recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ogʻirlik kuchi** - Yer sirti yaqinidagi istalgan moddiy zarraga taʼsir etuvchi kuch. Ogʻirlik kuchi Yer aylanishidan vujudga keladigan markazdan qochma kuch bilan Yer tortish kuchining teng taʼsir etuvchisiga teng. Markazdan qochma kuch Yer ekvatorida eng katta qiymatga ega boʻlib, Ogʻirlik kuchining 1/288 qismiga teng. Shu tufayli, Yer sirtidagi Ogʻirlik kuchi Yerning shakli va oʻlchamiga, joyning geografik kengligiga bogʻliq. Ogʻirlik kuchining yoʻnalishi Yer sirtidagi joyning vertikali hisoblanadi. Biror kichik maydondagi (yaʼni Yer sirtining bir necha km² dagi) Ogʻirlik kuchi yoʻnalishlarini oʻzaro parallel desa boʻladi; demak, Yer sirtiga tik yoʻnalgan va mg ga teng boʻlgan Ogʻirlik kuchi bir jinsli kuch maydonini hosil qiladi (t — Yerga tortilayotgan zarra massasi, g — Ogʻirlik kuchi tezlanishi).

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Chalpak madrasasi** — Fargʻona viloyati Qo‘qon shahrida joylashgan madrasa. Chalpak madrasasini Qo‘qon xoni Madalixon (Muhammad Alixon) ning onasi Nodira (1792—1842) qurdirgan. Boshqa bir oʻrinda Chalpak madrasasi Xudoyorxonning onasi Yorqinoyim tomonidan qurdirilgan deyiladi.
Madrasa vaqfnomasida (Oʻzbekiston Respublikasi davlat arxivida saqlanmoqda) 27 ta muhr bor. Jumladan, Qoʻqon xoni Madalixon muhri, hijriy 1227 yil belgilangan, Soʻfi Alam muhri, hijriy 1230-yil yozilgan, Muhammad Sharif qozi muhri va boshqalar. Vaqfnomadan tashqari madrasaning vaqf mulklarini xiroj va tanob soliqlaridan ozod qilinganligi toʻgʻrisidagi Xudoyorxonning inoyatnomasi ham boʻlgan.

Vaqfnomada mutavalli tayinlash va vaqf mulki daromadini taqsimlash tartibi quyidagicha belgilangan: Vaqfnomada mutavalli lavozimiga mudarris tayinlansin. Mutavalli har yili tushgan daromadni oldin madrasa binosini taʼmirlashga, boshqa ehtiyojlarga sarflab, qolgan qismini 24 boʻlakka boʻlgan. Boʻlakning 12 qismi mudarrisga, 10 qismi talabalarga, qolgan 2 qismini 9 boʻlakka boʻlib, ulardan 3 qismini madrasa masjidining imomiga, 2 qismini muazzinga, 1 qismini targʻibotchiga, yaʼni xatabga, 1 qismini qorovulga, 2 qismini sartaroshga berish vaqfnomada belgilab qoʻyilgan.

Chalpak madrasasi 29 hujra, bir necha darsxona, masjid, tahoratxona va yordamchi binolardan iborat boʻlgan. Masjid, darvozaxona kabi qismlari saqlangan. Inshoot Usta Bozor Muxandis nomli meʼmor boshchiligidagi ustalar tomonidan qurilgan. Bino oʻtgan asrning 20 yillarida kommunal xoʻjalik ixtiyoriga berilgan va u yerda bir necha xoʻjalik istiqomat qilgan. Oʻsha davrdan beri taʼmirlanmagan. Madrasaning „Chalpak" deb nomlanishiga sabab shuki, bu yerda dastlab Xokim Oyim, keyinchalik shahar boylari hisobidan koʻp miqdorda chalpak pishirilib, muhtojlarga ulashib turilgan.

Chalpak madrasasi 2021 — 2030-yillarda O‘zbekiston Respublikasi tomonidan YUNESKOning Umumjahon madaniy merosi ro‘yxati, Insoniyat nomoddiy madaniy merosining reprezentativ ro‘yxati, Jahon xotirasi ro‘yxatiga madaniy va tabiiy meroslarni kiritishga ilgari surish bo‘yicha
MILLIY REJA dasturiga kiritilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  „Dahma va Shohon shohlarining maqbarasi". *Uzbekistantravel*. Qaraldi: 5-iyun 2023-yil.
2. ↑  *Абдуллаев Равшанжон Иномжон ўғли* „ЎТОВДА ЯШАШНИ АФЗАЛ БИЛГАН МАЛИКА". *kh-davron.uz* (11-avgust 2019-yil). Qaraldi: 5-iyun 2023-yil.
3. ↑  Ibrohimjon Alimov*. Qo'qon xonligi madrasa va maktablari tarixi*. Toshkent "Fan" nashriyoti, 2017-yil — 303 bet bet. ISBN 978-9943-19-405-2.
4. ↑  „MODDIY MADANIY MEROS OBYEKTLARI VA YUNESKONING UMUMJAHON MEROSI RO‘YXATIGA KIRITILGAN HUDUDLAR MUHOFAZASINI KUCHAYTIRISH CHORA-TADBIRLARI TO‘G‘RISIDA O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI VAZIRLAR MAHKAMASINING QARORI". *lexuz* (3-mart 2021-yil). Qaraldi: 5-iyun 2023-yil.
**Akarifaglar** (yun. akari — kana va phagos — yeyuvchi) — yirtqich va parazit hasharotlar hamda kanalar; oʻrgimchakkanalarning tabiiy kushandalari. Sugoriladigan dehqonchilik mintaqalarida oddiy oʻrgimchakkana bilan oziqlanuvchi A.ning 40 turi aniqlangan. Gʻoʻza va boshqa qishloq xoʻjaligi ekinlaridagi oʻrgimchakkana bilan oziqlanib, ular sonini kamaytiruvchi A.- stetorus, kanaxoʻr tripe, yirtqich qandala — orius, oltinkoʻzlar, fitoseid oilasiga mansub yirtqich kanalar va boshqa katta ahamiyatga ega. Yirtqich kanalardan issiqxonalardagi oʻsimliklarni, bahor va kuzda esa harorat 30% dan yuqori va havo namligi 60-80% li sharoitda gʻoʻzani zararkunandalardan himoya qilishda hasharotlarni mavsumiy tarqatish usulida foydalaniladi (yana qarang Foydali hasharotlar).

Manbalar
--------

1. ↑  "Akarifaglar" *OʻzME*. A-harfi[*sayt ishlamaydi*] Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Pitsburg** — AQShning shimoliy-sharqiy qismidagi shahar. Pensilvaniya shtatida. Aholisi 334,5 ming kishi (2000). Transport yoʻllari tuguni. Ogayo daryosi boʻyidagi port (yiliga 30 mln. t yuk ortib-tushiriladi). Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. P. — mamlakatning yirik savdomoliya va ogʻir sanoat markazlaridan. Qora va rangli metallurgiya, ogʻir mashinasozlik va me-tallsozlik rivojlangan. Metallurgiya sanoati va temir yoʻl transporti uchun jihozlar, koʻprik konstruksiyalari, quvurlar, tibbiyot asbobuskunalari va hokazo ishlab chiqariladi. Elektrotexnika, radioelektronika, stanoksozlik, avtomobilsozlik sanoati korxonalari mavjud. Oynashisha, sement, kimyo, poligrafiya, oziq-ovqat korxonalari ishlab turibdi. Shahar yaqinida toshkoʻmir qazib olinadi. AQShda birinchi AES qurilgan. Un-t, Karnegi texnologiya instituti, kartinalar galereyasi bor. Shaharga 1758-yilda asos solingan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Olimjon Alijonovich Toʻychiyev** — oʻzbekistonlik texnolog va jamoat arbobi. Turin universiteti rektori.

