recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Uyurma toklar**, Fuko toklari — oʻzgaruvchan magnit maydonida harakatlanayotgan massiv metall oʻtkazgichlarda hosil boʻladigan yopiq elektr induksion toklar (rasmga q.). Uyurma toklar transformatorlarning oʻzagida, elektr mashinalarning turli qismlari va boshqalarda hosil boʻladi.

Uyurma toklar magnit maydoni oqimining oʻzgarishiga bogʻliq. Oqim qancha tez oʻzgarsa Uyurma toklar shuncha katta boʻladi. Oʻtkazgichdan maʼlum yoʻl boʻyicha oʻtayotgan elektr tokidan farqli ravishda Uyurma toklar oʻtkazgichning oʻzida tutashadi va uyurma konturlar hosil qiladi. Bu tok konturlari ularni hosil qilgan magnit oqimiga taʼsir koʻrsatadi. Lens qoidasiga binoan, Uyurma toklar ning magnit maydoni shu tokni hosil qilgan magnit oqimining oʻzgarishiga qarshilik koʻrsatadi.

Joul — Lens qonuniga muvofiq, Uyurma toklar hosil boʻlganda oʻtkazgichlar qizib, energiyaning yoʻqolishiga va oqibatda mashinalarning F.I.K. pasayishiga sabab boʻladi. Bularni kamaytirish uchun oʻzgaruvchan tokda ishlaydigan mashina va apparatlarning magnit oʻzagini yaxlit ferromagnetiklar (elektrotexnika poʻlati) dan emas, balki bir-biridan izolyatsiyalangan (mas, maxsus loklar bn) plastinalardan tayyorlanadi. Uyurma toklar metallarni eritish, ularning yuzasini toblash va boshqalarda qoʻllanadi.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
„Rut va Boaz", *Pussin , 1660-1664*
**Rut** (ivritcha: *רות* ‎ Rut]) — Injildagi soliha ayol, uning ismi bilan „Rut kitobi" deb ataladi. Uning hayoti sudyalar davrining soʻnggi yillariga toʻgʻri keladi. Moablik boʻlib, u eri (Baytlahmlik yahudiy) tomonidan oʻzining yangi munosabatlariga shunchalik bogʻlanib qolganki, eri vafotidan keyin u qaynonasi Naomi bilan ajralishni istamay, uning dinini qabul qildi va u bilan Moabdan Baytlahmga koʻchib oʻtdi (Naomi va uning eri ocharchilik munosabati bilan Isroilni vaqtincha tark etishgan).

Yosh Rutning solihaligi va goʻzalligi uning olijanob Boazning xotini boʻlishiga, uning oʻgʻli Ovidni tugʻishiga va shu tariqa shoh Dovudning buvisi boʻlishiga sabab boʻldi.

Baʼzan prozelitlarga yordam beradigan tashkilotlarning nomlari uchun Rut nomi ishlatiladi.

1914-yilda kashf etilgan asteroid (798) Rut Rut nomi bilan atalgan.

Yana qarang
-----------

* Rut kitobi

Manbalar
--------

Havolalar
---------

|  |
| --- |
| **Rut** haqida Vikipediyaning qardosh loyihalarida koʻproq bilib oling |
|  | Maʼno va tarjimalari Vikilugʻatda |
|  | Media fayllar Vikiomborda |
|  | Taʼlim resurslari Vikiversitetda |
|  | Xabarlar Vikiyangiliklarda |
|  | Iqtibos, maqol va matallar Vikiiqtibosda |
|  | Asarlar matnlari Vikimanbada |
|  | Kitob va darsliklar Vikikitobda |
|
|
|

* Ruf // Bibleyskaya ensiklopediya arximandrita Nikifora. — M. 1891—1892.
* Ruf — statya iz Elektronnoy evreyskoy ensiklopedii
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Gudzon (maʼnolari).

**Gudzon**, Xadson Genri (taxminan 1550—1611) — ingliz dengizchisi. Atlantika okeanidan Tinch okeanga utuvchi shim. dengiz yoʻlini topish maqsadida 1607—11 yillarda 4 marta Arktika dengizlarida suzgan. Ekspeditsiyani ingliz va golland savdogarlari Xitoy va Hindistonga Ispaniya va Portugaliya mustamlakalaridan xoliroq joydan oʻtuvchi yangi suv yoʻlini topish maqsadida uyushtirgan. G. 1607-yil Tinch okeanga Shim. qutb orqali oʻtishga urinib 80°23’ sh. k.gacha borgan va yoʻlakay Yanmayen o.ni kashf qilgan. 1609-yil Barens dengizi orkali Shim. Amerika qirgʻoklarigacha suzgan va materik sohilini tadqiq qilgan. Gudzon daryosini kashf qilib, uning yuqori oqimi tomon 250 km gacha borgan.Keyinchalik uning nomiga qoʻyilgan boʻgʻoz va katta qoʻltiqni kashf etgan. 1611-yil iyunida orqaga qaytishda yoʻlda dengizchilar isyon qilib, G.ni oʻgʻli bilan va 7 dengizchini kemadan qayiqqa oʻtqazib qoldirishgach, bedarak yoʻqolgan.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**„Toʻpalang"** - Surxondaryo viloyati Sariosiyo shahrining oʻzbek futbol klubi.

Tarixi
------

2002-yil mobaynida tashkil etilgan. 2003-yilgi mavsumda Oʻzbekiston chempionati ikkinchi ligasi final turnirida gʻolib chiqqan. 2004-yilda Birinchi ligada 2-oʻrinni egallagan va birinchi urinishdayoq Premyer-ligaga chiqgan.

2005—2007-yillarda Oliy ligada oʻynab, 2005-yilgi mavsumda eng yaxshi natijani koʻrsatgan (9-oʻrin). 2008-yilda moliyaviy muammolar tufayli Oʻzbekiston chempionati va Kubogida ishtirok etishdan bosh tortgan.

Yutuqlar
--------

* Oliy ligada 9-oʻrin (2005)
* 2Kumush medal sovrindoriBirinchi liga kumush medali sovrindori (2004).
* Oʻzbekiston kubogi 1/8 finali (2007).

Havolalar
---------

* Клуб в базе footballfacts
* Матчи клуба в базе Wildstat
* История футбольных клубов СНГ

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Futbolga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
Rustem Dautov
**Rustem Hazitovich Dautov** (Рустем Хазитович Даутов, 1965-yil 28-noyabrda Ufa shahrida tugʻilgan) — FIDE grossmeyster unvoni sohibi, asli tatar boʻlgan nemis shaxmatchisi.

1983-yilda u 18 yoshgacha boʻlgan oʻsmirlar oʻrtasidagi SSSR chempionati va 1986-yilda shaxmat boʻyicha Belarus chempionatida gʻolib chiqdi. U harbiy xizmatni 1980-yillarda Sharqiy Germaniyada joylashgan Sovet armiyasining sport boʻlimida tugatgan. Bu davrda u GDRning turli turnirlarida qatnashdi: 1984-yilda Berlinda ikkinchi (Valeriy Chexovdan keyin) boʻldi. Turnir gʻalabalari qatoriga 1986-yilda Drezden, 1987-yilda Rostock, Halle va Drezden, 1988-yilda Minsk va Drezden shaharlari kiradi. 1989-yilda u FIDE xalqaro ustasi (IM) unvoniga sazovor boʻldi. 1990-yilda Munsterda gʻalaba qozondi va grossmeyster (GM) unvoniga sazovor boʻldi. Keyingi yili u Porz va Bad Lauterbergdagi turnirlarda gʻolib chiqdi.

