**Serb genotsidi** (1941-1945, serbcha: *Геноцид над Србима*) — bosib olingan Yugoslaviya Qirolligi hududida Ikkinchi Jahon urushi paytida serblarni yoʻq qilish, taʼqib qilish va kamsitish hisoblangan genotsid hisoblanadi. Qurbonlarning aniq soni hozircha nomaʼlum. Turli maʼlumotlarga koʻra, genotsid natijasida 197 mingdan 800 minggacha inson halok boʻlganligi yozilgan. Genotsidning asosiy tashkilotchisi Mustaqil Xorvatiya davlatidagi fashistik Ustaše rejimi va nemis bosqinchi maʼmuriyatlari hisoblangan. 1945-yil 26-mayda eʼlon qilingan rasmiy hisobotda urush qurbonlarining umumiy soni (urush natijasida halok boʻlgan yoki halok boʻlgan barcha millat vakillari) 1.685.000 kishini tashkil etgan. Yugoslaviyadagi urush jinoyatlari shuni koʻrsatdiki, urush qurbonlarining umumiy soni — 1 706 000 kishini tashkil etgan. 240 000 ga yaqin serblar majburan katolik dinini qabul qilgan, yana 400 000 kishi Serbiyaga qochishga majbur boʻlgan. Ushbu harakatlar hozirgi Xorvatiya, Bosniya va Gersegovina va Serbiya hududlarining etnik xaritasini oʻzgartirdi va serblar va xorvatlar oʻrtasidagi munosabatlarga juda salbiy taʼsir koʻrsatdi.

Jarayonlar
----------

### 1918—1941-yillar

1919-yilda Josip Frankning oʻgʻli Ivitsa Frank Gratsda Ustaše harakatiga asos soldi. Uning maqsadi Xorvatiya davlatining mustaqilligi, uning monoetnik va monokonfessionalligini tashkil toptirish edi. Mustaqil Xorvatiya chegaralari Serbiya — Raska hududidan Zagorje va Zagreb viloyati, Istria, sobiq Harbiy chegara yerlari, Dalmatiya, Bosniya va Gersegovina barcha hududlarini qamrab olishi kerak edi.

Bir qator siyosiy inqirozlar natijasida Yugoslaviyada separatistik kayfiyat kuchaydi, bu ayniqsa Xorvatiya va Makedoniyada sezilarli boʻldi. Xususan, Vengriya va Italiya Ustashe rahbarlariga yordam koʻrsatdi, u yerda Ustashe jangarilari uchun oʻquv lagerlari boʻlib, ular keyinchalik Yugoslaviya Qirolligi hududiga olib ketildi.

1932-yilda Ustaše Likada qoʻzgʻolon boshlashga harakat qildi, ammo ularning barcha urinishlari jandarmeriya kazarmasiga hujum qilish bilan cheklandi. 1934-yil 9-oktyabrda Ustashe qirol Aleksandrga muvaffaqiyatli suiqasd uyushtirdi va Fransiya tashqi ishlar vaziri Bartani ham oʻldirdi. 1939-yilda, Tsvetkovich-Machek kelishuvi imzolangandan soʻng, Xorvatiya Yugoslaviya tarkibida bir oz avtonomiya oldi, ammo bu qarama-qarshiliklarni bartaraf eta olmadi.

Albanlar soni koʻpayib borayotgan va millatlararo toʻqnashuvlar sodir boʻlayotgan Kosovo va Metoxiyadagi vaziyat bundan kam emas edi. 1920-yillardagi alban qoʻzgʻolonlari, hukumat amnissiyalar yordamida toʻxtashga muvaffaq boʻldi. Mintaqada jiddiy millatlararo ziddiyat saqlanib qoldi.

### Aprel urushi va Yugoslaviyaning boʻlinishi

1941-yil 27-martda havo generali Simovich boshchiligidagi Yugoslaviya ofitserlari harbiy toʻntarish amalga oshirib, shahzoda Regent Polni taxtdan agʻdardi va yosh qirol Pyotr II ni taxtga oʻtkazdi. Bunga Yugoslaviyaning nemisparast blok mamlakatlariga qoʻshilishi toʻgʻrisidagi paktga sabab boʻldi. Yugoslaviya hukumati nemis bosqinidan qoʻrqib, natsistlarni yarim yoʻlda kutib olishni tanladi. General Simovich darhol Sovet Ittifoqiga yordam soʻrab murojaat qildi, lekin yordamni olishga ulgurmadi — 1941-yil 6-aprelda nemis qoʻshinlari urush eʼlon qilmasdan Yugoslaviya chegaralariga bostirib kirishdi. 17-aprelda mamlakat taslim boʻldi.

