**Ferdinand Eduard Buisson** (1841-yil 20-dekabr – 1932-yil 16-fevral) — fransuz akademik, taʼlim byurokrati, pasifist va radikal-sotsialistik (chap liberal) siyosatchi. U 1902-yildan 1906-yilgacha Taʻlim ligasiga va 1914-yildan 1926-yilgacha Inson huquqlari ligasiga (LDH) raislik qilgan. 1927-yilda unga tinchlik uchun Nobel mukofoti Lyudvig Quidde bilan birgalikda berildi. Faylasuf va oʻqituvchi, u Boshlangʻich taʻlim direktori boʻlgan. U Sebastyan Kastellio haqidagi tezis muallifi boʻlib, unda oʻz qiyofasida "liberal protestant"ni koʻrgan. Ferdinand Buisson Milliy Erkin fikrlovchilar uyushmasi prezidenti edi. 1905-yilda cherkov va davlatni ajratishni amalga oshirish boʻyicha parlament qoʻmitasiga raislik qildi. Taʻlim Ligasi orqali dunyoviy taʻlim uchun kurashi bilan mashhur boʻlib, u *laïcité* ("dunyoviylik") atamasini kiritdi.

Hayoti
------

Ferdinand Buisson Condorcet litseyida oʻqigan, keyin falsafa boʻyicha *agregatsiyasini* olgan. Liberal protestantizmning tarixiy shaxsi, u 1866-yildan 1870-yilgacha Ikkinchi Imperiya davrida Shveysariyada ixtiyoriy surgunga ketgan, chunki u yangi hukumatga sodiqlik qasamyod qilishdan bosh tortgan.

Karyerasi
---------

Buisson Neuchatel universitetida professor boʻlgan. 1867-yildan boshlab u Tinchlik va Ozodlik Ligasining uchta xalqaro konferensiyasida qatnashdi. 1869-yilda Lozannada boʻlib oʻtgan soʻnggi kongressda u nutq oʻqidi. Shu bilan birga, u pastorlar Jyul Steeg va Feliks Pekoni chaqirib, liberal protestant cherkovini oʻrnatishga harakat qildi. Respublika eʻlon qilinganidan keyin u Fransiyaga qaytib keldi va 17-okrug munitsipalitetining siyosiy va ijtimoiy tashabbuslarida faol ishtirok etdi. 1867-yil dekabrda u 17-okrug shahar mehribonlik uyining rahbari boʻldi, birinchi dunyoviy bolalar uyi, keyinchalik u Sena bolalar uyiga aylandi. Falsafadan dars berishdan bosh tortgan, chunki u eng kambagʻal bolalar uchun ishlashga koʻproq tayyor edi, u xalq taʻlimi vaziri Jyul Simon bilan doʻstligi tufayli Parij maktablari direktori etib tayinlandi. Bolalar uyidagi bolalarning kelajagi haqida qaygʻurib, u xayriyachi Jozef Gabriel Prevost bilan bogʻlanib, bolalarni Kempuisdagi Prevost bolalar uyiga joylashtirdi. 1880-yilda u Pol Robinni bolalar uyiga direktor etib tayinladi.

1879-yildan 1896-yilgacha Buisson Jyul Simonning vorisi, Boshlangʻich taʻlim direksiyasi Jyul Ferri tomonidan chaqirildi. 1890-yilda u Sorbonnada taʻlim professori boʻldi. U dunyoviylik qonunlarini yozish va loyihalash ishlarini boshqargan. 1905-yilda u cherkov va davlatni ajratish toʻgʻrisidagi qonun matnini yozgan parlament qoʻmitasining raisi boʻlgan. 1898-yilda Alfred Dreyfus tarafdori sifatida Buisson 1913-yildan 1926-yilgacha prezident boʻlgan Inson huquqlari boʻyicha Fransiya ligasini yaratishda ishtirok etdi. 1902-yildan 1914-yilgacha Sena deputati, keyin 1919-yildan 1924-yilgacha u kasb- hunar taʻlimi va ayollarning majburiy ovoz berish huquqlarining kuchli himoyachisi edi.