1992-yilda Dautov Seeheim-Jugenheimga joylashdi. 1996-yildan beri Germaniya terma jamoasida oʻynaydi. 1996—2004-yillarda u beshta shaxmat olimpiadalarida qatnashgan. Uning eng katta muvaffaqiyati 2000-yilda Istanbuldagi 34-shaxmat Olimpiadasida boʻlib, u va uning jamoasi kumush medalni qoʻlga kiritdi (Rossiya oltin medalni qoʻlga kiritdi). Shuningdek, Dautov ikkita shaxsiy bronza medalini qoʻlga kiritdi, ulardan biri 2788 reyting koʻrsatkichi va uchinchi doskadagi 8,5/11 balli uchun edi.

1996-yilda Dautov (Artur Yusupov bilan birgalikda) shaxmat boʻyicha Germaniya xalqaro chempionatida gʻolib chiqdi, 1999-yilgi chempionatda ikkinchi oʻrinni egalladi. 1990-yillarning oxirida u Bad Homburg (1997), Seefeld (1997), Essen (1999) va Deizisau 2002-yillardagi turnirlarda gʻolib chiqdi. U FIDE shaxmat boʻyicha 2002-yilgi jahon chempionati va 2004-yilgi FIDE shaxmat boʻyicha jahon chempionatida qatnashgan va u yerda mos ravishda ikkinchi va birinchi raundda magʻlubiyatga uchragan.

Dautov soʻnggi yillarda professional tarzda poker bilan shugʻullangan. U *OSC Baden-Baden* uchun Germaniya shaxmat Bundesligasida va Shveysariya Milliy A ligasida *Lutsern* shaxmat klubida muntazam oʻynagan. U „New in Chess" jurnali uchun koʻplab maqolalar yozgan. 2016/17-yilgi mavsumdan beri Dautov ikkinchi shaxmat Bundesligasida SF Deizisau jamoasida oʻynaydi.

Manbalar
--------

1. ↑  „32nd USSR Junior Chess Championship, Kiev, January 5–17, 1983".  RusBase. Qaraldi: 31-iyul 2009-yil.
2. ↑  „Bundesliga Ergebnisdienst".

* Rustem Dautovning qisqacha tarjimai holi
* Dautovning Shaxmatda yangi maqolasi
* Dautov malikasining gambiti 5. Wayback Machine saytida arxivlandi (21-oktabr 2007-yil). Bf4 Wayback Machine saytida arxivlandi (21-oktabr 2007-yil).
**Uyshun**, usun, uysun — qadimgi turkiy qabilalardan biri. 3 ta uruqqa (oʻchoqli yoki uchoqti, qoʻshtamgʻali va erganakli) boʻlingan. Mil. av. 3-asrga oid Xitoy manbalarida tilga olingan. Bu vaqtda Uyshunlar Xitoyning shimoli-gʻarbida yashashgan. Umumiy soni 63 ming kishi boʻlib, chorvachilik (asosan, yilqichilik) bilan shugʻullangan. Oʻzaro nizolar natijasida Uyshunlarning katta qismi (4 ming uyli Uyshunlar) mil. av. 2-asr oʻrtalarida Yettisuv va Tyanshanga kelib oʻrnashishgan. Turk xoqoshshgiga birlashgan va u yemirilgach, Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston yerlaridagi ilk davlatlar tarkibiga qabila birligi sifatida kirgan. 19-asrning oxiri — 20-asrning boshlarida Uyshunlar oʻzbek, qozoq, qirgʻiz, qoraqalpoq, boshqird, noʻgʻay, xalqlarining tarkibida boʻlgan.

Manbalar
--------

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Vandallar** — qadimgi german xalqlarining sharqiy tarmogʻiga mansub kabila boʻlib, dastlab Yutlandiya yarim orolda, mil. av. 1-asrdan esa — Oder va Visla daryolari, shuningdek Sudet va Karpat toglari oraligʻidagi hududlarda yashashgan. Vandallar ikki qavmga (silinglar va xasdinglar) boʻlingan. Mil. 2-asrda Markoman urushida qatnashib, hozirgi Vengriya hududiga qadar siljiganlar. 4-asrda Pannoniyada oʻrnashib olgan vandallar Rimga yollanma askarlar yetkazib berishgan, ular orasidan iqtidorli sarkardalar ham (Stilixon) yetishib chiqqan. Vandallar alanlar va svevlar bilan birgalikda Gʻarbga yurish qilib (406-yil), Reyn daryosidan kechib oʻtishgan va butun Galliyani bosib oʻtib Ispaniyaga qadar borishgan (409-yil). Bu toʻgʻrida hozirgi Andalusiya (Vandalusiya) provinsiyasiping nomi hanuzgacha eslatib turadi. Silinglar Ispaniyada vestgotlar tomonidan deyarli tor-mor etilganlar, xasdinglar esa Geizerix rahbarligi ostida 429—439-yillarda Rim imperiyasiga qarashli Shimoliy Afrikani bosib olganlar va hozirgi Tunis hududida oʻrnashganlar. Vandallar qirolligi Rim imperiyasiga tobe yerlarda barpo etilgan birinchi german qirolligi edi. Vandallar floti Oʻrta dengizda hukmron boʻlib olgan. Vandallar 455-yil Rimni talon-toroj qilishgan, Balsar orollari, Sardiniya va Korsikani egallashgan. Vizantiya sarkardasi Velizariy 533—534-yillarda vandallar qirolligini zabt etgan. Vandallar tarixda oʻzlarining talonchilik, bosqinchiliklari bilan mashhur boʻlishgan. Shu tufayli madaniy qadriyatlarni bekordan bekorga yoʻq qilinishini anglatuvchi vandalizm tushunchasi paydo boʻlgan.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Iqtisodiyot instituti** — Oʻzbekistonda iqtisodiy tadqiqotlar olib boradigan yirik ilmiy markaz. 1943-yil 3-noyabrda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining Iqtisodiy tadqiqotlar byurosi negizida tashkil etilgan. Toshkent shahrida joylashgan. Institutda 5 boʻlim bor (oʻtish davri iqtisodiyotining umumiy nazariyasi; investitsiyalar samaradorligi muammolari; tadbirkorlikni rivojlantirishning iqtisodiy ragʻbatlantirish muammolari; oʻtish davri iqtisodiyotining ijtimoiy muammolari; iqtisodiy integratsiya muammolari) (2002). Dastlabki yillarda 2 sektor va 2 boʻlim boʻlib, respublika miqyosida tarixiy-iqtisodiy tadqiqotlar olib borilgan. 50-yillarda respublika iqtisodiy rayonlarining iqtisodiy majmualari muammolari, xalq xoʻjaligi tarmoqlari, sanoat va qishloq xoʻjaligi sohalarini rivojlantirish masalalari, sanoat iqtisodiyoti, mehnat resurslari hamda mehnat iqtisodiyotiga oid ilmiy ishlar olib borildi. 60-yillardan boshlab institutda yirik ilmiy yoʻnalishlar va maktablar shakllandi: Oʻzbekiston iqtisodiyotining 20-asrning 20-yillardan keyingi davrda rivojlanishi va Osiyo hamda Afrika mamlakatlarining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish muammolari (O. B. Jamolov); xoʻjalik mexanizmini takomillashtirish, xom ashyo resurslarini qayta ishlash samaradorligi, iqtisodiy institutegratsiya masalalari (I. I. Iskandarov); investitsiyalar samaradorligi, tabiiy-texnika fanlari yutuqlarini joriy qilish samaradorligi, Oʻzbekiston iqtisodiyo-tining jahon iqtisodiy tizimiga qoʻshilishi muammolari (O. Hikmatov); aholi va mehnat resurslari muammolari (R. A. Ubaydullayeva); ishlab chiqarishni hududiy tashkil qilish metodologiyasi (K. N. Bedrinsev), Oʻzbekiston iqtisodiyoti tarixi, sanoat majmuining shakllanishi va rivojlanishi muammolari (O. M. Aminov) oʻrganildi. Institut faoli-yati O. M. Aminov, K. N. Bedrinsev, O. B. Jamolov, S. K. Ziyodullayev, I. I. Iskandarov, K. I. Lapkin, R. A. Ubaydullayeva, O. Hikmatov va b. olimlar nomlari bilan bogʻliq. Institut Oʻzbekistonda ijtimoiy yoʻnaltirilgan bozor iqtisodiyoti modelini shakllantirishning metodologik asoslarini, bozor iqtisodiyoti muammolarini oʻrganish boʻyicha yetakchi ilmiy muassasa hisoblanadi. Oʻzbekiston va MDH, Yevropa va Osiyodagi yetakchi iqtisodiy, ilmiy va oʻquv muassasalari bilan ilmiy hamkorlik qiladi, turli mavzularda xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyalar oʻtkazadi. Institut tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi mustaqil rivojlanishining 10 yillik tajribalari umumlashtirilgan "Oʻzbekistan: bozor iqtisodiyoti shakllanishining oʻn yilligi" monografi-yasi nashr etildi (2001). Institutda 120 xodim, shu jumladan, 27 fan nomzodi va 8 fan doktori ishlaydi (2002). Aspi-ranturasi bor. Institutda doktorlik va nom-zodlik dissertatsiyalarini himoya qilish boʻyicha ixtisoslashtirilgan ilmiy kengash faoliyat koʻrsatadi. Ilmiy toʻplamlar, monografiyalar nashr etadi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Vabishevich-Plotnitski** (polyakcha: *Wabiszczewicz-Płotnicki*) — sobiq Turov-Pinsk knyazligi yerlarida XV-asr oxiridan maʼlum boʻlgan Yunchik gerbining qadimgi zodagonlar urugʻi.

