Ushbu maqolani tinglang (5 daqiqa)noicon
Spoken Wikipedia iconBu audiofayl ushbu maqolaning 8-aprel, 2023-yil(2023-04-08)
 sanasidagi versiyasi asosida yaratilgan boʻlib, shu sanadan keyin amalga oshirilgan tahrirlarni aks ettirmaydi.(Yordam · Koʻproq audiomaqolalar)

Umumiy taʼrif
-------------

**Tim Bernars-Lee** 1989-yilda *Butunjahon Oʻrgimchak Toʻri (inglizcha: World Wide Web)* deb atalgan va butun dunyo boʻylab maʼlumot ulasha oladigan *tizimga* asos soldi. Shundan buyon *Butunjahon Oʻrgimchak Toʻri* ulkan rivojlanishlarga erishdi va hali ham rivojlanib kelyapti. Maʼlumotlar asosan *veb brauzer* orqali ulashiladi.

Mashhur brauzerlardan biri: Google Chrome
Veb Dasturlash esa veb brauzerda ishlaydigan *veb sahifa* va *veb ilovalarni* ishlab chiqish va ularning sifatini doimiy ravishda nazorat qilish sohasidir. Kundalik ravishda dunyo aholisining juda katta qismi foydalanadigan **Google**, **Yandex** va **Facebook** tarmoqlari Veb Dasturlashning namunalaridir. Veb Dasturlash va Veb Dizayn oʻzaro yaqin soha hisoblanadi. Veb Dizayn — *veb sahifa* va *veb ilovalarning* koʻrinishini yaratish boʻlsa, **Veb Dasturlash** ularga turli xil imkoniyatlarni qoʻshishga yordam beradi.

Qismlar
-------

Veb Dasturlashda foydalaniladigan asosiy vositalarga HTML(Hypertext Markup Language), CSS (Cascading Style Sheets) va JavaScript kiradi.

> HTML — *veb sahifa* va *veb dasturlarning* tashqi koʻrinishida aks etgan elementlarning tartibini belgilaydigan til hisoblanadi.
> 
> 

> CSS esa elementlarning foydalanuvchiga yanada *tartibli*, *chiroyli* va *moslashuvshan* koʻrinishiga javob beradi.
> 
> 

> JavaScript — **HTML** va **CSS** orqali chiroyli koʻrinishga keltirilgan *veb sahifa* yoki *veb ilovaga* turli vazifalarni bajara oladigan *imkoniyatlar* qoʻshish uchun ishlatiladi.
> 
> 

Bu vositalar orqali **Veb Dasturlashning** *Front End* qismi yaratiladi. **Veb Dasturlashning** yana bir qismi *Back End* deb ataladi. *Back End* ham oʻz oʻrnida turli vositalar orqali hosil qilinadi. *Front End* va *Back End* **API** orqali oʻzaro birga ishlaydi.

> **API** — Back End va Front End oʻrtasida maʼlumot almashish uslubi.
> 
>

Front End Dasturlash
--------------------

**Front End Dasturlash** — *veb sahifa* va *veb ilovalarning* foydalanuvchiga koʻrinadigan qismini hosil qilish sohasidir. Bu qism *HTML*, *CSS* va *JavaScript* vositalari orqali yaratiladi. Bu vositalar bilan ishlaydigan kasb egasini **Front End Dasturchi** deb ataladi. *Front End Dasturchiga* qulayliklar yaratish maqsadida turli xil qoʻshimcha vositalar, jumladan, **Sass**, **Bootstrap**, **React** yaratilgan. Bu vositalar veb sahifaning foydanalanuvchi koʻradigan qismini tezroq va osonroq yaratishga yordam beradi.

Back End Dasturlash
-------------------

Kod yozish
*Front End Dasturlash* *veb sahifa* yoki *veb ilovaning*
koʻrinishiga javobgar boʻlsa, **Back End** qanday ishlashiga javob beradi. **Back End Dasturlash** maʼlumotlarni veb brauzerning foydalanuvchi koʻradigan qismiga qanday uzatilishini taʼminlaydi. **Back End Dasturlashda** ishlatiladigan vositalar juda koʻp. Ulardan eng ommaboplari **PHP**, **Ruby**, **Python**, **Node.js** va **C#**(inglizcha:[si shɑrp])

Maʼlumotlar Bazasi
------------------

Maʼlumot Bazasi belgisiMaʼlumot Bazasi belgisi
**Maʼlumotlar Bazasi** — Foydalanuvchiga kerakli yoki u tomonidan *kiritiladigan*, *saqlanadigan*, *qayta ishlanadigan* yoki *oʻchiriladigan* maʼlumotlar yigʻindisidir. Eng mashhur maʼlumotlar bazasiga **Oracle**, **MsSQl**, **MySQL** va boshqalar kiradi.

Veb Xavfsizlik
--------------

XakerXaker
*Front End* va *Back End* Dasturlashda yoʻl qoʻyilgan kichik xato ham veb sahifa yoki ilovadagi *muhim* va *jiddiy* maʼlumotlarni **xaker** tomonidan oʻgʻirlanishiga sabab boʻlishi mumkin. **Veb Xavfsizlik** esa *veb sahifa* va *ilovaning* xavfsizligini taʼminlovchi soha hisoblanadi va quyidagi boʻlimlarni oʻz ichiga oladi:

### Maʼlumot xavfsizligi

Bu orqali *veb sahifa* yoki *ilovadagi* maʼlumotlarga qilingan hujumga yoki ularga qoʻshimcha kiritish kabi holatlarning oldi olinadi.  
  

### Aloqa xavfsizligi

Turli qurilmalar oʻzaro ishlashi mobaynida *uzatiladigan* va *qabul qilinadigan* maʼlumotlarning xavfsizligini taʼminlaydi.

### Shaxsiy maʼlumotlar xavfsizligi

Foydalanuvchiga tegishli maʼlumotlarning, jumladan, *foydalanuvchi nomi*, *maxfiy kaliti* va *toʻlov vositalarining* xavfsizligini taʼminlaydi.

Yana qarang
-----------

* What is Web Development
* What is Front End Development
* What is Back End Development

Manbalar
--------

1. ↑  [
2. ↑  [
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑
7. ↑
8. ↑
9. ↑
10. ↑
11. ↑
12. ↑