**James Philip Bagian**, MD, PE (22-fevral 1952-yilda tugʻilgan) — amerikalik shifokor, muhandis va NASAning sobiq astronavti, asli arman millatidan. Astronavt sifatidagi faoliyati davomida u ikkita missiyadan iborat: STS-29 (1989) va STS-40 (1991) 337 soatlik kosmik parvozni amalga oshirdi. 1995-yilda NASAni tark etgach, Bagian tibbiyot institutiga aʼzo etib saylandi. Shuningdek, u 2000-yilda muhandislik va tibbiy bilimlarni aerokosmik tizimlar, atrof-muhit texnologiyasi va bemorlar xavfsizligiga integratsiyalashgani uchun Milliy muhandislik akademiyasining aʼzosi etib saylangan.

Bagian hozirda Michigan universiteti sogʻliqni saqlash muhandisligi va bemorlar xavfsizligi markazi direktori lavozimida ham ishlagan.

Bagyan koinotda boʻlgan yagona asli arman millatidan boʻlgan shaxsdir.

Taʼlim
------

Bagian 1969-yilda Pensilvaniya shtatining Filadelfiya shahridagi Markaziy oʻrta maktabni tamomlagan. U 1973-yilda Drexel universitetida mashinasozlik boʻyicha bakalavr darajasini oldi, oʻz sinfini birinchi boʻlib tugatdi va 1977-yilda Tomas Jefferson universitetida tibbiyot fanlari doktori darajasini oldi va u yerda Alpha Omega Alpha aʼzosi ham edi.

Tajriba
-------

Bagian 1973-yilda Pensilvaniya shtati Bristol shahridagi 3M-da texnologik muhandis, keyin esa 1976-1978-yillarda Merilend shtatidagi Patuhent-River shahridagi AQSh dengiz havosi sinov markazida mexanik muhandis boʻlib ishlagan va u yerda oʻqishni davom ettirgan. 1977-yilda Tomas Jefferson universitetini tugatgandan soʻng, Bagian Pensilvaniya shtatidagi Danvil shahridagi Geisinger tibbiyot markazida bir yillik umumiy jarrohlik rezidenturasini tamomladi. Keyin u 1978-yilda B.Jonson kosmik markazida parvoz jarrohi va tadqiqot tibbiy xodimi boʻlib ishlagan va bir vaqtning oʻzida Texasning San-Antonio shahridagi USAF Aerokosmik Tibbiyot maktabini tamomlagan va u erda birinchi boʻlib 1978-yilda ixtisoslashtirilgan fanlar sinfini tamomlagan. Xabar qilinishicha, u Pensilvaniya universitetida anesteziologiya boʻyicha rezidenturani tamomlaganida astronavt nomzodi dasturiga NASA tomonidan tanlangan. Bagian 1986-yilda professional muhandislar sertifikatini oldi va 1987-yilda Amerika profilaktika tibbiyot kollejining aerokosmik tibbiyot uchun kengash sertifikatini oldi.1981-yildan beri Bagian togʻqutqaruv jamiyatida faol ishlaydi va MakKinli togʻidagi Denali tibbiy tadqiqot loyihasining aʼzosi sifatida xizmat qiladi. Bu davrda u Gud togʻida qor va muzdan qutqarish texnikasi boʻyicha oʻqituvchi boʻlgan. Bagian AQSh harbiy-havo kuchlari zahirasining polkovnigi va 939-chi havo qutqaruv qanotining qutqaruv parvoz jarrohidir. U USAF tomonidan malakali erkin yiqilish parashyutchisi, shaxsiy uchuvchi litsenziyasiga ega va pervanel va reaktiv samolyotlar, vertolyotlar va planerlarda 1500 soatdan ortiq parvoz qilgan.