Qisqacha genealogik maʼlumotlar
-------------------------------

Urugʻ vakillari haqida birinchi qaydlar 1524-yilda qirolicha Bona Sforzaning Plotnitsa, Staxovo, Ruxcha (hozirgi Belorussiya, Brest viloyati, Stolin tumani) chekkasida yerga egalik qilish imtiyozida bor. Keyinchalik, urugʻ vakillari 1528 va 1567-yillardagi Litva Buyuk Gersogligi qoʻshinlarini roʻyxatga olishda va Litva Buyuk Gersogligi, Hamdoʻstlik va Polsha boʻlinganidan keyin Minsk viloyatida (Pinsk tumanida) turli xil yerlarni sotib olish va sotish aktlarida eslab oʻtilgan.

Zodagonlik
----------

1802-yil 27-dekabrda Vabishevich-Plotnitskilar, yaʼni uchta opa-singilning avlodlari: Pronya (Proxora), Goraina (Iyeronima) va Iyeremiya Minsk zodagonlar assambleyasi tomonidan aslzoda va qadimgi polshalik zodagonlar deb tan olingan va Minsk guberniyasi kitobining birinchi qismiga kiritilgan. Oliy Hukumat Senatining 1801-yil 5-maydagi farmoni asosida oila rus zodagonlari deb tan olingan va rus zodagonlari kitobining 1-qismiga kiritilgan. Oilada „Juńczyk" gerbi bor edi. Hozir urugʻ vakillari Belarus, Polsha, Germaniya, Rossiya, AQSh, Litva, Latviya, Estoniya, Ukraina va Janubiy Amerikada yashaydi.

Havolalar
---------

* Vabishevich-Plotnitskilar oilasining rasmiy sayti
* Belarus zodagonlarini muhofaza qilish rasmiy veb-sayti
**Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Gʻ. Mavlonov nomidagi Seysmologiya instituti** — zilzilalar, ularning sodir boʻlish sabablari va oqibatlari, ularni oldindan bilish va boshqa seysmik masalalar bilan shugʻullanadigan ilmiy tadqiqotlar muassasasi. 1966-yil tashkil etilgan, 1990-yil unga Gʻ. O. Mavlonov nomi berilgan. Institut olimlari zilzila darakchilarini oʻrganish asosida zilzila sodir boʻlishini oldindan bilish, seysmik hududlashtirish va mikrohududlashtirishning ilmiy asoslari va usullarini yaratish, texnogen seysmiklik, seysmik xabarni baholash borasida ilmiy va amaliy ishlar olib boradi. Institut tarkibida 11 ta ilmiy tadqiqotlarlaboratoriya (hududiy seysmiklik va seysmik hududlashtirish; seysmotektonika; geodinamika; hududiy muhandislik geologiyasi; gidrogeoseysmologiya; geofizik maydonlar oʻzgarishi; muhandislik seysmologiyasi; zilzila oʻchogʻi fizikasi, texnogen seysmiklik, matematik modullash va seysmik izlanishlarni avtomatlashtirish), kompleks ekspeditsiya, geografiya boʻlimi, ilmiy texnika maʼlumotlari va patentlitsenziya boʻlimlari, kutubxona (50 mingga yaqin asar), F. O. Mavlonov muzeyi (1990) bor. Shuningdek, institut tarkibida "Toshkent" markaziy seysmik styasi (1901), Parkent magnitoionosfera rasadxonasi (1924), respublikaning barcha viloyatlarida joylashgan 22 ta seysmik, 10 ta kompleks prognoz va 32 ta turli kuzatuv stansiyalari mavjud. Institut olimlari tomonidan Oʻzbekiston xududi umumiy va mukammal seysmik hududlashtirish, koʻpgina shaharlar, yirik gidrotexnika inshootlari va qurilish maydonlarini hududlashtirishning haritalari tuzildi, 1966-yilgi Toshkent zilzilasi sabablari ilmiy jihatdan oʻrganiddi, zilziladan oldin yer osti suvlari tarkibidagi gaz va turli kimyoviy elementlar miqdori oʻzgarishi kashf etildi, yer osti suvlaridagi radon gazi miqdorini oʻlchaydigan asbob yaratildi va boshqa Institutda 370 xodim, jumladan, 2 Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akad. 15 fan doktori va 30 fan nomzodi ishlaydi. Institut faoliyati F. O. Mavlonov, Q. N. Abdullabekov. A. N. Sultonxoʻjayev, V. I. Ulomov, M. X. Boqiyev, S. M. Maqsudov, R. N. Ibrohimov, S. M. Qosimov va boshqa olimlar nomi bilan bogʻliq.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Toʻrgʻay** — Qoʻstanoy viloyatining Jangeldi tumanidagi qishloq, tuman markazi. Viloyat markazi sanalmish Qoʻstanoy shahridan, janubi-gʻarbga tomon 550 km masofada, Toʻrgʻay daryosining oʻng yoqasida joylashgan. Aholisi 5380 kishi (2012).

Tarixi
------

Poydevori Chor Rossiyaning qozoq yerini mustamlaka qilish siyosatiga bogʻliq qurilgan. 1845-yil „Toʻrgʻay" deb nomlanib, shahar maqomiga ega boʻldi. 1868-yil yangidan tashkil topgan, oʻzi bilan nomdosh viloyat va uezning markaziga boʻldi. 1883-yili buyuk qozoq shoiri Ibiray Altinsarinning taklifiga binoan qizlar uchun real uchilish ochildi. 1876-yili shahar aholisi 570 kishi boʻlsa, 1902-yili 1,2 ming kishiga yetdi. 1920 — 29 y. Qozogʻistonda Kengash Hukumati oʻrnashishiga bogʻliq Toʻrgʻay guberniya va uezd markaziga aylandi. Undan keyin Toʻrgʻay, Jangeldin tumanining markazi boʻldi.

