**Saltalik Uzun Hoji** **yoki Uzun-Xayr-Hojixon**(arabcha: , Salta, Shimoliy Kavkaz imomati-1920-yil, 30-mart, Vedeno, Shimoliy Kavkaz amirligi) — Shimoliy Kavkazning diniy, harbiy va siyosiy arbobi. Shimoliy Kavkaz amirligi amiri. Naqshbandiya tariqati shayxi. Tog ' Respublikasi parlamenti a'zosi.

Sobiq Rossiya imperiyasidagi 1917-1922-yillardagi fuqarolar urushining faol ishtirokchisi, harbiy tartibsizliklar davrida teokratik davlat - Shimoliy Kavkaz amirligini qurdi, bu 1920-yilda Uzun Hoji vafotigacha 7 oy yashadi.

Inqilobdan oldin
----------------

### Dastlabki yillar

1848-yilda Saltaning Avar qishlog'ida dehqon oilasida tug'ilgan . 7 yoshidanoq Dog‘istonning mashhur ulamolaridan  tahsil ola boshladi. U sug'ratllik shayx Abdurahmon hojining muridi edi. Uzun Xoji undan shayxlik fotihasini  oladi, u yerda 11 yil tahsil olgach diniy ilmini chuqurlashtirish uchun Usmonlilar imperiyasiga  joʻnab ketadi. Iqtidorli talaba sifatida tanilgan. Ko‘p marta haj qilgan  .

### Surgunlar

Uzun Xoji oilasi bilan 
Obro'li diniy arbobga aylangan Uzun Hoji 1877-yilda Checheniston va Dog'istondagi "Kichik g'azot "deb nomlangan ruslarga qarshi qo'zg'olonda qatnashdi. Shundan so‘ng 1878-yilda hibsga olinib, 7 yilga Samara viloyatiga  surgunga jo‘natiladi, 4 yildan so‘ng o‘z vataniga qochib ketadi. Ammo 1910-yilda u yana hibsga olindi. Ikkinchi hibsga sabab -tug‘ilgan qishlog‘ida hokimiyat ruxsatisiz masjid qurilishi bo`lgan. Uy qamog'idan so'ng, u bir yilga Temir-Xon-Sho'roga ko'chirildi va keyinroq piyoda Astraxanga yuborildi. Bir yil o'tgach, u yana qochishni uyushtirdi va Makkaga haj ziyoratiga bordi. Qaytishda u chechen ziyoratchilari bilan Chechenistonga qaytib keldi. Avval Grozniyda, keyin Nozhai-Yurtda joylashdi. Surgunlar Shayxni imperator oʻzboshimchaliklaridan aziyat chekkan zot sifatida nom qozonishiga sabab bo`ldi .

Inqilobdan oldin u Chechen tog'larida yashiringan va u yerda chor hukumatiga qarshi turgan. Uzun Hoji diniy she'rlar ham yozgan.

Inqilob
-------

1917 -yil, fevral inqilobidan keyin Uzun Hoji amnistiyaga uchradi, shundan so'ng u Dog'istonga qaytib keldi. Shimoliy Kavkazning siyosiy hayotida faol ishtirok etib, shariat va teokratik mafkurani targ‘ib qildi. Shayx Dog'istonda boshqaruvning shariat shaklini joriy etish bo'yicha referendum o'tkazish tashabbuskori bo'lgan Dog'iston Milliy qo'mitasi tashkilotchilaridan biri edi, natijada Dog'istonning barcha qishloq jamoalari shariatni ma'qullagan. Uzun Hoji Tog'li respublika parlamentining deputati edi. Shayx nutqlarida hukumatga bosim o‘tkazib, ADRdan olingan qarzning sarflanishi bo‘yicha hisobot talab qildi  .

Shayx 1917-yil, avgustda Andi shahrida boʻlib oʻtgan togʻ xalqlarining qurultoyida qatnashdi. Uning tashabbusi bilan yer masalasi bo'yicha qaror qabul qilindi  :

1. Dog‘istonning chor hukumati ixtiyorida bo‘lgan barcha yerlari Dog‘iston xalqiga qaytarilishi kerak.
2. Dog'iston chegaralari ichida joylashgan Kaspiy dengizi suvlari ajralmas mulk sifatida Dog'iston xalqining ixtiyoriga o'tkaziladi.
3. Barcha Dog`iston bek yerlari Dog'iston xalqiga bepul o'tkazilsin.
4. Beklar tomonidan ayrim shaxslarga berilgan yerlar ham Dog‘iston xalqi mulkiga tekin o‘tkazilishi kerak.
5. Beklardan ayrim kishilar sotib olgan yerlar sotib olinib Dog‘iston xalqiga mulk sifatida o‘tkazilishi kerak.

 Xalilbek Musayasulning "Imom Najmuddin Gotsinskiyning Andida saylanishi" kartinasi. Rasmda, jumladan, Uzun Hoji  (Gotsinskiyning chap tomonida, dubulg'a kiygan ikki askar oldida  ) tasvirlangan.
Yozga kelib, Dog'istonda maktablarni milliylashtirish jarayoni boshlandi.Bu yerda Uzun Hoji ta'limni arablashtirish va turkiy tilni xalqaro til sifatida qabul qilishda faol ishtirok etdi. Ta’lim tili ona tili hisoblanib, birinchi sinfdan boshlab shariat darsi joriy qilingan. Arab tili uchinchi davrdan boshlab o'rganilgan. Oliy boshlang'ich maktablarda turk tili o'qitildi. Barcha mahalliy alifbolar arab yozuviga tarjima qilingan  .

