recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ayolgʻu** – shoir hamda tarjimon Faxriyor tomonidan yozilgan saylanma. Saylanma dastlab 2000-yilda Sharq nashriyoti-matbaa konserni tomonidan nashrga tayyorlangan boʻlib, asar ichida sheʼrlar, doston va tarjimalar oʻrin egallagan. Shoir bu asarni otasi Nasriddin Nizom oʻgʻli va onasi Xosiyat Qoplon qiziga bagʻishlaganini kitobning ilk sahifasida eslatib oʻtgan.

Boʻlimlari
----------

Saylanma uch boʻlimdan iborat boʻlib, birinchi boʻlim „Dardning shakli" ikkinchi boʻlim „Ayolgʻu", uchinchi boʻlim esa „Ruhunat" deb nomlangan. Shuningdek, toʻrtinchi boʻlimga Pablo Neruda va Maris Chaklaysdan qilingan tarjimalar kiritilgan.

Saylanma borasidagi fikrlar
---------------------------

Saylanma uchun soʻzboshi yozuvchi Ahmad Aʼzam tomonidan yozilgan. Yozuvchi kirish qismida asar borasida quyidagi taʼrifni berib oʻtgan:

> Albatta, toʻplamga soʻzboshi yozganda „eng…" degan maqtov aytgingiz keladi. Lekin „Ayolgʻu"ga shu maqtov shart emas, meningcha, chunki undagi sheʼrlarni oʻqib-maqtash oʻqiganlarning oʻz ishi boʻlib qoladi. Siz ham bir oʻqib koʻring. Men oʻqiganda shu xayollarga bordim, siz oʻqiganda oʻzingizdagi boshqa teranroq xayollarga borsangiz kerak.
> 
> 

Adabiyotshunos Umarali Normatov boʻlsa quyidagicha taʼrif bergan:

> Faxriyor saylanmasining „Ayolgʻu" deb nomlanishi ham
> bejiz emas. U qadim cholgʻu asbobining nomi. Sof turkiy oʻlan, ashula, kuy, ohang, taʼsirli qoʻshiq degani. Avvalo „Ayolgʻu" nomi bilan atalgan dostonni, shu saylanmadagi boshqa doston va sheʼrlarni oʻqisangiz, sof „modern" koʻrinishidagi deyarli barcha asrlar qaʼridan aks-sado berib turgan qadim ayolgʻu navolarini toʻyib eshitib turasiz. Bunaqasini boshqa xalqlar adabiyotidan topolmaysiz. Qisqa qilib aytganda oʻzbek modern adabiyoti taqlidchi emas, u oʻz yoʻlidan bormoqda.
> 
>

Manbalar
--------

1. ↑  „Разбить чеховское пенсне. «Вольный копейщик» Фахриёр Низамов – о поэзии, традициях и колеблющихся камнях". 7-noyabr 2023-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-noyabr 2023-yil.
2. ↑  *oyina.uz* „Shoir, tarjimon Faxriyor "Har bir inson hayoti davomida oʻqishi shart boʻlgan 10 kitob" tavsiya qiladi" (uz). *Oyina.uz*. Qaraldi: 7-noyabr 2023-yil.
3. ↑  *oyina.uz* „Anʼanaviy adabiyot qoidalariga sigʻmaydigan shoir – Faxriyorning qolipsiz sheʼrlari tahlili" (uz). *Oyina.uz*. Qaraldi: 7-noyabr 2023-yil.
4. ↑  „Tafakkur shakllari ⋆ WWW.MALUMOT.RU - Malumotlar bazasi" (ru-RU). *WWW.MALUMOT.RU - Malumotlar bazasi* (21-fevral 2021-yil). Qaraldi: 7-noyabr 2023-yil.
5. ↑  „OʻZBEK SHE’RIYATIDA YANGICHA USLUB KASHSHOFI (Faxriyor ijodi haqida)". 7-noyabr 2023-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-noyabr 2023-yil.
**Oʻrta asr**, oʻrta asrlar — tarix fanida jahon tarixining qadimgi dunyo tarixi bilan yangi tarix oraligʻidagi davrni ifodalash uchun qabul qilingan atama. Oʻrta asr tushunchasi 15—16-asrlarda italyan tarixchilari asarlarida vujudga kelgan, fanda 18-asrdan qaror topgan. Dastlab Gʻarbiy Yevropa mamlakatlari tarixiga nisbatan ishlatilgan. Oʻrta asrlar V asrdan XVasrgacha boʻlgan davrni oʻz ichiga oladi. Milodiy 476-yilda gʻarbiy rim imperiyasi qulagandan soʻng oʻrta asrlar boshlangan. Oʻrta asrlar 2davrga boʻlinadi:ilk oʻrta asrlar va rivojlangan oʻrta asrlarga boʻlinadi. Ilk oʻrta asrlar davri V-XI asrlarni oʻz ichiga oladi. Rivojlangan oʻrta asrlar esa XI-XV asrlarni oʻz ichiga oladi. 

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Xayrtobod masjidi** Hayratobodda joylashgan. Bugungi kunda Xayrtobod masjidi atrofidagi hudud mashhur aholi punkti hisoblanadi. Bu hudud Hindistonning Haydarobod shahrining yirik biznes va IT markaziga aylangan.

Tarixi
------

Xayrtobod masjidi Sulton Muhammad Qutbshoh VI(1612–1626) ning qizi Ma Saheba nomi bilan tanilgan Xayrunisa begim tomonidan 1626-yilda qurilgan. U masjidni ustozi Oxund Mulla Abdulmalik uchun qurdirgan.

Masjidga tutash hududa boʻsh gumbazli bino bor. Uning qabrdan xoli boʻlishining sababi shundaki, binoni Oxund oʻzini shu yerga dafn qilishlari uchun qurdirgan; u Makkada Haj ziyorati chogʻida vafot etgani sababli, gumbaz osti boʻsh qoldirilgan.

Xayruniso begim kuyovi Husaynshoh Validan malika uchun saroy, masjid va suv yig‘uvchi havza qurishni iltimos qilgan. Suv havzasi keyinchalik Xayrtobodning shimoliy qismida qurilgan Husayn Sagar nomi bilan mashhur boʻlgan.

Arxitekturasi
-------------

 Xayratobod masjidi va maqbarasi
Xayratobod masjidi Husayn Shoh Valiy tomonidan loyihalashtirilgan va qurilgan. Masjid oldida uch arkali teshik mavjud. Masjidning nozik minoralari koʻplab bezak ishlariga ega va jali (toʻr) ishlari ham koʻzga tashlanadi.

Bino INTACH AP, tomonidan Hindistonning madaniy meros obyekti deb eʼlon qilgan.