Aholisi
-------

1999-yili qishloq aholisi 6,462 kishini, (3,177 nafari erkaklar va 3,285 nafari ayollar) 2009-yilda esa qishloq aholisi 5,767 kishini tashkil qildi (2,799 nafari erkaklar va 2,968 nafari ayollar).

Ijtimoiy soha
-------------

Qishloqda tuman aloqa va telekommunatsiya, avtomabil sanoat jamoati, bosmaxona, 2 ta oʻrta maktab, musiqa maktabi, Nurxan Axmetov nomli qishloq kasbiy-texnik maktab, kutubxona, tuman kasalxonasi, shifoxona, dorixona v.h. faoliyat yuritmoqda.

Manbalar
--------

1. ↑  „Qoʻstanay viloyatining telefon kodlari". 8-mart 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-dekabr 2013-yil.
2. ↑  Почтовые индексы Казахстана[*sayt ishlamaydi*]
3. 1 2  „Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года".  Агентство Республики Казахстан по статистике. 27-fevral 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-yanvar 2021-yil.

 WebCite saytida arxivlandi (2013-02-27)
4. ↑  Qozoq Ensiklopediyasi, 8 tom
**Lidiya** — Kichik Osiyoning gʻarbidagi tarixiy viloyat. Asosan, Germ va Meandr daryolari vodiysida joylashgan. M. orqali Sharqqa muhim savdo yoʻllari oʻtgan. Lidiyaliklar Kichik Osiyoga koʻchib kelgan turli elatlar taʼsiriga uchramay, anʼanaviy turmush tarzlarini saqlab qolishgan. Frigiya davlati parchalangach, lidiyaliklarning roli kuchaygan. Ular kimmeriylarniit hukmronligidan xalos boʻlib, azaldan savdo va madaniy aloqada boʻlib kelgan Kichik Osiyoning gʻarbiy qirgʻogʻida joylashgan yunon shaharlarini boʻy-sundirganlar. Sardi shahri L.ning poytaxti, hukmron sulola esa — Mermnadlar boʻlgan (podshoxlar Giges, Aliatt, Krez). Bu sulola vakillari oʻz hokimiyatlarini Kichik Osiyoning sharqiga, Galis daryosiga qadar yoyganlar. 547 yil forslar shohi Kir II L. podshosi Krezni magʻlubiyatga uchratgan va L. Axomaniylar davlatinnit satrapiyasiga aylangan. L. zodagonlari savdo munosabatlari juda taraqqiy etganligi va mamlakatda boy oltin konlari mavjudligi tufayli ulkan boylikka ega boʻlishgan. Tarixda lidiyaliklar birinchi boʻlib tanga zarb etishgan — deb hisoblanadi. Miloddan avvalgi 334 y. L. Aleksandr saltanati, Salavkiylar davlati, Pergam va Rim imperiyasi tarkibiga (Osiyo viloyatining bir qismini tashkil etgan) kirgan. Gerodotning yozishicha, lidiyaliklarning bir qismi Etruriyaga koʻchib ketgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Toʻqay kokildori** (*Paragluphisia oxiana*) — kokildorlar oilasiga mansub tungi kapalak. Oʻrta Osiyo choʻllariga endemik boʻlib, keng tarqalgan.

Tavsif
------

Erkakning old qanotining uzunligi 12-13 mm, urgʻochisiniki 13-14 mm. Yuqori tarafdagi oldingi qanotlari kulrang-oqish tusda urchishdan keyin zich qora-kulrang tusga kiradi. Oʻrta maydon koʻndalang qoramtir keng toʻlqinli chiziqlar bilan cheklangan. Bazal va oʻrta maydonlar ba’zida och pushti-jigarrang rangga ega. Orqa qanotlari oq rangda, tashqi qismi toʻq tusda boʻladi. Orqa qanotlarning ichki burchagi ham qoraygan va qorayish ichida ingichka oq rangli chiziq oʻtadi.

Tarqalishi
----------

Mozaik keng tarqalgan Janubiy Turon endemik turlari. Mahalliy tartibda uchraydi. Kokildorlilarning tarqalishi bir qancha kichik va juda tor hududlarga boʻlingan. Unga Oʻzbekiston, Tojikiston, Qozogʻiston hududlari kiradi. Oʻzbekistonda Surxondaryoning Termiz yaqinida, Amudaryoning Toʻrtkoʻl shahri yaqinida, Samarqand, Buxoro, Gʻijduvon yaqinidagi Zarafshon tekisliklarida yashaydi. Qozogʻistonda u Sirdaryoning pasttekisligidan topilgan. Tojikistonda Parxar tumanidagi Qizilsuvning quyi oqimida, Fayzobodqal’a qishlogʻidagi Payanj daryosi boʻyida, Nijniy Pyanj qishlogʻida, Vaxsh vodiysidagi Tigrovaya Balka qoʻriqxonasida, Oʻzbekistonning quyi oqimida uchraydi. Oyvaj qishlogʻi yaqinidagi Kofirnigon daryosida uchraydi.

Turangʻi toʻqaylari choʻl hududlari 360–500 m balandlikdagi daryo tekisliklarida tipik yashash joylari hisoblanadi. Toʻrangʻi, soʻrgʻich, tamarisk, kendir va turli oʻt oʻsimliklardan iborat toʻrangʻili toʻqay oʻrmonlarida, shuningdek, pasttekislik daryolari oʻzanlari boʻylab toʻqayzorlarda yashaydi.

Hayot tarzi
-----------

Yashash tarzi yetarlicha oʻrganilmagan. Yiliga 2-3 marta nasl qoldiradi. Ilk uchishi va tuxum qoʻyishi – tunlari aprelning oxiridan avgustning boshlarigacha. Kokildorlar tunlari faol. Qurti va ozuqa oʻsimligi noma’lum.

Muhofaza etish
--------------

Tur Qozogʻiston Qizil kitobiga va Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

Turlarning soni universal darajada past va doimiy ravishda kamayishda davom etmoqda. Turlar sonining kamayishiga toʻqay oʻrmonlarining pasttekisliklari vayron boʻlishi bilan bogʻliq.

Cheklovchi omillar
------------------

Xoʻjalik faoliyati oqibatida toʻqaylarning kesib tashlanishi.

Muhofaza choralari
------------------

Zarafshon qoʻriqxonasida muhofaza ostiga olingan. Yashash joylari, soni va yashash tarzini imkon qadar oʻrganish lozim.

Manbalar
--------

1. 1 2 3 4 5  Красная книга СССР: Редкие и находящиеся под угрозой исчезновения виды животных и растений. Том 1 / Главная ред. коллегия: А. М. Бородин, А. Г. Банников, В. Е. Соколов и др. — 2-е изд. — М.: Лесная промышленность, 1984. — С. 289—392 с.
2. 1 2 3 4  Красная книга Республики Узбекистан. — Т. II — Животные. — Ташкент: Chinor ENK, 2009. — 218 с.
3. 1 2 3 4 5  Красная книга Казахстана. — Т. I. — Животные. — Часть 2. Беспозвоночные. — 4-е издание. — Алматы: Онер, 2006.
4. ↑  И. Д. Митяев, Р. В. Ященко, В. Л. Казенас. Удивительный мир беспозвоночных. По страницам Красной книги Казахстана. — Алматы: Алматы кітап, 2005. — 116 с. — ISBN 9965245568.
**Jom choʻli** — Samarqand viloyatidagi choʻl. Zarafshon tizma togʻlarining gʻarbiy va Zirabuloqtogʻlarining sharqiy etaklarida joylashgan. Jom choʻlida boʻylama choʻzilgan qirlar, toʻlqinsimon lyossli tekisliklar bor. Oʻrtacha balandligi 500-600 m, asosiy balandliklar Zarafshon togʻlari etaklaridan janubi-gʻarb tomon pasayib boradi. Relyefi oʻydim-chuqur (1 — 10 m va undan ziyod). Jom choʻlining janubi-gʻarbida soyliklar (Sobirsoy, Toshbaqasoy, Kattasoy, Qoʻshilishsoy va boshqalar), sharqida Zarafshon togʻlari etaklaridan boshlanuvchi soylar (Jomsoy, Sayidjilgʻasoy, Kattasoy, Sariqulsoy) gʻarbga tomon yoʻnalgan. Zarafshondan boshlanuvchi Eski Anhor va Jom kanallari choʻlni kesib oʻtadi, ulardan Qashqadaryo vohasida sugʻorishda foydalaniladi.

