Sharqiy Qozogʻiston viloyati **davlat arxivi** — Arxiv qurilishi 1940 -yilda, markazi Ust-Kamenogorsk shahri boʻlgan Sharqiy Qozogʻiston viloyati 1939-yil oktabr oyida alohida maʼmuriy birlik sifatida faoliyat yurita boshlaganidan soʻng boshlangan. 1940-yil 17-aprelda Qozogʻiston SSR Ichki ishlar xalq komissarligi arxiv boʻlimi boshligʻi oʻrinbosari buyrugʻi bilan N.I.Chichievskiy tayinlandi, bundan tashqari, unga viloyat davlat arxivini boshqarish ishonib topshirildi.

Tarixi
------

Xalq deputatlari Sharqiy Qozogʻiston viloyat Kengashi Ijroiya qoʻmitasining 1940-yil 30-sentabrdagi 773-sonli qarori bilan muassasa va tashkilotlar rahbarlari „NKVDning Sharqiy Qozogʻiston viloyat arxiviga, tumanlarda esa „Shartiy Qozogʻiston viloyat arxiviga oʻtkazish" majburiyatini oldilar. NKVDning tumanlardagi tuman arxivlari, yaroqlilik muddati tugagan barcha arxiv materiallari keyinchalik saqlash uchun muassasa arxivlarida."Viloyat davlat arxivining oʻziga xos binosi boʻlmagan,1940-yilda arxiv boʻlimi bilan birgalikda viloyat ichki ishlar boshqarmasi maʼmuriy-xoʻjalik boʻlimi xonasida joylashgan boʻlib, keyin uch oy davomida u yerda boshpana topgan. Kirov tumani arxivi, viloyat markazidan 15 kilometr uzoqlikda, shuning uchun 1940-yilda amaliy harakat boʻlmagan. 1941 -yil oktabrda UNKVD arxiv boʻlimi davlat arxivlari boʻlimiga oʻzgartirildi va 1946-yildan UNKVD arxiv boʻlimi deb nomlandi.

SSSR Xalq Komissarlari Sovetining 1945-yildagi 130092-son qarori va SSSR NKVDning 1945-yil 12-sentyabrdagi 381-sonli buyrugʻi asosida davlat arxivlari ilmiy-tadqiqot muassasalari qatoriga kiritildi. Koʻp yillar davomida viloyat arxivi xodimlari koʻpaymasdan 4-8 kishi darajasida qoldi. 1941-yilda jami 1523 ta ish saqlanayotgan boʻlsa,1947-yildayoq tuman arxivlaridan hujjatlar arxivga tusha boshladi.

1957-yilda arxiv boʻlimi Sharqiy Qozogʻiston xalq deputatlari viloyat Kengashi Ijroiya qoʻmitasining ichki ishlar boʻlimiga boʻysundi. 1970—60-yillarda arxiv boʻlimi va viloyat davlat arxivi xodimlarining yarmidan koʻpi yangilandi. Arxivga yuqori tarixiy, arxiv va gumanitar maʼlumotga ega boʻlgan mutaxassislar keldi: Chernix Stanislav Evgenievich, Saykina Faina Aleksandrovna, Andrusenko Galina Petrovna, Shuster Maya Grigorievna, Pekatoros Lyudimila Anatolievna, Poskonnaya Olga Nikolaevna, Van Kira Yurievna, Semibralanana Sergeyedov, Yakov S. boshqalar. Ular arxiv ishining asosiy turlarini tez oʻzlashtirib oldilar hamda hujjatlarning saqlanishi va davlat hisobini taʼminlash, hujjatlarni yigʻish va yuritish, tashkilotlar, muassasalar, korxonalarning idoraviy arxivlari bilan ishlash, hujjatlar qiymatini baholash bilan bogʻliq arxiv ishining asosiy turlarini oʻzlashtirdilar, arxiv hujjatlaridan foydalanish.Viloyat ijroiya qoʻmitasi arxiv boʻlimi mudiri S.E. Chernix (1965—1988) va viloyat davlat arxivi direktori F.A.Saikina ( 1965-1988) rahbarligida arxiv ortda qolganlar qatoridan respublikaning eng yaxshilari qatoriga oʻtib, „kashshof" boʻldi. Koʻplab istiqbolli tashabbuslar, jumladan, Qozogʻistonning birinchi mustaqil Ziryan shahri viloyat davlat arxivi Ziryan filialining namunaviy binosi, xoʻjalik hisobotlari arxivi qurilishi; shaxsiy kelib chiqish hujjatlarini yigʻish boʻyicha ishlarning boshlanishi; qoʻllanmalar va hujjatlar toʻplamini ishlab chiqish va chop etish; arxiv hujjatlaridan koʻrgazmali, telekoʻrsatuv, radioeshittirish, maʼruza, ekskursiya kabi yangi turdagi foydalanishni joriy etish.