Biografiyasi
------------

1991-yilda Toshkent viloyatining Bekobod shahrida tugʻilgan.

### Maʼlumoti

2010—2015-yillarda Toshkent shahridagi Turin politexnika universiteti bakalavriatura talabasi. 2016—2018-yillarda shu universitet magistraturasi talabasi. 2016—2017-yillarda Germaniyaning Xoxenxaym universiteti talabasi.

### Mehnat faoliyati

2014-yilda Toshkent shahridagi Turin politexnika universiteti rektoratida ish yurituvchi sifatida faoliyatini boshlaydi. Shu yilning oʻzida universitetning texnopark boʻlimi texnigi, foydalanish texnik boʻlimida komendant bo'lib ishlaydi. Keyinchalik universitet texnopark boʻlimi muhandisi etib tayinlanadi va ushbu lavozimda 2016-yilga qadar faoliyat yuritadi.

2017-yilda universitet texnopark boʻlimi yangi loyihalar boʻyicha muhandisi etib tayinlanadi. Shu yili Oʻzbekiston Respublikasi Fan va texnologiyalar agentligi bosh direktorining oʻrinbosari lavozimiga tayinlanadi.

2018-yilda Oʻzbekiston Respublikasi innovatsion rivojlanish vazirligining fan, taʼlim va ishlab chiqarishni integratsiya qilish boshqarmasi boshligʻi etib tayinlanadi.

2019-yilda Oʻzbekiston Respublikasi innovatsion rivojlanish vazirining oʻrinbosari lavozimiga tayinlanadi va shu bilan birga Mirzo Ulugʻbek nomidagi ixtisolashtirilgan umumtaʼlim maktab-internati direktori vazifasini ham bajaradi.

2021-yilda Innovatsiyalarni joriy qilish va texnologiyalar transferining milliy ofisi bosh direktori lavozimiga tayinlanadi.

2023-yilda Oʻzbekiston Respublikasi Oliy taʼlim, fan va innovatsiyalar vazirligi huzuridagi Innovatsion rivojlanish agentligi direktori lavozimida ishlagan.

2024-yil 10-yanvarda Toshkent shahridagi Turin politexnika universitetining rektori etib tayinlangan.

Mukofotlari
-----------

2013-yilda ovoz orqali masofadan boshqarilib, turli topshiriqlarni bajaradigan, oʻzbek tilini tushunadigan birinchi robotni yaratgani uchun „Shuhrat" medali bilan taqdirlangan.

Yana qarang
-----------

* Behzod Toʻxtamurodov

Manbalar
--------

1. 1 2  „Turin politexnika universitetiga yangi rektor tayinlandi". *kun.uz*. Qaraldi: 11 yanvar.
2. ↑  „25-летний магистр стал замдиректора Агентства по науке и технологиям".
3. ↑  „В Агентстве по науке и технологиям назначен 25-летний заместитель гендиректора".
4. ↑  „Заместителем министра инновационного развития стал Олимжон Туйчиев, создатель первого узбекскоязычного робота".  nuz.uz.
5. ↑  „Олимжон Тўйчиев янги лавозимга тайинланди".  Xalq soʻzi. 8-aprel 2023-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-aprel 2023-yil.
6. ↑  „Olimjon To‘ychiyev Turin politexnika universitetiga rektor bo‘ldi". *gazeta.uz*. Qaraldi: 11 yanvar.
Post-apokaliptik dunyoda insoniyat qoldiqlari ularni ulkan gumanoid Titanlardan himoya qiladigan devorlar ortida yashaydi, *Titanlar hujumi filmida* bosh qahramon Eren Yeager, do'stlari Mikasa Akerman va Armin Arlert bilan birga davom etadi. Zirhli titan shahar devorini buzib o'tganda, titanlar shaharni vayron qiladilar va Erenning onasini yeyishadi. Qasos olishga qasamyod qilgan Eren, Titanlarga qarshi kurashadigan elita Survey Corps guruhiga qo'shiladi. Unda Erenning Survey Corps bilan sayohati, ular titanlarga qarshi jang qilishlari va ularning kelib chiqishi va tarixini o'rganishlari haqida hikoya qiladi.

2013-yilda debyut qilganidan beri, *Titanlar hujumi* universal tanqidiy olqishlarga sazovor bo'ldi, ko'plab maqtovlarga sazovor bo'ldi va barcha davrlarning eng buyuk anime seriyalaridan biri hisoblanadi. Tanqidchilar va tomoshabinlar shouni hikoya qilish, animatsiya, harakatlar ketma-ketligi, personajlar, ovozli aktyorlik (asl va dublyaj), saundtrek va qorong'u mavzular uchun yuqori baholadilar. Anime o'zining keng tarqalgan jozibasi va ulkan global mashhurligi bilan ajralib turadi, bu animeni yangi avlodga tanishtirishda muhim omil sifatida tilga olinadi.
**Tjauti** **togʻi** - Misrdagi tosh shakllanishidan paydo bo'lgan hudud. Qoya sakkizinchi sulolaning oxirida, miloddan avvalgi 2150-yillarda yashagan qadimgi Misr amaldori Tjauti sharafiga shunday nomlangan.

Tosh, Theban cho'li yo'l tadqiqoti tomonidan kashf etilgan **Tjauti togʻi tosh yozuvlari** sifatida tanilgan bir qator yozuvlari bilan mashhur. 

Yozuvlar bugungi kunda vayrona holatga kelgan, biroq ba'zi munozaralarga sabab ham bo'lgan, chunki unda ba'zi janglar eslatib o'tilgan bo'lishi mumkin. Yozuv yo‘l ochilishi haqida xabar bergan. Ushbu yozuv yonida yana bir qirol *Intef va* *askarlarning hujumi* haqidagi yozuvlar aniqlangan. Yozuvning nashr etilishi bu ikki yozuv o'rtasidagi aloqani ko'rsatadi va Intefni, Intef I bilan aloqador deya hisoblaydi.

Yana qarang
-----------

* Vadi al-Hôl, G'arbiy cho'ldagi tosh yozuvlari bo'lgan boshqa sayt

1. ↑  „Theban Desert Road Survey in the Egyptian Western Desert, Volume 1: Gebel Tjauti Rock Inscriptions 1-45 and Wadi el-Hôl Rock Inscriptions 1-45 | The Oriental Institute of the University of Chicago". *oi.uchicago.edu*. Qaraldi: 20-iyun 2022-yil.
2. ↑  Maha Farid Mostafa: *The Mastaba of SmAj at Naga' Kom el-Koffar, Qift.* Band I:  *Autobiographies and related scenes and texts.* Ministry of Antiquities and Heritage, Cairo 2014, ISBN 978-977642004-5, 200-201
3. ↑  John C. Darnell: *Theban Desert Road Survey in the Egyptian Western Desert, Vol. 1, Gebel Tjauti Rock Inscriptions 1-45 and Wadi el-Hol Rock Inscriptions 1-45*, Chicago 2002, ISBN 1-885923-17-1, p. 30-46
**Urkuya Saliyeva**(1911-yilda tugʻilgan,Oʻsh viloyati Nookat tumani, Besh-Burkan (hozirgi Taktek) qishlogʻi—1934-yil 4-fevralda vafot etgan) — birinchi qirgʻiz komsomol qizi,1928-yilda Murkut qishloq kengashi raisi etib saylangan. 1934-yilda Qirgʻiziston ASSR MK aʼzosi boʻldi.Urkuya Saliyeva Markaziy Osiyoda musulmon ayollar tengligi uchun kurashgan.

