**Aleksandr Bekovich Cherkasskiy** (pravoslav dinini qabul qilinishidan oldingi ismi **Devlet Girey Mirzo**) (16?? – 1717) – Shimoliy Kavkazlik Bekovich Cherkasskiylar oilasidan boʻlgan kabard knyazlari avlodi. Oʻrta Osiyoga birinchi rus harbiy ekspeditsiyasini boshqargan rus zobiti. 1714-1717-yillarda Xiva xonligiga harbiy yurish uyushtirib, yurishdan qaytmagan.

Hayoti
------

Aleksandr Bekovich Cherkasskiy oʻzining kelib chiqishini Buyuk Kabardaning Oliy knyazi-Valiy Kazi Psheapshokovga (1615-yilda vafot etgan) bogʻlaydi. Kazi Psheapshokovning nabirasi knyaz Bekmirza Jambo'latovdan olti oʻgʻil qolпфт: Tatarxon, Shevlox, Devlet Girey, Batoko, Kaysin va Elmirza. Otalaridan keyin ularni Bekmirzinlar, keyin esa Bekovichlar deb atashgan. Rus hujjatlarida Bekmirzo bolalari Bekovlar deb atalgan.

Knyazning tugʻilgan yili nomaʼlum. Uning nomi hujjatlarda birinchi marta 1688-yilda, Terki shahrida sodir boʻlgan yongʻindan soʻng, voyevodalikni Ivan Borisovich Martyanovdan Afanasiy Ivanovich Kozlovga topshirish buyrug'ida qayd etilgan. Vakolat va mulkni topshirish paytida roʻyxat tuzilgan, uning sanasi 1688-1689-yillarda sodir boʻlgani maʼlum. Devlet Girey Mirzo Terkidagi ijaraga olingan kulbasida yashagan.

Aleksandr Cherkasskiy knyaz Boris Alekseevich Golitsinning ijaraga olingan (amanat) uyida Qozon Prikaz boshligʻining oʻgʻillari bilan birga tarbiyalangan. 

1708-1709-yillarda Aleksandr Cherkasskiy dengizchilik ishlarini oʻrganish uchun chet elga yuborilgan. Buni knyaz Boris Ivanovich Kurakin tomonidan XVII-XVIII asrlar oxirida Italiya va Gollandiyaga „taʼlim berish" uchun tuzilgan odamlar roʻyxati tasdiqlaydi. Yigirmata ism roʻyxatida „bu yil Gollandiyaga navigatsiya oʻqituvchilarining birinchi oilalari yuborilgan va biz ularni kimligini oshkor qilamiz" deb „Cherkasskiy K. Aleksandro" koʻrsatilgan. Oʻqish paytida u bir nechta dengiz sayohatlarini amalga oshirgan. Safar hisobotlari Pyotr I ning eʼtiboriga tushib, Cherkasskiy qobiliyatli ofitser sifatida tanildi.

Dengiz sayohatidan qaytib kelgach, u Preobrazhenskiy polkiga xizmatga kirdi. 1714-1716-yillarda podshoning xohishiga koʻra u Kaspiy dengizi qirgʻoqlarini kartografik oʻrganish boʻyicha ekspeditsiyaga rahbarlik qildi, oʻzi tuzgan xaritani shaxsan podshohga taqdim etdi va uning roziligini oldi.

Xiva yurishi va oʻlimi
----------------------

1714-yil 2-iyunda Pyotr I „Preobrazhenskiy polki kapitani leytenant knyaz Bekovich Cherkasskiyni Amudaryoni oʻrganish maqsadida yuborish toʻgʻrisida" farmon chiqardi…" Bu davrga kelib Rossiyada Oʻrta Osiyo davlatlari, mintaqa geografiyasi, Hindistonga borish yoʻllari haqidagi maʼlumotlar nihoyatda tarqoq edi.

Ekspeditsiyaning sabablaridan biri Amudaryoda goʻyoki boy oltin qumlar borligi va xivaliklar buni yashirish uchun daryo oqimini Orol dengiziga burish uchun maxsus toʻgʻondan foydalanganligi haqidagi afsonadir. Rossiyada oqimni osongina tiklash mumkin, keyin esa oltin konlariga kirish imkoniyatiga ega boʻlish mumkin deb hisoblangan. 1714-yilgi ekspeditsiya paytida olingan maʼlumotlarga asoslanib, Bekovich Cherkasskiy Kaspiy dengizining sharqiy rayonlarining birinchi ilmiy xaritasini yaratdi. Ushbu xarita A. Bekovich Cherkasskiy uni 1716-yil fevral oyida I Pyotrga topshirdi. Ushbu xarita Parij Fanlar akademiyasida taqdim etilgan, bu Pyotr I ning unga aʼzo etib saylanishiga sabab boʻlgan.

1716-yil 14-fevralda Pyotr I Bekovichga shaxsan oʻzi yozgan quyidagi koʻrsatmalarni topshirdi:

1. Amudaryoning avvalgi oqimini oʻrganish va iloji boʻlsa, uni eski oʻzanga qaytarish;
2. Xiva xonini itoatkorlikka ko'ndirish;
3. Xivaga boradigan yoʻlda va ayniqsa, Amudaryoning boʻyida zarur joylarda qal’alar qurish;
4. U yerda oʻz mavqeyini mustahkamlab, Buxoro xoni bilan munosabatga kirishib, uni itoatkorlikka ko'ndirish;
5. Xivadan savdogar niqobi ostida leytenant Kojinni Hindistonga Boburiylar bilan to'g'ridan-to'g'ri savdo aloqalarini o'rnatish uchun yuborish, yana bir mohir ofitserni esa Erketga oltin rudalarini qidirish uchun yuborish.

Bekovichga 4000 ta muntazam askar, 2000 ta Yaik va Greben kazaklari va 100 ta dragunlar berildi; Bundan tashqari, ekspeditsiya tarkibiga bir nechta dengiz zobitlari, 2 muhandis va 2 savdogarlar kirgan.

1716-yilning asosiy qismi Astraxanda olib borilgan tayyorgarlik ishlariga sarflandi. Bekovich 1715-yilda bu yerga kelib, dengiz qirgʻoqlarini oʻrgangan; Natijada u Kaspiy dengizining birinchi xaritasini tuzgan.

1716-yil sentyabr oyida Bekovich Astraxandan Kaspiy dengiziga yoʻl oldi va Tyuk-Karagana burnida, Aleksandrovskiy koʻrfazida va Krasnye Vodi traktida toʻxtadi; qal’alar qurish uchun hamma joyda otryadlar qoldirildi. Krasnye Vodi traktida Bekovich Amudaryoning sobiq oʻzanini topishga umid qildi, bu yerdan Xivaga ikki elchi yubordi (Ular qaytib kelmadi) va oʻzi Astraxanga qaytib ketdi. Bekovich yirik qoʻshinlar bilan 1717-yil bahorida quruqlik orqali Xivaga yoʻl oldi.

Biroz vaqt oʻtgach, Bekovich butun otryadi bilan vafot etgani maʼlum boʻldi. Oʻlim xabarchisi kazak Yaik Axmetov edi, u bir necha kishi bilan asirlikdan qochib kelgan.

Xiva xonligida ularni 24 ming askar bilan Xiva xoni Sherg'ozixon kutib olgan, lekin uch kunlik jangdan soʻng xon ortga chekingan va endi Xiva tomon harakatlanishiga toʻsqinlik qila olmagan. Keyin xon tinchlik takliflari va yakuniy muzokaralar uchun Bekovichni Xivaga taklifnoma bilan elchilar yuboradi.

Bekovich 500 kishilik otryad bilan yetib kelgan va qolgan qoʻshinni mayor Frankenbekga topshirdi. Shu bilan birga, xon Bekovich bilan kelgan barcha rus qoʻshinlarini xivaliklar boqishi uchun ularni besh xil shaharda otryadlarga joylashtirish kerakligiga ishontira boshladi. Taklifga rozi boʻlgan Bekovich, ikki marta buyrugʻini bajarishdan bosh tortgan Frankenbekni butun qoʻshinni 5 otryadga boʻlib, koʻrsatilgan shaharlarga yuborishga majbur qildi. Otryadlar Xivadan ancha uzoqlashganda, xivaliklar toʻsatdan Bekovich otryadiga hujum qilib, uni qirib tashladilar. Qolgan qoʻshinlar taqdiri ham shunday yakun topdi, ulardan juda oz qismi qochishga muvaffaq boʻldi.

Xiva xoni Bekovichning kallasini Buxoro xoniga hadya qilib yuboradi. Uning oʻlimi „propal kak Bekovich" („Bekovich kabi gʻoyib boʻldi") maqoliga aylangan.

Bekovichning oʻz otryadiga yovmut qabilasidan boʻlgan turkmanlar toʻgʻridan-toʻgʻri hujum qilgan deb ishonilgan. 1873-yilda Turkiston oʻlkasi general-gubernatori Kaufman general-mayor Golovachevga Rossiya fuqaroligini qabul qilishdan bosh tortgan va Cherkasskiy ekspeditsiyasi qoʻshinlarini yoʻq qilgan qabilaga nisbatan jazo reyd oʻtkazishni buyurganida, Rossiyadagi jamoatchilik bu voqeani, Bekovich uchun qasos deb qabul qildi.

Bolalari
--------

* Knyaz, katta Aleksandr Aleksandrovich Bekovich-Cherkasskiy, rus armiyasi polkovnigi.
* Rossiya armiyasining brigadiri, knyaz, kichik Aleksandr Aleksandrovich Bekovich-Cherkasskiy (Bekovich Cherkasskiy oʻldirilganda 4 yoshda boʻlgan)

Xotira
------

* Aleksandr Bekovich-Cherkasskiy sharafiga Bekovo qishlogʻi (Bekovshchina) uning nomi bilan nomlangan. Hozir bu shahar tipidagi Bekovo posyolkasi – Penza viloyati Bekovskiy tumanining maʼmuriy markazi.
* Bekovo ishchi qishlogʻining zamonaviy gerbi va bayrogʻida Bekovich-Cherkasskiy gerbidan salla koʻrinishidagi tojning gʻayrioddiy tasviri mavjud.
* Kaspiy dengizida Aleksandr Bekovich-Cherkasskiy koʻrfazi uning sharafiga nomlangan, hozir Aleksandrbay (Qozogʻiston).
* Bekovich-Cherkasskiy Aleksandr Rodionovning „Qul knyaz" romanining qahramoni boʻlgan (2006).

Manbalar
--------

1. ↑  „Александр Бекович-Черкасский".  // Хронос. 2016-yil 20-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 9-dekabr.
2. ↑  „Князь Александр (Давлет-Гирей) Бекович-Черкасский". 2009-yil 28-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2008-yil 26-oktyabr.
3. ↑  „Крепости и минареты Хивы — метафизический образ истории Центральной Азии". 2008-yil 3-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2008-yil 26-oktyabr.
4. ↑  *Акты исторические, собранные и изданные археографической комиссией 1676—1700*, СПб. 1842 — 314 bet.
5. ↑
6. ↑  *Nasirov K. Z.* „Chtob sudam proxod bil svoboden bez zaderjaniya…" Kartograficheskoe opisanie Kaspiyskogo morya ofitserami flota Petra Velikogo. // Военно-исторический журнал. – 2018. – № 10. – S.50—55.
7. ↑  „Бурштейн Е. Ф.: «Песошное золото» в России: путешествие Матвея Снегирева в 1790 году. — журнал «Природа» № 6, 2012". 2013-yil 29-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2012-yil 24-avgust.
8. ↑  Adilov J. X. Ekspeditsiya Aleksandra Bekovicha-Cherkasskogo v Srednyuyu Aziyu: istoriograficheskaya dinamika// Oʻzbekiston tarixi. 2014, № 4. S. 47-61.
9. ↑  Rossiyskiy istoricheskiy illyustrirovanniy jurnal „Rodina", № 7 za 2004 god
10. ↑  *Пословицы русского народа. — М.: Художественная литература*. Poslovitsi russkogo naroda
11. ↑  *Shirokorad A. B.* Rossiya – Angliya: neizvestnaya voyna 1857—1907. – M. 2002. – S. 145.

Havolalar
---------

* Bekovich-Cherkasskiy yurishlarining arxiv hujjatlari
* *Bezgin I. G.* [militera.lib.ru/research/bezgin\_ig/index.html Knyaz Bekovich-Cherkasskiyning Xivaga ekspeditsiyasi va leytenant Kojin va Murza Tevkelev flotining Hindistonga Buyuk Moʻgʻulga elchixonasi. (1714-1717). Bibliografik monografiya]. – SPb. : turi. R. Golike, 1891 yil.