 Zagrebda nemis qoʻshinlarining yigʻilishi. 1941-yil aprel
Xorvatiyada Yugoslaviya harbiy maʼmuriyati safarbarlik bilan eng katta qiyinchiliklarga duch keldi va chaqirilganlarning ishtiroki juda past edi. Misol uchun, 1941-yil 3-aprelda xorvat polkovnigi Kren Gratsga qochib ketdi va nemislarga Yugoslaviya qurolli kuchlari haqida batafsil maʼlumot, shu jumladan maxfiy havo bazalarining joylashuvi haqidagi maʼlumotlarni berdi. Yana bir misol, Bjelovarda mahalliy xorvatiya rezervistlaridan tuzilgan ikkita polkning qoʻzgʻoloni. Qoʻzgʻolonchilar Belovarni toʻsib qoʻyishdi va garnizonning taslim boʻlishini talab qilishdi, aks holda shahar va uning atrofida yashovchi barcha serblarni va zobitlar oila aʼzolarini oʻldirish bilan tahdid qilishdi. Xorvatiyaning rasmiy gazetasi „Nova Hrvatska" keyinroq Xorvatlarning Yugoslaviya armiyasidagi xiyonati va kollaborativligi haqida yozdi.

 Yugoslaviyaning Eksa tomonidan boʻlinishi
1941-yil kuzida Ustasha lagerlari roʻyxatiga yana biri Stara Gradiskada qoʻshildi. U asosan ayollar va bolalar uchun moʻljallangan edi. Toʻrt yil ichida unda 75 mingga yaqin odam halok boʻldi. faqatgina 4 yil davomida 3 erkak va 3 ayol quduq ichida yashirinib tirik qolishdi.

* Germaniya oʻzining maʼmuriy tizimiga Sloveniyaning shimoliy qismini, asosan, Yuqori Krajina va Quyi Shtiriyani, alohida qoʻshni hududlarni, xususan Prekomurje gʻarbini qoʻshdi. Berlin, shuningdek, Kosovo va Metoxiyaning baʼzi hududlarini qoʻshib, Serbiyaning katta qismi va Voyvodinaning sharqiy qismini tashkil etgan Yugoslav Banat ustidan oʻz nazoratini oʻrnatdi.
* Vengriya Voyvodinaning shimoli-gʻarbiy qismini — Bačka va Baranyani, Osijek shimolidagi Slavoniya mintaqasini va Prekomuriyaning katta qismini egallab oldi va qoʻshib oldi. Mejumurjeda Vengriya ishgʻol maʼmuriyati tashkil etildi.
* Italiya janubiy Sloveniyani, Gorski Kotarning bir qismini, Xorvatiya Primoriya va Dalmatiyani orollar bilan, Chernogoriyani egallab oldi va Kosovo va Metoxiyaning katta qismini hamda Gʻarbiy Makedoniyani Buyuk Albaniyaga qoʻshib oldi. Unga Chernogoriya sharqidagi hududlar ham berildi.
* Bolgariya Makedoniyaning katta qismini hamda janubiy va sharqiy Serbiyaning bir qismini bosib oldi va anneksiya qildi. Bu hududlar, aslida, anneksiya qilingan edi, garchi rasmiy ravishda Berlin ularni Bolgariya maʼmuriyatiga topshirgan boʻlsa-da, ularning maqomi urush tugaganidan keyin yakuniy qaror qabul qilinishi kerak edi.

 Gitler va Pavelich, 1941-yil
Gitler va Mussolini, kelishuvga koʻra, xorvatga (Ustashe) oʻzlarining yarim mustaqil davlati — "Xorvatiya mustaqil davlati "ni yaratishga ham ruxsat berishdi. Uning chegaralari Germaniya (1941-yil 13-may) va Italiya (1941-yil 18-may) bilan tuzilgan shartnomalarga muvofiq belgilandi. Mustaqil Xorvatiya tarkibiga Xorvatiyaning tarixiy hududi, Gorski Kotar, Xorvatiya Primoriya va Dalmatiyaning bir qismi, shuningdek, Srem va Bosniya va Gersegovina kirdi. Gorski Kotar, Primorye va Dalmatiyadagi baʼzi hududlar Ustasha orollari bilan Italiyaga berildi.

Turli hisob-kitoblarga koʻra, Xorvatiya Mustqil Davlatida 1,8 milliondan 1,9 milliongacha odam serblar boʻlib, mamlakat aholisining uchdan bir qismini tashkil qiladi.