Manbalar
--------

1. 1 2 3  Bilgrami, Syed Ali Asgar*. Landmarks Of The Deccan*, 1927 — 57-58 bet.
2. 1 2  „Andhra Pradesh Tourism".
3. ↑  „Khairatabad Mosque" (1612).
4. ↑  „INTACH". 6-oktyabr 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 5-sentyabr 2011-yil.
**Teri qanotlilar**, **ayri quyruqlilar**, quloq qazarlar (Dermaptera) — hasharotlar turkumi. Gavdasining uzunligi 3,5–50 mm, yelkadan qorin tomonga yassilashgan. Qorin boʻlimi uchki qismida qisqichsimon oʻsimtalari ximoya vazifasini bajaradi. Oldingi qanotlari kalta va qattiq, orqa qanotlari pardasimon yoki boʻlmaydi. Xalqorasida Teri qanotlilar quloqqa kirib olib, qisqichlari yordamida quloqni teshadi, degan tushuncha bor (ikkinchi nomi shundan). Lekin bu haqiqatga toʻgʻri kelmaydi. Toʻliqsiz oʻzgarish orqali rivojlanadi. Tuxumlarini tuproqpagi inlariga toʻp qilib qoʻyadi. Urgʻochisi tuxumlarni va lichinkalarni qoʻriklaydi. Har xil oziq bilan oziqlanadi. Yashirin, tunda hayot kechiradi. Issiq va nam yerlarda uchraydi. 1300 ga yaqin turi maʼlum. Oʻzbekistonda 10 turi uchraydi. Oʻrta Osiyo hududida Osiyo Teri qanotlilar keng tarqalgan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Pangolinlar**, yashcherlar (Pholidota) — yoʻldoshli sut emizuvchilar turkumi. Filogenetik jihatdan qad. hasharotxoʻrlarning bir tarmogʻi. P. ix-tisoslashgan guruh, ayrim anatomik xususiyatlariga koʻra, chala tishlilarga yaqin. Gavdasining uzunligi 30 sm dan 88 sm gacha, dumi 35—80 sm, ogʻirligi 4,5–27 kg. Gavdasi orqa va yon tomondan yirik muguz tangachalar bilan qrplangan. Tumshugʻi uzun konussimon. Oyoqlari 5 barmoqli, tirnoklari kuchli rivojlangan, oʻtkir. Tili chuvalchangsimon (uz. 25 sm gacha), hasharotlarni tutish uchun xizmat qiladi. Asosan, chumoli va termitlarni terib yeydi. Tishlari boʻlmaydi. 1 ta oila, 1 ta urugʻ va 7 ta turi maʼlum. Afrika va Jan.-Sharkiy Osiyoda tarqalgan. Oʻrmon, butazor va savannalarda yashaydi. Yerda va da-raxtlarda kechasi hayot kechiradi, kun-duzi ini va daraxt kovagida yashiri-nib yotadi. Xavf tugʻilganida sharga oʻxshash yumaloq boʻlib oladi. Yilda 1-marta 1 ta, baʼzan 2 ta bola tugʻadi. Goʻshti va hech qanday asossiz shifo-baxsh hisoblanadigan muguz tangachalari uchun ovlanadi. Mahalliy aholi shu tangachalardan qar xil buyumlar yasaydi. Ayrim turlarining soni juda kamayib ketgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**May qoʻngʻizlari** (Melolonthinae) — plastinka moʻylovli qungʻizlar kenja oilasi. Gavdasining uz. 15–35 mm, qurtlari (qarang Buzoqboshi qurtlar) — 30–70 mm. Qoʻngʻizlari rangi och sariq yoki oqish, may oyida paydo boʻladi (nomi shundan olingai). Bir necha turi maʼlum — Yevropa huludida garb May qoʻngʻizlari va sharq M. q.. Oʻrta Osiyoda zararkunanda May qoʻngʻizlari, uch tishli May qoʻngʻizlari va mart qungʻizi tarqalgan. May qoʻngʻizlari yumshoq tuproqqa (20—30 sm chuqurlikka) 100 taga yaqin tuxum quyadi. Tuxumlardan chiqqan qurtlari tuprokda 3 yil, baʼzan 4 yil rivojlanadi.. Qurtlar 4- yili gʻumbakka aylanib, undan 1 — 1,5 oydan soʻng qoʻngʻizlar chiqadi. Yosh qoʻngʻizlar tuprokda qishlab qoladi. Voyaga yetgan qoʻngʻizlar bahor oylarida tuproqdan uchib chiqib, 20—40 kun yashaydi; urugʻlanib tuxum qoʻygach halok boʻladi. May qoʻngʻizlari qurtlari tuprokda oʻsimliklar (ayniqsa.yosh niqollar) ildizini yeb,katta ziyon keltiradi. May qoʻngʻizlari qurtlarini kuzgi shudgorlash, ekinni chopiq qilinganda terib olish orqali yoʻqotiladi. Shudgor qilingan tuproqdagi May qoʻngʻizlari llar (zagcha, qarga, tovuq. olaqargʻa) koʻplab terib yeydi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
MChJ logotipi
**Asaxiy Books** — 2018-yil 1-oktabrda oʻz faoliyatini boshlagan loyiha. Asoschisi Firuz Allayev. Loyihadan koʻzlangan asosiy maqsad: jahon adabiyotining sara namunalarini tarjima qilish, kitob holida nashr etish, internet orqali sotish va shu orqali daromad koʻrish.
Loyiha doirasida dastlab Jahon adabiyotidan Jorj Oruellning „1984" va Den Braunning „Raqamli qal’a" asarlari tarjima qilinib, chop etilgan va 2019-yilda taqdimoti oʻtkazilgan.

Loyiha strategiyasi
-------------------

Loyihaning 5 ta strategiyasi mavjud. Bular:

1. Internet orqali kitob sotuvini tashkillashtirish.

2. Jahon boʻyicha bestseller kitoblarni oʻzbek tiliga tarjima qilish.

3. Elektron kitoblar sotuvini yoʻlga qoʻyish. Ilova yaratib, unga dunyodagi barcha kitoblarni joylashtirish.

4. Audio kitoblar yoʻnalishini shakllantirish.

5. Oʻzbekistonda yangi mashhur yozuvchilarni kashf qilish.

Loyiha boʻyicha chop qilingan kitoblar
--------------------------------------

"Asaxiy books" loyiha doirasida hozirgi kungacha chop qilingan kitoblar quyidagilar:

