|  |  |
| --- | --- |
| Tashqi havolalar Buni Vikimaʼlumotlarda tahrirlash | 
* GND: 7538711-6
* LCCN: n82089927
* SUDOC: 177047836
* TDVİA: darululum
* VIAF: 151293369
* en:WorldCat Identities: lccn-n82089927

 |

Asosiy maqola: List of Darul Uloom Deoband alumni va List of students of Mahmud Hasan Deobandi
**Dorul Ulum Deoband** Hindistondagi islom seminariyasi boʻlib, unda Deobandiy harakati boshlangan. U 1857-yildagi Mustaqillik urushining muvaffaqiyatsizligi va Boburiylar imperiyasining barham topishiga va Janubiy Osiyo musulmonlarining siyosiy-iqtisodiy og'ir ahvolga tushib qolganidan soʻng hind musulmon ilohiyotshunoslari tomonidan tashkil etilgan. Muassasa musulmon jamiyatini pravoslav yoʻnalishlari boʻyicha isloh qilish va yuksaltirish, musulmon madaniyatini modernizm, nasroniylik va hindu missionerlik faoliyati taʼsirlaridan saqlashga qaratilgan. U Uttar-Pradesh shtatining Saharanpur tumanidagi Deoband shahrida joylashgan.

Dorul Ulum Deoband hind musulmonlari orasida pravoslav va an'anaviy ta'limni tarqatish bilan shug'ullanadi, shuningdek, ommani jalb qilish uchun innovatsion ma'muriy va tuzilmaviy strategiyalarni ham tavsiya etadi. Elitist ijtimoiy qatlamni jalb qilish o'rniga xalqdan mablag' yig'ish, ingliz byurokratik modelini takrorlaydigan o'quv dasturlari, akademik va ma'muriy jihozlarni tashkil qilish, shuningdek, urdu tilini o'qitish Janubiy Osiyo musulmonlarining ta'lim tarixida misli ko'rilmagan hodisa edi. Bu strategiyalar yangi ta'lim va adabiy madaniyatni joriy etishga yordam beradi. Arab va fors tillarining zarurligini ta'kidlab, diniy elita deb tan olinganlarning monopoliyasini yo'q qilish, oddiy aholini diniy ta’limga jalb etish, urdu tilini targ'ib qilish va uni rivojlangan hududlardan tashqarida ham tarqatish faoliyati bilan shug'ullanadi.

Tarixi
------

### Fond

 Dorul Ulum Deobandning eski dizayni, 1928-yilda *Al-Qosim* oylik jurnalida chop etilgan.
Britaniya hukumati askarlari 1857-yildagi qo'zg'olonda minglab musulmon isyonchilarini otib o'ldiradi. Britaniya Rajining shafqatsiz hujumlari natijasida ko'plab masjid va madrasalar vayron qilinadi. Boburiylar imperiyasining qo'zg'olonlar natijasida qulashi Dehlidagi musulmonlarning ta'lim va madrasalarini moliyalashtirish faoliyatini cheklab qo'yadi. Madrasalarning moliyalashtirilishi va rivojlanishidan xavotirlangan Dorul Ulum Deoband asoschilari 1866-yilda Deobandning Chatta masjidida darslar boshlashadi. Birinchi mudarris Mahmud Deobandiy (vafoti 1886-yil) va uning birinchi shogirdi Mahmud Hasan Deobandiy taxallusi bilan tanilgan Shayx al-Hind (1851-1920) bo‘lib, u keyinchalik madrasa ishlarini boshqarishda muhim rol o‘ynagan. Asoschilar sifatida hurmatga sazovor bo'lgan taniqli shaxslar qatoriga quyidagilar kiradi: Rashid Ahmad Gangohiy (1826-1905), Yoqub Nanautaviy (1833-1884), Rafiuddin Deobandiy (1836-1890), Sayyid Muhammad Obid (1834-1912), Zulfiqor Ali (1019-1819), Fazlur Rahmon Usmoniy (1831-1907) va Muhammad Qosim Nanautavi (1832-1880). Dorul Ulumning o'sishi va faoliyati haqida mulohaza yuritar ekan, Muhammad Moj o'zining *"Deoband madrasalari harakati: madaniyatga qarshi tendensiyalar"* asarida quyidagilarni ta'kidlaydi: 

Hindistonda musulmon madaniyatini saqlash va himoya qilish bo'yicha asoschilarning maqsadini amalga oshirish uchun bitta madrasa yetarli bo'lmagan. Natijada ular boshqa ko'plab madrasalarga asos solgan. Shimoliy Hindistonning Yuqori Doab hududida bu holat bir andoza bo'yicha boshlangan. 

1880-yil oxiriga kelib, Deobandda asosiy maktab namunasiga to'liq amal qilgan muassasada kamida o'n beshta madaris ishlagan. XIX asrning oxiriga kelib Hindistondagi deoband muassasalarida ellikdan ortiq madaris faoliyat ko'rsatgan.