70-yillarning oʻrtalaridan viloyat davlat arxivi hujjatlar bilan umuman jihozlanmagan, chunki arxiv ombori uchun joy yetishmas edi.Bu holat 1991-yilgacha saqlanib qoldi.

1991-yil noyabr oyida Qozogʻiston Kompartiyasi faoliyati toʻxtatilishi munosabati bilan Sharqiy Qozogʻiston viloyat partiya qoʻmitasining sobiq partiya arxivi binosi viloyat davlat arxivi balansiga oʻtkazildi va uning hujjatlari 202 428 ta ish, viloyat milliy arxiv fondini sezilarli darajada toʻldirdi. 1997-yil mart oyida viloyat davlat arxivi saqlash uchun Ust-Kamenogorsk shahar arxivining 24000 dan ortiq fayldan iborat hujjatlarini qabul qildi. Oʻsha yili yana 10002,4 kvadrat metr maydonga ega bino viloyat davlat arxivi balansiga oʻtkazildi1997-yil may oyida Semipalatinsk viloyati tugatilishi munosabati bilan sobiq Semipalatinsk viloyat arxivining Ayagʻoz va Jarma filiallari viloyat davlat arxiviga oʻtkazildi.2009-yil avgust oyidan boshlab viloyat davlat arxivi alohida yuridik shaxsga aylandi. 1990-yillarda mustaqil Qozogʻistonning tashkil topishi bilan arxiv ishi shakllandi va qayta tashkil etildi. Arxivchilar shu paytgacha nomaʼlum boʻlgan qator muammolarga duch keldilar: arxiv hujjatlariga egalik qilish; xususiylashtirilgan, bankrot korxonalar arxivlarining huquqiy holati; shaxsiy arxivlar bilan oʻzaro aloqa; hujjatlarning bir tizimini yaratish va boshqa yangi tizimning paydo boʻlishi; Arxiv ishiga axborot texnologiyalarini joriy etish kabi muammolar, bu hal qilinishi kerak boʻlgan muammolarning toʻliq roʻyxati emas, arxiv sohasida qayd etilgan muammolardan tashqari boshqa muammolar ham hal etilmoqda.

Ish choralari
-------------

1998-yil dekabr oyida Qozogʻiston Respublikasi parlamenti tomonidan „Milliy arxiv fondi va arxivlar toʻgʻrisida"gi qonunning qabul qilinishi arxiv ishini tashkil etish va boshqarishda ijobiy rol oʻynadi hamda uchta yagona vazifani: jamgʻarmalarni shakllantirish, arxivlarni shakllantirish, arxivlarni saqlash va saqlashni taʼminlashda ijobiy rol oʻynadi, hujjatlarni asrab-avaylash, xalqning yozma tarixiy-madaniy merosidan davlat va jamiyat manfaati yoʻlida ilmiy foydalanishga yoʻl ochdi. Sharqiy Qozogʻiston viloyatining hozirgi davlat arxivi uchta binoda joylashgan:

* Golovkov koʻchasi, 26/1,
* Krilov koʻchasi, 39;
* Potanin koʻchasi, 12a.