NASA tajribasi
--------------

Bagian 1980-yil iyul oyida NASA astronavti boʻldi. U birinchi oltita Shuttle reyslarini rejalashtirish va shoshilinch tibbiy yordam va qutqaruv yordamini koʻrsatishda ishtirok etdi. U Astronavtlar idorasining kosmik kemaning foydali yuki dasturiy taʼminoti va ekipaj uskunalari boʻyicha koordinatori boʻlib ishlagan, shuningdek, turli foydali yuklarni ishlab chiqishda yordam bergan va Space Shuttle parvoz dasturini koʻrib chiqishda ishtirok etgan. 1986-yilda Bagian 51-L favqulodda kengashida tergovchi boʻlib ham ishlagan. U ekipajdan qochish uchun ishlatiladigan bosim kostyumi va boshqa turli xil ekipaj omon qolish uskunalarini loyihalash va amalga oshirish uchun mas’ul edi va Shuttle va Astronavtlar idorasini qidirish va qutqarishni rejalashtirish va amalga oshirish uchun javobgar edi. Bagian NASA shtab-kvartirasida hayvonlar farovonligini tekshirish kengashining aʼzosi edi. U inson omillari, atrof-muhit va aerokosmik tibbiyot sohalarida koʻplab ilmiy maqolalar muallifi. Ikki kosmik parvoz faxriysi (1989-yilda STS-29 va 1991-yilda STS-40) hisoblanadi. Bagian kosmosda 337 soatdan ortiq parvoz qildi. 2003-yilda Bagian Kolumbiyadagi baxtsiz hodisalarni tekshirish kengashida bosh jarroh va tibbiy maslahatchi boʻlib ishlagan va hozirda NASAning Aerokosmik xavfsizlik boʻyicha maslahat kengashi aʼzosidir.

STS-29
------

 STS-29 dan oldin IMAX kamerasidan foydalanish uchun Bagian treningi.
Bagian birinchi marta 1989-yil 13-martda Floridadagi Kennedi kosmik markazidan Orbiter Discovery bortida STS-29 ekipajida uchgan. Ushbu juda muvaffaqiyatli besh kunlik missiya davomida ekipaj Kuzatuv va maʼlumotlar sunʼiy yoʻldoshini joylashtirdi va koʻplab ikkinchi darajali tajribalarni oʻtkazdi, jumladan, Kosmik stansiya-issiqlik quvurlari radiatori tajribasi, ikkita talaba tajribasi, oqsil kristallarining oʻsishi boʻyicha tajriba, xromosoma va oʻrnatilgan hujayra boʻlinish tajribasini ha oʻtkazdi. Bagian katta tadqiqotchi boʻlib, miya qon oqimidagi oʻzgarishlar va uning fazoviy moslashish sindromi (SAS) va fazoviy harakat kasalligi (SMS) bilan aloqasini tavsiflovchi 470-sonli batafsil qoʻshimcha maqsadni bajarish uchun transkranial Dopplerdan foydalangan. Bagian birinchi boʻlib Fenergan preparatini mushak ichiga yuborish orqali SMSni davolashni boshladi. Bu SMS uchun birinchi muvaffaqiyatli davolash rejimini ifodalaydi va hozirda NASA tomonidan Shuttle ekipajlarida SMS nazorati standarti sifatida qabul qilingan va muntazam ravishda qoʻllaniladi. Bundan tashqari, ekipaj bir necha turdagi kameralar, jumladan IMAX 70. mm plyonkali kamera yordamida Yerning 3000 dan ortiq suratlarini oldi. Missiya 80 orbitada davom etdi va 1989-yil 18-martda Kaliforniyadagi Edvards havo kuchlari bazasiga qoʻnish bilan yakunlandi. Ushbu missiyani bajarib, u kosmosda 119 soatdan koʻproq vaqt oʻtkazdi.

STS-40
------

Bagian 1991-yil 5-iyun kuni Florida shtatidagi Kennedi kosmik markazidan uchirilgan STS-40 Spacelab Life Sciences ekipajida bosh missiya xodimi boʻlib ishlagan. SLS-1 toʻqqiz kunlik missiya boʻlib, ekipaj aʼzolari yurakning yurak faoliyatini oʻrganadi. STS-40-da rejalashtirilgan foydali yuk harakatlariga qoʻshimcha ravishda, Bagian barcha rejalashtirilgan ilmiy maqsadlarni muvaffaqiyatli amalga oshirishga imkon beradigan eksperimental uskunalar uchun nosozliklarni tuzatish tartib-qoidalarini shaxsan ishlab chiqdi va amalga oshirdi. Kolumbiya va uning ekipaji 1991-yil 14-iyun kuni Kaliforniyadagi Edvards havo kuchlari bazasiga Yer orbitasini 146 marta aylantirgandan soʻng qoʻndi. Ushbu parvozning yakunlanishi unga koinotda qoʻshimcha 218 soat vaqt ajratdi.

