*Huquq manbalari'* — huquqiy nor-malarning ifoda etilish shakllari. Huquqning birlamchi manbai xalqaro huquqning umumeʼtirof etilgan normalari va qoidalari hisoblanadi. Bularga BMT Ustavi, Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi (1948-yil 10-dekabr) va boshqa kiradi.

Normativ-huquqiy hujjatlar huquqning asosiy manbalari qatoriga kiradi. Oʻzbekiston Respublikasida nor-mativ-huquqiy hujjatlarning quyidagi turlarini koʻrsatish mumkin: Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsi-yasi; Oʻzbekiston Respublikasining kon-stitutsiyaviy qonunlari; Oʻzbekiston Respublikasining qonunlari; Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining qarorlari; Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining farmon va qarorlari; Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari; vazirliklar, davlat qoʻmitalari va idoralarning huquqiy hujjatlari; mahalliy davlat hokimiyati organlarining qarorlari.

Huquqning eng qad. manbalaridan biri huquqiy odatdir. Huquqiy odat uzoq davr mobaynida amalda boʻlishi natijasida shakllangan, jamiyatda ijtimoiy munosabatlarni tartibga solishda muhim ahamiyatga ega boʻlgan va davlat tomonidan umummajburiy qoida sifatida tan olingan xulq-atvor qoidasi.

Huquqiy pretsedent ham huquq manbai hisoblanadi. Huquqiy pretsedent sud yoki maʼmuriy organning yozma yoxud ogʻzaki qarori boʻlib, bu qaror kelgusida barcha shunga oʻxshash ishlarni qoʻrib chiqish va hal qilish uchun asos boʻladigan namuna normadir. Huquqiy pretsedentning sud va maʼmuriy pre-sedent shakllari mavjud. Sud pretse-denti AQSH, Avstraliya, Buyuk Britaniya, Kanada va Yangi Zelandiya kabi umumiy huquq amalda boʻlgan davlatlarda huquqning manbai sifatida keng qoʻllanadi.

Normativ shartnomalar ham huquq manbai hisoblanadi. Ikki yoki undan ortiq mustaqil huquq subʼyektlari oʻrtasida tuziladigan hamda ularning huquq va majburiyatlarini oʻrnatadigan, oʻzgartiradigan yoki bekor qiladigan bitimlarga normativ shartno-malar deyiladi. Normativ shartnomalar ayniqsa xalqaro huquqda katta ahamiyatga ega. Normativ shartnomalar qatoriga kiruvchi xalqaro shartnomalar subʼyektlariga koʻra — ikki tomonlama va koʻp tomonlama, xususiyatiga koʻra — norma oʻrnatuvchi va taʼsis etuvchi shartnomalarga boʻlinadi. Huquqning tarixiy rivojlanish davrida huquqiy aqida va gʻoyalar huquqning manbai hisoblangan. Qurʼon, sunna, ijmo va qiyos Musulmon huquqlarning asosiy manbaini tashkil etadi.
Xalqaro huquq normalar ko'rinishida mavjuddir. Har qanday xalqaro huquq normasining mohiyati uning subyektlari irodalarining kelishuvi jarayonida erishilgan bitimdan iboratdir. Har xil holatlarda xalqarohuquqiy normalarni yaratish jarayoni turlicha kechadi hamda turli shakllarni oladi. Xalqaro huquq normalarini yaratishning ana shu shakllari
xalqaro huquq manbalari deb ataladi.
Xalqaro huquq manbalari doirasini belgilashda aksariyat huquqshunoslar ko'pincha BMT Xalqaro sudi statutining 38-moddasiga murojaat
qilishadi. Ushbu moddaga muvofiq nizolarni xalqaro huquq asosida hal
etar ekan, Xalqaro sud konvensiyalarni, xalqaro-huquqiy odatlarni,
madaniyatli millatlar tomonidan tan olingan huquqning umumiy prinsiplarini qo'llaydi. Huquqiy normalarni belgilash uchun qo'shimcha vosita
sifatida sud qarorlari va eng malakali mutaxassislarning nazariyalari (doktrinalari) qo'llanilishi mumkin1.
Keyingi paytlarda Xalqaro sud statutining 38-moddasi asosli tanqidlarga uchramoqda va buning hayratlanarli joyi yo'q. Chunki ushbu
modda Birinchi jahon urushidan so'ng Xalqaro odil sudlov doimiy palatasi
uchun yaratilgan edi. O'sha davrning normativ materiallari esa anchagina qashshoq edi. Xalqaro tashkilotlarning soni juda kam bo'lgan, ayni
chog'da alohida olimlarning asarlari katta obro' qozongandi.
