**Real gaz**
------------

Real gaz fizikada gazning ideallikdan tashqari xossalarni qanday ko'rsatadigan umumiy atamadir. Ideallik tushunchasi , gaz molekulalari orasida hech qanday kuchlanma, molekulyar o'zaro ta'sir emasligi deb tavsiflanadi. Real gaz esa ideallikdan tashqari xossalarga ega bo'lishi mumkin, masalan, molekulyar o'zaro ta'siri, molekulyarlar orasidagi kuchlanmalar va gazni shartli xususiyatlarga olib kelish (qisqa bo'lishi) mumkin.

Real gazlar har xil sharoitlarda ideal gas qonunlariga mos ravishda harakat qilishmaydilar. Bu sharoitlar o'rtasida temperatura, bosim va hajmi kiritiladi. Real gazlarning sharoitlarga mos ravishda harakat qilmagani "realitasini" ko'rsatish uchun Van der Waals tenglamasini (Van der Vaals equation) va boshqa tenglamalarni ishlatish mumkin.

Van der Waals tenglamasi
------------------------

Haqiqiy gaz holat tenglamalaridan biri bu **Van der Vaals** tenglamasi bo'lib, unga Iogannes **Diderik van der Vaals** nomi berilgan. Van der Vaals tenglamasi quyidagicha ifodalanadi: 


(
P
+
a

n

2

V

2

)
(
V
−
n
∗
b
)
=
n
R
T

{\displaystyle (P+a{\frac {n^{2}}{V^{2}}})(V-n\*b)=nRT}

{\displaystyle (P+a{\frac {n^{2}}{V^{2}}})(V-n*b)=nRT}Bu yerda:

* *P* – gaz bosimi,
* *V* – gaz hajmi,
* *n* – gaz molekulalari soni,
* *T* – temperatura,
* *R* – gaz umumiy gaz konstantasi,
* *a* va *b* esa bir xil gaz uchun xususiy ko'rsatkichlar.

**Klapeyron tenglamasi**
------------------------

Аgаr gаzlаr Klаpеyrоn tеnglаmаsigа qаt’iy bo’sungаndа, dоim gаz bo’lib qоlishi kеrаk edi, lеkin bаrchа gаzlаr (hаttо gеliy hаm) yеtаrlichа sоvitilgаndа suyuq vа qаttiq hоlаtgа o’tаdi. Idеаl gаz enеrgiyasi fаqаt tеmpеrаturаgа bоg’liq bo’lishi kеrаk, dеmаk gаzning аdiаbаtik kеngаyishidа tеmpеrаturаsi o’zgаrmаsligi kеrаk.  Klapeyron tenglamasi (Yoki Klapeyron-Mendeleyev tenglamasi) gazlar uchun jismoniy tenglama hisoblanadi. Bu tenglama, ideal gazlar uchun ideal gas qonunini (P \* V = n \* R \* T) generalizatsiyalangan va real gazlar uchun ham to'g'ri bo'ladi.



P
V
=
n
R
T

{\displaystyle PV=nRT}

{\displaystyle PV=nRT}
Bu yerda:

* *P* – gaz bosimi (pressure),
* *V* – gaz hajmi (volume),
* *n* – molekulalar soni (number of moles),
* *R* – umumiy gaz konstantasi (universal gas constant),
* *T* – temperatura Kelvin darajada (temperature in Kelvin).

Bu tenglama gazlarning ideal holatiga juda yaxshi mos keladi, ya'ni, agar gaz molekulalari orasida kuchlanmalar va molekulyar ta'sirlar qo'llanmasa, ularning har xil temperaturada, hajmda, va mol sonida har xil bosimni saqlab qolishini ifodalaydi.

Real gaz holati tenglamari
--------------------------

Rеаl gаz hоlаt tеnglаmаlаridаn yanа biri – Titеrichi tеnglаmаsidir:



P
(
V
−
b
)
=
R
T
e
x
p
(
−

a

R
T
V

)

{\displaystyle P(V-b)=RTexp(-{\frac {a}{RTV}})}

{\displaystyle P(V-b)=RTexp(-{\frac {a}{RTV}})}Bu yеrdа hаm b – zаrrаlаr hаjmini mаvjudligini hisоbgа оluvchi pаrаmеtr, а – esа gаzdаgi ichki bоsimni аniqlоvchi pаrаmеtr. Buni tаsdiqlаsh uchun ekspоnеntаni chаp tаrаfgа o’tkаzаylik:



P
e
x
p
(

a

R
T
V

)
≈
P
+
(

a
P

R
T
V

)
=
P
+

a

V

2



{\displaystyle Pexp({\frac {a}{RTV}})\approx P+({\frac {aP}{RTV}})=P+{\frac {a}{V^{2}}}}

{\displaystyle Pexp({\frac {a}{RTV}})\approx P+({\frac {aP}{RTV}})=P+{\frac {a}{V^{2}}}}
Оxirgi tеnglikdа idеаl gаz hоlаt tеnglаmаsidаn fоydаlаnildi. Dеmаk Titеrichi tеnglаmаsidаn Vаn-dеr-Vааls tеnglаmаsi kеlib chiqаr ekаn.

Manbalar
--------

Suniy intelekt chat.open.ai 3.5

O’zbekiston Respublikasi Oliy va O’rta Maxsus Ta’lim Vazirligi Sultonmurod Orifjonov, Axmadjon Boydadayev Molekulyar Fizika kitobi 137-141 betlar

**Diderik van der Vaals** surati

Klapeyron-Mendeleyev sirati