### Maqsadlar

 1928-yilda *Al-Qosim* oylik jurnalida chop etilgan Deobanddagi Chatta masjidining surati
Musulmon dunyosida "Dorul Ulum Deoband" diniy intellektual namoyon bo‘lish, bilim berish hamda zolim va imperialistik kuchlarga qarshi siyosiy kurashning pragmatik namunasi bo‘lgan. 1857-yilgi Hindiston qoʻzgʻolonining muvaffaqiyatsizlikka uchrashi musulmonlarni oʻta umidsizlik va siyosiy tanazzulga solib qo'ygan. Gʻayratli diniy nuroniylar madrasasi Deoband kichik shaharchasida hind musulmonlarining ijtimoiy-diniy qadriyatlari va madaniyatini saqlab qolish maqsadida yangi diniy markaz barpo etishgan. Ular musulmonlarning shonli va buyuk o‘tmishini qayta tiklash, ta’lim-tarbiyaviy imkoniyatlarni kengaytirish, zarur va amalga oshirish mumkin bo‘lgan holatda jangari kurashni tanlash, Janubiy Osiyoda Britaniya Raji tomonidan joriy etilgan zamonaviy siyosiy mexanizmda ishtirok etish va institutlarni rivojlantirishni maqsad qilganlar. Ular kundalik hayotning ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy masalalari bo'yicha diniy yo'l-yo'riq ko'rsatish bilan ham shug'ullanganlar. Sayyid Mehbob Rizviyning yozishicha, musulmonlar og‘ir ahvolga tushib qolgan bir paytda ilohiyotchilar asosan musulmonlarning diniy ongini uyg‘otish va ularni milliylashtirishga katta hissa qo‘shishi mumkin bo‘lgan diniy hamda ilmiy seminariya tashkil etishni zarur deb bilishgan. Shuning uchun, bunday seminariya Dehlida emas Deobandda tashkil etilishi kerak, degan qarorga kelingan. 1857-yilgi Hindiston qoʻzgʻoloni faxriysi, taniqli din olimi Imdodulloh Muhojir Makkiy (1817-1899) Deobandda madrasa tashkil etilganidan xabar topgach, hayqirib yuboradi va shunday deydi: "Subhonalloh! Madrasa tashkil qildik deyapsiz. Qanchadan-qancha peshonalar, tong otishida sajda qilib, xudo asrasin, deb noliydilar! Hindistonda Islomni saqlab qolish va bilimlarni himoya qilish vositalarini yarating. Bu madrasa o‘sha o'qilgan bomdod namozlarining mevasidir".

Muhojir Makkiyning bu bayonoti hind musulmonlarining diniy rahbariyati musulmonlarning og'ir ahvolga tushib qolgani va ularning diniy-madaniy birligining omon qolishi haqida qanchalik chuqur his qilganini ko'rsatadi. Ular islom qadriyatlari va madaniyatini asrab-avaylash, ularni ilm orqali kuchaytirish orqali ijtimoiy-siyosiy mavqeini yuksaltirish yo‘lini izlashadi va buni Deoband seminariyasini tashkil etish orqali amalga oshirish mumkinligini anglab yetadilar. 1857-yilgi Hindiston qoʻzgʻolonidan keyingi noqulay sharoitlarni hisobga olgan holda Muhammad Qosim Nanautaviy (1833-1880) tomonidan ishlab chiqilgan usulning asosiy tamoyillari va maqsadlari quyidagilardan iborat edi: odamlarni diniy ilmlar va sanʼat bilimlarini egallashga undash, Shoh Valiulloh falsafasi va taʼlimotini ommalashtirish. 

Dehlaviy (1703-1762), nasroniylar va hindiylar tomonidan islom diniga qarshi koʻtarilgan eʼtirozlarga javob berib, kitob va sunnatni musulmon va gʻayrimusulmon tabaqalari oʻrtasida targʻib qilina boshlandi, institutga qaramlikdan xalos boʻlindi va ichki resurslar shu maqsadlarga safarbar qilindi. Musulmonlar jamiyati ko‘zda tutilgan maqsadlarni amalga oshirish, islomiy intizom va falsafiy leksikalardan tashqari oddiy hindlarning tilini ko‘rsatmalar vositasi sifatida qabul qilish, ilmiy va intellektual ongni rivojlantirish, zo‘ravonlik qilmaslik tamoyiliga amal qilish asosiy vazifa qilib olindi. Yuqoridagi holat Dorul Ulumning nafaqat rasmiy ilmiy muassasa bo'lganini, balki u yuksak siyosiy va madaniy maqsadlarga erishishni maqsad qilganligini ham ko'rsatadi. Muhammad Qosim Nanautaviy vafotidan ko'p o'tmay, Dorul Ulumning yetakchi vakillari orasida uning maqsadlari kelishmovchiliklarga sabab bo'lgan. Uning ba'zi nufuzli shaxslari missiya va diniy faoliyatni faqat ta'lim bilan cheklashni maqsadga muvofiq deb hisoblashgan va uni tashkil etilishining asosiy sababi deb bilishgan. Holbuki, ba'zilar ko'pchilikning fikricha, Deoband seminariyasining maqsadi nafaqat ta'lim berish, balki jamiyatni isloh qilish va Janubiy Osiyo musulmonlari duch keladigan jiddiy milliy va siyosiy muammolarni hal qilish hamda Britaniya Raji zulmidan qutilib, mustaqillikka erishish uchun uyushgan kurashni taklif qilishgan. Hozirgi siyosiy maydonning zaminiy voqeliklari uning maqsad va vazifalarini madrasa ulamolari va talabalari oʻrtasida ikki qarama-qarshi yoʻnalishga boʻlingan bahslarga sabab boʻlgan. Madrasani jihodchilik faoliyatini qo‘llab-quvvatlashda ayblashi va zo‘ravonlik targ‘ibotchisi deb atalishidan xavotirda bo‘lgan eksponentlar uning faoliyati ko‘lamini ta’lim bilan cheklashni maqsad qilgan. Bunga qarshi chiqqan boshqalar esa, uning tashkil etilishi faqat akademiklar uchun emas, balki zolimlarga qarshi amaliy kurash yoʻli bilan Hindiston musulmonlarining yoʻqolgan islomiy ulugʻvorligini va obroʻli mavqeini tiklash uchun zarur ekanligini taʼkidlaydilar. Ular keyingi avlodni Deoband harakati asoschilarining yo'lidan adashgan, hatto jihodchilar hissalarini noto'g'ri talqin qilinishida aybdor deb hisoblashgan. 