Biografiya
----------

U qirg'iz ayollari orasida birinchi bo'lib Sovet hokimiyatini mustahkamlashda qatnashgan.1928-yilda o‘sha davrdagi sovet hukumati mafkurasiga ko‘ra,zulmkor sinflarga qarshi kurash olib bordi,ayollarni ozod qilish. Oktyabr oyida 1-May qishloq kengashi raisi etib saylandi. 1932-yilda viloyatda birinchi "Qizil-asker" kolxozini tashkil qildi.Qirgʻiziston ASSR MK (1934),1-May (Merkit-Murkut) qishloq Soveti aʼzosi (1932—33),"Qizil-Asker" kolxozining raisi(1934).U raqiblari tomonidan shafqatsizlarcha o‘ldirilgan. N. u haqida. Baytemirov"Tarix esteligi"(1966) tarixiy-hujjatli romanini yozdi, bu roman asosida "Urkuya" badiiy filmi suratga olindi (1972) (rejissyor T. Okeyev ). Bishkekdagi ko‘chaga uning nomi berildi. Uning tavallud topgan oyida yodgorlik o‘rnatildi.

Ma'lumotnomalar
---------------

Sulaymon Qayipov "Urkuya" (tarixiy-hujjatli-rivoyat)

*Elizat Tursunova. Urkuya Saliyeva."Kerege"("Qirg'iz gazeta qishlog'i"), 19.10.2011.*

  

Amanbek Japarov. Urkuya Saliyevaning ko‘rgazmasi ochildi.azattyk.org,2011 yil 26 oktyabr

Anastasiya Karelina-Bezymyannaya Urkuya? (Wayback Machine saytida 2020-10-21 sanasida arxivlangan) // Kechqurun Bishkek,2018 yil 10 oktyabr

Ma'lumotnomalar
---------------

* "Qirg'iziston" milliy ensiklopediyasi : 6-jild. Bosh muharrir Asanov Yu. A. K 97. B.: Davlat tili va ensiklopediya markazi, 2014. 816 bet, rasmlar. ISBN 978 9967-14-117 -9
* Bekturganova Kulbubu Arykovna. Qirg'izistonning olijanob qizlari. Cyrétchysy A. Qosimaliev. - B.: Maml. Til va ensiklopediya markazi, 2006. 120-122-betlar. ISBN 9967-14-040-2 //
Bangladeshning eski Dakka shahridagi Begum Bozor hududidagi **Kartalab Xon masjidi** yoki **Begum Bozor masjidi** 1700-1704-yillar orasida Navob Divon Murshid Quli Xon (taxallusi Kartalab Xon) tomonidan qurilgan. Masjid yuqori baholi platformadan iborat boʻlib, shimolda platformaning gʻarbiy yarmida "dochala" qoʻshimchasi boʻlgan masjid va platformaning sharq tomonidagi "baoli" (quduqli) qismdan iborat. Uning tomi sakkiz burchakli barabanlarga tayangan beshta gumbaz bilan qoplangan. Masjid XIX asrda Mirzo G‘ulom Pir tomonidan to'liq qayta ta’mirlangan. Murshidqulixon o'z xohishiga ko‘ra, ushbu masjidning eshigi ostiga dafn etilgan.

Tarixi
------

Begum Bazar masjidining eski tasviri
Kartalab Xon masjidi Dakkadagi eng yirik Boburiylar sulolasi davrida qurilgan masjidlaridan biridir. U *taxxona* deb ataladigan baland supa ustida qurilgan. Platforma ostida do'kondorlarga beriladigan bir qator to'rtburchak xonalar mavjud. Masjid xarajatlarini qoplash uchun baliq bozori qurilgan.

Bengaliyadagi yagona ma'lum namuna bo'lgan "Baoli" usuli Shimoliy Hindiston yoki Dekkadan kelib chiqqan deb hisoblaniladi. Uning ilk qo'llanilishi Dakkadan oldin Dekanda amalga oshirilgan.

1777-yilda bozor nazoratini o‘sha paytdagi Naib-e-Nozim Sharfarazxonning qizi Begim o‘z qo‘liga olgan. "Begumbozor" mahallasi va masjid nomi ham ayni shu nomdan kelib chiqqan bo'lishi mumkin. Boshqa bir ehtimolga ko'ra, u masjidning *mutavalli* (ma'muri) nomi bilan atalgan bo'lishi ham mumkin.

Arxitekturaviy qiymati
----------------------

Arxeolog Ahmad Hasan Doniy masjid haqida quyidagilarni aytgan, 

> The mosque proper also shows a departure from the earlier buildings. The older features of the three-domed mosque are here repeated and multiplied so as to make a five-domed mosque. The facade shows five entrances, each separated from the other by slender minaret rising high above the battlemented parapet. Similarly the corner towers have their kiosks shooting above.
> 
>

Yana qarang
-----------

* Bangladeshdagi masjidlar ro'yxati

Adabiyotlar
-----------

* Mamun, Muntasir. (1993). *Dakka-Smriti Bismritir Nogori*. Dakka: Anannya. (182-183-bet)

Manbalar
--------

1. ↑  Ahmed, Nazimuddin*. Discover the Monuments of Bangladesh*. Dhaka: University Press, 1984 — 179 bet. OCLC 768307223.
2. 1 2 3  Bari, MA „Kartalab Khan’s Mosque",*. Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh*, Second Islam:, Asiatic Society of Bangladesh, 2012.
3. 1 2 3 4  Rahman, Mahbubur*. City of an Architect*. Delvistaa Foundation, 2011 — 22 bet. ISBN 978-984-33-2451-1.
4. ↑  Dani, Ahmad Hasan*. Muslim architecture in Bengal*. Dacca: Asiatic Society of Pakistan, 1961 — 202 bet. OCLC 1118771.
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Maʼrifat (maʼnolari).

**Maʼrifat** — kishilarning ongini, bilimini, madaniyatini oshirishga qaratilgan taʼlimtarbiya. U tabiat, jamiyat va inson mohiyati haqidagi turli bilimlar, maʼlumotlar majmu-asini ham bildiradi. Maʼrifat ilmu urfon maʼnosida ham ishlatiladi. Maʼrifat tushunchasi madaniyat, maʼnaviyat tushunchalari bilan bogʻliq. Maʼrifat maʼnaviy qaramlikni bartaraf qiladi, insonga kuch-qudrat ato etadi. U kishilarni jaholatdan qutqaradi, buzuq ishlardan qaytaradi, yaxshi xulq va odob egasi boʻlishga yordam beradi. Maʼrifatli kishilardan tashkil topgan jamiyat ravnaq topadi, kelajagi porloq boʻladi. Maʼrifat — bilim va madaniyatning qoʻshma mazmuni boʻlib, maorif uni yoyish vositasvdir. Maʼrifatni hayotga singdirish maorif tizimi orkali amalga oshiriladi.

