Forumning konsepsiyasi va muammolari 1992-yilda Qrim-Moskva guruhining „*Yarimada shoirlari*" tomonidan ishlab chiqilgan (Igor Sid, Andrey Polyakov, Mixail Laptev). Rejissor Oksana Natoloka konsepsiyani ishlab chiqishda va dastlabki uchta Bosfor forumlarining ssenariysini amalga oshirishda faol ishtirok etdi.

**Bosfor forumlari**
--------------------

 I Bosfor forumi. Forum ishtirokchilari montajning oxirgi harfi fonida R. Egorova „Osmonga qarang" haqida. Tuzla. 29.09.1993 yil. Surat muallifi Andrey Kanishchev.
### **I Bosfor forumi**

1993-yil sentyabr oyining oxiri — oktyabr oyining boshlarida Rossiya Madaniyat vazirligining Tasviriy sanʼat boshqarmasi (Leonid Bajanov rahbari) koʻmagida Rossiya, AQSh, Ukraina va Avstraliya mualliflari ishtirokida boʻlib oʻtdi. Forum Tuzla orolidagi „Tabula rasa" instalyasiyasi va land-art ko‘rgazmasi bilan ochilib, Kerchdagi adabiy tadbirlar bilan davom etdi.

### II Bosfor forumi

Ikkinchi Bosfor forumi Qrim Madaniyat vazirligi, Ukrainaning „Privatbank" bankining Kerch filiali va Kerchning „Anna" tikuvchilik korxonasi koʻmagida 1994-yil iyul oyida boʻlib oʻtdi. Unda oʻsha davrning adabiy elitasi, shu jumladan Vasiliy Aksyonov, Fozil Iskandar, Timur Kibirov va bir necha avlodning boshqa taniqli mualliflari ishtirok etdi.

### III Bosfor forumi

Uchinchi Bosfor forumi 1995-yil avgust oyida Qrim Madaniyat vazirligi koʻmagida oldingi tarkibga qoʻshimcha ravishda yangi mualliflar, jumladan Dmitriy Vodennikov, Aleksey Parshchikov, Lev Rubinshteynlar ishtirokida boʻlib oʻtdi. Moskvada boʻlib oʻtgan uchinchi forum yakunida Qrim geopoetik klubi tashkil etildi, u Bosfor forumining oʻziga xos geografik „proyeksiyasi" yoki koʻzgusiga aylandi va uning ishtirokchilarini oʻz faoliyatiga jalb qildi.

### **IV Bosfor forumi**

2011-yil avgust oyida Kerchdagi xuddi shu nomdagi Bosfor pansionati egasi Maksim Kabanov tashabbusi bilan Bosfor forumi qayta tiklandi, u Forum ishtirokchilarini yashash va tadbirlarni oʻtkazish uchun binolar bilan taʼminladi. Birinchi marta bir qator yangi mualliflar, jumladan, Kanada va Madagaskardan ham qatnashdilar. Ushbu bosqichdan boshlab, Forum tadbirlari nafaqat Kerch yarim orolida, balki Simferopolda, Taurida markaziy muzeyida ham oʻtkaziladi. Dasturning markaziy tadbiri „Zamonaviy madaniyatning omon qolish maktabi" seminari (davra suhbati) hisoblanadi.

### V Bosfor forumi

 V Bosfor forumi. Yeni-Kale qal’asi xarobalarida „MadagasQrim" oʻrnatilishi. Ishtirokchilar: Ismet Shayx-Zade (Qrim) va Tanteli Harimanga Ratuvukheri (Madagaskar). Kerch, 20.09.2013-yil.
2013-yil sentabr oyida Qrim madaniyat, sanʼat va turizm universiteti ko‘magi va faol ishtirokida, jumladan Avstraliya, Belarus, Germaniya, AQSh, Fransiyadan yangi mualliflar ishtirokida Forum beshinchi marta Taurida markaziy muzeyi (Simferopol) va „Bosfor" pansionati (Kerch)da bo‘lib o‘tdi. Beshinchi forumning maxsus loyihasi Ukraina filantropi Viktor Vintonyakning koʻmagida Stanislav fenomeni vakillarining, noshirlar, shoirlar va esseistlarning ishtiroki edi. Ular tufayli Ivano-Frankivsk shahri (eski nomi Stanislav) soʻnggi 20 yil ichida Ukrainaning adabiy poytaxtiga aylandi.