### Yangi strategiyalar va tendensiyalar

 Dorul Ulum Deobandning Jome Rashid masjidi
Dorul Ulum Deoband Hindiston musulmonlariga an'anaviy diniy ta'lim berish uchun tashkil etilgan va u hech qachon o'z majburiyatini buzmagan. Biroq, u o'z missiyasini yengillashtirish va Janubiy Osiyoda musulmon madaniyati va an'analarini saqlab qolish yo'lida xalqni jalb qilish uchun zamonaviy vositalarni qo'llagan. Brannon D. Ingram o‘zining "*Revival from Below (Quyida uyg‘onish)* "asarida "Zamonaviy madrasa" bobini yozadi, unda u quyidagilarni ta’kidlashga harakat qilgan: "Deobandni qaysidir ma’noda "an’anaviy" deb hisoblash juda oddiy (masalan, Hadis va islom huquqi atamala nuqtai nazaridan) ko'rinadi. Ammo boshqalar nazdida "zamonaviy" (masalan, institutsional va ma'muriy jihatdan klassik madrasadan ko'ra Britaniya kollejiga o'xshaydi) deb baholanadi. Lekin muassasada an'anavirlik va zamonaviylik shu qadar uyg'unlashganki, Deobandning an'anaviyligi Deobandni zamonaviy qilgan. Deobandiyning "anʼana"larni qadrlashi, masalan, "berilgan" bilimning "oqilona" hamkasbidan (maʼqulat) ustunligida koʻrinadi… mustamlaka davrida zamonaviylikni tasavvur qilish qiyin bo'lgan va hind dunyoviy nutqlari anʼanalarga yangi maʼno berilgan. Bundan tashqari, Deobandiy olimlari o'rganayotgan matnlar zamonaviy bo'lmasa-da, bu ibora orqali ommani o'qitish, qisman "omma"ning o'zi asosan zamonaviy ekanligi bilan bog'liq ...". Ta'lim standartlarida ustunlik qilish Islom ta'limini ommalashtirish va keng tarqatishda Dorul Ulumning uchta alohida strategiyasini ta'kidlash joiz: birinchidan, jamoat fondini yig'ish; ikkinchidan, ta’lim muassasasining inglizcha byurokratik tashkilotiga taqlid qilish; uchinchidan, urdu tilidan o'qitish vositasi sifatida foydalanish. Bu tashabbuslar madrasaning strukturaviy modernistik tendensiyalarini yetarlicha ifodalaydi. 

### Mablag'larni jalb qilish strategiyasi

Aynan Sultonlik va Boburylar davrida diniy seminariyalarga musulmon hukmdorlari va zodagonlar sudlari tomonidan homiylik qilingan. Binobarin, ular davlatning diniy siyosatiga rioya qilishlari va ularni qo'llab-quvvatlashlari shart edi, bu esa jamoaviy jamiyatdan ko'ra ko'proq hukmdorlarning shaxsiy manfaatlariga xizmat qiladi. Madrasalarga bunday xayrli moliyalashtirishning yana bir ta'siri hukmdorlar va ulamolar o'rtasidagi ittifoq bo'lib, ular orasida mutaassiblar ko'pincha g'ayrimusulmon jamoalarga nisbatan tajovuzkor diniy siyosat olib borish uchun hukmdorlarning xulq-atvori va tafakkuriga ta'sir qilish imkoniyatlarini topishga intilardilar. Dorul Ulum Deoband taʼlim muassasalarini moliyalashtirish anʼanasidan chetga chiqib, podshoh yoki zodagon oilalardan mablagʻ yigʻish oʻrniga, jamoat xayriyalarini olishni maʼqul koʻradi. Bu esa ikki tomonlama taʼsir koʻrsatdi: bir tomondan madrasaga oʻz qarorlarini mustaqil qabul qilish imkonini bersa, boshqa tomondan uni keng jamoatchilik bilan yaqinlashtiradi. Jamiyatning barcha tabaqalari va qatlamlaridan kelgan odamlar jamg'armaga qo'llaridan kelganicha hissa qo'shadilar. Bu omillar haqiqatan ham uning xalq o'rtasidagi obro'sini, shuningdek, ta'lim va savob darajasini oshiradi.