Tasavvufda Maʼrifat sufiylarning ruhiy kamolotga erishuvining asosiy bosqichlaridan biri sifatida talqin etiladi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**David Bystroň** (18-noyabr 1982-yil – 19-may 2017-yil) – chexiyalik professional futbolchi boʻlib, markaziy himoyachi sifatida oʻynagan va faoliyatining asosiy qismini Chexiyaning Birinchi ligasida Banik Ostrava bilan oʻyin oʻtkazgan. U shuningdek, „Viktoriya Plzen", „Sigma Olomouc" va Bolgariyaning „Levski Sofiya" klublarida toʻp surgan. U17, U18, U20 va U21 yoshlar toifalarida Chexiya Respublikasining xalqaro miqyosida himoya qilgan.

Faoliyati
---------

### Baník Ostrava

Bystron Chexiyaning „Banik Ostrava" jamoasida yettinchi mavsumda oʻynadi, 2004-yilda chempion boʻldi va 2005-yilda Chexiya kubogini qoʻlga kiritdi.

### Levski Sofia

Bystron 2008-yilning 22-iyunda „Levski Sofiya" bilan shartnoma imzoladi. Bystron 2008-yil 27-iyunda uch yillik shartnoma imzoladi. U „Levski" uchun norasmiy debyutini 2008-yilning 5 iyulida „Spartak Pleven"ga qarshi oʻrtoqlik oʻyinini oʻtkazdi. Uchrashuvda Levski gʻalaba qozondi va natija 5:0 hisobi bilan yakunlandi.

Bystron „Levski" safidagi rasmiy debyutini qildi, 2008-yilning 13-avgustida BATE Borisovga qarshi oʻyinda oʻtkazdi va natija 0-1 hisobi bilan uyida magʻlub boʻldi.Bystron Levski uchun birinchi golini 2008-yilning 17 avgustida Botev Plovdivga qarshi oʻyinda kiritdi. 2009-yilda Bolgariya chempioni boʻlgan.

### Viktoria Plzeň

Bystron 2009-yilning 12-avgustida ijara asosida „Viktoriya Plzen"ga oʻtdi. U yerda 2009/10 yilgi mavsum oxirigacha oʻynadi.2010-yilda „Viktoriya Plzen" bilan Chexiya kubogini qoʻlga kiritgan.

Bir muddat ijaraga olinganidan keyin uni Viktoriya sotib oldi.

2011-yil 6-dekabrda Bystron UEFA Chempionlar Ligasi doirasidagi „Milan"ga qarshi oʻyinda (2:2) gol urdi.

Oʻlimi
------

2017-yil 19-may kuni bir qancha axborot manbalari Bystron Shveytsariyaning Ilanz shahridagi uyida oʻzini osib oʻz joniga qasd qilgani haqida xabar berdi.Tasodifan, uning oʻlimi Viktoriya Plzendagi sobiq jamoadoshi va himoyachi boʻlgan Frantishek Raytoral ham xuddi shunday oʻz joniga qasd qilganidan bir oy oʻtmay sodir boʻldi.

Manbalar
--------

1. ↑  „Шок за Левски - 0:1 от БАТЕ. Георги Иванов-Гонзо пак изпусна дузпа" (Bulgarian). *topsport.bg*. sports media (13-avgust 2008-yil). Qaraldi: 15-iyul 2015-yil.
2. ↑  „Další fotbalová tragédie. Explzeňský David Bystroň spáchal sebevraždu - iSport.cz". *iSport.cz*. Qaraldi: 20-may 2017-yil.
3. ↑  „Další fotbalová tragédie. Bývalý plzeňský stoper Bystroň se oběsil". *iDNES.cz* (19-may 2017-yil). Qaraldi: 20-may 2017-yil.
**Malaxit** [roH.malache — malva (gul-xayri bargining rangidan)] — karbonatlar sinfiga mansub mineral, Cu[CO3] (ON)2 tarkibli. Qattikligi 3,5—4. Zichligi 4,0 g/sm5. Qoʻshimchalaridan koʻproq Zn maʼlum, shuningdek, SaO, SiO2, GʻeO3 va boshqa Monoklin sin-goniyada kristallanadi. Kristallari (ignasimon yoki prizmatik qiyofada) kam uchraydi. Yaltirokdigi ipaksimon, olmossimon yoki shishasimon. Mis konlarining oksidlanish zonasida hrsil boʻladi. Oʻzbekistonda Olmaliqsa, RF (Ural), Qozogʻiston (Shaqpaqti)

, AQSH va boshqa joylarda uchraydi. M.ning tuproksimon massalari ("malaxit yashili") boʻyoq uchun xom ashyo. Odatda, kurtak koʻrinishidagi oqiq poʻstloq, stalaktitsimon agregatlar, radial tolali strukturaga ega boʻlgan takrorlanuvchi yoʻl-yoʻl. Rangi oqyashil, baʼzan qoʻngʻiryashil. M.ning kurtaksimon massalari rangining oʻzgarib borishi kesmada va jilolangan yuzada nihoyatda chiroyli boʻlganligi uchun qoplama bezak tosh sifatida va buyumlar tayyorlashda juda qadimdan qoʻllaniladi. Ermitajda (Sankt-Peterburg) M.dan ishlangan 200 dan ziyod buyum saqlanadi. Dala sharoitida mis rudalarini qidirishda koʻpincha indikator.
Xato

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Buyuk Britaniya va AQSh radiotexnik razvedka kelishuvi** (inglizcha: *UKUSA Signals Intelligence agreement*, UKUS SIGINT, UKUSA) — radioelektron razvedka sohasidagi hamkorlik toʻgʻrisidagi bitim boʻlib, Ikkinchi jahon urushi tugaganidan keyin ikki tomonlama kelishuv asosida vujudga kelgan va hozirda Buyuk Britaniya va Amerika Qoʻshma Shtatlaridantashqari Avstraliya, Kanada va Yangi Zelandiyanioʻz ichiga oladi. Ittifoq ishlarida, Germaniya, Yaponiya, Koreya Respublikasi, Turkiya va Norvegiya, soʻnggi yillarda esa NATOga aʼzo davlatlar ham qatnashmoqda.

UKUSA rahbarligida amalga oshirilgan eng mashhur loyihalardan biri bu ECHELON — global elektron razvedka majmuasini yaratish va ishlatishdir.

Ittifoq faoliyatida quyidagi maxsus xizmatchilar qatnashadi:

* Amerika Qoʻshma Shtatlari — Milliy xavfsizlik agentligi (NSA);
* Buyuk Britaniya — Hukumat aloqa markazi (GCHQ);
* Avstraliya — Radio Mudofaa Departamenti (DSD);
* Yangi Zelandiya — Hukumat aloqa xavfsizligi xizmati (GCSB);
* Kanada — Aloqa xavfsizligi markazi (CSEC).

UKUSA aʼzolarining har biri, dunyoning turli mintaqalaridagi maʼlumotlarni toʻplash va tahlil qilish uchun, javobgardir. Shunday qilib, Avstraliyaning mas’ul zonasi Indoxitoy mintaqasi, Indoneziya, Xitoyning janubiy va markaziy hududlari, Kanadaning faoliyat zonasi — Janubiy va Markaziy Amerika va Rossiyaning shimoliy qirgʻoqlari, Yangi Zelandiya Gʻarbiy va Tinch okeani mintaqasining janubiy qismlari, Buyuk Britaniya bayrogʻi Birlashgan Qirollik — Yevropa mamlakatlari (shu jumladan Rossiyaning Yevropadagi qismi) va Afrika mamlakatlari, AQSH bayrogʻi AQSh — Lotin Amerikasi mamlakatlari, Rossiyaning Osiyo tarafidagi qismi va Xitoyning shimoliy qismi uchun mas’uldir.

