**Bestseller** (inglizcha:bestseller – eng koʻp sotilgan) – eng koʻp sotilganlar roʻyxatiga kiritilgan mashhur kitob yoki boshqa keng tarqalgan nashr (masalan, musiqa albomi yoki kompyuter oʻyini). *"Bestseller"* atamasi asarning sotilish darajasi yoki adabiy sifatini bildirmaydi, shunchaki oʻta mashhurlikni bildiradi, masalan kino sanoatida qoʻllaniladigan „blokbaster" atamasi yoki mashhur musiqa „xit" atamasi kabi atamadir.

Tarixi
------

"Bestseller" atamasiga hali uncha koʻp boʻlgani yoʻq – u birinchi marta 1889-yilda ishlatilgan. Ammo kitob nashr etilgandan soʻng darhol katta shuhrat qozonishi, bosma kitoblar paydo bolishidan oldin maʼlum boʻlgan. Kichkina tirajga ega boʻlgan dastlabki kitoblarning muvaffaqiyati qayta nashrlar soni bilan oʻlchanadi. Oʻsha paytda mualliflik huquqi tizimi boshlangʻich bosqichida edi va agar u ishlagan boʻlsa, u juda sekin ishlagan. Bu turli nashriyotlarning bir xil asarni nashr etishiga olib keldi, bu esa nashrlar sonini koʻpaytirdi.

Chop etishning dastlabki yillarida deyarli barcha mashhur kitoblar dinga oid kitoblar edi. Oʻsha paytda kitobning narxi koʻp jihatdan uning hajmiga bogʻliq boʻlganligi sababli, mashhur boʻlish uchun kitob, qoida tariqasida, kichik boʻlishi kerak edi. Masalan, Injil oʻzining hajmi tufayli XIX asrgacha juda qimmatli kitob boʻlib qoldi va shuning uchun uning koʻp nusxalar chop etilmadi.

### XVIII asr

XVIII asrning bestsellerlari – Fenelonning „Telemakusning sarguzashtlari", Russoning „Yangi Xeluza", Prevostning „Manon Lesko".

 19-20-asrlar oxirida Genrik Sienkevichning "Kamo Gryadeshi "romani umumevropa bestselleriga aylandi.
XIX asr davomida eng mashhur kitoblar roʻyxati kitobxonlar orasida sezilarli oʻzgarishlarga duch keldi. Shunday qilib, Fransiyada asr boshlarida Shatobrianning „Atala" (1801) va „Xristianlik dahosi" (1802) kitoblari eng koʻp sotilgan, keyin Valter Skott birinchi oʻrinni egalladi, 1830-yildan keyin esa ommaviy adabiyotning taniqli vakillariPol de Kok va Evgeniy Sue eng mashhur kitoblar roʻyxatiga mustahkam joylashtirdilar. 1870-yildan keyin Jyul Vern nashr etilgan nusxalar soni boʻyicha yetakchi boʻldi. Qizigʻi shundaki, La Fontenning „Ertaklari" va „Telemakning sarguzashtlari" romanlari Evgeniy Syuning „Abadiy yahudiy" va „Parij sirlari" nashr etilganidan keyin ham fransuz bestsellerlari roʻyxatida qolishda davom etdi. Bu zamonaviy mahalliy tadqiqotchilarning tezislarini tasdiqlaydi:

> Bestseller ommaviy adabiyotga tegishli boʻlishi shart emas. Bu, masalan, akademik yoki intellektual boʻlishi mumkin, yaʼni uni faqat maʼlum bir ijtimoiy qatlamda osongina sotib olish mumkin.
> 
> 

### XX asr

XX asrning bestsellerlari qatoriga Margaret Mitchellning „Shamol bilan oʻtgan" romanlari, Agata Kristi, Jerom Selinjer, Klayv Lyuis, Stiven King, Artur Xeyli, San-Antonio asarlari kiradi.

Bugun
-----

Har xil bestseller roʻyxatini tuzishda ular odatda badiiy yoki badiiy boʻlmaganlarga boʻlinadi. Baʼzan roʻyxat tuzuvchilar turli xil qoʻshimcha toifalarni kiritadilar. Misol uchun, haftalik bestsellerlar roʻyxatini nashr etadigan New York Times gazetasi 2001-yilda „Bolalar uchun kitoblar" toifasini taqdim etdi. Bu, asosan, Garri Potter kitoblari bir yil davomida eng yaxshi 3 oʻrinda monopoliyaga ega boʻlgan umumiy bestsellerlar roʻyxatidan olib tashlanishi uchun qilingan.

Qattiq muqovali va qogʻozli bestsellerlarni farqlash ham keng tarqalgan. Odatda, birinchi boʻlib qattiq muqovali kitob chiqadi, bu ancha qimmatroq, keyin esa bir muncha vaqt oʻtgach, arzon va ommaviy oʻquvchiga moʻljallangan qogʻozli kitob chiqadi. Qattiq muqovali kitobning ommabopligi odatda qogʻozli muqovali nashrning chiqarilishiga turtki boʻladi, lekin buning aksi ham boʻlishi mumkin: agar qattiq muqovali kitob juda yaxshi sotilsa, arzonroq versiyani chiqarishga hojat yoʻq.

Manbalar
--------

1. ↑  Мюллер 1981. sfn error: no target: CITEREFМюллер1981 (help)
2. ↑  „Бестселлеры XVIII века". 2015-yil 16-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2015-yil 18-sentyabr.
3. ↑  *Elisabeth Parinet.* Une histoire de l’edition a l’epoque contemporaine (XIX—XX siecles). – P. Seil, 2004. – P. 42—45.
4. ↑  „Массовая литература сегодня". 2016-yil 5-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2015-yil 14-sentyabr.

* Kabanova I. V. Bestseller/bestseller: perevodnaya massovaya literatura v Rossii // Filologicheskiy klass. – 2008. – № 20. – S. 20—23
* Мулярчик А. С. „Бестселлер",*. Литературная энциклопедия терминов и понятий*. М.: Интелвак, 2001 — 81—84 bet. ISBN 5-93264-026-X.
* Мюллер В. К.*. Англо-русский словарь: 53000 слов*. М.: Русский язык, 1981.
* Tartakovskaya I. N. Fenomen bestsellerov i massovaya kultura. Obzor issledovaniy po sotsiologii chteniya // Социологический журнал. – 1994. – № 1. – S. 176—181.
* Черняк В. Д. Черняк М. А. „Бестселлер",*. Массовая литература в понятиях и терминах*. М.: Наука, Флинта, 2015 — 20—21 bet. ISBN 978-5-9765-2128-5.
* „Бестселлер",*Литературная энциклопедия терминов и понятий*. Институт научной информации по общественным наукам РАН: Интелвак, 2001. ISBN 5-93264-026-X.

Havolalar
---------

* 2000-yillarning eng koʻp sotilgan roʻyxati
* Books Second Life nashriga koʻra 2001 yilning eng koʻp sotilgan kitoblari