* 

**Toʻrtinchi Angliya-Gollandiya urushi** (niderlandcha: *Vierde Engels-Nederlandse Oorlog*; 1780-1784) Buyuk Britaniya Qirolligi va Gollandiya Respublikasi oʻrtasidagi ziddiyatdir. Amerika Mustaqillik urushi bilan bir vaqtda boʻlgan bu urush Gollandiyaning Buyuk Britaniya dushmanlari bilan savdosining qonuniyligi toʻgʻrisidagi Britaniya va Gollandiya oʻrtasidagi kelishmovchiliklar tufayli boshlandi.

Gollandiya Respublikasi Qoʻshma Shtatlar va ularning ittifoqchilari bilan rasmiy ittifoq tuzmagan boʻlsa-da, AQSh elchisi (va boʻlajak prezident) Jon Adams 1782-yil aprelda Gollandiya Respublikasi bilan diplomatik aloqalar oʻrnatishga muvaffaq boʻldi. Bu uni Kontinental Kongressni diplomatik ravishda tan olgan ikkinchi Yevropa davlatiga aylantirdi. 1782-yil oktabr oyida doʻstlik va savdo shartnomasi ham tuzildi.

Urushning aksariyat qismi Gollandiyaning mustamlakachilik iqtisodiy manfaatlariga qarshi bir qator Britaniya harbiy operatsiyalaridan iborat edi. Britaniya va Gollandiya dengiz kuchlari Gollandiya qirgʻoqlarida ham bir marta toʻqnashishgan. Urush gollandlar uchun halokatli yakunlandi va respublikaning siyosiy-iqtisodiy asoslarining zaifligini fosh qildi.

Urush Gollandiya imperiyasining tanazzulini hal qildi va Buyuk Britaniyani yetakchi tijoriy kuch sifatida mustahkamladi.

Kelib chiqishi
--------------

Garchi Buyuk Britaniya va Gollandiya Respublikasi 1688-yilgi shonli inqilobdan beri ittifoqchi boʻlgan boʻlsa-da, Gollandiya ittifoqning juda kichik hamkoriga aylandi va asta-sekin jahon savdosidagi avvalgi hukmronligini inglizlarga boy berdi. Ikkinchi Stadtholderless davrida Gollandiya Respublikasi katta kuch sifatida oʻz da'vosidan voz kechdi va bu Avstriya merosxoʻrligi urushi paytida Yevropaning qolgan qismi uchun ogʻriqli tarzda namoyon boʻldi. 1747-yilda oʻsha urush tugashiga yaqin, Orangistlar inqilobi stadtholderatni qayta tikladi va stadtholderning vakolatlarini sezilarli darajada oshirdi (stadtholderat merosxoʻr boʻldi). Biroq, bu respublikaning yirik davlat sifatida qayta tiklanishiga olib kelmadi. Buning oʻrniga, yetti yillik urush paytida respublika oʻjarlik bilan neytral boʻlib qoldi. Bu esa armiya va flotni sezilarli darajada zaiflashuviga olib keldi. Stadtholder rejimi inglizparast edi (stadtholder Buyuk Britaniya qiroli Jorj II ning nabirasi edi), shu sababdan uning raqiblari Fransiyani afzal koʻrdilar va bu raqiblar Niderlandiya general shtatlarida (boshqaruv organi) yetarlicha kuchga ega edi.

Dastlab, inglizlar Shimoliy Amerikadagi oʻn uchta koloniyadagi qoʻzgʻolonni bostirishda Gollandiyani ittifoqchilari deb hisobladilar. Ular Amerikada foydalanish uchun Gollandiya shtatlar armiyasining yollanma shotland brigadasini, xuddi oʻzlari yollagan va joylashtirgan Hessian va Brunsviker kontingentlariga oʻxshash tarzda "qarzga olishga" harakat qilishdi. Biroq, bu baron Joan van der Kapellen tot den Pol boshchiligidagi Amerika inqilobining Gollandiyalik xayrixoh kuchlari tomonidan qattiq qarshilikka uchradi va ular General shtatlarni Britaniya talabini rad etishga koʻndirishga muvaffaq boʻlishdi.