Uzun Hodji Najmuddin Gotsinskiyning ashaddiy tarafdori bo'lib, uni Imom Shomil kabi Kavkazdagi teokratik davlatning imomi qilishga harakat qilgan. Saylanganidan keyin shayx imomning muxoliflariga: "*Kimki imomga itoat qilmasa, boshini kesib tashlaymiz* ", dedi . Vakil (noib) imom oʻrnini shayxning oʻzi egallashi kerak edi. Ammo Gotsinskiy uni imom emas, muftiy  etib tayinlash taklifiga rozi boʻlgach, Uzun Hoji gʻazablanib, qoʻshini bilan qurultoyni tark etadi  .

1918-yil, 9-yanvarda Gotsinskiy va Uzun Hoji 6-10 ming kishilik qo'shin bilan Dog'iston poytaxti Temir-Xon-Sho'rani egallab oldi. Ertasi kuni sobor masjidi imomi Najmudinni imom deb e'lon qildi. 12-yanvar kuni III Dog'iston mintaqaviy qurultoyi delegatlari ko'pchilik ovoz bilan ushbu qarorni bekor qildilar. Najmuddin muftiylikka rozi bo‘ldi. Uzun Hoji Gotsinskiyning qat'iyatsizligidan norozi bo'lib, qo'shin bilan tog'larga yo'l oldi .

1917-yilning dekabri - 1918-yilning boshlarida Grozniyda Deni Arsanov boshchiligidagi chechenlar va kazaklar o'rtasida butun Chechenistonni qo'zg'atgan shiddatli to'qnashuv bo`lib o`tdi. Fevral oyida Uzun Hoji chechenlar tomonidan nomzod qilib ko'rsatilgan va u ruslar bilan chechenlar o'rtasida vositachi bo'lish taklifi bilan shaharga ketgan  .

Madaniyatda
-----------

* Uzun Hoji Mixail Bulgakovning Shimoliy Kavkazdagi fuqarolar urushini tasvirlaydigan "Doktorning g'ayrioddiy sarguzashtlari "hikoyasida paydo bo'ladi  .
* Shayx haqida Rasul Hamzatov "Mening Dog‘istonim "asarida yozadi. U yerda Uzun Hoji, Gotsinskiy, Alixonovlar haqida hikoya qilib, "*Dog‘iston ularning tilini tushunmagan, ular esa Dog‘iston tilini tushunmagan* " .

Eslatmalar
----------

Izohlar
1. ↑  титул имама подразумевает сосредоточение власти и светской, и религиозной, муфтий же является только религиозным лидером

Manbalar

1. 1 2  Орешин 2014. sfn error: no target: CITEREFОрешин2014 (help)
2. 1 2 3  Сулаев 2007. sfn error: no target: CITEREFСулаев2007 (help)
3. 1 2  Какагасанов 2017. sfn error: no target: CITEREFКакагасанов2017 (help)
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  Нахибашев 2009. sfn error: no target: CITEREFНахибашев2009 (help)
5. ↑  *Доного Х.-М.* „Нажмуддин Гоцинский и Узун Хаджи". *gazavat.ru* (1 апреля 2009). 16-iyul 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-iyul 2022-yil.
6. ↑  *Доного Х. М.* „К иконографии Нажмудина Гоцинского". *gazavat.ru* (8 сентября 2009). Qaraldi: 27-noyabr 2022-yil.
7. ↑  *Муртазали Дугричилов.* „Нажмуддин Гоцинский в документах и воспоминаниях современников. Часть Вторая." (ru). *murtazali.livejournal.com* (18 сентября 2007). Qaraldi: 15-dekabr 2022-yil.
8. ↑  Карпов Ю. Ю.*. Взгляд на горцев. Взгляд с гор: Мировоззренческие аспекты культуры и социальный опыт горцев Дагестана*. СПб.: Петербургское Востоковедение, 2007 — 519 bet. ISBN 5-85803-331-8.
9. 1 2  Орешин С. А.*. Национально-государственное строительство на Северном Кавказе. 1917-1921 гг.*, М. 2015 — 106 bet.
10. ↑  Вачагаев 2018. sfn error: no target: CITEREFВачагаев2018 (help)
11. ↑  Варлен Стронгин*. Михаил Булгаков. Морфий. Женщины. Любовь*. Litres, 2022-05-14. ISBN 978-5-457-26126-6.
12. ↑   *Мой Дагестан. Окончание*.

Adabiyot
--------

На русском
* Абдуллаев М. А.*. Триумф и трагедия шейх-уль-ислама Дагестана Али-Хаджи Акушинского*. Мх.: Эпоха, 2013.
* Вачагаев М. М.*. Союз горцев Северного Кавказа и Горская республика. История несостоявшегося государства. 1917— 1920*. М.: Центрполиграф, 2018. ISBN 978-5-227-08322-7.
* Нахибашев М. Н.*. Узун-Хаджи Салтинский — общественно-политический и религиозный деятель Дагестана и Чечни*. Мх.: Эпоха, 2009.
* .
* .
* .
* *Узун-Хаджи Салтинский – политический и религиозный деятель Дагестана и Чечни (Документы и материалы)*. Мх.: АЛЕФ, 2017.

На аварском
* .