1. Jorj Oruell, „1984", 2019, 296 bet.

2. Jorj Oruell, „MOLXONA", 2019, 100 bet.

3. Den Braun, „RAQAMLI QAL’A", 2019, 480 bet.

4. Uolter Ayzekson, „STIV JOBS", 2019, 624 bet.

5. Malkolm Gladuell, „ZUKKOLAR VA LANDAVURLAR", 2019, 220 bet.

6. Elif Shafaq, „IShQQA OID 40 QOIDA", 2019, 288 bet.

7. Lara Edrian, „TUNGI TAShRIF", 2019, 240 bet.

8. Stiven R. Kovi, „MUVAFFAQIYATLI INSONLARNING 7 KOʻNIKMASI", 2020, 438 bet.

9. Brayan Treysi, „SAMARADORLIKNING 21 YOʻLI", 2020, 92 bet.

10. Deniel Kiz, „ELJERNONGA ATALGAN GULLAR", 2020, 320 bet.

11. Mark Menson, „BEPARVOLIKNING NOZIK SANʼATI", 2020, 192 bet.

12. Ramita Navai, „YOLGʻONLAR ShAHRI", 2020, 276 bet.

13. Paulo Koelo, „ALIF", 2020, 308 bet.

14. Toni Shey, „BAXT YETKAZISh: MILLIARD DOLLARLIK INTERNET DOʻKON TARIXI", 2020, 298 bet.

15. Kel Nyuport, „DIQQAT: ChALGʻITUVChI DUNYODA MUVAFFAQIYAT SIRLARI", 2020, 230 bet.

16. Henri Ford, „MENING HAYOTIM", 2020, 300 bet.

17. Jerom Selinjer, „JAVDARZORDAGI XALOSKOR", 2020, 252 bet.

18. Javlon Jovliev, „QOʻRQMA", 2020, 376 bet.

19. Den Braun, „IBTIDO", 2021, 664 bet.

Manbalar
--------

1. ↑  Xabar.uz.
2. ↑  "Xalq soʻzi" online nashri.
3. ↑  Maʼrifat.uz.
4. ↑
**Yovmut oti** — salt miniladigan jaydari ot zotlaridan biri. Turkmanlarning yovmut qabilasi yetishtirgan. Bu zotning kelib chiqishida arab, moʻgʻul, qozoqi va axaltaka ot zotlarining ham taʼsiri boʻlgan. Shu ot zotlariga xos belgilar Yo. otlarida sak,lanib krlgan. Yo. o. quruq issiq ik/shmga moslashgani, nihoyatda chopqirligi bilan ajralib turadi. Aravaga qoʻshib ham ishlatiladi. Yo. o. ning peshonasi keng , oʻrta boʻyli, boʻyni uzun, koʻpincha yoʻgʻon. Yo. o. asosan, kulrang , toʻriq, jiyron yoki qoracha boʻladi. Yo. o. aygʻirlarining qarchigʻayigacha bal. 152,4 sm, koʻkrak qafasi aylanasi 163,6 sm, gavdasining uzunligi 151,2 Yovmut ot zoti.sm, pochchasining aylanasi 18,5 sm, biyalarining qarchigʻayigacha bal. 148,0 sm, gavdasining uzunligi 149,0 sm, koʻkrak qafasining aylanasi 164,0 sm, pochchasining aylanasi 17,9 sm. Asosan Turkmaniston, Eronda boqiladi. Xorazm viloyati va Qoraqalpogʻistonda ham uchraydi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |
**Robert Uilyam Kyorns** (1927-yil 10-mart– 2005-yil 9-fevral) amerikalik mexanik muhandis, oʻqituvchi va ixtirochi boʻlib, 1969-yildan hozirgi kungacha koʻpgina avtomobillarda qoʻllanilgan eng keng tarqalgan oynaartkichlarni ixtiro qilgan. 1964-yil 1-dekabrda yangicha oynaartkichga patent oldi.

Kyorns Ford Motor Company (1978-1990) va Chrysler Corporation (1982-1992) ga qarshi eng mashhur mualliflik huquqi buzilishiga oid kurashlardan biri bo'lib tarixga kirgan. Yengil yomg'ir yoki tumanda foydali bo'lgan intervalgacha oynani tozalash mexanizmini ixtiro qilgan va patentlagan, u texnologiyani litsenziyalashda "Katta uchlik "avtomobil ishlab chiqaruvchilarini ( General Motors, Ford va Chrysler ) qiziqtirishga harakat qildi. Biroq barcha takliflariga rad javobini oladi, lekin 1969-yildan Fordning Mercury avtomobillarida Kyorns ixtiro qilgan oynaartkichlar bilan chiqa boshladi.

### Da'volar

Ford Motor kompaniyasiga qarshi da'vosi 1978-yilda ochilgan va 1990-yilda tugagan. Kyorns $395 million dollar tovon talab qildi. U 1990-yilda $30 million dollarlik kelishuv taklifini rad etdi va uni hakamlar hay'atiga topshirdi va unga $5,2 million dollar tovon puli berildi; Ford boshqa sud jarayoniga duch kelmasligi uchun $10,2 million dollar to'lashga rozi bo'ldi.  

Kyorns asosan Chryslerga qarshi 1982-yilda boshlangan sudda o'ziga o'zi advokat sifatida ishtirok etdi, hatto tribunada guvohlarni so'roq qildi. Chryslerga qarshi da'vo 1992-yilda Kyorns foydasiga hal qilingan. Chrysler Kyonsga foizlar bilan $18,7 million AQSh dollari to'lashi kerak edi.  Chrysler sud qaroriga apellyatsiya berdi, ammo Federal tuman hukmni o'z kuchida qoldirdi.  Oliy sud ishni ko'rib chiqishdan bosh tortdi.  1995-yilga kelib, yuridik to'lovlar uchun $10 million AQSh dollaridan ortiq sarflaganidan so'ng, Kyorns Chrysler patentining buzilishi uchun taxminan $30 million AQSh dollari miqdorida tovon oldi.

Manbalar
--------

1. ↑  *Risen, James*. „Inventor Winning Long Legal Battle With Auto Maker : Patents: Robert Kearns developed the intermittent windshield wiper more than 20 years ago. He claims the car companies stole his idea." (en-US). *Los Angeles Times* (24-aprel 1990-yil). Qaraldi: 8-sentyabr 2018-yil.
2. ↑  *Klein.* „Millions of dollars can't wipe away pain" (en-US). *baltimoresun.com*. Qaraldi: 30-oktyabr 2021-yil.
3. 1 2  Associated Press, *Robert Kearns, 77, Inventor of Intermittent Wipers, Dies*, New York Times obituary, February 26, 2005. via Associated Press.
4. ↑  *Kearns v. Chrysler Corp.*, 32 F.3d 1541 (Fed. Cir. 1994).
5. ↑  514 U.S. 1032.
**Viverrasimonlar** (Viverridae) - yirtqich sut emizuvchilar oilasi. Gavdasining uzunligi 85 sm gacha, ogʻirligi 8– 12 kg boʻlgan hayvonlar. Oyoqlari kalta, koʻpincha 5 panjali, dumi uzun, bitta turining dumi tutuvchi tipda. Baʼzi V. anal teshigi oldida muskus ishlab chiqaradigan hid bezlari bor. 71 turi, 35 urugʻi: genetalar, sivetalar, mangustlar, binturangalar, mungolar, surikatlar, fossalar va b. maʼlum. Kichik, Gʻarbiy va Jan. Osiyoda, Afrika va Jan.-Gʻarbiy Afrikada tarqalgan. Yer ustida, ayrim turlari daraxtda yashaydi. Koʻpchiligi tunda faol hayot kechiradi. Yiliga 1 marta, baʼzan 2 marta 1—6 tadan, koʻpincha 2—4 tadan bolalaydi. Mayda sut emizuvchilar, qushlar, sudralib yuruvchilar, hasharotlar, baʼzan mevalar bilan oziqlanadi. Koʻpchilik turlari muskusi uchun ovlanadi. 4 turi va 1 kenja turi Xalqaro Kizil kitobga kiritilgan.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |



  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Olmaxonsimonlar** (Sciu-ridae) — kemiruvchilar oilasi. Gavdasining uzunligi 6—60 sm. 25 ga yaqin urugʻi, jumladan, olmaxonlar, burunduqlar, sugʻurlar, ingichka barmokli yumronqoziqlar va boshqa mavjud. 230 ga yaqin turi maʼ-lum. Yevrosiyo, Afrika, Shimoliy Amerika va Janubiy Amerikaning shim. qismida moʻʼtadil, subtropik va tropik mintaqalardagi oʻrmonlar, ochiq tekisliklar, tundra va baland togʻlarda (3800 m balandlikkacha) tarqalgan. Daraxtlarda (olmaxonlar, burunduklar), yerda (sugʻurlar, yumronqoziqlar) qayot kechiradi. Koʻpchilik turlari qishda uyquga ketadi. Asosan, oʻsimliklar bilan oziqlanadi, ayrim turlari qishga oziq gʻamlaydi. Yilda 1—3-marta bolalaydi. 6 turi Xalqaro Qizil kitobga, koʻk sugʻur Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Miksinalar** (Myxiniformes, Myxini) — umurtqali hayvonlar turkumi (boshqa sistemaga koʻra kenja sinfi). Gavdasining uz. 45—70 sm dan 1 m gacha. Burun teshigi boshi orqasida halqum bilan tutashgan. Ogʻzi va burun teshiklari 6—8 ta muskulli moʻylovlar bilan oʻralgan. Orqa suzgichlari boʻlmaydi. Jabra teshiklari 1 — 15 ta. Qon aylanish sistemasi ochiq: bitta asosiy va 3 ta qoʻshimcha yuragi bor. Koʻzi teri bilan toʻsilgan. 20—30 ta yirik tuxumlarini suv ostidagi narsalarga qoʻyadi. Oʻzgarishsiz rivojlanadi. Tutib olingan M. terisidan koʻp miqdorda shilimshiq modda ishlab chiqarish tufayli qoʻldan osonlik bilan chiqib ketadi. M.ning 1 oilaga va 4 urugʻga mansub 20 turi maʼlum. Subtropik va moʻʼtadil suvli dengizlarda tarqalgan. Yevropa miksinasi Barens dengizida uchraydi. Barcha turlari yirtqich, tirik va oʻlik balikdar hamda ular tuxumlari bilan oziqlanadi. Parmaga oʻxshash tilini baliq tanasiga botirib, uning muskullari va ichki organlarini yeydi. Ayrim hududlarda baliqchilikka jiddiy ziyon keltiradi.

Miksina.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Bendzin qal’asi** (polyakcha: *Zamek w Będzinie*) — Polshaning Bedzin shahrida XIX-XX-asrlarda namunali tarzda tiklangan oʻrta asr istehkomi. Qal’aning qurilishi Buyuk Kazimir hukmronligi davriga toʻgʻri keladi. 1588-yilda Polsha taxti uchun kurashda magʻlub boʻlgan Avstriya qiroli Maksimilian III unda qamoqqa olingan. XVII-asrdagi shved bosqinlari qal’ani vayronaga aylantirdi. XIX-asrning boshlarida ularni buzish masalasi koʻtariladi, ammo polshalik vatanparvar graf Eduard Rachinskiy qadimiy yodgorlikni sotib olib, uni rekonstruktsiya qilishni moliyalashtiradi.

Qal’a jamoatchilik uchun ochiq. Ichkarida muzey joylashgan.

Arxitektura
-----------

Dastlab moʻgʻullar istilosi paytida yonib ketgan Bendza qal’asi oʻrnida yogʻoch qal’a qurilgan. Bir muncha vaqt oʻtgach, Bolesław V ostida, bugungi kungacha saqlanib qolgan qal’aning eng qadimgi qismi boʻlgan tosh Dumaloq minora oʻrnatiladi. Kasimir III davrida qal’a dumaloq minora bilan birgalikda yuqori qal’ani tashkil etuvchi binolar majmuasi va qoʻsh devor bilan yakunlanadi. Shahar binolarini himoya qilish uchun uchinchi devor qurilgan. XIX-asrda qulagan devor oʻrniga uchta kamardan iborat va tashqi koʻrinishidan koʻprikka oʻxshab ketadigan inshoot quriladi.

Dumaloq minoradagi kuzatuv maydonchasidan siz Pałac Mieroszewskich Merehevlar qal’asini koʻrishingiz mumkin.

Galereya
--------

* Bendzinskiy qalʼasining turlari
* 
* 
*

Manbalar
--------

1. ↑  „Бендзинский замок".  castles.today. 27-mart 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 27-iyun 2022-yil.

Havolalar
---------

* VikiOmbor logotipi VikiOmborda **Бендзинский замок** mavzusi boʻyicha mediafayllar bor
* Сайт музея в Бендзине
**Usto moʻmin** (taxallusi; asli Nikolayev Aleksandr Vasilyevich) (1897.30.8, Voronej 1957.27.6, Toshkent) — rangtasvir ustasi, grafik rassom. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1950). Moskvadagi Bichkuri rassomlik studiyasida (1916—18) va erkin ustaxonalarda taʼlim olgan. 1920-yildan Oʻzbekistonda. Koʻpgina asarlarini levkasga tempera usulida ishlagan. U.M. ijodining maʼlum davrida miniatyura sanʼati taʼsirida asarlar yaratgan ("Kuyov", "Sallali yigit", "Bedanabozlar" — 20-yillar). U.M. ijodi uchun realistik rasmning aniq va tugallanganligi xos, obrazlarning badiiy ifodasida mayin chiziklar, jonli shakllar muhim ahamiyat kasb etgan: "Bahor" (1924), "Boy" (1932), "Xoʻja Nasriddin bozorda", "Uygʻur raqsi" (1944) va boshqa Abdulla Qodiriyning "Obid ketmon" (1935), M. Kozimiyning "Koʻrqinchli Tehron" va boshqa asarlarni badiiy bezagan. "Pravda Vostoka", Us to Moʻmin (A. Nikolayev). "Bahor" (1932).

"Qizil Oʻzbekiston" gaz.lari, "Mushtum" jurnalda ishlab, rayem va karikaturalari bilan qatnashgan, plakatlar yaratgan.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Botanika bogʻidan Ogar
Tadorna ferruginea
**Angʻirt**, sariq gʻoz, atayka (*Tadorna ferruginea*) — gʻozsimonlar turkumining oʻrdaklar oilasiga mansub parranda. Patlari ochiq sargʻish, boshi oqish. Yevropa va Osiyoning choʻl, dasht va togʻli hududlarida tarqalgan. Qishlash uchun Afrikaning shimoliy va Osiyoning jan. tomonlariga uchib ketadi; Oʻzbekistonda ham uchraydi, bir qismi shu yerda qishlaydi. Togʻ, choʻl va dasht zonalaridagi chuchuk suvli va shoʻr koʻllarda yashaydi. Inini tulki, qorsoq, boʻrsiq kabi hayvonlarning tashlab ketgan uyasiga va toshlar orasiga quradi, 8-12 tacha tuxum qoʻyadi. Erkagi uyaning atrofidan uzoqqa ketmasdan, urgʻochisini qoʻriqlab yuradi va tuxumdan chiqqan joʻjalarini boqishga koʻmaklashadi. A. har xil mayda jonivorlar va oʻsimliklar bilan ovqatlanadi. A. ov qilinadi. Goʻshti yozda (faqat jonivorlar bilan ovqatlanganda) bemaza va qoʻlansa, kuzda (oʻsimliklar bilan ovqatlanganda) mazali boʻladi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Hayvon haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Al-Bantani masjidi** - Indoneziyaning Banten provinsiyasidagi Serang shahrida joylashgan jamoat masjidi. 10 000 ziyoratchini sig'dira oladigan bu masjid Banten provinsiyasidagi Al-Azhom masjididan keyin ikkinchi eng katta masjiddir.

Tarixi
------

Masjidning poydevorining qurilishi 2008-yilda boshlangan va qurilish ishlari 2010-yilda yakunlangan. Masjid qurib bitkazilgan yili Banten viloyatining o'n yillik yubileyi nishonlangan. Masjidni Banten viloyatining o‘sha paytdagi gubernatori Ratu Atut Chosiyah ochib bergan. Masjidning ochilishi Al-Qur'on al-Bantoniyning 30 000 nusha Mus'haf (diniy qo'lyozmalar) chiqarilishi, shuningdek, Banten hududini qamrab olgan haj ma'muriyatining ishga tushirilishi bilan birgalikda amalga oshirilgan. 