Eng muhimi, Gollandiyalik savdogarlar, ayniqsa Amsterdamlik savdogarlar, Amerika inqilobiy urushi boshlanganidan koʻp oʻtmay isyonchilarni qurol va oʻq-dorilar bilan ta'minlashda faol ishtirok etishdi. Bu savdo asosan Karib havzasidagi Gollandiya gʻarbiy Hindiston kompaniyasining orol koloniyasi boʻlgan Sent Eustatius *entrepôt* orqali amalga oshirildi. U yerdan tamaki va indigo kabi Amerika mahsulotlari import qilingan (Britaniya dengiz qonunlariga zid ravishda) va Yevropaga qayta eksport qilingan. Qaytish yuklari sifatida amerikaliklar orolda Gollandiya va Fransiya savdogarlari tomonidan olib kelingan qurol, oʻq-dorilarni sotib oldilar. 1776-yilda orol gubernatori Yoxannes de Graeff birinchi boʻlib Qoʻshma Shtatlar bayrogʻiga ta'zim qildi. Bu esa Britaniyaning gollandlarga nisbatan shubhalarini kuchaytirdi. 1778-yilda Gollandiyaliklar Fransiyaga qarshi urushda Britaniya tomonini olishdan bosh tortdilar. Inglizlar respublikani harbiy jihatdan qoʻllab-quvvatlashi uchun bir qancha eski shartnomalarning (1678, 1689, 1716) ijrosini talab qildilar, ammo yetti yillik urushda boʻlgani kabi, Gollandiya hukumati buni rad etdi.

Fransuzlar Britaniyaga urush e'lon qilgandan soʻng, Amsterdam savdogarlari Fransiya bilan dengiz savdosida faol ishtirok etishdi. Fransuzlar dengiz floti qurilishi uchun materiallarga muhtoj edilar, ammo qirollik dengiz floti blokadaga olingani sababli (Fransiya dengiz kuchi zaifroq edi) ularni oʻzlari topishlari mumkin emas edi. Gollandiyaliklar Ikkinchi Angliya-Gollandiya urushida gʻalaba qozonganlaridan soʻng, 1668-yildagi Angliya-Gollandiya savdo shartnomasida mustahkamlangan "erkin kema, bepul tovarlar" tamoyili sifatida tanilgan imtiyozga ega boʻlishdi (Vestminster (1674) shartnomasida qayta tasdiqlangan). Dengiz erkinligi tamoyilining ushbu dastlabki shakllantirilishi Gollandiya kemalarida olib oʻtiladigan barcha, ammo tor ma'nodagi "kontrabanda" tovarlarni Gollandiyaliklar neytral boʻlib qolgan urushlarda Britaniya sudlari tomonidan musodara qilinishidan ozod qildi. Shartnomaga koʻra, dengiz doʻkonlari (shu jumladan, kema yogʻochlari, ustunlar, shpallar, kanvaslar, smola, arqon va qatronlar) kontrabanda emas edi va shuning uchun gollandlar Fransiya bilan ushbu tovarlar orqali savdoni davom ettirishlari mumkin edi. Gollandiyaning Yevropadagi yuk tashish savdosida hali ham muhim roli mavjudligi tufayli bu holat Britaniya embargosida katta boʻshliq paydo qildi. Shunday qilib, inglizlar dengiz doʻkonlarini bir tomonlama kontrabanda deb e'lon qildilar va ochiq dengizda Gollandiya (va boshqa neytral) kemalarini hibsga olish orqali oʻz embargolarini amalga oshirdilar.

Bu holat golland savdogarlarining kuchli noroziliklariga olib keldi. Ular Gollandiya dengiz floti hamrohligida konvoylar tashkil etishni, ularni Qirollik dengiz floti va Britaniya xususiy kuchlaridan himoya qilishni talab qildilar. Xalqaro odat huquqiga koʻra, bunday konvoylar urushayotgan tomonlarning tashrif buyurish va qidirish huquqidan ozod qilingan (hali ham shunday). Dastlab, stadtholder buning oldini olishga muvaffaq boʻldi, ammo stadtholderni ushbu siyosatda qoʻllab-quvvatlovchi Gollandiya shaharlariga iqtisodiy sanktsiyalarni qoʻllagan Fransiyaning kuchli diplomatik bosimi 1779-yil noyabrda ushbu ishga majbur qildi. Endi general shtatlar unga eskortlarni taqdim qilishni buyurdi va konvoy-admiral Lodeveyk van Bylandt boshchiligidagi birinchi karvon dekabr oyida suzib ketdi. Bu holat 31-dekabrda Fielding va Bylandt ishiga olib keldi. Bu voqea Gollandiya jamoatchiligini gʻazablantirdi va stadtholderning pozitsiyasini yanada zaiflashtirdi. Voqea gollandlarni "erkin kema, bepul tovarlar" tamoyilini qoʻllab-quvvatlagan Qurolli betaraflikning Birinchi ligasiga kirishga undadi. Gollandlarning qarori Britaniya 1668-yildagi Tijorat shartnomasini rasman bekor qilgandan keyin yanada qat'iylashdi. Gollandiyaliklar neytral maqomini saqlab qolish uchun liga a'zolarining qurolli yordamiga umid qilishdi.