XMDda serblarning yoʻq qilinishi
--------------------------------

### Diskriminatsiya va genotsid

 Serblar va yahudiylarga Zagrebni tark etishga buyrugʻi haqida
Ustašening milliy-siyosiy maqsadlari nafaqat Xorvatiyaning davlat mustaqilligini oʻrnatishni, balki yangi davlatga etnik xorvat xarakterini berishni ham koʻzlagan. Ushbu maqsadga erishish yoʻlidagi asosiy toʻsiq XMD aholisining uchdan bir qismini tashkil etgan serblar edi. Natijada, XMD mavjudligining birinchi kunlaridan boshlab Ustashe faol anti-serb harakatlarini boshladi. Muqaddima serblarni Xorvatiya xalqining dushmanlari sifatida koʻrsatuvchi keng miqyosli targʻibot kampaniyasi boʻlib, ularda XMDda joy yoʻq edi. Serblarning qirgʻin qilinishi va ularning koʻplab kontslagerlarga joylashtirilishi eng maqbul yechim sifatida qaralar edi.

Natsistlar Germaniyasidan oʻrnak olib, Ustaše rejimi serblar, yahudiylar va rum xalqlarini nishonga olgan Nyurnberg qonunlariga oʻxshash irqiy qonunlar chiqardi. 1941-yil 17-aprelda Xorvatiya xalqi manfaatlariga yoki Xorvatiya mustaqil davlatining mavjudligiga tahdid solganlik uchun oʻlim jazosini joriy qiluvchi xalq va davlatni himoya qilish toʻgʻrisidagi qonun tasdiqlandi. 18-aprelda serb yoki yahudiy tadbirkorlarga tegishli xususiy korxonalarga davlat komissarlarini tayinlash va ularning barcha transport vositalarini musodara qilish toʻgʻrisidagi farmonlar qabul qilindi, 25-aprelda kirill alifbosini taqiqlovchi qonun qabul qilindi, serblar „pravoslav" degan maʼnoni anglatadi „P" harfi bilan armbands kiyish buyurildi.

1941-yil 5-mayda Ustaše hukumati qaror chiqardi, unga koʻra Serb pravoslav cherkovi Mustaqil Xorvatiyada oʻz faoliyatini toʻxtatdi. 9-may kuni Zagreb eparxiyasining serbiya mitropoliti Dositey (Vasich) hibsga olindi. 2-iyun kuni barcha serb pravoslav xalq maktablari va bolalar bogʻchalarini tugatish toʻgʻrisida buyruq chiqarildi.

 Yasenovas konslageri qurbonlari
1941-yil 22-iyunda Gospichdagi nutqida Ustaše rahbarlaridan biri Mile Budak 26-iyunda Hrvatski List gazetasida chop etilgan serblarga qarshi harakat dasturini ishlab chiqdi:

Serblar va yahudiylarga boʻlgan munosabatning farqi yahudiylarni butunlay yoʻq qilish va serblarning uchdan bir qismini yoʻq qilish, uchinchisini katoliklikni qabul qilish va uchinchisini Serbiyaga quvib chiqarish istagidan iborat edi. Shunday qilib, Ustashilar oʻz davlatlarini butunlay monomilliy qilishni rejalashtirdilar. Italiyalik tarixchi Mark Rivelining yozishicha, Ustaše uchun yahudiy masalasi asosiy „irqiy masala" emas edi. Uning fikricha, Pavelich „eng qudratli natsist ittifoqchisini rozi qilish uchun" yahudiylarni qirib tashlashni oʻz zimmasiga olgan edi deb yozadi.

Ustaše oʻzining birinchi reydlarini Yugoslaviya Qirolligi taslim boʻlganidan keyin darhol serblar yashaydigan shahar va qishloqlarga oʻtkazdi, ammo Ustaše hukumatiga koʻra, bu reydlar rasmiy emas edi. Shunday qilib, Belovar yaqinidagi Gudovacda 1941-yil 27-28-aprelda 200 ga yaqin serb otib tashlandi; 1941-yil 9-mayda Blagajda 400 ga yaqin serb, Koritsa qishlogʻida 176 serb, Juro Borot buyrugʻi bilan Lyubishka viloyatida 4500 serb halok boʻldi, 5 mingga yaqin kishi qirgʻinlar natijasida halok boʻldi. Sviytsa va Livno oʻrtasida joylashgan havo maydonida 280 serb tanklar tagiga tashlandi. Galinjevoda yuzlab serblar metall sim bilan ikkiga boʻlingan holda Drinaga tashlandi.

1941-yil iyun oyida koʻp sonli ishgʻolchi qoʻshinlar Bolqonni tark etgandan soʻng va ularning ittifoqchilari ustidan nemis nazorati zaiflashganidan soʻng, Ustaše serblarni oʻldirish koʻlamini oshirdi. 1941-yilda atigi olti hafta ichida Ustaše uchta pravoslav episkopini va 180 000 serbni oʻldirdi. Serbiyaga yetib borish uchun juda koʻp jasadlar Drina, Drava va Sava suvlariga tashlangan. Baʼzilariga „Belgrad pasporti", „Serbiya uchun hurmat", „Qirol Pyotr uchun Belgradga" kabi yozuvlar qoʻyilgan edi.