Dastlab masjidga o‘sha paytdagi gubernator Cho‘siyah nomi berilishi rejalashtirilgan bo‘lib, bir qancha nomlar taklif qilingan, jumladan "Al-Chosiyah masjidi", "Al Chosiin masjidi", "Baytul Chosiin masjidi", "Al Chosiyayn masjidi", shuningdek "Al-Chosiyah al-Bantani masjidi". Bu holat mintaqadagi musulmonlar jamoasi o‘rtasida ko'plab bahs-munozaralarga sabab bo‘lgan. 

Keyinchalik hukumatning 451.2/Kep.546-Huk/2010-sonli qarori asosida masjidga rasmiy ravishda hozirgi nomi berilgan. "Bantani" nomi Bantenning arabcha ko'rinishi bo'lib, Saudiya Arabistonida xizmat qilgan Banten mintaqasidan bo'lgan ko'plab ulamolar o'z ismlariga taxallus sifatida "al-Bantani" atamasini qo'llashgan. Bu masjidning hozirgi nomi Makkadagi Masjid al-Haromning imomlik lavozimida xizmat qilgan Seranglik taniqli musulmon olimi Navavi al-Bantoniyni ham sharaflaydi.

Dizayni
-------

Arxitektura dizaynida an'anaviy Yava/Banteniya islom me'morchilik uslublari, shuningdek, Usmonli me'morchiligi uslubi qo'llanilgan. Istanbuldagi Sulton Ahmad masjidining tartibiga o'xshash tarzda binoni to'rt burchagida o'rab turgan to'rtta minoradan foydalanish Usmonli me'morchiligi ta'sirini namoyish etadi. "Nusantara" uslubi yoki mahalliy indoneziya uslubi gumbaz bilan qoplangan uch qavatli tomlardan foydalanish holatida yaqqol ko'rinadi. Ushbu qurilish Indoneziya, Yaqin Sharq va Yevropa arxitektura uslublarining eklektik aralashmasi bilan mashhur bo'lgan Semarangdagi Markaziy Yava katta masjidining dizayniga o'xshab ketadi. 

Ichki maydonda ustunlar yo'qligi jamoat namozi o'qish uchun qo'shimcha kenglik va masjidga yanada kattaroq ko'rinish beradi. Masjid o'zining 10 000 ziyoratchini sig'dira olishi bilan ajralib turadi, bu uni Banten provinsiyasidagi eng katta masjidga aylantiradi. Ichki makon yava naqshlari bilan bezatilgan, islomiy xattotlik yozuvlari bilan naqshlangan.

Galereya
--------

* Minaret of the mosqueMasjid minorasi
* interiorichki ko'rinishi

Manbalar
--------

1. 1 2 3 4 5 6  Masjid Raya Al Bantani. *Dunia Masjid*. Retrieved April 30, 2021.
2. ↑  Bagoes Wiryomartono (2009): A Historical View of Mosque Architecture in Indonesia, *The Asia Pacific Journal of Anthropology*, 10:1, 33-45
3. ↑  Masjid Raya Al-Bantani, Banten *Qoobah*. Retrieved April 30, 2021.
**Mayna** (*Acridotheres tristis*) — chumchuqsimonlar turkumi shaqshaqlar oilasiga mansub qush. Tanasining orqa va qorin tomoni qoʻngir, tumshugi va koʻzlarining atrofi sariq. Qanotlariping ostki qismi ola. Dumi va qanoti kalta va boshiga nisbatan yirik. Tanasining uzunligi 25 sm gacha, vazni 40—60 g. Daraxtlar, baʼzan binolar devorilagi kovaklarga, jarliklardagi yoriqlarga uya qoʻyadi. Bir yilda 2—3-marta bola ochadi; 4—5 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumlarini 2 hafta bosadi, tuxumdan chiqqan bolalari 25 kunda uchirma boʻladi. Mayna oʻtroq qush. Hindiston, Pokiston, Myanma, Afgʻoniston, Oʻrta Osiyo mamlakatlari va boshqalarda tarqalgan. Oʻzbekistonda 20-asrning 50-yillarida tarqala boshlagan; hozirgi hamma hududlarda uchraydi. Hasharotlar bilan oziqlanib, qishloq xoʻjaligiga foyda keltiradi; pishgan mevalarni ham choʻqiydi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Hayvon haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Akademik qayiqlar** — tez su-zuvchi eshkakli sport kayiklari. Poygalarda ishlatiladi. Eshkak quloqlari va suriluvchi (roliklarda) maxsus oʻrindiqlari bor. Bunday qayiqlar juda yengil materiallardan yasalib, xipcha, suvni atrofidan tez oʻtkazadigan boʻladi. Akademik qayiqlar „yolgʻiz" va „juftlik"larga boʻlinadi. „Juftlik"larda sportchi ikkita eshkakdan, „yolgʻiz"da esa bitta uzun eshkakdan foydalanadi. „Juftlik" qayiqlar bir sportchilik, ikki sportchilik va toʻrt sportchilik boʻladi. „Yolgʻiz" eshkaklilari ikki, toʻrt va sakkiz sportchiga moʻljallangandir. Qayiqlarning boʻyi, eni va vazni turlicha. Ichki qurilmalari bilan ogʻirligi 10-15 kg, uzunligi esa 8-9 m. Eng katta linkorn sak-kizlik Akademik qayiqlarning uzunligi 20 m.ga yaqin boʻlib, vazni 90-110 kg ga boradi. Sportchilar qayiq oldi tomoniga teskari oʻtirib esh-kak eshadilar. Oʻzbekistonda Akademik qayiqlar ilk bor 1963-yil paydo boʻldi. V. N. Mustafoyev 1971-yil mamlakat Kubogi uchun kurashda gʻolib chiqdi. 1989, 1990-yilda 8 juftlikda Oʻzbekiston oʻsmirlari sobiq Ittifoq chempioni boʻlishdi. Oʻzbekiston milliy terma jamoasi Olimpiya oʻyinlarida, Osiyo va jahon chempionatlarida muntazam qatnashadi.

Manbalar
--------

1. ↑  "Akademik qayiqlar" *OʻzME*. A-harfi[*sayt ishlamaydi*] Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Safa masjidi** yoki **Safa Shahouri masjidi** Hindistonning Goa shahri hududidagi Ponda tumanida joylashgan masjiddir. U XVI asrga aloqador islom yodgorligi hisoblanadi. Masjidda bogʻ va favvoralardan tarkib topgan majmua mavjud. Terakota plitka tomi toʻrtburchaklar shaklidagi ibodatxonani oʻz ichiga oladi. Bu Goadagi milliy ahamiyatga ega boʻlgan ASI tomonidan himoyalangan yodgorlikdir.

Tarixi
------

 Safa masjidi yon tomonida, janubda 30 ga 30 metr oʻlchamdagi mehrob naqshinkor toshli idish joylashgan.
V. T. Gunening yozishicha, masjid 1560-yilda Bijapuri hukmdori Ibrohim Odil Shoh I tomonidan Ponda markazidan 2 km uzoqlikda qurilgan. Masjid Odil shoh davriga yoki undan oldingi davrga tegishli boʻlishi mumkin. Ammo masjidda hech qanday yozuv yoʻqligi va uning qurilganligi haqida tarixiy maʼlumotlar saqlanmaganligi sababli qurilishning aniq sanasi nomaʼlum. Portugallarning Goa ustidan hukmronligi davrida masjid portugallar tomonidan kuchli ziyon yetkazilgan va yoqib yuborilgan. Masjid 1980-yillarda qisman rekonstruksiya qilinmaguncha vayrona holida qolib ketgan.

Manbalar
--------

1. 1 2 3  Shokoohy, Mehrdad*. Muslim Architecture of South India: The Sultanate of Ma'bar and the Traditions of the Maritime Settlers on the Malabar and Coromandel Coasts (Tamil Nadu, Kerala and Goa)* (en). Routledge, 2003 — 253, 256 bet. ISBN 978-0-415-30207-4.
2. ↑  „Government of Goa | Safa Masjid" (en-US). Qaraldi: 3-noyabr 2019-yil.
3. ↑  V. T. Gune, „Ancient shrines of Goa (A pictorial survey)", Department of information of Government of Goa. Panji 1965. page:965-988.
**Akkumulyatsiya** (lot. accumulate -toʻplanish) — Yer yuzasida gʻovak mine-ral jinslarning tuplanishidagi barcha jarayonlarning umumiy nomi. A.ning ikkita asosiy tipi mavjud — vulkanik va choʻkindi (choʻkindilarning toʻplanishi, sedimentatsiya). Keyingisi suv havzalarining tubida (subakval A.) yoki qurukdikda (subaeral A.) sodir boʻlishi mumkin. A.ni keltirib chiqaruvchi geolo-gik omillarga qarab quyidagilar farq qilinadi: dengiz, koʻl, daryo, shamol (eol), muzlik, orogenli va b. Alar. A.lar nati-jasida vulkan choʻkindi togʻ jinslari va akkumulyativ relefning turli shaklla-ri vujudga keladi.

Manbalar
--------

1. ↑  "Akkumulyatsiya" *OʻzME*. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Ek Minor masjidi** yoki **Ek Minor Ki masjidi** Hindistonning Karnataka shtatidagi Raichur shahrida joylashgan masjiddir. U davlat muhofazasi ostidagi yodgorlik roʻyxatiga kiritilgan inshootlardan biri hisoblanadi.

Tarixi
------

Ostonada yozilgan fors yozuviga koʻra, u Ambar tomonidan hijriy 919-yilda (milodiy 1513—1514-yillarga toʻgʻri keladi) Mahmudshoh Bahmaniy davrida bunyod ettirilib foydalanishga topshirilgan.

Ek Minor masjidi, 1933-yil

Etimologiyasi
-------------

Masjid faqat bir minorali boʻlgani uchun **Ek Minor masjidi** (lit. bir minorali masjid) yoki **Ek Minor Ki Masjidi** (bitta minorali, yoritgichli masjid) deb ataladi. Hind-islom meʼmorchiligi uslubida qurilgan Qutb minor va Chand minor kabi alohida minoralar odatda gʻalaba minoralari boʻlib xizmat qilgan, masjidlarga biriktirilgan minoralar esa estetik sabablarga koʻra simmetrik tarzda koʻpaytirib qurilgan. Bu masjidning alohida yakka minorasi bu qoidadan istisno hisoblanadi.

Tavsifi
-------

Masjid roʻparasida hovli boʻlib, bu yerda ikkita qabr joylashtirilgan. Ularning yuqori tomonida suv sisternasi mavjud. Masjidga janub tomondan kiriladi, kirish tomi sakkizta Chalukyan ustuniga tayangan holda ishlangan.

Namoz zali toʻrtburchak shaklida boʻlib, taxminan 40 futga 30 futlik maydonni qamrab oladi. U tekis shiftga ega va yuqoriga tomon parapet shaklda koʻtarilgan. Gʻarbiy devor Qur’on oyatlari hamda tosh plitalarga yozilgan *hadislar* bilan bezatilgan.

### Minorasi

Masjid nomi bilan atalgan minora inshootning asosiy meʼmoriy xususiyatidir. U hovlining janubi-sharqiy burchagida, kirish eshigi yaqinida joylashgan. Minora taxminan 65 fut balandlikka koʻtarilgan va diametri taxminan 13 futga teng. Minora forscha uslubda qurilgan boʻlib, Chand minoriga, shuningdek, Mahmud Gavon madrasasining minoralariga ham juda oʻxshab ketadi. Ualrning har ikkalasi ham avvalgi bahmaniy inshootlardan hisoblaniladi.

Minora ikkita qavatdan iborat boʻlib, ularning har birida yorugʻlik va havo kirishi uchun derazalar ishlangan hamda har birida tosh panjaralar bilan oʻralgan galereyalar mavjud. Ichkaridagi aylanma zinapoya minoraning eng yuqori qavatiga olib boradi. Minora asta-sekin pastdan yuqoriga tomon torayib boradi va uning tepasida odatda gulli bezaklar bilan bezatilgan bahmaniy dumaloq gumbaz joylashtirilgan. Gumbaz tepa qismida yarim oy tasvirlangan qubba mavjud.

Manbalar
--------

1. 1 2 3 4 5  Yazdani, Ghulam*. Annual Report of the Archaeological Department of His Exalted Highness The Nizam's Dominions*. Baptist Mission Press, 1933 — 13–14 bet.
2. ↑  Burton-Page, John*. Indian Islamic Architecture: Forms and Typologies, Sites and Monuments* Michell:, 2008 — 51 bet.
**Tomalar**, tama — oʻzbek xalqi tarkibiga kirgan 92 qabila-urugʻdan biri. Dastlab Rashiduddin Fazlullohning "Jome ut-tavorix" asarida (14-asr) qayd etilgan. T. Dashti Qipchoqdagi Qoyuq xotigi. Noʻty Oʻrdasi siyosiy hayotida muhim roʻl oʻynaganlar. 16—17-asrlarda boshqa koʻchmanchi etnik guruhlar bilan birga Movarounnahr hududiga kelib. Toshkent, Nurota vohalarida oʻtroqlashgan. S.ʼ.Rad.yuviti’ maʼlumotiga koʻra, Toma kichik juz tarkibidagi 7 urugʻ (jetiru) uyushmasiga (ja-galboy, kepte va T. tobin, kerayit, telov, ramadon) kirgan. Nurota togʻ etaklarida yashovchi T. sariq, koʻsa, kal, kur-ra, choʻmichli. oltibek kabi kichik urugʻlarga boʻlinadi. 1924-yilgi Oʻrta Osiyoni rayonlashtirish komissiyasi materiallarida Zarafshon vohasida 1185 T. roʻyxatga olingan va ular 3 urugʻ uyushmasiga kirgan. Xorazm viloyatida 500 T. qayd etilgan. Asosan chorvachilik va dehqonchilik bilan shugʻullanishadi.

Toma Bahodir Roziq oʻgʻli


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Kampung Laut masjidi** (malaycha: *Masjid Kampung Laut*) – Malayziyadagi eng qadimiy masjidlardan biri. Masjid qurilishi qachon amalga oshirilganligini tasdiqlovchi dalillar mavjud emas. XV yoki XVIII asrda qurilgan deb taxmin qilinadi. Masjid Kelantan viloyati, Tumpat tumani, Kampung Laut shahrida joylashgan.

Tarixi
------

Kampung Laut masjidi XV asrda Champa qirolligi Champa hukumati transportchilari guruhi tomonidan qurilgan deb taxmin qilinadi. Uning qurilish uslubi, asosan, mahalliy anʼanaviy meʼmorchilikka xos boʻlib, mintaqadagi mahalliy uylarga oʻxshash qilib bunyod etilgan. Arxitektura uslubi, shuningdek, janubiy hindu meʼmorchiligiga ham oʻxshab ketadi. Bu masjid Javadagi Demak masjididan ilhomlangan holda qurilgan. Bino Java meʼmorchiligi asosida Walisongo tomonidan Javada Demak Buyuk masjidi qurilganidan barpo etilgan. Walisongo Kampung Laut masjididan Javadan Champaga borganida dam olish maskani sifatida foydalangan.

1859–1900-yillar oraligʻida Kelantan sultonligi hukmronligi davrida masjid sultonlar va diniy rahbarlar uchun muhim uchrashuv joyiga aylangan. Masjiddan savdo nuqtasi sifatida ham foydalanilgan. Bu davrda Kampung Laut masjidi kengaytirilib, 20 ta ustun, uch qavatli peshtoq, minora (azon uchun muazzin), chordoq va suv idishi bilan kengaytirilib, pol qoplamasi sifatli yogʻochdan ishlangan. Masjid 1970-yilning may oyida Menteri Besar Datuk Asri Muda boshqaruvi ostidagi Kelantan hukumatiga topshirilgan.

Kampung Laut anʼanaviy yigʻilish maydoni hisoblanadi, chunki mintaqadagi bunday anʼana ming yillar oldin ham mavjud boʻlgan.

Suv toshqinlari
---------------

Kampung Laut masjidi Kelantanda sodir boʻlgan ikkita katta toshqindan omon qolgan, birinchisi 1926-yilda Bah Air Merah toshqini va ikkinchisi 1966-yilda sodir boʻlgan toshqin. Ikkinchi suv toshqinida masjidning daryoga yaqin qismlarini sel olib ketgan va masjidga jiddiy zarar yetkazgan. Biroq keyinchalik masjid qayta taʼmirlangan.

Manbalar
--------

1. 1 2  „Masjid Kampung Laut in malaysia | Beautiful Mosques Gallery around the world". 12-yanvar 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi.
2. ↑  „Masjid Kampung Laut". Qaraldi: 10-fevral 2015-yil.

Havolalar
---------

 Media related to Kampung Laut Mosque at Wikimedia Commons

* Kampung Laut masjidi
* Malayziya dunyosining meʼmoriy merosi: anʼanaviy masjid
**Studiya** (italyancha: *studio* — oʻqish, oʻrganish) — 1) rassom yoki haykaltarosh ustaxonasi; 2) rassom yoki aktyorlar tayyorlaydigan maktab; 3) ijodiy faoliyat bilan bir qatorda sahna (yoki tasviriy) sanʼati asoslarini oʻrganadigan, asosan, yoshlardan tashkil topgan teatr (yoki rassomlar) jamoasi. Studiyaning professional va havaskorlik turlari bor; 4) badiiy va boshqa filmlar yaratuvchi ijodiy va texnik kino xodimlari jamoasi; 5) radioeshittirish va telekoʻrsatuvlar olib boriladigan maxsus bino (radiostudiya, telestudiya); 6) ovoz yozish xonasi. Musiqiy asarlar ijrolarini elektr (magnitofon kabi) va elektron (sintezator va boshqalar) vositalar yordamida yozib olib fonogramma tayyorlaydigan maxsus joy (mas, "Tarona rekorde" Studiyasi va boshqalar).


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Yesen Duysenovich Duysenov** (qozoqcha: *Есен Дүйсенұлы Дүйсенов*; 1911-yil – 1983-yil) – temir yoʻl transporti sohasidagi qozoq va sovet davlat arbobi, Olmaota shahar kengashi raisi (1960—1975).

Hayoti
------

Yesen Duysenov 1911-yilda Turkiston viloyati, Suzoq tumani, Jenis qishlog‘ida tugʻilgan. Besh yoshida yetim qolib, amakisining qoʻlida katta boʻlgan. 1924—1928-yillarda Turkiston shahridagi bolalar uyida yashagan. U 1928–1937-yillarda Toshkentda yashagan. 1928-yildan Toshkentdagi oʻrmon xoʻjaligi texnikumida, soʻngra suv xoʻjaligi tayyorlov boʻlimida oʻqigan. 1932–1937-yillarda Toshkent temir yoʻl muhandislari institutining ekspluatatsiya boʻlimida tahsil olgan.

Yesen Duysenov institutni tugatgach, Jambul yoʻl boshqarmasi texnik boʻlimi boshligʻi, yoʻl boshqarmasida yoʻl harakati xizmati katta muhandisi, stansiya muhandisi boʻlib ishlagan. 1940-yilda Turksib uchun anchagina katta boʻlgan Chu uchastkasi stansiyasining boshligʻi qilib tayinlangan va uch yildan soʻng Olmaota transport boshqarmasi boshligʻi oʻrinbosari lavozimiga koʻtarilgan.

1946-yil sentyabr oyida SSSR Vazirlar Kengashining „Yoʻl boʻlimlarini temir yoʻl transportining mustaqil tuzilmalari sifatida toʻliq iqtisodiy asosda tashkil etish toʻgʻrisida"gi qarori qabul qilingan. Unga koʻra yoʻl boʻlimlari yuridik shaxs huquqiga ega boʻlgan. Shu bilan birga, Yesen Duysenov harakatning Olmaota boʻlimi rahbari lavozimiga tayinlangan. U yangi boʻlim tuzilmasini tuzgan va transport vazifalarini qatʼiy bajargan. 1948-yilda Qaragʻanda temir yoʻli boshligʻining oʻrinbosari lavozimiga tayinlangan.

Yesen Duysenov istiqbolli rahbar sifatida 1951-yilda Mudofaa vazirligining temir yoʻl transporti akademiyasiga yuborilgan. Biroq, lavozimda koʻtarilish oʻrniga Turkiston-Sibir yoʻlining Matay boʻlimi boshligʻi etib tayinlangan va 1955-yilda Olmaota yoʻli boʻlimi boshligʻi lavozimiga oʻtkazilgan. Yesen Duysenov Temir yoʻllar vazirligi va Sanoat kasaba uyushmasi Markaziy qoʻmitasining maxsus nishoni bilan taqdirlangan.

Ushbu muvaffaqiyatlardan soʻng Yesen Duysenov Qozogʻiston SSR Kommunistik partiyasi Markaziy Qoʻmitasining transport va aloqa boʻlimi mudiri etib tayinlangan. Bu lavozimda u Qozogʻiston SSR rahbariyatiga Olmaotada boshqaruv markazi bilan yagona Qozogʻiston temir yoʻlini yaratishni taklif qilgan. Temir yoʻl 1958-yil 13-iyunda ishga tushgan hamda I.A.Zadorojniy uning boshligʻi, Yesen Duysenov esa uning oʻrinbosari etib tayinlangan.

Yesen Duysenov 1983-yilda Qozogʻiston SSRning Olmaota shahrida vafot etgan.

Mukofotlari
-----------

* Ikkita Mehnat Qizil Bayroq" ordeni (1959; 1971).

