**Elyu Dashi** ( xit. an’anaviy 耶律達實, soddalashtrilgan 耶律大石, pinyin: *Yēlǜ Dàshí* ,pinyin , pinyin *Yēlǜ Dàshí*, *Zhongdening* otasining ismi xitoycha xit. an’anaviy 重德, soddalashtrilgan 重德 - 1143 ) - *G'arbiy Liao* davlatining xitan qo'mondoni, diplomat, imperator va gurxon hisoblanadi. 1087-yilda Diyela qabilasidan Yelu aristokratik oilasida tug'ilgan. U Liao davlati imperatori Yeliu Ambaganning sakkizinchi avlod avlodi va imperator Dao-tsungning nabirasi bo'lib, uning hukumdorlik yillarida davlat san'at va ma'daniyat jihatdan ancha rivojlandi .

Biografiyasi
------------

Yelu Dashi Xanlin akademiyasida Xan va Xitan filologiyasida klassik ta'lim olgan, ko'pchilik yevropa va sharq adabiyotiga oid yirik asarlarni yodlagan, ammo bu uning zo'r chavandoz va mohir kamonchi bo'lishiga to'sqinlik qilmadi.

1115-yilda Yelü Dashi jinsshi ilmiy darajasiga ega bo'lib, Dai va Syachjou viloyatlariga (zamonaviy Shansi provinsiyasi, Xitoy ) hukmdor qilib tayinlandi. Qo'zg'olonchilar bilan Jurchens orasidagi urush ancha avj olgan edi, ammo front chizig'i hali ham shimolda, Manchuriyaning chuqurligida edi. Yigirma sakkiz yoshli gubernator bu janglarda qatnashmadi. Faqat 1122-yilda u Liao sulolasining yangi imperatori Tianzuodi bilan uchrashishga muvaffaq bo'ldi, u bosim ostida yurgan Jurchenlardan qochib, janubiy poytaxtiga keldi. Ammo bu yerda ham iperator qo'nim topa olmay ko'p muammolar keltirib chiqarib so'ng, boshqa hududga qochib ketdi, bir muddat mamlakat chegaralarida kezib yurdi, 1125-yilda asirga olindi va surgunda vafot etdi.

Yelü Dashi yoshligida xalq orasida qo'mondon sifatida shuhrat qozondi, u Janubiy Xitoy Song imperiyasi bilan urush paytida Lyao qo'shinlarining qo'mondoni bo'lib, u yerdan ko'plab g'alabalarga erishdi, ba'zi qo'shni hududlarni egallab oldi. Keyin Xitoy Song imperiyasi hukumati yana bir bor siyosiy miyopiyani ko'rsatib, xitanlarning og'ir ahvolidan foydalanishga va ularning orqa qismiga pichoq urishga qaror qildi. Xitoy elchilari Jurchenlar bilan Liao imperiyasining janubiy hududlariga birgalikda hujum qilish to'g'risida kelishib oldilar va uni 1122-yilga belgiladilar. Xitoy qo'mondoni Tong Guan katta qo'shinga qo'mondonlik qildi, Yelü Dashi bor-yo'g'i 2 ming xitan va tatab otliqlariga qarshi tura oldi. Ammo dhuning o'zi yetarli bo'ldi - xitoyliklar butunlay mag'lub bo'lishdi. G'alabadan keyin Yelu Dashi qo'shini o'z mintaqasi aholisi hisobiga 30 ming otliqqacha ko'paydi, ular yana Xitan jasoratiga ishondilar. Biroq, 1119-yilda, Jurchenlar nihoyat Liaoni egallab olishganda, Yelü Dashi qo'lga olindi va u yerda bir muddat imtiyozli asir sifatida saqlandi.

Keyinchalik, Xitan qoldiqlariga qarshi Jurchen yurishi paytida, imperator Tianzuodi atrofida birlashdilar (kánzín, Tiānzuòdì yoki Yanxi - yēlǜ hukmronligi: 1100 - 1125 yillar Yelü. Jurchen qo'shini Xitan imperatorini qo'lga olish vazifasini oldi, ammo qo'shinlar botqoqli hududga tushib qolishdi va yurishni davom ettira olmay qolishdi. Keyin Jurchen shahzodasi Zongvang hukumdori bilan bog'langan Dashiga armiyani Liao imperatorining qarorgohiga olib chiqishni buyurdi. U uni tashqariga olib chiqdi va imperatorning o'zi qochishga muvaffaq bo'lgan bo'lsa-da, uning harami, o'g'illari, qizlari, amakilari va ulug'lari dushmanlar tomonidan asirga olinadi. Bu voqeadan keyin Dashi qayta asir olndi va saroyda bir muddat saqlandi.

