**Gipertiroidizm** (qalqonsimon bezning surunkali giperfunksiyasi)- qalqonsimon bez tomonidan tiroksin gormoni haddan tashqari ko'p miqdorda ishlab chiqarganda yuzaga keluvchi patologik holatdir. Gipertiroidizm sababli tanadagi metabolik jarayonlarni jadallashtirib yuboradi va buning oqibatida ko'p energiya sarflanishi sababli tana vaznining tez yo'qotilishi va yurak urib ketish holatlariga olib keladi.
Gipertiroidizm uchun davo choralarining bir necha turlari ishlab chiqilgan. Qalqonsimon bez gormonlari ishlab chiqarishni sekinlashtirish maqsadida qalqonsimon bez giperfunksiyasini ekinlashtiruvchi dorilar va radioaktiv izotopli yoddan foydalanadi. Ba'zida gipertiroidizmni davolash qalqonsimon bezning to'liq yoki bir qismini olib tashlash bilan hal qilinadi.

Juda ko'p hollarda bemorlar tomonidan gipertiroidizm e'tiborsiz qoldiriladi va bu salbiy oqibatlarga olib keladi. Lekin keyinchalik o'tkaziladigan davo choralariga qalqonsimon bez yaxshi javob beradi.

Simptomlar
----------

Gipertiroidizm boshqa kasalliklarga taqlid tariqasida namoyon bo'lishi mumkin, bu esa tashxis qo'yish jarayonini qiyinlashtirishi mumkin. Shuningdek, u turli xil belgilar va alomatlarga yuzaga keltirilishi mumkin, jumladan:Ishtahaning yo'qolishi va yoki ovqat iste'molining me'yorda saqlangani holida ham yoki ko'paysa ham, tasodifiy vazn yo'qotilishi.

* Yurak tez urishi (taxikardiya) - daqiqada 100 dan ko'p
* Yurak ritmining buzulishi(aritmiya)
* Yurak urib ketishi
* Ishtahaning ortishi
* Asabiylashish, xavotir va depressiya

qalqonsimon bezning masassi ortishi sababli bo'yin oldida bo'rtib qolishi
* Tremor -qo'l va oyoqlardagi tinchlikdagi qaltirash

* Terlash
* Hayz siklidagi buzulishlar
* Issiqlikka sezgirlikning oshishi
* Ichaklar motorikasining buzulishi, ayniqsa gipermotor holati.
* Kattalashgan qalqonsimon bez (buqoq), bo'yin tagida shish paydo bo'lishi mumkin
* Charchoq, mushaklar kuchsizligi
* Uyqu buzulishi
* Teri qipiqlanib to'kilishiYupqa, mo'rt sochlar

Keksa odamlarda yurak urish tezligining ko'tarilishi, issiqlikka chidamlilik va oddiy mashg'ulotlar paytida charchash tendentsiyasi kabi belgilar yoki alomatlar ko'p hollarda yuzaga chiqmaydi.

### Grevis oftalmopatiyasi

Ba'zida Grevis oftalmopatiyasi deb ataladigan noodatiy muammo ko'zlarga ta'sir qilishi mumkin, ayniqsa bu holar chekuvchilarda ko'p yuzaga keladi. Ushbu patologiya ko'z olmazsi orqa qismidagi to'qimalar va mushaklar shishib ketganda yuzaga kelib, ko'z olmasini normal himoya orbitasidan tashqariga chiqarib yuboradi- bu ko'z chaqchayishi shaklida namoyon bo'ladi.

Ko'z olmasining ko'z yorig'idan tashqariga chiqib qolishi-ekzoftalm
Grevis oftalmopatiyasining belgilari va alomatlariga quyidagilar kiradi:

* Ko'z sklerasining quruqligi
* Ko'z qizarishi yoki shishi
* Bir yoki ikkala ko'zda haddan tashqari katta ko'z yorig'i
* Yorug'likka sezgirlik, xira ko'rish yoki tasvirlar ikkilanishi, sklera yallig'lanishi yoki ko'z harakatining pasayishi
* Chiqib ketgan ko'z olmalari

Sabablari
---------

Gipertiroidizm Grevis kasalligi, Plummer kasalligi va tiroyodit kabilar tufayli yuzaga kelishi mumkin.

