Cesare Beccaria, *Dei delitti e delle pene*
  O'lim jazosi yo'q
  faqat harbiy holat davrida
  To'xtatildi
  O'lim jazosi bor
**Oʻlim jazosi** — sud tomonidan qotillik deb ataladigan  amaldagi yoki taxmin qilingan jinoyat uchun jazo sifatida shaxsni qasddan oʻldirish boʻyicha davlat tomonidan tasdiqlangan oliy jinoiy jazo chorasi. Jinoyatchini shunday tarzda jazolashni buyurgan hukm oʻlim hukmi, hukmni bajarish harakati esa qatl deb nomlanadi.

Oʻlim jazosi bilan jazolanadigan jinoyatlarga odatda qotillik, ommaviy qotillik, zoʻrlashning ogʻirlashtirilgan holatlari (koʻpincha bolalarni oʻz ichiga oladi) kabi shaxsga qarshi ogʻir jinoyatlar; jinsiy zoʻravonlik, terrorizm, samolyotlarni oʻgʻirlash, urush jinoyatlari, insoniyatga qarshi jinoyatlar va genotsid, shuningdek, davlat toʻntarishiga urinish, davlatga xiyonat kabi davlatga qarshi jinoyatlar; josuslik, fitna va qaroqchilik kabilarni oʻz ichiga oladi. Bundan tashqari, ayrim hollarda, giyohvand moddalar savdosi va giyohvand moddalarni saqlashdan tashqari, takroran jinoyat sodir etish, ogʻirlashtirilgan talonchilik va odam oʻgʻirlash kabi jinoyatlar ham jiddiy jinoyat hisoblanadi.

Jazoning favqulodda turi sifatida faqat alohida ogʻir, inson hayotiga qasd qiladigan jinoyatlar uchun belgilanishi mumkin.

Shoʻrolar davrida sud hukmi va maʼmuriy tuzilmalarning qarorlari, hatto „oliy rahbariyatning roziligi" bilan aksilinqilobiy faoliyatlari uchun 800 mingga yaqin hur fikrli aybsiz odamlar otib tashlangan edi.

*Etimologik nuqtai nazardan, kapital* atamasi (lotincha *kapitalis* orqali *caput*, „bosh" soʻzidan olingan) boshni tanadan judo qilish yoʻli bilan qatl qilishni anglatadi, ammo qatl qilish koʻplab usullar bilan amalga oshiriladi. Jumladan, osib qoʻyish, otish, oʻlimga olib keladigan ineksiya, toshboʻron qilish, elektr toki urishi va zaharli gazdan foydalanish.

Oʻlim jazosi hozirda 58 mamlakatda bekor qilingan, 31 davlat qonunida koʻzda tutilgan boʻlsada, keyingi 15 yil davomida ularning aksariyatida hech kim bu jazoga hukm qilinmagan. Oʻlim jazosi 77 mamlakatda, shu jumladan, Xitoy, Eron, Saudiya Arabistoni, Yaponiya va AQShning 38 shtatida qoʻllanmoqda. Pokiston, Kongo, Nigeriya va Yamanda voyaga yetmaganlar ham Oʻlim jazosiga hukm etilishi mumkin.

Tarixi
------

Jinoyatchilar va dissidentlarni qatl etish deyarli barcha jamiyatlar tomonidan Yerda sivilizatsiyalar paydo boʻlganidan beri qoʻllanilgan. Oʻn toʻqqizinchi asrga qadar yaʼni qamoqxona tizimlari rivojlanmaguncha jinoyatchilarni tiyib turish va jinoyatchilikni oldini olishning muqobil bir tizizmi yoʻq edi. Oʻrta asrlar davrida qatllarning oʻzi koʻpincha qatl gʻildiragi (Ketrin gʻildiragi deb ham ataladi, gʻildirak yordamida suyaklarni sindirish), arralash, osish, tortish va tanani toʻrtga boʻlib yuborish, terini shilish, uzoq vaqt davomida tanani kesish amaliyoti, tiriklay qaynatish, qoziqqa oʻtqizish, bolgʻa yordamida boshga jarohat yetkazish, toʻpga tutish, koʻp miqdorda najas yoki boshqa iflos suvni yuttirish kabi shafqatsiz va ogʻriqli usullar bilan qiynoqlarni oʻz ichiga olgan.

Aksariyat tarixiy maʼlumotlar va turli ibtidoiy qabila amaliyotlari oʻlim jazosi ularning adliya tizimining bir qismi boʻlganligini koʻrsatadi. Qoidabuzarlik uchun umumiy jazolar odatda jinoyatchi tomonidan qon puli toʻlash, jismoniy ogʻriq yetkazish, surgun va qatl qilishni oʻz ichiga oladi.

Oilalar yoki qabilalar oʻrtasidagi munosabatlar muvaffaqiyatsizlikka uchragan yoki hakamlik tizimi mavjud boʻlmaganda qon adovati yoki qasos paydo boʻladi. Adolatning bu shakli davlat yoki diniy taʼlimotlar paydo boʻlishidan oldin ham keng tarqalgan edi. Bu jinoyat, yer nizolari yoki or-nomus masalasidan kelib chiqishi mumkin. „Qasos olish harakatlari ijtimoiy jamoaning oʻzini himoya qilish qobiliyatini namoyon etadi va dushmanlarga (shuningdek, potensial ittifoqchilarga) mulk, huquq yoki shaxsga yetkazilgan zarar jazosiz qolmasligini koʻrsatadi".

Qadimgi Yunoniston
------------------

Suqratning oʻlimi (1787), Nyu-Yorkdagi Metropolitan sanʼat muzeyidan.
Protagor (uning fikri Platon tomonidan bildirilgan) qasos tamoyilini tanqid qiladi, chunki zarar yetkazilganidan keyin uni hech qanday harakat bilan bekor qilib boʻlmaydi. Shunday qilib, agar oʻlim jazosi jamiyat tomonidan qoʻllanilishi kerak boʻlsa, u faqat ikkinchi jinoyatni oldini olish yoki undan voz kechish uchundir. „Shuning uchun Protagor biladigan yagona huquq bu inson huquqidir, u suveren jamoa tomonidan oʻrnatilgan va tasdiqlangan, oʻzini ijobiy yoki davlatning amaldagi qonuni bilan belgilaydi. Aslida, u oʻz kafolatini oʻlim jazosida topadi. Hurmat qilmaydiganlarning hammasiga tahdid soladi"

Platon, oʻz navbatida, oʻlim jazosini poklanish vositasi sifatida koʻrdi, chunki jinoyatlar „ifloslanish"dir. Shunday qilib, qonunlarda u tasodifan odamning oʻlimiga sabab boʻlgan hayvonni yoki obyektni yoʻq qilishni zarur deb hisoblaydi. Shunday qilib, qotillik ruhning kasalligi boʻlib, uni iloji boricha qayta tarbiyalash kerak va agar reabilitatsiya imkoni boʻlmasa, oxirgi chora sifatida oʻlimga hukm qilish kerak.

Aristotelning fikricha, iroda erkinligi insonga tegishli boʻlsa, fuqaro oʻz harakatlari uchun javobgardir. Agar jinoyat sodir etilgan boʻlsa, sudya uning oʻrnini qoplash orqali jinoyatni bekor qilishga imkon beradigan jazoni belgilashi kerak.

Bu falsafa bir tomondan jamiyatni himoya qilishga, ikkinchi tomondan sodir etilgan jinoyat oqibatlarini bartaraf etishga qaratilgan. U XVII asrgacha, yaʼni oʻlim jazosini bekor qilish haqidagi ilk mulohazalar paydo boʻlgan vaqtgacha Gʻarb jinoiy qonunchiligini ilhomlantirib kelgan.

Qadimgi Rim
-----------

Xochga mixlanish. Qadimgi Rim.
Qadimgi Rimda Rim fuqarolariga nisbatan oʻlim jazosini qoʻllash gʻayrioddiy va istisno hisoblangan. Ular jinoyat va jinoyatchiga qarab, xususiy yoki ommaviy tanbehdan tortib surgunga qadar, jumladan, uning mol-mulkini musodara qilish, qiynoqlar yoki hatto qamoqxona va oxirgi chora sifatida oʻlimga qadar boʻlgan muqobil jazolarni afzal koʻrganlar.

Rim Senatida Katilina davrida hokimiyatni egallashga uringan ittifoqchilari taqdirini hal qilish uchun tarixiy munozara, keyin ovoz berish boʻlib oʻtgan. Keyin Rim konsuli Senat qarori bilan fitnachilarni hukmsiz oʻldirish (Senatus consultum ultimum) tarafdori boʻldi. Bu koʻpchilik senatorlar tomonidan qoʻllab-quvvatlandi. Qatl qilinishiga qarshi boʻlgan ozchilik ovozlari orasida eng diqqatga sazovori Yuliy Sezar ovozi edi.

Xitoy
-----

Garchi hozirgi kunda Xitoy Xalq Respublikasida har yili koʻpchilik qatl qilinsa-da, Tan sulolasi davrida (618-907) oʻlim jazosi bekor qilingan vaqt ham boʻlgan. Bu 747-yilda Tan imperatori Syuan Szun (712-756-yillarda hukmronlik qilgan) tomonidan qabul qilingan. Oʻlim jazosini bekor qilganda, Syuan Szun oʻz mansabdor shaxslariga belgilangan jazo ijrosi boʻlgan jinoyatlarda aybdor deb topilgan shaxslarga hukm chiqarishda oʻxshashlik boʻyicha eng yaqin boshqa bir jazoga murojaat qilishni buyurdi. Shunday qilib, jinoyatning ogʻirligiga qarab, qalin tayoq bilan qattiq qamchilash yoki olis Lingnan viloyatiga surgun qilish jazosi oʻlim jazosi oʻrnini bosgan. Biroq, oʻlim jazosi faqat 12 yil oʻtgach, 759-yilda An Lushan qoʻzgʻoloniga javoban tiklandi.  Bu vaqtda Tan sulolasida faqat imperator jinoyatchilarni qatl qilishga hukm qilish huquqiga ega edi. Syuan Szun davrida oʻlim jazosi nisbatan kam boʻlgan, 730-yilda atigi 24 ta, 736-yilda esa 58 ta qatl amalga oshirilgan.