Jom choʻlining oʻrni Zarafshon va Zirabuloq tizmalari oʻrtasidagi tektonik botikdan iborat. Toʻrtlamchi davrning lyoss va lyossimon jinslari togʻ etaklarida 10-15 m, markaziy qismida 70 m gacha qalinlikda toʻplangan. Grunt suvlari satqining chuqurligi shimolida (Ulus kengligida) 10-20 m, shoʻrligi kamroq (1— 3 g/l). Artezian suvlari boʻr, paleogen va neogen yotqiziqlarida mavjud, ularning aksariyati shoʻrroq. Efemer, efemeroidlar, qoʻziquloq, oqquray, karrak va b. oʻt oʻsimliklar keng tarqalgan. Tuprogʻi, asosan, tipik boʻz tuproq. Yer osti suvlari sugʻorishda va chorva mollarini suv bilan taʼminlashda ishlatiladi. Togʻ etaklariga yaqin va b. ayrim joylar lalmi dehqonchilikda, soyliklar sugʻoriladigan dehqonchilikda foydalaniladi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


  


|  |  |
| --- | --- |
| Geografiya | *Geografiyaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Paleomagnetizm** (paleo ... va magnetizm) — togʻ jinslari oʻzining shakllanish davrida Yer magnit maydoni taʼsirida magnitlanish xususiyati va bu magnitlanish (qoldiq magnitlanish)ning keyingi davrlarda saqlanishi. Magnitlanishning koʻlami va yoʻnalishi yer yuzasining mazkur nuqtasida jinsning hosil boʻlgan vaqtidagi, yaʼni million yillar avvalgi magnit maydoniga muvofiq boʻladi. P. tog jinslarida saqlanib qolgan magnitlanganlikni tadqiq etish orqali geomagnit maydoni (qarang Yer magnetizmi) tadrijini oʻrganishga imkon beradi. Har bir jinsda maʼlum miqdorda ferro- yoki ferromagnit minerallar (magnetit, titanomagnetit, gematit, ilmenit, maggemit, pirotin va boshqalar) donachalari boʻladi. Togʻ jinslari shakllanish sharoitiga qarab intensivlik va barqarorlik (magnitsizlantiruvchi taʼsirlarga chidamliligi) jihatdan turlicha magnitlanadi. P. uchun geomagnit maydonida Kyuri nuqtasivyan yuqori temperaturada togʻ jinslari sovitilayotganda hosil boʻladigan qoldiq termomagnitlanish (TRM) ahamiyatlidir. TRM, asosan, lava, intruziyalar soviyotganda vujudga kelib, otqindi jinslarga xosdir. Kimyoviy magnitlanish (CRM) magnit maydonda ferromagnit zarralarining koʻpayishidan hosil boʻladi. Yopishqoq qoldiq (VRM) magnitlanish jinsga magnit maydonining uzoq vaqt taʼsiri natijasida (termoaktivatsion va diffuzion jara-yonlar hisobiga) yuzaga keladi. Oriyentatsion qoldiq magnitlanish (DRM) choʻkindi jinslarda hosil boʻladi. Bunda TRM va CRM ga ega boʻlgan yuvilgan kristall jinslarning magnitlangan donachalari suv havzalari va daryolar tubida choʻkib, magnit maydonida kompas strelkasi kabi oriyentirlanadi. Keyin zarrachalar choʻkin-di qotayotganda unga sementlanib yopishadi va oʻzining oriyentatsiyasini saqlab qoladi, bu jinsning qoldiq mag-nitlanishini belgilaydi. Choʻkindi jinslarda CRM shakllanish davrida, shuningdek, keyinroq hosil boʻlishi mumkin. Otqindi jinslarda esa CRM hamma vaqt ikkilamchidir, yaʼni key-inchalik vujudga keladi. VRM xdmisha ikkilamchi, binobarin u aniqyoshga ega emas. Shunday qilib, TRM va DRM jinsning shakllanish jarayoni bilan bogʻliq. Agar jinsning yoshi maʼlum boʻlsa (qarang Geoxronologiya), magnitlanish vujudga kelgan vaqt ham aniq boʻladi — bu geomagnit maydonining vaqt ichida oʻzgarishiga imkon beradi. Togʻ jinslarining birlamchi magnitlanganligini oʻrganib Yer magnit maydoni tarixini, yaʼni magnit qutblarining siljib yurishini kuzatish mumkin.

Muntazam paleomagnit tadqiqotlar turli mamlakatlarda 20-asrning 50-yillaridan olib borilmoqda. Tadqiqotlar natijasida keyingi 600 mln. yilda geomagnit maydonining kuchlanishi deyarli oʻzgarmagan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Toʻxtating samolyotdan, tushib qolaman** (ruscha: *Остановите самолет — я слезу!*) — sovet yozuvchisi Efreim Sevela qalamiga mansub qissa.

Efreim Sevela — sobiq Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi yozuvchisi, lekin umrining soʻnggi yillari Amerika Qoʻshma Shtatlarida va Isroilda kechgan. Uning Toʻxtating samolyotdan, tushib qolaman qissasi sovet tuzumining soʻnggi yillarida yozilgan boʻlib, unda yuksak mahorat bilan bu tuzumning turli-tuman nuqsonlari ochib berilgan. Qissa jiddiy masalalarga bagʻishlangan boʻlsa-da, hazil-mutoyibaga, yumorga, kinoya va pichinglarga juda boy. Gap kelganda otangni ham ayama degan gapga amal qilingan. Muallif qissaning biron oʻrnida pafosga berilmaydi, quruq va puch tasvirdan, balandparvoz gaplardan qochadi. Bu esa qissaga oʻziga xos rang va joziba bagʻishlaydi va maroqli, bir tekisda ravon va tez oʻqiladi.

Zamonaviy soʻzlashuvda, mantiqsiz, kulguli va noodatiy vaziyatlarda qoʻllaniladigan „Toʻxtating samolyotdan, tushib qolaman" iborasiniing kelib chiqishi, mana shu asar nomiga taqalishi mumkin degan farazlar mavjud.

Toʻxtating samolyotdan, tushib qolaman qissasi rus tilidan oʻzbek tiliga Ozod Sharafiddinov tomonidan tarjima qilingan. Asar Toshkent shahrida „Jahon adabiyoti" (1998-yil), „Maʼnaviyat" (2000-yil) va „Yangi asr avlodi" (2020-yil) nashriyotlarida chop etilgan.

