Murakkab geometriyaga misol
 Daladagi doiralar
 Murakkab geometriyaga misol
**Daladagi doiralar** (inglizcha: *crop circles*) yoki **agrogliflar** (portugalcha: *agroglifos*; fransuzcha: *agroglyphes* ; "agro" + "gliflar") - geogliflar; yiqilgan oʻsimliklar yordamida dalalarda shakllangan halqalar, doiralar va boshqa raqamlar shaklida geometrik naqshlar. Eng birinchi manba 1678-yilgi "Iblis oʻroqchi" risolasi hisoblanadi.

Doiralar ham kichik, ham juda katta boʻlishi mumkin, faqat juda yuqori balandlikda dron yoki samolyotdan toʻliq koʻrsa boʻladi. Agrogliflar, ayniqsa, 1970-1980-yillarda Buyuk Britaniyaning janubida koʻp miqdorda topilganida jamoatchilik eʼtiborini tortdi. Ekin doiralarining paydo boʻlishi haqida turli xil farazlar (mikrotornadolar, shar chaqmoqlari, oʻzga sayyoraliklarning ishlari va boshqalar) mavjud.

Tanqidchilar bu farazlarni tasdiqlovchi yoki rad etuvchi faktlarning yo‘qligi, ularning ichki nomuvofiqligi, "Okkamning ustarasi" tamoyiliga va zamonaviy ilmiy g‘oyalarga mos kelmasligiga ishora qiladilar. Arogliflarning paydo boʻlishining mumkin boʻlgan sabablari orasida termitlarning faolligini, tornadolarni va qadimgi tosh inshootlarning izlarini taʼkidlash kerak. Ekin doiralari sereologiyasini oʻrganish (**geoglifologiya**) nomaʼlum kelib chiqishi geogliflari va tasvirlari bilan shugʻullanadigan psevdofan sohasiga qaratilgan tadqiqot yoʻnalishidir.

Tavsif
------

Zamonaviy (1990-yillardan keyin) raqamlar odatda juda katta (oʻlchami yuzlab metrlar) va murakkab (yuzlab elementlargacha) piktogrammalardir. Ular hayvonlarni, turli madaniyatlarning ramzlarini, matematik tenglamalarni, DNK spiral yoki tarmoq kabi tasvirlarni yoki aniq maʼnoga ega boʻlmagan naqshni koʻrsatishi mumkin. Bir qator belgilar osongina tushuniladi (masalan: Yin-yang yoki ninachining stilize qilingan tasviri), boshqa bir qator belgilar uchun turli xil tushuntirishlar mavjud.

  

Tasvirda burilish har qanday yoʻnalishda boʻlishi mumkin va koʻpincha bir xil shaklda ham soat yoʻnalishi boʻyicha, ham soat sohasi farqli ravishda burilish boʻladi, baʼzan bir xil doirada qarama-qarshi yoʻnalishda oʻralgan qatlamlar boʻlishi mumkin, maydonlarda kuzatilgan raqamlar geometrik jihatdan juda aniq.

Bu hodisa dunyoning koʻplab (taxminan 40) mamlakatlarida uchraydi. 2008-yilga kelib, ekin doiralari haqida 9000 dan ortiq xabarlar bor edi, ularning 90% Angliyadan kelgan.

Barcha roʻyxatga olingan raqamlarning yarmidan koʻpi qadimgi megalitik tuzilma boʻlgan Aveberi atrofidagi 50 kilometrlik zonaga toʻgʻri keladi.

Boshqa hollarda, hosil koʻrsatkichlari juda oddiy asboblar va asboblar yordamida inson tomonidan yaratilganligining aniq belgilariga ega. Ularda yaratilgan raqamlar geometrik jihatdan ancha sodda va nisbatan noaniqdir.

Tarixi
------

Eng birinchi hujjatlashtirilgan maʼlumot 1678-yilda chop etilgan *Mowing-Devil* nomli inglizcha risoladir. Maydalangan bugʻdoyli hududlar haqida maʼlumotlar boshqa manbalarda ham uchraydi. (Rossiyaning "Gambur ot" ertakida xuddi shunday hodisa koʻrsatilgan - ertak muallifi bunday hodisani kuzatish faktlarini bilar edi)

Zamonaviy davrning birinchi doirasining shakllanishi 1972-yilga toʻgʻri keladi - oʻsha paytda Angliyada ikki guvoh (Artur Shattlvud va Bryus Bond) oydin kechada togʻ yonbagʻrida oʻtirishib, bu sirli nomaʼlum uchuvchi jismni koʻrishga umid qilishgan. Ammo (ular aytganidek) ular koʻrganlari biroz gʻayrioddiyroq edi: taxminan 30 metrda ular (taxminan) maydonning bir qismi qanday qilib geometrik jihatdan toʻgʻri aylana shakliga tushib qolganini koʻrdilar.

Biroq, bu hodisa 20-asrning oxirigacha juda keng tarqalgan emas edi va 1990-yillarning boshlarida mashhur boʻldi. Birgina 1990-yilda 500 ga yaqin turli xil raqamlar topilgan boʻlsa, keyingi yillarda ularning soni bir necha mingdan oshdi.

Dastlab faqat doiralar boʻlgan raqamlar vaqt oʻtishi bilan yanada murakkablashdi. Zamonaviy "doiralar" koʻpincha juda murakkab shakllardir. Masalan, 2001-yil 14-avgustda Uiltshirda topilgan figuraning diametri taxminan 450 metrni tashkil etadi va 409 ta doiradan iborat.

1991-yilda britaniyalik Duglas Bauer va Devid Chorli oʻzlarining birinchi firibgarlar ekanligini taʼkidladilar – arqon va tayoq yordamida 1978-yildan beri ular 250 dan ortiq ekin doiralarini yasagan edilar. Ularning ishi rassom Lundberg, Jon *Circlemakers* kabi boshqa doira yaratuvchi guruhlar tomonidan davom ettirildi).

Oʻrganish tarixi
----------------

1686-yilda Oksford universitetining kimyo professori Robert Plot "Staffordshirning tabiiy tarixi" kitobini yozdi va unda ekin figuralari hodisasini tushuntirishga harakat qildi.

Birinchi xabar 1880-yil 29-iyulda Nature jurnalining 22-sonida nashr etilgan.

1980-yillarda Angliyada yetuk bugʻdoy dalalarida 500 ga yaqin halqalar, doiralar va boshqa geometrik shakllar topilgan. Ushbu materialga asoslanib, 1986-yilda Pol Fuller va Jenni Randles "Doiralar jumbogʻi" risolasini nashr etdilar, uning nusxalari asosiy ommaviy axborot vositalariga yuborildi va keyin Londonda simpozium uyushtirdi.

Bizning vaqtda hodisa hech qanday sezilarli ilmiy eʼtiborga ega emas va asosan ishqibozlar tomonidan oʻrganiladi, bu hodisani oʻrganish sifatiga taʼsir qiladi. 2001-yilda "Komsomolskaya pravda" gazetasi muharrirlari soxta ekin raqamlari boʻyicha eksperiment oʻtkazdilar, havaskor ufologlarning soxtani ishonchlidan ajrata olmasligini koʻrsatdi.

2018-yilda Rossiyaning "Vkontakte" ijtimoiy tarmogʻida bir guruh ishqibozlar paydo boʻlib, ekin doiralari qanday yasalishini koʻrsatuvchi video taqdim etgan har bir kishiga 2 million rubl mukofot taklif qilishdi. 2021-yil yanvar oyi holatiga koʻra, hech kim mukofot olish uchun ariza bermagan.

Gipotezalarning kelib chiqishi
------------------------------

### Yolgʻon

1991-yil sentyabr oyida britaniyaliklar Devid Chorli va Duglas Bauer aylanalar yaratishni tan olishdi. Ularning soʻzlariga koʻra, ular 1978-yilda qishloq xoʻjaligi texnikasi tomonidan gʻalla dalalarida qoldirilgan yoʻllarning fotosuratlaridan ilhomlanib, birinchi naqshni yasashgan.

Jon Landberg tomonidan asos solingan daladagi doiralari guruhi deyarli har qanday figurani, shu jumladan, sereologlar tomonidan haqiqiy deb tan olingan analoglarni yaratish imkoniyatini koʻrsatdi. Amerikalik bir guruh talabalar tomonidan dalada chizilgan Firefox brauzerining logotipi tasvirlangan chizma mavjud.

### Sunʻiy yoʻldosh kameralarining optik xususiyatlarini aniqlash uchun sinov obyektlari

Yer sunʼiy yoʻldoshlarining fotografik jihozlarining optik xususiyatlarini aniqlash uchun ekin raqamlari va boshqa geogliflar yaratilganligi haqidagi versiya ham mavjud. Geogliflarning muntazam shakllari (doiralar, toʻgʻri chiziqlar) geometrik buzilishlarni baholash uchun juda qulay boʻlib, ular orasidagi masofalar (bir necha oʻnlab metrlar) taxminan oʻsha yillardagi sunʼiy yoʻldosh fotoapparatlarining ruxsatiga mos keladi.

Koʻp yillar davomida fotografik sunʼiy yoʻldoshlarni yaratish dasturlari faqat razvedka xarakteriga ega boʻlganligi va qatʼiy tasniflanganligi sababli, bu gipoteza tarafdorlariga ushbu obyektlar haqida rasmiy maʼlumotlarning yetishmasligini qoʻzgʻatishga imkon beradi.

Kelib chiqishi haqidagi ushbu farazlarga eʼtirozlar, baʼzi raqamlarning keyingi tadqiqotlari oʻsimliklarning tuzilishidagi mavjud texnologiya bilan koʻpaytirib boʻlmaydigan murakkab oʻzgarishlarni koʻrsatishiga asoslanadi. Bunga qoʻshimcha ravishda, qarama-qarshilik sifatida, bir kechada yaratish qiyin boʻlgan baʼzi tuzilmalarning murakkabligi va katta oʼlchamlari koʻrsatilgan.

### Tabiiy sabablar

Bir faraz shuni koʻrsatadiki, doiralar oʻsimliklarni maydalab, yerga kuchli havo oqimlarini yuboradigan kichik boʻronlar tomonidan yaratilgan. Bunday girdoblar koʻpincha Buyuk Britaniyaning togʻli hududlarida uchraydi. Dr. Tornado va boʻronlarni oʻrganish tashkiloti xodimi Terens Meden (TORRO, Wiltshire) bunday girdoblar energiya zaryadiga ega deb hisoblaydi (plazma aylanish nazariyasi).

Aylanib yurgan zaryadlangan havoda tutilgan chang zarralari yorugʻlik chiqarishi mumkin, bu esa guvohlar tomonidan xabar qilingan yonib turgan yongʻinlarni tushuntiradi. Bu tarzda faqat oddiy doiralar yoki halqalar paydo boʻlishi mumkin va havo aylanishlari qanday qilib murakkab piktogrammalarni yaratishi hali ham aniq emas. Ehtimol, doiralarning paydo boʻlishining sabablari termit turlaridan biri Psammotermes allocerus, boʻronlar - mikro-tornadolar, qadimgi tuzilmalar va yer osti inshootlarining asoslari boʻlishi mumkin.

### Yerdan tashqari sivilizatsiyalar

Ufologlarning taʼkidlashicha, dalalarda kuzatilgan piktogrammalar boshqa aqlli jonzotlarning ijodi mahsulidir. Masalan, NUJ qoʻnishi izlari boʻlishi mumkin. Yoki aksincha, boshqa sayyoralardan yerliklarga maxsus yuborilgan xabarlar boʻlishi ham taxmin qilinadi.

Manbalar
--------

1. 1 2 3  „Вихри и термиты: откуда берутся круги на полях". 14-sentabr 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29-noyabr 2019-yil.
2. ↑  „The Crop Circle Mystery: A Closer Look". 1-dekabr 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29-noyabr 2019-yil.
3. 1 2  „Три миллиона рублей за голову настоящего инопланетянина!". 4-noyabr 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29-noyabr 2019-yil.
4. ↑  „30 Images Of Crop Circles We’d Never Set Foot In". 29-iyun 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29-noyabr 2019-yil.
5. ↑  самый большой известный круг — новозеландский (2002) — более 300 м.
6. ↑  Цереология (англ. cereology) — от имени Цереры, римской богини урожая и плодородия.
7. ↑  „Круги на полях" (ru).  Лаборатория Нектона, necton.lv. 19-aprel 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi.
8. ↑  *Jeremy Northcote.* „Spatial distribution of England's crop circles:" (en).  Edith Cowan University, Australia. 25-iyul 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 1-avgust 2015-yil.
9. ↑  „Now even ET is making crop circles (with a little help from GPS and MICROWAVES)". 3-oktabr 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29-noyabr 2019-yil.
10. ↑  [www.circlemakers.org/totc2001.html „Circlemakers"] (en).  circlemakers.org. 11-dekabr 2001-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 1-avgust 2015-yil.
11. ↑  „Oswald not with KBG, `Nightline' will report" (en). USA Today (21-noyabr 1991-yil). Qaraldi: 1-avgust 2015-yil.
12. ↑  .
13. ↑  .
14. ↑  *Олег Шаповалов, Андрей Павлов.* „«Инопланетные» круги: мы сделали это!" (ru).  Комсомольская правда (31-avgust 2001-yil). 25-avgust 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 1-avgust 2015-yil.
15. ↑  Псевдоученые, изучающие круги на полях
16. ↑  [circlemakers.org/ circlemakers.org]
17. ↑  „Логотип Firefox нанесли на землю".  Lenta.ru (15-avgust 2006-yil). 12-dekabr 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 1-avgust 2015-yil.
18. ↑  „mg\_5560.jpg | Oregon State Linux Users Group". 2-fevral 2010-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-dekabr 2009-yil.
19. ↑  Levengood. W.C. 1994. Anatomical anomalies in crop formation plants. — Physiologia Plantaruni. 92: 356—363.
20. ↑  „Crop Circle Theories- Plasma Vortex Theory". 24-iyun 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-fevral 2010-yil.
21. ↑  Haselhoff, Eltjo (2001) «The Deepening Complexity of Crop Circles:Scientific Research & Urban Legends», Frog Ltd, ISBN 1-58394-046-4
22. ↑  Carroll, Robert (2005) «Skeptics Dictionary: Crop Circles», Wiley, ISBN 0-471-27242-6
23. ↑  Clark Jerome (1995) «Strange and Unexplained Happenings», Gale ISBN 0-8103-9780-3
24. ↑  „Crop Circles and Their 'Orbs' of Light (Skeptical Inquirer September 2002)". 6-dekabr 2006-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17-may 2010-yil.
25. ↑  Howarth, Leslie (2000) «If in Doubt, Blame the Aliens!: A new scientific analysis of UFO sightings, alleged alien abductions, animal mutilations and crop circles», iUniverse, ISBN 0-595-15693-2
26. ↑  Godfrey-Faussett, Charles (2004) «England», Footprint Travel Guides, ISBN 1-903471-91-5