Ezoterizm (yunon tilidan tarjima qilingan - "ichki"), Rene Genonning ta'rifiga ko'ra, "sirli oqimlar rahbarlarining fikriga ko'ra, tabiat va atrofdagi dunyoni sub'ektiv bilishning falsafiy dunyoqarashi bilan faqat cheklangan odamlar uchun mavjud bo'lgan ta'rifdir".

Ezoterik-bu yashirin, yashirin yoki faqat Tanlanganlar tomonidan kashf etilgan har qanday ta'limot yoki jamiyat sirlariga bag'ishlangan degan ma'noni anglatadi. "Ezoterik" atamasi, masalan, "bunday marosimning ezoterik ma'nosi"sifatida ishlatilishi mumkin. Ushbu atamaning antonimi ekzoterikdir. Madaniyat tarixida ilmiy klassik standart va namunadan farq qiladigan va ilmiy bo'lmagan bilimlar toifasiga kiradigan turli xil bilim shakllari umumiy tushuncha – ezoterizm bilan birlashtirilgan.

Ezoterik-bu inson va dunyo ob'ektlarining sirli, yashirin mohiyati haqidagi ta'limot. Ezoterizmni o'rganish sohasi koinotda sodir bo'ladigan va inson qalbining tubida sinxron ravishda aks etadigan jarayonlardir. Qisman ba'zi mistik an'analar doirasida saqlanib qolgan ezoterik psixopraktika ma'lum miqdordagi adeptlar tomonidan qo'llaniladi va asosan amaliy xususiyatga ega. Bunday amaliyotning namunalari sifatida Taoizm ichidagi neydan, Islom ichidagi so'fiylik, hinduizm ichidagi yoga deb atash mumkin. Shuningdek, pravoslavlik ichidagi ishixazm, buddizm ichidagi Zen, yahudiylik ichidagi Kabala.

Agar biz so'zning semantik ma'nosidan kelib chiqsak, unda har qanday yashirin amaliyotni ezoterik deb atash mumkin. Qadimgi dunyoda ezoterizmning eng mashhur harakati germetizmdir. Bu Germes Trismegistga tegishli bo'lgan matnlar to'plami bo'lib, uni Uyg'onish davriga oid keyingi oqimlardan farqlash uchun "Ruhning alkimyosi" deb ham atashadi. Sharq ezoterik amaliyotlari G'arb tasavvufining keyingi harakatlarini shakllantirish uchun asos bo'ldi.

Ezoterizm ko'plab diniy ta'limotlarda, masalan, yahudiylikda mavjud bo'lgan ochiq va yashirin kanonik shakllar o'rtasidagi dualizm bilan tavsiflanadi. Ammo, na ochiq (tashqi), na yashirin (ichki) barcha farqlari bilan bir-birini istisno qilmaydi. Rivojlanishning ma'lum bir darajasida ma'naviy ichki hayot tashqi hayot bilan uyg'un bo'lishi mumkin.

O'rta asrlarda sehr, alkimyo, astronomiya kabi yo'nalishlar o'sha davrdagi mistik ma'lumotli adeptning deyarli standart o'quv fanlari bo'lgan. Ezoterizm, aniqrog'i okkultizm, nasroniylik va Injilga jiddiy qarshi deb o'ylash odatiy holdir. Darhaqiqat, eski Ahdda okkultiv amaliyotlarga nisbatan juda qat'iy taqiqlar mavjud va yangi Ahdning bir qator matnlari gnostik bid'atning nasroniylarning ta'limotlariga kirib borishiga qarshi turadi.

Shu bilan birga, Tomas Akvinskiy, Avliyo Avgustin Avreliy kabi tasavvuf nasroniylari ham bor edi, ular o'z asarlarida sirli tushunish va Xudo bilan birlashishga imkon berishdi. Ma'lumki, pravoslavlik hali ham farishtalar bilan uchrashuvlardan omon qolgan azizlarga ishonadi. Bu shuni ko'rsatadiki, ezoterikizm tushuncha sifatida xristian dinida ham mavjud.

Ko'pgina ezoterik oqimlar ming yillar davomida asrlar davomida davom etadigan o'z tarixiga ega. Ularning aksariyati doimiy an'analar sifatida mavjud emas edi, ular ba'zan yo'qolib, keyin yana paydo bo'lishdi. Masalan, Yevropa ezoterizmi XVII asrda rosenkreyserlar ordeni bilan qayta shakllantirilgan, keyinchalik esa Masonlikka o'xshash turli oqimlarga kirgan. Yigirmanchi asrning ezoterik ta'limotlariga Teosofiya jamiyatining asoschisi bo'lgan E. P. Blavatskiyning falsafiy g'oyalari ta'sir ko'rsatdi.

Ezoterik tizimlarning maqsadlari diniy maqsadlar bilan bir xil, ammo ma'lum bir din bilan hech qanday bog'liqlik bo'lmasligi mumkin. Ezoterik tizimlar ongni kengaytirish uchun ma'lum usullar to'plamini taklif qiladi. Ushbu o'zgarishlarning asosi ongning ko'tarilgan holatlari, ya'ni ongning kengayishi bo'lib, ular "ongning o'zgargan holatlari" dan farq qiladi, chunki Ezosistemalar izdoshlari erishmoqchi bo'lgan shaxsiyatning o'zgarishi juda barqarordir. Agar biz kengroq ma'noda ko'rib chiqsak, unda o'z-o'zini transformatsiya qilish maqsadi shaxsiy o'zini o'zi rivojlantirish sohasidan tashqarida, ya'ni "shaxsni o'zgartirish" faqat vositadir va maqsad muhim dunyoqarashni yakuniy kengaytirishdir.

Psixologiya psixostatlar tavsifini tuzish uchun ilmiy asos bo'lib xizmat qiladi va faqat qisman parapsixologiya bilan bog'liq. Ezoterikizm, okkultizm, tasavvuf bilan psixologiyaning umumiy jihatlari kamroq. Ammo ezoterikizm va okkultizm deyarli sinonimdir, ezoterizmga tegishli bo'lgan hamma narsani okkultizm bilan bog'lash mumkin. Lug'at nuqtai nazaridan o'z tushunchalariga ega ikkita so'z mavjud bo'lganligi sababli, "ezoterik" atamasi alohida mualliflarning, masalan, Rene Genonning biroz shaxsiy ta'rifi ekanligini va keyinchalik dunyo tiliga dunyoning falsafiy tafakkuri tarixidagi barcha mistik narsalarni belgilaydigan atama sifatida kirib kelganligini hisobga olish kerak.

Ezoterizm hodisalar va narsalarning "ichki mohiyatini" ularning yashirin aloqasi va yakuniy maqsadi bilan bilishga imkon beradigan ta'limot sifatida shakllangan. Shuningdek, bizni haqiqatni, aqlni, donolikni va sevgini tushunishga yaqinlashtiradigan ta'limot sifatida, ilohiy printsipning har tomonlama mavjudligini isbotlovchi ta'limot sifatida. Ezoterikaning ta'kidlashicha, odamlar amaldagi Universal qonunlar to'g'risida zulmatda yashasalar, ular ixtiyoriy ravishda ularni buzadi va natijada bugungi kunda hamma narsaga ega bo'ladi: nafrat, kasallik, urush, azob.

Ezoterikizm, uning tarkibiy qismi-sehr bilan birga, odamga kuchli vositalarni beradi, shuning uchun sehrgarlar va tasavvufchilar har doim o'z bilimlarini sir tutishgan, chunki ularni noto'g'ri tushunish va ishlatish bilan siz o'zingizga va boshqalarga katta zarar etkazishingiz mumkin. Ezoterikizm tarafdori uchun diniy qoidalar va dogmalarga asoslangan marosimlar va marosimlarga rioya qilishdan ko'ra, mistik tajribaga ega bo'lish muhimdir. Shu bilan birga, ezoteriklar to'g'ridan-to'g'ri tajriba tufayli juda chuqur haqiqatlarni o'rganadilar.

Ular ko'r imon natijasida emas, balki o'z tajribalari orqali inson va Koinot sirlariga tegishga muvaffaq bo'lishadi degan taxminlar mavjud. Bu nima uchun haqiqiy ezoteriklar, hatto turli maktablar va urf-odatlar bilan bog'liq bo'lganlar o'rtasida hech qachon qarama-qarshilik emas, balki kelishmovchiliklar bo'lmaganligini tushuntiradi.