**Ekspressiv terapiya** - bu ijodiy san'atdan terapiya shakli sifatida foydalanish, jumladan **ekspressiv san'at terapiyasi** va **ijodiy san'at terapiyasi** (art terapiya, raqs-harakat terapiyasi, drama terapiyasi, musiqa terapiyasi, yozish terapiyasi, she'r terapiyasi va boshqalar). An'anaviy san'at ifodasidan farqli o'laroq, unda yakundagi mahsulot emas, balki uning yaratilish jarayoni alohida ahamiyat kasb etadi. Ekspressiv terapiya odamlarga ijodiy ifodaning turli shakllari orqali shifo berishi mumkin degan taxminga asoslanadi. Ekspressiv terapevtlar ijodiy ifoda va tasavvurni bosish orqali odamlar o'z tanalarini, his-tuyg'ularini va fikrlash jarayonini tekshirishlari mumkinligiga ishonishadi.

Tarixi
------

### Dastlabki yillar

Margaret Namburg, Edit Kramer, Xanna Kviatkovska va Elinor Ulman sensorli art-terapiya sohasining kashshoflari sifatida e'tirof etilgan. Bu olimlarning barchasi sohaga katta hissa qo'shgan bo'lsa-da, Margaret Namburg "Art terapiyasi onasi" deb tan olingan. Uning ishi san'atdan, asosan, psixoanalitik diagnostika vositasi sifatida foydalanishga qaratilgan. U o'sha davrning boshqa psixoanalitik amaliyotlarini yaqindan kuzatib bordi va mijoz tomonidan bildirilayotgan ongsiz g'oyalar va his-tuyg'ularning muloqoti sifatida qaraldi.

Zamonaviy yondashuvlar
----------------------

Bugungi art-terapiya uch xil yondashuvga bo'lingan: psixodinamik, gumanistik, ta'lim va rivojlanish. Psixodinamik yondashuvda "o'tkazish" va himoya mexanizmi kabi atamalar qo'llaniladi. Gumanistik yondashuv ko'proq ijobiy psixologiya yondashuvi bo'lib, odamlarga optimistik qarash va ularning san'ati orqali ifoda etish ularga ushbu his-tuyg'ularni nazorat qilish imkonini beradi. Ta'lim va rivojlanish yondashuvi hissiy va rivojlanish nuqsonlari bo'lgan bolalarga yordam berish usuli sifatida art terapiyaga qaratilgan.

Ta'rif va ishonchnoma
---------------------

Ekspressiv san'at terapiyasi - bu insonning o'sishi, rivojlanishi va davolanishini rag'batlantirish uchun tasvirlash, hikoya qilish, raqs, musiqa, drama, she'riyat, harakat, bog'dorchilik, orzu va tasviriy san'atdan birgalikda foydalanish amaliyotidir. Ekspressiv san'at terapiyasi o'ziga xos terapevtik mashg'ulot bo'lib, terapevt va mijoz rasm, raqs, musiqa, drama va she'riyat o'rtasida erkin harakatlanadigan intermodal mashg'ulotdir.

Milliy Sog'liqni Saqlash San'ati Tashkiloti (NOAH) ma'lumotlariga ko'ra, oltita *ijodiy san'at terapiyasi* - art-terapiya, raqs-harakat, drama, musiqa va she'riyat terapiyasi, shuningdek psixodrama - *ekspressiv san'at terapiyasidan* ajralib turadi.Shuningdek, har bir yo'nalish uchun psixoterapevtlar ko'pincha intensiv ravishda o'qitiladi va o'z amaliyotida faqat bitta uslubdan foydalanishga o'rgatiladi.

Xalqaro ekspressiv san'at terapiyasi assotsiatsiyasi (IEATA) ekspressiv san'at terapevtlarining vakolatlarini tasdiqlovchi mas'ul tashkilotdir.