Urush
-----

### Urush e'lon qilish

Britaniya hukumati ushbu harakatlarda Buyuk Britaniyani Rossiya va Shimoliy davlatlar - Shvetsiya va Daniya-Norvegiya - bilan urushga olib kelishi mumkin boʻlgan xavfni koʻrdi. Shuning uchun 1780-yilning dekabrida oʻz niyatini rasman e'lon qilganidan koʻp oʻtmay Gollandiya respublikasiga qarshi urush e'lon qildi. Rossiyaning Gollandiyaga yordam berishiga yoʻl qoʻymaslik uchun (Rossiya imperatori Ketrin II ham bunga qiziqmasdi ham) Britaniya hukumati Gollandiyaning ligaga qoʻshilishiga bogʻliq boʻlmagan bir qator shikoyatlarni keltirdi. Ulardan biri 1779-yilda gollandlar amerikalik yollanma askar Jon Pol Jonsga (istamay) boshpana bergani edi. Eng muhimi, amsterdamlik nafaqaxoʻr Van Berkkelning roziligi bilan Amsterdamlik bankir Jan de Neufvil va Eks-la-Chapelledagi amerikalik agent Uilyam Li oʻrtasida yashirin ravishda muhokama qilingan tijorat shartnomasi loyihasi mavjud edi. 1780-yil sentabr oyida Britaniyaning HMS Vestal kreyseri tomonidan hibsga olingan amerikalik diplomat Genri Laurensning ochiq dengizdagi ta'siri kuchli edi. U Kontinental Kongress tomonidan Gollandiya Respublikasi bilan diplomatik munosabatlar oʻrnatish uchun yuborilgan edi. Shartnoma loyihasi inglizlar tomonidan gollandlarning betaraf boʻlmagan xatti-harakatlari isboti sifatida keltirildi.

### Urushning borishi

Gollandiya dengiz kuchlari 1712-yildan keyin kuchsizlanib ketdi. Flot uzoq vaqtdan buyon e'tibordan chetda qolgan va mojaro boshlanganda bor-yoʻgʻi 20 ta kemaga ega boʻlgan Gollandiya dengiz floti Britaniya qirollik floti bilan tenglasha olmadi. Garchi General shtatlar 1779-yilda cheklangan konvoylarni taklif qilish haqidagi qarordan oldin flotni sezilarli darajada kengaytirish toʻgʻrisida qaror qabul qilib, bunday dengiz floti qurilishi dasturi uchun mablagʻni ovozga qoʻygan boʻlsa-da, u juda sekin rivojlandi. Gollandiya flotining sekin kengayishining yana bir sababi tajribali xodimlarning yetishmasligi edi. Gollandiya dengiz floti dengiz savdogarlariga qaraganda kamroq maosh toʻlardi va Qirollik dengiz floti kabi oʻziga jalb qila olmasdi. Urush boshida inglizlar Gʻarbiy Hindistonda urush boshlanganidan bexabar boʻlgan bir nechta kemalarni qoʻlga kiritganlarida, mavjud kemalar soni yanada kamaydi. Kontr-admiral Villem Krul boshchiligidagi konvoy 1781-yil fevral oyida Sankt-Eustatius yaqinida yoʻqotilgan va admiral qisqa harakatlarda oʻldirilgan. Boshqa jangda kapitan Bylandt (xuddi shu nomdagi admiralning jiyani) kemasi taslim qilindi. 