NASAdan keyingi
---------------

Bagian 1995-yilda NASAni tark etdi. U Milliy muhandislik akademiyasi va Tibbiyot instituti aʼzosi etib saylandi. Bagian Veteranlar Sogʻliqni saqlash boshqarmasining (VHA) Bemor xavfsizligi boʻyicha bosh mutaxassisi va va Bemor xavfsizligi milliy markazi direktori edi.

Bagian va Bemor xavfsizligi milliy markazining birinchi va asoschi direktori va Veteranlar ishlari boʻlimining Bemor xavfsizligi boʻyicha birinchi bosh direktori boʻlib, u koʻplab milliy va xalqaro miqyosda qabul qilingan bemorlar xavfsizligi vositalari va dasturlarini ishlab chiqqan.

Bagian hozirda Michigan universiteti sogʻliqni saqlash muhandisligi va bemorlar xavfsizligi markazi direktori va hozirda Michigan universiteti Anesteziologiya va muhandislik kolleji kafedrasi professori boʻlib faoliyat yuritib kelmoqda.

Tashkilotlar
------------

Bagian bir nechta tashkilotlarning aʼzosi:

* Phi Kappa Phi
* Phi Eta Sigma
* Pi Tau Sigma
* Tau Beta Pi
* Alpha Omega Alfa

Aerokosmik tibbiyot assotsiatsiyasi, Shoshilinch tibbiy yordam kolleji, Amerika mexanik muhandislar jamiyati, Milliy muhandislik akademiyasi, NASA Parvoz Jarrohlari Jamiyati (Umr boʻyi aʼzolik) tashkilotlarining ham a'zosi

Maxsus unvonlar
---------------

AQSh armiyasining ROTC Superior Cadet mukofoti (1970), Drexel universitetini sinfda birinchi bitirgan (1973), Jefferson universitetining ortopediya mukofoti (1977), USAF Parvoz jarrohlari maktabining faxriy bitiruvchisi (sinfda birinchi) (1979), Xalqaro aviatsiya federatsiyasi (FAI) Komarov diplomi (1989), Sikorskiy vertolyotini qutqarish mukofoti (1990), Kosmik harakat kasalligini davolashni rivojlantirish uchun NASA Achievement mukofoti (1991), NASA kosmik parvoz mukofoti (1989 va 1991), NASAning ajoyib xizmatlari medali (1992), NASA Parvoz jarrohlari jamiyati V. Randolf Lavleys mukofoti *"Aerokosmik tibbiyot amaliyoti va rivojlanishiga qoʻshgan muhim hissasi" uchun*(1992), Amerika Astronavtika, Jamiyatining Melburn V.Boynton mukofoti *"Kosmik parvozning biotibbiyot jihatlariga qoʻshgan ulkan hissasi" uchun* (1992), Eagle Scout, Amerika skautlari, Taniqli burgut skauti, Amerika skautlari (2011) unvonlarini olgan.

Manbalar
--------

Ushbu maqolada Milliy Aeronavtika va kosmik maʼmuriyatning veb-saytlari yoki hujjatlarida jamoat mulki bilan bogʻliq materiallar mavjud.

1. ↑  „"Universe and Armenia" photo-exhibition awakens space interest in Yerevan". Armenpress (11-aprel 2014-yil). „...only Armenian astronaut James Baghyan.".
2. ↑  „James Bagian: Armenian "greeting" from space". *Noyan Tapan* (23-yanvar 2013-yil). „...James Bagian is the world’s only American astronaut of Armenian descent.".
3. ↑  Akopian, Aram*. Armenians and the World: Yesterday and Today*. Yerevan: Noyan Tapan, 2001 — 61 bet. ISBN 9789993051299. „James Bagian, an engineer and physician, is the first, but surely not the last, Armenian astronaut."
4. ↑  *Bakhchinyan, Artsvi*. „Джеймс Багян: Счастлив, что мне довелось стать первым полетевшим в космос армянином [James Bagian" (ru). *Yerkramas* (28-oktabr 2011-yil). „Счастлив, что мне довелось слетать в космос и стать первым полетевшим в космос армянином....".
5. ↑  *Ghazinyan, Aris*. „History of Conquest: 'the Armenian space' – form aeronauts to astronauts". *ArmeniaNow* (14-aprel 2011-yil). Qaraldi: 23-iyun 2022-yil.

* NASAning rasmiy tarjimai holi
*

Havolalar
---------

* Jeyms P. Bagianning Spacefacts biografiyasi
* VA Bemor xavfsizligi milliy markazi