Fibroblastlar
-------------

*Fibroblastlar*— (lot. fibra — tola, yunon. blastos — kurtak)  biriktiruvchi to‘qima  ning asosiy
 hujayra  elementlaridan hisoblanadi.
Fibroblast yirik (20 m km ga yaqin) notoʻgʻri shakldagi hujayra boʻlib, qobigʻi bir talay uzun o‘simtalar hosil qiladi.  Sitoplazma  chegarasi faqat  elektron mikroskopdagina aniq koʻrinadi. Fibroblast sitoplazmasida ikki qism: tashqi —  ektoplazma  va ichki —  endoplazma  tafovut qilinadi. Ektoplazma faqat gialoplazmadan iborat boʻlib, ochroq boʻyaladi. Endoplazma esa yadro atrofidagi hujayra organellari va kiritmalari joylashgan toʻqroq boʻyalgan qismdir.
Fibroblast yadrosi yirik, choʻzinchoq shaklda boʻlib, oʻzida asosan mayda euxromatin tutadi.
Kam dififerensiallashgan fibroblastlar
yadrosida bir yoki bir nechta yadrocha uchraydi. Hujayra differensiallanishi davomida yadrochalar yoʻqolib boradi. Hujayra sitoplazmasining submikroskopik tuzilishi ham differensiallanish darajasiga
bogʻliqdir. Kam differensiallashgan fibroblastlarda hujayra organellalari hali unchalik taraqqiy etmagandir. Differensiallanish davomida
fibroblastlar sintez qobiliyatiga ega boʻlgan aktiv hujayralarga aylanadi.
Sitoplazmada juda yaxshi rivojlangan endoplazmatik toʻr, Golji
kompleksi, mitoxondriyalarni, lizosomalarni koʻrish mumkin.
Gistoximiyaviy analiz hujayra sitoplazmasida mukopolisaxaridlar
kompleksi, glikogen, ribonukleoproteid va fermentlar borligini koʻrsatdi.
Fibroblastlar sitoplazmasida, asosan, soxta oyoqlarda (psevdopodiylarda)
diametri 6—7 nm mikrofibrillalar yoki qisqaruvchi
ipchalar joylashadi. Hujayra sitoplazmasida mikronaychalar ham
boʻlib, ularning diametri 20—25 nm ga teng. Mikronaychalar hujayra
yuzasining turgʻunligini belgilaydi. Fibroblastlar oddiy sharoitda
harakatsiz boʻlib, faqat m uayyan sharoitlardagina harakat qila oladi.
Hujayra sitoplazmasi pufakchalarga boy, ular asosan hujayra qobigʻi
invaginatsiyasi hisobiga hosil boʻladi va pinotsitoz vazifasini bajarishi
mumkin. Fibroblast sitoplazmasida lipid donachalar, multivezikulyar
tanachalar va hatto miyelin tuzilmalar ham uchrab turadi. Biriktiruvchi toʻqimada turli darajada yetilgan fibroblast hujayralari uchrashi
mumkin. Ular kam differensiallashgan yosh fibroblastlar, yetuk fibroblastlar va fibrotsitlarni oʻz ichiga oladi.

Yosh fibroblastlar
------------------

Yosh fibroblastlar mitoz
yoʻli bilan ko ‘payish qobiliyatiga ega boʻlib, ularda oqsil sintezi sust
darajada boʻladi. Funksional jihatdan eng aktiv hujayralar boʻlib,
yetuk fibroblastlar hisoblanadi. Ular biriktiruvchi toʻqimaning hujayra
oraliq moddasini ishlab chiqaruvchi asosiy hujayralardir. Bu hujayralar
sitoplazmasida fibrillyar oqsillar (kollagen, elastin), sulfatlangan va
sulfatlanmagan glikozam inoglikanlar, proteoglikanlar sintezlanadi va
hujayra oraliq muhitiga chiqariladi. Biriktiruvchi toʻqimada tolalar
va asosiy modda hosil boʻlishi, jarohatlarning, yaralarning bitishi va
chandiq hosil boʻlishi,
to‘qimaga tushganyot tanachalar atrofida
kapsula hosil boʻlishi — bularning hammasi yetuk fibroblastlar
faoliyatining natijasidir. Fibrotsitlar — fibroblastlarning definitiv shakli
boʻlib, bu hujayralarda organellalar keskin kamaygan boʻladi. Shu
tufayli fibrotsitlarda yuqorida qayd etilgan moddalarning sintezi
deyarli toʻxtaydi.
Baʼzi bir sharoitlarda (masalan, homiladorlik paytida Bachadonda) fibroblastlar silliq mushak hujayralariga oʻxshash boʻlgan
miofibroblastlarga aylanishi mumkin. Miofibroblastlar silliq
mushak
hujayralaridan juda yaxshi taraqqiy etgan endoplazmatik toʻr tutishi
bilan farqlanadi. Nihoyat, maʼlum bir sharoitlarda biriktiruvchi
toʻqimada fibroblast hujayralari ham paydo boʻlishi mumkin. Bu
hujayralar gidrolitik fermentlarga boy boʻlib, ular keragidan ortiq
hosil boʻlgan hujayra oraliq moddaning yemirilishi va soʻrilib ketishida
ishtirok etadilar.
Fibroblast hujayralari embrionda mezenxima hujayralaridan,
voyaga yetgan organizmda esa oʻzak hujayralardan hosil boʻladi.
Dastavval fibroblastlarning boshlangʻich hujayralari differensiallashib,
ulardan yosh fibroblastlar, soʻngra esa yetuk fibroblastlar hosil boʻladi.
Yetuk fibroblastlar koʻpayish va sintez qilish qobiliyatini yoʻqotgandan
soʻng fibrotsitlarga (definitiv shaklga) aylanadilar. Fibroblastlarning
boshlangʻich hujayralari ikki xil boʻlishi mumkin deb hisoblanadi.
Ularning birinchi xilidan qisqa muddat (bir necha hafta) yashovchi
va himoya — trofik to‘qimalarda uchrovchi fibroblastlar, ikkinchisidan
esa uzoq (bir necha oylar) yashovchi va tayanch toʻqimalarda
joylashuvchi fibroblastlar takomillanadi.
== Adabiyotlar ==

1. ↑  *Gistalogiya*. Ibn Sino — 173-174-175 bet. 9-dekabr 2022-yilda qaraldi.  (Wayback Machine saytida 2022-07-09 sanasida arxivlangan)