Yana qarang
-----------

* ABCA dasturi
* Havo va kosmik hamkorlik kengashi
* AUSKANZUKUS

Adabiyotlar
-----------

* Richelson, Jeffri T.; Ball, Desmond (1985). Bogʻlaydigan aloqalar: UKUSA mamlakatlari oʻrtasidagi razvedka hamkorligi. London: Allen va Unwin. ISBN 0-04-327092-1

Havolalar
---------

* UKUSA hamjamiyati.(Inglizcha) )
* ECHELON UKUSA ittifoqi.(Inglizcha) )
* UKUSA shartnomasi[*sayt ishlamaydi*] (mavjud havola 03.09.2013 dan [3094 kunlar] — tarix, nusxa).(Inglizcha) )
**Litva — Yaponiya munosabatlari** Litva va Yaponiya oʻrtasidagi ikki tomonlama tashqi aloqalardir. Yaponiyaning Vilnyusda elchixonasi bor. Litvaning Tokioda elchixonasi mavjud.

1992-yil fevral oyida Daniyada Yaponiyaning Litvada elchixonasi tashkil etildi va 1997-yil yanvar oyida u Vilnyusga koʻchirildi. 1998-yil iyun oyida Tokioda Litvaning Yaponiyadagi elchixonasi tashkil etildi.

Yaponiyaning Litvadagi elchisi Shiro Yamasaki, Litvaning Yaponiyadagi elchisi Gediminas Varvuolis.

Tarixi
------

 Sugixara uyi, Kaunasdagi Yaponiya konsulligining sobiq binosi.
1919-yil 3-yanvar, Yaponiya va Litva uchun ikki tomonlama munosabatlarning boshlanishi hisoblanadi. 1929-yil 5-fevralda Yaponiya va Litva oʻrtasida vizani bekor qilishni nazarda tutuvchi shartnoma, 1930-yilda esa „Savdo va taʼminot toʻgʻrisida"gi shartnoma imzolangan. 1939-yil 23-noyabrda Yaponiya konsulligi tashkil etildi, unga vitse-konsul Chiune Sugixara rahbarlik qildi.

Ikkinchi jahon urushi paytida, 1940-yilda Sugixara yahudiy qochqinlarga Kaunasda tranzit vizalari berish orqali qochishga yordam bergan. Sugixara oʻsha paytda Yaponiya delegatsiyasining vitse-konsuli boʻlgan va Yaponiya hukumatining natsistlar tomonidan bosib olinishi paytida Polshadan qochib ketgan yahudiy oilalari uchun Yaponiyaga tranzit ruxsatnomalarini berish boʻyicha koʻrsatmalarini eʼtiborsiz qoldirgan. Keyinchalik ushbu harakat natijasida 10 minggacha qochqinlar qutqarilgan .

Zamonaviy munosabatlar
----------------------

Kudzi va Klaypeda shaharlari oʻrtasida 1989-yilda boshlangan muhim va kuchli hamkorlik mavjud.

Yaponiya Litvani 1991-yil 6-sentabrda tan oldi, bir oy oʻtib bu davlatlar oʻrtasida diplomatik munosabatlar tiklandi. 1997-yilda Vilnyusda Yaponiya elchixonasi, 1998-yilda Tokioda Litva elchixonasi tashkil etildi.

2007-yilda Yaponiya imperatori va imperatori Akihito va Michiko Litvaga rasmiy tashrif bilan kelishgan.

2016-yilda Yaponiya va Litva yadroviy xavfsizlik sohasida hamkorlik qilishga kelishib oldilar.

Manbalar
--------

1. ↑  Andoza:Ref-lt Gintaras Kaselis, Ramojus Kraujelis, Stasys Lukšys, Arūnas Streikus, Mindaugas Tamošaitis „Istorijos vadovėlis. 12 kl. II dalis.", s. 14
2. ↑  (ingl.) *Watts, Jonathan*. „Япония наконец славит своего «Шиндлера»". *The Guardian* (9 октября 2000). Qaraldi: 5 мая 2010.

Havola
------

* (lit.)(yap.)(inglizcha)) Litvaning Yaponiyadagi elchixonasi
* (inglizcha))(yap.) (lit.) Yaponiyaning Litvadagi elchixonasi (Wayback Machine saytida 2009-06-19 sanasida arxivlangan)
Epidot
**Epidot** (frans.— oʻsmagan) — orolli silikatlar kenja sinfiga mansub jins hosil qiluvchi mineral. Kimyoviy tarkibi Sa2[A1,Gʻe,Mp]3[8YU4][81207]0(ON). Monoklin singoniyada kristallanadi. Prizmatik, ignasimon shaklda boʻlib, donador, nursimon agregatlar hosil qiladi. Rangi pushtisimonzangori, baʼzan malla va pushti. Kattiqligi 6—7; Mineral tarkibida temir va marganets salmogʻining oshishi bilan zichligi 3,3 dan 3,5 g/sm3gacha oshib boradi. Shishadek yaltiroq. E. Ohakli skarnlar uchun xos mineral hamda Sa ga boy past va oʻrtacha trali metamorfik jinslarda uchraydi. E.ning hosil boʻlishi genetik jihatdan plagioklazlarning albitlanishi bilan bogʻliq. Sinonimi: alloxit, beustit, delfinit, orendalit, tallit, esherit va boshqalar Yasama tosh sifatida ishlatiladi. E. konlari juda koʻp mamlakatlarda boʻlib, shundan Janubiy Uraldagi Kusinsk konida uning kristallari 15 sm gacha yetadi. Oʻzbekistonda E. koʻp tarqalgan: Turangli, Langar, Oqtosh, Qoʻytosh, Qoʻrgʻoshinkon, Chodak konlarida koʻplab uchraydi.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Ashxobod uyezdi** (1882—1890-yillarda **Axaltaka uyezdi**, 1919—1925-yillarda **Poltoratsk uyezdi**) – 1882—1925-yillarda mavjud boʻlgan Kaspiyorti viloyati, Turkman viloyati va Turkmaniston SSR tarkibidagi maʼmuriy-hududiy birligi. Uyezd markazi – Ashxobod shahri.

Tarixi va maʼmuriy-hududiy boʻlinishi
-------------------------------------

Kaspiyorti (1921-yildan Turkman) viloyati tarkibidagi Ashxobod okrugi 1882-yilda dastlab Axaltaka okrugi nomi bilan tashkil qilinadi. 1890-yilda uyezd Ashxobod uyezdi shaklida qayta tashkil etiladi va 2 ta pristavlikka boʻlingan: Atek (markazi – Kaahk stansiyasi) va Durun (markazi – Bahordin q.). 1891-yilda Atek pristavligi Tajan uyezdiga oʻtkaziladi. 1917-yilda Durun pristavligi uchastka komissarligi deb atala boshlaydi. 1918-yilda Krasnovodsk uyezdidan Qoraqal’a uchastka komissarligi Ashxobodga oʻtkaziladi. 1919-yil iyunda uyezd nomi Poltoratsk deb qayta nomlanadi.