Qalqonsimon bez bo'yinning tagida joylashgan,kichik, kapalak shaklidagi bezdir. Qalqonsimon bez inson sog'lig'iga katta ta'sir ko'rsatadi. Tana metabolizmining barcha jihatlari qalqonsimon bez gormonlari tomonidan boshqariladi.

Qalqonsimon bez tanadagi har bir hujayraga ta'sir qiluvchi ikkita asosiy gormon - tiroksin (T4) va triyodtironin (T3) ishlab chiqaradi. Ular organizmning yog'lar va uglevodlarning metobolizm tezligini boshqarib turadi, tana haroratini nazorat qilishga yordam beradi, yurak urish tezligiga ta'sir qiladi va oqsil ishlab chiqarishni tartibga solishga yordam beradi. Qalqonsimon bez qondagi kalsiy miqdorini (kalsitonin) tartibga solishga yordam beradigan gormon ishlab chiqaradi.

Ortiqcha tiroksin(T4) ishlab chiqarilish sabablari
--------------------------------------------------

Odatda, qalqonsimon bez kerakli miqdorda gormonlarni chiqaradi, lekin ba'zida u juda ko'p T4 ishlab chiqaradi. Bu bir qator sabablarga ko'ra yuzaga kelishi mumkin, jumladan:

**Graves kasalligi.** Grevis kasalligi - bu avtoimmun kasallik bo'lib, immunitet tizimi tomonidan ishlab chiqarilgan antitanalar qalqonsimon bez tomonidan juda ko'p miqdordaT4 ishlab chiqarilishini rag'batlantiradi. Bu gipertiroidizmning eng keng tarqalgan sababidir.

**Qalqonsimon bezning giperfunktsiyali tugunlari (toksik adenoma, toksik multinodulyar buqoq yoki Plummer kasalligi).** Gipertiroidizmning ushbu shakli qalqonsimon bezning bir yoki bir nechta adenomasi tomonidan juda ko'p T4 hosil qilganda paydo bo'ladi. Adenoma - bu bezning boshqa qismlaridan chegaralangan, qalqonsimon bezning kattalashuviga olib kelishi mumkin bo'lgan saratonsiz (yaxshi sifatli ) bo'laklarni hosil qiluvchi bezning bir qismi.

**Tiroyodit.** Ba'zida qalqonsimon bez homiladorlikdan keyin, avtoimmun holat yoki noma'lum sabablarga ko'ra yallig'lanishi mumkin. Yallig'lanish bezda saqlanadigan ortiqcha qalqonsimon gormonlarining qon oqimiga chiqib ketishiga olib kelishi mumkin. Tiroyoditning ba'zi turlari og'riqli kechishi mumkin, ba'zilari esa og'riqsiz kechishi mumkin.

Xavf omillari
-------------

Gipertiroidizm uchun xavf omillari quyidagilardan iborat:

Oila tarixidagi ushbu kasallikning uchrab turishi-nasliylik, ayniqsa Grevis kasalligi

Ayol jinsi

1-tip qandli diabet, anemiya va birlamchi adrenal gormon yetishmovchiligi kabi surunkali kasalliklarning anamnezda mavjudligi.

Asoratlari
----------

Gipertiroidizm bir qator asoratlarni yuzaga keltirishi umkin:

**Yurak muammolari.** Gipertiroidizmning eng jiddiy asoratlaridan ba'zilari yurak bilan bog'liqdir. Bularga taxikardiya, yurak urishi xavfli darajada ortishi bo'lmachalar fibrilyatsiyasi deb ataladigan yurak ritmining buzilishi va kongnetiv yurak yetishmovchiligi kiradi - bu yurak tana ehtiyojlarini qondirish uchun yetarli qon miqdorini haydab beraolmaydigan holatdir.

**Mo'rt suyaklar.** Davolash amalga oshirilmagan holatlarda gipertiroidizm suyaklar mo'rt va zaifligi(osteoporoz)ga olib kelishi mumkin. Suyaklar mustahkamligi qisman ular tarkibidagi kalsiy va boshqa minerallar miqdoriga bog'liq. Qalqonsimon gormonning haddan tashqari ko'pligi organizmdagi kalsiyni suyaklarga o'zlashtirilish qobiliyatiga xalaqit beradi.