Tan sulolasida qatl qilishning eng keng tarqalgan usullari boʻgʻish va boshini kesish edi. Boʻgʻish — odamni oʻgʻirlab ketish va uni qullikka sotish va qabrni tahqirlashda tobut ochish uchun belgilangan hukm boʻlgan. Boshini kesish davlatga xiyonat va fitna kabi jiddiyroq jinoyatlar uchun belgilangan qatl usuli edi. Katta noqulayliklarga qaramay, tan xitoyliklarining koʻpchiligi tanani ota-onadan sovgʻa deb bilgan anʼanaviy xitoy eʼtiqodi natijasida boshini kesishdan koʻra boʻgʻib qoʻyishni afzal koʻrganlar.

Tang sulolasida oʻlim jazosining baʼzi boshqa shakllari qoʻllanilgan: qoʻpol korruptsiya holatlarida keng tarqalgan boʻlgan qalin tayoq bilan oʻlimga qamchilash va ikkinchisi — kesish boʻlib, mahkumning belini yem pichogʻi bilan ikkiga boʻlib, keyin qon ketishi uchun shu holatda qoldirishgan. Ling Chi (sekin tilimlash) yoki kesish orqali oʻlim deb ataladigan keyingi qatl shakli Tan sulolasi tugaganidan (taxminan 900-yildan) 1905-yilda jazoning tugatilishigacha ishlatilgan.

Beshinchi va undan yuqori darajali vazir oʻlimga hukm qilinganida, imperator unga qatl oʻrniga oʻz joniga qasd qilishiga ruxsat beruvchi maxsus ruxsat berishi mumkin edi.

Tan sulolasi davridagi deyarli barcha qatllar aholini ogohlantirish sifatida omma oldida amalga oshirilgan. Qatl qilinganlarning boshlari ustunlar yoki nayzalarga sanchib qoʻyilgan. Mahalliy hokimiyat hukmdorining boshini judo qilinganda, uning boshi qutiga solingan va shaxsini va qatl qilinganligini tasdiqlovchi hujjat sifatida poytaxtga yuborilgan

Oʻrta asrlar davri
------------------

Sindiruvchi gʻildirak oʻrta asrlardan boshlab 19-asrga qadar ishlatilgan.
Oʻrta asrlarda Yevropada zamonaviy qamoqxona tizimlari paydo boʻlgunga oʻlim jazosi hatto kichik jinoyatlar uchun ham jazoning umumlashtirilgan shakli sifatida ishlatilgan. Dastlab Yevropada jodugarlik bilan bogʻliq vahima butun Yevropani va keyinchalik Shimoliy Amerikadagi Yevropa koloniyalarini qamrab oldi. Bu davrda yovuz shaytoniy jodugarlar xristian olamiga uyushgan tahdid sifatida faoliyat yuritayotgani haqidagi daʼvolar keng tarqalgan edi. Natijada, oʻn minglab ayollar jodugarlik uchun jinoiy javobgarlikka tortildi va XV XVIII asrlar oraligʻida) jodugarlar sinovlari orqali qatl etildi.

Oʻlim jazosi, shuningdek, sodomiya kabi jinsiy jinoyatlarda ham qoʻllangan. Xalifa Abu Bakr bu jinoyat uchun aybdorni tiriklayin yoqishni tavsiya qilgan koʻrinadi. Ali ibn Abu Tolib esa toshboʻron qilib oʻlimga buyruq bergani aytiladi. Sodomiya tufayli xalifalikda gunohkor shahardagi eng baland binoning tepasidan boshi bilan uloqtirilgan. Ibn Abbos qoldirgan maʼlumotlariga koʻra, jinoyatga jazo toshboʻron qilish bilan davom etgan. Boshqa oʻrta asr musulmon yetakchilari, masalan Bagʻdoddagi Abbosiy xalifalarini (asosan al-Muʼtadid) oʻz jazolarida koʻpincha shafqatsiz boʻlgan deb taʼkidlaydi. Angliyada, 1533-yilgi Buggery qonuni sodomiya uchun jazo sifatida osishni nazarda tutgan. Jeyms Pratt va Jon Smit 1835-yilda sodomiya uchun qatl etilgan oxirgi ikki ingliz edi. XIX asr davomida AQSh shtatlari oʻzlarining sodomiya qonunlaridan oʻlim jazosini olib tashladilar. Janubiy Karolina esa 1873-yilda bu jinoyat tufayli oʻlim jazosini qilgan.

Nemis dehqonlari urushi davrida dehqonlar rahbari Yakob Rorbaxning yoqib yuborilishi.

XX asr
------

Meksikada otib oʻldirish. 1916-yil
Fashistlar Germaniyasida oʻlim jazosining uch turi mavjud boʻlgan: osish, boshini kesish va otib oʻldirish. Shuningdek, zamonaviy harbiy tashkilotlar oʻlim jazosini harbiy intizomni saqlash vositasi sifatida qoʻllagan. Ilgari qoʻrqoqlik, qochqinlik, boʻysunmaslik, dushman hujumi natijasida qochish va buyrugʻiga boʻysunmaslik koʻpincha oʻlim bilan jazolanadigan jinoyatlar boʻlgan.

Fashistlar tomonidan bosib olingan Polshada bir nemis politsiyachining oʻldirilishi uchun qasos sifatida 50 nafar polyak Standjericht tomonidan sudlangan va oʻlimga hukm qilingan. 1944-yil
Turli avtoritar davlatlar, masalan, fashistik yoki kommunistik hukumatlarga ega boʻlganlar, oʻlim jazosini siyosiy zulmning kuchli vositasi sifatida ishlatgan.  Iosif Stalinning tozalash ishlarini oʻrgangan yetakchi ekspert Robert Conquestning soʻzlariga koʻra, 1937-1938-yillardagi Buyuk tozalash paytida bir milliondan ortiq sovet fuqarolari qatl etilgan, ularning deyarli barchasi boshning orqa qismidan oʻq bilan otilgan.
Mao Szedun Xitoyda madaniy inqilob (1966-1976) davrida „800 000" odam qatl etilganini ochiqchasiga aytgan. Qisman bunday haddan tashqari holatlarga javob sifatida fuqarolik huquqlarini himoya qilish tashkilotlari inson huquqlari konsepsiyasiga va oʻlim jazosini bekor qilishga koʻproq eʼtibor bera boshladilar.

Jinoiy huquqbuzarliklar
-----------------------

Oddiy jinoyat qonunchiligida mustahkamlangan oʻlim jazosi asosan qotillik uchun qoʻllaniladi. Baʼzi mamlakatlarda baʼzi bevosita va bilvosita jinoyatlar ham oʻlim bilan jazolanadi:

* Bankni tunash (Saudiya Arabistoni)
* Odam o'g'irlash (Saudiya Arabistoni),
* Bola oʻgʻirlash (Hindiston)
* Odam savdosi (Xitoy Xalq Respublikasi)
* Oʻlimga olib kelgan talonchilik (AQSh)
* Zo'rlash (Xitoy, Saudiya Arabistoni)
* Oʻlimga olib keladigan yoki jabrlanuvchini uzoq komaga olib keluvchi zoʻrlash (Hindiston)
* Bolalarga jinsiy zoʻravonlik (Xitoy va Indoneziya)
* Giyohvand moddalar savdosi yoki maʼlum miqdordan ortiq giyohvand moddalarni saqlash (Indoneziya, Saudiya Arabistoni, Malayziya, Singapur, Tailand, Tayvan)
* Oʻqotar quroldan noqonuniy foydalanish (Singapur)
* Neft va gaz quvurlariga terroristik hujumlar (Hindiston), terroristik hujumlar (Kamerun, Birlashgan Arab Amirliklari).

Oʻlim jazosi bilan jazolanadigan iqtisodiy jinoyatlar quyidagilardir:

* Korrupsiya (Xitoy, Eron)
* Alkogol mahsulotlarini noqonuniy ishlab chiqarish va sotish (Hindiston).

Baʼzi islom davlatlarida quyidagi jinoyatlar jinoiy huquqbuzarlik hisoblanadi:

* Zino (Saudiya Arabistoni, Eron, Afg'oniston, Birlashgan Arab Amirliklari, Bruney)
* Gomoseksualizm (Qatar, Eron, Yaman, Nigeriya, Saudiya Arabistoni, Somali, Birlashgan Arab Amirliklari, Bruney),
* Foxishalik (Saudiya Arabistoni)
* Islom dinida „murtadlik" (*ridda*-dindan voz kechish) (Afgʻoniston, Eron, Yaman, Qatar, Mavritaniya, Pokiston, Saudiya Arabistoni, Somali, Birlashgan Arab Amirliklari, Maldiv orollari, Bruney)
* Dinni haqorat qilish (Pokiston)
* Sehrgarlik (Saudiya Arabistoni).