* Ustashe tomonidan oʻldirilgan serb oilasiUstaše tomonidan oʻldirilgan serb oilasi
* Baniyada oʻlimga hukm qilingan serblarBaniyada oʻlimga hukm qilingan serblar
* Kozardagi Ustasha terrorining qurbonlariKozardagi Ustasha terrorining qurbonlari
* Ustaše asirga olingan partizanning boshini kesmoqdaUstaše asirga olingan partizanning boshini kesmoqda
* Ustasha dahshatUstaše dahshatlari

### Konslager tizimi

 Bosib olingan Yugoslaviyadagi konslagerlar
Yangi davlat eʼlon qilingandan soʻng, Ustaše ikki turdagi lagerlarni yaratishni boshladi: deportatsiya va kontslagerlar. Bunday lagerlar Sisak, Bjelovar va Slavonska Pozega yaqinidagi Sapragda joylashgan edi.

1941-yil aprel-may oylarida XMDda birinchi konslagerlar tashkil etila boshlandi. Ular oʻsha yilning 23-noyabrida Pavelich va Artukovichning maxsus farmoni bilan „Internatsiya va mehnat lagerlari" nomi bilan qonuniylashtirildi. Lagerlar Ustaše tomonidan nazorat qilinadigan hududlar boʻylab tarqalib ketgan. Hammasi boʻlib 22 tasi bor edi, ulardan faqat 2 tasi urush oxirigacha — Yasenovash va Stara Gradiskada mavjud edi. Ularni boshqarish Ustaše nazorat xizmatiga topshirildi. Lagerlarning birinchi menejeri Mijo Babich edi, lekin 1941-yil iyun oyida u serblar tomonidan oʻldirilgan edi.

Ustashe oʻzining birinchi lagerini oddiy qamoqxonalar mahbuslar bilan toʻlib ketganligi sababli yaratdi. Aprel oyining soʻnggi kunlarida Koprivnitsa yaqinidagi Danitsa shahrida tashkil etilgan. 300 mahbusning birinchi partiyasi u yerga 29-aprel kuni yetib keldi. 1941-yil oxirida lager yopildi, asirlarning bir qismi oʻldirildi, qolganlari boshqa lagerlarga yuborildi.

1941-yil 23-mayda Yadovno lageri oʻz ishini boshladi. Kelgan mahbuslar zudlik bilan yoʻq qilindi va ularni qoyadan tashladilar. Iyul oyining oz’ida 10 000 serb halok boʻldi. Bir oy oʻtgach, lager yopildi, bu vaqtga kelib, turli maʼlumotlarga koʻra, 35 000 dan 75 000 gacha odam shavqatsizlarcha oʻldirilgan edi.

18-aprel kuni Kerestinets lageri Zagrebdan yigirma besh kilometr uzoqlikdagi qal’ada oʻrnatildi. U yerga ziyolilar vakillari, XMD poytaxtidan mashhur kishilar keltirildi. 8-iyulda mahbuslarni yoʻq qilish boshlandi, 16-iyulda lager yopildi — yoʻq qiladigan hech kim qolmagan edi.

 Yasenovash mahbuslari
25-iyun kuni birinchi mahbuslar Pag orolidagi lagerga yetib kelishdi. Ikki oydan kamroq vaqt ichida u yerda 10 ming kishi halok boʻldi. Orolni egallab olgan italiyaliklar ushbu lager faoliyatining natijalari haqida koʻplab dalillarni qoldirganlar.

 Jasenovash qurbonlari
Omon qolgan 1000 kishi Bosniyadagi ular uchun maxsus qurilgan Krushchitsa lageriga yuborildi. U yerda saqlanayotgan ayollar va bolalar har xil zoʻravonliklarga uchragan. Sentyabr oyining oxirida mahbuslar soni uch mingga yetganda, lager yopildi va mahbuslar Yasenovash va Loborgrad lagerlari oʻrtasida taqsimlandi.

Lobograd lagerida 1500 ayol va 100 ga yaqin bolalar dahshatli sharoitlarda saqlanardi. Ularning aksariyati tif epidemiyasidan vafot etgan. Omon qolganlar 1942-yil oktyabr oyida Osventsimga joʻnatildi, u yerdan esa hech kim qaytmadi.

