* Agaricus bisporusAgaricus bisporus
* Agaricus bisporus yetishtirishAgaricus bisporus yetishtirish
* Agaricus bisporus mitseliysining tuzilishiAgaricus bisporus mitseliysining tuzilishi
* Agaricus bisporusAgaricus bisporus
* Agaricus bisporusAgaricus bisporus

***Agaricus bisporus*** - Yevropa va Shimoliy Amerikadagi yaylovlarida o‘suvchi iste‘mol qilinadigan bazidiomiset qo'ziqorin. Yetilmagan qo‘ziqorin ikki xil rangda bo‘ladi oq va jigarrang ikkalasi ham turli nomlarga ega. Yetilgan holatda qo'shimcha nomlari mavjud.

*A. bisporus* yetmishdan ortiq mamlakatlarda yetishtiriladi va dunyodagi eng koʻp isteʼmol qilinadigan qoʻziqorinlardan biri hisoblanadi.

Ismlar
------

Yetilmagan oq rangdagi qo'ziqorin quyidagicha nomlanishi mumkin:

* oddiy qo'ziqorin
* oq qo'ziqorin
* tugma qo'ziqorini
* yetishtirilgan qo'ziqorin
* stol qo'ziqorini
* champignon (fransuzcha qo'ziqorin)

Voyaga yetmagan jigarrang qo‘ziqorin quyidagicha nomlanadi:

* Shveytsariya jigarrang qo'ziqorini
* Rim jigarrang qo'ziqorini
* Italiya jigarrang qo'ziqorin
* kremini/krimini qo'ziqorini
* kashtan qo'ziqorini ( *Pholiota adiposa* bilan adashtirmaslik kerak)
* Oq chaqaloq

Pishgan holatda sotilganda, qo'ziqorinning uzunligi 10–15 centimetr (4–6 inches) o'lchamdagi qalpoqli jigarrang rangga ega. Pishgan qo‘ziqorin portabella, yoki portobella nomlari ostida sotiladi.

Qo‘ziqorinli burger

Taksonomiya
-----------

Oddiy qo'ziqorin murakkab taksonomik tarixga ega. Uni birinchi marta ingliz botaniki Mordekay Kubitt Kuk o'zining *Britaniya zamburug'lari bo'yicha qo'llanmasida* *Agaricus campestris* turi (var. *hortensis* ) sifatida tasvirlagan. Daniyalik mikolog Yakob Emanuel Lange keyinchalik nav namunasini ko'rib chiqdi va uni *Psalliota hortensis* var deb nomladi. 1938-yilda u tur maqomiga ko'tarildi va nomi *Psalliota bispora* deb o'zgartirildi. Emil Imbax (1897 – 1970) *Psalliota* jinsi 1946-yilda turkum nomini *Agaricus* deb o'zgartirganidan so'ng, turga *Agaricus bisporus nomini* berdi. *Bisporaning* o'ziga so‘zi ikki sporali bazidiyani to'rt sporali navlardan ajratib turadi.

Tavsif
------

Agaricus bisporus
Asl yovvoyi turning qalpoqchasi och kulrang-jigarrang rangga ega. Qattiq eti oq, ammo ba‘zi joylari och pushti-qizil rangga bo'yalgan. Sporalari quyuq jigarrang. Sporalari ovaldan yumaloq shaklda bo'lib, o‘lchami taxminan 4,5-5,5 mkm 5–7,5 mkm.

Bu qo'ziqorin odatda butun dunyo bo'ylab dalalarda va yomg'irdan keyingi o'tloqli joylarda, kech bahordan kuzgacha, uchraydi. Dunyoning ko'p joylarida yig‘iladi va iste'mol qilinadi; ammo, o'lik yoki zaharli o'xshashliklari bor.

### O'xshash turlar

Zaharli entoloma sinuatum to‘dasi
Oddiy qo'ziqorinni halokatli zaharli vayron qiluvchi farishta (*Amanita* sp.) bilan adashtirish mumkin, ammo ikkinchi qo'ziqorin ostida joylashgan volva, sof oq gilzalar (pushti yoki jigarrangdan farqli o'laroq) bilan ajralib turadi. Bundan tashqari, vayron qiluvchi farishta moxli o'rmonlarda o'sadi va archa bilan simbiotik yashaydi.