Ta'lim tizimi
-------------

### Madrasaning zamonaviy tarzda tashkil etilishi va byurokratizatsiyasi

Deoband madrasasining tashkil etilishi islom diniy ta’lim muassasalari tarixida tub burilish yasagan voqea hisoblanadi. Ta'sischilar va ma'murlar tashkilotning ta'lim, o'quv va ma'muriy ishlarini boshqarish uchun inglizcha tuzilmaga taqlid qilishadi. Madrasa yashash hududi yoki masjidga alohida tarzda bo‘lmagan. Bora-bora oʻquv xonalari va markaziy kutubxonaga ega boʻlgan va zarur sharoitlar yaratilgan. Talabalarni o'qitish va ma'muriy funksiyalarni bajarish uchun professional darajada tayyorlangan xodimlar tayinlangan. Talabalar belgilangan vaqt oralig'ida aniq belgilangan o'quv dasturini o'rganish uchun ro'yxatga olingan va kurslarni tugatgandan so'ng, bitiruv marosimlarida sovg'alar bilan taqdirlanganlar. Madrasa oʻzining strategik rejalashtirishi bilan avvalgi ta'lim muassasalariga qaraganda oʻziga xos xususiyatga ega edi, chunki u taraqqiyot va yutuqlarni yorituvchi va baholovchi yillik bosma hisobotlarini chiop ettirgan.Barbara D. Metcalf madrasaning ana shu o‘ziga xos xususiyatlari haqida fikr yuritar ekan, uni "g‘ayrioddiy" va "o‘ziga xos muassasa", tizimini esa "roman" sifatida qadrlaydi. O'zining mo'tadil tartibini ko'rsatgan Dorul Ulum har doim musulmon bo'lmagan talabalarni olqishlagan, siyosati hindu talabalarini ham qabul qilishdan iborat bo'lgan.

### Urdu tilini o'qitish tili sifatida qabul qilish

Janubiy Osiyodagi islom diniy ta'lim tarixida Dorul Ulum Deoband tomonidan qo'llanilgan diniy ta'lim berishda oddiy xalq tili va mahalliy xalqlarning nomenklaturasiga katta ahamiyat berilishi juda noyob o'zgarish bo'lgan. Bu quyi tabaqaga mansub odamlarning ishonchiga erishish va ijtimoiy mavqeini oshirish yo'lida katta rivojlanish qilgan. Janubiy Osiyo madarislari tarixida birinchi marta o'qitish vositasi sifatida urdu tili arab va fors (fors) tillaridan ustun qo'yilgan. Arab tili o'sha paytda diniy elitaning tili bo'lgan, fors tili esa saroy amaldorlari tomonidan asosiy hujjat tili sifatida qabul qilingan. Muassasa ma'murlari tomonidan urdu tilini o'qitish vositasi sifatida e'lon qilinishi, birinchi navbatda, diniy ta'limni keng jamoatchilik uchun yanada tushunarli va ochiq qilish taktikasi bo'lgan. Fors va arab tillari elitalar uchun simbiotik ahamiyatga ega edi, urdu tili esa asosan quyi qatlam va ijtimoiy mavqega ega bo'lgan Janubiy Osiyo musulmonlarining *lingua franca*siga aylangan. Fors va arab tillarida ta'lim berishning eng dahshatli madaniy oqibatlari shundan iboratki, bu Markaziy Osiyo va Yaqin Sharqdan kelib Hindistonga hukmronlik qilayotgan muhojirlar va mahalliy aholi o'rtasida begonalik hissini uyg'otardi. Urdu tili Hindistonda paydo bo'lgan va rivojlangan til bo'lib, ijobiy imo-ishoralarni ifodalashga yordam beradi va hozirgi kunga qadar chuqur madaniy merosga ega bo'lgan ikkala ijtimoiy segmentni yaqinlashtiradi. Bundan tashqari, hozirgi vaqtda Dorul Ulum ingliz tilidan ta'lim maqsadlarida foydalanishni tanqid qilmasligik holatlarini ham kuzatish mumkin.

