**Zaytun moyi** — bu Yevropa zaytun mevalaridan olingan oʻsimlik moyi (zaytun, lotincha: *Olea europaea*).Yog 'kislotasi tarkibiga koʻra, juda koʻp miqdorda oleyk kislotasi esterlari boʻlgan yogʻ kislotasi triglitseridlari aralashmasidir. Uning rangi jigarrang-sariqdan yashil-sariqgacha va yengil achchiq taʼmga ega. Moyning kelib chiqishiga qarab erish nuqtasi +7 +10 °C.

Qadim zamonlardan beri, bu yogʻ Oʻrta yer dengizi dietasining ajralmas qismi boʻlgan. Qadim zamonlardan beri ibodatxonalar va masjidlarni yoritishda, shuningdek, nasroniy va yahudiy marosimlarini bajarishda ishlatilgan.￼￼￼Rossiyada￼￼ 19-asrning oxirigacha oliy navli zaytun moyi Provans, past navli zaytun moyi esa yogʻoch deb atalgan.

Tarixi
------

 Dviratdagi neft zavodi
Zaytun Oʻrta yer dengizining shimoli-sharqiy qismida, jumladan Kichik Osiyoda yovvoyi holda oʻsadi. Daraxtni xonakilashtirish joyi va vaqti turli mamlakatlar olimlari oʻrtasida uzoq davom etgan bahs-munozaralar mavzusidir. Maʼlumki, zaytun moyi ishlab chiqarish Minoan tsivilizatsiyasi farovonligining mustahkam tayanchi boʻlib xizmat qilgan .Kritda topilgan zaytun moyi uchun eng qadimgi idishlar (protoamphoralar) miloddan avvalgi 4-ming yillikning oʻrtalariga toʻgʻri keladi.

Qadimgi Misr zaytun moyini Krit va Kanʼondan sotib olgan. Bu neft Ebla arxiv hujjatlarida (miloddan avvalgi 3-ming yillik oʻrtalari) qayd etilgan. Yog 'nafaqat oziq-ovqat uchun, balki terini parvarish qilish (sovun bazasi) va ibodat (moy lampalari uchun yoqilgʻi) uchun ham ishlatilgan. Miloddan avvalgi 8-asrda Karfagenlik Finikiyaliklar zaytunni Ispaniya qirgʻoqlariga, qadimgi yunonlar esa Italiyaga olib kelishgan. Oʻsimlikning lotincha nomi (*oleum*) qadimgi yunoncha ἔlion  dan olingan.

Oliva — yunonlarning milliy daraxti Bu daraxt Afina tomonidan yaratilgan deb ishonilgan. Afina shahri, afsonaga koʻra, bu maʼbuda nomi bilan atalgan, chunki Attika aholisi Poseydon ularni yoʻldan ozdirmoqchi boʻlgan tuzli buloqdan koʻra uning bu sovgʻasini afzal koʻrishgan. Zaytun shifobaxsh xususiyatlari Gippokrat tomonidan tan olingan. Butun ellinistik dunyoning gimnaziyalaridagi sportchilar bu moy bilan ishqalanishgan. Biroq, Pliniy Italiyadan neftni afzal koʻrdi.

Fransuz Per-Jozef Amoreux oʻzining „Traité de l’olivier"Monpellier, kitobida zaytun daraxti tarixi va yogʻni olishning turli usullari haqida oʻsha paytda toʻplangan maʼlumotlarni jamlagan. Bugungi kunda Fransiya, Ispaniya, Gretsiya va boshqa Oʻrta er dengizi mamlakatlarida faoliyat yuritadigan ixtisoslashtirilgan muzeylar ushbu mahsulotning tarixi haqida batafsil maʼlumot beradi.