### **VI Bosfor forumi**

2015-yil sentabr oyida „Bosfor" (Kerch) pansionati ko‘magida o‘tkazilgan *Oltinchi Bosfor forumi* birinchi marta o‘ziga xos mavzuga ega bo‘ldi — ***"Boshqalarga ochiqlik. Badiiy tarjima va badiiy talqin"***. Bu galgi forumning asosiy tashkilotchisi Rossiya Tarjima Instituti boʻldi. Tadbirda:

**Oleg Barabanov** tarixchi, tahlilchi, siyosat fanlari doktori, MGIMO Yevropa instituti ilmiy direktori; 

Filologiya fanlari doktori, „Yovvoyi dala" adabiy almanaxi asoschisi va noshiri **Aleksandr Korablev** (Donetsk); 

Filolog, tarjimon, „Chet el adabiyoti" jurnali bosh muharriri **Aleksandr Lirgant**;

Tarjimon, rus adabiyoti ingliz tilidagi „Glas" jurnali bosh muharriri **Natalya Perova;**

Shoirlar va filologiya fanlari doktorlari **Natalya Azarova, Aleksandr Bubnov**,

Rus novator shoiri **Amarsana Ulzituyev**; 

Slavyan filologi, etnologi **Tatyana Xofman** (Syurix) va boshqalar, taniqli madaniyat va fan arboblari ishtirok etishdi.

Dastlab, forumdagi intellektual muloqotning umumiy yoʻnalishi Oʻrta yer dengizi tarixiy va madaniy merosini zamonaviy sanʼat prizmasidan oʻrganishdan iborat edi.Biroq, har bir yangi forum bilan munozaralarning futurologik, prognostik komponenti, global siyosiy, iqtisodiy, ekologik va maʼnaviy inqirozning namoyon boʻlishidan tashvishlanish tobora kuchayib bordi. Natijada, toʻrtinchi, beshinchi va oltinchi Bosfor forumining (2011, 2013, 2015) gʻoyaviy oʻzagi *„Zamonaviy madaniyatning omon qolish maktabi*" futurologiya va amaliy esxatologiya boʻyicha seminar (davra suhbati) boʻldi.

Insoniyatning omon qolishi muammosini ishlab chiqishda oltinchi Bosfor forumi xalqlarni yaqinlashtiradigan va ularning oʻzaro tushunishiga yordam beradigan madaniy hodisa va tinchlikparvar omil sifatidagi badiiy tarjima muammosiga bagʻishlandi.

Aʼzolari
--------

 II Bosfor forumi ishtirokchilari: I. Sid, O. Natoloka, I. Axmetiev, O. Mosendz, V. Kulakov, A. Galichenko, Y. Nechiporenko, M. Mikushevich, M. Maksimova, V. Aksenov, V. Mikushevich. A .Golubev, L.Panasenko, M.Bode Jr. R.Elinin, A.Lyusi, V.Bode, M.Aizenberg, A.Xlebnikova (Iskander), F.Iskander, T.Kibirov, I.Jdanov, S .Iskandar. Kerch, Mithridates togʻi, 20.07.1994-yil. Surat muallifi Andrey Kanishchev.
Turli yillarda Bosfor forumi ishtirokchilari: yozuvchilar Vasiliy Aksyonov, Vladimir Voinovich, Sergey Volchenko, Fozil Iskandar, Yuriy Nechiporenko (Rossiya), Vladimir Eshkilev, Leonid Panasenko (Ukraina), shoirlar Natalya Azarova, Mixail Aizenberg , Pavel Andreseniev. Ivan Axmetiyev, Veronika Bode, Grigoriy Brainin, Aleksandr Bubnov, Dmitriy Vodennikov, Dina Gatina, Aleksandr Golubev, Ivan Jdanov, Nikolay Zvyagintsev, Timur Kibirov, Mariya Maksimova, Vladimir Mikushevich, Mariya Maksimova, Vladimir Mikushevich, Andrega Alexa Mikushevich, Andreyka Mikushevich, Andrey Rodionov, Lev Rubinshteyn, Yevgeniy Saburov, Andrey Sizix, Yuliya Skorodumova, Amarsana Ulzituev, Aleksandr Shishkin, Ruslan Elinin (Rossiya), Boris Babushkin, Stanislav Belskiy, Marianna Kiyanovskaya, Aleksandr Petrokov, Sergey Polyak, Sergey Polyak, Sergey Novykov, Sergey Polsanliy Valeriy Chepurin (Ukraina), Varvara Cherkovskaya (Belarus), Tatyana Bonch-Osmolovskaya (Avstraliya), Sergey Biryukov (Germaniya), Martina Xyugli (Shveytsariya), tarjimon Aleksandr Lirgant (Rossiya), noshirlar va kuratorlar Dmitriy Kuzmin, Natasha Perova, Arkadiy Rovner, Igor Savkin (Rossiya), Aleksandr Ocheretyanskiy (AQSh), Dmitriy Burago, Sergey Shatalov (Ukraina) Ksanleder ,Fagot Aleksandrov, Sergey Letov (Rossiya), Aleksey Blajko, Yuriy Zmorovich, Aleksandr Konovalov (Ukraina), Aleksandr Petropavlovskiy (Kanada), rassomlar Valeriy Aizenberg, Rost Egorov, Dmitriy Kantorov, Anjelina Panova, Aristarx Chernysh (Rus), Ismet Shayx-Zade (Ukraina), Jan-Mark Kastera (Fransiya), rejissyor Aleksandr Dirdovskiy (Ukraina), tanqidchilar Mixail Bode, Evgeniya Vejlyan, Vladislav Kulakov (Rossiya), Mariya Gough, Avstraliya), tarixchilar Aleksey Kulikov, Andrey Malgin, Semyon Shestakov (Ukraina), madaniyatshunoslar Yekaterina Dais, Aleksandr Lusi (Rossiya), filologlar Vladimir Kazarin, Aleksandr Korablev (Ukraina), Tatyana Xofman (Shveysariya), biofizik Boris Rejabek, faylasuf f Oleg Gabrielyan (Ukraina), psixolog Aleksandr Asmolov (Rossiya), siyosatshunos va tahlilchilar Oleg Barabanov (Rossiya) va Tanteli Ratovohery Wayback Machine saytida arxivlangan (2022-03-14). (Madagaskar/Ukraina) va boshqa mualliflar. Bosfor forumining tashabbuskori va kuratori shoir, esseist, antropolog Igor Siddir .

