.

Aktyorlik karyerasi
-------------------

### Xitoy va Gonkong filmlar

Uning sportdagi yutuqlari tufayli erishgan shon-shuhrat, Xitoyda boshlangan va keyin Gonkongda davom etgan jang sanʼati kino yulduzi sifatida martabaga olib keldi. Li oʻz nomini 1982-yilda Filippinda, reklama kompaniyasi uning haqiqiy ismini talaffuz qilish juda qiyin deb hisoblaganida oldi. Film afishalarida **Jet Li** deb nom bering. Koʻp oʻtmay hamma uni bu yangi nom bilan chaqira boshladi. Bu nom ham unga yosh talabalik chogʻida berilgan „Jet" taxallusi bilan bogʻliq boʻlib, Pekin Ushu jamoasi bilan mashgʻulotlarda tezligi va nazokati tufayli u ushbu nomni qoʻlga kiritgan.

Lining 2011-yilda suratga olingan ikkita badiiy filmi bor edi: „Sehrgar va Oq ilon" va „Ajdaho darvozasining uchuvchi qilichlari"; ikkinchisini gonkonglik kino direktor Tsui Hark boshqargan.

Tai chi sport turini targʻib qilish uchun 2012-yilda Li *Tai Chi* filmida rol oʻynadi va filmni **Chen Kuo-Fu** bilan birgalikda ishlabdi. Li Tai Chi ustasi Yang Luchan juda chiroyli obrazda tasvirlagan.

### Amerika/Gʻarb filmlari

Jet Li Xitoy 2008 
1998-yilda u oʻzining xalqaro filmdagi debyutini „Oʻlim quroli 4" filmida qildi, shuningdek, bu uning birinchi marta filmda yovuz qahramon rolini oʻynagan. Produser Joel Silver unga marhum qoʻshiqchi Aaliyah bilan birga navbatdagi „Romeo oʻlishi kerak" (2000) filmida bosh rolni berishga vaʼda berganidan keyin u „Oʻlim quroli 4" filmini suratga olishga rozi boʻldi. Film kassa hiti boʻldi. Ishlab chiqarish vaqtida Li  ingliz tilini juda kam bilgan boʻlsa-da, uning xitoylik mafiya qotili Wah Sing Ku roli maqtovga sazovor boʻldi.

Li Chow Yun-fatning „Crouching Tigers", „Hidden Dragon" (2000) filmidagi rolidan voz kechdi, chunki u xotiniga homiladorlik paytida hech qanday film suratga tushmasligiga vaʼda bergan. U, shuningdek,  Matrisa trilogiyasidagi Seraph rolidan voz kechdi, chunki bu rol uning mahoratini talab qiladigan rol emas va ushbu film u oʻz nomini aktyorlar roʻyxatiga qoʻshmasa ham yetarlicha ajoyib edi. Li shuningdek, 2000-yilda film ishlab chiqilayotgan paytda „The Green Hornet" filmida Kato rolini ijro etgan. 2001-yilda film boshqa studiyaga koʻchirilgan. Film 2011-yilda qayta koʻchirilib, ekranga chiqqanida, Kato rolini *Jay Chou* tasvirlagan.

Li 2002-yilda zamonaviy John Woo tomonidan Amerika Qoʻshma Shtatlaridagi eng qadimgi Osiyo Amerika teatri boʻlgan Sharqiy Gʻarb oʻyinchilari tomonidan *Visionary mukofoti* bilan taqdirlangan. Mukofot „teatr, kino va televidenie orqali Osiyo-Tinch okeani Amerikasi hamjamiyatining koʻrinishini oshirgan sanʼatkorlar"ni taqdirlaydi. U taqdirlash marosimida oʻzining ona tilida mandarin tilida nutq soʻzladi.