Hozirgi zamon xalqaro huquqi manbalarining tizimi quyidagi uchta
guruhga jamlangan:
Birinchi guruh — xalqaro huquqning universal manbalari:
Xalqaro shartnoma;
Xalqaro odat.
Ikkinchi guruh — xalqaro huquqning maxsus manbalari, ya’ni xalqaro
tashkilotlarning qarorlari.
Uchinchi guruh — xalqaro huquqning qo'shimcha manbalari:
1 Qarang: Birlashgan M illatlar Tashkiloti Ustavi / / Inson huquqlari bo'yicha xalqaro
shartnom alar / M as’ul m uharrir A.X.Saidov. —Т . 2004. 26-b.
www.ziyouz.com kutubxonasi
Huquqning umumiy prinsiplari;
Xalqaro tashkilotlarning rezolyutsiyalari;
Xalqaro sud va arbitrajlaming qarorlari.
6-§. Xalqaro huquqning universal manbalari
Shartnoma — xalqaro huquq manbai.
Shartnoma xalqaro huquq normalarining amaldagi yozma shaklidir.
Xalqaro shartnoma ikki yoki undan ortiq xalqaro huquq subyektlari
o'rtasidagi bitimdir. Xalqaro shartnoma mustaqil davlatlarning ixtiyoriylik
va suveren tenglik asosida kelishilgan irodasi hisoblanadi. Zamonaviy
xalqaro huquqning aksariyat normalari shartnoma xususiyatiga ega.
O'tm ishda ham, hozir ham qog'ozda qayd etilgan normalarni
qo'llashdagi aniqlik va qulaylik tufayli, xalqaro shartnomalar juda ommabop hisoblanadi. Xalqaro-huquqiy tartibga solish vazifalarining murakkablashib borishi natijasida xalqaro shartnomalarning mavqei tobora
ortib bormoqda.
Hozirgi zamon xalqaro huquqiga xos eng muhim jihat ko'p tomonlama shartnomalar soni va mavqeining ortib borayotganidir. Birgina MDH
doirasida 200 tadan ziyod shunday shartnoma tuzilgan. Bu jarayon istiqbolda yanada rivojlanib borishini taxmin etish uchun asoslar yetarlidir.
Ko'p tomonlama shartnomalar soni va mavqeining ortishi dunyoda
faqat davlatlarning hamjihatlikdagi sa’y-harakatlari bilangina tartibga
solish mumkin bo'lgan global muammolar soni ko'payib ketayotgani
bilan izohlanadi. Barcha davlatlar uchun umumiy prinsiplar va normalar asosida umumjahon tartibotini saqlab turish zarurati ham xuddi shu
yo'nalishga qaratilgandir.
Xalqaro huquq nazariyasida xalqaro-huquqiy shartnoma deganda,
xalqaro huquqning asosiy va muhim manbalaridan biri tushuniladi. Bu
BMT Ustavida hamda BMT Xalqaro sudi statutida ham o'z aksini topgan.
1969-yildagi Xalqaro shartnomalar huquqi to'g'risidagi Vena konvensiyasi hamda 1986-yildagi Davlatlar va xalqaro tashkilotlar o'rtasidagi shartnomalar huquqi to'g'risidagi Vena konvensiyasining 2-moddasiga muvofiq,
xalqaro shartnoma — xalqaro huquq tomonidan tartibga solinadigan davlatlar va xalqaro huquqning boshqa subyektlari o'rtasidagi bitimdir.
Shartnoma xalqaro huquq subyektlari o'rtasida ular uchun yuridik
majburiy bo'lgan qoidalar — ulaming o'zaro huquq va majburiyatlarini
belgilash, o'zgartirish yoki bekor qilishga doir xalqaro-huquqiy normalarni yaratish to'g'risidagi bitimni nisbatan aniq va muayyan shaklda
ifoda etadi. Xalqaro huquq normalarining ko'pchiligi shartnomaviy xususiyatga egadir.
Xalqaro shartnomada xalqaro huquq manbayi sifatida ko'p marta
qo'llashga mo'ljallangan umumiy normalar hamda aniq holatlar uchun
www.ziyouz.com kutubxonasi
ilova qilinadigan individual normalar, ya’ni universal va partikulyar
normalar ifodalangan bo'lishi mumkin.
Xalqaro huquq manbalari sirasiga davlatlararo shartnomalami ham,
shuningdek, xalqaro shartnomalar ishtirokidagi shartnomalami ham kiritish qabul qilingan. Unda barcha xalqaro shartnomalar, ularda ishtirok etuvchilar sonidan qat’i nazar, xalqaro huquqning u yoki bu subyektlari uchun xalqaro huquq manbalari hisoblanishini ham ta’kidlash
lozim. Ularga umumiy talablar qo'yiladi. Huquqiy asosli shartnomalargina xalqaro huquqning asl manbalariga mansub hisoblanadi, ya’ni bunday shartnomalar sirasiga faqat ixtiyoriy teng huquqli xohish-iroda sifatida xalqaro huquqning um ume’tirof etilgan prinsiplariga muvofiq,
kuch ishlatmasdan va kuch ishlatish bilan tahdid qilmasdan tuzilgan
shartnomalar kiradi.