Gollandiya flotining yaqqol kuchsizligi va uning urushga "tayyor emasligi" Gollandiya dengiz qoʻmondonlari, ayniqsa Texel eskadroniga qoʻmondonlik qilgan vitse-admiral Andris Xartsink uchun tez-tez takrorlanadigan bahona boʻlib, flotni langarda ushlab turish va shu tariqa Shimoliy dengizni blokirovka qiluvchi Britaniya flotiga dengizdagi hukmronlikni boy berish uchun sabab boʻldi. Urush boshlanganidan bir necha hafta oʻtgach, 200 dan ortiq gollandiyalik savdogarlar 15 million gulden miqdoridagi yuklari bilan inglizlar tomonidan asirga olindi va yana 300 nafari xorijiy portlarda qamalda qoldi.

Gollandiya harbiy-dengiz kuchlarining faol emasligining yana bir sababi diplomatik faoliyat hech qachon toʻxtamaganligi va Gollandiya hukumatiga urush faqat qisqa muddatli boʻlishi haqidagi tasavvurni berganligi edi. Birinchi imperator Ketrin, garchi u gollandiyaliklarga yordam berishdan bosh tortgan boʻlsa ham, nizoni hal qilish uchun oʻz xizmatlarini taklif qilishda juda faol edi. Inglizlar ham, Gollandiyaliklar ham samimiyat bilan bu diplomatik manevrlarda hamkorlik qildilar, ammo ular hech qanday natija bermadi. Diplomatik aloqalar davom etar ekan, ular harbiy faoliyatni sust darajada ushlab turishga yordam berdi.

Britaniya hukumati, ayniqsa, 1782-yil mart oyida Shimoliy Lord kabineti Rokingem va Foks kabineti bilan almashtirilgandan soʻng, harbiy harakatlarni tezda yakunlash uchun Gollandiyaga taslim boʻlishni taklif qildi. Foks darhol Gollandiya hukumatiga qulay shartlarda alohida tinchlik sulhi taklif qildi. Afsuski, gollandlar Fransiya bilan dengiz harakatlarida "kelishib" harakat qilishga rozi boʻlish orqali oʻzlarini Fransiyaga yaqinroq tutishdi. Shuning uchun alohida tinchlik sulhi endi qulay variant emas edi. Biroq, Fransiya bilan haqiqiy harbiy ittifoqqa, respublikada koʻpchilik buni ma'qul koʻrganiga qaramay, stadtholder tomonidan baribir toʻsqinlik qilindi.

Urush, shu jumladan, uchta asosiy sahnada olib borildi. Britaniya Gollandiyaning Yevropadagi portlarini qamal qildi va butun dunyo boʻylab Gollandiyaning mustamlaka mulklarini tortib olish uchun yurishlarni boshladi. Bu deyarli muvaffaqiyatli boʻldi, faqat Afrikaning Oltin qirgʻogʻidagi (zamonaviy Gana) Elminada Gollandiya qal'asini egallashga urinish muvaffaqiyatsiz yakunlandi. Gʻarbiy Hindistondagi koʻplab Gollandiya hududlari inglizlar tomonidan bosib olingan boʻlsa-da, ba'zilari, masalan, Kyurasao kuchli mudofaasi tufayli hujumga uchramagan.

#### gʻarbiy Hindiston

 1781-yil fevralda Britaniya floti tomonidan Avliyo Evstatiusning qoʻlga olinishi. Orol inglizlar tomonidan vayron qilingan.
 Xuddi shu yili orol fransuz desant qoʻshinlari tomonidan topshirilgan.
Gollandiyaliklarga kelsak, Gʻarbiy Hindistondagi urush deyarli boshlanmasdan tugadi. Qirollik dengiz flotining Livard orollari stansiyasi qoʻmondoni admiral Rodni urush e'lon qilingani haqidagi xabarni olishi bilanoq Karib dengizining oʻsha qismidagi Gollandiya koloniyalari: Sent-Eustatius, Saba va Sent-Martinga hujum qildi. Bu jarayon Gollandiyaning bir qator dengiz floti va savdo kemalarini hayratda qoldirdi. Ular hali ham harbiy harakatlar boshlanganidan bexabar edi. Amerika qoʻzgʻolonchilarini qurol-yarogʻ bilan taʼminlashda katta rol oʻynagan Avliyo Eustatius (1781-yil 3-fevralda qoʻlga olingan) inglizlar tomonidan butunlay vayron qilingan. U, ayniqsa, oroldagi yahudiy savdogarlardan oʻch oldi. Oroldagi barcha mollar musodara qilindi va barcha savdogarlar, gollandlar, amerikaliklar, fransuzlar, hatto inglizlar deportatsiya qilindi. oʻljaning bir qismi joyida kim oshdi savdosiga qoʻyildi, ammo sezilarli miqdori Britaniyaga moʻljallangan konvoyga berildi. Biroq, golland kolonnasining katta qismi La-Mansh boʻyida admiral Pikket de la Motte boshchiligidagi fransuz eskadroni tomonidan qoʻlga olingan. Biroq, fransuzlar tovarlarni Gollandiyaga qaytarib bermadilar.

