Shanxay dovoni is located in HebeiShanxay dovoni (Hebei)
 Shanxayguanning asosiy darvozasidagi "Osmon ostidagi birinchi dovon" lavhasi
**Shanxay dovoni** yoki **Shanxayguan** (xit. an’anaviy 山海關, soddalashtrilgan 山海关, pinyin: *Shānhǎi Guān*) Buyuk Xitoy devoridagi asosiy dovonlardan biri, Min devori boʻylab eng sharqiy tayanch nuqtasi boʻlib, Liaoxi yoʻlagidagi eng tor nuqtada joylashgan. U Xebey provinsiyasida, Shi daryosining sharqiy qirg‘og‘ida, Yan tog‘lari va Liaodun ko‘rfazi qirg‘og‘ida joylashgan.

1961-yilda dovon Xitoy Davlat Kengashi tomonidan milliy darajada himoyalangan asosiy tarixiy va madaniy obida sifatida ro‘yxatga olingan va 1987-yilda YuNESKO tomonidan Buyuk devorning bir qismi sifatida Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan.

Dovon Min sulolasi Buyuk devorining sharqiy nuqtasidagi mashhur sayyohlik hududidir. Devorning Boxay dengizi bilan tutashgan qismi "Qadimgi ajdaho boshi" nomini olgan. Dovon qariyb 300 km (190 mi) Pekindan sharqda va shimoli-sharqda Shenyangga o‘tadigan Jingshen temir yo‘li orqali bog‘langan.

Xitoy tarixi davomida dovon Shimoli-Sharqiy Xitoy (Manjuriya) etnik guruhlari, jumladan, Xitan, Jurchen va Manjurlarga qarshi mudofaa posti boʻlib xizmat qilgan. Shanxay dovoni Buyuk devor sharqiy chekkasining boshlang‘ich nuqtasi bo‘lib, chegarani qo‘riqlash uchun birinchi to‘siqdir. Shuning uchun u "Osmon ostidagi birinchi dovon" (天下第一关) deb nomlanadi.

Tarixi
------

Yan tog‘ining janubida va Boxay dengizining shimolida joylashgan dovon asrlar davomida Shimoli-Sharqiy va Markaziy Sharqiy Xitoy o‘rtasidagi tor yo‘lni mudofaa qilib kelgan. Bu yerda Shimoliy Si sulolasi, Suy sulolasi va Tan sulolasiga asos solingan. Tan davrida bu joy Yuguan deb atalgan va 785-yilga kelib u yerda garnizon tashkil etilgan. Yuguandan Jinniukougacha yana sakkizta garnizon tashkil etilgan. So‘nggi Tan va Besh sulola davrida hudud avtonom gubernatorlar tomonidan nazorat qilingan. Besh sulola davrida hech qanday garnizonlar (Yuguandan tashqari) qolmagan. Hudud va dovonlar keyinchalik Liao sulolasi tomonidan nazorat qilingan. Liao hozirgi Shanxayguanda, Yuguanning sharqida Syanmin okrugiga asos solgan. Jin va Yuan sulolasi davridagi hududda garnizonlar qurilgan. 1381-yilda Min generali Syu Da va uning askarlariga eski Yongping va Jieling dovonlarini ta'mirlash buyurildi. Shundan kelib chiqib, ular hozirgi dovonni qurdilar. U tog‘lar va dengiz o‘rtasida joylashganligi sababli Shanxayguan (so‘zma-so‘z "tog‘-dengiz-dovoni") deb nomlangan. XVI asrning oxirida Min generali Qi Jiguang dovon atrofida harbiy shaharni qurish va mustahkamlashni boshladi. Sharqda, janubda va shimolda shaharlar va qal'alar qurdi. Bu uni Xitoydagi eng mustahkam dovonlardan biriga aylantirdi.