### Millatchilik siyosati

 Dorul Ulum Deoband, Mustaqillik kuni (2022-yil)
Dorul Ulumning 1917-yilda, Hindiston Milliy Kongressidan ancha oldin oʻz mustaqilligini oʻzining siyosiy maqsadi deb eʼlon qilgani uning siyosiy tashvishlari, kelajakdagi strategiyalari va faoliyati haqida yetarlicha ma'lumot bergan. Jamayit Uloma-e Hind Hindiston Milliy Kongressining millatchilik falsafasini qo'llab-quvvatladi va Hindistonning bo'linishi kontsepsiyasi bilan birga Ikki millat nazariyasiga qarshi chiqqan. U hind musulmonlarini 1947-yilda Birlashgan Hindiston erkinligini ma’qullab, Pokistonning tashkil etilishini rad etgan, odamlarni Hindiston Milliy Kongressiga ovoz berishga undagan. Jamiyat Uloma-e Hind muhim siyosiy kuch bo'lmasa ham, musulmonlarga jamoat muammolarini hal qilishda yordam berish uchun siyosiy kuchini ishga solishda davom etmoqda. Dorul Ulum har doim musulmonlarni mustahkamlanishi kerak bo'lgan jamoa sifatida ko'rgan, biroq u 1940-yillarda Butun Hindiston musulmonlari ligasi tomonidan ilgari surilgan Islomiy davlat tushunchasini qo'llab-quvvatlamaydi. U odamlarga oʻz diniga erkin eʼtiqod qilish imkonini beruvchi dunyoviy hukumat tizimini qoʻllab-quvvatlaydi. U barcha diniy jamoalarga o'z dinlarida erkin e'tiqod qilish imkonini beradigan dunyoviy hukumat davlati tuzish g'oyasini himoya qiladi. Butun Hindiston Musulmonlar Ligasining alohida musulmon davlatiga, ya'ni Pokistonga erishish yo'lini qo'llab-quvvatlagan o'sha Deoband ulamolariga e'tibor bermasa, Dorul Ulum Deobandning ozodlik harakatidagi roli to'g'risida noto'g'ri tasavvur paydo bo'ladi. Ular orasida Ashraf Ali Tahonaviy, Shabbir Ahmad Usmoniy va Zafar Ahmad Usmoniy bor edi. Shabbir Ahmad Usmoniy bu ulamolarning xizmatlarini e’tirof etib, Karachida Pokiston bayrog‘ini, Dakkada Zafar Ahmad Usmoniyni ko‘tarish sharafiga muyassar bo‘ladi. Bir kuni Quaid-i-Azam Muhammad Ali Jinnahdan Hindistonning diniy asoslar bo'yicha bo'linishini tasdiqlagan islom ulamosi bormi, deb so'ragan. Jinnah, Arshraf Ali Tanvi borligini va uning Musulmonlar Ligasini qo'llab-quvvatlashi yetarli ekanligini aytgan. Shabbir Ahmad Usmoniy va Zafar Ahmad Usmoniy Jamiyat Uloma-e Hindning hind millatchi yondashuvlariga farqli munosabatda boʻlganliklari uchun 1945-yilda yana bir siyosiy qism, yaʼni Jamiyat Ulamo-i Islomni tashkil qiladilar. Hindiston bo'linganidan so'ng, u Pokistondagi "Jamoat-e Islomiy" kabi boshqa siyosiy-diniy partiyalar bilan birgalikda mamlakatning qonunchilik va konstitutsiyaviy bazasiga ta'sir ko'rsatishga harakat qiladi. Shunday qilib, Deoband ilohiyotshunoslari tomonidan turli siyosiy qarashlar asosida tuzilgan siyosiy partiyalar qaysidir ma'noda Janubiy Osiyoda Islomning Deoband tarmog'ini targ'ib qilish va ommalashtirishda muhim rol o'ynagan ko'rish mumkin.

Hissasi
-------

### Fatvo berish tizimi

Asosiy maqola: Centenary Celebration of Darul Uloom Deoband
Ma'lumki, Islom o'z izdoshlariga ilohiy qonunlar, ya'ni Qur'on va Sunnat orqali keng qamrovli axloq va xulq-atvor qoidalarini taqdim etadi va uning talqinini ma'lum bir aniq tamoyil orqali bilish fiqh deb nomlanadi. Islom tarixi davomida musulmonlar o'zlarining kundalik ijtimoiy, iqtisodiy va diniy ishlarini tartibga solish uchun ekspert xulosasi (fatvo) olish uchun islom fiqhlari (ya'ni muftiy) bilan maslahatlashgan. Fiqh ilmi islom payg‘ambari Muhammad alayhissalomning hayotlik davrida paydo bo‘lgan bo‘lsa-da, musulmon olami fathlar orqali kengayib, ko‘p sonli g‘ayrimusulmonlar Islom diniga kirib kelgach, uning ahamiyati yanada oshgan. Ular o'zlarining ilk madaniyati va dinlaridan meros olib, hayotlarini Islom yo'l-yo'riqlari asosida tartibga solishni xohlaganlar. Ifto yoki berish tizimi, o'sha hidoyat izlovchilarga o'z muammolari va islom sivilizatsiyasi me'yorlarining o'rnatilishi va ustun bo'lishiga yordam bergan. Professor Nazir Ahmad bu voqealarni kuzatar ekan, shunday deydi: "Yangi musulmonlar oʻzlari bilan nafaqat oʻzlarining qadimiy merosi va madaniyatini, balki hayotning ulugʻvor masalalariga arablarnikidan tubdan farq qiladigan usullarni ham olib kirishgan. Tarixiy islom yunonlarning ratsionalizmi, zardushtiylarning tabaqalanishi, hindlarning gnostitsizmi, buddistlarning inkor etilishi va daosist va konfutsiy diniga e'tiqod qiluvchi xitoyliklarning dunyoviy, lekin juda nozik axloqiy qoidalariga duch kelishi kerak edi. Bunga Umaviylar, Hoshimiylar, Ahl-al-Baytning qarama-qarshi da'volari va ko'plab tomonlarning huquqiy masalalarga partiyaviy va ixtilofkorona yondashishidan kelib chiqadigan Islom olamidagi ichki ziddiyatlar ham qo'shilganligi ilk islom huquqshunoslari duch kelgan muammo hisoblanadi. Fiqh esa bu chaqiriqlarga islom sivilizatsiyasining aqidaviy javobi edi". 