Ijodiy san'at terapiyalari milliy koalitsiyasi (NCCATA) ijodiy san'at terapiyasining barcha oltita usullarini birlashtiradi. Biroq, ijodiy san'at terapiyasining har bir usuli o'z milliy assotsiatsiyasiga ega bo'lib, u kasbiy ma'lumotlarni tartibga soladi, ta'lim standartlarini belgilaydi va yangi g'oyalar va tadqiqotlar almashish maqsadida har yili konferensiyalarni o'tkazadi.

Ta'lim
------

Ekspressiv terapiyaning turli usullarining har bir milliy assotsiatsiyasi o'z ta'lim standartlarini belgilaydi. Amerika Qo'shma Shtatlarida milliy assotsiatsiyalarning sertifikatlash talablariga muvofiq tasdiqlangan dasturlarni taklif qiladigan ko'plab kollejlar mavjud.

Musiqa terapiyasi boʻyicha 37ta universitet, art terapiya boʻyicha 34ta universitet, raqs-harakat terapiyasi boʻyicha 7ta universitet, va drama terapiyasi boʻyicha 5ta universitet, hamda ekspressiv sanʼat terapiyasi boʻyicha 5 ta universitet mavjud. Qo'shma Shtatlarda magistrlik dasturlarini tasdiqlagan. Bundan tashqari, Amerika musiqa terapiyasi assotsiatsiyasi (AMTA) tomonidan tasdiqlangan 75 ta bakalavriat musiqa terapiyasi dasturlari mavjud. Ilmiy darajani tugatgandan so'ng, terapevtlar mas'ul milliy assotsiatsiyaga hujjat topshirishlari kerak.

Ijodiy san'at terapiyasi usullari
---------------------------------

NCCATA tomonidan tan olingan 6ta ijodiy san'at terapiyasi usullari mavjud, ular orasida art-terapiya, raqs terapiyasi, drama terapiyasi, musiqa terapiyasi, she'riyat terapiyasi va psixodrama mavjud. Ba'zi hududlarda *ijodiy san'at terapiyasi* va *ijodiy san'at terapevti* atamalaridan faqat Nyu-York shtatida bo'lgani kabi tegishli litsenziyaga ega bo'lganlar foydalanishi mumkin.

### Art terapiya

1940-yillarda yaratilgan Art terapiya psixoterapiya va san'at kombinatsiyasidan iborat. Ijodiy jarayon, shuningdek yaratilgan san'at asari o'z-o'zini tadqiq qilish, tushunish, qabul qilish va shaxsiy o'sish uchun asos bo'lib xizmat qiladi. Shuning uchun terapiyadagi ijodiy harakatni hal qilish bilan bog'liq bo'lgan ichki ziddiyatni qayta boshdan kechirish vositasi sifatida ko'rish mumkin. 4ta asosiy tur - ifoda, tasavvur, faol ishtirok, ong va tana aloqasi. Depressiya, ko'krak bezi saratoni va astma bilan og'riganlarga yordam beradigan art-terapiya har qanday yoshda amalga oshirilishi mumkin va ko'nikma va mahorat talab qilmaydi. Art-terapiya keng qamrovli tadqiqotlarni o'tkazadi, bu esa tashvishlarni kamaytiradi, o'z-o'zini anglash va hayot sifatini oshiradi va salbiy fikrlarni kamaytiradi. Ikki asosiy maqsadni hisobga olgan holda,art-terapiya insonlar uchun shaxsiy va munosabatlar maqsadlarini oshirishga intiladi.

### Raqs-harakat terapiyasi

Boshqa ijodiy san'at terapiyasi usullari singari, raqs-harakat terapiyasi ham *"ong, tana va ruh ajralmas va o'zaro bog'liq"* (ADTA) degan farazga asoslanadi. Harakat terapiya seansining asosiy vositasidir, ammo raqs-harakat terapiyasida o'yin san'atidan ham foydalanadi. Boshqa ijodiy san'at terapiyalari singari, u birinchi navbatda og'zaki bo'lmagan muloqotdan foydalanadi. Raqs va harakat terapiyasi harakatlar orqali ifodalanganligi uchun ko'p gapirishni yoqtirmaydiganlar uchun eng foydali ekanligini ko'rsatdi.

### Drama terapiyasi

Drama terapiyasi drama-teatr va psixoterapiya ikki fanning kombinatsiyasini anglatadi. Drama terapiyasi ikkala fanning gibridi sifatida ruhiy salomatlik, kognitiv rivojlanish kasalliklari bo'lgan shaxslarni davolash uchun teatr texnikasidan foydalanadi.

 Mijoz bilan qahramonlar orqali muloqot qilish uchun ekspressiv terapiyadan foydalanadigan psixoterapevt
### Musiqa terapiyasi

Musiqa terapiyasi - bu terapevtik munosabatlar doirasida musiqa, musiqa yaratish yoki musiqa bilan bog'liq boshqa tadbirlardan foydalanish. Musiqa terapiyasi ixtisoslashgan ko'plab sohalar va aholiga ancha ma'lum bo'lgan keng sohadir. Yaxlit amaliyot, musiqa terapiyasi hissiy-psixologik, kognitiv, aloqa, vosita, hissiy, og'riq, ijtimoiy, xulq-atvor, hayotning oxiri va hatto ma'naviy ehtiyojlarni hal qilishi mumkin. Bu qisman musiqa miyaning ko'plab sohalarida qayta ishlanishi bilan bog'liq. Musiqa terapiyasi bemorlarga *"muloqot qilish, qiyin tajribalarni qayta ishlash va vosita yoki kognitiv faoliyatni yaxshilashga"* yordam beradi (Jenni Rook, MT-BC, LCPC, 2016). Psixoterapiya sifatida foydalanilganda, musiqa terapiyasi musiqadan shaxsning psixologik dunyosining ramziy tasviri va ifodasi sifatida foydalanishi mumkin.

Musiqa terapiyasi yurak va ruhiy kasalliklar kabi turli xil kasalliklarga ham yordam beradi. Bu depressiya, qayg'u, autizm, giyohvand moddalar va Altsgeymer kasalligi bilan og'riganlarga yordam beradi. Biror kishi ruhiy kasalliklardan aziyat chekayotganlarga musiqa stressni yengillashtiradi, o'zini o'zi qadrlashni yaxshilaydi va hokazo. Musiqa terapiyasida odamlar qo'shiq aytishni yaxshilashlari mumkin, bu esa ularning gapirish qobiliyatiga ta'sir qiladi. Shuning uchun, u nafaqat ruhiy kasalliklarga yordam berish, balki hayotning bir qancha jihatlarini o'zgartirishi mumkin.

### She'riyat terapiyasi

She'riyat terapiyasi (shuningdek, kengroq *biblioterapiya* atamasidan foydalanish) boshqa ijodiy san'at terapiyalaridan ajralib turadi, ularning barchasi so'zsiz ishlaydigan til mavjudligi haqidagi taxminga asoslanadi. Biroq, she'riyat terapiyasi shifo va shaxsiy o'sish uchun yozma so'zdan foydalanishadi.

### Psixodrama

Psixodrama - 20-asr boshlarida Yakob L. Moreno tomonidan ishlab chiqilgan psixoterapiyaning o'ziga xos shakli. Psixoanalist Morenoning maqsadi Zigmund Freyd va C.G. Jung tomonidan ishlab chiqilgan psixoanalizning yanada samarali, harakatga asoslangan shaklini yaratish edi. U o'z terapiyasining aniq uch fazali tuzilishini (qizib olish, harakat qilish, almashish) yaratdi va bugungi kunda ham psixodrama terapevtlari tomonidan qo'llaniladigan ko'plab usullarini ishlab chiqdi.

Psixodrama va drama terapiyasi bir-biri bilan bog'liq bo'lsada, ijodiy san'at terapiyasi sohasidagi turli usullarni tavsiflaydi. Psixodrama terapiyada bemorlarning haqiqiy hayotiy tajribasidan *"yangi va samaraliroq rollar va xatti-harakatlarni mashq qilish"* (ASGPP) uchun ishlatilsa, drama terapiyasi bemorlarga improvizatsiya qilingan sahnalar, afsonalar yoki ertaklar kabi ko'proq xayoliy hikoyalarni o'rganishga imkon beradi.

Foydali tomonlari
-----------------

1. O'z-o'zini kashf qilish
	* Ushbu kashfiyot ko'pincha o'tmishdagi voqealar tufayli yuzaga kelgan hissiy taranglikni bartaraf etishga olib keladi va undan yengish mexanizmi sifatida foydalanish mumkin.
2. Vakolat berish
	* Art-terapiya odamlarga o'zlarining qo'rquvlari va stresslarini noan'anaviy tarzda ifodalash qobiliyatini beradi.
3. Stressdan xalos bo'lish
	* O'z-o'zidan stressdan xalos bo'lish uchun samarali, lekin boshqa dam olish moslamalari, masalan, boshqariladigan tasvirlar bilan birlashtirilgan bo'lsa, yanada yaxshi natijalar berishi mumkin.
4. Jismoniy og'riqni yo'qotish va reabilitatsiya
	* Art-terapiya kasallik va jarohatlardan tuzalib ketgan bemorlarda og'riqni kamaytirishga yordam berishi ko'rsatilgan. Shuningdek, u surunkali yoki o'lim bosqichida bo'lgan bemorlarda og'riqni yengillashtirish va nazorat qilish uchun ham ishlatiladi.

Empirik dalillar
----------------

### Ball (2002)

Ball kuchli hissiy jihatdan buzilgan deb hisoblangan 5ta bola ustida uzoq muddatli tadqiqot o'tkazdi. Bu bolalar 50 ta art-terapiya mashg'ulotlarida ishtirok etishdi va natijalar art-terapiya muvaffaqiyatli o'tganligini ko'rsatdi va bolalar 50 seans davomida davolashda sezilarli yutuqlarni ko'rsatdilar.

### Pifalo (2006)

Ushbu tadqiqotda jinsiy zo'ravonlikka uchragan 41 nafar qiz va yosh ayollarga sakkiz hafta davomida tuzilgan guruhli art-terapiya berildi va davolanishdan oldin Briere's Travma Symptom Checklist for Children (TSCC) yordamida o'lchandi. Davolanishdan so'ng ularga yana test topshirildi va 10 qizdan 9 tasida testdagi ballarning statistik jihatdan sezilarli darajada pasayishi kuzatildi.

### Bar-Sela, Atid, Danos, Gabay va Epelbaum (2007)

Ushbu tadqiqot saraton kasalligiga chalingan 60 nafar kattalar bilan o'tkazilgan.Bu kattalar akvarel bo'yoqlari bo'yicha darslardan tashqari, haftalik individual art-terapiyada qatnashdilar. Faqat 4ta mashg'ulotdan so'ng, eksperimental guruh kasalxona tashvish va depressiya shkalasi va charchoqning qisqacha inventarizatsiyasi bilan o'lchangan depressiya va charchoqning sezilarli yaxshilanishi kuzatildi. Ular depressiyaning pasayishini ko'rsatgan bo'lsa-da, bemorlarning tashvish darajasida sezilarli farq yo'q edi.

### Gusak (2006)

Ushbu tadqiqotda tadqiqotchi qamoqqa olingan 29 kishi bilan ishlagan. Erkaklar 8ta guruhli art-terapiya mashg'ulotlarida qatnashdilar va davolashdan oldin va keyin Beck Depressiya inventarizatsiyasining qisqa shakli yordamida sinovdan o'tkazildi. 8ta mashg'ulotdan so'ng, barcha erkaklar depressiya belgilarida sezilarli yaxshilanishni ko'rsatdilar.

### Bulfone va boshqalar. (2009)

Ushbu tadqiqotda Bulfone va boshqalar davolash sifatida musiqa terapiyasidan foydalangan. 1 yoki 2 bosqichli ko'krak bezi saratoni tashxisi qo'yilgan 60 nafar ayol tasodifiy ravishda nazorat yoki eksperimental guruhga birlashgan. Nazorat guruhi kimyoterapiya oldidan standart yordam oldi, eksperimental guruh esa kimyoterapiya boshlanishidan oldin musiqa tinglash imkoniyatiga ega bo'ldi. Natijalar shuni ko'rsatdiki, eksperimental guruhning tashvish darajasi nazorat guruhiga qaraganda ancha past bo'lgan, shuningdek, ruhiy tushkunlik darajasi sezilarli darajada pasaygan.

Manbalar
--------

1. ↑  Malchiodi, Cathy (2003). *Handbook of Art Therapy*. New York: The Guilford Press. pp. 8–10.
2. ↑  Mirabella, Giovanni (2015). „Is Art Therapy a Reliable Tool for Rehabilitating People Suffering from Brain/Mental Diseases?". *The Journal of Alternative and Complementary Medicine*. 21-jild, № 4. 196–199-bet. doi:10.1089/acm.2014.0374. PMID 25848886.
3. ↑  Appalachian Expressive Arts Collective, 2003, *Expressive Arts Therapy: Creative Process in Art and Life*. Boone, North Carolina: Parkway Publishers. p. 3.
4. ↑  Malchiodi, Cathy A.*. Expressive Therapies*. New York: Guilford Press, 2003. ISBN 1-59385-379-3.
5. ↑  „Arts, health and well-being in America". *Thenoah.net*.  National Organization of Arts in Health (NOAH) (2017). 20-avgust 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10-avgust 2018-yil.
6. ↑  „REAT Registered Expressive Arts Therapist" (en). *Ieata.org*. Qaraldi: 17-avgust 2018-yil.
7. 1 2  „About NCCATA". *Nccata.org*.  National Coalition of Creative Arts Therapies. Qaraldi: 17-avgust 2018-yil.
8. 1 2  „Organization Directory Search Results". *Netforum.avectra.com*. Qaraldi: 16-avgust 2018-yil.
9. ↑  „Art Therapy Master's Education – American Art Therapy Association" (en-US). *American Art Therapy Association*. Qaraldi: 16-avgust 2018-yil.
10. ↑  „Approved Graduate Programs | ADTA" (en-US). *ADTA*. Qaraldi: 16-avgust 2018-yil.
11. ↑  „Accredited Schools". *Nadta.org*. 14-avgust 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 16-avgust 2018-yil.
12. ↑  „Master Degree in Expressive Arts Therapy". *Ieata.org*. 28-iyun 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6-sentabr 2022-yil.
13. ↑  *New York State Education Department, Office of the Professions.* „Creative Arts Therapy License Requirements". *Mental Health Practitioners: Creative Arts Therapy License Requirements*. 8-sentabr 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6-sentabr 2022-yil.
14. ↑  „Music Therapy: What Is It, Types & Treatment". *Cleveland Clinic*. Qaraldi: 17-fevral 2022-yil.
15. ↑  Jones, Phil*. The arts therapies : a revolution in healthcare*. Hove, East Sussex [England]: Brunner-Routledge, 2005 — 24 bet. ISBN 1583918132. OCLC 54881831.
16. 1 2  „What are Expressive Arts Therapy? — Modalities" (en-US). *Integrative Psychotherapy & Trauma Treatment*. Qaraldi: 10-mart 2022-yil.
17. 1 2  „The effectiveness of expressive arts therapies: A review of the literature » PACJA" (en-AU). 18-oktabr 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6-sentabr 2022-yil.
18. ↑  Regev, Dafna; Cohen-Yatziv, Liat (2018-08-29). „Effectiveness of Art Therapy With Adult Clients in 2018—What Progress Has Been Made?". *Frontiers in Psychology*. 9-jild. 1531-bet. doi:10.3389/fpsyg.2018.01531. ISSN 1664-1078. PMC 6124538. PMID 30210388.
19. 1 2  „What is Dance/Movement Therapy?" (en-US). ADTA (8-noyabr 2014-yil). Qaraldi: 22-avgust 2018-yil.
20. ↑  Regev, Dafna; Cohen-Yatziv, Liat (2018-08-29). „Effectiveness of Art Therapy With Adult Clients in 2018—What Progress Has Been Made?". *Frontiers in Psychology*. 9-jild. 1531-bet. doi:10.3389/fpsyg.2018.01531. ISSN 1664-1078. PMC 6124538. PMID 30210388.
21. ↑  J. Landy, Robert*. Essays in drama therapy : the double life*. London: Jessica Kingsley Publishers, 1996 — 1–4 bet. ISBN 1853023221. OCLC 32969359.
22. ↑  „MA in Drama Therapy – Drama Therapy – NYU Steinhardt" (en). *Steinhardt.nyu.edu*. Qaraldi: 22-avgust 2018-yil.
23. ↑  Landy, Robert J. (1983-09-01). „The use of distancing in drama therapy". *The Arts in Psychotherapy*. 10-jild, № 3. 175–185-bet. doi:10.1016/0197-4556(83)90006-0. ISSN 0197-4556.
24. ↑  „6 Ways Music Eases Anxiety". *Anxiety.org*. Qaraldi: 15-noyabr 2018-yil.
25. ↑  Tony, Wigram*. A comprehensive guide to music therapy : theory, clinical practice, research, and training*, Pedersen, Inge Nygaard. Bonde, Lars Ole. London: Jessica Kingsley Publishers, 2002 — 11; 35–36 bet. ISBN 1417505249. OCLC 55091497.
26. ↑  „Music Therapy: What Is It, Types & Treatment". *Cleveland Clinic*. Qaraldi: 10-mart 2022-yil.
27. ↑  *Blank, Barbara Trainin*. „Poetry Therapy: Using Words to Heal" (en-us). *SocialWorker.com* (12-dekabr 2013-yil). Qaraldi: 22-avgust 2018-yil.
28. 1 2  „What is Psychodrama". *Asgpp.org*.  American Society of Group Psychotherapy and Psychodrama. 20-avgust 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6-sentabr 2022-yil.
29. ↑  Kedem-Tahar, Efrat; Felix-Kellermann, Peter (1996). „Psychodrama and drama therapy: A comparison". *The Arts in Psychotherapy*. 23-jild, № 1. 27–36-bet. doi:10.1016/0197-4556(95)00059-3. ISSN 0197-4556.
30. 1 2 3 4  "Sensory art therapies". *TheFreeDictionary.com*. Retrieved 2017-05-10.
31. ↑  Ball, B. (2002). Moments of change in the art therapy process. *The Arts in Psychotherapy, 29*(2), 79–92.
32. ↑  Pifalo, T. (2006). Art therapy with sexually abused children and adolescents: Extended research study. *Art Therapy: Journal of the American Art Therapy Association, 23*(4), 181–185.
33. ↑  Bar-Sela, G. Atid, L. Danos, S. Gabay, N. & Epelbaum, R. (2007). Art therapy improved depression and influenced fatigue levels in cancer patients on chemotherapy. *Psycho- oncology, 16,* 980–984.
34. ↑  Gussak, D. (2006). Effects of art therapy with prison inmates: A follow-up study. *The Arts in Psychotherapy, 33,* 188–198.
35. ↑  Bulfone, Teresa; Quattrin, Rosanna (2009). "Effectiveness of Music Therapy for Anxiety Reduction in Women with Breast Cancer Chemother Treatment". *Holist Nuts Pract*. **4**: 238–242.

Havolalar
---------

* Xalqaro ekspressiv san'at terapiyasi assotsiatsiyasi (dunyo bo'ylab)
* Ijodiy san'at terapiyalari assotsiatsiyasi milliy koalitsiyasi (AQSh)
* Amerika Art Terapiya Uyushmasi
* Amerika raqs terapiyasi assotsiatsiyasi Wayback Machine saytida arxivlandi (2020-02-10).
* Shimoliy Amerika drama terapiyasi assotsiatsiyasi
* Amerika musiqa terapiyasi assotsiatsiyasi
* She'riyat terapiyasi milliy assotsiatsiyasi
* Amerika Guruh Psixoterapiya va Psixodrama Jamiyati
* Gonkong ekspressiv san'at terapiyasi assotsiatsiyasi (Gonkong va Xitoy materik)