1941-yil dekabr oyida Ustaše Djakovoda lager ochdi, u yerda 1830 yahudiy ayollar va bolalar va 50 ga yaqin serblarni joylashtirdilar. 24-fevral kuni lagerga yana 1200 nafar ayol va bir necha yuz nafar bola olib kelindi. 1942-yil iyun oyida lager yopildi va 2400 ayol va bolalar Yasenovashga yuborildi.

1941-yil kuzida Ustasha lagerlari roʻyxatiga yana biri Stara Gradiskada qoʻshildi. U asosan ayollar va bolalar uchun moʻljallangan edi. Toʻrt yil ichida unda 75 mingga yaqin odam halok boʻldi, ushbu lagerda uch erkak va uch ayol quduq ichida yashirinib tirik qolishdi.

XMDning eng mashhur „oʻlim lageri" — Yasenovash. U 1941-yil may oyida yaratilgan. Avvaliga u kazarmalar guruhidan iborat edi, ammo keyin u bir nechta sektorlardan iborat butun majmuaga aylandi. U yerda har kuni odamlar oʻldirildi. 1942-yil yanvar-fevral oylarida Yasenovashda Ustasha polkovnik Xinko Picilli tomonidan ishlab chiqilgan ikkita krematsiya pechlari ishga tushirildi. Ular ishlagan uch oy davomida oʻn besh ming jasad kuydirildi. 1941-yil dekabrgacha barcha bolalar oʻz oilalari bilan qolishdi, keyin ulardan 400 nafari alohida kazarmaga joylashtirildi va shundan keyin ular oʻldirildi. Vaqti-vaqti bilan lagerda jallodlar oʻrtasida epchillik uchun „musobaqalar" oʻtkazilib turilar edi. 1942-yil 29-avgustga oʻtar kechasi u 1300 kishini oʻldirdi. 1944—1945-yillar qishida qatl qilish sur’ati tezlashdi. Mart-aprel oylarida 15 000 yangi mahbuslar Yasenovacga yetib kelishlari bilanoq oʻldirilgan. Oyning oxirida lager tugatildi. Unda halok boʻlganlarning aniq soni nomaʼlum. Serbiya tomonining maʼlumotlariga koʻra, lagerda 700 mingga yaqin serb, 23 ming yahudiy, 80 ming loʻli kabilar shavqatszilarcha oʻldirilgan.

### Serb pravoslav cherkovining taʼqibi

1941-yil 5-mayda Ustasha hukumati qaror chiqardi, unga koʻra Serb pravoslav cherkovi mustaqil Xorvatiyada faoliyatini toʻxtatdi. 2-iyun kuni barcha serb pravoslav xalq maktablari va bolalar bogʻchalarini tugatish toʻgʻrisida buyruq chiqarildi.

Serblarning qirgʻinlari bilan bir vaqtda Ustaše katolik boʻlmagan ibodat joylarini muntazam ravishda yoʻq qildi. Urush tugashidan oldin Ustaše 299 pravoslav cherkovini vayron qildi, 6 episkop va Serb pravoslav cherkovining 222 ruhoniysini oʻldirdi.

### Katolik cherkovining roli

 Glina cherkovida serblarning katoliklikka oʻtishi, 1941-yil
Genotsidni qoʻzgʻatish va unda bevosita ishtirok etishda ayblashdan tortib, katolik ruhoniylarining serb aholisini qutqarishga urinishlari haqidagi daʼvolarga qadar. Asosan, bu masala boʻyicha tortishuvlar ikki shaxs — Papa Piy XII va Zagreb arxiyepiskopi Stepinakning muhokamasi bilan bogʻliq.

Arxiyepiskop Stepinac, XMD mavjudligining boshida, Pavelich va uning Ustasheni soʻzsiz qoʻllab-quvvatladi. 1941-yil 26-iyun kuni Stepinak shaxsan Pavelichni „mamlakatimiz uchun yaxshi kelajak uchun samimiy va sodiq hamkorlik qilishiga" ishontirdi. XMD eʼlon qilingandan soʻng, u Muqaddas Taxt tomonidan yangi Ustasha davlatining diplomatik tan olinishini talab qila boshladi va Vatikan va yangi Xorvatiya davlati oʻrtasida aloqalarni oʻrnatish uchun koʻp ishlarni amalga oshirdi.

 Pavelic va Stepinac
 Arxiyepiskop Stepinak va Ustaše
### Germaniya ishgʻol zonasida vayronagarchilik

 Nemis askarlari serblarni qatl qilish uchun kuzatib borishmoqda
Nemis maʼmuriyatiga boʻysunuvchi Serbiyada kuzga kelib, partizanlar va chetniklarning bosqinchi kuchlarga qarshi faoliyati kuchaydi.