Efreim Sevelaning Toʻxtating samolyotdan, tushib qolaman asari sartarosh Arkadiy Solomonovich Rubinchikning hayoti va gʻayrioddiy sarguzashtlari haqidagi ajoyib hikoyadir. A. S. Rubinchik bir vaqtlar Isroilga hijrat qilishga majbur boʻlgan; u yerda xotirjamlik topa olmay, u eng yaxshi narsaga umid qilib, Amerika Qoʻshma Shtatlariga koʻchib oʻtishga behuda qaror qiladi. U TU-144 samolyotida 14 soat ketma-ket Moskvaga qaytib, parvozdagi hamroxiga oʻz ruhini ochib beradi va hali ham sayohat oxirida uni qanday dahshatli „syurpriz" kutayotganini bilmaydi.

Manbalar
--------

1. 1 2 3  „Тўхтатинг самолётдан,тушиб қоламан". *Book.uz*. Qaraldi: 19-dekabr 2021-yil.
2. ↑  „Остановите Самолет — Я Слезу!". *Mir-knigi.info*. Qaraldi: 19-dekabr 2021-yil.
**Lidiya Grigoryevna Bat** (1900—1985) — rus yozuvchisi va tanqidchisi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi (1970). Ijodini hiyuya, ocherk va taqrizlar yozishdan boshlagan, keyinroq qissalar yozgan. A. I. Deych bilan hamkorlikda yozgan ikki qissasi: "Fritof Nansen" (1936), "Taras Shevchenko" (1939) dan soʻng "Buyuk isteʼdod" (1958), "Haqiqat uchun rahmat" (1961), "Dengiz hayqiradi" (1967), "Unutilmas uchrashuvlar" (1970) kabi asarlarni yaratdi. Uning oʻzbek xalqi hayoti va adabiyoti bilan yaqin aloqasi Toshkentda (1942 — 44) yashagan yillarida boshlangan. Alisher Navoiy hayoti va ijodiga bagʻishlangan "Hayot boʻstoni" (1948) qissasi B. adabiy faoliyatida muhim oʻrin tutadi. Hamza, Gʻ. Gʻulom, H. Olimjon, A. Qaxhor, Zulfiya, A. Muxtor va boshqa ijodi haqida maqolalar, ocherklar, taqrizlar yozgan. M. Qoʻshjonov bilan hamkorliqda yaratgan "Oybek" (1966) tanqidiy-biografik ocherki oʻzbek adabiyoti taraqqiyotiga salmoqdi hissa boʻlib qoʻshilgan. I. Sultonov bilan hamkorliqsa Hamzaning "Maysaraning ishi", "Paranji sirlari" (1951), V. Smirnova bilan hamkorlikda Abdulla Qodiriyning "Oʻtgan kunlar" (1958), "Mehrobdan chayon" (1961) asarlarini rus tiliga tarjima qilgan.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Anatoliy Aleksandrovich Kirsanov** ( 1923-yil 9-noyabr, Qozon, SSSR 2010-yil 20-iyul, Qozon, Tatariston Respublikasi, Rossiya) sovet va rus olimi-pedagog, Rossiya ta'lim akademiyasining akademigi (2001).

Biografiya
----------

1923-yil 9-noyabrda Qozon shahrida tug'ilgan.

1941-yildan 1949-yilgacha - Sovet Armiyasi safida xizmat qilgan, Ulug' Vatan urushida qatnashgan, eskadronda maxsus elektr jihozlari bo'yicha aviamexanik.

1949-yildan 1953-yilgacha Qozon elektropribor zavodida usta bo'lgan.

1953-yilda Qozon davlat pedagogika institutini tarix fani o‘qituvchisi mutaxassisligi bo‘yicha sirtdan tamomlagan.

1956-1964-yillarda Qozon 1-sonli maktab direktori.

1965-yilda "O‘quvchilarni uyda o‘quv-tarbiyaviy ishlar bilan ortiqcha yuklashning oldini olish" mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini himoya qildi.

1964-yildan 1967-yilgacha Tatariston ta'lim vazirining o'rinbosari, 1967-yildan 1981-yilgacha Qozon davlat pedagogika institutining o'quv ishlari bo'yicha prorektori, 1981-yildan 1994-yilgacha kasb-hunar ta'limi ilmiy-tadqiqot instituti (O'rta va maxsus institut) direktorining o'rinbosari. Rossiya ta'lim akademiyasining ta'limi).

1983-yilda "Talabalarning o‘quv faoliyatini individuallashtirish" mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini himoya qildi.

1985-yilda SSSR Pedagogika fanlari akademiyasining muxbir a'zosi etib saylangan.

1995-yildan 2006-yilgacha Qozon davlat texnologiya universiteti qoshidagi Volga va Ural universitetlari o'qituvchilarini tayyorlash va malakasini oshirish markazi direktori, oliy kasbiy ta'lim pedagogika va metodikasi kafedrasi professori bo'lgan.

2001-yilda Rossiya ta'lim akademiyasining akademigi etib saylangan.

Anatoliy Aleksandrovich Kirsanov 2010-yil 20-iyulda vafot etdi.

Mukofotlar
----------

* Qizil yulduz ordeni (1944)
* 1-darajali Vatan urushi ordeni (1985)
* "Harbiy xizmatlari uchun" medali (1943)
* "Kavkaz mudofaasi uchun" medali (1944)
* "Berlinni olgani uchun" medali (1945)
* "Varshavani ozod qilgani uchun" medali (1945)
* "1941-1945 yillardagi Ulug 'Vatan urushida Germaniya ustidan qozonilgan g'alaba uchun" medali (1945)
* "Shon-sharaf belgisi" ordeni
* Rossiya Federatsiyasida xizmat ko'rsatgan fan arbobi (1999)
* TASSRda xizmat koʻrsatgan maktab oʻqituvchisi (1980)
* SSSR Pedagogika fanlari akademiyasi Prezidiumi mukofoti (1983)

Manbalar
--------

1. ↑  „Кирсанов Анатолий Александрович :: Сайт «Память народа»".  pamyat-naroda.ru. 7-mart 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-mart 2022-yil.
2. ↑  „Указ Президента Российской Федерации от 16.10.1999 № 1384".  kremlin.ru. 10-iyul 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-mart 2022-yil.
**Ergashev Avaz** (1949.1.7, Samarqand viloyati Jomboy tumani) — usta dehqon, Oʻzbekiston Qahramoni (2003). Samarqand qishloq xoʻjalik institutini tugatgan (1975). Jomboy tumanidagi Xoʻjam Nizamatov nomidagi jamoa xoʻjaligida turli lavozimlarda ishladi (197084), shu tuman qishloq va suv xoʻjaligi boshqarmasi boshligʻi (198486), X.Nizamatov nomidagi jamoa xoʻjaligi boshqaruvi raisi (1986— 95), viloyat don mahsulotlari aksiyadorlik uyushmasi raisi oʻrinbosari (1995—97), "Jomboydon" aksiyadorlik jamiyati raisi oʻrinbosari (1997—98), Jomboy tumani "Oq oltin" jamoa xoʻjaligi raisi (1998—2001). 2001-yildan X.Nizamatov nomidagi shirkat xoʻjaligʻi raisi. E. rahbarlik qilgan xoʻjalik respublikadagi ilgʻor va iqtisodiy baquvvat xoʻjaliklardan biri boʻlib, paxta, gʻalla, pilla, sabzavot, poliz ekinlari yetishtirishda yuqori koʻrsatkichlarga erishdi. Xoʻjalikda paxtadan 35s/ga (810 ga), gʻalladan 58 s/ga (750 ga) hosil olishga erishildi (2003). Xoʻjalikda qishloqinfratuzilmasini hamda maʼnaviymaʼrifiy ishlarni yaxshilashga alohida eʼtibor berilmoqda. Xoʻjalik ma\allalardagi kam taʼminlangan oilalarga, maktablarga, bolalar oromgohlariga, bolalar sportini rivojlantirishga homiylik yordami koʻrsatib keladi. 