Tarqatishi
----------

2010-yilda dunyodagi zaytun moyining deyarli 44% Ispaniyada, asosan janubiy Andalusiya hududida ishlab chiqarilgan  .Ispan shoiri Federiko Garsia Lorka : „Men sening sehringni bilaman, zaytun, sen dunyo uchun yerdan qon olasan".Italiya ishlab chiqarilgan neftning asosiy qismini isteʼmol qiladi va qoʻshimcha ravishda uni boshqa mamlakatlardan import qiladi. Gretsiya zaytun moyining uchinchi yirik ishlab chiqaruvchisi hisoblanadi. Yunonlar italiyaliklar va ispanlarga qaraganda sezilarli darajada koʻproq zaytun moyini isteʼmol qiladilar — yiliga kishi boshiga 20 litrdan ortiq  .Yevropadan tashqarida zaytun moyining asosiy ishlab chiqaruvchilari Tunis, Marokash va Suriyadir  .

Bosh qarorgohi Madridda joylashgan Xalqaro Zaytun Kengashi (XOQ) barcha zaytun moyining 95% ishlab chiqarishni nazorat qiladi  Yevropa Ittifoqi tomonidan qoʻllab-quvvatlanadigan ushbu tashkilot butun dunyo boʻylab mahsulotni targʻib qilishga qaratilgan. Ushbu faoliyat natijasida zaytun moyini Yevropadan tashqarida isteʼmol qilish har yili barqaror ravishda oshib bormoqda. Dunyoda zaytun moyini ishlab chiqarish va isteʼmol qilish statistikasi:

| Mamlakat | Ishlab chiqarish, ming tonna (2014) | ishlab chiqarish, % (2005) | Isteʼmol, % (2005 ) | Bir kishi boshiga oʻrtacha yillik isteʼmol, kg  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| </img> Ispaniya | 1738,6 | 36 | yigirma | 13.62 |
| </img> Italiya | 294,9 | 25 | oʻttiz | 12.35 |
| </img> Gretsiya | 208.9 | oʻn sakkiz | 9 | 23.7 |
| </img> kurka | 73.9 | 5 | 2 | 1.2 |
| Surinam bayrogʻi Surinam</img>Surinam bayrogʻi Surinam | 100.6 | toʻrtta | 3 | 6 |
| </img> Tunis | 179,7 | sakkiz | 2 | 9.1 |
| </img> Marokash | 137.4 | 3 | 2 | 1.8 |
| </img> Portugaliya | 66.5 | bitta | 2 | 7.1 |
| </img> AQSH |  |  | sakkiz | 0,56 |
| Fransiya bayrogʻi Fransiya</img>Fransiya bayrogʻi Fransiya |  |  | toʻrtta | 1.34 |

Ishlab chiqarish
----------------

 Marokashda zaytun moyi qazib olish
Zaytun daraxtining oʻrtacha umri 500 yil, lekin baʼzi daraxtlar 1500 yil yoki undan koʻproq yashaydi. Quddusdagi Zaytun togʻidagi daraxtlarning yoshi 2000 yildan ortiq  deb ishoniladi.

 Santrifugadan moyni qabul qilish
Xom zaytun mevasi yeyilmaydi, chunki u juda achchiqdir. Bu achchiqlik faqat bir necha hafta davomida maxsus shoʻr suvda namlangandan keyin yoʻqoladi. Hatto oliy navli zaytun moyi tarkibida oleuropein mavjudligi sababli achchiq taʼmga ega.

Zaytun moyi yashildan pishgan qora yoki binafsha ranggacha boʻlgan turli darajadagi etuklikdagi mevalardan ishlab chiqariladi. Pishmagan zaytun moyi odatda kuchli taʼmga ega, etuk zaytun moyining taʼmi yumshoqroq va hosildorligi yuqori boʻladi Zaytun daraxti mevasining xamiri 55% gacha yogʻni oʻz ichiga olishi mumkin  .