Zaharli "halok qiluvchi farishta"
Ko'proq keng tarqalgan va kamroq xavfli *Agaricus xanthodermus turi* butun dunyo bo'ylab o'tloqli joylarda o‘sadigan yeyilmaydigan qo'ziqorin. *A. xantodermus* fenolni eslatuvchi hidga ega; uning eti vaqt o‘tib ko'karadi. Bu qo'ziqorin ba'zi odamlarda ko'ngil aynishi va qayt qilishiga olib keladi.

Agaricus xanthodermus
Zaharli *Entoloma sinuatum* ham qisman o'xshashlikka ega, ammo sarg'ish gilzalari bor, pushti rangga aylanadi va uning halqasi yo'q.

Kultivatsiya tarixi
-------------------

 *A. bisporus* yetishtirilmoqda

| Qo'ziqorin va truffleishlab chiqarish - 2019 yil |
| --- |
| Mamlakat | Millionlab tonnani tashkil etadi |
|  Xitoy | 8.94 |
| Yaponiya bayrogʻi Yaponiya  | 0,47 |
| Qo'shma Shtatlar | 0,38 |
| Polsha bayrogʻi Polsha  | 0,36 |
| Niderlandlar bayrogʻi Niderlandiya | 0,30 |
| Dunyo | 11.90 |
| Manba: Birlashgan Millatlar Tashkilotining FAOSTAT  |

*A. bisporusning* tijoratda yetishtirilishining eng dastlabki ilmiy tavsifi 1707 -yilda fransuz botaniki Jozef Pitton de Turnefor tomonidan berilgan. Fransiyalik qishloq xo'jaligi mutaxassisi Olivye de Serres qo'ziqorin miseliyasini ko'chirib o'tkazish orqali qo'ziqorinlarni ko‘paytirish usulini yaratdi.

Dastlab, yetishtirish imkonsiz edi, chunki qo'ziqorin yetishtiruvchilar mitseliyni qazib olishdan va ularni kompostlangan go'ng to'shaklariga ekishdan yoki siqilgan axlat, tuproq va go'ngdan "g'isht" ni ekishardi. Shu tarzda yig'ilgan urug'lar patogenlarni o'z ichiga oladi va ekinlar odatda infeksiyalanadi yoki umuman o'smaydi. 1893-yilda sterillangan yoki sof ekin urug'i Parijdagi Paster instituti tomonidan kompostlangan ot go'ngida yetishtirilgan.

Oddiy agarikus qo'ziqorinining zamonaviy savdo navlari dastlab och jigarrang rangga ega edi. Oq qo'ziqorin 1925-yilda Pensilvaniya shtatining Coatesville shahridagi Keystone qo'ziqorin fermasida jigarrang qo'ziqorinlar orasida topilgan. Ferdinand Lambert, ferma xo'jayini va malakasi bo'yicha mikolog, oq qo'ziqorinni o'z laboratoriyasiga olib keldi.

*A. bisporus* hozir dunyoning kamida yetmishta davlatida yetishtiriladi. 

AQShda faqat *A. bisporusning* oq tugma shakli, sotilgan qo'ziqorinlarning taxminan 90% ini tashkil qiladi.

100 grammlik xom oq qo'ziqorinlar 93 kilojoul (22 kilocalorie) oziq-ovqat energiyasini ta'minlaydi va B vitaminlari, riboflavin, niatsin va pantotenik kislotalarning manbai hisoblanadi. Yangi qo'ziqorinlar, shuningdek, dietali mineral fosforning yaxshi manbai (10-19% DV) hisoblanadi.

Yangi *A. bisporus* tarkibida ergokalsiferol (D2 vitamini) 0,2 mikrogram (8 IU) D vitamini mavjud bo'lsa-da, ultrabinafsha nurlar ta'siridan keyin vitamin miqdori sezilarli darajada oshadi.