Li 2005-yilda suratga olingan „Unleashed" filmida jiddiyroq rol oʻynadi, u yerda u hayvondek tarbiyalangan bola mentalitetiga ega kattalarni tasvirlagan. Garchi uning jang sanʼati mahorati keng qoʻllanilgan boʻlsa-da, bu Li filmlarida ilgari koʻrilganidan koʻra chuqurroq boʻlgan qaygʻuli film boʻlib, dramatik aktyorlar Bob Hoskins va Morgan Freeman ham rol oʻynagan.

Kino ijodkorligidagi bir yillik tanaffusdan soʻng, Li 2010-yilda aktyorlikka qaytdi va „Chegarasizlar" filmida yollanma askar rolini oʻynadi, ushbu filmda u jangovar yulduzlar Sylvester Stallone, Jason Statham, Dolph Lundgren, Mickey Rourke, Eric Roberts, Steve Austin, Terry Crews va Randy Couturelar bilan hamkorlik qildi. U Jason Statham bilan uchinchi marta hamkorlik qildi. 2012-yilda u „Chegarasizlar 2" kinosidagi rolini qisqacha takrorladi va 2014-yilda uchinchi „Chegarasizlar 3" filmida qaytdi. Li dastlab „XXX: Xander Cagening qaytishi" filmida  Vin Diesel bilan rol oʻynashi aytilgandi, ammo Facebookdagi postga koʻra Vin Diesel tomonidan Li oʻrniga  Donnie Yen keldi.

Li 2020-yilda jonli efirda namoyish etiladigan  Mulan filmi uchun Xitoy imperatori roliga kastingdan oʻtgan.

Filmografiya
------------

AQSh prokat statistik maʼlumotlariga koʻra, 2010-yil avgust oyidagi eng muvaffaqiyatli Jet Li filmi mamlakatda 130 million dollardan ortiq daromad keltirgan *Oʻlim quroli 4*, ikkinchisi esa 103 million dollardan koʻproq daromad bilan *Chegarasizlar* filmidir. *Qahramon* AQShdagi eng muvaffaqiyatli xorijiy tillardagi uchinchi film va eng koʻp eʼtirof etilgan Li filmlaridan biridir. *Qoʻrqmas* filmi AQShdagi barcha davrlarning yettinchi eng muvaffaqiyatli chet tilidagi filmidir. Umumiy tanqidiy nuqtai nazardan qaraganda, eng yaxshi eʼtirof etilgan Li filmi „Afsonaviy musht" (Rotten Tomatoes: 100 %) va eng yomoni „Urush" (Rotten Tomatoes: 14 %).

Yutuqlar
--------

| Yil | Mukofot | Nominatsiya | Film | Natija |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1995 | Golden Horse Film Festivali | Maxsus mukofot | Nomaʼlum | Yutuq |
| 1999 |  MTV Movie Awards | Eng yaxshi yovuz roli uchun | *Oʻlim quroli 4* | Nominatsiya |
| 2001 | Eng yaxshi jang sahnasi uchun | *Romeo oʻlishi kerak* | Nominatsiya |
| 2002 | *Birinchi* | Nominatsiya |
| 2003 | *Cradle 2 the Grave* filmi | Nominatsiya |
| 2006 | Hundred Flowers mukofoti | Eng yaxshi aktyor | *Qoʻrqmas* | Nominatsiya |
| 2007 | Gonkong kino tanqidchilari jamiyati mukofotlari | Yutuq |
| Gonkong kino mukofoti | Nominatsiya |
| 2008 | *Harbiy qoʻmondonlar* | Yutuq |
| Shanxay kino tanqidchilari mukofotlari | Yutuq |
| Osiyo Film mukofoti | Nominatsiya |
| Hundred Flowers mukofoti | Nominatsiya |
|

Manbalar
--------

1. ↑  „Biography.com". 1-fevral 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29-yanvar 2014-yil.