Tarkibi va fizik-kimyoviy parametrlari | Yog 'kislotalarining tarkibi, %:</br> boy</br> toʻyinmagan:</br> oleyk</br> linoleik | </br> 9-12</br></br> 64-85</br> 4-12 (20 gacha) |
| Skualen, mg/100 g | 484-826 |
| 15 °C da zichlik, kg/m³ | 914-929 |
| Sinishi indeksi | 1.466-1.471 |
| Toʻkish nuqtasi, ° C | 0 dan −6 gacha |
| Yod raqami | 72-89 |
| Sovunlanish raqami | 185-200 |
| Reyxert-Meisl raqami | 0,2-1 |

### Tijorat navlari

Zaytun moyi quyidagi turlarga boʻlinadi:

* *tabiiy* (inglizcha: *) neft kimyoviy tozalashsiz faqat fizik usullar yordamida olinishini bildiradi. Yog 'ishlab chiqarishga ishora qiluvchi* bokira yog **atamasi chakana shisha yorliqlaridagi *Virjiniya* yogʻidan farq qiladi (pastga qarang). keyingi kichik boʻlim);**
* *tozalangan* (tozalangan)inglizcha: *) yogʻning kuchli taʼmni (bu nuqson deb hisoblanadigan) va kislota tarkibini (erkin yogʻ kislotalari) yoʻq qilish uchun fizik-kimyoviy jarayonlar yordamida tozalanganligini anglatadi. Umuman olganda, tozalangan neft tabiiyga qaraganda pastroq sifatga ega deb hisoblanadi;* bokira zaytun moyi *va* toza zaytun moyining *chakana navlari tarkibida tozalangan yog‘ aralashmalari bo‘lmasligi kerak;*
* *tort* (inglizcha: *) kimyoviy erituvchilar, odatda geksan va harorat taʼsirida ekstraktsiyadan olingan yogʻni bildiradi.*

 Zaytun moyining manbai — zaytun
 Bozordagi zaytun moyi

Manbalar
--------

1. ↑  Sm. slovar Dalya, statyu „Maslo".
2. ↑  F. R. Riley, „Olive Oil Production on Bronze Age Crete: Nutritional properties, Processing methods, and Storage life of Minoan olive oil", *Oxford Journal of Archaeology* 21:1:63-75 (2002).
3. ↑  Grecheskoe slovo, v svoyu ochered, moglo bit pozaimstvovano u finikiyan, na yazike kotorix *el’yon* oznachaet „nailuchshee". Angliyskoe slovo „oil", oznachayuщee lyuboe jidkoe maslo, soglasno slovaryu Vebstera, proisxodit ot latinskogo „oleum", oznachayuщego olivkovoe maslo
4. ↑  „Encyclopedia of Ancient Greece — Nigel Guy Wilson — Google Книги". 2020-yil 6-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 30-sentyabr.
5. ↑  S. B. Oxotnikov. Nikoniy i antichniy mir Severnogo Prichernomorya. Odessa, 1997. Str. 155.
6. ↑  Olive Oil production in tons statistics — Countries compared — NationMaster[*sayt ishlamaydi*]Andoza:Недоступная ссылка
7. ↑  „Virgin Olive Oil — Viktoria Hassouna — Google Книги". 2017-yil 21-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 30-sentyabr.
8. ↑  „Faostat". 2011-yil 20-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 16-fevral.
9. ↑  „International Olive Council". 2005-yil 14-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2009-yil 14-mart.
10. ↑
11. ↑  „California and World Olive Oil Statistics (PDF)" (en).  cesonoma.ucdavis.edu. 2006-yil 25-fevralda asl nusxadan arxivlangan.
12. ↑  „По материалам официального российского сайта Международного совета по оливкам (IOC)". 2011-yil 8-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2011-yil 18-avgust.
13. ↑  Тойбнер К. „Оливковое масло",*. FoodKultur*. Grafe und Unzer Verlag GMBH, 2012 — 7 bet.
14. 1 2  Касторных М. С. Кузьмина В. А. Пучкова Ю. С. и др. „Оливковое масло",*. Товароведение и экспертиза пищевых жиров, молока и молочных продуктов*. М.: ИЦ "Академия", 2003 — 61—62 bet. ISBN 5-7695-1340-3.