Bu yerda 56 nafar oliy, oʻrta maxsus va gumanitar maʼlumotli xodimlar mehnat qilmoqda, viloyat davlat arxivining tarkibiy boʻlinmalari faoliyatining asosiy yoʻnalishlari boʻyicha quyidagilarga boʻlinadi: hujjatlar va davlat buxgalteriya hisobi saqlanishini taʼminlash;idoraviy arxivlarning yigʻish va nazorat qilish boʻlimi;ilmiy maʼlumot apparati, hujjatlarni nashr etish va ilmiy foydalanish boʻlimi;hujjatlar qiymatini baholash boʻlimi;ijtimoiy-huquqiy xarakterdagi soʻrovlarni bajarish boʻlimi;axborot texnologiyalari boʻlimi. 2008-yildan boshlab „Elektron hukumat"ni shakllantirish davlat dasturini amalga oshirish maqsadida Sharqiy Qozogʻiston viloyati arxiv va hujjatlashtirish boshqarmasi boshligʻi A.A.Aubakirov rahbarligida va uning bevosita ishtirokida jismoniy va yuridik shaxslarning hujjatlardan tez va samarali foydalanishini taʼminlash maqsadida viloyat davlat arxivida „Elektron arxiv" tashkil etish ishlari boshlab yuborildi.Ushbu ish jarayonida hujjatlarni qogʻoz tashuvchilarda elektron shaklga koʻchirish uchun A3 formatli ElarPlanScan kitob skaneri va A4 formatli ikki planshetli skaner xarid qilindi, elektron hujjatlarni saqlash uchun server oʻrnatildi, mahalliy hisoblash tizimi ishga tushirildi, arxiv xodimlarining elektron hujjatlarning yagona maʼlumotlar bazasidan birgalikda foydalanishini taʼminlash maqsadida yaratilgan."Elektron fond katalogi" maʼlumotlar bazasi yaratildi, fond katalogi viloyat elektron xizmat koʻrsatish markazi va Sharqiy Qozogʻiston viloyati hokimining internet portaliga „Arxiv reestri", „Xotiralar kitobi", „Videoarxiv"ga yuklandi, „Maʼmuriy-hududiy boʻlinish", „Nomlar katalogi" maʼlumotlari maʼlumotlar bazalariga qoʻshilishi rejalashtirilgan.Viloyat davlat arxivida ijro hokimiyati organlari hujjatlarini skanerlash va maʼlumotlar bazasiga kiritish ishlari boshlab yuborildi.Bu ish tadqiqotchilarga hujjatlar bilan ularning elektron koʻrinishida tanishishlariga keng yoʻl ochadi va oʻsha hujjatlarning asl nusxalari ham saqlanib qolgan.

2008-yil noyabr oyida viloyat davlat arxivi davlat organlarining yagona transport tarmogʻiga qoʻshilgan boʻlsa, 2009-yil fevral oyidan boshlab Elektron xizmat koʻrsatish markazining virtual qabulxonasi mustaqil faoliyat koʻrsatmoqda.Sharqiy Qozogʻiston viloyati davlat arxivining rasmiy veb-saytini toʻldirish va toʻldirish ishlari davom etmoqda.

Arxivning umumiy koʻrinishi
---------------------------

Sharqiy Qozogʻiston viloyati davlat arxivi Qozogʻiston Respublikasi Milliy arxiv fondining ajralmas qismi boʻlgan hujjatlarni saqlaydigan muassasa hisoblanadi.Qogʻozga ishlangan hujjatlar, shuningdek, kinoga asoslangan hujjatlar (kino, foto, fono, video hujjatlar) viloyatimiz tarixi, butun respublikamiz, qolaversa viloyatimiz hududida sodir boʻlgan barcha tarixiy voqealarni aks ettiradi. Arxivda Ust- Kamenogorskda Sovet hukumati tashkil topgan davrga oid noyob hujjatlar: Ust-Kamenogorsk inqilobiy komiteti, ijroiya qoʻmitasi, harbiy komissariyati, maxsus boʻlimlar, tuman muassasalari, oʻsha davr gazetalari hujjatlari saqlanadi.