Sin sulolasi imperatori Syanlun davrida Shanxay dovoni Yongping saroyi yuridiktsiyasi ostidagi Linyu okrugi qarorgohiga aylandi. Sin sulolasining so‘nggida qirg‘oq mudofaasini mustahkamlash uchun ko‘plab qal'alar qurildi. Xitoy Respublikasi davrida dovon Fengtian guruhi, Xitoy Respublikasi Milliy hukumati, Yaponiya armiyasi va Jireliao harbiy hududi nazorati ostida bo‘ldi. U 1948-yil 27-noyabrda Shimoli-Sharqiy dala armiyasi tomonidan egallangan. Xitoy Xalq Respublikasi tashkil topganidan keyin Shanxay dovoni dastlab Liaoxi provinsiyasi, keyinroq Xebey viloyati yuridiksiyasi ostida bo‘lgan.

Bugungi kunda Shanxay dovoni Buyuk devordagi eng yaxshi saqlanib qolgan dovonlardan biridir.

### Shanxay dovoni jangi

1644-yilda Li Zicheng qoʻzgʻolonchilar qoʻshinini Min sulolasi poytaxti Pekinga olib kirdi va bu Min sulolasining rasmiy tugashini belgilab berdi. Poytaxtni egallab olgandan so‘ng, Li Buyuk devor shimolidagi kuchli Ningyuan garnizonining qo‘mondoni Min generali Vu Sanguining yordamini olishga harakat qildi. Liga bo‘ysunishdan ko‘ra, Vu Manjurlarning Sin sulolasi bilan bog‘lanib, qo‘zg‘olonchilarni poytaxtdan haydash uchun kuchlarni birlashtirishni taklif qildi. Sin regenti Dorgon Vuning taslim bo‘lishini qabul qilish uchun o‘z qo‘shinini Shanxay dovoniga yo‘lladi. Vu va manjurlar birgalikda dovon yaqinida Li Zicheng qo‘shinini mag‘lub etishdi va Li poytaxtni tark etishga majbur bo‘ldi. Sinlar g‘alabasi ularning armiyasiga Pekinga qarshiliksiz kirishiga imkon berib, ularni Xitoyda hukmron kuchga aylantirdi.

### Keyingi tarixi

 Shanxayguan, 1900-yilda o‘tayotgan sayohatchi tomonidan chizilgan
Sin davrida Shenyang va Pekin o‘rtasida joylashgan Shanxay dovoni "poytaxtlarning kaliti" deb atalgan. Respublika davrida, shuningdek, Sakkiz Millat Ittifoqi va Ikkinchi Jahon urushi davrida dovon ko‘plab to‘qnashuvlarga guvoh bo‘lgan.

1911-yilgi Britannica ensiklopediyasida shunday deyilgan:

> "SHANXAY-KVAN, Xitoydagi Chihli provinsiyasining eng sharqidagi garnizon shahar. U Buyuk Xitoy devoridagi tepaliklar oralig‘ida dengizga birlashib, Xitoy va Manjuriya o‘rtasidagi joyda joylashgan. Bu muhim harbiy nuqta Manjuriya va Xitoyning katta tekisligi o‘rtasidagi savdo yo‘lidir. Tientsin va Takudan Imperator Shimoliy temir yo‘li, (174 m.) dovondan o‘tadi va Liao-tun ko‘rfazi qirg‘og‘i bo‘ylab Niuchvang shartnoma portigacha boradi. U Port Arturdan Sibir magistraliga olib boradigan temir yo‘llar bilan bog‘lanadi. Dovon 1899-yil 28-apreldagi Buyuk Britaniya va Rossiya o‘rtasidagi konvensiyada belgilanganidek, Rossiya ta'sir doirasining janubiy chegarasini tashkil etdi.
> 
> 

1900-yil iyul oyida 15 000 yapon qo‘shini ixetuanlar qamalidan xalos bo‘lish uchun Pekinga yurishdan oldin Shanxay dovonida to‘xtadi. Hududni to‘xtashdan oldin bombardimon qilish shart emas edi. Chunki u yerda juda kam xitoylik qo‘shinlar mavjud edi. Shanxay dovonida yapon va fransuzlarning mast qo‘shinlari o‘rtasida janjal sodir bo‘lganida ittifoqchilar o‘rtasidagi munosabatlarga zarba berildi. Jangda uchta fransuz va yetti yapon askari halok bo‘ldi. Besh fransuz va 12 yapon yaralandi.

1945-yil noyabr oyida Shimoli-Sharqiy Xalq Ozodlik Armiyasi (PLA) Shanxayguanni janubdan hujum qilayotgan Gomindan kuchlariga qarshi ushlab turishga harakat qildi. Ular Chang Kayshini Manjuriyadan chiqarib yubormaslikka harakat qilishdi. 10 000 kishilik PLA kuchlari jihozlanmagan va pozitsiyani himoya qilish uchun juda kam bo‘lganligi uchun Sipingga chekinishdi.

Tuzilishi
---------

 Shanxay dovoni - Buyuk Xitoy devori okean bilan uchrashadigan joy (Boxay dengizida).
Shanxay dovoni kvadrat shaklida qurilgan bo‘lib, perimetri taxminan 4 km (2.5 mi). Devorlarning balandligi 14 metr (46 ft), qalinligi 7 metr (23 ft)ga yetadi. Sharqiy, janubiy va shimoliy tomonlari chuqur, keng xandaq bilan o‘ralgan, uning ustiga ko‘priklar qurilgan. Dovonning o‘rtasida baland qo‘ng‘iroq minorasi joylashgan.

Shanxayning to‘rt tomonida bir vaqtlar darvoza yoki *men* (門) bo‘lgan. Chjèndōng darvozasi (鎮東門) sharqiy devorda, Yíng‘ēn darvozasi (迎恩門) gʻarbda, Vangyang darvozasi (望洋門) janubda va Wēiyuǎn darvozasi (威遠門) shimolda joylashgan. Asrlar davomida ta'mirlanmaganligi sababli bugungi kunda faqat Chjèndōng darvozasi saqlanib qolgan. Bu darvoza Pekin tomonda, dovondan tashqarida joylashganligi tufayli eng muhim darvoza edi.

Transport
---------

Pekin-Xarbin temir yo‘li va Tyanszyan-Shanxayguan temir yo‘lidagi Shanxayguan temir yo‘l stantsiyasi Shanxay dovonigacha bo‘lgan yo‘ldagi eng yaqin temir yo‘l stantsiyasidir.

Manbalar
--------

1. ↑  *China Cultural Heritage, Issues 1-6*. China Cultural Heritage Magazine Agency, 2009 — 93– bet.
2. ↑  *Science and Technology Achievements in History of China*. Foreign Languages Press, 25 January 2018 — 155– bet. ISBN 978-7-119-06386-7.
3. ↑  „Old Dragon's Head—where the Great Wall of China meets the sea". *The Times of India* (8-sentabr 2014-yil).
4. ↑  Editorial Department of Zhonghua Book Company*. Chinese Ancient Culture Common Sense for Elementary School Students*. Zhonghua Book Company, 9 April 2018 — 88– bet. ISBN 978-7-101-13020-1.
5. ↑  *International Dictionary of Historic Places, Volume 5: Asia and Oceania* Schellinger:. Chicago: Fitzroy Dearborn Publishers, 1996 — 739 bet. ISBN 1-884964-04-4.
6. ↑  *China's Top 10 Passes*. Xi'an Map Publishing Agency, 2003. ISBN 978-7-80670-384-7.
7. ↑  Wakeman 1985, ss. 290–318
8. ↑  Straits Times, 18 July 1900, p.2

Bibliografiya
-------------

* Wakeman, Frederic (1985), *The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-century China*, Berkeley: University of California Press, ISBN 0520048040