Manbalar
--------

1. 1 2 3  *Известные железнодорожники Казахстана. Сборник. Выпуск I*, 1250 экз, Алматы, 2004 — 71-80 bet. ISBN 9965-9464-1-1.
2. ↑   ГАРФ Р7523 105 151 « Указ Президиума Верховного Совета СССР, принятый 25 августа 1971 года, и материалы к нему /к протоколу № 14/ № 2074-VIII. Том 6»
**Mayl** — tirik organizmning biror ehtiyojini qondirishga intilishi. U qoʻmsash, noaniq ichki dard, sababsiz zerikish tuygʻulari tarzida kechishi mumkin. Intilish, havas, tilak, xohish, ishtiyoq, hatto orzu koʻrinishlarida ham mujassamlashali. U bajo keltirilgan taqdirda kishiga mamnuniyat baxsh etadi. M. kishidagi qobiliyat yoki endigina shakllanib kelayotgan individual hislatlarning darakchisi sifatida erta namoyon boʻlali. M.larning baʼzilari rivojlanib, shaxsiy ehtiyoj va qiziqishga aylanadi, baʼzilari esa tormozlanib, batamom barham topali yoxud birining oʻrnini ikkinchisi egallayli. Ijobiy yo salbiy, kuchli yoki zaif, koʻlami keng yoki tor, barqaror yo oʻtkinchi M.lar boʻladi.

Odatda, M.-istakning orzu tizimi izchil bogʻliqlikka ega. M.ning anglashilgan darajasi moyillik deb ataladi. Moyillik shaxsni aniq faoliyat bilan shugʻullanishga qoʻzgʻatuvchi turtkidir. Moyillik negizida faoliyatga yoʻnaltirilgai barqaror ahtiyoj va unga taallukli koʻnikmalarni takomillashtirishga intilish yotadi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
Katta uzunburun
**Katta uzunburun** — O'zbekiston Respublikasining fauna Qizil kitobiga kiritilgan hayvon.

Maqomi
------

Zaif, soni kamayib borayotgan uchib oʻtuvchi tur.TMHI Qizil roʻyxatiga kiritilgan.

Koʻrinishi
----------

Katta uzunburun oʻlchami 50 dan 60 sm gacha yetadi va ogʻirligi 600 dan 1000 g gacha. Uning qanotlari kengligi 80 dan 100 sm gacha.Ular Yevropada eng keng tarqalgan uzunburunlar. Katta uzunburunning oʻziga xos xususiyati uzun va pastga egilgan tumshugʻidir. Urgʻochi qoida tariqasida, erkaknikidan bir oz kattaroq va tumshugʻi yanada uzunroq va kavisli. Bundan tashqari, har ikkala jins oʻrtasida tashqi farqlar yoʻq. Uzunburunning rangi juda oddiy, patlar bej-jigarrangdan kulrang-jigarranggacha, turli xil chiziqlar va dogʻlar bilan farqlanadi.

Tarqalishi
----------

* Tekislik va togʻoldi suv havzalari
* O'zbekistondan tashqarida:Markaziy Yevropadan to Baykalortigacha Yevroosiyoning oʻrmon va choʻl hududlari.O'rta Yer dengizi,Afrika,Old va Janubiy Osiyo.

Yashash joylari
---------------

Qirgʻoq boʻylarining botqoqlashgan joylari va tekislik suv havzalarining sayozliklari.Qizilqum choʻli ustidan ham uchib oʻtadi.

Soni
----

Doim kam sonli boʻlgan.Oʻtmishda uchib oʻtish mavsumida 3-15 tadan iborat galalar hosil qilgan boʻlsa, hozirda sanoqli uchraydi.Soʻnggi 15 yilda dunyodagi populyatsiyasi soni 20-30 % ga qisqarib ketgani taxmin qilinadi.

Yashash tarzi
-------------

Bahorgi uchib oʻtishi — mart-may oylarida, kuzgisi — avgust-oktabr oyida.Baʼzan ayrimlari yozni ham shu yerda oʻtkazadi.Suvda yashovchi umurtqasiz jonivorlar bilan oziqlanadi.

Cheklovchi omillar
------------------

Uyalash arealida, koʻchish yoʻlida va qishlash joylarida dov-daraxtlar kesilishi, botqoqlar quritilishi, qishloq xoʻjaligi rivojlanishi va boshqalar natijasida yashash joylarining qisqarishi hamda oʻzgarishi, asosiy toʻxtash joylaro oʻzgarishi, ovlash.

Koʻpaytirish
------------

Koʻpaytirilmagan.

Manbalar
--------

* Y.N.Lanovenko*. Katta Uzunburun* — 57,87,128,191-193,200 bet.
* Flint, Vladimir*. Beshtillik hayvonlar nomi lug'ati* — 85 bet.
**Sayid Sulton Ali masjidi** (arabcha: ) Iroqning Bagʻdod shahrida joylashgan qadimiy masjiddir. U shaharning madaniy merosi qatoriga kiradi, masjid Rusafa tarixiy hududining janubiy qismida, Al-Rashid koʻchasida, Dajla daryosiga tutash al-Ahror koʻprigi yaqinida joylashgan. Masjid birinchi marta 1590-yilda Ali Posho hukmronligi ostida tashkil etilgan. Masjidning nomi unda dafn etilgan Sayid Sulton Ali nomi bilan ataladi.

2001-yilda masjidda qayta tiklash ishlari amalga oshirildi. Masjidni rivojlantirish Iroqning sobiq prezidenti Saddam Husayn buyrugʻiga koʻra sodir boʻldi.

Qurilishi
---------

Masjidda shayx Ahmad Shaks al-Alusiy singari taniqli ulamolar dars bergan madrasa mavjud. Madrasa 1873-yilda qayta tiklandi, uning maydoni 1,000 square metre (11,000 kv. ft) ga qadar kengaytirildi. Shuningdek, unda Tekyeh Quratun Ali nomi bilan mashhur tekye ham bor. Masjidga gʻishtdan qurilgan, Usmonli meʼmoriy uslubi shaklini olgan, hamda koʻk koshinlar bilan bezatilgan minora biriktirilgan. Haram 600 square metre (6,500 kv. ft) maydonni tashkil etadi va oʻzida 1000 ta namozxonni sigʻdira oladi. Haramda eski mehrob va minbar mavjud boʻlib, devor yuzasiga Qur’on oyatlari bitilgan.

Masjidning chap tomonida Said Sulton Ali ziyoratgohi va maqbarasi joylashgan boʻlib, uning shaxsi haligacha ochiqlanmagan, baʼzi odamlar uni Rifoiy tariqatining asoschisi Ahmad ar-Rifoiyning otasi deb taʼriflaydilar. Biroq iroqlik tarixchi Muhammad Bahja al-Atoriy uni Imom Jafar as-Sodiq, Sulton Ali ibn Ismoil ibn Jafarning avlodi deb hisoblaydi va avvalgi nazariyani uydirma deb biladi. Yana bir hurmatli avliyo Imom ar-Ravos Sulton Alining yoniga dafn etilgan.

Oʻng tomonda madrasaga kirish eshigi hamda Xotun binti Dorush Jalabiyning qabri joylashgan. Markazda masjid koridoriga kirish eshigi mavjud.

Yana qarang
-----------

* Islom portali

* Iroqda islom
* Iroqdagi masjidlar roʻyxati

Manbalar
--------

1. ↑  الدليل السياحي للأضرحة والمقامات في العراق – دائرة الأضرحة والمقامات والمراقد السنية العامة – ديوان الوقف السني في العراق. p.38
2. ↑  „أمانة بغداد تستعد لإعادة شارع الرشيد لمكانته التاريخية" (ar). *www.aljazeera.net*. Qaraldi: 17-avgust 2023-yil.
3. ↑   دليل الجوامع والمساجد التراثية والأثرية – ديوان الوقف السني في العراق. p.36.
4. ↑  جامع السيد سلطان علي (Wayback Machine saytida 2018-08-25 sanasida arxivlangan). *Al-Zawra*. Retrieved January 27, 2018.