Gollandiyaning Livard Antil orollarini ham xuddi shunday qoʻlga kiritishga urinilgan boʻlsa-da, ular Surinam kabi Gollandiya qoʻlida saqlanib qoldi. Qoʻshni Berbis, Demerara va Essekibo 1781-yilning boshida inglizlar tomonidan tezda egallab olingan edi Ular 1782-yilda fransuz kapitani Armand de Kersaint tomonidan qaytarib olingan va urushdan keyin Gollandiyaga qaytarilgan.

#### Yevropa suvlaridagi harakatlar

Admiral Xartsink dastlabki davrdayoq oʻz flotini xavf ostiga qoʻyishni juda istamayotganligini isbotladi. Biroq, Texel yoʻlining xavfsizligidan tashqarida harakat qilish uchun siyosiy bosim kuchaydi va Britaniya konvoylarini qoʻlga olish yoki Gollandiya konvoylarini kuzatib borish uchun bir nechta ehtiyotkor harakatlar qilindi. Ana shunday hujumlardan birida admiral Yoxan Zutman va uning ikkinchi qoʻmondoni kontr-admiral Yan Xendrik van Kinsbergen boshchiligidagi kuchli eskadron 1781-yil avgustda Dogger jangida admiral Xayd Parker boshchiligidagi taxminan oʻzi bilan teng kuchga ega Britaniya eskadroni bilan toʻqnash keldi. Ushbu toʻqnashuv taktik durang bilan yakunlandi.

Yana bir istiqbolli tashabbus Brest ishi nomi bilan mashhur boʻlgan hodisa edi. 1782-yil sentabr oyida Gollandiyalik siyosatchilar oʻz harakatlarini fransuzlar bilan muvofiqlashtirishga ikkilanmasdan rozi boʻlishganidan soʻng "birgalikda" harakat qilgan holda, Gollandiyaning 10 ta kemadan iborat eskadronini Brestdagi fransuz eskadroni bilan birlashtirish imkoniyati paydo boʻldi. Kanaldagi Britaniya floti toʻsatdan janubga suzib ketdi. Biroq, Xartsink, odatdagidek, Britaniya kemalari pistirmada turganligi haqidagi razvedka ma'lumotlariga asoslanib, birlashuvga e'tiroz bildirdi. Bu ish notoʻgʻri ekanligi isbotlanganda, stadtholder unga vitse-admiral graf Lodeveyk van Bylandt boshchiligidagi eskadronni Brestga yuborishni buyurdi. Biroq, oldin sodir boʻlganidek, Bylandt kemalarni tekshirgandan soʻng, ularni dengizga chiqishga "tayyor emas" deb e'lon qildi. Ushbu rad etishda uni boshqa qism zobitlari qoʻllab-quvvatladilar. Voqea siyosiy boʻhronga sabab boʻldi. Bu boʻhron stadtholderning oʻzini ham qamrab olishi mumkin edi, chunki u bosh qoʻmondon sifatida flotning tayyorlik holati va uning strategik qarorlari uchun javobgar edi (garchi ofitserlar taktik va operativ jihatdan javobgar boʻlsalar ham, ular da'vo qilingan "tayyorlik" holati uchun javobgarlikni oʻz zimmasiga olmasdilar.). Stadtholderning muxoliflari juda uzoq davom etadigan tergovni talab qilishdi va 1787-yildan keyin, urush tugaganidan koʻp oʻtmay, stadtholder oʻzining toʻliq vakolatlari bilan qayta tiklanganidan keyin imi-jimida jarayon tugatildi.

