**Yenidoğan** (Ermaniya: Ակոռի<Iran about="#mwt19" data-ve-ignore="true">, romaniyacha: ; kurdcha: ; ruscha: Ахури, *Akhuri*) [past alfa 1] - Sharqiy Turkiya qishloq, Ararat tog'i shimoli-sharqiy tomonida, Turkiya, Eron va Ermoniston chegaralari uchrashadigan markazga yaqin joylashgan. Tarix jihatdan erman tilida **Akori** deb nomlangan bo`lib, u 1965-yilgacha Turkiyada Ahora deb tanilgan. Bu qishloqqa Turkiyaning Iğdır viloyati Aralık okrugining bir qismi kiradi, u asosan Surmali tarixiy hududiga mos keladi. Uning aholisi 367 kishidan(2022). Bu Ermaniya poytaxti Yerevan janubiy qismida 50 kilometr uzoqlikda joylashgan.

Etimologiyasi
-------------

*Yenido'g'an nomi turkiy tilda "yangi tug'ilgan" degan ma'noni anglatadi**. Fridrix Parrot Axurining tarixiy nomi Bibliyadan kelib chiqqanligini va mahalliy armanlarning urf-odatlari dan kelib chiqqan holda, qishloqning uzumzorlarini Nuh kemadan tushganidan keyin ekkanligini taxmin qildi."Qishloqning armancha nomida bu hodisaga aniq ishora bor. , - deb yozgan To'tiqush, "arg'anel, bu tilda, o'rnatmoq yoki o'tqazmoq, argh, u qayerdan ekgan va urri, tok" degan ma'noni anglatadi**. Bu nazariyani fransuz Kavkaz olimi Mari- Félicite Brosset rad etdi**.*

Tarixi
------

Yangido'g'on yaqinidagi qoyalarda qadimiy, erta proto-chix yozuvi gliflarining ko'plab namunalari topilgan.

''''***Arguri Arghurri nomi bilan ham tanilgan, Arghuri Rossiya Armanistonidagi etnik arman qishlogʻi edi. An'anaga ko'ra, Arguri dunyodagi eng qadimgi qishloq bo'lib, birinchi tokni bu erda Nuh tomonidan ekilganligi aytilgan''''*** ''''***. Arman tilida "Arghurri" so'zi "u ekgan" yoki "uzum" degan ma'noni anglatadi''''***''''***. 1840-yilda halokatli zilzila qishloqni ko'mib tashladi. Aholisi 1600 armandan iborat boʻlib, bir qancha kurdlar ham bor edi''''***''''***.''''***

Akori jangi 481-yilda boʻlib oʻtgan va qadimgi Akori qishlogʻidagi forslar Armanistonga hujum boshlagan edi. Arman otryadlari forslarni Ararat tog'lariga olib borib, oxir-oqibat fors qo'shinlarini mag'lub etishdi.

Arman isyonchilari 300 kishidan iborat bo'lib, Agoridagi 7000 fors qo'shinlariga qarshi kurashishgan edi.

1829-yilda Fridrik Parrot, erman yozuvchi Xachatur Abovian va to'rtta kishi Ararat tog'ining yuqoriga yetib kelishgan. Ular o'zlarining bazasi sifatida Aziz Xakob erman monastiridan foydalanganlar. Monastir keyinchalik 1840-yilgi zilzila oqibatida vayron bo`lgan.

Geografiya va iqlimi
--------------------

Yenidoğan Ararat tog'ining shimoli-sharqiy tomirida 1,743 metr (5,718 fut) balandlikda joylashgan. Bu yer Araratning shimoliy tomonidagi katta kanyon bo'lgan Ahora (yoki Akhuri) Gorge 1800 metr chuqurligi bilan tanilgan. Qishloqda juda baland temperatura, ekstrem iqlim va yomg'irlar hukmronlik qiladi.

Demografiyasi
-------------

1840-yilgi zilzila natijasida qishloq vayron bo'lgunga qadar Axuri aholisi asosan etnik armanlar edi. Qayta tiklangan Axuri asosan qo'shni qishloqlardan kelgan etnik Kurdlar tomonidan istiqomat qilgan. Zamonaviy Yenido'g'on bugungi kunda asosan Kurdlar yashaydigan qishloqdir.

Jeyms Bryce 1877-yilda 1840-yilgi zilzila haqida shunday yozgan:

  

Ilgari u yerda ikki yuzga yaqin uydan iborat bo'lgan Arg'uri yoki Aghurri nomli yoqimli kichkina arman qishlog'i bor bo`lgan edi.. . sakkiz asrlik Avliyo Yoqubning kichik monastiri turardi. 1840-yil 20-iyun kuni kechqurun quyosh botayotganda, yer osti shovqini va dahshatli shamol bilan birga bo'lgan to'satdan zilzila Arghuri uylarini vayron qildi va shu vaqtning o'zida juda ko'p odamlarni halok qildi. Jarlikni o'rab turgan qoyalardan o'zlarining super-qo'shni muzlari bilan tosh yomg`iri boshlandi. Qishloqni, monastirni va tepadagi yaylovlardagi Kurd qarorgohini bir zumda qulagan tosh yomg'ir bosib ketdi. Ertakni aytib berish uchun birorta tirik jon omon qolmadi. To'tiqush bir necha keksa rohiblar orasida juda baxtli yashagan va kichkina monastir abadiy g'oyib bo'lgan.

1840-yilda Arg'uri qishlog'ini vayron qilgan zilzila va toshlarning tushib ketishi vulqon portlashi natijasida sodir bo'lishi mumkin, ammo dalillar qoniqarli emas.

Manbalar
--------

Izohlar
Qayd etish

1. ↑  Köy, Turkey Civil Administration Departments Inventory. Retrieved 1 March 2023.
2. ↑  „Address-based population registration system (ADNKS) results dated 31 December 2022, Favorite Reports" (en) (XLS).  TÜİK. Qaraldi: 2023-yil 13-mart.
3. 1 2  Parrot, Friedrich*. Journey to Ararat*, Introduction by Pietro A. Shakarian, London: Gomidas Institute [1846], 2016 — xxvi–xxvii bet. ISBN 978-1909382244.
4. ↑  Parrot, pp. 98–99
5. ↑  Parrot, p. 274.
6. ↑  *The Western literary messenger, Volumes 11-12*, 1849 — 171 bet.
7. ↑  Fuller, John Mee*. A dictionary of the Bible: comprising its antiquities, biography, geography, and natural history, Volume 1, Part 1*, 1893 — 222 bet.
8. ↑  Stevens, Abel*. The National magazine, Volume 1*, 1852 — 28 bet.
9. ↑  *Ballou's Monthly Magazine* **31**: 517.
10. ↑  Kirakosyan, Jon*. The Armenian genocide: the Young Turks before the judgment of history*, 1992 — xx bet.
11. ↑  Kurkjian, Vahan*. A History of Armenia*, 2008 — 131 bet. ISBN 9781604440126.
12. ↑  Parrot, p. 103.
13. ↑  Parrot, pp. 274–277.
14. ↑  „Yenidoğan, Turkey Weather Averages - Monthly Average High and Low Temperature - Average Precipitation - World Weather Online".
15. ↑  Chisholm, Hugh*. The Encyclopædia britannica: a dictionary of arts, sciences, literature and general information, Volume 2*, 1910 — 320 bet.