Koʻpgina mamlakatlar harbiy holatiga koʻra, quyidagi jinoyatlarni oʻlim bilan jazolaydi:

* Davlatga xiyonat
* Davlat to'ntarishi uyushtirish
* Josuslik
* Sabotaj
* Dezertirlik

Davlatlar roʻyxati
------------------

| Davlat | Bekor qilish | Qonun bilan taqiqlash | Soʻnggi ijro |
| --- | --- | --- | --- |
| Albaniya bayrogʻi Albaniya | 2000 | 2007 | 1995 |
| Andorra bayrogʻi Andorra  | 1990 | 1990 | 1943 |
| Angola bayrogʻi Angola  | 1992 | 1992 | 1977 |
| Ekvatorial Gvineya bayrogʻi Ekvatorial Gvineya | 2022 | nicht | 2014 |
| Argentina bayrogʻi Argentina | 1984 | 2008 | 1916 |
|  Armaniston | 2003 | 2003 | 1992 |
| Ozarbayjon bayrogʻi Ozarbayjon | 1998 | 1998 | 1992 |
| Avstraliya bayrogʻi Avstraliya | 1984 | 1985 | 1967 |
| Belgiya bayrogʻi Belgiya | 1996 | 1996 | 1950 |
| Benin bayrogʻi Benin | 2012 | 2016 | 1987 |
| Butan bayrogʻi Butan  | 2004 | 2004 | 1974 |
| Bosniya va Gerzegovina bayrogʻi Bosniya va Gertsogovina | 1997 | 2001 | Yoʻq |
| Bolgariya bayrogʻi Bolgariya  | 1998 | 1998 | 1989 |
| Burundi bayrogʻi Burundi | 2009 | 2009 | 2000 |
| Boliviya bayrogʻi Boliviya  | 1997 | 2009 | 1974 |
| Kuk Orollari bayrogʻi Kuk Orollari  | 2007 | 2007 | Yoʻq |
| Kosta Rika bayrogʻi Kosta Rika  | 1882 | 1882 | 1859 |
| Daniya bayrogʻi Daniya | 1933 | 1978 | 1950 |
| Olmoniya bayrogʻi Germaniya | 1949 (GFR)1956 (Saarland)1987 (GDR) | 1949 | 1949 (Württemberg-Hohenzollern),1981 (GDR) |
| Dominika Respublikasi bayrogʻi Dominikan Respublikasi  | 1966 | 1966 | 1966 |
| Jibuti bayrogʻi Jibuti | 1995 | 1995 | Yoʻq |
| Ekvador bayrogʻi Ekvador | 1906 | 1906 | 1884 |
| Kot d'Ivuar bayrogʻi Kot-d'Ivuar  | 2000 | 2000 | Yoʻq |
| Estoniya bayrogʻi Estoniya  | 1998 | 1998 | 1991 |
| Eswatini bayrogʻi Esvatini  | 2017 | 2017 | 1983 |
| Finlandiya bayrogʻi Finlandiya  | 1949 | 1972 | 1944 |
| Fransiya bayrogʻi Fransiya | 1981 | 1981 | 1977 |
| Fiji bayrogʻi Fiji  | 1979 | 2015 | Yoʻq |
| Gabon bayrogʻi Gabon  | 2010 | 2010 | 1981 |
| Gruziya bayrogʻi Gruziya  | 1997 | 1997 | 1995 |
| Gvineya bayrogʻi Gvineya  | 2016 | 2017 | 2001 |
| Yunoniston bayrogʻi Gretsiya  | 1993 | 2004 | 1972 |
| Gvineya-Bisau bayrogʻi Gvineya-Bisau | 1993 | 1993 | 1986 |
| Gaiti bayrogʻi Gaiti  | 1987 | 1987 | 1972 |
| Honduras bayrogʻi Gonduras  | 1956 | 1956 | 1940 |
| Irlandiya bayrogʻi Irlandiya  | 1990 | 1990 | 1954 |
| Islandiya bayrogʻi Islandiya | 1928 | 1928 | 1830 |
| Italiya bayrogʻi Italiya | 1947 | 1994 | 1947 |
| Kambodja bayrogʻi Kambodja  | 1989 | 1989 | 1989 |
| Kanada bayrogʻi Kanada | 1976 | 1998 | 1962 |
| Kabo-Verde bayrogʻi Kabo-Verde | 1981 | 1981 | 1835 |
| Qozogʻiston bayrogʻi Qozogʻiston | 2007 | 2021 | 2003 |
| Qirgʻiziston bayrogʻi Qirgʻiziston | 2007 | 2007 | Yoʻq |
| Kiribati bayrogʻi Kiribati  | 1979 | 1979 | Yoʻq |
| Kongo Demokratik Respublikasi bayrogʻi Kongo Respublikasi  | 2015 | 2015 | 1982 |
| Kolumbiya bayrogʻi Kolumbiya | 1910 | 1910 | 1909 |
| Xorvatiya bayrogʻi Xorvatiya  | 1990 | 1990 | 1973 |
| Latviya bayrogʻi Latviya  | 1999 | 2012 | 1996 |
|  Lixtenshteyn | 1987 | 1987 | 1785 |
| Litva bayrogʻi Litva  | 1998 | 1998 | 1995 |
| Lyuksemburg bayrogʻi Lyuksemburg  | 1979 | 1979 | 1949 |
| Madagaskar bayrogʻi Madagaskar  | 2014 | 2015 | 1958 |
| Malavi bayrogʻi Malavi  | 2021 | nicht | 1992 |
| Malta bayrogʻi Malta  | 1971 | 2000 | 1943 |
| Marshall Orollari bayrogʻi Marshall Orollari  | 1986 | 1986 | Yoʻq |
| Mavritsiya bayrogʻi Mavrikiy | 1995 | 1995 | 1987 |
| Meksika bayrogʻi Meksika | 1976 | 2005 | 1961 |
| Mikroneziya bayrogʻi Mikroneziya  | 1986 | 1986 | keine |
| Moldova bayrogʻi Moldova  | 1995 | 1995 | 1985 |
| Monako bayrogʻi Monako  | 1962 | 1962 | 1847 |
| Montenegro bayrogʻi Chernogoriya  | 2002 | 2002 | 1992 |
| Mogʻuliston bayrogʻi Mongoliya  | 2016 | 2016 | 2008 |
| Mozambik bayrogʻi Mozambik  | 1990 | 1990 | 1986 |
| Namibiya bayrogʻi Namibiya  | 1990 | 1990 | 1988 |
| Nauru bayrogʻi Nauru | 2016 | 2016 | Yoʻq |
| Nepal bayrogʻi Nepal  | 1990 | 1997 | 1979 |
| Yangi Zelandiya bayrogʻi Yangi Zelandiya  | 1961 | 1989 | 1957 |
| Nikaragua bayrogʻi Nikaragua  | 1979 | 1979 | 1930 |
| Niderlandlar bayrogʻi Niderlandiya | 1870 | 1982 | 1952 |
| Niue bayrogʻi Niue  | 2004 | 2004 | Yoʻq |
| Makedoniya bayrogʻi Shimoliy Makedoniya  | 1991 | 1991 | 1988 |
| Norvegiya bayrogʻi Norvegiya  | 1905 | 1979 | 1948 |
| Avstriya bayrogʻi Avstriya  | 1950 | 1968 | 1950 |
| Sharqiy Timor bayrogʻi Sharqiy Timor  | 1999 | 1999 | Yoʻq |
| Palau bayrogʻi Palau  | 1994 | 1994 | Yoʻq |
| Panama bayrogʻi Panama  | 1922 | 1922 | 1903 |
| Papua Yangi Gvineya bayrogʻi Papua Yangi Gvineya  | 2022 | 1954 | 1954 |
| Paragvay bayrogʻi Paragvay | 1992 | 1992 | 1928 |
| Filippin bayrogʻi Filippin  | 2006, 1987-1993 | 2006 | 2000 |
| Polsha bayrogʻi Polsha | 1997 | 1997 | 1988 |
| Portugaliya bayrogʻi Portugaliya  | 1867 | 1976 | 1846 |
| Ruanda bayrogʻi Ruanda  | 2007 | 2007 | 1998 |
| Ruminiya bayrogʻi Ruminiya  | 1990 | 1990 | 1989 |
| Solomon Orollari bayrogʻi Solomon Orollari  | 1966 | 1978 | Yoʻq |
| Zambiya bayrogʻi Zambiya  | 2022 | 2022 | 1997 |
| Samoa bayrogʻi Samoa  | 2004 | 2004 | Yoʻq |
| San Marino bayrogʻi San Marino  | 1848 | 1865 | 1468 |
| San Tome va Prinsipi bayrogʻi San Tome va Prinsipi  | 1990 | 1990 | Yoʻq |
| Shvetsiya bayrogʻi Shvetsiya | 1921 | 1972 | 1910 |
| Shveytsariya bayrogʻi Shveysariya  | 1942 | 1992 | 1944 |
| Senegal bayrogʻi Senegal  | 2004 | 2004 | 1967 |
| Serbiya bayrogʻi Serbiya  | 2002 | 1995 | 1992 |
| Seyshell orollari bayrogʻi Seyshell orollari  | 1993 | 1993 | Yoʻq |
| Syerra Leone bayrogʻi Syerra Leone  | 2021 | nicht | 1998 |
| Slovakiya bayrogʻi Slovakiya  | 1990 | 1990 | 1989 |
| Sloveniya bayrogʻi Sloveniya  | 1989 | 1989 | 1959 |
| Ispaniya bayrogʻi Ispaniya  | 1978 | 1995 | 1975 |
| Janubiy Afrika bayrogʻi Janubiy Afrika Respublikasi | 1995 | 1997 | 1991 |
| Surinam bayrogʻi Surinam | 2015 | 2015 | 1982 |
| Togo bayrogʻi Togo | 2009 | 2009 | 1978 |
| Chad bayrogʻi Chad  | 2020 | nicht | 2015 |
| Chexiya bayrogʻi Chexiya  | 1990 | 1990 | 1989 |
| Turkiya bayrogʻi Turkiya | 2002 | 2004 | 1984 |
| Turkmaniston bayrogʻi Turkmaniston  | 1999 | 1999 | 1997 |
| Tuvalu bayrogʻi Tuvalu  | 1978 | 1978 | Yoʻq |
| Ukraina bayrogʻi Ukraina  | 1999 | 1999 | 1997 |
| Vengriya bayrogʻi Vengriya  | 1990 | 1990 | 1989 |
| Urugvay bayrogʻi Urugvay | 1907 | 1907 | 1905 |
| Oʻzbekiston bayrogʻi Oʻzbekiston | 2008 | 2008 | 2005 |
| Vanuatu bayrogʻi Vanuatu  | 1980 | 1980 | Yoʻq |
| Vatikan shahri bayrogʻi Vatikan | 1969 | 1969 | Yoʻq |
| Venesuela bayrogʻi Venesuela  | 1863 | 1863 | Koʻrsatilmagan |
| Buyuk Britaniya bayrogʻi Birlashgan Qirollik | 1973 | 1998 | 1964 |
| Markaziy Afrika Respublikasi bayrogʻi Markaziy Afrika Respublikasi  | 2022 | nicht | 1981 |
| Kipr bayrogʻi Kipr  | 1983 | 2002 | 1962
 |
| Braziliya bayrogʻi Braziliya | 1891 | 1945 | 1876 |
| Burkina Faso bayrogʻi Burkina Faso | 2018 |  | 1988 |
| Chili bayrogʻi Chili  | 2001 |  | 1985 |
| Salvador bayrogʻi  Salvador  | 1983 |  | 1973 |
| Isroil bayrogʻi Isroil | 1954 |  | 1962 |
| Peru bayrogʻi Peru  | 1979 |  | 1979 |
| Gvatemala bayrogʻi Gvatemala | 2017 |  | 2000
 |
| Jazoir bayrogʻi Jazoir | Mavjud | nicht | 1993 |
| Bruney bayrogʻi Bruney  | Mavjud | nicht | 1957 |
| Eritreya bayrogʻi Eritreya  | Mavjud | nicht | 1989 |
| Gana bayrogʻi Gana  | Mavjud | nicht | 1993 |
| Grenada bayrogʻi Grenada  | Mavjud | nicht | 1978 |
| Kamerun bayrogʻi Kamerun  | Mavjud | nicht | 1997 |
| Keniya bayrogʻi Keniya  | Mavjud | nicht | 1987 |
| Laos bayrogʻi Laos  | Mavjud | nicht | 1989 |
| Liberiya bayrogʻi Liberiya  | Mavjud | nicht | 2000 |
| Malayziya bayrogʻi Malayziya  | Mavjud | nicht | 2017 |
| Maldivalar bayrogʻi Maldiv  | Mavjud | nicht | 1952 |
| Mali bayrogʻi Mali  | Mavjud | nicht | 1980 |
| Marokash bayrogʻi Marokash  | Mavjud | nicht | 1993 |
| Mavritaniya bayrogʻi Mavritaniya  | Mavjud | nicht | 1987 |
| Niger bayrogʻi Niger  | Mavjud | nicht | 1976 |
| Rossiya bayrogʻi Rossiya  | Mavjud | nicht | 1996 |
| Zimbabve bayrogʻi Zimbabve  | Mavjud | nicht | 2003 |
| Shri Lanka bayrogʻi Shri Lanka | Mavjud | nicht | 1976 |
| Janubiy Koreya bayrogʻi Koreya Respublikasi | Mavjud | nicht | 1997 |
| Tojikiston bayrogʻi Tojikiston  | Mavjud | nicht | 2004 |
| Tanzaniya bayrogʻi Tanzaniya  | Mavjud | nicht | 1995 |
| Tonga bayrogʻi Tonga  | Mavjud | nicht | 1982 |
| Tunis bayrogʻi Tunis  | Mavjud | nicht | 1991 |
| Afgʻoniston bayrogʻi Afgʻoniston | Mavjud | nicht | 2021 |
| Misr bayrogʻi Misr | Mavjud | nicht | 2022 |
| Antigua va Barbuda bayrogʻi Antigua va Barbuda  | Mavjud | nicht | 1991 |
| Efiopiya bayrogʻi Efiopiya | Mavjud | nicht | 2007 |
| Bagamalar bayrogʻi Bagam orollari  | Mavjud | nicht | 2000 |
| Bahrayn bayrogʻi Bahrayn | Mavjud | nicht | 2019 |
| Bangladesh bayrogʻi Bangladesh | Mavjud | nicht | 2022 |
| Barbados bayrogʻi Barbados  | Mavjud | nicht | 1984 |
| Beliz bayrogʻi Beliz  | Mavjud | nicht | 1985 |
| Botsvana bayrogʻi Botsvana  | Mavjud | nicht | 2021 |
| Xitoy bayrogʻi Xitoy  | Mavjud | nicht | 2022 |
| Tayvan bayrogʻi Tayvan | Mavjud | nicht | 2020 |
| Dominika bayrogʻi Dominika  | Mavjud | nicht | 1986 |
| Gambiya bayrogʻi Gambiya  | Mavjud | nicht | 2012 |
| Gayana bayrogʻi Gayana  | Mavjud | nicht | 1997 |
| Hindiston bayrogʻi Hindiston  | Mavjud | nicht | 2020 |
| Indoneziya bayrogʻi Indoneziya  | Mavjud | nicht | 2016 |
| Iroq bayrogʻi Iroq  | Mavjud | nicht | 2022 |
| Eron bayrogʻi Eron  | Mavjud | nicht | 2022 |
| Jamaika bayrogʻi Yamayka  | Mavjud | nicht | 1988 |
| Yaponiya bayrogʻi Yaponiya  | Mavjud | nicht | 2022 |
| Yaman bayrogʻi Yaman  | Mavjud | nicht | 2021 |
| Iordaniya bayrogʻi Iordaniya  | Mavjud | nicht | 2017 |
| Burma bayrogʻi Myanma | Mavjud | nicht | 2022 |
| Qatar bayrogʻi Qatar  | Mavjud | nicht | 2020 |
| Komoros bayrogʻi Komor orollari  | Mavjud | nicht | 1997 |
| Kongo Demokratik Respublikasi bayrogʻi Kongo DR  | Mavjud | nicht | 2003 |
| Kuba bayrogʻi Kuba  | Mavjud | nicht | 2003 |
| Quvayt bayrogʻi Quvayt  | Mavjud | nicht | 2017 |
| Lesoto bayrogʻi Lesoto  | Mavjud | nicht | 1984 |
| Livan bayrogʻi Livan  | Mavjud | nicht | 2004 |
| Liviya bayrogʻi Liviya  | Mavjud | nicht | 2010 |
| Nigeriya bayrogʻi Nigeriya  | Mavjud | nicht | 2016 |
| Shimoliy Koreya bayrogʻi KXDR  | Mavjud | nicht | 2022 |
| Oman bayrogʻi Ummon  | Mavjud | nicht | 2020 |
| Pokiston bayrogʻi Pokiston  | Mavjud | nicht | 2019 |
| Falastin bayrogʻi Falastin | Mavjud | nicht | 2017 |
| Saudiya Arabistoni bayrogʻi Saudiya Arabistoni  | Mavjud | nicht | 2022 |
| Singapur bayrogʻi Singapur | Mavjud | nicht | 2023 |
| Somaliya bayrogʻi Somali  | Mavjud | nicht | 2022 |
| Saint Kitts va Nevis bayrogʻi Sent Kitts va Nevis  | Mavjud | nicht | 2008 |
| Saint Lucia bayrogʻi Sent Lusiya  | Mavjud | nicht | 1995 |
| Saint Vincent va Grenadinlar bayrogʻi Sent Vinsent va Grenadinlar  | Mavjud | nicht | 1995 |
| Sudan bayrogʻi Sudan | Mavjud | nicht | 2021 |
| Janubiy Sudan bayrogʻi Janubiy Sudan  | Mavjud | nicht | 2022 |
| Suriya bayrogʻi Suriya | Mavjud | nicht | 2022 |
| Tailand bayrogʻi Tailand  | Mavjud | nicht | 2018 |
| Trinidad va Tobago bayrogʻi Trinidad va Tobago | Mavjud | nicht | 1999 |
| Uganda bayrogʻi Uganda  | Mavjud | nicht | 2003 |
| BAA bayrogʻi Birlashgan Arab Amirliklari  | Mavjud | nicht | 2017 |
| AQSH bayrogʻi AQSh | Mavjud | nicht | 2022 |
| Vyetnam bayrogʻi Vyetnam | Mavjud | nicht | 2021 |
| Belorussiya bayrogʻi Belarus  | Mavjud | nicht | 2021 |