Britaniyaning Hindistonni mustamlaka qilishi va uning jamiyati va madaniyatini modernizatsiya qilishga urinishlari nuqtai nazaridan, Dorul Ulum Deoband vakillari bu voqealarni o'zlarining madaniy va diniy yaxlitligiga tajovuz sifatida qabul qilishgan va musulmonlar jamoasining parchalanishidan qo'rqishgan. Shunday qilib, ular Janubiy Osiyodagi musulmonlarning ijtimoiy-madaniy tartibini soddalashtirishga katta hissa qo'shishga qaror qiladilar. Ular buni individual fatvolar tizimini o'rnatish orqali amalga oshiradilar. M. Riyoz Hoshomiy Dorul Ulum Deoband bergan fatvolarga tanqidiy baho berar ekan, juda qiziq faktlarni tilga oladi. Uning taʼkidlashicha, "Dorul Ulum Deoband"ning quyi tashkilotlaridan biri boʻlgan "Dorul ifto" soʻnggi 125 yildan buyon fatvo chiqarish bilan shugʻullanib keladi va har yili turli millatlardan maqsadi va ahamiyatidan qat'i nazar turlicha bo'lgan oʻn besh mingdan ortiq ijtimoiy-diniy muammolarni hal qilish uchun fatvo arizalari keladi. Ijtimoiy-diniy masalalar (ya'ni, burch va huquqlar, islomda nimalar joiz va nima taqiqlangani) va siyosiy-madaniy muammolar (nizolar, kelishuvlar, kelishmovchiliklar va kelishuvlarni buzish) bo'yicha jami olti mingdan yetti minggacha chiqarilgan fatvolar dunyoning turli nuqtalarida istiqomat qiluvchi musulmonlar tomonidan internet orqali qidirilmoqda. Tarixiy jihatdan aytadigan bo'lsak, Dorul Ulum Deoband tomonidan joriy etilgan fatvo berish tizimi keng ko'lamli oqibatlarga olib kelgan. Undan avval, Boburiylar davrida hukmdorlar xalqqa to‘g‘ridan-to‘g‘ri yo‘l-yo‘riq berishi uchun muftiy qozi (yoki Qozilar)ga yo‘l ko‘rsatuvchi fatvo berganlar. Ular diniy ishlarni davlat idoralari orqali tartibga solishga harakat qilganlar. Deoband ulamolari, shuningdek, boshqa musulmon diniy tashkilotlari tomonidan qo'llanilgan strategiya bugungi kunda ko'p muhokama qilinayotgan individual fatvo masalalari xususidadir. Ushbu fatvolar keng jamoatchilikning diniy yo'l-yo'riqlarni izlashiga katta ta'sir ko'rsatadi va odamlarni o'z-o'zidan hisob-kitob qilishga va kundalik hayotidagi ijtimoiy, oilaviy, madaniy va iqtisodiy masalalarni ekspert nazorati ostida tartibga solish va musulmon ilohiyot olimlarining malakali yo'l-yo'riqlarini o'rganishga undaydi.

Ma'muriyati
-----------

Seminariya asoschisi Sayyid Muhammad Obid birinchi rektor bo'lgan. Abul Qosim No‘moniy G‘ulom Muhammad Vastanviy o‘rniga 2011-yil 24-iyulda seminariyaning o‘n uchinchi VK lavozimiga tayinlangan.

| Yo'q. | Ism (birth–death) | Vakillik muddati | Malumot |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | Sayyid Muhammad Obid (1834–1912) | 1866 yil | 1867 yil |  |
| 2 | Rafiuddin Deobandi (1836–1891) | 1867 yil | 1868 yil |  |
| 3 | Sayyid Muhammad Obid (1834–1912) | 1869 yil | 1871 yil |  |
| 4 | Rafiuddin Deobandi (1836–1891) | 1872 | 1889 yil |  |
| 5 | Sayyid Muhammad Obid (1834–1912) | 1890 | 1892 yil |  |
| 6 | Fazl Haq | 1893 yil | 1894 yil |  |
| 7 | Munir Ahmad Nanautavi (1831-) | 1894 yil | 1895 yil |  |
| 8 | Hofiz Muhammad Ahmad (1862–1930) | 1895 yil | 1930 yil |  |
| 9 | Habibur Rahmon Usmoniy (d. 1929) | 1928 yil | 1929 yil |  |
| 10 | Muhammad Toyib Qosmi (1897–1983) | 1928 yil | 1980 yil |  |
| 11 | Marg‘ubur Rahmon Bijnori (1914–2010) | 1982 yil | 2010 yil 8 dekabr |  |
| 12 | G'ulom Muhammad Vastanvi (b. 1950) | 2011 yil 10 yanvar | 2011 yil 24 iyul |  |
| 13 | Abul Qosim No‘moniy Banarsiy (b. 1947) | 2011 yil 24 iyul | *Amaldagi* |  |
|

Bitiruvchilari
--------------

Taniqli bitiruvchilarga quyidagilar kiradi:

* Mahmud Hasan Deobandi (1851–1920), "Ipak maktubi" harakati yetakchisi – xalq orasida Shayx al-Hind nomi bilan mashhur.
* Anvarshoh Kashmiriy, hadis olimi.
* Ashraf Ali Tanviy, so'fiy islohotchi.
* Minnatulloh Rahmoniy, Fiqh olimi.
* Muhammad Shafi Deobandi, muftiy.
* Ilyos Kandxlaviy, Tablig'i jamoat asoschisi.
* Husayn Ahmad Madani, Ozodlik kurashchisi.
* Sayyid Abdurahmon Imbichikoya Thangal Al-Qosimi, Al-Baqaviy, Al Azhariy (1922-2015) - Samastha Kerala Jamiyat ul-Ulamo sobiq prezidenti, olim va yozuvchi.