,
2. ↑  „Xinhuanet.com".  News.xinhuanet.com. 9-iyun 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 2-oktabr 2010-yil.
3. ↑  *Li, Jet* „Let's start at the beginning". *Essays*.  JetLi.com. 13-iyul 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-iyul 2010-yil.
4. ↑  *Li, Jet* „Life Essay: Part 2". *Essays*.  JetLi.com. 21-oktabr 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-iyul 2010-yil.
5. 1 2  „Jet Li Biography".  TalkTalk. 14-iyul 2010-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-iyul 2010-yil.
6. ↑  *Li, Jet* „Life Essay: Part 9". *Essays*.  JetLi.com. 13-iyul 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-iyul 2010-yil.
7. ↑  „IWUF Ambassadors". *IWUF*.
8. ↑  *China's Internet Celebrity: Furong Jiejie in Celebrity in China*.
9. ↑  „Life essay: part 7".  Jetli.com. 24-dekabr 2010-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 2-oktabr 2010-yil.
10. ↑  „Wushu-ography".  Jetli.com. 26-dekabr 2010-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 16-avgust 2010-yil.
11. ↑  *SCMP.com, Unus Alladin* „Fans of martial arts legend Jet Li were shocked by his recent appearance - here's what's wrong with him" (en). *Business Insider Australia* (23-may 2018-yil). 16-yanvar 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 14-yanvar 2021-yil.
12. ↑  *Jet Li: "Wushu Master" in Sport and Film in Celebrity in China*.
13. ↑  „Jet Li to star in new tai-chi movie".  Asia Pacific Arts (23-fevral 2011-yil). 8-aprel 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-fevral 2011-yil.
14. ↑  „'Tai Chi' releases concept poster".  china.org.cn (20-may 2011-yil). 27-may 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 13-iyul 2011-yil.
15. ↑  *O'Sullivan, Michael*. „Another Day, Another 'Lethal Weapon'". Nash Holdings LLC (10-iyul 1998-yil). Qaraldi: 25-avgust 2016-yil.
16. ↑  *Schwarzbaum, Lisa* „Lethal Weapon 4". *Entertainment Weekly*.  Time Inc. (17-iyul 1998-yil). 6-noyabr 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-avgust 2016-yil.
17. ↑  Burr, Martha. „Kiss of the Dragon."
*Kung Fu Magazine* June 2001 KungFuMagazine.com Wayback Machine saytida arxivlandi (4-sentabr 2007-yil). 13 February 2007
18. ↑  „Behind the Curtains: The Evolution and Impact of Asian Americans in Theatre | US-China Institute" (en). *china.usc.edu*. Qaraldi: 24-iyul 2019-yil.
19. ↑  „AsianConnections: Coverage of East West Players Visionary Awards (Amy Hill, John Cho, Jet Li, John Woo)". *v1.asianconnections.com*. 24-iyul 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24-iyul 2019-yil.
20. ↑  *Brown, Todd* „Tony Jaa, Jet Li and Deepika Padukone Join Vin Diesel In XXX: THE RETURN OF XANDER CAGE".  Twitch (1-yanvar 2016-yil). 21-yanvar 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi.
21. ↑  „Vin Diesel / photos".  Facebook (12-fevral 2016-yil). 16-noyabr 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17-fevral 2016-yil.
22. ↑  „Donnie Yen Takes Over Jet Li's *XXX: The Return of Xander Cage* Role" (12-fevral 2016-yil). 18-fevral 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-fevral 2016-yil.
23. ↑  „Disney's Live-Action 'Mulan' Lands Gong Li, Jet Li (Exclusive)". *The Hollywood Reporter* (12-aprel 2018-yil). Qaraldi: 14-aprel 2018-yil.
24. ↑  „Jet Li". *Box Office Mojo*. 18-avgust 2010-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-avgust 2010-yil.
25. 1 2  „Foreign Language". *Box Office Mojo*. 24-iyul 2010-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6-avgust 2010-yil.
26. 1 2  „Jet Li". *Rotten Tomatoes*. 22-iyul 2010-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-avgust 2010-yil.

Havolalar
---------

* Rasmiy sayt Wayback Machine saytida arxivlandi (2018-04-01).