 Boʻlim arxivi
Tashkilot, muassasa va korxonalar hujjatlariga asosan rangli metallurgiya, energetika, geologiya, qishloq va oʻrmon xoʻjaligi, fan, madaniyat, taʼlim va boshqalar tarmoqlarining shakllanishi va rivojlanishini koʻrish mumkin. Bular Sharqiy Qozogʻiston Sovnarxoʻzi,Belogor rudasini qayta ishlash,Irtish Polimetal, Uskemen qoʻrgʻoshin-rux, Titan-magniy kombinatlari, Vostokmashzavod, Uskemen pribor zavodi, Kondensator zavodi, Uskemen ipak matolari kombinati, Oltoy tumani „Gidroelektrotexnika qurilishi boshqarmasi" (Irtisdagi GES) Ustkemen GESi, Sharqiy Qozogʻiston geologiya boshqarmasi va uning ekspeditsiyasi, „VNIITsvetmet" Butunittifoq rangli metallar ilmiy tadqiqot instituti, „Kazgiprocsvetmet" davlat loyiha instituti va boshqalar. b. Tashkilotlarning mablagʻlari.

Quyidagi hujjatlar toʻplamlari ham alohida qiziqish uygʻotadi: Sharqiy Qozogʻiston tarixiga oid, „Sharqiy Qozogʻiston 1941-1945-yillardagi Ulugʻ Vatan urushi yillarida", „Bokira va lalmi yerlarni oʻzlashtirish", Sharqiy Qozogʻistonda sportning rivojlanish tarixiga oid: mintaqa, partiya, komsomol, urush va mehnat faxriylariga oid esdalik buyumlari toʻplami, oʻlka tarixiga oid xorijiy mamlakatlar arxivlari va ilmiy muassasalaridan olingan hujjatlar va boshqalar. b.

Sharqiy Qozogʻiston viloyati davlat arxivida Qozogʻistondagi taniqli shaxslarning 70 dan ortiq shaxsiy nasabnomalari saqlanadi. Ushbu hujjatlar tarixiy maʼlumotlar manbalarining muhim guruhlaridan biri boʻlib, Qozogʻiston Respublikasi tarixiy va madaniy merosining ajralmas qismi hisoblanadi. 1961-yilda 3 ta alohida manba arxivida atigi 7 ta fayl borligini aytish kifoya. Hozirgi vaqtda xususiy kelib chiqish fondi taʼsischilari orasida: S.A.Amanjolov—filologiya fanlari doktori, professor, tilshunos-turkolog, qozoq tili asoschilaridan biri; A.N.Beloslyudov-zoolog,Qozogʻiston hayvonot dunyosi tadqiqotchisi; A.M.Volkov-yozuvchi, olim, oʻqituvchi; Gerasimov B.G.-viloyat tarixchisi, olim,Rossiya geografiya jamiyati Semipalatinsk boʻlimi asoschisi; M.V.Goroxov oʻlkashunos, „Priirtishskiy kommunar" va „Omskaya pravda" gazetalari fotomuxbiri; K.K.Jamanboev-Qozogʻiston SSRda xizmat koʻrsatgan oʻqituvchi; Ivanov — yozuvchi, „Molodaya gvardiya" jurnali bosh muharriri; M.M.Kagarmanova-Ust-Kamenogorsk shahridagi tatar diasporasi vakili; N.Ya.Konshin-siyosiy surgun,Rossiya geografiya jamiyati Gʻarbiy Sibir boʻlimining Semipalatinsk boʻlimi asoschisi; P.N.Kuznetsov—yozuvchi, shoir, jurnalist, shoir Jambil asarlari tarjimoni; U.B.Maldibayev—SSSR Jurnalistlar jamiyati aʼzosi,Qozogʻiston Respublikasi „Xayriya va salomatlik" jamoat birlashmasi Sharqiy Qozogʻiston boʻlimi raisi; V.E.Murygin, N.S.Raxvalov-Sharqiy Qozogʻistonda Sovet hokimiyatini oʻrnatish uchun kurash qatnashchilari; M. Sh.Musin—SSSR Jurnalistlar jamiyati aʼzosi, 1941-1945 yillardagi Ulugʻ Vatan urushi qatnashchisi; E.N.Permitin — RKFSR Yozuvchilar uyushmasi kotibi, kotibi, „Oxotnik Altaya" jurnalining asoschisi va muharriri; N. A.Petrovskiy — olim-birtuma, onamistikaning yirik olimi, ruscha shaxs ismlari lugʻati muallifi; K. Sakabaev — jurnalist, yozuvchi, Qozogʻiston Jurnalistlari jamiyati aʼzosi; E. K. Turlibayev — Qozogʻiston xalq taʼlimining eng yaxshi xodimi, jurnalist; Yu. K. Uvaliev — oʻqituvchi, olim, Sharqiy Qozogʻiston davlat universiteti faxriy professori; E. L. Xudyakov „Zveno Oltay" adabiy birlashmasi aʼzosi, „Izvestiya" gazetasi bosh muharriri oʻrinbosari, MDU jurnalistika fakulteti dekani; S. E. Chernix — yozuvchi, oʻlkashunos, Qozogʻiston SSR xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi, arxiv ishi aʼlochisi; N. N. Yakovlev — tarix fanlari nomzodi, professor, RKFSR jamoat tarixiy kutubxonasi tashkilotchisi (Moskva) va boshqalar.

