Spektrograf (spektr va yunon. γραφω yozish) radiatsiya qabul qiluvchisi bir vaqtning o'zida barcha mumkin bo'lgan elektromagnit spektrni ro'yxatdan o'tkazadigan qurilma.

Radiatsiya qabul qiluvchilar fotomateriallar, ko'p elementli fotodetektorlar (CCD yoki o'lchagichlar), elektron optik konvertorlar bo'lishi mumkin. Dispersiya tizimi (nurlanish oqimini to'lqin uzunligiga qarab ajratadigan tizim) prizma, diffraktsiya panjarasi va boshqalar bo'lishi mumkin.

Radiatsiya qabul qiluvchilar fotomateriallar, ko'p elementli fotodetektorlar (CCD yoki o'lchagichlar), elektron optik konvertorlar bo'lishi mumkin. Dispersiya tizimi (nurlanish oqimini to'lqin uzunligiga qarab ajratadigan tizim) prizma, diffraktsiya panjarasi va boshqalar bo'lishi mumkin.

Spektrograf moddalar spektrlarini sanoat va ilmiy tadqiqotlar uchun, astronomik tadqiqotlarda qo'llaniladi. Astronomiyada spektrografdan foydalanish hammaga ma'lum.

Spektrograflar bir vaqtning o'zida spektrning nisbatan keng maydonini qayd etish uchun mo'ljallangan. Monoxromatorlardan farqli o'laroq, fokuslovchi ob'ektivning fokus tekisligida chiqish bo'shlig'i o'rniga ko'p elementli qabul qiluvchi (fotodiod o'lchagich, CCD o'lchagich, CCD matritsa va boshqalar) o'rnatiladi, bu ma'lum bir maydon ichida optik nurlanishni qayd etish imkonini beradi. Spektrograflar asosan spektrning ultrabinafsha (UV), ko'rinadigan va yaqin infraqizil (IQ) mintaqalarida qo'llaniladi, bu hozirda mavjud bo'lgan ko'p elementli nurlanish qabul qiluvchilar (190-2600 nm) bilan bog'liq.

Spektral qurilmalarning xususiyatlari va imkoniyatlarini

belgilaydigan asosiy xususiyatlari:

ishlaydigan spektral diapazon,diafragma va nisbiy teshik,

dispersiya va rezolyutsiya,tarqalgan yorug'lik darajasi,

**Spektral sinflar**

Yulduzlarning katta qismi asosiy sinflardan biriga tayinlanishi mumkin: O, B, A, F, G, K, M. Ushbu tartibda bu sinflar yulduzning samarali haroratini pasaytirishda uzluksiz ketma-ketlikni hosil qiladi va rangda — koʻkdan qizil ranggacha.

Bu sinflarning har biri, oʻz navbatida, haroratni pasaytirish tartibida 0 dan 9 gacha boʻlgan kichik sinflarga boʻlinadi. Pastki sinf belgisi sinf belgisidan keyin qoʻyiladi. masalan, G2 Istisno O sinfidir: u O2 dan O9 gacha boʻlgan sinflardan foydalanadi. Baʼzan B0.5 kabi kasrli sinflar qoʻllaniladi. Yuqori haroratli sinflar va kichik sinflar erta deb ataladi. Quyosh G2 sinfi yoki boshqa sinflar, ular orasidagi shartli chegara sifatida olinishi mumkin va „quyosh" sinflari F va G orasidagi boʻshliqni erta va kech sinflarga ajratish mumkin.

Turli spektr sinf yulduzlari nafaqat harorat va ranglar, balki spektral chiziqlari ham har xil. Masalan, M sinf yulduzlarining spektrlarida turli molekulyar birikmalarning yutilish chiziqlari, O sinf yulduzlarida esa koʻpayib ionlashgan atomlar chiziqlari kuzatiladi. Bu yulduz sirtining harorati bilan bevosita bogʻliq: harorat oshishi bilan molekulalar atomlarga parchalanadi va ikkinchisining ionlanish darajasi oshadi. Turli xil chiziqlarning intensivligiga yulduzning kimyoviy tarkibi ham taʼsir qiladi.

Yulduzlar spektral sinflar boʻyicha nihoyatda notekis taqsimlangan: Somon yoʻli yulduzlarining 73 % ga yaqini M sinfiga, 15 % ga yaqini K sinfiga, 0,00002 % esa O sinf yulduzlariga tegishli. Biroq, yorqinroq yulduzlar uzoq masofalardan koʻrinadiganligi va erta spektrli yulduzlar odatda yorqinroq boʻlganligi sababli, yulduzlarning sinflar boʻyicha kuzatilgan taqsimoti koʻpincha boshqacha koʻrinadi: masalan, yorqinligi 8,5 m dan yuqori boʻlgan yulduzlar orasida, eng koʻp K va A sinflari umumiy boʻlib, barcha yulduzlarning mos ravishda 31 % va 22 % ni tashkil qiladi va eng kam tarqalgan M va O sinflari mos ravishda 3 % va 1 % ni tashkil qiladi.

Asosiy spektral sinflarga qoʻshimcha ravishda, tavsiflangan tasnifga mos kelmaydigan yulduzlar uchun boshqalar mavjud. Bular, masalan, jigarrang mittilar uchun L, T, Y sinflari yoki uglerod yulduzlari va sirkoniy yulduzlar uchun C, S. Wolf-Rayet yulduzlari uchun W sinfi, sayyora tumanliklari uchun P, yangi yulduzlar uchun Q klassi ishlatiladi.