Nashrlari
---------

Dorul Ulum Deoband va uning bitiruvchilari quyidagilarni nashr ettirgan:

* *Al-Da'i*, arab oylik davriy nashri
* Da'vatul Haq
* *Oylik Dorul Ulum*, Urdu oylik davriy nashri
* *Aaeenah Darul 'Ulum*, Urdu tilidagi ikki haftalik davriy nashr
* *Fatovo Dorul Ulum Deoband*
* Darulifta-Deoband.com

Deoband maktabi
---------------

Shimoliy Hindistonning Deoband nomli kichik qishlog'ida boshlangan Dorul Ulum Deoband Harakati o'z maqsadlarini amalga oshirishda dinamik strategiyalarni qo'llash va Janubiy Osiyo musulmonlarining ijtimoiy-madaniy va siyosiy hayotiga ulkan hissa qo'shish orqali rivojlangan. Bu Hindiston va dunyoning boshqa qismlarida o'xshash mafkuraviy yo'nalishga ega bo'lgan ost-institutlar tarmog'ini kengaytirish yoki boshqa institutlar bilan bog'lanish orqali amalga oshiriladi. "Tablig'i jamoat" (so'zma-so'z missionerlik tashkiloti) Deoband ulamolari tomonidan islomni butun dunyoga yoyish maqsadida tashkil etilgan. Dastlab 1920-yillarda oʻz ustozi Rashid Ahmad Gangohiyning maʼnaviy mafkurasidan ilhomlangan Muhammad Ilyos tomonidan tashkil etilgan "Tabligʻi jamoat" shaxslarning maʼnaviy kamoloti uchun tashkil etilgan boʻlsa-da, xristian missionerlari va shudxi (shuddiy) kabi hindu uygʻonish harakatlariga qarshi turishni maqsad qilgan. Vedik olimi va Arya Samaj asoschisi Svami Dayanand Sarasvati (1824-83) va Sanghaton (so'zma-so'z birlashma)ning izdoshi Svami Shraddhanand (1856-1926) tomonidan turli harakatlar boshlangan. Shunday qilib, uning tashkil topish davridagi asosiy maqsadi musulmonlarning nasroniy va hindu dinini qabul qilishiga yo'l qo'ymaslik bo'lgan. Biroq, hozirda u Islomning asosiy mafkurasi va e'tiqod tizimini targ'ib qilish bilan shug'ullanuvchi transmilliy nosiyosiy tashkilot sifatida tan olingan. O'tmishda uning Tolibon va boshqa jihodiy tashkilotlar bilan aloqalari bo'yicha kuchli bahslar bo'lib o'tgan. 

Dorul Ulumning anti-imperialistik kurashiga kelsak, u uchta tarixiy bosqichni bosib o'tgan: birinchidan, Dorul Ulum asoschilarining 1857-yildagi Mustaqillik urushidagi ishtiroki. Ikkinchidan, Turkiya, Germaniya, Afg‘oniston va Hindiston knyazlik davlatlari bilan hamkorlikda Britaniya Raji hukumatini Hindistondan ag‘darish uchun til biriktirgan, Reshmi Rumal harakati. Uchinchidan, Britaniya hukumati qoʻlida qoʻzgʻolon uyushtirish rejasi oshkor boʻlgach, Deoband ilohiyotshunoslari asosiy siyosatga kirishga qaror qiladilar va Hindiston ozodligini talab qilib "Jamiyat Uloma-e Hind" nomli siyosiy partiya tuzadilar. Xalifat harakati davrida Dorul Ulumning faxriylari Hindiston Milliy Kongressi bilan hamkorlik qiladilar va hind millatchilik mafkurasini ma’qullaydilar. Kongress bilan yaqindan hamkorlik qilgan boshqa siyosiy tashkilot Majalas-e Ahrar-e Hind ham diniy jihatdan Deoband mafkurasidan ilhomlangan. Jamiyat Ulama-e Hindning hind millatchi yondashuvidan farq qilgan va Butun Hindiston musulmonlar ittifoqini qo‘llab-quvvatlagan dinshunoslar Pokistonning siyosiy va konstitutsiyaviy rivojlanishida katta xizmatlar ko‘rsatgan "Jamiyat Uloma-i Islom" nomli alohida siyosiy partiya tuzadilar. Bu siyosiy partiyalar, "Tablig‘i jamoat" va "Dorul ifto" kabi boshqa prozelitizm tashkilotlari bilan birga Deoband tafakkur maktabi mafkurasi va falsafasini targ‘ib qilish va ommalashtirishda muhim rol o‘ynagan. Bu zamonaviy dunyodagi islomning asosiy mazhablaridan biri bo'la olgan.