Arxiv hujjatlari asosida arxivchilar „Oltoy konlari. Sharqiy Qozogʻistonning sanoat rivojlanishi. 1920-1945 yillar", „Maxfiy unvon.Kollektivlashtirish davrida qozoqlarning Xitoyga koʻchishi. Qayta emigratsiya. 1928-1957-yillar", „B.G.Gerasimovning tanlangan asarlari", „Rudniy Oltoy. 1918-1998-yillar.Hujjatlardagi tarjimai hollar", „Kirov tumanida qishloq xoʻjaligini kollektivlashtirish (Uskemen shahri). 1928-1936-yillar", „ Sharqiy Qozogʻiston Ulugʻ Vatan urushi yillarida.1941-1945-yillar" (Gʻalabaning 65 yilligiga bagʻishlangan) toʻplamlari; Sharqiy Qozogʻistonda maʼmuriy-hududiy boʻlinish tarixi (1920-2002-yillar), Sharqiy Qozogʻistonda kolxoz-davlat qurilishi tarixi (1920-1997-yillar), „ 1941-1945 yillar" boʻyicha qoʻllanmalar. „Ulugʻ Vatan urushi davrida Sharqiy Qozogʻiston viloyatiga evakuatsiya" mavzuli hujjatlarni koʻrib chiqish; „Ular Sharqiy Qozogʻiston viloyatini boshqargan. 1941-1945 yillar" (viloyatning birinchi rahbarlari haqida) biografik maʼlumotnoma; „Sharqiy Qozogʻiston oʻlkashunoslari" turkumidagi bukletlar: Mixaelis Yevgeniy Petrovich. 1941-1913-yillar", Nikolay Yakovlevich Konshin. 1864 — 193-yillar", „Qora Stanislav Evgenievich. 1934 — 1991-yillar" ; U „Shahar manzarasiga zarbalar" risolasini, „Sovet Ittifoqi Qahramonlari — Sharqiy qozoqlar" varaqalar toʻplamini, „Qal’adan boshlangan" ocherk va maqolalar toʻplamini, „Koʻchalar ularning nomi bilan atalgan" qoʻllanmasini ishlab chiqdi va nashr etdi. ". Bundan tashqari, viloyat davlat arxivi tomonidan viloyat davlat arxivi va uning filiallari fondlari boʻyicha qoʻllanma, „Ukraina Kommunistik partiyasi sobiq arxiv fondi hujjatlari" qoʻllanmasi, viloyat davlat shaxsiy fondlari boʻyicha yoʻriqnoma ishlab chiqilgan. arxiv va uning filiallari.

Ayni paytda davlat arxivida 676 869 ta qogʻoz shakldagi ish boʻlib, shundan 9 405 ta shaxsiy kelib chiqish, 11 883 ta ilmiy-texnik hujjatlar,124 686 ta shaxsiy tarkibga oid ish saqlanmoqda.Bundan tashqari, 369 kino hujjat, 9115 foto hujjat, 246152 zaxira fond hujjati, 210 fonogramma hujjati saqlanadi.