Galereya
--------

* Oq Agaricus bisporusOq *Agaricus bisporus*
* Birga birlashgan ikkita Agaricus bisporus qo'ziqoriniBirga birlashgan ikkita *Agaricus bisporus* qo'ziqorini
* Portobello qo'ziqorinlariPortobello qo'ziqorinlari
* Portobello navining ko‘ndalang kesimiPortobello navining ko‘ndalang kesimi
* Portobello navining ventral ko'rinishi ikkiga bo'lingan novdaPortobello navining ventral ko'rinishi ikkiga bo'lingan novda
* Qovurilgan bagetda, portobello, feta va raketaQovurilgan bagetda, portobello, feta va raketa

Manbalar
--------

1. 1 2 3  Cappelli A.*. Fungi Europaei:Agaricus* (it). Saronno, Italy: Giovanna Biella, 1984 — 123–25 bet.
2. 1 2 3  „White Button". *Fresh Mushrooms*.  Mushroom Council (18-iyul 2023-yil). 29-fevral 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29-fevral 2020-yil.
3. ↑  „Crimini". *Fresh Mushrooms*.  Mushroom Council (18-iyul 2023-yil). 7-avgust 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29-fevral 2020-yil.
4. ↑  *GourmetSleuth.* „Portobello (Portobella) Mushrooms". *Gourmet Sleuth* (11-noyabr 2013-yil). 10-yanvar 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-yanvar 2019-yil.
5. ↑  *GourmetSleuth.* „Portobello (Portobella) Mushrooms". *Gourmet Sleuth* (11-noyabr 2013-yil). 10-yanvar 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-yanvar 2019-yil.
6. 1 2  „portobello | Definition of portobello by Lexico" (en). *Lexico Dictionaries | English*. 31-avgust 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 31-avgust 2019-yil.
7. ↑  „Portabella". *Fresh Mushrooms*.  Mushroom Council (18-iyul 2023-yil). 29-fevral 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29-fevral 2020-yil.
8. ↑  *GourmetSleuth.* „Portobello (Portobella) Mushrooms". *Gourmet Sleuth* (11-noyabr 2013-yil). 10-yanvar 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-yanvar 2019-yil.
9. ↑  Cooke MC*. Handbook of British Fungi*. London: Macmillan and Co. 1871 — 138 bet.
10. ↑  „Species Fungorum – Species synonymy". *Index Fungorum*.  CAB International. 10-iyun 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 21-yanvar 2010-yil.
11. ↑  "Beitrag zur Psalliota Forschung" (de). *Annales Mycologici* **36** (1): 64–82. 1939.
12. ↑  Zeitlmayr L*. Wild Mushrooms:An Illustrated Handbook*. Garden City Press, Hertfordshire, 1976 — 82–83 bet. ISBN 0-584-10324-7.
13. ↑  Carluccio A.*. The Complete Mushroom Book*. Quadrille, 2003. ISBN 1-84400-040-0.
14. ↑  "Morphological, genetic, and interfertility analyses reveal a novel, tetrasporic variety of *Agaricus bisporus* from the Sonoran Desert of California". *Mycologia* **85** (5): 835–851. 1993. doi:10.2307/3760617.
15. ↑  "Discovery of a wild Mediterranean population of *Agaricus bisporus*, and its usefulness for breeding work". *Mushroom Science* **15**: 245–252. 2000.
16. ↑  „Production of mushrooms and truffles in 2019, Crops/Regions/World list/Production Quantity (pick lists)".  UN Food and Agriculture Organization, Corporate Statistical Database (FAOSTAT) (2020). 12-noyabr 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-mart 2021-yil.
17. ↑  Spencer DM „The mushroom–its history and importance",*. The Biology and Technology of the Cultivated Mushroom*. New York: John Wiley and Sons, 1985 — 1–8 bet. ISBN 0-471-90435-X.
18. ↑  Genders 1969, s. 19 harvnb error: no target: CITEREFGenders1969 (help)
19. ↑  Genders 1969, s. 18 harvnb error: no target: CITEREFGenders1969 (help)
20. ↑  Genders 1969, s. 121 harvnb error: no target: CITEREFGenders1969 (help)
21. ↑  „Mushrooms and vitamin D". *Los Angeles Times*. Qaraldi: 23-avgust 2003-yil.
22. ↑  "Vitamin D2 formation and bioavailability from *Agaricus bisporus* button mushrooms treated with ultraviolet irradiation". *Journal of Agricultural and Food Chemistry* **57** (8): 3351–5. April 2009. doi:10.1021/jf803908q. PMID 19281276.