Insoniyatga qarshi jinoyatlar
-----------------------------

### Genotsid

Genotsid kabi insoniyatga qarshi jinoyatlar, odatda, oʻlim jazosi saqlanib qolgan mamlakatlarda oʻlim bilan jazolanadi. Bunday jinoyatlar uchun o‘lim jazosi 1946-yildagi Nyurnberg va 1948-yildagi Tokiodagi sud jarayonlarida chiqarilgan va amalga oshirilgan, ammo hozirgi Xalqaro jinoiy sud o‘lim jazosini qo‘llamaydi. Xalqaro jinoiy sud beradigan maksimal jazo umrbod qamoq jazosidir.

### Qotillik

Koʻpgina mamlakatlarda qasddan odam oʻldirish oʻlim jazosi bilan jazolanadi, lekin odatda qonun yoki sud pretsedentlari tomonidan talab qilinadigan ogʻirlashtiruvchi omil boʻlsa, bu jazoni qo‘llash mumkin.

Baʼzi davlatlar, shu jumladan Singapur va Malayziya, qotillik uchun oʻlim jazosini majburiy qilib qoʻygan.
2018-yil oktabr oyida Malayziya hukumati oʻlim jazosini bekor qiluvchi yangi qonun qabul qilinmaguncha barcha qatllarga moratoriy joriy qildi. 2023-yil aprel oyida Malayziyada majburiy oʻlim jazosini bekor qiluvchi qonun qabul qilindi. Oʻlim jazosi saqlanib qolinadi, ammo sudlar uni boshqa jazolar, jumladan, qamchilash va 30-40 yil qamoq jazosi bilan almashtirish huquqiga ega.

### Giyohvand moddalar savdosi

2018-yilda kamida 35 mamlakatda giyohvand moddalar savdosi, giyohvand moddalarni saqlash va shunga oʻxshash jinoyatlar uchun oʻlim jazosi saqlanib qolgan‘. Odamlar muntazam ravishda Xitoy, Indoneziya, Eron, Malayziya, Saudiya Arabistoni, Singapur va Vetnamda giyohvand moddalar bilan bogʻliq jinoyatlar uchun oʻlimga hukm qilingan va qatl etilgan. Boshqa mamlakatlar ramziy maqsadlarda oʻlim jazosini saqlab qolganlar.

Singapur va Malayziyada giyohvand moddalar savdosi uchun oʻlim jazosi majburiy edi. 2013-yildan beri Singapurda javobgarlik kamayganligi (masalan, katta depressiv kasallik) yoki giyohvandlik vositalarini yetkazib beruvchi sifatida faoliyat yuritganligi sertifikatlangan va giyohvand moddalar bilan bog‘liq faoliyatga qarshi kurashda hukumatga yordam bergan shaxslar jinoyatchi bilan birga o‘lim o‘rniga umrbod qamoq jazosiga hukm qilinishini qaror qildi. 2023-yil aprel oyida Malayziyada majburiy oʻlim jazosini bekor qiluvchi qonun qabul qilindi.

Oʻlim jazosi usullari
---------------------

Qizil gvardiya mahbuslari 1918-yil Finlandiya fuqarolar urushi paytida Shimoliy Savoniyaning Varkaus shahrida oq gvardiya tomonidan qatl qilinmoqda
Turli mamlakatlar tomonidan quyidagi ijro usullari qoʻllanilgan:

* Osish (Afgʻoniston, Eron, Iroq, Yaponiya, Janubiy Koreya, Malayziya, Nigeriya, Sudan, Pokiston, Falastin, Isroil, Yaman, Misr, Hindiston, Myanma, Singapur, Shri-Lanka, Suriya, BAA, Zimbabve, Malavi, Liberiya)
* Otish (Xitoy, Tayvan, Vetnam, Belarusiya, Efiopiya, Nigeriya, Somali, Shimoliy Koreya, Indoneziya, BAA, Saudiya Arabistoni, Bahrayn, Qatar, Yaman va AQShning Oklaxoma hamda Yuta shtatlarida).
* Oʻlimga olib keladigan ineksiya (AQSh, Gvatemala, Tailand, Xitoy, Vetnam)
* Boshni tanadan judo qilish (Saudiya Arabistoni)
* Toshboʻron qilish (Nigeriya, Sudan)
* Elektr toki urishi va gaz bilan zaharlash (AQShning baʼzi shtatlarida, lekin mahbus buni talab qilsa yoki oʻldiradigan ineksiya mavjud boʻlmasa)
* Inert gaz asfiksiyasi (AQShning baʼzi shtatlari, Oklaxoma, Missisipi, Alabama)

Turli mamlakatlardagi vaziyatlar
--------------------------------

### Buyuk Britaniya

Oʻrta asrlarda Angliyada mahbuslar eng kichik oʻgʻriliklar uchun ham dorda osilgan. Birgina Londonning Taybern tumanida (kambag‘allar qatl qilinadigan joy) Edvard VI davrida har yili oʻrtacha 560 kishi qatl qilingan. Armiya va dengiz flotida intizomiy huquqbuzarliklar uchun jinoyatchilar hovlida osilgan; qalbakilashtirish uchun ular qaynoq suvda yoki yogʻda (XVII asrgacha) qaynatilgan. Bundan tashqari, burun, quloq va tilni kesish kabi deformatsiyalar ishlatilgan. 1688—1815-yillarda amalda boʻlgan „Qonli kodeks"ga koʻra, 50 (1688-yil) dan 220 (XVIII asr oxirigacha) jinoyatlar uchun oʻlim jazosi belgilangan.

1808-yildan choʻntakkesarlik uchun oʻlim jazosi bekor qilinadi. Shundan so‘ng Qonli Kodeksni isloh qilish jarayoni boshlandi. Asta-sekin, qatl etilgan jinoyatlar soni kamaydi va 1861-yilda qatl qilish faqat qotillik, xiyonat, qasddan oʻt qoʻyish va qaroqchilik uchun mavjud edi. Qotillik uchun qatl yana 100 yil davomida foydalanilgan. Angliyada soʻnggi ommaviy qatl 1868-yil 26-mayda boʻlib oʻtdi: irlandiyalik terrorchi Maykl Barret Nyugeyt qamoqxonasi oldida osilgan. Shotlandiyada oxirgi marta ommaviy qatl Maykl Berret voqeasidan ikki hafta oldin amalga oshirilgan edi. Biroq, ommaviy boʻlmagan qatllar juda uzoq vaqt davomida mavjud bo‘ldi: masalan, jinoyatchilar Ikkinchi Jahon urushidan keyin ham osilgan.

Angliyada qatl etilgan oxirgi ayol Rut Ellisdir. 1955-yil 10-aprelda u Devid Bleykli ismli odamni otib tashladi va oʻsha yilning 13-iyulida Londondagi Xollouey qamoqxonasida qatl etildi. Keyin, 5 yil oʻtgach, 1960-yil 10-noyabrda atigi 18 yoshda boʻlgan Flossi Forsit osildi. Umuman olganda, britaniyaliklarning oxirgi qatl marosimi Manchester va Liverpulda ikki sherikning qatl etilishi boʻldi: Piter Allen (21 yoshda) va Jon Wolbi. Ular qotillikda ayblanga va 1964-yil 13-avgustda bir vaqtning oʻzida qatl qilindilar (lekin turli shaharlarda). Shundan so‘ng, besh yil o‘tib, 1969-yil 18-dekabrda qotillik uchun, 1998-yilda esa qolgan uch turdagi jinoyatlar uchun o‘lim jazosi bekor qilindi.

### Fransiya

Fransiyada eski tuzum davrida regitsidlar chorakka boʻlinish yoʻli bilan qatl qilingan. Gʻildirak bilan osish, qovurgʻadan osib qoʻyish va boshqa ogʻriqli jazolar ham keng tarqalgan edi, ayniqsa Lui XIV davrida gugenotlar va isyonchilarga qarshi o‘lim jazosi gʻayrat bilan qoʻllanilgan. 1792-yilda gilyotin joriy etildi va keyinchalik oʻlim jazosining katta qismi, harbiy sudning hukmidan tashqari (bu holda, qatl qilish odatiy hol edi) gilyotinatsiya orqali amalga oshirildi (1810-yildagi Fransiya Jinoyat kodeksining 12-moddasi. „Oʻlimga hukm qilingan har bir kishining boshi kesiladi"). 1793-yil 21-yanvarda Lui XVI gilyotinda qatl etildi.

Bu mashinani oʻlim asbobi sifatida kiritishni taklif qilgan doktor Gilyotin ham, ustozi doktor Lui ham asl ixtirosi emas edi; shunga oʻxshash mashina ilgari Shotlandiyada ishlatilgan, u yerda „Shotlandiyalik xizmatkor" deb nom berilgan. Fransiyada uni Adolat gʻildiragi deb ham atashgan.

XIX-XX asrlarda xiyobonlarda yoki qamoqxonalar yaqinida doimo katta olomon toʻplangani uchun ommaviy qatllar boʻlib oʻtgan. 1932-yilda rus muhojiri, Pavel Gorgulov Sante qamoqxonasi oldida respublika prezidenti Pol Dumerni oʻldirganlikda ayblanib qatl qilindi. Oradan yetti yil o‘tib, 1939-yil 17-iyun kuni soat 4:50 da Versalda, bulvarda yetti kishining qotili Yevgeniy Veydmanning boshi kesildi. Bu Fransiyadagi oxirgi ommaviy qatl edi; keyinchalik olomonning hayajonlari va matbuot bilan janjallar tufayli jazoni qamoqxona sharoitida amalga oshirish buyurildi. Albert Kamyuning asarlarida yozilishicha Jazoirda ommaviy qatl 1939-yilgacha sodir boʻladi.

Fransiyadagi harbiy sud hukmiga koʻra, oʻlim jazosi gilyotinda emas, balki qatl qilish orqali amalga oshirilgan; Shunday qilib, marshal Mishel Ney (1815), Per Laval va 1945—1946-yillardagi sudlarning boshqa ayblanuvchilari otib tashlandi, Sharl de Gollga suiqasd tashkilotchisi, OAS aʼzosi, Fransiya armiyasi polkovnigi Jan Bastien-Tiri (1963) ham gilyotinsiz qatl qilingan.

Jiskar d’Esten hukmronligi davrida, 1977-yil 10-sentyabrda Marselda gilyotin bilan boshini kesib tashlash boʻyicha oxirgi qatl boʻlib oʻtgan (uning yetti yillik vakolati davomida bor-yoʻgʻi uch kishi qatl etilgan — 1974-1981). Qatl qilinganlardan biri tunislik Hamida Jandubi bo‘lgan. Ilgari fohishalikka majburlagan sobiq birga yashagan odamni o‘g‘irlab ketib o‘ldirgan va o‘limidan oldin uzoq vaqt qiynoqqa solgan. Bu nafaqat Fransiyada, balki butun Gʻarbiy Yevropada oxirgi qatl edi. Fransua Mitteran 1981-yilda lavozimga kirishganidan koʻp oʻtmay, oʻlim jazosiga toʻliq moratoriy kiritdi va unga qonun maqomi berildi.

2007-yil 20-fevralda Fransiyada oʻlim jazosiga konstitutsiyaviy taqiq joriy etildi (Milliy Assambleyaning 828 deputati va senatorlar konstitutsiyaning 66-moddasiga kiritilgan ushbu tuzatishni yoqladi, atigi 26 nafari qarshi ovoz berdi). „Vedomosti"ning yozishicha, shu tariqa Fransiya Yevropa Ittifoqi mamlakatlari orasida konstitutsiya darajasida o‘lim jazosini qo‘llashni taqiqlagan oxirgi davlat bo‘ldi.

