**Kompyuter arxitekturasi** — bu kompyuter tizimining kontseptual modeli boʻlib, uning tarkibiy qismlari, ularning bir-biri va atrof-muhit bilan oʻzaro taʼsiri, shu jumladan uni loyihalash va rivojlantirish tamoyillarini oʻz ichiga oladi. Amalga oshirish jihatlari (masalan, xotirani amalga oshirish uchun ishlatiladigan texnologiya) arxitekturaning bir qismi emas.

Tashkilot darajalari
--------------------

Kompyuterni tashkil etishning bir necha darajalari mavjud, ikkita yoki undan koʻp:

1-daraja
Mikroarxitektura darajasi, talqini (proshivka) yoki toʻgʻridan-toʻgʻri bajarish. Elektron sxemalar mashinaga bogʻliq dasturlarni bajaradi. Protsessor registrlari toʻplami mahalliy xotirani tashkil qiladi. Shuningdek, arifmetik mantiq birligi, boshqaruv bloki. Hozirgi vaqtda koʻrsatmalar arxitekturasi darajasida odatda bitta tsiklda bajariladigan oddiy koʻrsatmalar mavjud (masalan, RISC mashinalari).
2-daraja
Buyruqlar tizimi arxitektura darajasi, tarjima (assembler).
3-daraja
Operatsion tizim darajasi. Bu gibrid daraja: buyruqlarning bir qismi operatsion tizim tomonidan, ikkinchi qismi esa proshivka tomonidan talqin qilinadi.
#### 4-daraja

Assambleya tili darajasi, tarjima (kompilyator). Toʻrtinchi va undan yuqori darajalar birinchidan uchinchi tizim dasturlarigacha boʻlgan amaliy dasturlarni yozish uchun ishlatiladi. Inson uchun qulay shakldagi dasturlar 1-3 darajali tilga tarjima qilinadi.
5-daraja
Yuqori darajadagi til. Yuqori darajadagi tillardagi dasturlar odatda 3 va 4 darajalarga tarjima qilinadi.

Tarix
-----

Birinchi hujjatlashtirilgan kompyuter arxitekturasi Charlz Bebbij va Ada Lovlace oʻrtasidagi tahlil mexanizmini tavsiflovchi yozishmalarida edi. 1936-yilda Z1 kompyuterini yaratishda Konrad Suse oʻzining boʻlajak loyihalarini ikkita patent arizasida tasvirlab berdi. Yana ikkita erta va muhim misollar:

Jon fon Neymanning 1945-yildagi maqolasi, EDVAC hisobotining birinchi loyihasi, unda mantiqiy eshiklarning tashkil etilishi tasvirlangan.

Kompyuter adabiyotidagi „arxitektura" terminini Layl Jonson Fridrix Bruks va Muhammad Usmon xonning asarlari bilan bogʻlash mumkin. Ularning barchasi 1959- yilda IBM asosiy tadqiqot markazining mashinalarni tashkil etish boʻlimining aʼzolari edi. Jonson Los Alamos milliy laboratoriyasida (oʻsha paytda Los Alamos ilmiy laboratoriyasi deb atalgan) IBM tomonidan ishlab chiqilgan Stretch superkompyuteri boʻyicha oʻzining tadqiqot ishini yozish imkoniyatiga ega boʻldi. Dabdabali bezatilgan kompyuterni muhokama qilish uchun tafsilotlar darajasini tavsiflash uchun u formatlar, koʻrsatmalar turlari, apparat variantlari va tezlikni yaxshilash tavsifi „tizim arxitekturasi" darajasida ekanligini taʼkidladi.

Yana qarang
-----------

* Mantiqiy elementlar
* Trigger
* Roʻyxatdan oʻtish (raqamli texnologiya)
* Arifmetik mantiq birligi (ALU)
* Virtual xotira
* Fayl
* Raqamli signal protsessor
* Markaziy protsessor

Manbalar
--------

1. ↑  „IEEE 1471". 2022-yil 12-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 12-fevral.
2. ↑  Максимов 2005. sfn error: no target: CITEREFМаксимов2005 (help)
3. 1 2  Tanenbaum E. S. Arxitektura kompyutera. — SPb: Piter, 2007, ISBN 5-469-01274-3, C.23
4. ↑
5. ↑
6. ↑
7. ↑
8. ↑  „50th Anniversary of the Manchester Baby computer".  curation.cs.manchester.ac.uk. 2012-yil 4-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 3-iyun.
9. ↑
10. ↑