**Ko'z muammolari.** Grevis oftalmopatiyasi bo'lgan odamlarda ko'z muammolari paydo bo'ladi, ular orasida ko'z bo'rtishi, qizarish yoki shishi, yorug'likka sezgirlik, xira yoki ikki tomonlama ko'rish kiradi. Davolanmaganda jiddiy ko'z muammolari xususan, ko'rishning yo'qolishiga olib kelishi mumkin.

**Qizil, shishgan teri.** Kamdan kam hollarda Grevis kasalligi bo'lgan odamlarda Grevis dermopatiyasi rivojlanadi. Bu teriga ta'sir qiladi, ko'pincha oyoqlarda qizarish va shish paydo bo'lishiga olib keladi.

**Tirotoksik kriz.** Gipertiroidizm tirotoksik kriz xavfini ham yuzaga keltiradi - alomatlarning keskin kuchayishi, isitma, puls tezlashuvi va hatto deliriyaga olib keladi.

Diagnostika
-----------

Gipertiroidizm quyidagicha tashxis qilinadi:

**Kasallik tarixi(anamnesis morbi) va fizik tekshiruv.** Tekshiruv barmoqlar cho'zilganida yengil titroq-tremor, haddan tashqari faol reflekslar, ko'z o'zgarishi va tana haroratining yuqoriligi, nam terini aniqlashga harakat qilishi mumkin. Yutinish paytida qalqonsimon bezni tekshirish, uning kattalashganligini aniqlash, puls tezligi va ritmi aniqlanadi.

**Qon testlari.** Tiroksin va qalqonsimon bezni ogohlantiruvchi gormon (TTG) ni o'lchaydigan qon testlari tashxisni tasdiqlashi mumkin. Yuqori darajadagi tiroksin va kam yoki mavjud bo'lmagan TTG miqdori qalqonsimon bezning haddan tashqari faolligini ko'rsatadi. TTG miqdori juda muhim, chunki bu sizning qalqonsimon bezingizga ko'proq tiroksin ishlab chiqarish uchun signal beruvchi gormon. Ushbu testlar, ayniqsa, gipertiroidizmning klassik belgilari uchramaydigan kattalar uchun zarurdir. Agar tekshiriluvchi biotin qabul qilavchi shaxs bo'lsa, qalqonsimon bezdagi qon tekshiruvi noto'g'ri natijalar berishi mumkin - bu multivitaminlarda mavjud bo'lgan B vitamili qo'shimcha. Agar biotin yoki biotinli multivitamindan foydalanuvchi tekshiriluvchi bo'lsa, bu haqda shifokorni ogohlantirishi va tekshiruvdan kamida 12 soat oldin biotin qabul qilmagan bo'lishi lozim.

  

**Gipertiroidizmga chalingan bemor qon namunasi:**

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **Ko’rsatkich** | **Natija** | **O’lchov birligi** | **Normadagi ko’rsatkich** |
| **TTG** | **11.000** | mmME/ml,

mBirlik/l | 0.4-4.0

1-trimestr 0.1-2.5
2-trimestr 0.2-3.0
3-trimestr 0.3-3.0 |
| **T3 erkin** | **8.69** | Pmol/l | 2.3-6.3 |
| **T4 erkin** | **10.10** | Pmol/l | 10.3-24.5 |
| **Trioglobulinga antitana(AT-TG** | 29.90 | Birlik/ml | 0-40.0 |
| **Trioperoksidazaga antita(AT-TPO)** | **>1000** | Birlik/l | 0-35.0 |

Agar qon tekshiruvi gipertiroidizmni ko'rsatsa, shifokor tomonidan qalqonsimon bezning haddan tashqari giperfaolligini aniqlash uchun quyidagi testlardan birini tavsiya qilishi mumkin:

**Radioyodni qabul qilish testi.** Ushbu test bemor qalqonsimon bezi tomonidan radioaktiv yodning o'zlashtirish darajasi baholashga qaratilgan bo'lib, bunda bemorga radioaktiv yodning kam dozasi beriladi va istemoldan 4, 6 va yoki 24 soatdan keyin yodning qancha qismi o'zlashtirilganligi tekshiriladi. Ayrim vaqtlarda manashu uchta vaqt ichida jarayon o'zgarishi uch bora tekshirilishi mumkin. Radioaktiv yodning yuqori o'zlashtirilgan miqdori qalqonsimon bez juda ko'p tiroksin ishlab chiqarayotganini ko'rsatadi. Eng yaqin mumkin bo'lgan sabab Grevis kasalligi yoki qalqonsimon bezning giperfunktsiyali tugunlari mavjudligi bo'lishi mumkin. Agar gipertiroidizm aniqlansa va radioaktiv yodni qabul qilish darajasi past bo'lsa, bu bezda saqlanadigan tiroksin gormoni qon oqimiga oqib chiqayotganini ko'rsatadi, bu tiroyodit borligini anglatishi mumkin.

**Qalqonsimon bezni skanerlash.** Ushbu tekshiruv jarayonida bemorning yelka venasiga radioaktiv izotop yuboriladi. Keyin bemor stol ustida boshingizni orqaga cho'zgan holda yotadi, bunda maxsus kamera qalqonsimon bezning tasvirini kompyuter ekranida yaratadi. Ushbu test yodning qalqonsimon bezda qanday to'planishini ko'rsatadi.

**Qalqonsimon bezning ultratovush tekshiruvi.** Ushbu test qalqonsimon bezning tasvirini yaratish uchun yuqori chastotali tovush to'lqinlaridan foydalanadi. Ultratovush tekshiruvi qalqonsimon bez tugunlarini aniqlashda boshqa testlarga qaraganda yaxshiroq bo'lishi mumkin va hech qanday nurlanish ta'siri yo'q.

Normadagi qalqonsimon bez gormonlari ko'rsatkichi:

|  |  |
| --- | --- |
| **Gormon** | **Normadagi ko’rsatkich** |
| Umumiy tiroksin | 62-141 nmol/l |
| Erkin tiroksin | 1.5-2.9 mkg/100ml |
| Umumiy triyod trionin | 1.17-2.18 nmol/l |
| Erkin triyodtrionin | 0.4 ngr/100ml |
| Kalsitonin | 5.5-28 pmol/l |

Davolash
--------

Gipertiroidizm uchun bir nechta davolash usullari mavjud. Bemor uchun eng yaxshi yondashuv yoshiga, jismoniy holatiga, gipertiroidizmning asosiy sababiga, shaxsiy imtiyozlarga va buzilishning og'irligiga bog'liq. Mumkin bo'lgan davolash usullari quyidagilarni o'z ichiga oladi:

**Radioaktiv yod.** Peroral qabul qilingan radioaktiv yod qalqonsimon bez tomonidan so'riladi va bu bez hajmining kichiklashuviga olib keladi. Simptomlar odatda bir necha oy ichida yo'qoladi. Radioaktiv yod tanadan haftalar va oylar ichida chiqib ketadi. Ushbu davolash usuli sababli qalqonsimon bezning gipofunksiyasiga olib kelishi va bemor tiroksin o'rnini qoplash uchun dori darmonlar qabul qilishiga olib keladi.
**Qalqonsimon bezga qarshi dorilar.** Ushbu dorilar qalqonsimon bezning ortiqcha gormonlar ishlab chiqarishiga to'sqinlik qilib, gipertiroidizm alomatlarini asta-sekin kamaytiradi. Ularga metimazol (Tapazol) va propiltiouratsil kiradi. Simptomlar odatda bir necha haftadan bir necha oygacha saqlaninb keyin yo'qola boshlaydi, ammo qalqonsimon bezga qarshi dorilar bilan davolash odatda kamida bir yil va ko'p hollarda undan uzoqroq davom etadi. Ba'zi odamlar uchun qalqonsimon bezga qarshi dori moddalari kasallikni butunlay yo'q qilishi, ammo boshqa odamlarda relaps paydo bo'lishi mumkin. Ikkala dori ham jigarga jiddiy zarar etkazishi mumkin, ba'zan esa o'limga olib keladi. Propiltiouratsil jigar shikastlanishi holatlarini ko'p chiqargani sababli, uni odatda metimazol qabul qilaolmaganda ishlatish kerak. Ushbu dorilarga allergiyasi bo'lgan oz sonli odamlarda teri toshmasi, isitma yoki bo'g'imlarda og'riq paydo bo'lishi mumkin. Ular bemorlarni infeksion kasalliklarga ko'proq moyil qilishlari mumkin.
**Beta blokatorlar.** Aslida bu dorilar odatda yuqori qon bosimini davolash uchun ishlatiladi va qalqonsimon bez funksiyasiga ta'sir qilmasa ham, ular qalqonsimon bez giperfunksiyasi sababli qo'l va oyoqlardagi titrashini, yurak tez urishi va fibrilyatsiya kabi gipertiroidizm alomatlarini yengillashtirishi mumkin. Shu sababli, shifokor qalqonsimon bez darajasi me'yorga yaqinlashguncha bemor o'zini yaxshi his qilishiga yordam berish uchun ushbu dorilarni ham buyurishi mumkin. Ushbu dorilar odatda astma bilan og'rigan odamlar uchun tavsiya etilmaydi. Yon ta'siri sifatida charchoq va jinsiy disfunktsiyani yuzaga keltirishi mumkin.
**Jarrohlik (tiroidektomiya).** Agar bemor homilador bo'lsa yoki qalqonsimon bezga qarshi dorilarni qabul qilaolmasa va radioaktiv yod bilan davolanishni istamasa qalqonsimon bez jarrohlik usuli bilan olib tashlanishi mumkin. Tiroidektomiyada qalqonsimon bezning ko'p qismini olib tashlanadi. Ushbu operatsiyaning xavf-xatarlari orasiga ovoz boylamlari va paratiroid bezlarining shikastlanishi kabi salbiy holatlar kiradi. paratiroid bezlar-qalqonsimon bezning orqa tomonida joylashgan to'rtta mayda bezlar qondagi kalsiy darajasini nazorat qilishga yordam beradi. Bundan tashqari, tanani normal miqdorda qalqonsimon gormon bilan ta'minlash uchun levotiroksin (Levoksil, Synthroid va boshqalar) bilan umrbod davolanish kerak bo'ladi. Agar paratiroid bezlari ham olib tashlangan bo'lsa, qonda kalsiy darajasini normal ushlab turish uchun bemorga qo'shimcha dorilar buyuriladi.

### Grevis oftalmopatiyasi

Agar Grevis kasalligi ko'zga ta'sir qilsa (Grevis oftalmopatiyasi), sun'iy ko'z yoshlar va moylash gellari yordamida, shamol va yorqin chiroqlardan himoyalanib, yengil belgilar va simptomlarni boshqarish mumkin. Agar simptomlar og'irroq bo'lsa, ko'z qovoqlari orqasidagi shishishni kamaytirish uchun kortikosteroidlar, masalan, prednizon bilan davolanishni tavsiya qilishi mumkin.

Grevis oftalmopatiyasini davolash uchun ikkita dori - rituximab (Rituxan) va teprotumumab qo'llaniladi, ularning samarali ekanligini isbotlovchi aniq dalillar hali yetarli darachada bo'lmasa ham.

Ba'zi hollarda jarrohlik amaliyoti asosiy davo chorasi bo'lishi mumkin:

**Orbital dekompressiya operatsiyasi.** Ushbu operatsiyada ko'z bo'shlig'i va sinuslar orasidagi suyak olib tashlanadi - ko'z yorig'i yonidagi havo bo'shliqlari. Jarayon muvaffaqiyatli bo'lsa, ko'rish qobiliyati yaxshilanadi va ko'zlar normal holatiga qaytishi uchun joy beradi. Ammo operatsiyadan keyin davom etadigan yoki paydo bo'ladigan ikki tomonlama ko'rishni o'z ichiga olgan asoratlar xavfi mavjud.
**Ko'z mushaklari jarrohligi.** Ba'zida Grevis oftalmopatiyasining chandiq to'qimalari bir yoki bir nechta ko'z mushaklarining juda qisqa bo'lishiga olib kelishi mumkin. Bu ko'zlarni tekislashdan tortib, ikki tomonlama ko'rishga olib keladi. Ko'z mushaklari jarrohligi ta'sirlangan mushakni ko'z olmasidan kesib, orqaga qayta tiklash orqali ikki tomonlama ko'rishni tuzatishga yordam beradi.

Manbalar
--------

1. ↑  „Hyperthyroidism (overactive thyroid)" (14-noyabr 2020-yil). 4-avgust 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4-avgust 2022-yil.
2. ↑  „Endokrinologiya". 4-avgust 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4-avgust 2022-yil.
3. ↑  „Harrison's endocrinology second editions". 4-avgust 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4-avgust 2022-yil.
4. ↑  „Hyperthyroidism" (19-oktabr 2021-yil). 4-avgust 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4-avgust 2022-yil.
5. ↑  „Эндокринология". 4-avgust 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4-avgust 2022-yil.