### Germaniya

Baden gilyotinasi. Bruxsal saroyidagi shahar muzeyi.
Germaniya shaharlarida jazolovchilar anʼanaviy ravishda aybdor boshini tanasidan judo qilgan (masalan, Karl Sand kabi) va bolta emas, balki qilich koʻpincha boshni kesish uchun vosita boʻlib xizmat qilgan. Bundan tashqari, oʻrta asrlarda boshqa qatl qilish uslubi ham boʻlgan. Shunday qilib, jodugar ovining eng ko‘p dahshatlari (yoqish yoʻli bilan qatl qilish va h.k.) Ispaniyada emas, balki XVII asrdagi Germaniyada boʻlgan. Asosiy jazo vositasi gulxanda kuydirish bo‘lgan. Hukmron qatlam zino uchun ham chora koʻrishgan. Shu bilan birga, zino qilgan ayollar, shuningdek, oʻz farzandini oʻldirgan onalar uchun maxsus oʻlim jazosi — suvga choʻktirish koʻzda tutilgan.

Germaniyada o‘lim jazosining boshqa turlari ham mavjud edi (gʻildirakda suyaklarni sindirish, tiriklayin koʻmish, ustunga mixlash va boshqalar). Koʻpincha, eng yuqori chora-tadbirlardan oldin, qiynoqlar va boshqa jarohatlovchi jazolar qoʻllanilgan.

XX asrda Gitler davrida, oʻlim jazosi osib qoʻyish (1933-yil mart) va gilyotin (Fallbeil — 1934-yil boshi) orqali amalga oshirilgan. Marinus van der Lubbe va Yuliy Fuchik gilyotin bilan qatl qilindi. 1944-yil 20-iyulda Gitlerga qarshi muvaffaqiyatsiz fitna ishtirokchilari oddiy arqonlarga emas, balki pianino torlariga osib qoʻyildi, bu esa azobni kuchaytirdi. Armiyada otishma qoʻllanilgan. Ommaviy qirgʻinning eng mashhur vositasi boʻlgan gaz kamerasi asosan konslagerlarda ishlatilgan (nafaqat boshqa xalqlar uchun lagerlar, balki nemislar uchun ham lagerlar bor edi. Bu lagerlarda asosan mavjud tuzumga qarshilar qatl qilingan). Nyurnbergda oʻlimga hukm qilingan barcha natsist jinoyatchilar osib oʻldirilgan. Keyingi Nyurnberg sudlarida yana bir nechta oʻlim hukmlari chiqarildi, ularning baʼzilari (shuningdek, osish orqali) amalga oshirildi.

Germaniya va Gʻarbiy Berlinda oʻlim jazosi 1949-yilda bekor qilindi. GDRda oʻlim jazosi 1987-yilda bekor qilingan (1966-yilgacha gilyotin ishlatilgan, oʻsha yili qatl bilan almashtirilgan).

### Polsha

Polshada 1939-yilgacha qatl siyosiy jinoyatlar uchun (Prezident Narutovichning qotili Eligiush Nievyadomskiy otib tashlangan) qo‘llanilgan. Boshqa oʻta ogʻir jinoyatlar uchun osib qoʻyilgan. Polsha Xalq Respublikasi davrida oʻlim jazosi oʻta ogʻir jinoyatlar uchun qoʻllanilgan. 1945—1988-yillarda Polshada 321 kishi qatl etilgan. Polshada oxirgi oʻlim hukmi 1988-yil 21-aprelda amalga oshirilgan.

### Vengriya

Vengriya osish orqali oʻlim jazosini qoʻllagan. Shu tarzda, Imre Nagy va 1956-yilgi qoʻzgʻolonning boshqa koʻplab ishtirokchilari qatl etildi. 1990-yilda bekor qilingan.

### Yevropaning boshqa mamlakatlari

Italiya birlashishidan oldin qirollikka kiruvchi barcha hududlarda, Toskana gersogligidan tashqari, u yoki bu shaklda oʻlim jazosi mavjud edi.

1786-yilda Toskana hukmdori Leopold II gersoglikni dunyoda oʻlim jazosini bekor qilgan birinchi davlatga aylantirdi (haqiqiy moratoriy 1769-yilda kiritilgan). Italiya qirolligida 1877-yildan qirol Umberto I oʻlim jazosiga amalda moratoriy joriy qildi, 1889-yildan oʻlim jazosi fuqarolik jinoyat kodeksidan chiqarildi (harbiy va mustamlaka qonunchiligida qolgan). 1927-yilda Mussolini oʻlim jazosini qayta joriy qildirdi, 1947-yilda yana bekor qilindi.

Avstriya-Vengriyada aybdorlar osilgan, ammo faqat 21 yoshga toʻlganlar uchun bu jazo qoʻllanilgan. Shu sababli Birinchi jahon urushining boshlanishiga sabab bo‘lgan archgertsog Frans Ferdinand va uning rafiqasi o‘ldirilgan Gavrilo Prinsip va bomba uloqtirgan Nedelko Chabrinovich 20 yillik qamoq jazosiga hukm qilindi va ularning uch nafar safdoshi 21 yoshga toʻlgani uchun 1915-yil 3-fevralda osilgan.

Oʻrta asrlarda Ispaniyada oʻlim jazosi keng tarqalgan edi. Uni bid’atchilarga va katolik cherkovining boshqa norozi odamlariga qarshi qoʻllash amaliyoti eng mashhurdir. Tarixiy maʼlumotlar dunyoviy sudlar oʻlim hukmlarini taqqoslab boʻlmaydigan darajada tez-tez chiqarganligini koʻrsatadi. XX asrning ikkinchi yarmigacha mavjud boʻlgan ogʻriqli qatl usuli maʼlum: ispan garroti, oddiy arqon halqasidan jabrlanuvchining boʻyniga mahkamlangan metall halqagacha boʻlgan bir xil ilmoq. 1975-yilda qirol Xuan Karlos I oʻlim jazosini ijro etishga moratoriy kiritdi — bu uning taxtga oʻtirgandagi birinchi buyruqlaridan biri edi. 1978-yilda Ispaniyada oʻlim jazosi butunlay taqiqlangan.

Portugaliyada oʻlim jazosi 1867-yilda butunlay bekor qilingan.

Shveytsariyada oʻlim jazosi faqat baʼzi kantonlarda mavjud edi. Shunday qilib, Sluchevskiy Jenevada gilyotindagi qatlni qayd etgan. Ammo 1898-yilda anarxist Lukeni Avstriya malikasi Elizabetni oʻldirganida, oʻlim jazosi endi qonuniy emas edi, shuning uchun u umrbod qamoq jazosini oldi. Shveytsariya bilan chegaradosh davlatlar urush olib borayotgan bir paytda oʻlim jazosini qoʻllashga ruxsat beruvchi qonunchilikka koʻra, oʻlim jazosi Shveytsariya hududida aygʻoqchilik qilgan fuqarolarga nisbatan qoʻllanilishi mumkin edi (yaʼni, aslida u urush davrida jinoyat sodir etgan shaxslar uchun qonuniylashtirilgan edi). Shunday qilib, Ikkinchi jahon urushi davrida Germaniyaning 12 fuqarosi oʻlimga hukm qilingan, ulardan 11 nafari qatl etilgan.

Vatikanda oʻlim jazosi rasman 1929—1969-yillarda mavjud boʻlgan, ammo bu hukm hech qachon eʼlon qilinmagan.

### AQSh

Qoʻshma Shtatlarda oʻlim jazosi federal sudlar tomonidan ham, bir qator shtatlarda alohida holatda ham qoʻllaniladi. 2016-yilda Qoʻshma Shtatlarda (beshta shtatda) 20 kishi qatl etildi. 2016-yil oxirida mamlakatda 2832 kishi o‘lim jazosiga hukm qilingan edi.

Qoʻshma Shtatlarda umuman huquqiy madaniyat Buyuk Britaniyadan olingan. Dastlab, xuddi shu yerdagi shafqatsiz qonunlar, xususan, Mark Tven yozgan, koʻplab turdagi jinoyatlarni amalga oshirishni nazarda tutgan ajdaho „Konnektikutning koʻk qonunlari" mavjud edi.

XIX asrning oxirida elektr stul ixtiro qilindi, jazo birinchi marta 1890-yilda qoʻllanildi va tez orada umumiy foydalanishga kirdi. Shuning uchun u koʻplab shtatlarda osishning oʻrnini bosdi. Buffaloda prezident MakKinliga suiqasd uyushtirgan anarxist Leon Czolgosz ushbu qurilma yordamida Nyu-York shtatida qatl etilgan (1901-yil 29-oktabr) 50-jinoyatchi edi.

1913-yilda Leo Frankning shov-shuvli ishi boʻlib oʻtdi: shubhali dalillar asosida mahkum oʻlimga hukm qilindi, keyin avf etildi, oʻgʻirlandi va bir qator fuqarolar guruhi tomonidan samosud qilinib osildi.

Gaz kamerasi 1924-yilda Qoʻshma Shtatlarda qoʻllanila boshlandi, ammo u keng qoʻllanilmadi.

O‘tgan asrning 60-yillaridan boshlab bir qator huquq faollari o‘lim jazosiga qarshi kurashni boshlab yubordi. 1972-yilda Oliy sud Furman Jorjiyaga qarshi ishda oʻlim jazosini shafqatsiz jazo deb tan oldi, lekin bu Konstitutsiyaga ziddir. Shuning uchun baʼzilar odil sudlovning notoʻgʻriligiga kafolat yoʻqligini qabul qilib boʻlmaydigan deb hisobladilar. Oʻn yil davomida (1967-yildan 1977-yilgacha) hech bir shtatda hech kim qatl qilinmagan. Furman ishi ortidan bir qator shtatlarda oʻlim jazosi boʻyicha yangi qonunlar qabul qilindi. 1976-yilda Gregg va Jorjiyaga qarshi Oliy sud oʻlim jazosini nazarda tutuvchi bir qancha shtatlarning qonunlarini konstitutsiyaviy deb tasdiqladi. U ilgari bekor qilinmagan 38 shtatda, shuningdek, federal darajada tiklandi. Ushbu qarordan keyin qatl etilgan birinchi amerikalik Gari Gilmor edi (Yuta. Qatl 1977-yil).