1919-yilda uchastka komissarligi tugatiladi. Ashxobod uyezdida 5 ta tuman tashkil etiladi:

* Bahordin (markazi – Bahordin stansiyasi);
* Sharqiy (markazi – Poltoratsk sh.);
* Koʻktepa (markazi – Koʻktepa stansiyasi);
* Qizilarvot (markazi – Qizilarvot);
* Feruza (markazi – Feruza).

1920-yil aprelda tumanlar boʻlislar shaklida qayta tashkil etiladi. 1920-yil noyabrda Feruza boʻlisi, 1921-yil yanvarda Qoraqal’a boʻlisi, 1922-yil sentyabrda Qizilarvat boʻlisi tugatiladi.

1924-yil oktyabrda Poltoratsk uyezdi Turkmaniston SSR tarkibiga, oʻsha yilning dekabr oyida Poltoratsk okrugining qismiga aylanadi. 1925-yil yanvarida uyezd tugatiladi, uning hududida tumanlar tashkil etiladi.

Aholisi
-------

1897-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, uyezdda 92,2 ming kishi yashagan. Shu jumladan turkmanlar – 73,1%; ruslar – 12,8%; forslar – 3,5%, ukrainlar – 2,5%; armanlar – 2,5%, polyaklar – 1,9%, tatarlar – 1,3%. Ashxobod shahrida 19 426 kishi, Qizilarvotda 4098 kishi yashagan.

Manbalar
--------

1. ↑  Vsemirniy istoricheskiy proekt (Wayback Machine saytida 2010-12-27 sanasida arxivlangan)
2. ↑  „Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей". 5-oktyabr 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-yanvar 2011-yil.
**Gʻozsimonlar** - qushlar turkumi. Palamedeyalar va oʻrdaksimonlar oilasiga boʻlinadi. 150 turi maʼlum. Yirik va oʻrtacha kattalikdagi suv ekosistemalarida yashaydi. Antarktidadan tashqari hamma qitʼalarda tarqalgan. Koʻpchiligi monogam. Tuxumlarini, asosan, modasi bosadi. 2—3 yilda voyaga yetadi. Koʻpchilik turlari uzoq migratsiya qiladi. Suvda yaxshi suzadi va shoʻngʻiydi. Tez uchadi. Bir necha turi ov obʼyekti hisoblanadi. Suv havzalaridan intensiv foydalanish Gʻ. sonining kamayishiga sabab boʻlmoqda. Oʻzbekistonda Gʻ.ning 36 turi uchraydi. Vishildoq va qiyqiroq oqqushlar, oq peshonali kichik gʻoz, qiziltomoq gʻoz, marmar churrak, olaqanot, oqbosh oʻrdak va boshqa turlari Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Hayvon haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Iskandarkoʻl ekspeditsiyalari** (1870, 1875) — Zarafshonning yuqori oqimidagi bekliklarni istilo etish maqsadida podsho Rossiyasi tomonidan uyushtirilgan harbiy yurishlar. Birinchi harbiy yurish (1870, aprel — may)dan maqsad podsho Rossiyasi Buxoro amirligining anchagina qismini bosib olgach, amirlik-ka tobe boʻlgan Koʻhiston, yaʼni Hisor, Koʻlob, Baljuvon bekliklari va Qo-rategin, Darvoz shohliklari hamda Zarafshonning yuqori oqimidagi yarim mustaqil Mogʻiyon, Fon, Kishtut, Fal-gʻar, Mastchoh, Yagʻnob mulklarini bosib olish va Iskandarkoʻl atrofidagi tabiiy boyliklarni oʻrganish edi. Yurishga Zarafshon okrugi boshligʻi general Abramov rahbarlik qildi. Ekspeditsiya tarkibiga geolog D. K. Mishenkov, tabiatshunos olim A.F. Fedchenko, haritashunos L. N. Sobolev, topograf A. M. Skassi va b. kiritilgan. Mastchox/shk mahalliy aholi ruslarga qattiq qarshilik koʻrsatganiga qaramay, 1-ekspeditsiya natijasida Zarafshon daryosining yuqori oqimidagi bekliklar tumanga aylantirilib, Zarafshon okrugiga qoʻshib olindi, ularning aholisi, geografiyasi va topografiyasi toʻgʻrisida maʼlumotlar toʻplandi.

Ikkinchi harbiy yurish (1875) Koʻhistonda Qalandar miroxoʻr boshchiligida Puldarak qishlogʻida koʻtarilgan milliy ozodlik harakatini bostirishga qaratildi. Shu maqsadda shtabs-kapitan G. A. Arendarenko boshchiligida 1 muntazam batalon, 10 otliq kazak va 1 togʻ zambaragi yuborildi (8 noyabr). 21 noyabr

da esa A. M. Yefimovich boshchiligida qoʻshimcha harbiy qism yetib keldi. Natijada ozodlik harakati, asosan, bostirildi. Uning bir qism qatnashchilari Yuqori Mastchoh qishlogʻiga chekinganlar. Ularga Qoʻqon xonligida yashovchi aholidan yordam kelishi bilan ozodlik harakati ommaviy tuye oldi. General G. A. Arendarenko 1876-yil 13 yanvarda yangi kuch bilan xalq harakatini shafqatsiz ravishda bostirdi. Qalandar miroxoʻr qoʻlga tushirildi, istiqlolchilarning koʻp qismi qirib tashlandi. I.e. natijasida Zarafshonning yuqori oqimidagi bekliklar uzil-kesil podsho Rossiyasi tomonidan bosib olindi.

Naim Norqulov.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Onega**, Onego — Rossiya Federatsiyasi Yevropa qismining shimoliy-gʻarbidagi koʻl. Rossiya Federatsiyasining Kareliya Respublikasi, Leningrad va Vologda viloyatlarida. Maydoni 9,7 ming km² (orollarsiz). Oʻrtacha chuq. 30 m, eng chuqur joyi 127 m, suv hajmi 292 km3. Koʻl oʻrni tektonik harakatlar natijasida vujudga kelgan va keyinchalik toʻrtlamchi davr materik muzliklari taʼsirida ancha oʻzgargan. Shimoliy va shim.gʻarbiy qirgʻoklari baland, oʻydim-chuqur, qoyali, jan. qirgʻoqlari esa, past va yassi. O.da 1360 dan ortiq orol bor (maydoni 250 km²). Koʻlga 58 daryo quyilib undan Svir daryosi oqib chiqadi. Suvi noyabrda muzlab, mayda eriydi. 47 baliq turi bor. Baliqchilik rivojlangan. O. Oqdengiz—Boltiqkanali orqali Boltik va Oq dengizlari, Volga—Boltiq suv yoʻli orqali Volga havzasi bilan bogʻlangan. Kema qatnaydi. O.dagi Kiji o.da yogʻochdan ishlangan meʼmorlik muzey-qoʻriqxonasi bor. O. boʻyida Petrozavodsk, Kondopoga shaharlari joylashgan.

Manbalar
--------

Onega

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Xivani mudofaa qilish** Qizil Armiyaning Xiva shahrini ushlab turish va uning bosmachilar qoʻliga oʻtib ketishiga yoʻl qoʻymaslik uchun amalga oshirgan operatsiyasidir.

Old shartlar
------------

1924-yilning yanvariga kelib Xorazmdagi vaziyat ancha murakkablashdi. Bu vaqtga kelib Junaydxon qoʻmondonligi ostidagi 3000 kishilik basmachi otliq qoʻshinlari ingliz yarim avtomatik miltiqlari va pulemyotlarini oldilar. Shuningdek, 6000 kishilik mahalliy kurbashilarning bir qancha otliq otryadlari Junaydxonga boʻysungan.