Garchi Dogger-Bank toʻqnashuvi dan tashqari Yevropa suvlarida katta janglar boʻlmagan va Britaniya blokadasi Gollandiya flotining biroz qarshiliklariga duch kelgan boʻlsa-da, blokadaning oʻzi uzoq vaqt davomida dengizda boʻlgan ingliz dengizchilariga salbiy ta'sir koʻrsatdi. Ular uzoq vaqt choʻzilgan dengiz safarlari (hatto ularni iskorbit xavfiga duchor qilgan) va kema jihozlarining eskirishidan aziyat chekishdi. Bundan tashqari, Shimoliy dengizda dengiz ustunligini saqlab qolish uchun sezilarli miqdordagi kemalar ajratilishi kerak boʻlganligi sababli, allaqachon haddan tashqari katta masofaga choʻzilgan Qirollik dengiz floti 1781-yildan keyin yanada choʻzilib ketdi. Gollandiya qirgʻoqlarini blokada qilish uchun zarur boʻlgan kemalarni urush vaqtlarida fransuzlar, amerikaliklar va ispanlarga qarshi ishlatish mumkin emas edi. Bu inglizlarning 1781-yildan keyin koʻplab dengiz magʻlubiyatlariga hissa qoʻshgan boʻlishi mumkin

#### Osiyo suvlaridagi harakatlar

 *Fransuz admirali Suffrenning Seylon dengizlarida ingliz admirali Xyuzga qarshi shonli harakati.* Fransiya dengiz flotining aralashuvi Osiyodagi Gollandiya koloniyalarini qutqarishga yordam berdi.
Gollandiyaning Sharqiy Hindiston kompaniyasi (VOC) Kap koloniyasining sharqidagi koloniyalarini himoya qilish uchun javobgar edi. Buning uchun oʻz tarixida birinchi marta Gollandiya dengiz flotidan yordam soʻrashga majbur boʻldi. Biroq, dastlab kemalar yetishmadi va dengiz kuchlari Britaniyaning Gollandiya koloniyalarini samarali nazorat qilishiga toʻsqinlik qila olmadi (Hindiston yarim orolida barcha Gollandiya koloniyalari qoʻlga kiritildi). 1782-yil boshida Britaniya admirali ser Edvard Xyuz Bengal koʻrfazidagi eng yaxshi bandargoh hisoblangan Seylonning sharqiy qirgʻogʻida joylashgan Trinkomali shahrini egallab oldi.

1781-yil mart oyida Britaniya admirali Jorj Jonston Kap koloniyasini egallash uchun safarbar qilindi. Hindistonga flot yuborishni rejalashtirgan Fransiya bu haqda ma'lumot oldi va oʻz qoʻmondoni Bailli de Suffrenga Jonstondan oldin Kapga etib borishga harakat qilishni buyurdi. Jonston va Suffren Kabo-Verde orollarida tasodifiy jangda toʻqnashganlaridan soʻng, Suffren Jonstondan oldin yetib bordi. U qoldirgan fransuz qoʻshinlari Jonstonni koloniyaga hujum qilish fikridan qaytardi. Saldanxa koʻrfazidagi bir qator VOC kemalarini qoʻlga kiritgandan soʻng, Jonston Shimoliy Atlantika suvlariga qaytdi.

Suffren Frantiya oroliga (hozirgi Mavrikiy) va keyin Hindistonga yoʻl oldi. U yerda Xyuzga qarshi bir qator harakatlarni amalga oshirdi. Suffren Gollandiyaning Negapatam portini (1781-yilda inglizlar tomonidan bosib olingan) egallashga harakat qildi. Ammo Xyuzdan hafsalasi pir boʻldi. Avgust oyida fransuzlar Trincomaleeni qaytarib olishdi va Suffren bir necha kundan keyin dengiz jangida Xyuz bilan jang qildi. Ikki flot chekindi va inglizlar floti Bombeyda ta'mirlandi, fransuzlar esa Gollandiyaning Sumatra koloniyasida qayta jihozlanishdi. Xyuz va Suffren 1783-yilda yana toʻqnashishdi, ammo Fransiya va Britaniya oʻrtasida tinchlik haqidagi dastlabki xabar Hindistondagi harbiy harakatlarni tugatdi.