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Pkiera minorasi** — (chex *.* *Pkiera)* Checheniston Respublikasi Itum-Kalinsk tumanida, Xildehara qishlogʻida (Pkiera fermasi) joylashgan turar-joy minorasi XIV-XVI asrlarga toʻgʻri keladi.

Tavsifi
-------

Pkiera turar-joy minorasi Itum-Kalinsk tumani, Xildehara darasida, viloyat markazi Itum-Kaledan 14 kilometr uzoqlikda joylashgan. Minora fermaning janubi-sharqiy qismida, Pkyer-lam togʻining etagida, taxminan 2400 metr balandlikda joylashgan. Tuzilishi toʻgʻri toʻrtburchak shaklida boʻlib, gil-ohakli qorishmada slanets toshdan qurilgan. Inshoot devorlari kardinal nuqtalarga yoʻnaltirilgan. Minora uch qavatli edi, minoraning yuqori qismi vayron boʻlgan. Qavatlar orasidagi shiftlar va tom qulab tushgan. Pkiera minorasi oʻrta asrlar meʼmorchiligi va bunyodkorligining yodgorligi boʻlib, u tarixiy materialni oʻrganish uchun muhim ahamiyatga ega, bu ushbu baland togʻli hududning hayoti va madaniyatini oʻrganish imkonini beradi.

Manbalar
--------

1. ↑  *Ахмед Сулейманов.* „Микротопонимия Пкъиера — Нохчалла.com — Чечня, чеченцы, обычаи, традиции, история и многое другое" (ru). 27-sentabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 18-may 2020-yil.
2. ↑  Suleymanov A. Toponimiya Chechni. Grozniy: GUP „Knijnoe izdatelstvo", 2006
3. ↑   დავით ცინცაძე. Петроглифы Чечни / Л. Ильясов (2014) pdf. Архивная копия от 23 февраля 2020 на Wayback Machine
4. ↑  „Средневековая архитектура горной Чечни - Итум-Калинский район".  argmz-aa.3dn.ru. 8-iyul 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 18-may 2020-yil.
**Eileen Betsy Tranmer** (1910-yil 5-may — 1983-yil 26-sentabr) — ingliz musiqachisi va ayol shaxmatchi. U xalqaro ayol shaxmat ustasi (WIM, 1950) unvoniga ega. Betsy shaxmat boʻyicha ayollar oʻrtasidagi Britaniya chempionatining toʻrt karra gʻolibi (1947, 1949, 1953, 1961) hisoblanadi.

Hayoti
------

1940-yillarning oxiridan 1960-yillarning boshigacha u Angliyaning yetakchi ayol shaxmatchilaridan biri edi. Eileen Betsy Tranmer toʻrt marta Britaniya ayollar shaxmat chempionatida gʻolib boʻlgan, jumladan 1947, 1949, 1953 va 1961-yillar. 1950-yilda Eileen Betsy Tranmer Moskvada boʻlib oʻtgan shaxmat boʻyicha ayollar oʻrtasidagi jahon chempionatida qatnashib, 5-7-oʻrinlarni egalladi. 1952-yilda u Moskvada boʻlib oʻtgan shaxmat boʻyicha ayollar oʻrtasidagi jahon chempionatiga nomzodlar turnirida qatnashdi va 7-oʻrinni zabt etdi. 1950-yilda Eileen Betsy Tranmer FIDE ayol xalqaro ustasi (WIM) unvoniga sazovor boʻldi.

1946-yil 20-iyunda Tranmer rus ayol shaxmatchisi Valentina Byelovaga qarshi „radio shaxmat" oʻyinini oʻtkazdi va bu oʻyinda u magʻlubiyatga uchradi. Tranmer toʻrt kunlik radio shaxmat turnirida oʻynagan oʻn ikki aʼzodan iborat Britaniya jamoasi safida boʻlgan ikki ayoldan biri edi. Bu musobaqada Britaniya jamoasi Londonda, Sovet Ittifoqi jamoasi esa Moskvada shahrida turib oʻyinlarni olib borgan edi.

Eileen Betsy Tranmer Ayollar shaxmat olimpiadasida Angliya terma jamoasi safida oʻynadi:

* 1957-yilda Emmen shahridagi 1-shaxmat olimpiadasida (ayollar toifasi) ikkinchi taxtada oʻyinadi (+3, =8, −3).

Shaxmatdan tashqari qiziqishlari
--------------------------------

Shaxmat turnirlarida qatnashishdan tashqari, Eileen Betsy Tranmer taniqli klarnetchi edi. 1940-yil mart oyida u *Shotlandiya orkestri* bilan kontsert berdi. 1950-yildan u *Sadler’s Wells orkestri* va britaniyalik klarnetchi Thea King bilan birga faoliyatini olib borgan.

Manbalar
--------

1. ↑  „John Saunders's Chess Pages: British Chess Champions, 1904 to present". *www.saund.co.uk*.
2. ↑  „1949-50 Title Tournament : World Chess Championship (women)". *www.mark-weeks.com*.
3. ↑  „1952 Candidates Tournament : World Chess Championship (women)". *www.mark-weeks.com*.
4. ↑  „Radio Chess". *The Yorkshire Post* (5-iyun 1946-yil). Qaraldi: 8-oktabr 2018-yil.
5. ↑  „Russians Praise Our Chess Players". *Courier and Advertiser* (21-iyun 1946-yil). Qaraldi: 8-oktabr 2018-yil.
6. ↑  *Bartelski.* „OlimpBase :: Women's Chess Olympiads :: Eileen Betsy Tranmer". *www.olimpbase.org*.
7. ↑  *Emerson.* „Obituary: Dame Thea King". *The Guardian* (1-iyul 2007-yil).
**Pojarevats sulhi** yoki **Passarovits sulhi** (nemischa:, turkcha: *Pasarofça Antlaşması*, serbcha: *Пожаревачки мир*) — 1718-yil 21-iyulda bir tomondan Avstriya va Venetsiya va boshqa tomondan Usmonli imperiyasi oʻrtasida Pojarevats shahrida tuzilgan va Avstriya-Turkiya va Turkiya-Venetsiya urushlarini tugatgan tinchlik shartnomasi.

Usmonli imperiyasi Banat, Olteniya va Shimoliy Serbiyani Belgrad bilan birga Avstriyaga berdi. Avstriya 21-yil oʻtgach, Belgrad sulhi ostida ushbu barcha mulklarni Usmonli imperiyasiga qaytardi. Venetsiya 1715-yilda Usmonlilar bosib olgan Peloponnes yarim orolining bir qismini ularga berib qoʻydi, lekin Gretsiya va Albaniyadagi baʼzi qal’alarni, shuningdek Cherigo (Kitira) va Cherigotto (Andikitira) orollarini oʻzida saqlab qoldi. Tinchlik muzokaralari chogʻida baʼzi savdo shartnomalari ham imzolandi, ularga koʻra Avstriya hududidagi sulton fuqarolariga savdo erkinligi berildi.

Manbalar
--------

1. ↑   Пожаревацкие мирные договоры 1718 // Перу — Полуприцеп [Электронный ресурс]. — 2014. — С. 576. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 26). — ISBN 978-5-85270-363-7.

Adabiyotlar
-----------

* Пожаревацкие мирные договоры 1718 // Перу — Полуприцеп [Электронный ресурс]. — 2014. — С. 576. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. \* Осипов ; 2004—2017, т. 26). — ISBN 978-5-85270-363-7.
* Hochedlinger, Michael (2013). Austria’s Wars of Emergence: War, State and Society in the Habsburg Monarchy, 1683—1797. London & New York: Routledge.
* Ćirković, Sima (2004). The Serbs. Malden: Blackwell Publishing.