Bolsheviklarga qarshi yurish boshlash toʻgʻrisida qaror qabul qilingandan soʻng, choʻldan chiqqan bosmachilar bir qancha qishloqlarni egallab olishdi va Xiva xonligining sobiq vaziri Sodiq Bakalov va turkmanlar yetakchisi Agaji eshon boshchiligida bir necha qishloqlarni egallab olishdi. Sadivar, Pitnak va Xazoraspda qoʻzgʻolon koʻtarib, Xonqaga kirdi.

Operatsiyaning borishi
----------------------

1924- yil 19- yanvarda bosmachilar Xivani qamal qildilar. 290 kishilik shahar garnizoni hujumga urinishlarni muvaffaqiyatli qaytardi. Xiva mudofaasi uchun ishchilar shirkati va komsomol otryadlari tuzildi, ularning soni 500 ga yaqin edi.

Ushbu operatsiya davomida garnizon qoʻmondoni, millati venger boʻlgan Anjelo oʻldirildi. Ogʻir yaralanib, asirga olindi. Bosmachilar uni qiynoqqa solib, uning boshini kesib tashlashdi, uni ustunga qoʻyishdi va qal’a darvozasi oldidagi himoyachilar uchun namoyish qilishdi.

Xiva mudofaasi paytida bosmachilar otryadlari ikki yuzga yaqin qizil armiya askarini yoʻq qilib, ogʻir jarohatlar etkazdilar.

Bu vaqtda Qizil Armiya boʻlinmalari Xiva tomon harakatlana boshladi. Pitnak hududida og‘aji eshonning bosmachi bilan jiddiy janglar boshlandi va ular ikki kun davom etdi. Basmachilar magʻlub boʻlishdi. Toʻrtkoʻlda siyosiy instruktor Surinov boshchiligidagi otliqlar otryadi basmachilarning postlarini chetlab oʻtib, ularning orqasiga oʻtib, Xiva himoyachilari bilan bogʻlanib, bosmachilarni ogʻir magʻlubiyatga uchratib, ularni tashlab ketishga majbur qildi. qamalning davomi.

Oqibatlari
----------

Hujumni yanada rivojlantirish, Qizil Armiya boʻlinmalari Basmachi otryadlarini amalda yoʻq qilishga muvaffaq boʻldi. Junaydxon chet elga qochib ketdi.

Manbalar
--------

1. 1 2 3  *Игорь Бойков.* „Как Туркмения стала советской" (ru).  apn-nn.ru. 5-aprel 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 5-aprel 2015-yil.

Havolalar
---------

* *Игорь Бойков.* „Как Туркмения стала советской" (ru).  apn-nn.ru. 5-aprel 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 5-aprel 2015-yil.
**Dam olish**, hordiq chiqarish — charchoqni yozadigan (qarang Charchash), kuchquvvatni asliga keltiradigan, ish qobiliyatini tiklashga yordam beradigan faoliyat yoki orom holati. Mehnat va Dam olish odamning oʻqish, ichib,chekish. va b. faoliyatlari bilan uzviy bogʻlangan. Yetarli dam olmaslik — ish qobiliyatining pasayishi va hatto yoʻqolishi, organizmning himoya kuchi susayishi, turli kasalliklar paydo boʻlishiga sabab boʻlishi mumkin. Mehnat va Dam olishni toʻgʻri tashkil etish salomatlik va ish qobiliyatini uzoq vaqt saqlab qolishga imkon beradi.

Fiziologik maʼnoda Dam olish — faoliyatning alohida holati boʻlib, bunda ishlamay turgan hujayralar oʻz normal tarkibini tiklaydi. Dam olishning ahamiyatini I.M. Sechenov va b. fiziolog olimlar isbotlab bergan. Uyqu Dam olishning eng taʼsirli turi boʻlib, uyqu paytida birinchi navbatda miya hujayralarida tiklanish jarayoni jadal boradi. Bir xil ishdan boshqasiga oʻtish, aqliy faoliyatni yengil jismoniy mehnat bilan navbatlash charchoqni yoʻqotadi; bu ham Dam olishning oʻziga xos turi hisoblanadi. Ogʻir jismoniy yoki aqliy mexnatdan keyin ish qobiliyatini mumkin qadar tezroq tiklash uchun passiv Dam olishni (tamomila tinch holatda) aktiv Dam olish bilan navbatlash lozim.

Dam olishning 3 turi (kundalik, bir haftalik va yillik Dam olish) mavjud. Kundalik Dam olishga ish kuni davomida qisqa muddatli tanaffuslarda bajariladigan i. ch. gimnastikasi kiradi. Ovqatlanishga ajratilgan vaqtning bir qismini toza havoda oʻtkazish maqsadga muvofiqdir. Kundalik Dam olish tiniqib uxlash bilan yakunlanadi. Haftada 5 kun ishlab 2 kun Dam olish sof havoda uzoqroq boʻlish, sport bilan shugʻullanish imkonini beradi. Yillik Dam olish taʼtil davomida taʼminlanadi. Yillik mehnat taʼtilida tabiat quchogʻida boʻlish, havo va quyosh vannalari organizmni chiniqtirishda nihoyatda foydali. Oqilona Dam olish tartibi koʻpgina omillar, xususan, mehnat sharoitlari, kishining yoshi va b.ga qarab tanlanadi.

Adabiyot
--------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
*Chloephaga picta* tuxumi — Tuluza muzeyi
**Magellan gʻozi**, yoki **oddiy Magellan gʻozi** (lotincha: *Chloephaga picta*) — oʻrdak oilasining patagoniya gʻozlari (Anatidae) turkumiga mansub suv qushlari.

Taʼrif
------

Tana uzunligi 60 dan 65 sm gacha, vazni — oʻrtacha 3,1 kg.

Erkagining boshida, koʻkragida va qornida oq tuklar bor, qolgan qismi kulrang. Urgʻochisining patlari kulrangdan jigarranggacha. Magellan gʻozining urgʻochisi rangi qizil boshli gʻozga oʻxshaydi (*Chloephaga rubidiceps*). Keyingi ajralib turadigan xususiyati — bu panjalarning rangi. Ayollarda ular toʻq sariqdan sariqgacha, erkaklarda ular quyuq kulrangdan qora ranggacha. Ikkala jinsning tumshugʻi qora rangda.

Tarqalishi
----------

Yuvalash joylari Janubiy Amerikaning janubidagi oʻtloqli landshaftlarda joylashgan. Olovli yer qirgʻogʻida, Chili, Patagoniya yoki Magellaniklarning Folklend orollarida gʻoz juft boʻlib yashaydi, koʻpincha qushlar kamdan-kam tashrif buyuradigan suv havzalari yaqinida. Mart oyida qushlar yirik suruvlarda shimoliy hududlarga koʻchib oʻtadi va faqat kichik bir qismi uya joylarida qoladi.

koʻpayishi
----------

Magellan gʻozlari uzoq muddatli oilaviy birlashmalarni tashkil qiladi. Alohida uy quradigan juftliklar suv yaqinidagi hududning kichik, lekin bir-biridan qatʼiy ajratilgan joylarini egallaydi. Qushlar oʻz uyalarini butalar ostida qazilgan quruq erga, baland oʻtlarga yoki oddiygina panjaralarsiz quradilar. Uya oʻsimlik materiallari bilan qoplangan va pastga tushadi. 5 dan 8 tagacha tuxum qoʻyishda. Chiqish 30 dan 32 kungacha davom etadi. Har ikkala ota-ona qushlari joʻjalarni parvarish qilishda ishtirok etadilar. Bu vaqtda qushlar tuklarini tashlaydi va ular ucha olmaydi.

Kichik turlar
-------------

2 ta kichik tur mavjud:

* *Chloephaga picta picta* — Janubiy Amerikaning janubida,
* *Chloephaga picta leucoptera* — Folklend orollari

Manbalar
--------

1. ↑  Koblik Ye. A. Redkin Ya. A. Bazoviy spisok guseobraznix (Anseriformes) mirovoy fauni // Kazarka, № 10 (2004). — S. 15—46.
2. ↑   Byome R. L. Flint V. Ye. Pyatiyazichniy slovar nazvaniy jivotnix. Ptitsi. Latinskiy, russkiy, angliyskiy, nemeskiy, fransuzskiy / Pod obщ. red. akad. V. Ye. Sokolova. — M.: Russkiy yazik, RUSSO, 1994. — S. 33. — 2030 ekz. — ISBN 5-200-00643-0.
3. ↑   Kear, S. 412

Adabiyot
--------

* Janet Kir (Hrsg): *oʻrdaklar, gʻozlar va oqqushlar*. Oksford universiteti nashriyoti, 2005, ISBN 0-19-854645-9
* Xartmut Kolbe; *Die Entenvögel der Welt*, Ulmer Verlag 1999, ISBN 3-8001-7442-1
* Hadoram Shirixai: *Antarktika yovvoyi tabiati boʻyicha toʻliq qoʻllanma — Antarktika qitʼasi va Janubiy okeanning qushlari va dengiz sutemizuvchilari*, Alula Press, Degerby 2002, ISBN 951-98947-0-5
* Robin va Anne Vuds: *Folklend orollaridagi naslchilik qushlari atlasi*, Entoni Nelson, Shorpshir 1997, ISBN 0904614-60-3
**Arixoʻrlar** (*Pernis*) — Yirtqich qushlar turkumining qarchigʻaysimonlar oilasiga mansub urugʻning nomi. Ularning ikki turi boʻlib, Yevropa va Osiyoda tarqalgan. Arixoʻrlar qishlash uchun Afrika va Osiyoning janubga uchib ketadi. Oʻzbekistonda bitta turi har zamonda (bahor yoki kuzda) uchrab qoladi. Arixoʻrlar baland daraxtli oʻrmonlarda yashaydi. Uyasini daraxtlarga quradi. Baʼzan ikkita tuxum qoʻyadi va tuxumini urgʻochisi bosadi. Joʻjalarini boqishda erkagi ham yordamlashadi. Bu kush ari, qovoqari, asalari kabi hasharotlar bilan oziqlanadi. Ana shu hasharotlar tarqalgan joylarda uchraydi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil

Havolalar
---------

* (Wayback Machine saytida 2019-11-28 sanasida arxivlangan)

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Sorlar** (*Buteo*) — qarchigʻaylar oilasiga mansub qushlar urugʻi. 25 turi bor. Yevrosiyoda, Afrika va Amerika kitʼalarida, Madagaskar va Gavayya orollarida tarqalgan. Oʻrtacha kattalikda, uz. 28 sm dan 70 sm gacha, vazni 140 g dan 2 kg gacha. Qanotlari va dumi keng. Patlari koʻproq sariq va malla rangda. Oʻrmon, dasht va togʻli hududlarda hamda tundrada yashaydi. Uyasini daraxtlar, kryalar, jarliklar va yerga quradi. Qulay joyga qurilgan uyalardan har yili foydalanadi. 2—4 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini koʻproq modasi bosadi. Inkubatsiya davri 30—40 kun% Bolalarini uyada 45—55 kun boqadi. Asosan, keng tarqalgan kemiruvchilar, ayrim turlari kaltakesak, ilon, quyon, yirik hasharotlar bilan oziqlanadi. Oziq kam boʻlgan yillari S. bolalari oʻrtasida kannibalizm kuzatiladi, yaʼni katta yohdagi bolalari kichigi va nimjonini yeydi. S.ning 2 turi Xalqaro tabiatni muhofaza qilish ittifoqining Qizil kitobiga kiritilgan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Hayvon haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Yapaloqqushlar** — tungi yirtqich qushlar turkumi. Kunduzgi yirtqich qushlar bilan konvergent oʻxshash, lekin ulardan jigʻildonining boʻlmasligi va uzun koʻrichak oʻsimtasining rivojlanganligi bilan farq qiladi (mitti boyoʻgʻli) 84 sm gacha (soqolli yapaloqqush), erkaklari urgʻochilariga nisbatan yirikroq. Pat qoplami qalin va yumshoq, aksariyat hollarda himoya rangida. Boshi katta, patlari tanasining oldingi qismida yuz diskini hosil "qiladi (nomi shundan). Koʻzlari yirik, oldinga qaragan, umumiy koʻrish maydoni uncha katta emas — 110°, binokulyar koʻrish maydoni — 60—70°, yaʼni boshqa qushlarga nisbatan katta. Koʻz gavhari harakatsiz. Koʻz umumiy koʻrish maydonining kichikligi evaziga boʻyni harakatchan boʻlib, boshini tez bura oladi. Barcha Ya. kunduzi va shomda yaxshi koʻradi, tim qorongʻida esa oʻljasini faqat uning tovushidan sezib tutib oladi. Tashqi eshitish chigʻanogʻi yirik va eshitish organini oʻrab turadigan suyaklar singari asimmetrik tuzilganidan har 2 quloqning tovushni qabul qilishi oʻrtasida farq boʻlishi tovush manbaini aniq bilishga imkon beradi. Tumshugʻi ilmoqsimon, lekin quchli emas. Oʻljasini kuchli oʻtkir va yirik tirnokdi panjalari yordamida oʻdsiradi. Shovqinsiz uchadi. Odatda, tovush chiqarmaydi, faqat koʻpayish davrida hushtakka, gʻukgʻuklagan yoki qahqah urib kulganga oʻxshash ovoz chiqaradi. 2 oilasi (yapaloqqushlar, sipuxalar) va 133 turi bor. Antarktidadan tashqari hamma qitʼalarda tarqalgan. Oʻzbekistonda Ya. oilasiga mansub 11 tur, jumladan, boyoʻgʻli, oddiy ukki, quloqdor yapaloqqush uchraydi. Ya. — monogam. Uyasini, odatda, daraxtlar kovagi yoki yoriqlariga, ayrim turlari yerga yoki daraxtlar shoxidagi boshqa yirik qushlar qurgan uyalarga quradi. Yirik Ya. 1—2 ta, mayda Ya. 10—12 ta tuxum qoʻyib, urgʻochisi birinchi tuxum paydo boʻlishi bilan uni bosadi. Shuning uchun bir uyadagi qush bolalari har xil kattalikda boʻladi. Tuxumdan chiqqan bolalari oq momiq par bilan qoplangan, koʻzi yumuq boʻladi. Bolalarini urgʻochisi va erkagi birgalikda boqadi. Uyadagi bolalar soni oziq boʻladigan hayvonlarning koʻp boʻl ish iga bogʻliq. 4 turi Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Hayvon haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |