**Bolalar psixoterapiyasi** yoki **bolalar uchun ruhiy salomatlik terapiyasi** oʻtgan asrda turli xil yondashuvlarni ishlab chiqdi. Gʻarbiy Yevropada va Qoʻshma Shtatlarda bugungi kunda taʼminlash uchun ikkita alohida tarixiy yoʻlni aniqlash mumkin: biri bolalarga yoʻl-yoʻriq koʻrsatish harakati orqali, ikkinchisi kattalar psixiatriyasidan yoki alohida bolalar psixiatriyasi ixtisosligini rivojlantirgan psixologik tibbiyotdan kelib chiqadi.

Bolalarga qaratilgan davolash usullarini tavsiflovchi atamalar dunyoning turli burchaklarida farq qilishi mumkin, bunda „terapiya", "bolalar psixoterapiyasi "yoki "bolalar tahlili "kabi atamalardan foydalanishda alohida farqlar mavjud.

Psixoanalitik bolalar psixoterapiyasi
-------------------------------------

Chaqaloqlar, bolalar va oʻsmirlar bilan psixoanalitik psixoterapiya asosan bolalar psixoanalitik psixoterapiyasi boʻyicha malakali odamlar yoki bolalarga yoʻnaltirilgan davolanish boʻyicha mutaxassis nazorati ostida stajyorlar tomonidan olib boriladi. 34 ta tadqiqot ishlarini qamrab olgan soʻnggi dalillar (ulardan toʻqqiztasi randomize nazorat ostida boʻlgan sinovlar) psixoanalitik psixoterapiya ayniqsa quyidagi kasalliklarga chalingan bolalar uchun samarali ekanligini koʻrsatdi:

* depressiya
* xavotir va xatti-harakatlarning buzilishi
* shaxsiyatning buzilishi
* oʻrganish qiyinchiliklari
* ovqatlanish buzilishlari
* rivojlanish masalalari

Bundan tashqari, keyingi tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, psixoanalitik psixoterapiyada terapevtik yaxshilanishlar terapiyaning oʻzi tugatilgandan keyin ham davom etadi. Bu „uyqu effekti" deb ataladi.

Buyuk Britaniyada psixoanalitik psixoterapiya NICE tomonidan IMPACT tadqiqotidan soʻng jinsiy zoʻravonlik va oʻsmirlardagi ogʻir depressiya uchun dalillarga asoslangan davolash sifatida tavsiya etiladi

Dalillarga asoslangan bolalar va oʻsmirlar psixiatriyasi
--------------------------------------------------------

Bolalar va oʻsmirlarning ruhiy salomatligi bilan bogʻliq muammolarni hal qilish uchun turli xil terapevtik baholashlar mavjud. Baʼzi yondashuvlar kuchli ilmiy dalillar bilan tasdiqlangan, baʼzilari esa yoʻq. Baʼzi tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, oʻzgarishlarning rivojlanishiga yordam beradigan eng kuchli omil terapevtik aralashuvning oʻziga xos shakli emas, balki terapevt bilan munosabatlarning sifati hisoblanadi.

### Ota-ona-bola psixoterapiyasi

Agar ota-ona va bola oʻrtasidagi xavfsiz bogʻlanishning normal kursi buzilgan boʻlsa, ota-ona va bola psixoterapiyasi bu aloqani tiklash yoki buzilishlarni bartaraf etish va keyingi paydo boʻlishining oldini olish uchun zaif ota-onalar bilan ishlashni maqsad qilgan psixoterapiyalarni tavsiflash uchun umumiy atamadir. Ushbu turdagi terapiyaga misollar: „Tomosha qiling, kuting, hayratlantiring" va psixoanalitik ota-ona va bola psixoterapiyasi. Ushbu usullarning aksariyati ota-ona, bola va terapevt oʻrtasida uch tomonlama munosabatlarni talab qiladi. Terapiya mashgʻulotlari davomida ota-ona oʻz fikrlari va his-tuygʻularini ifoda etishi mumkin, ular quyidagi omillarning kombinatsiyasiga asoslangan:

1. Ota-onaning bolalikdagi tajribasi
2. Ota-onaning bola kelajagiga boʻlgan orzulari va umidlari
3. Ota-onaning boshqa odamlar bilan boʻlgan munosabatlari

Terapevtning roli bola va ota-ona oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlarning kuzatuvchisi va tarjimonidir. U bolaning xatti-harakati haqidagi baʼzi fikrlarini ota-onasi bilan baham koʻrishi va shu bilan ota-onaga bolani boshdan kechirishning muqobil usulini taklif qilishi mumkin. Ushbu usul ota-onaga bola bilan ishonchli aloqani tiklash uchun oʻzining goʻdaklik tajribasi bilan bogʻliq muammolarni hal qilishga yordam beradi.Bu kelajakda bolaning psixopatologik rivojlanish xavfini kamaytirishga yordam beradi.

Guruh art-terapiyasi
--------------------

Guruh art-terapiyasi bolaga terapevt ishtirokida ijodiy vosita orqali his-tuygʻulariga kirish uchun xavfsiz muhitni beradi. Bu ogʻzaki boʻlmagan terapevtik amaliyot bolaning oʻzini ifoda etish uchun soʻzlarni topishga harakat qilganda his qilishi mumkin boʻlgan stressni yengillashtiradi. Shunday qilib, u ijtimoiy koʻnikmalarni tiklashga va boshqalarga ishonchni qozonishga yordam beradi. Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, bu amaliyot oʻz-oʻziga zarar yetkazishni yengillashtirishi mumkin. Psixoterapiyaning ushbu usuli, ayniqsa, quyidagi holatlardan birini koʻrsatadigan bolalar uchun foydali boʻlgan:

* Autizm
* Asperger kasalligi
* Xavotir va xatti-harakatlarning buzilishi

Guruh art-terapiyasi oʻzgarishlarning oʻziga xos mexanizmlarining sakkiz kichik toifasiga ega. Ular orasida:

1. *ichidagi narsalarni ochib berish uchun ifoda shakli sifatida*
2. *oʻz-oʻzidan xabardor boʻlish usuli sifatida*
3. *hayot haqidagi hikoyani shakllantirish usuli*
4. *tajriba orqali miyaning integrativ faollashuvi*
5. *tadqiqot yoki aks ettirish shakli*
6. *art-terapiyada taklif qilinadigan badiiy materiallar yoki texnikalarning oʻziga xos xususiyatlari*
7. *koʻnikmalarni mashq qilish yoki oʻrganish shakli sifatida*
8. *art-terapiya badiiy materiallardan foydalanish orqali oson erishiladigan, ijobiy va xavfsiz aralashuv sifatida*

Ushbu maxsus guruhlarni birlashtirgan holda, umumiy guruhlar quyidagilardir:

* *art-terapiya guruh jarayonining bir shakli sifatida*
* *art terapiyadagi terapevtik ittifoq*

Ushbu yondashuv doirasida terapevt tomonidan uchta turdagi xatti-harakatlar namoyon boʻlishi mumkin; nodirektiv, direktiv va eklektik. Yoʻnaltiruvchi boʻlmagan quyidagi xatti-harakatni anglatadi, unda terapevt yordam berish yoki izohlashdan koʻra his-tuygʻularni oʻz-oʻzini oʻrganishni kuzatish munosabatini oladi. Biroq, direktiv munosabatlar mijozlarning sanʼat asarlarini yoʻnaltirish uchun maxsus savollar berish orqali osonlashtiruvchi naqshga amal qiladi. Ushbu ikkita jarayonni hisobga olgan holda, eklektika ularni bir vaqtning oʻzida yengillashtiruvchi va yumshoq yondashuvni yaratish uchun birlashtiradi va koʻpincha mashgʻulotlar boshida his-tuygʻularni tekshirish va sessiyalar oxirida his-tuygʻularni tekshirishdan foydalanadi.

Ushbu yondashuv turli xil psixologik elementlarni oʻz ichiga oladi, masalan, psixo-taʼlim, diqqat, psixoanaliz va kognitiv analitik nazariyalar. Ushbu maqola ushbu usullarning samaradorligini keng spektrda tahlil qilishga intildi, jumladan, quyidagilar:

* travmatik hodisalar (TSSB)
* taʼlimga muhtoj yoki nogironligi boʻlganlar
* tibbiy sharoitlari boʻlgan bolalar
* avvalgilaridan hech biri boʻlmagan bolalar
* voyaga yetmagan jinoyatchilar

Art-terapiya saraton kasalligiga chalingan bolalar uchun ham yaxlit terapevtik amaliyot sifatida amalga oshirilishi mumkin (AQShda har 285 boladan 1 tasi; har yili 15 980 bola). Ushbu usulning yengillashtiruvchi taʼsirini hisobga olgan holda, bolalar oʻzlarining ehtiyojlari va his-tuygʻularini oila aʼzolari va sogʻliqni saqlash jamoasi bilan yaxshiroq muhokama qilishdi. Ushbu tadqiqot natijalari shuni koʻrsatdiki, art-terapiya hissiy va aqliy farovonlikni yaxshilashga va muloqot qobiliyatlarini yaxshilashga olib keladi.

Ota-ona-bola oʻzaro terapiyasi (PCIT)
-------------------------------------

Ushbu yondashuv 2 yoshdan 7 yoshgacha boʻlgan bolalari boʻlgan, buzgʻunchi xatti-harakatlarga va hissiy qiyinchiliklarga moyil boʻlgan ota-onalarga yordam berish uchun moʻljallangan. Ota-bola terapiyasi ikki bosqichdan iborat boʻlib, ularning har biri ushbu yondashuvni yaratish uchun oʻz maqsadlari va xususiyatlariga ega. Bolalarga yoʻnaltirilgan oʻzaro taʼsirdan (CDI) boshlab, ota-onalar iliq va xavfsiz tarbiya uslublari maqsadiga erishish uchun maqtov, ogʻzaki aks ettirish, taqlid qilish, xatti-harakatlarni tavsiflash va zavqlanish kabi koʻnikmalarni oʻrganadilar. Ota-onalar tomonidan boshqariladigan oʻzaro taʼsir (PDI), ikkinchi bosqich, bola tomonidan koʻrsatiladigan asl buzilish xatti-harakatlarini kamaytirishga intiladi. Ikkala bosqich ham ota-ona oʻz farzandi bilan muloqot qilganda, boshqa xona orqali terapevt tomonidan oʻrgatish uchun moʻljallangan. Ushbu koʻrib chiqish shuni koʻrsatdiki, baʼzi madaniy qadriyatlar ushbu yondashuvning rivojlanishiga toʻsqinlik qilishi yoki hissa qoʻshishi mumkin.

Manbalar
--------

1. ↑  Barrett, Susan (2019). „From Adult Lunatic Asylums to CAMHS Community Care: the Evolution of Specialist Mental Health Care for Children and Adolescents 1948-2018". *Revue Française de Civilisation Britannique, XXIV-3* (inglizcha). XXIV-jild, № 3. doi:10.4000/rfcb.4138.
2. ↑  *John Stewart.* „The dangerous age of childhood: child guidance in Britain c. 1918–1955" (2012). Qaraldi: 9-yanvar 2020-yil.
3. ↑  
Midgely, N.; Kennedy, E. (2011). „Psychodynamic psychotherapy for children and adolescents: a critical review of the evidence base". *Journal of Child Psychotherapy*. 37-jild, № 3. 232–260-bet. doi:10.1080/0075417X.2011.614738.
4. ↑  
Bateman, A.; Fonagy, P. (2001). „Treatment of borderline personality disorder with psychoanalytically oriented partial hospitalization: an 18-month follow-up". *American Journal of Psychiatry*. 158-jild, № 1. 36–42-bet. doi:10.1176/appi.ajp.158.1.36. PMID 11136631.
5. ↑  
„Therapeutic Interventions after Abuse and Neglect – Guidance 76". *National Institute for Health and Care Excellence*.  HM Government.
6. ↑  
„Therapeutic Interventions for Moderate to Severe Depression – Guidance 28". *National Institute for Health and Care Excellence*.  HM Government.
7. ↑  
Goodyer, I. M.; Reynolds, S.; Barrett, B.; Byford, S.; Dubika, B.; Hill, J.; et al. (2017). „Cognitive behavioural therapy and short-term psychoanalytical psychotherapy versus a brief psychosocial intervention in adolescents with unipolar major depressive disorder (IMPACT): a multicentre, pragmatic, observer-blind, randomised controlled superiority trial". *Lancet Psychiatry*. 4-jild, № 3. 109–119-bet. doi:10.1016/S2215-0366(16)30378-9. PMC 5285447. PMID 27914903.
8. ↑  APA Task Force on Evidence-Based Practice with Children and Adolescents*. Disseminating Evidence-Based Practice For Children & Adolescents: a systems approach to enhancing care*. Washington, DC: American Psychological Association, 2008.
9. ↑  Sutton, S.*. Being Taken In: The Framing Relationship*. London: Karnac, 2014.
10. ↑  Lieberman, AF (1992). „Infant-parent psychotherapy with toddlers". *Development and Psychopathology*. 4-jild, № 4. 559–574-bet. doi:10.1017/s0954579400004879.
11. ↑  Lieberman, AF „Infant-parent psychotherapy",*. Handbook of infant mental health*, 2nd Zeanah:, New York: Guilford Press, 2000 — 432 bet. ISBN 1-59385-171-5.
12. 1 2  Waller, Diane (April 2006). „Art Therapy for Children: How It Leads to Change". *Clinical Child Psychology and Psychiatry* (inglizcha). 11-jild, № 2. 271–282-bet. doi:10.1177/1359104506061419. ISSN 1359-1045. PMID 17086689.
13. 1 2  Bosgraaf, Liesbeth; Spreen, Marinus; Pattiselanno, Kim; Hooren, Susan van (2020). „Art Therapy for Psychosocial Problems in Children and Adolescents: A Systematic Narrative Review on Art Therapeutic Means and Forms of Expression, Therapist Behavior, and Supposed Mechanisms of Change". *Frontiers in Psychology* (English). 11-jild. 584685-bet. doi:10.3389/fpsyg.2020.584685. ISSN 1664-1078. PMC 7578380. PMID 33132993.`{{cite magazine}}`: CS1 maint: unrecognized language ()
14. ↑  Cohen-Yatziv, Liat; Regev, Dafna (2019-07-03). „The effectiveness and contribution of art therapy work with children in 2018 -what progress has been made so far? A systematic review". *International Journal of Art Therapy* (inglizcha). 24-jild, № 3. 100–112-bet. doi:10.1080/17454832.2019.1574845. ISSN 1745-4832.
15. ↑  Aguilar, Bree A. (2017-09-01). „The Efficacy of Art Therapy in Pediatric Oncology Patients: An Integrative Literature Review". *Journal of Pediatric Nursing* (inglizcha). 36-jild. 173–178-bet. doi:10.1016/j.pedn.2017.06.015. ISSN 0882-5963. PMID 28888499.
16. ↑  Lieneman, Corey C.; Brabson, Laurel A.; Highlander, April; Wallace, Nancy M.; McNeil, Cheryl B. (2017-07-20). „Parent–Child Interaction Therapy: current perspectives". *Psychology Research and Behavior Management* (English). 10-jild. 239–256-bet. doi:10.2147/prbm.s91200. PMC 5530857. PMID 28790873. Qaraldi: 2021-04-29.`{{cite magazine}}`: CS1 maint: unrecognized language ()

Havolalar
---------

* Bolalar psixoterapevtlari uyushmasi (ACP) Buyuk Britaniyadagi psixoanalitik bolalar va oʻsmirlar psixoterapevtlari uchun professional tashkilot va NHSning asosiy kasbidir.