### Sharqiy Qozogʻiston viloyatining migratsiya tarixi

* Yahudiylarni fashistlar tomonidan bosib olingan Sovet Ittifoqidan olib chiqish
* 1942-yilda Semey viloyatiga koʻchirilgan mehribonlik uylarini joylashtirish toʻgʻrisida maʼlumot
* 1943-yil 1-aprel holatiga koʻra Semey shahrida joylashgan koʻchirilgan korxona va muassasalar roʻyxati
* SKO KZTKO hujjatlariga muvofiq Semipalatinsk viloyati hududiga koʻchib kelgan nemislarning muammolarini tavsiflovchi roʻyxat
* 1941—1945-yillarda „Deportatsiya qilingan xalqlar" mavzusida SKO KZTKO hujjatlari roʻyxati belgilandi.
* Polsha millatiga mansub fuqarolarga nisbatan qatagʻon siyosati mavzusiga oid SKO KZTKO hujjatlari roʻyxati

Maʼlumotlar bazasi
------------------

1. „Fond katalogi" /GLINT/ dasturi va Respublika fond katalogining avtomatlashtirilgan ishlashi uchun maʼlumotlar bazasi;
2. Semey viloyatiga evakuatsiya qilingan shaxslar bilan bogʻliq ijtimoiy-huquqiy axborot soʻrovlarini bajarish uchun maʼlumotlar bazasi;
3. Kadrlar boʻyicha ijtimoiy-huquqiy soʻrovlarni bajarish uchun „KATALOG" maʼlumotlar bazasi;
4. KZTKO jamgʻarish manbai boʻlgan muassasa kartochkalari bilan ishlash uchun „DOSSIER" dasturi va maʼlumotlar bazasi;
5. „Arxiv fondi" kompleks dasturi va maʼlumotlar bazasi — hujjatlarning mazmuni va hajmi, saqlash holati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;
6. „KZTKO fondlari boʻyicha qisqacha qoʻllanma" maʼlumotlar bazasi;
7. „Karta" maʼlumotlar bazasi — kadrlar hujjatlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;
8. ijtimoiy-huquqiy soʻrovlarni bajarish uchun „Arxiv" maʼlumotlar bazasi;
9. Radiologiya institutining maʼlumotlar bazasi — Semey yadroviy poligonida Znamenka, Qaynar, Qoraoʻlen, Dogolan qishloq fuqarolar yigʻinlarida yashovchi fuqarolar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar.

Adabiyotlar
-----------

* Sharqiy Qozogʻiston viloyati Gosudarstvenniy arxivi 2000 yil
* Sergazin J.N. Hujjat xavfsizligi asoslari. — M. 1986 yil
* Qozogʻiston Respublikasining „Madaniyat toʻgʻrisida" gi Qonuni 2006-yil 15-dekabrdagi N 207
* Respublika Hukumatining 2008-yil 24-noyabrdagi 1083-son qarori
* Qozogʻiston Respublikasi Davlat kotibining buyruqlari

Manbalar
--------

1. ↑  „Шығыс Қазақстан облысының мемлекеттік мұрағаты".
2. ↑  „Нацистер басып алған кеңес одағы аумағынан Еврейлерді көшіру".

[*sayt ishlamaydi*]
3. ↑  „1942 жылы Семей облысына көшірілген балалар үйлерін орналастыру туралы МӘЛІМЕТТЕР".

[*sayt ishlamaydi*]
4. ↑  „Семей қаласында орналасқан көшірілген кәсіпорындар мен мекемелердің 1943 жылдың 1 сәуір күніне берілген ТІЗІМІ".

[*sayt ishlamaydi*]
5. ↑  „ШҚО ҚЗТҚО құжаттары бойынша Семей облысы аумағына қоныс аударған немістердің мәселелерін баяндайтын тізбе".

[*sayt ishlamaydi*]
6. ↑  „1941-1945 жылдары «Депортацияланған халықтар» тақырыбы бойынша айқындалған ШҚО ҚЗТҚО құжаттар тізбесі".

[*sayt ishlamaydi*]
7. ↑  „Поляк ұлты азаматтарына қатысты қуғын-сүргін саясатын баяндайтын тақырып бойынша ШҚО ҚЗТҚО құжаттар тізбесі".

[*sayt ishlamaydi*]