Asirlikdan Elyu Dashi xitanlardan qochishga muvaffaq bo'ldi. Tianzuo-di Dashining xiyonati tufayli barcha yaqinlarini yo'qotganidan shikoyat qiladi deb o'ylashingiz mumkin, ammo u qochqin shahzodani mamnuniyat bilan qabul qildi, chunki aynan o'sha paytda xitanlar G'arbiy va Jurchenlarni qaytarib olish uchun yangi yurishni rejalashtirgan edilar. Ayni vaqt esa shahzoda iperatorga kerak edi. Dushman lageridagi vaziyatni bilgan har bir kishi bu erda aziz edi. Vaziyat haqida yaxshiroq tasavvurga ega bo'lgan Dashi, hukumat qabul qilingan rejani qattiq tanqid ostiga oldi. U mamlakatning sharqiy hududlari dushmanlar tomonidan bosib olingani, tog‘ dovonlaridagi hududlar jangsiz topshirilganligi, qo‘shinga boshchilik qilgan imperator mudofaaga o‘z vaqtida tayyorgarlik ko‘rmagani, shu sababdan ko‘rsatib o‘tdi, tabiiyki, keyinchalik butun imperiya dushman qo'liga o'tdi. Bundan so'ng u o'z rejasini imperatorga taklif qildi. U hozir askarlarni strategik tayyorlab kerakli vaqtni kutish kerakligini aytdi lekin, uning gapini hech kim e'tiborga olmadi. Imperator qo'shinlarni hujumga o'tkazdi, ammo xitanlarni qo'llab-quvvatlash uchun 50 ming tatar otliqlari chiqqaniga qaramay, bu butunlay muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Kasallik bahonasida qo'shinda qatnashishdan bosh tortgan Dashi monarx bilan muzokara o'tkazishga yana bir urinib ko'rdi, ammo baribir Imperatorga maqsadini tushuntira olmadi. Keyingi 1125-yilda Liao imperiyasi tugatilganiga qaraganda, Yelü Dashi vaziyatni to'g'ri baholagan deb o'ylash kerak va bu uning keyingi harakatlarini ham tarixiy, ham axloqiy jihatdan oqlaydi.

Muqarrar falokatni kutmasdan, 1124-yil kuzida Yelü Dashi hali yosh va tajribasiz bo'lgan hukumdorlarni o'ldirib, o'zini xon deb e'lon qildi va u bilan qolgan 200 nafar sodiq jangchi bo'lgan tunda g'arbga qochib ketdi. Uch kundan keyin u "Qora daryo" dan o‘tib, tangutlar orasiga joylashdi, ularning Chuangu-er ismli qo‘mondoni (Syanven) unga 400 ot, 20 tuya va ming qo‘y berdi. Bu cho'lni kesib o'tish uchun zarur bo'lgan eng kam miqdor edi. Har bir chavandoz o'zining jangovar otiga qo'shimcha ravishda bitta yuk ot va qo'shimcha (ya'ni zaxira) otni oldi. Harbiy texnika va ichimliklarni tuyalarga ortish mumkin bo'lgan, dashtdagi qoʻylar esa koʻchma oziq-ovqat bilan taʼminlangan. Ongutlarning yordami bilan Yelu Dashi uch kun davom etgan yurishda Gobi cho'lini kesib o'tdi va Xitan imperiyasining eng g'arbiy nuqtasi bo'lgan O'rxondagi Xotun qal'asiga yetib keldi. Tarixchilarning takidlashiga ko'ra, bu qal'ada 20 000 kishilik garnizon mavjud bo'lib, ular Yelu Dashiga so'zsiz bo'ysunardi. U yerda Shimoliy Lyaoning Gurxon, ya'ni "*umumxalq xoni* "unvonini oldi va ko'chmanchi qabilalarning Jurchen ekspansiyasiga qarshi kurashining asosiga aylandi. Liao hokimiyatini Jurchenga o'zgartirishni istamagan xitan jangchilari va o'sha qabilalar vakillari (manbalarda 18 qabila deb ataladi) Dashi hokimiyatiga qo'shila boshladilar. Dashi bilan ixtiyoriy ravishda jang qilishga tayyor 10 mingdan ortiq jangchilar bor edi. Mansabdor shaxslar tayinlandi, ta'minot va qurol-yarog' omborlari yaratildi. Xitoy taqvimiga ko'ra (Yevropa yili bo'yicha 1125 yil bo'lgan) Yangi yilda Dashi osmon, yer va ajdodlar ruhlariga oq ot va kulrang buqani qurbon qildi. Qo'shin yig'ilib, yurishga tayyorlandi. Ammo Jurchenlar bilan urushda kuchlar teng emas edi. 1129-yilda Yelü Dashi g'arbga yanada yaqinlashdi. Uyg'ur Idykut Bileige ga xabar yuborildi, unda Dashi Abaojjining uyg'urlarga bo'lgan rahm-shafqatini esladi, bu Xitanning g'arbiy yurishidan so'ng, imperator uyg'urlarni Jungriyadagi eski mulklarini tiklashga yoki Gansuga joylashishga taklif qilganidan keyin asosiy davlatlar to'qnashuvi boshlandi. Dashi uyg'urlardan "arablar" mamlakatiga tinch yo'l bilan o'tish huquqini so'radi. Bileyge Dashida uchrashdi va ular o'zaro uch kun ziyofat qilishdi. Bileyge Dashiga 600 ot, 100 tuya, 3000 qo'y berib, uyg'ur yerlaridan bemalol o'tish imkoniyatini berdi, o'tish muddati davomida Dashi o'g'illari va nevaralarini garovga olgan. Keyin Dashi kelishuvga binoan ularni qo'yib yubordi.

O'sha paytdan boshlab u bilan birga ketgan xitanlar *Karakitay* (qora-xitan - "*qora xitan* ") nomini oldilar. Jungriya janubida mustahkamlanib, yettita oʻtroq viloyat va oʻn sakkizta koʻchmanchi qabilalar ustidan hokimiyatni qoʻlga kiritadi. Bu davrda Oʻrta Osiyoda qoraxoniylar sulolasi hukmronlik qilgan, oila ichidagi nizolar tufayli musulmon Sharqining eng nufuzli hukmdori Saljuqiylar sultoni Sanjarga boʻysunishga majbur boʻlgan. Xitanlar o'z dinlaridan chiqib islomni qabul qilishgan, keyinchalik maxsus jon solig'idan ozod qilingan.

Dashi ikkinchi urinishda Qoraxoniylar poytaxti Balasag'un shahrini egallashga muvaffaq bo'ladi, shundan so'ng Movarounnahr va Xorazm ham unga bo'ysunadi. Natijada, Yelü Dashi Kaspiy dengizidan Gobi cho'ligacha cho'zilgan hududlardan iborat davlat yaratadi, bu Xitoy tarixshunosligida "*G'arbiy Liao* "deb ataladi. Qoraqitoylarning bir qismi esa oʻz qabiladoshlaridan ajralib, dasht shimolida mustaqil Nayman xonligini tuzdilar. Ajralish diniy sabablarga ko'ra sodir bo'lgan: barcha naymanlar Nestorianlar edi.

Katvan vodiysidagi jang
-----------------------

1137- yilda Xojent yaqinida Elyu Dashi Samarqand hukmdori Rukn ad-din Mahmudxon qoʻshinlarini butunlay magʻlub etdi. Sulton Sanjar buni islom olami uchun haqiqiy tahdid deb bilgan holda, butun musulmon Sharqidan kuchli qo'shinlarini to'play boshladi. 1141-yilga kelib uning qoʻshini Xuroson, Segiston va Gʻur, Gʻazna va Mozandaronning togʻli rayonlaridan kelgan yordamchilar bilan mustahkamlangan. Asosiy kuchni qarshi davlatning jangchilariga qarshi tayyorgarlik ko'rishga qaratadi. Bu yerda yunonlar va salibchilar bilan janglarda tajribali musulmon dunyosining eng yaxshi qo'shinlari o'sha davrning eng yangi texnikasi bilan jihozlangan edi. Sanjar qoʻshini 100 ming otliqdan iborat edi. Bunday kuchlar salibchilar bilan urush uchun ham yig'ilmagan. Vaholanki, 60 minlik qo'shin bilan salibchilarning asosiy qo'shinini yengishga erishishgan.

O'limdan keyin
--------------

 Yevroosiyodagi Qoraqitoy imperiyasi, 1200-yil
Yelü Dashi 1143-yilda vafot etgan. Uning o'g'li Ilyos (yēlǜ Yíliè) voyaga yetmasdan taxtga o'tirgan va hokimiyat Yeluning xotini Dashi qo'liga o'tdi, gurxon o'limidan oldin uni regent etib tayinladi. Ammo uning o'limidan keyin ham Mo'g'uliston ko'chmanchilari, shuningdek, Uzoq Sharq imperiyalari: Jurchen - Jin va xitoylar - Song - o'z vorislarini Dashi deb bilishgan va Qoraxitan hukmdorlarining xatti-harakatlarini unga bog'lashgan. Asosiy boshqaruv onasining qo'lida bo'lsa ham yordamchi otaliqlar yosh hukumdordan o'z maqsadlari yo'lida foydalanishga urinishgan.

Qoraxiton imperiyasi 1218-yilda Chingizxon boshchiligidagi Moʻgʻullar imperiyasi tomonidan bosib olinishi natijasida oʻz faoliyatini toʻxtatdi. G'arbiy Liaoni tashkil etgan hududlarni to'liq bo'ysundirish 1220-yilda yakunlandi.

Manbalar
--------

1. ↑  Дословно: Превосходно добродетельный. В маньчжурском переводе Ляо Ши передано как «Сун-дэ»
2. ↑  Е. Лун Ли.*. История государства киданей (Цидань го чжи). Пер. с китайского, комментарий и приложения В. С. Таскина*. М.: Наука, 1979.
3. ↑  Анчунь Гурунь.*. История дома Цзинь, правившего в северной части Китая с 1114 по 1233 годы. Пер. с маньч. студент Пекинской духовной миссии Григорий Розов, 1853 г*. М.: РАН, Сибирское отделение, 1998.
4. ↑  В Ляо Шу «白达达» — «белые татары»
5. ↑  床古兒
6. ↑  畢勒哥, уйг. «Бильге»

Adabiyotlar
-----------

* *История Железной империи*, 2007.