1781-yil avgustda urush haqidagi xabar Sumatraga yetib bordi. U yerda ham Gollandiya, ham Britaniya kompaniyalari savdo nuqtalariga ega edi. Marlboro fortidagi Britaniya kompaniyasi direktorlari Bombeydan Sumatraning gʻarbiy qirgʻogʻidagi barcha Gollandiya postlarini yoʻq qilish boʻyicha koʻrsatma oldilar. Koʻp oʻtmay beshta sharqiy hindistonlik flot yetib keldi va direktorlar fursatdan foydalanib harakat qilishdi. Direktorlardan biri Genri Botham flotni boshqargan va 100 ta kompaniya askari bilan Padang tomon suzib ketgan. 18-avgust kuni Padangdagi VOC bosh rezidenti Jeykob van Ximskerk Botamning kuchi zaif ekanligidan bexabar holda gʻarbiy qirgʻoqdagi barcha postlarni jangsiz topshirdi. Qoʻlga olish Britaniyaga 500 000 florinni tovar va pul sifatida olib keldi. Padang qal'asi 1784-yilda shahar VOC nazoratiga qaytarilishidan oldin vayron qilindi.

### oʻt ochishni toʻxtatish va Parij shartnomasi

Urush tugagunga qadar respublika Fransiya va uning ittifoqchilari bilan rasmiy harbiy ittifoq tuzmagan. Biroq, 1782-yil oktabr oyida Genri Lorensning oʻrnini egallagan Jon Adams 1782-yil aprel oyida General shtatlardan Amerika Qoʻshma Shtatlarini diplomatik tan olishga muvaffaq boʻlganidan soʻng, amerikaliklar bilan doʻstlik va savdo shartnomasi tuzildi. Respublika AQSHni tan olgan ikkinchi Yevropa davlati (Fransiyadan keyin, Ispaniyadan oldin) edi. Adams, shuningdek, Gollandiya kapital bozoridan amerikaliklar uchun katta miqdorda kredit olishga muvaffaq boʻldi.

Respublika Fransiya tashqi ishlar vaziri Vergennes uyushtirgan tinchlik kongressida Britaniya komissarlari bilan alohida muzokaralar olib bordi. Gollandiya talablari fransuzlar tomonidan qoʻllab-quvvatlanmadi va bu fransuzlar va ularning ittifoqchilari umumiy tinchlik bitimini imzolashda oldinga siljishganda, ularni chidab boʻlmas holatga keltirdi. Shuning uchun Gollandiyaliklar umumiy shartnoma imzolanishidan oldin dastlabki tinchlik shartnomasi imzolashga majbur boʻldilar. Respublika 1783-yil yanvarda Angliya va Fransiya oʻrtasidagi sulhga qoʻshildi. Parij shartnomasining imzolanishi (1783-1784) Hindistondagi Negapatnamni Britaniya mustamlakasiga aylantirdi. Seylon Gollandiya nazoratiga qaytarildi. Inglizlar Gollandiya Sharqiy Hindistonining bir qismi bilan erkin savdo qilish huquqiga ega boʻldilar, bu ingliz savdogarlari uchun asosiy urush maqsadi edi. Fransuzlar inglizlardan qaytarib olgan Gollandiya koloniyalarini, shu jumladan gʻarbiy Hindistonni ham qaytarib berishdi (masalan, 1781-yil fevralda admiral Rodni tomonidan bosib olingan, lekin 27-noyabrda fransuz admirali De Grasse tomonidan qaytarib olingan Sent Eustatius).

Oqibati
-------

Urush Gollandiya uchun, ayniqsa iqtisodiy jihatdan halokatli boʻldi. Shuningdek, u XVIII asrda Gollandiyada hokimiyat zaiflashuvining tasdigʻi ham boʻldi. Urushdagi magʻlubiyat Patriot partiyasiga birlashgan raqiblari tomonidan stadxolderni notoʻgʻri boshqaruvda ayblanishiga sabab boʻldi. Ular 1747-yilgi inqilobning bir qator islohotlarini bir muncha vaqt orqaga qaytarishga muvaffaq boʻlishdi. Bu uning vakolatlarini keskin pasaytirdi. Biroq, Patriot qoʻzgʻoloni 1787-yilda Prussiya va Angliya aralashuvi bilan bostirildi. Patriotlar chet elga haydaldi. 1795-yilda fransuz inqilobiy qoʻshinlari yordamida qaytib kelishdi va eski Gollandiya Respublikasi oʻrniga Bataviya Respublikasini tashkil etishdi. Quyi davlatlar Britaniya strategik tafakkurida markaziy oʻrinni egallab, 1793, 1799 va 1809-yillarda Gollandiyaga harbiy kuchlarini yubordilar. Urush VOCga jiddiy zarar etkazdi, u allaqachon ogʻir inqirozga uchragan va bir necha yil oʻtgach bankrot boʻldi.

Manbalar
--------

1. ↑  Edler 2001, s. 88
2. ↑  Clodfelter 2017, p. 133–134
3. ↑  Dirks, J. J. B. (1871), *De Nederlandsche Zeemagt in Hare verschillende Tijdperken Geschetst*. Part 3 (in Dutch), Rotterdam: H. Nijgh, p. 291
4. ↑  Israel 1995, ss. 985–998, 1067–1087, 1090–1097
5. ↑  Edler 2001, ss. 28–32
6. ↑  Edler 2001, ss. 42–62
7. ↑  Edler 2001, ss. 95–138
8. ↑  Edler 2001, ss. 163–166
9. ↑  Edler 2001, ss. 62–69
10. ↑  Edler 2001, ss. 88–91, 151–152, 164
11. ↑  Dirks 1871, s. 294
12. ↑  Dirks 1871, s. 292
13. ↑  Dirks 1871, s. 291
14. ↑  Edler 2001, ss. 178–179, 193–198
15. ↑  Edler 2001, ss. 200–203
16. ↑  Edler 2001, s. 184
17. ↑  Dirks 1871, s. 293
18. ↑  Edler 2001, s. 185
19. ↑  Dirks 1871, ss. 306–309
20. ↑  Dirks 1871, ss. 330–353
21. ↑  Syrett, *passim*
22. ↑  Rodger 2006, s. 356
23. ↑  Boswell, p. 157
24. ↑  Meinsma, p. 203
25. ↑  Edler 2001, ss. 181–189
26. ↑  „The Fourth Anglo-Dutch War, 1780-1784".

Adabiyotlar
-----------

* + Clodfelter, M. (2017). Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015 (4th ed.). Jefferson, North Carolina: McFarland.
	+ Boswell, James (1782), *The Scots Magazine, Volume 44*, Edinburgh: Sands, Brymer, Murray and Cochran, OCLC 1765266
	+ Dirks, J. J. B. (1871), *De Nederlandsche Zeemagt in Hare verschillende Tijdperken Geschetst. Deel 3* (niderland), Rotterdam: H. Nijgh
	+ Hobson, Rolf; Kristianson, Tom, muh. (2004), *Navies in Northern Waters*, Portland: Frank Cass, ISBN 0-7146-5541-4
	+ Israel, Jonathan (1995), *The Dutch Republic: Its Rise, Greatness, and Fall, 1477–1806*, Oxford: Clarendon Press, ISBN 0-19-873072-1
	+ Edler, F. (2001) [1911], *The Dutch Republic and The American Revolution*, Honolulu, Hawaii: University Press of the Pacific, ISBN 0-89875-269-8
	+ Adams, Julia (2005), *The Familial State: Ruling Families And Merchant Capitalism In Early Modern Europe*, Ithaca: Cornell University Press, ISBN 0-8014-3308-8
	+ Meinsma, Johannes Jacobus (1872), *Geschiedenis van de Nederlandsche Oost-Indische Bezittingen* (niderland), Delft: J. IJkema, OCLC 23421932
	+ Moore, Bob, muh. (2003), *Colonial Empires Compared: Britain and the Netherlands, 1750–1850*, Aldershot: Ashgate, ISBN 0-7546-0492-6
	+ Rodger, N. A. M. (2006), *The Command of the Ocean: A Naval History of Britain 1649–1815*, London: Penguin Books, ISBN 0-14-102690-1
	+ Schama, Simon (1977), *Patriots and Liberators: Revolution in the Netherlands 1780–1813*, New York: Knopf, ISBN 0-394-48516-5
	+ Scott, Hamish M. "Sir Joseph Yorke, Dutch politics and the origins of the fourth Anglo-Dutch war." *The Historical Journal* 31#3 (1988): 571-589.
	+ Simms, Brendan (2008), *Three Victories and a Defeat: The Rise and Fall of the First British Empire*, New York: Basic Books, ISBN 978-0-465-01332-6
	+ Francke, Johan (2019), *Al die willen te kaap'ren varen. De Nederlandse commissievaart tijdens de Vierde Engelse Oorlog, 1780-1784*, Zutphen: Walburg Pers, ISBN 978-94-6249325-4 978-94-6249325-4