13-oktyabrda partizanlar Kralyevo shahrini va unda joylashgan 717- Vermaxt piyoda diviziyasini oʻrab olishga muvaffaq boʻlishdi. Bunga javoban u koʻplab shahar aholisini garovga oldi. Nemislar serb partizanlarining davom etayotgan hujumlariga 15-oktyabrgacha qiyinchilik va katta yoʻqotishlar bilan kurashdilar. Nemis askarlari 300 serb tinch aholini otib tashladilar. Buning uchun 717-piyoda diviziyasi shaharning butun erkak aholisini vagon zavodi hovlisiga haydab, yuz kishilik guruhlarga boʻlib otib tashladi. Hisobotda 15-oktabrdagi yoʻqotishlar uchun 1736 erkak va 19 ayol otib oʻldirilgani qayd etilgan. Qatl keyingi kunlarda ham davom etdi. Yugoslaviya maʼlumotlariga koʻra, Kralyevo va uning atrofida 7000 dan 8000 gacha odam qatl qurboni boʻlgan.

Xuddi shunday, Wehrmacht shimolda joylashgan Kragujevacda ishlagan. Shahar yaqinida partizanlar bilan toʻqnashuvda 10 nafar nemis askari halok boʻldi, 26 nafari yaralandi. Buning uchun mayor Pol König qoʻmondonligidagi 749 va 727-piyoda polklari 2323 kishidan iborat birinchi serb fuqarolarini toʻpladilar, barcha serblarni shahar yaqinida otib tashladilar. Ular bilan birgalikda tinch aholini oʻldirishdan bosh tortgan bir nemis askari Yozef Shuls qatl etilgani aytilgan.

Umuman olganda, 1941-yil aprel-dekabr oylarida nemislar partizanlarga qarshi kurash choralari sifatida 20 000 dan 30 000 gacha serb fuqarolarini otib tashladilar. Yugoslaviyaning bosib olinishi tugagunga qadar, 1944-yilga kelib, Wehrmacht, tarixchilarning fikriga koʻra, 80 mingga yaqin garovga olinganlarni oʻldirgan.

### Voyvodinada serblarning yoʻq qilinishi

 Novi Saddagi qatl qurbonlari
Vengriya Yugoslaviyaning Bakka va Baranya hududlarini oʻzining „janubiy chekkalari" deb hisobladi.

1941-yil mart oyidayoq Vengriya hukumati Voyvodinada milliy siyosat masalasini koʻrib chiqdi. Budapeshtda 1914-yildan keyin oʻrnashib qolgan barcha serblarni u yerdan haydab chiqarish va bu hududda venger milliy unsurining toʻliq hukmronligini taʼminlash zarur deb hisoblagan.

Voyvodinadagi birinchi voqealar Vengriya qoʻshinlari Yugoslaviyaga bostirib kirgandan soʻng sodir boʻldi. Bosqinchilar jinoyatlarini tergov qilish boʻyicha Yugoslaviya mintaqaviy komissiyasiga koʻra, hujumdan keyingi dastlabki toʻrt kun ichida venger askarlari tomonidan 3500 ga yaqin tinch aholi halok boʻlgan. Sirig qishlogʻi 13-aprel kuni butunlay yondirilgan edi. Uning 1000 nafar aholisidan 350 nafari pulemyotdan otilgan, qolganlari konslagerlarga olib ketilgan.

 Suboticadagi qatl qurbonlari
 1942-yil 21-23-yanvarda Novi Sad shahrida venger fashistlari tomonidan uyushtirilgan pogrom qurbonlari xotirasiga oʻrnatilgan yodgorlik.
### Kosovo va Metoxiyadagi serblarni yoʻq qilish

 Yugoslaviya hududlari unga qoʻshilgan Albaniya Qirolligi (Italiya protektorati)
Makedoniyaning bir qismi, Chernogoriya, Kosovo va Metoxiya Italiya qoʻshinlari tomonidan bosib olingan. 29-iyunda maxsus farmon bilan Mussolini bu yerlarni Tirandagi Albaniya hukumati tasarrufiga oʻtkazdi. Mahalliy albanlar yoki Albaniyadan kelgan amaldorlar oʻz lavozimlariga qoʻyildi. 1942-yil 12-sentabrda Albaniya hukumati bu hududlarni Albaniyaga qoʻshib olishini eʼlon qildi.

 Puka lageridagi oʻchoqda kuydirilishi kera boʻlayotgan aholisi

Jabrlanganlar soni
------------------

### Mustaqil Xorvatiya davlatida

Ustasha rejimi qurbonlarining katta qismini serblar tashkil etdi. Glina, Dvor na Una, Donji Laptseda serblar qurbonlarning 98 % ni tashkil etdi; Voynich, Korenitsa, Vrginmostda — 96 %; Novska va Novaya Gradishkada — 82 %; Slavonska Pozegada — 80 %.