Ingrao, Charles; Samardžić, Nikola; Pešalj, Jovan, eds. (2011). The Peace of Passarowitz, 1718. West Lafayette: Purdue University Press.

Havolalar
---------

* 2020-01-28, Treaty of Passarowitz *Encyclopædia Britannica*da
**Deifont** (qadimgi yunoncha: *Δηιφόντης*) — qadimgi yunon mifologiyasidagi personaj. Geraklning avlodi, Antimaxning oʻgʻli, Frasianorning nabirasi, Ktesippning evarasi, Geraklning chevarasi, Girnefoning eri. U Argivlar bilan muvaffaqiyatli jang qiladi, ularning evaziga shaharlarini olish evaziga ularning otalari, bolalari va xotinlarini asirga oladi. Qaynotasi Temen oʻldirilgandan soʻng, armiya Argosda qirol hokimiyatini unga topshirishga qaror qiladi. Pavsaniyning soʻzlariga koʻra, Temenning oʻgʻli Keys va uning akalari hokimiyatni qoʻlga kiritadilar va Deifont Argivlarning qolgan qismidan ajralib chiqib, Epidavrga joylashadi. Bolalari Antimen, Ksantipp, Argey, Orsobiya.

Manbalar
--------

1. ↑   Diodor Sitsiliyskiy. Istoricheskaya biblioteka VII, fr.13
2. ↑   Polien. Strategemi II 12
3. ↑   Psevdo-Apollodor. Mifologicheskaya biblioteka II 8, 5; Nikolay Damasskiy. Istoriya, fr.30 Yakobi
4. ↑   Pavsaniy. Opisanie Elladi II 19, 1
5. ↑   Pavsaniy. Opisanie Elladi II 26, 2
6. ↑   Pavsaniy. Opisanie Elladi II 28, 6
**Jaʼfar ibn Abu Ali Samarqandiy** (arabcha: جعفر بن أبي علي سمرقندي — Jaʼfar ibn Abu Ali Samarqandiy — Toʻliq ismi: Abulabbos Jaʼfar ibn Abu Ali Muhammad ibn Abu Bakr Mustag‘firiy Nasafiy Samarqandiy (vafoti 1040-yil)) — Tarixchi, adib, muhaddis va faqih.

Hayoti
------

Jaʼfar ibn Abu Ali Samarqandiy ko‘zga ko‘ringan tarixchi, adib, muhaddis va faqih bo‘lgan. Dehxudoning „*Lug‘atnoma*" asarida yozilishicha, [[alloma[[ bir necha vaqt Marv va Saraxsda istiqomat qilgan. Shu yerda boshlang‘ich maʼlumotni olgandan keyin Buxoroga borib yashagan va u yerning bir necha olimlaridan taʼlim olgan.
Jaʼfar ibn Abu Ali Samarqandiy Nasaf (Qarshi) shahrida yashab, shu yerda 432/1040-yili vafot etgan.

Faoliyati
---------

Samarqandiy nisbasi uning Samarqandda yashagani yoki u yerda tugʻulganidan dalolat beradi. Jaʼfar ibn Abu Ali Samarqandiy tarix, adabiyot va boshqa fanlar sohasida „*Kitob tarixi Samarqand*", „*Kitob tarixi Nasaf va Kesh* (Shahrisabz)", „*Kitobu-sh-sheʼr va-sh-shuaro*" („Sheʼr va shoirlar haqida kitob"), „*Kitobu-l-vafo*", („Vafo kitobi"), „*Kitob daloili-n-nubuvva*" („Payg‘ambarlik dalillari kitobi"), „*Kitobu-d-daʼa-vot*" („Targ‘ibotlar kitobi"), „*Kitob xutabu-n-nabiy*" („Payg‘ambar xutbalari kitobi"), „*Kitob tibbi-n-nabaviy*" („Payg‘ambarga oid tabobat kitobi") kabi asarlarni yozgan.
Jaʼfar ibn Abu Ali Samarqandiyning otasi Abu Ali Muhammad ibn Mustag‘firiy (318/930-372/982-yillar) ilm olishida ustozi bo‘lgan. Shuningdek, bobosi Abu Bakr Mu’taz ibn Muhammad ibn Mustag‘fir, Abu Muhammad Abdulloh ibn Muhammad Roziy Saraxsda ibn Abu Ali Zohir ibn Ahmad Saraxsiy, Naysaburda Abu Sahl Horun ibn Ahmad Astrobodiy, Buxoroda Abu Abdulloh Muhammad ibn Ahmad Gʻunjor, Marvda Ibrohim ibn Haysam Muhammad ibn Kushmihaniydan taʼlim olgan.
O‘g‘li Abu Zarr shogirdlaridan hisoblanadi, otasidan keyin Nasaf xatibi bo‘lgan. Shuningdek, Abu Mu hammad Abdulaziz Naxshabiy (vafot 56 −457/1064-1065 y.), „Al-ansob" sohibi Sam’oniyning katta bobosi Qozi Abu Mansur Sam’oniy, Abu Muhammad Hasan ibn Ahmad Samarqandiy, Abu Ali Hasan ibn Abdulmalik va boshqalarga ustozlik qilgan.

Asarlari
--------

* „Kitob tarixi Samarqand",
* „Kitob tarixi Nasaf va Kesh",
* „Kitobu-sh-sheʼr va-sh-shuaro",
* „Kitobu-l-vafo",
* Kitob daloili-n-nubuvva",
* „Kitobu-d-daʼavot",
* „Kitob xutabu-n-nabiy",
* „Kitob tibbi-n-nabaviy"

Manbalar
--------

1. ↑  Oʻrta asr sharq allomalari va mutafakkirlarining tarixiy-falsafiy merosi ensiklopediyasi. — Samarqand. Imom Buxoriy xalqaro markazi, 2016. — B. 557.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada O‘rta asr Sharq allomalari ensiklopediyasi maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Alloh yozuvi | *Islom shaxsiyati haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Dehqonobod past togʻlari** — Qashqadaryo viloyatidagi togʻlar. Shim.-sharqda Kichik Oʻradaryoning oʻrta oqimidan janubi-gʻarbda Oʻzbekistan bilan Turk-maniston chegarasidan oʻtuvchi Amudaryo oʻzanigacha davom etadi. Janubi-sharqda Seypitogʻ-Ellikbosh-Jonikmar tizma togʻlari, shim.-gʻarbda Itbaxmastbel tizmasi bilan tutashgan. Bal. 700-1100 m. Dehqonobod past togʻlari anchagina parchalangan. Relyefi oʻydim-chuqur, janubi-sharqida yalang tekisliklar bor. Asosan, kuesta relyef shakllari mavjud. Ohaktosh qatlamlarida karst, eroziya rivojlangan. Dehqonobod past togʻlarini janubi-sharqdan shim.-gʻarbga tomon bir necha soy kesib oʻtgan, ularda asosan, bahorda suv oqadi. Dehqonobod past togʻlari yon bagʻirlarida koʻproq oddiy boʻz tuproqlar tarqalgan. Efemer va efemeroidlar, shuvoq oʻsadi. Dehqonobod past togʻlari asosan, yaylov chorvachiligida foydalaniladi, ayrim qismlarida lalmi dehqonchilik bilan shugʻullaniladi.

Manbalar
--------

1. ↑  "Dehqonobod past togʻlari" *OʻzME*. D-harfi[*sayt ishlamaydi*] Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 
  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |