"Soyuz-14 „ kosmik kemasining parvozi "SSSR markasi (1974, 10 tiyin, TsFA № 4402, Skott № 4256)
**Yuriy Petrovich Artyuxin** (1930-yil 22-iyun — 1998-yil 4-avgust) — „Soyuz-14" kosmik kemasining bort muhandisi, „Salyut-3" orbital stantsiyasi, Sovet Ittifoqi Qahramoni, SSSR uchuvchi-kosmonavti — 30-sovet kosmonavtidir.

Biografiya
----------

U 1930-yil 22-iyunda (hujjatlarga koʻra — 22-iyul) Moskva viloyati Klinskiy tumani Pershutino qishlogʻida (hujjatlarga koʻra — Lavrovo qishlogʻi) harbiy uchuvchi oilasida tugʻilgan. 1957-yildan Kommunistik partiya aʼzosi. 1948-yilda 4-sonli Klin temir yoʻl maktabining oʻnta sinfini tamomlagan.

1942-yildan kolxozda ishlagan.

1948-yil 16-sentyabr — 1950-yil 11-dekabr — Serpuxov harbiy aviatsiya texnikumining kursanti boʻlgan.

1951-yil 19-fevraldan — Trans-Baykal harbiy okrugi 45-havo armiyasining 74-hujum aviatsiya diviziyasining 231-hujum aviatsiya polkining maxsus kuchlari aviatsiya eskadronining texnik xodimi sifatida ishlagan.

1952-yil 21-avgust — 1958-yil mart — VVIA talabalari N. E. Jukovskiy „Havo kuchlari elektrotexniki" diplomini oldi.

1958-yil 7-mart — aviatsiya asboblari boʻlimining samolyotlarni avtomatlashtirish boʻlimining samolyot dvigatellarini avtomatlashtirish boʻyicha katta muhandisi; 1959-yil 24-yanvar — elektrotexnika va samolyot asboblari boʻyicha katta muhandis; 1961-yil 25-fevral — VVIA 19-laboratoriyasining katta muhandisi, keyinchalik kompyuter texnologiyalarini rivojlantirish bilan shugʻullanadi.

1980-yil 27-iyun Harbiy muhandislik institutida. A. F.Mojayskiy (Leningrad) nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilib, kosmik tadqiqotlar sohasida texnika fanlari nomzodi ilmiy darajasini oldi.

1963-yil 10-yanvarda u Harbiy havo kuchlari CTC kosmonavtlar korpusiga qabul qilindi. 1963-yildan 1965-yilgacha u ikki marta parvozlarni boshqarish boʻyicha ilmiy-oʻlchov punktlari ishida oʻrinbosari va tezkor guruh rahbari sifatida qatnashgan. 1965-yil maydan 1966-yil yanvargacha u 3-ekipaj aʼzosi (V.A.Shatalov bilan birgalikda parvozlarga tayyorgarlik koʻrayotgan edi.), „Soyuz-9" (1970-yil iyun) suzuvchi ilmiy-oʻlchov stantsiyasida „Kosmonavt Vladimir Komarov" va 1971-yilda „Soyuz-11" parvozi paytida „akademik Sergey Korolev" parvozda ishtirok etdi.

1965-yildan 1969-yilgacha u Sovet dasturi boʻyicha L1/Zond oy atrofida parvoz qilishga va unga L3 qoʻnishga tayyorlanayotgan sovet kosmonavtlari guruhining aʼzosi edi. 1968-yil dekabr oyida Oyga boshqariladigan kosmik kemalarning missiyalari AQSh Apollon 8da Oy atrofida birinchi parvozini amalga oshirgandan soʻng bekor qilindi va parallel qoʻnish dasturi ham AQShdan ancha orqada qolgani uchun bekor qilindi. SSSRning „Oy poygasi" da butunlay yoʻqolishi bilan 1969-yil iyul oyida amerikaliklar Apollon 11da oyga muvaffaqiyatli qoʻnganidan keyin amalga oshirdi.

U 1973-yil iyun oyida Olmos dasturining birinchi harbiy orbital stantsiyasiga rejalashtirilgan birinchi parvozda ekipaj aʼzosi edi. Biroq „Salyut-2"da bosim pasayganligi sababli parvoz dasturdagi keyingi stansiyaga qoldirildi.

1974-yil 3-19-iyulda bort muhandisi (ekipaj komandiri — P.R.Popovich) sifatida „Soyuz-14" kosmik kemasi va „Salyut-3" orbital stantsiyasida 15 kunlik 17,5 soatlik kosmik parvozni amalga oshirdi. Chaqiruv belgisi — Berkut-2 edi.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 20-iyuldagi farmoni bilan muhandis-polkovnik Yuriy Petrovich Artyuxin muvaffaqiyatli parvozi uchun Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni bilan taqdirlandi va bir vaqtning oʻzida mukofotlandi (10746-son).

1974-yil 25-iyuldan — 3-darajali kosmonavti boʻlgan. 1974-yil 11-dekabrdan — KTKda 2-kafedra mudiri, katta instruktor-kosmonavt; harbiy dasturlarni nazorat qildi. 1975—1979-yillarda "Olmaz "harbiy dastur guruhida oʻqitilgan. 1979—1981-yillarda u TKS kosmik kemasida sinov parvoziga tayyorgarlik koʻrayotgan edi.

1982-yil 26-yanvarda u kosmonavtlar korpusidan deputat etib tayinlanganligi sababli chiqarib yuborildi. 1982-yil 10-dekabrdan 1987-yil 24-dekabrgacha — MSKning ilmiy va sinov boʻlimi boshligʻi „Harbiy kibernetika", „Tizim tahlili" mutaxassisligi lavozimlarida ishladi.

1988-yil 3-martdan beri polkovnik Y.P.Artyuxin zaxirga chiqarildi.

1988-yildan 1992-yilgacha NPO Molniya sektori direktori lavozimida ishlagan; Buran simulyatorlarni matematik qoʻllab-quvvatlash bilan shugʻullangan.

1975—1987—yillarda Moskva viloyat kengashi deputati.

1975—1993—yillarda Portugaliya bilan doʻstlik jamiyati vitse-prezidenti boʻlgan.

1975—1992—yillarda — RSFSR changʻi federatsiyasi prezidenti.

1985—1992-yillarda Lotin Amerikasi mamlakatlari bilan birdamlik qoʻmitasi boshqaruvi aʼzosi boʻlgan.

Qiziqishlari: ov qilish, baliq ovlash, V.P.Chkalov haqida kitoblar yigʻish.

U Yulduzli shaharda yashagan.1998-yil 4-avgustda vafot etgan. U Moskva viloyati, Shchelkovskiy tumani, Leonixa qishlogʻi qabristoniga dafn etilgan.

Harbiy unvonlar
---------------

* Leytenant texnik (12.11.1950).
* Katta texnik-leytenant (30.12.1952).
* Katta leytenant muhandis (1954)
* Muhandis-kapitan (03.07.1958).
* Katta muhandis (30.03.1962).
* Podpolkovnik muhandis (06.03.1965).
* Polkovnik muhandis (30.07.1974).
* Polkovnik (14.05.1984).

Mukofotlar
----------

* Sovet Ittifoqi Qahramoni (1974-yil 20-iyul)
* Lenin ordeni (1974-yil 20-iyul)
* Qizil yulduz ordeni (1980)
* 12 ta medal, shu jumladan "SSSR davlat chegarasini himoya qilishdagi farqi uchun "(1977)
* Yan Krasicki xochi (Polsha, 1975)

Baykonur (1977-yildan), Daugavpils, Jezkazgan, Kaluga, Klin, Leninsk, Varna (Bolgariya) shaharlarining faxriy fuqarosi boʻlgan.

SSSRda xizmat koʻrsatgan sport ustasi (1974) changʻi sporti, otish va yengil atletika boʻyicha 1-toifali, SSSR faxriy radio operatori (1977) ham hisoblangan.

Oila
----

* Ota — Pyotr Pavlovich Artyuxin (1904 — 17.07.1941), harbiy uchuvchi, Xalxin Golda jang qilgan, Leningrad mudofaasi paytida vafot etgan.
* Onasi — Anna Vasilevna Artyuxina (Rulina) (1907-yilda tugʻilgan), bolalar bogʻchasi mudiri.
* Akasi — Igor Petrovich Artyuxin, vakuum qurilmalarining bosh sozlagichi.
* Xotini — Nina Ivanovna Artyuxina (Lisovskaya) (1933-yilda tugʻilgan), „Nauka" nashriyotida ishlagan.
* Oʻgʻli — Sergey Yuryevich Artyuxin (1955—1999), Harbiy havo kuchlari harbiy xizmatchisi, texnika fanlari nomzodi, Riga aviatsiya muhandislik maktabi laboratoriya mudiri.
* Oʻgʻli — Vladimir Yuryevich Artyuxin (1964), Harbiy havo kuchlari harbiy xizmatchisi, Chkalov nomidagi TsNII-30 ilmiy xodimi.

Bibliografiya
-------------

* Aylanish orqali barqarorlashtirilgan kosmik kemalarni boshqarish tizimlari. — M. 1979-yil.

Manbalar
--------

1. ↑  „Могила Ю. Артюхина". 18-oktabr 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10-yanvar 2018-yil.
2. ↑  „Почётные граждане города" (ru).  Администрация города Байконур. 4-mart 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 13-avgust 2016-yil.

Adabiyotlar
-----------

* Geroi Sovetskogo Soyuza: Kratkiy biograficheskiy slovar / Pred. red. kollegii I. N. Shkadov. — M.: Voenizdat, 1987. — T. 1 /Abaev — Lyubichev/. — 911 s. — 100 000 ekz. — ISBN ots. Reg. № v RKP 87-95382.
* Маринин И. А. Шамсутдинов С. Х. Глушко А. В.*. Советские и российские космонавты. 1960—2000*. М.: Новости космонавтики, 2001. ISBN 5-93345-003-0.

Havolalar
---------

* Yuriy Petrovich Artyuxin (rus.). Sayt „Geroi strani".
* Kosmicheskaya Ensiklopediya
* Sportivniy nekropol (nedostupnaya ssilka s 10-01-2018 [1604 dnya])
* Kosmonavt Yuriy Artyuxin. Videoensiklopediya „Kosmonavti". Telestudiya Roskosmosa