 Ferdinand Buisson, 1920-yillarda.
Buisson, aksariyat radikallardan farqli oʻlaroq, ayollarning saylov huquqiga xayrixoh edi va Pol Dussaussoyning cheklangan ayollarning saylov huquqi boʻyicha taklifini koʻrib chiqqan qoʻmitaning maʻruzachisi edi. Qonun loyihasi ovoz berish qoidalari boʻyicha qoʻmita kun tartibining pastki qismiga surildi. Qoʻmita raisi ayollar uchun ovoz berish masalasini birinchi boʻlib koʻrib chiqilgan proportsional vakillik toʻgʻrisidagi muhimroq masaladan ajratish muhim deb topdi. Buisson 1909-yil 16-iyulda, Dussaussoy oʻlimidan bir necha oy oʻtgach, ayollarning saylov huquqi haqida alohida hisobot taqdim etdi. Buissonning hisoboti taklifni qoʻllab-quvvatladi. 

1914-yilda va Birinchi jahon urushi davrida Buisson vatanparvarlardan biri boʻlgan va Muqaddas ittifoqni himoya qilgan. U 1919-yildan 1924-yilgacha yana saylangan va Franko-Germaniya yarashuvi uchun ishlagan, ayniqsa 1923-yilda Rur bosib olingandan keyin. Millatlar Ligasining dastlabki tarafdori, u nemis pasifistlarini Parijga taklif qildi va Berlinga sayohat qildi.

Ferdinand Buisson, shuningdek, ajoyib tahririyat loyihasining bosh pudratchisi boʻlgan: *Dictionnaire de pédagogie et dʻinstruction primaire*, uni yozish uchun u oʻzini 350 dan ortiq hamkorlari bilan oʻrab olgan, xususan, uning muharriri boʻlgan Jeyms Giyom bilan. boshliq. Birinchi nashr Hachette tomonidan 1882—1887-yillarda nashr etilgan. 1911-yilda yangi nashri chiqdi. Buisson tahririyat masʻuliyati roli bilan cheklanib qolmay, dunyoviylik, sezgi va ibodat kabi yozuvlarni yozgan. Uning lugʻati dunyoviy, respublika maktab tizimining "Injil"i hisoblanib, dunyoviy diniy oʻrinbosar tushunchasini kiritdi. Taʻlim vaziri Vinsent Peillon uning shogirdlaridan biri edi. Millatlar Ligasining boshidanoq qoʻllab-quvvatlagan Buisson, keyin oʻzini Franko-Germaniya yaqinlashuviga bagʻishladi, ayniqsa 1923-yilda Rur ishgʻol qilingandan soʻng, nemis pasifistlarini Parijga taklif qildi va Berlinga sayohat qildi. U 1927-yilda nemis professori Lyudvig Quidde bilan tinchlik boʻyicha Nobel mukofotini oldi.

Hurmat va farqlar
-----------------

* Fransiya akademiyasining Marselin Gerin mukofoti, 1892-yil
* Faxriy Legion ordeni katta ofitseri, 1924-yil
* Tinchlik uchun Nobel mukofoti, 1927-yil

Manbalar
--------

1. 1 2  Ferdinand Buisson. nobelprize.org
2. ↑  
Le père de l’école laïque
3. ↑  „Pertinence et actualité de l’œuvre de Ferdinand Buisson". 8-avgust 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 28-iyun 2022-yil.
4. ↑  Syndicats d’instituteurs
5. Cabanel, Patrick (2017), *Ferdinand Buisson: Père de l'école laïque* (fransuzcha), Labor et Fides, 31-bet, ISBN 978-2-8309-5083-0
6. Gazdar, Kaevan (2016), *Feminism's Founding Fathers: The Men Who Fought for Women's Rights*, John Hunt Publishing, 56-bet, ISBN 978-1-78099-161-0
7. McMillan, James F. (2000), *France and Women, 1789–1914: Gender, Society and Politics*, Psychology Press, 207-bet, ISBN 978-0-415-22602-8

Havolalar
---------

* Works by or about Ferdinand Buisson at Internet Archive
* "La religion, la morale et la science", F. Buisson, 1900, online and analyzed on *BibNum (Wayback Machine saytida 2020-06-15 sanasida arxivlangan)* [click ʻà téléchargerʻ for English analysis]
* Ferdinand Buisson on Nobelprize.org