Amerika Xolokost muzeyi maʼlumotlariga koʻra, Bosniya va Gersegovina va Xorvatiyada Ustaše qurbonlari soni 330,000-390,000 tani tashkil etadi.

Branimir Stanojevichning „Ustaše oʻlim vaziri" kitobida 1941—1945-yillarda Xorvatiyada 800 ming kishi halok boʻlganligi aytiladi. Surgundagi taniqli serb tadqiqotchisi Mane M. Peshut oʻzining „The Land at Ratu 1941-1945" nomli kitobida xuddi shu shaxsni nomlagan. Serb pravoslav cherkovi sinodining maxsus komissiyasining maʼlumotlariga koʻra, 1941-yilda va 1942-yilning birinchi yarmida 800 000 serb Ustaše tomonidan oʻldirilgan, 300 000 Serbiyaga quvilgan va 240 000 katolik dinini qabul qilgan.

Ustaše terrori koʻlamining taxminiy rasmini urushdan oldingi va keyingi aholi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni solishtirish orqali olish mumkin. 1940-yilda Serb pravoslav cherkovining Togʻli Karlovak yeparxiyasida 1 114 826 serb bor edi. Va 1948-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, xuddi shu hududda atigi 543,795 kishi yashagan. Bosniya va Gersegovina va Voyvodinaning gʻarbiy qismi ham genotsid zonasida joylashgan.

Manbalar
--------

1. ↑  Žerjavić, Vladimir.*. Yugoslavia — Manipulations with the number of Second World War victims*. Croatian Information Centre. 1993. ISBN 0-919817-32-7. (ingl.)
2. 1 2  Мане М. Пешут.*. Крајина у рату 1941—1945*, Београд, 1995 — 51 bet.
3. ↑  Kollektiv avtorov. Balkanskiy uzel, ili Rossiya i „yugoslavskiy faktor" v kontekste politiki velikix derjav na Balkanax v XX veke. — M.: Zvonnitsa-MG, 2005. S. 160—164
4. ↑  Predrag Milichevich. Shest agressiy Zapada protiv Yujnix slavyan v XX veke. 1999
5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  Югославия в XX веке 2011. sfn error: no target: CITEREFЮгославия\_в\_XX\_веке2011 (help)
6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13  Ривели 2011. sfn error: no target: CITEREFРивели2011 (help)
7. ↑  Балканский узел 2005. sfn error: no target: CITEREFБалканский\_узел2005 (help)
8. 1 2 3 4 5 6 7  Косик 2012. sfn error: no target: CITEREFКосик2012 (help)
9. ↑  Руднева И.В. 2014. sfn error: no target: CITEREFРуднева\_И.В.2014 (help)
10. ↑  Кордун: од Војне границе до Републике Српске Крајине 1881—1995. 2018. sfn error: no target: CITEREFКордун:\_од\_Војне\_границе\_до\_Републике\_Српске\_Крајине\_1881—1995.2018 (help)
11. ↑  Марк Аурелио Ривели*. Архиепископ геноцида. Монсеньор Степинац, Ватикан и усташская диктатура в Хорватии 1941-1945*, Москва, 2011 — 64 bet. ISBN 978-5-91399-020-4.
12. ↑  Guskova Ye. Istoriya yugoslavskogo krizisa (1990—2000). S. 131
13. ↑  „Помен у Доњој Градини" (sr).  РТРС. 2013-yil 11-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2012-yil 3-oktyabr.
14. 1 2  Аврамов 1992. sfn error: no target: CITEREFАврамов1992 (help)
15. ↑  Kollektiv avtorov. Balkanskiy uzel, ili Rossiya i „yugoslavskiy faktor" v kontekste politiki velikix derjav na Balkanax v XX veke. S. 161
16. ↑  Mane M. Peshut. Kraјina u ratu 1941—1945. — Beograd, 1995. — S.51.