Konsepsiya aktsiyalari
----------------------

Bosfor forumining o‘ziga xos jihatlari orasida kontseptual sanʼatga bo‘lgan qiziqishning ortishi ham mavjud: land-art, installyatsiyalar, ijrolar, shuningdek, o‘ziga xos ijodiy muhit, „real vaqtda" hamkorlikdagi ijod aura nafaqat ishtirokchilarni, balki uning tinglovchilari ham o‘ziga tortdi. Birinchi Bosfor forumi Tuzla orolida „Tabula rasa" instalyasiyalari va quruqlik sanʼati koʻrgazmasi bilan ochildi. *Rostislav Egorov*ning „Osmonga nigoh" geoglifining uzunligi bir kilometrga yetgan o‘rnatmasi qora suv o‘tlari bilan qumdagi xandaklar bo‘ylab ishlangan va afsonaga ko‘ra,NASA sunʼiy yo‘ldoshi tomonidan suratga olingan (geoglif fotosuratlari Moskvaning "Gumanitar "gazetasida chop etilgan.Sunʼiy yoʻldosh orqali olingan). „Orol" mavzusi Aristarx Chernishevning urushga qarshi piro-spektakli Bosfor- Bikini tomonidan ochib berilgan. Mariya Goughning (Avstraliya) „Paleopolis quloqlari" instalyasiyasi rassom Konstantinos Ioannidis (Gretsiya) bilan hamkorlikda oʻzining qator ishlarini davom ettirdi. **Valeriy Ayzenberg va Irina Danilova**ning "Tuxumdagi Afrodita "kompozitsiyasi oʻn yil oʻtgach, 2003-yilda Moskvadagi Tuzla badiiy aksiyasidoirasida Qrim geopoetik klubi tomonidan Serebryaniy Bor orolida atrofidagi siyosiy ziddiyatga qarshi norozilik sifatida takrorlandi.

Bosfor forumining „imzo" kontseptual harakatlari qatorida „Tsiklopen imo-ishorasi" (festival ishtirokchilari tomonidan Kerch tog‘ida maxsus yaratilgan „soxta skif" Yuz-Adin-Oba qo‘rg‘onida „ijodiy talismanlar"ni dafn etish) spektakli bor.

Maʼnosi
-------

Bosfor forumi postsovet Qrimidagi birinchi yirik xalqaro festival loyihasi edi. Shu bilan birga, bu butun postsovet hududidagi birinchi eksperimental, koʻp janrli va fanlararo loyiha edi.

Forumdan soʻng uning oʻtkaziladigan joyi — Kerch shahri oʻzining topografiyasi bilan nosir Vasiliy Aksyonov, shoirlar *Nikolay Zvyagintsev, Mariya Maksimova, Andrey Polyakov* va boshqa ishtirokchilarning asarlarida oʻz aksini topdi. Vasiliy Aksyonov umrining oxirigacha turli intervyularda Bosfor forumi, Kerch va Tuzla orolini tilga oldi.