### Saudiya Arabistoni

Ar-Riyoddagi Sofat maydoni. Ommaviy qatllar maydoni.
Saudiya Arabistoni mutlaq monarxiya. Islom huquqi (shariat) uning huquqiy tizimini tavsiflaydi. Noto'g'ri belgilangan jinoiy huquqbuzarliklar sudyalarga katta ixtiyoriy huquq qo'yadi. Huquqiy aniqlik kam.
O'lim jazosi, odatda, ertalab jamoat maydonida qilich bilan boshini kesish orqali amalga oshiriladi.

Saudiya Arabistonida amalga oshirilgan qatllar| Yil | Raqam |
| --- | --- |
| 2007 | 143 |
| 2008 | 102 |
| 2009 | 69 |
| 2010 | 27 |
| 2011 | 82 |
| 2012 | 79 |
| 2013 | 79 |
| 2014 | 90 |
| 2015 | 157 |
| **2007–2015** | **828** |

1993-yildan 2009-yilgacha o'lim bilan jazolanadigan eng keng tarqalgan jinoyatlar quyidagilar edi: 

* Qotillik: 1035 kishi
* Giyohvand moddalar kontrabandasi, savdosi: 540
* Ayollarni zo'rlash: 175 erkak
* Katta o'g'irlik: 83 kishi
* Qo'zg'olon: 63 kishi
* Portlashlar: 16 kishi

2012- va 2013-yillarda 79 kishining boshi kesilgan. Xalqaro Amnistiya maʼlumotlariga koʻra, 2014-yilda 90 kishi, 2015-yilda esa kamida 157 kishi qatl etilgan, bu soʻnggi 20 yildagi eng yuqori koʻrsatkichdir.

Oʻzbekistonda oʻlim jazosi
--------------------------

Oʻzbekistonda Oʻlim jazosini jazolash tizimidan butkul chiqarib tashlash choralari koʻrilmoqda. Mustaqillikdan soʻng oʻtgan vaqt mobaynida Oʻlim jazosi qoʻllanilishi mumkin boʻlgan jinoyatlar tarkibi 33 tadan 2 tagacha qisqartirildi. Ayni paytda Oʻzbekiston qonunchiligida faqat terrorchilik va ogʻirlashtiruvchi holatlarda qasddan odam oʻldirganlik uchungina Oʻlim jazosi berilishi koʻzda tutilgan, xotin-qizlarga, voyaga yetmaganlar va 60 yoshdan oshgan shaxslarga nisbatan Oʻlim jazosi qoʻllanilishi man etilgan. „Oʻzbekiston Respublikasida oʻlim jazosini bekor qilish toʻgʻrisida" Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni (2005-yil 1 avgust)ga koʻra, 2008-yilning 1-yanvaridan Oʻlim jazosi oʻrniga umrbod yoki uzoq muddatga ozodlikdan mahrum etish jazosi joriy qilinishi nazarda tutilgan. Ushbu farmon insonning yashash huquqini eʼlon qiluvchi va mustahkamlovchi xalqaro huquqning umumeʼtirof etilgan prinsiplari va normalariga mosdir.

Soʻnggi yillarda jamoatchilik fikri
-----------------------------------

Oʻlim jazosi haqidagi jamoatchilik fikri mamlakatga va koʻrib chiqilayotgan jinoyatga qarab sezilarli darajada farq qiladi. Aksariyat odamlar qatl qilinishiga qarshi boʻlgan mamlakatlar qatoriga Norvegiya kiradi, bu yerda atigi 25% kishi oʻlim jazosini yoqlaydi. Fransuzlar, finlar va italyanlarning aksariyati ham oʻlim jazosiga qarshi. 2020-yilda oʻtkazilgan Gallup soʻrovi shuni koʻrsatadiki, amerikaliklarning 55% qotillikda ayblangan shaxs uchun oʻlim jazosini qoʻllab-quvvatlaydi, bu koʻrsatkich 2016-yilda 60%, 2010-yilda 64%, 2006-yilda 65% va 2001-yilda 68% edi. 2020-yilda italiyaliklarning 43% oʻlim jazosini qoʻllab-quvvatlashini bildirdi.

Tayvanda soʻrovlar va tadqiqotlar doimiy ravishda aholisining 80% i oʻlim jazosini qoʻllab-quvvatlagan. Buni 2016-yilda Tayvan Milliy taraqqiyot kengashi tomonidan o‘tkazilgan so‘rovlar ham tasdiqlaydi. Soʻrovlar natijasida tayvanliklarning 88 foizi o‘lim jazosining bekor qilinishiga rozi emas. Amaliyotning davom etishi mahalliy huquq guruhlari tomonidan tanqidga uchradi.

Hindistonda 2010-yillarda oʻlim jazosini qoʻllab-quvvatlash va hukm qilish koʻpayib bordi, garchi haqiqiy qatl qilishlar nisbatan kam boʻlsa-da, soʻnggi paytlarda sodir boʻlgan zoʻrlash holatlari aholini gʻazablantirgan. Xitoyda qotillik uchun oʻlim jazosini qoʻllab-quvvatlash hali ham yuqori boʻlsa-da, qatllar keskin kamaydi, 2012-yilda 3000 kishi qatl etilgan boʻlsa, 2002-yilda 12000 kishi qatl etilgan edi. Oʻlim jazosi bekor qilingan Janubiy Afrikada oʻtkazilgan soʻrovlar shuni koʻrsatdiki, 76% janubiy afrikaliklar zoʻrlash va qotillik holatlari koʻpayib borayotgani sababli oʻlim jazosini qayta joriy etishni qoʻllab-quvvatlaydi. 2017-yilda oʻtkazilgan soʻrov shuni koʻrsatdiki, kichik avlod meksikaliklar yoshi kattaroqlariga qaraganda oʻlim jazosini qoʻllab-quvvatlaydi. Braziliyaliklarning 57 foizi o‘lim jazosini yoqlaydi. Mahkumlarning qatl etilishini eng koʻp qoʻllab-quvvatlovchi yosh guruhi 25 yoshdan 34 yoshgacha boʻlgan toifa boʻlib, ularning 61 foizi oʻlim jazosi qoʻllashni toʻgʻri deb biladi.

Voyaga yetmagan jinoyatchilar
-----------------------------

Voyaga yetmagan huquqbuzarlar uchun oʻlim jazosi (jinoyat sodir etgan paytda 18 yoshga toʻlmagan jinoyatchilar) kamdan-kam uchraydi. Baʼzi mamlakatlarda balogʻat yoshi 18 yosh emas yoki qonunda aniq belgilanmaganligi hisobga olinsa, 1990-yildan boshlab oʻnta davlat jinoyat sodir etgan paytda voyaga yetmagan deb hisoblangan jinoyatchilarni qatl etgan: Xitoy Xalq Respublikasi (XXR), Bangladesh, Demokratik Kongo Respublikasi, Eron, Iroq, Yaponiya, Nigeriya, Pokiston, Saudiya Arabistoni, Sudan, AQSh va Yaman. Xitoy, Pokiston, Amerika Qoʻshma Shtatlari, Yaman va Saudiya Arabistoni oʻshandan beri eng kam yoshni 18 yoshga koʻtardi. Xalqaro Amnistiya 90-yillardan keyin bir qancha mamlakatlarda sudlangan voyaga yetmaganlar va kattalarning 61 ta tasdiqlangan qatl etilishini qayd etgan. XXR 18 yoshgacha boʻlganlarni qatl qilishga ruxsat bermaydi, biroq bolalar qatl qilingani maʼlum.

1642-yildan boshlab mustamlakachi Amerikada to hozirgi kungacha Qoʻshma Shtatlarda taxminan 365  yosh jinoyatchi turli mustamlaka hokimiyatlari va (Amerika inqilobidan keyin) federal hukumat tomonidan qatl etilgan.

Prussiyada 14 yoshgacha boʻlgan bolalar 1794-yilda oʻlim jazosidan ozod qilingan.  Oʻlim jazosi Bavariya elektorati tomonidan 1751-yilda 11 yoshgacha boʻlgan bolalar uchun  bekor qilingan. 1813-yilda Bavariya Qirolligi tomonidan 16 yoshgacha boʻlgan bolalar uchun ham bekor qilingan.  Prussiyada 1851-yilda 16 yoshgacha boʻlgan yoshlarga imtiyozlar berildi.  Birinchi marta Shimoliy Germaniya Konfederatsiyasi tomonidan 1871-yilda barcha voyaga yetmaganlar oʻlim jazosidan ozod qilindi. Bu Germaniya imperiyasi tomonidan 1872-yilgacha davom etdi. 1939-yilda 16 yoshdan 17 yoshgacha boʻlgan oʻsmirlar uchun oʻlim jazosi tiklandi.  Bu 1943-yilda 12 yoshdan 17 yoshgacha boʻlgan bolalar va yoshlar uchun jazo qonuniy qilib qoʻyildi.
2005-yildan 2008-yilning mayigacha Eron, Pokiston, Saudiya Arabistoni, Sudan va Yaman jinoyatchi bolalarni qatl qilgani xabar qilingan. Raqamlar Eronda eng koʻpni tashkil etadi. Hasan Ruhoniyning 2013-yildan 2021-yilgacha Eron prezidenti bo‘lgan davrida kamida 3602 ta o‘lim jazosi ijro etilgan. Bulardan 34 nafari voyaga yetmagan jinoyatchining qatl etilishidir.

Manbalar
--------

1. ↑  Kronenwetter 2001, s. 202 harvnb error: no target: CITEREFKronenwetter2001 (help)
2. ↑  „Criminal Justice: Capital Punishment Focus".  criminaljusticedegreeschools.com. 27-avgust 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 27-avgust 2017-yil.
3. ↑  Translated from Waldmann, *op.cit.*, p. 147.
4. ↑  Jean-Marie Carbasse 2002, s. 15 harvnb error: no target: CITEREFJean-Marie\_Carbasse2002 (help)
5. ↑  Neschke, Ada Babette; Follon, Jacques*. Platonisme politique et théorie du droit naturel: Le platonisme politique dans l'antiquité*, 1995. ISBN 9789068317688.
6. ↑  Neschke, Ada Babette; Follon, Jacques*. Platonisme politique et théorie du droit naturel: Le platonisme politique dans l'antiquité*, 1995. ISBN 9789068317688.
7. ↑  „La peine de mort". 29-oktyabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 2-aprel 2023-yil.
8. ↑  „Jean-Marie Carbasse". 9-iyul 2023-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 2-aprel 2023-yil.
9. ↑  „1700 BC – 1799".
10. ↑  Shumway, Edgar S. (1901). "Freedom and Slavery in Roman Law". *The American Law Register* **49** (11): 636–653. doi:10.2307/3306244. .
11. ↑  *Nikkei Asian Review.* „Beijing calls for an international "fox" hunt". *Nikkei Asian Review*.  Nikkei Inc.. 10-mart 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 2-mart 2015-yil.
12. ↑  Benn, Charles D.*. China's golden age everyday life in the Tang dynasty*, 2004. ISBN 0-19-517665-0. OCLC 845680499.
13. ↑  Benn, pp. 209-210
14. ↑  Benn, p. 210
15. ↑  Benn, Charles D.*. China's golden age everyday life in the Tang dynasty*, 2004. ISBN 0-19-517665-0. OCLC 845680499.
16. ↑  Ward, Richard (2015), Ward, Richard (muh.), „Introduction: A Global History of Execution and the Criminal Corpse", *A Global History of Execution and the Criminal Corpse*, Wellcome Trust–Funded Monographs and Book Chapters, Basingstoke (UK): Palgrave Macmillan, ISBN 978-1-137-44401-1, PMID 27559562, qaraldi: 2023-04-03
17. ↑   „Muhammad and Male Homosexuality",*Islamic Homosexualities: Culture, History, and Literature*. New York and London: NYU Press, 1997 — 88–96 bet. DOI:10.18574/nyu/9780814761083.003.0006. ISBN 9780814774687. OCLC 35526232.
18. ↑  Bosworth, C. E.; van Donzel, E. J.; Heinrichs, W. P. et al. eds (1986). "Liwāṭ". *Encyclopaedia of Islam, Second Edition*. **5**. Leiden: Brill Publishers. doi:10.1163/1573-3912\_islam\_SIM\_4677. ISBN 978-90-04-16121-4.
19. ↑  *The Caliphate: Its Rise, Decline, and Fall.*, William Muir
20. ↑  Cook, Matt; Mills, Robert; Trumback, Randolph; Cocks, Harry*. A Gay History of Britain: Love and Sex Between Men Since the Middle Ages*. Greenwood World Publishing, 2007 — 109 bet. ISBN 978-1846450020.
21. ↑  *Gay and Lesbian Educators: Personal Freedoms, Public Constraints*. Amethyst, 1997 — 153 bet.
22. ↑  Dando Shigemitsu*. The criminal law of Japan: the general part*, 1999 — 289 bet. ISBN 9780837706535.
23. ↑  „Internal Workings of the Soviet Union - Revelations from the Russian Archives | Exhibitions — Library of Congress". *www.loc.gov* (15-iyun 1992-yil). Qaraldi: 3-aprel 2023-yil.
24. ↑  Conquest, Robert, *The Great Terror: A Reassessment*, New York, pp. 485-86
25. ↑  „The Desperate Plight Behind "Darkness at Noon"" (en-US). *The New Yorker* (19-sentyabr 2019-yil). Qaraldi: 3-aprel 2023-yil.
26. ↑  Ohlin, Jens David (2005). "Applying the Death Penalty to Crimes of Genocide". *The American Journal of International Law* **99** (4): 747–777. doi:10.2307/3396668. ISSN 0002-9300. .
27. ↑  „Understanding the International Criminal Court".  International Criminal Court. 10-oktyabr 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-noyabr 2021-yil.
28. ↑  „Death penalty to be abolished" (10-oktyabr 2018-yil). Qaraldi: 11-oktyabr 2018-yil.
29. ↑  „Malaysia to abolish death penalty; Bill may be tabled soon". Channel News Asia (10-oktyabr 2018-yil). Qaraldi: 11-oktyabr 2018-yil.
30. ↑  „Malaysian Government's plans to abolish death penalty could save Sydney grandmother's life". *ABC News* (11-oktyabr 2018-yil). Qaraldi: 11-oktyabr 2018-yil.
31. ↑  „Death Penalty News & Updates".  People.smu.edu. 13-aprel 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 14-aprel 2013-yil.
32. ↑  Girelli, Giada*. The Death Penalty for Drug Offences: Global Overview 2018*. London: Harm Reduction International, 2019. ISBN 978-0-9935434-8-7.
33. ↑  *Lum, Selina* „A street urchin's journey to Death Row and back". *The Straits Times* (24-noyabr 2013-yil). Qaraldi: 16-aprel 2022-yil.
34. ↑  „Methodes of execution by country".  Nutzworld.com. 14-iyul 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 23-fevral 2011-yil.
35. ↑  „Methods of execution – Death Penalty Information Center".  Deathpenaltyinfo.org. 25-fevral 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 23-fevral 2011-yil.
36. ↑  „Death penalty Bulletin No. 4-2010" (no).  Translate.google.no. Qaraldi: 23-fevral 2011-yil.
37. ↑  „INFORMATION ON DEATH PENALTY" (no).  Amnesty International. Qaraldi: 23-fevral 2011-yil.
38. ↑  „execution methods by country".  Executions.justsickshit.com. 14-noyabr 2010-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 23-fevral 2011-yil.
39. ↑  Ot redaksii: Zaщita jizni. Vedomosti, № 31 (1805), 21 fevralya 2007
40. ↑  *Thomsett M. C.* The German Opposition to Hitler: The Resistance, the Underground, and Assassination Plots, 1938—1945. P. 231.
41. ↑  Zawodowi mordercy. „Prócz zabijania wykonywali inne odrażające prace"
42. ↑  25 lat temu wykonano w Polsce ostatni wyrok śmierci
43. ↑  Leopold II — statya iz ensiklopedii „Krugosvet"
44. ↑  „Can Norwegian punishment fit the crime?". *USA Today*. Qaraldi: 9-iyul 2014-yil.
45. ↑  „International Polls and Studies | Death Penalty Information Center".  Deathpenaltyinfo.org. 19-may 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-iyul 2014-yil.
46. ↑  „Death Penalty".  Gallup (24-oktyabr 2006-yil). 18-sentyabr 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-iyul 2021-yil.
47. ↑  „U.S. Death Penalty Support at 60%" (en-us). *Gallup.com*. Qaraldi: 20-may 2017-yil.
48. ↑  „Troy Davis' execution and the limits of Twitter". *BBC News* (23-sentyabr 2011-yil).
49. ↑  „In U.S. 64% Support Death Penalty in Cases of Murder".  Gallup.com (8-noyabr 2010-yil). 29-aprel 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-aprel 2012-yil.
50. ↑  „Il 43% degli italiani vuole la pena di morte: Una conseguenza della crisi e della cultura dell'odio" (15-dekabr 2020-yil).
51. ↑  „Covid, 2020 anno della paura. 43% degli italiani a favore della pena di morte".
52. ↑  *Di Cesare, Donatella* „Pena di morte, il 43% degli italiani è a favore: l'odio è diventato quotidiano. Miseria e brutalità nel Paese di Beccaria" (it). *La Stampa* (5-dekabr 2020-yil). 5-dekabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 16-noyabr 2021-yil.
53. ↑  „八成八民眾不贊成廢除死刑". *National Development Council*.  National Development Council (21-aprel 2016-yil). Qaraldi: 20-aprel 2021-yil.
54. ↑  „ET民調／92.1％民眾支持維持死刑 93％挺政府立即執行". 東森新媒體控股股份有限公司. ETtoday (28-dekabr 2019-yil). Qaraldi: 20-aprel 2021-yil.
55. ↑  „本報民調 8成反廢死！8成6促盡速執行死刑". China Times Group. 中國時報 (17-iyul 2018-yil). Qaraldi: 20-aprel 2021-yil.
56. ↑  „Taiwan woman faces execution over fire that killed 46" (en). *The Times of India* (21-yanvar 2022-yil).
57. ↑  *Keating, Joshua* „Gang rapists sentenced to death in India: Is capital punishment making a global comeback?".  Slate.com (4-aprel 2014-yil). 6-iyul 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-iyul 2014-yil.
58. ↑  „The death penalty: Strike less hard – Most of the world's sharp decline in executions can be credited to China" (3-avgust 2013-yil). Qaraldi: 9-iyul 2014-yil.
59. ↑  „Youth 'want death penalty reinstated'". *News24* (22-fevral 2013-yil). Qaraldi: 9-iyul 2014-yil.
60. ↑  „Why the death penalty won't solve SA's crime problem". *BusinessTech* (9-may 2015-yil).
61. ↑  „Study examines death penalty support in Mexico" (28-mart 2017-yil). 28-dekabr 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi.
62. ↑  „Folha de S.Paulo: Notícias, Imagens, Vídeos e Entrevistas". 9-yanvar 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10-yanvar 2018-yil.
63. ↑  „Juvenile executions (except US)".  Internationaljusticeproject.org. 26-iyul 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 23-avgust 2010-yil.
64. ↑  „Iran changes law for execution of juveniles".  Iranwpd.com (10-fevral 2012-yil). 29-aprel 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-aprel 2012-yil.
65. ↑  „مجازات قصاص برای افراد زیر 18 سال ممنوع شد".  Ghanoononline.ir. 13-fevral 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-dekabr 2012-yil.
66. ↑  „Executions of juveniles since 1990".  Amnesty International. 4-dekabr 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-dekabr 2012-yil.
67. ↑  „Stop Child Executions! Ending the death penalty for child offenders".  Amnesty International (2004). Qaraldi: 12-fevral 2008-yil.