Adabiyot
--------

* Марк Аурелио Ривели*. Архиепископ геноцида. Монсеньор Степинац, Ватикан и усташская диктатура в Хорватии 1941-1945*, Москва, 2011. ISBN 978-5-91399-020-4.
* *Балканский узел, или Россия и «югославский фактор» в контексте политики великих держав на Балканах в XX веке*. Москва: Звонница-МГ, 2005. ISBN 5-88524-122-8.
* Гуськова Е.Ю.*. История югославского кризиса (1990-2000)*. М.: Русское право/Русский Национальный Фонд, 2001. ISBN 5941910037.
* Дробязко С. Романько О, Семенов К.*. Иностранные формирования Третьего рейха*. М.: АСТ, 2011. ISBN 978-5-17-070068-4.
* *Листая страницы сербской истории*. М.: Индрик, 2014. ISBN 978-5-91674-301-2.
* Косик В.И.*. Хорватская Православная Церковь (от организации до ликвидации) (1942 - 1945)*. Москва: Институт славяноведения РАН, 2012.
* „Руднева И.В. Сербский народ в Хорватии — национальное меньшинство ?",*Национальные меньшинства в странах Центральной и Юго-Восточной Европы: исторический опыт и современное состояние*. М.: Институт славяноведения РАН, 2014. ISBN 978-5-7576-0317-9.
* Фрейдзон, В. И.*. История Хорватии. Краткий очерк с древнейших времён до образования республики (1991 г.)*. СПб: Алетейя, 2001.
* *Югославия в XX веке: очерки политической истории*. М.: Индрик, 2011. ISBN 9785916741216.

na serbskom i xorvatskom yazikax
* Аврамов, Смиља*. Геноцид у Југославији у светлости мећународног права*. Београд: Политика, 1992. ISBN 86-7067-066-0.
* *Кордун: од Војне границе до Републике Српске Крајине 1881—1995*. Београд: Институт за савремену историју, 2018. ISBN 978-86-7403-227-5.
* „Пурић М. Организовање окупационих зона и окупационе власти на Косову и Метохији 1941. године",*Зборник радова Народног музеја*. Чачак: Народни музеј Чачак, 2012.
* Мирковић, Јован*. Злочини над Србима у Независној Држави Хрватској – фотомонографија / Crimes against Serbs in the Independent State of Croatia – photomonograph*. Свет књиге, Београд, 2014. ISBN 978-86-7396-465-2.  (Wayback Machine saytida 2015-06-10 sanasida arxivlangan)
* Dedijer Vladimir*. Vatikan i Jasenovac. Dokumenti*. Beograd: Izdavacka radna organizacija «Rad», 1987.
* Fumič I.*. Djeca — žrtve ustaškog režima*. Zagreb: Narodne novine, 2011. ISBN 978-953-7587-09-3.
* Popović Jovo*. Suđenje Artukoviću i što nije rećeno*. Zagreb: Stvarnost Jugoart, 1986.
* Radelić Zdenko, Marijan Davor, Barić Nikica, Bing Albert, Živić Dražen*. Stvaranje hrvatske države i Domovinski rat*. Zagreb: Školska knjiga i Institut za povijest, 2006. ISBN 953-0-60833-0.
* Ломовић, Бошко*. Књига о Дијани Будисављевић*. Београд: Свет књиге, 2013. ISBN 978-86-7396-445-4.  (Wayback Machine saytida 2016-04-01 sanasida arxivlangan)

na angliyskom yazike
* Lomović, Boško*. Heroine from Innsbruck – Diana Obexer Budisavljević*. Belgrade: Svet knjige, 2014. ISBN 978-86-7396-488-1.  (Wayback Machine saytida 2016-04-01 sanasida arxivlangan)
* Lomović, Boško*. Die Heldin aus Innsbruck – Diana Obexer Budisavljević*. Belgrade: Svet knjige, 2014. ISBN 978-86-7396-487-4.  (Wayback Machine saytida 2016-04-01 sanasida arxivlangan)
* David Bruce Macdonald*. Balkan Holocausts?: Serbian and Croatian Victim Centered Propaganda and the War in Yugoslavia*. Manchester University Press, 2002. ISBN 0-7190-6466X.
* Phayer, Michael*. The Catholic Church and the Holocaust, 1930–1965*. Indianapolis: Indiana University Press, 2000. ISBN 0253337259.
* Phayer, Michael*. Pius XII, The Holocaust, and the Cold War*. Indianapolis: Indiana University Press, 2008. ISBN 9780253349309.

Havolalar
---------

* „Концентрационный лагерь Ясеновац (1941-1945)".  Православие.Ru (2010-yil 6-dekabr). Qaraldi: 2010-yil 6-dekabr.



* „Сайт о концлагере Ядовно" (sr).  Jadovno.com. 2012-yil 31-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2012-yil 28-sentyabr.



* „Сайт о концлагере Ясеновац" (en).  Jasenovac-info. Qaraldi: 2012-yil 2-oktyabr.



* „Библиотека по преступлениям усташей" (sr).  Krajinaforce. 2012-yil 31-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2012-yil 28-sentyabr.



* „Croatia 1941-1946" (en).  www.churchinhistory.org. Qaraldi: 2017-yil 26-yanvar.



* „Tied up in the Rat Lines" (en).  www.haaretz.com. Qaraldi: 2017-yil 26-yanvar.



* „Jasenovac Research Institute" (en).  www.jasenovac.org. Qaraldi: 2017-yil 26-yanvar.



+