*Bosfor forumi* doirasida postsovet hududida birinchi marta yangi madaniy taʼlimot — geopoetika konsepsiyasi ishlab chiqildi. Doimiy rivojlanishda boʻlgan eksperimental loyiha sifatida *Bosfor Forumi* oʻzining generativ tamoyilini namoyish etdi. Bosfor forumining intellektual va badiiy amaliyotlarining davomi Qrim klubi (Qrim geopoetik klubi, aslida Bosfor forumining „Moskva ekstrapolyatsiyasi")Zmorovich maktabi improvizatsiya festivali va seminar maktabi kabi madaniy loyihalar edi.

Iqtibos
-------

* „Sanʼat janri sifatida suhbat bayrami chuqur Oʻrta yer dengizi ildizlariga ega va men Bosfor forumini buyuk anʼanalarning davomi sifatida qabul qilaman" (Sergey Averintsev, I Bosfor forumiga tabrik,1993-yil)

* "Men oʻlayotgan yozuvchilar qabilasining qurultoyini qutlayman.Bosfor forumi uchun Qrimni baland tuting! (Viktor Erofeev, III Bosfor forumini tabriklash,1995-yil)
* „Tuzlani bilaman, u yerga Bosfor forumiga bordim. 1990-yillarning oʻrtalarida u yerda avangard rassomlarining yosh guruhi kontseptual forum tashkil qilishdi" (Vasiliy Aksyonov)
* „Bosfor forumi, siz men soʻnggi 20 yil davomida orzu qilgan samoviy Qrimning koʻzgusisiz." (Andrey Polyakov,2013)
* Kerchda „Bosfor forumi" zamonaviy sanʼat va adabiyot festivali oʻz ishini yakunlad.Tuzla orolida Moskva rassomlarining koʻrgazmasi bilan ochilgan festival soʻngra madaniyat muassasalari soyasida materikga koʻchdi. („Kommersant-Daily" gazetasi, 07.10.1993)
* "Qrimning kelajagi — bu jahon badiiy sinov maydonchasi ". Bu Bosfor forumi festivalining g‘oyaviy o‘zagi. („Prezident" gazetasi, 06.01.1994 y.)
* Bu kontekst obroʻli boʻla boshladi: yozgi Qrim forumi tobora nufuzli boʻlib bormoqda. („Bugun gazeta"27.01.1995)
* Moskvada Qrim geopoletik klubi ochildi. Bu Bosfor forumi tashkilotining o‘quvchilarimizga maʼlum bo‘lgan navbatdagi tashabbusi bo‘lib, u dunyoning estetik o‘qi Qrim orqali o‘tishiga ishonchi komil."Literaturnaya gazeta"1995-yil 06-12)
* Kerch shahrida IV Bosfor forumi ochiladi.Ertaga forumning asosiy tadbiri Qrim yarim orolining tauriologiyasi va geopoetikasiga bag‘ishlangan davra suhbati bo‘ladi. (Nezavisimaya Gazeta, NG-ExLibris, 18/08/2011)
* Loyihani yangilashning xususiyatlaridan biri uning geografiyasining keskin kengayishi edi. Beshinchi Bosfor forumining maxsus loyihasi Gʻarbiy Ukrainadan „Stanislav fenomeni" deb ataladigan adabiy qoʻnish edi. („Rossiya jurnali"26.09.2013)
* Forumda iqtisodiy, ekologik va maʼnaviy inqiroz dunyosida madaniyatning saqlanib qolishi bilan bogʻliq boʻlgan munozaralarning futurologik tarkibiy qismi tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. (Gazeta, 2000 yil, 11.10.2013 yil)
* Bosfor forumining bosh tashkilotchisi — Rossiya tarjimon instituti tomonidan nashr etilgan 700 betlik „Adabiy tarjima olamlari" to‘plamining tantanali ochilishi va taqdimoti bo‘lib o‘tdi.Badiiy tarjima nafaqat „Adabiy tarjima" sifatida ko‘rib chiqildi. madaniy hodisa, balki insoniyatning omon qolishiga umid beruvchi muhim tinchlik oʻrnatish resursi sifatida. („Nezavisimaya gazeta", NG-ExLibris, 01.10.201

Manbaalar
---------

1. ↑
2. ↑  *Игорь СИД.* „Остров (коса) Тузла: война мифов или новая талассократия?". *Журнал гуманитарных технологий "Со-Общение", №12, 2003* (декабрь 2003). 15-fevral 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10-avgust 2015-yil.