**Waltham** (talaffuzi: *Uoltham*) — AQShning Massachusets shtati, Midlseks okrugidagi shahar boʻlib, ishchilar harakatining dastlabki markazi, shuningdek, Amerika sanoat inqilobiga katta hissa qoʻshgan shahardir. Aholisi 2020-yilgi aholini roʻyxatga olishda 65 218 kishini tashkil qilgan.

Waltham soat ishlab chiqarish sanoati bilan bogʻliqligi sababli „soat shahri" deb nomlangan. Waltham Watch Company 1854-yilda Waltham shahrida oʻz zavodini ochdi va yigʻish liniyasida soatlar ishlab chiqaradigan birinchi kompaniya edi. Kompaniya 1876-yilda Filadelfiyadagi Centennial koʻrgazmasida oltin medalni qoʻlga kiritdi. 1957-yilda kompaniya yopilishidan oldin 35 milliondan ortiq soat, soat va asboblar ishlab chiqargan.

Geografiyasi
------------

Waltham shahri 42°22′50″N 71°14′6″W﻿ / ﻿42.38056°N 71.23500°W﻿ / 42.38056; -71.23500GO (42,380596, −71,235005) koordinatalarda joylashgan. Shaharning yuragi Waltham Common boʻlib, u yerda shahar hokimiyati va turli yodgorlik haykallari mavjud. Common asosiy koʻchada joylashgan boʻlib, unda bir nechta cherkovlar, shahar kutubxonasi va pochta boʻlimi joylashgan.

Shahar Charles daryosi boʻylab choʻzilgan va bir nechta toʻgʻonlarni oʻz ichiga oladi. Toʻgʻonlar sanoat faoliyatining dastlabki yillarida toʻqimachilik fabrikalarini va boshqa fabrikalarni quvvatlantirish uchun ishlatilgan.

Demografiyasi
-------------

| Aholi o‘sish tarixi |
| --- |
| Yil | Aholi |  | %± |
| **1910** | 27 834 |  | — |
| **1920** | 30 915 |  | 111% |
| **1930** | 39 247 |  | 270% |
| **1940** | 40 020 |  | 20% |
| **1950** | 47 187 |  | 179% |
| **1960** | 55 413 |  | 174% |
| **1970** | 61 582 |  | 111% |
| **1980** | 58 200 |  | −55% |
| **1990** | 57 878 |  | −06% |
| **2000** | 59 226 |  | 23% |
| **2010** | 60 632 |  | 24% |
| **2020** | 65 218 |  | 76% |

2020-yildagi aholini roʻyxatga olish holatiga koʻra, shaharda 65 218 kishi va 23 891 xonadon mavjud boʻlgan. Aholi zichligi — 5117,9 kishi/mil² ni tashkil qiladi. 2021-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, shaharning irqiy tarkibi 70,5% oq tanli, 7,6% qora yoki afro-amerikaliklar, 0,5% tubjoy amerikaliklar, 11,8% osiyoliklar, 0,0% Tinch okeani orollari, 5,3% boshqa irqlardan va 43% ikki yoki undan ortiq irqdan edi. Har qanday irqga mansub ispan yoki lotinlar aholining 14,3% ni tashkil etadi.

Shaharda 23 891 ta uy xoʻjaliklari boʻlib, ularning 19,8 foizini 18 yoshgacha boʻlgan bolalar, 28.4 foizini 65 va undan katta yoshdagilar tashkil etgan. Uy xoʻjaliklarining 39,7 foizi er-xotinlar, 21,2 foizi turmush oʻrtogʻi boʻlmagan erkaklar va 29,2 foizi esa turmush oʻrtogʻi boʻlmagan ayollardir.

Uy xoʻjaliklarining 32,7 foizi uyda ingliz tilidan boshqa tilda gaplashgan.

Yosh taqsimoti quyidagicha: 18 yoshgacha 13,7%, 18 yoshdan 24 yoshgacha 20%, 25 yoshdan 44 yoshgacha 30,6%, 45 yoshdan 64 yoshgacha 9,9%, 65 yoshdan kattalar 14,6%. Aholining oʻrtacha yosh 34 yosh edi. Aholining 48,3% erkaklar va 51,7% ayollardir.

Bir xonadonning oʻrtacha daromadi 95 851 dollarni, jon boshiga esa 44 977 dollarni tashkil etdi. 2020-yilda aholining 9,2 foizi va oilalarning 5 foizi qashshoqlik chegarasidan pastda yashagan. 18 yoshgacha boʻlganlarning 11,7 foizi va 65 va undan katta yoshdagilarning 8,45 foizi qashshoqlik chegarasidan pastda yashagan.

Iqtisodiyoti
------------

### Eng yaxshi ish beruvchilar

Shaharning 2018-yil uchun keng qamrovli yillik moliyaviy hisobotiga koʻra, shahardagi eng yaxshi oʻnta noshahar ish beruvchilari quyidagilardir.

| Daraja | Ish beruvchi | Biznesning turi | Xodimlar soni |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | Bentley universiteti | Oliy maʼlumot | 1000-4999 |
| 2 | Brandeis universiteti | Oliy maʼlumot | 1000-4999 |
| 3 | Fresenius Medical Care | Farmatsevtika | 1000-4999 |
| 4 | Milliy tarmoq | Qulaylik | 1000-4999 |
| 5 | Novell, Inc. | Dasturiy taʼminot | 1000-4999 |
| 6 | ADP Waltham | Ish haqini toʻlash xizmatlari | 500-999 |
| 7 | AM-FM tozalash korporatsiyasi | Sanitariya tozalash | 500-999 |
| 8 | Bolalar kasalxonasi | Tibbiyot | 500-999 |
| 9 | Constant Contact, Inc | Dasturiy taʼminot | 500-999 |
| 10 | Taʼlimni rivojlantirish markazi | Oʻquv dasturiy taʼminot | 500-999 |
| 11 | JFC Home Health Agency | Uyda sogʻliqni saqlash xizmatlari | 500-999 |
| 12 | Multi Plan Inc | Tibbiy sugʻurta | 500-999 |

Hukumati
--------

Walthamni mer va shahar kengashi boshqaradi. Hozirgi mer — Jeanette A. McCarthy. Shahar kengashining 15 nafar aʼzosi boʻlib, ularning har biri partiyasiz saylovlarda ikki yillik muddatga saylanadi. Shahar kengashining hozirgi prezidenti Paul J. Brasco.

| 2019-yil 1-fevral holatiga saylovchilarni ro‘yxatga olish va partiyalar ro‘yxati |
| --- |
| Partiya | Saylovchilar soni | Foiz |
| Demokratik | 11 501 | 34,45% |
| Respublikachi | 2657 | 7,96% |
| Boshqa partiyalar | 19 022 | 56,98% |
| Liberal | 122 | 0,27% |
| Jami | 33 384 | 100% |

Manbalar
--------

1. ↑  „State & County QuickFacts".  United States Census Bureau. 3-iyul 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 28-iyul 2012-yil.
2. ↑  „Brief History: American Waltham Watch Company".  Renaissance Watch Repair. 5-avgust 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 28-iyul 2012-yil.
3. ↑  „US Gazetteer files: 2010, 2000, and 1990".  United States Census Bureau (12-fevral 2011-yil). Qaraldi: 23-aprel 2011-yil.
4. ↑  „U.S. Census website".  United States Census Bureau. Qaraldi: 31-yanvar 2008-yil.
5. ↑  „U.S. Census Bureau QuickFacts: Waltham city, Massachusetts" (en). *www.census.gov*. Qaraldi: 21-sentabr 2022-yil.
6. ↑  „Explore Census Data". *data.census.gov*. Qaraldi: 21-sentabr 2022-yil.
7. ↑  „Comprehensive Annual Financial Report". *City of Waltham* (2018). 10-may 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-may 2019-yil.
8. ↑  „City of Waltham Official Web Site". 11-yanvar 2010-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6-aprel 2010-yil.
9. ↑  „City Council | Waltham MA". *City.waltham.ma.us*. 29-may 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi.
10. ↑  „Registration and Party Enrollment Statistics as of February 1, 2019".  Massachusetts Elections Division. Qaraldi: 11-iyun 2019-yil.