Bir asrlik bayrami
------------------

 Tomoshabinlar va Indira Gandi Dorul Ulum Deobandning 100 yilligini nishonlashmoqda
Dorul Ulum Deobandning yuz yillik konferensiyasi 1980-yil 21, 22 va 23-martda bo'lib o'tgan. Konferensiyani Saudiya Arabistoni qiroli vakili Abdulloh Ben Abdul Mohsin at-Turki ochib bergan va unda misrlik Abdulgosit Abdussamadning Qur’on tilovati, Madrasa rektori Qori Muhammad Tayyibning kirish nutqi va Hindiston Bosh vaziri Indira Gandining nutqi bo'lgan. Konferensiya Qori Muhammad Tayyib duosi bilan yakunlangan va butun Hindiston radiosi orqali jonli efirga uzatilgan. Konferensiya uchun 100 gektar maydon tayyorlanadi, ishtirokchilar soni 1,5 dan 2 millionga yetib, shu jumladan Hindiston yarimorolidan tashqaridagi hududlardan 18 000 ishtirokchi tashrif buyuradi. Ushbu yig'ilishda o'n mingdan ortiq madrasa bitiruvchilari faxriy salla bilan taqdirlanadilar. Konferensiya afg'on mujohidlarini qo'llab-quvvatlashdan tashqari, Minnatulloh Rahmoniy sa'y-harakatlari bilan Rossiyaning Afg'onistonga bostirib kirishiga qarshi bir qancha tashabbuslarni ham o'z ichiga oladi. Asosiy konferensiya bilan bir qatorda Dorul Hadisda madrasaning vazifalari va o‘quv dasturini muhokama qilish uchun maxsus seminar ham tashkil etiladi.

Merosi
------

 Dorul Ulum Deoband Hindiston markasida 1980-yil
Hindiston hukumati 1980-yilda Dorul Ulum Deobandning 100 yilligini nishonlash paytida esdalik markasini chiqargan. 2017-yilda Bangladesh hukumati Qavmiy madrasalarini tan olish uchun Al-Hayatul Ulya Lil-Jamiyatil Qavmiya Bangladesh (Bangladesh Qavmiy universitetlarining oliy organi) ni tashkil etish to'g'risida qonun qabul qilgan. Bu qonunga ko‘ra, Qavmiy madrasalariga Dorul Ulum Deoband tamoyillari, mafkurasi va o‘quv dasturi asosida ta’lim beriladi. Bundan tashqari, ko'plab ilmiy ishlar, jumladan, *Britaniya Hindistonidagi Islom uyg'onishi* nashri ham hozirgacha mavjud.

Yana qarang
-----------

* Deobandi madrasalari roʻyxati
* Darul Ulum Deoband bitiruvchilari ro'yxati
* Dorul Ulum Deoband bibliografiyasi
* Dorul Ulum Deobandning yuz yillik bayrami

|  |  |
| --- | --- |
| Tashqi havolalar Buni Vikimaʼlumotlarda tahrirlash | 
* GND: 7538711-6
* LCCN: n82089927
* SUDOC: 177047836
* TDVİA: darululum
* VIAF: 151293369
* en:WorldCat Identities: lccn-n82089927

 |



1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54  Akhtar 2022. sfn error: no target: CITEREFAkhtar2022 (help)
2. ↑  Rizwi, Syed Mehboob, *History of the Dar al-Ulum Deoband*, 2-jild, Murtaz Hussain F Quraishi tomonidan tarjima qilingan, 167-bet
3. ↑  Abantika Ghosh. „Vastanvi axed as Darul V-C for praising Modi". *The Times of India* (2011-yil 25-iyul). Qaraldi: 2020-yil 10-iyun.
4. ↑  „Maulana Mufti Abul Qasim Nomani, New Acting Mohtamim of Darul Uloom Deoband". *Deoband Online*. 2011-yil 1-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 13-aprel.
5. 1 2 3 4 5 6 7 8  Syed Mehboob Rizwi „Arbab-e-Ehtemam",*. History of The Dar al-Ulum Deoband (Volume 2)*, 1981, Idara-e-Ehtemam, Dar al-Ulum Deoband — 164–178 bet.
6. ↑  Ernst, Carl W.*. Rethinking Islamic Studies: From Orientalism to Cosmopolitanism*. Univ of South Carolina Press, 27 November 2012. ISBN 978-1-61117-231-7.
7. ↑  Mufti Taqi Usmani „Qari Muhammad Tayyab",*. Nuqoosh-e-Raftgaan*, April 2007 (Urdu), Karachi: Maktabatul Maarif — 193–194 bet.
8. ↑  Nur Alam Khalil Amini*. Pas-e-Marg-e-Zindah* (Urdu). Idara Ilm-o-Adab, Deoband — 108–172 bet.
9. 1 2  Ghosh, Abantika. „Vastanvi axed as Darul V-C for praising Modi". *The Times of India* (2011-yil 24-iyul). 2011-yil 8-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2012-yil 21-oktyabr.
10. ↑  Ameeni K. (ed.) *Al-Da'ee/Ad-Da'ee*.
11. ↑  Qaasmi H. (ed.) *Maah Namah Darul 'Uloom*.
12. ↑  'Alwi K. (ed.) *Aaeenah*
13. ↑  Rizwi, Syed Mehboob*. History of Dar al-Ulum Deoband*, 1st (English), Darul Uloom Deoband: Idara-e-Ehtemam, 1981 — 357–385 bet. OCLC 20222197.