Xalqaro huquq nazariyasida xalqaro shartnomalarning xalqaro huquq manbalari sifatidagi turli qirralari qayd etiladi. Ayniqsa, davlat
manfaatlarini ifodalovchi va har qanday davlat qo'shilishi uchun ochiq
bo'lgan universal shartnomalar muhim o'rin tutadi. Ular orasida BMT
Ustavi xalqaro shartnomalar ichida oliy yuridik kuchga ega bo'lib, xalqaro
huquqning asosiy manbayi sifatida alohida ahamiyat kasb etadi.
Odat — xalqaro huquq manbai.
Odat BMT Xalqaro sudi statutining 38-moddasida «huquqiy norma
sifatida qabul qilingan umumiy amaliyot»ning dalili, deb belgilangan.
Bunda ikkita xususiyatini — um um qabul qilingan xulq-atvorni,
shuningdek, uning yuridik norma (opinio juris) sifatida tan olinganini
ko'rish mumkin.
Xalqaro odat normasi — ko'p yillar davomida hamma tomonidan
qo'llanib kelinayotgan yurish-turish qoidalaridir. Xalqaro odatning uch
asosiy xususiyati mavjud:
birinchisi, xalqaro odat normalari uzoq vaqt davomida qo'llanilgan;
ikkinchisi, xalqaro odat normalari xalqaro huquq subyektlari tom onidan tan olingan;
uchinchisi, xalqaro odat normalari huquqiy majburiyligi tan olingan.
Hozirgi zamon xalqaro huquqida odat normalarining ikkita turi
mavjud.
Birinchisi, an’anaviy, amalda yozma holda bo'lmagan, biroq yuridik kuchi tan olingan odatdagi qoidalardan iborat.
Ikkinchisi — xalqaro odatning yangi turi bo'lib, uning tarkibiga
uzoq muddatli amaliyot davomida yaratiladigan emas, balki bir nechta,
hatto bitta hujjatda mavjud bo'lgan va qoida sifatida tan olingan normalar kiradi.
Ikkinchi turga mansub norm alar avval shartnom alarda yoxud
xalqaro kengashlar va tashkilotlar qarorlari kabi nohuquqiy hujjatlarda
www.ziyouz.com kutubxonasi
shakllanadi, keyinchalik esa ularning umumiy xalqaro huquq norm alari degan maqomi e’tirof etiladi. Yuridik jihatdan bu normalar odat
sifatida mavjud bo‘lsa-da, tegishli hujjatlar ular mohiyatining dalili
bo‘lib xizmat qiladi.
Xalqaro tashkilotlar aktlari odatlarga yangi kuch bag‘ishladi. Ana
shu aktlar ko‘magida odat normalari shakllanadi, qayd qilinadi, talqin
etiladi, hayotda qo'llaniladi. Ular tufayli odatning qator an’anaviy nuqsonlarini bartaraf etishga muvaffaq bo'lindi. Endilikda odat anchagina
tez, puxta va pishiq shakllarda yaratiladigan bo'ldi, uning mazmuni
ham hamma uchun tushunarli tus oldi. Xalqaro tashkilotlar rezolyutsiyalari odatning amaldagi tasdig'ini topishida ko'maklashadi, uning mazmun-mohiyatini yangi shart-sharoitga shunday moslashtiradiki, natijada odatning hayot bilan bog'liqligi mustahkamlanib boradi.
Odatning shakllanish jarayonini anglash uchun ikkita asosiy tushunchani aniqlashtirib olish kerak:
birinchidan, amaliyotni;
ikkinchidan, yuridik kuch (opinio juris) sifatida e’tirof etilishini.
Amaliyot subyektlar, ular organlarining harakatini yoxud harakatdan tiyilishini anglatadi. Amaliyot yetarlicha aniq, bir xil bo'lishi kerakki, toki undan umumiy qoida chiqarish mumkin bo'lsin. Odatni belgilashda subyektlar pozitsiyasi, nuqtayi nazari yetarlicha aniq-ravshan ifoda
etilgan amaliyot shakllari (bayonot, nota, kommyunike, xalqaro tashkilotlar rezolyutsiyalari) tobora katta ahamiyat kasb etayotir.
Amaliyotning davomiyligi odatni tan olishda hech qachon hal etuvchi ahamiyat kasb etmagan. Ko'p narsa aniq shart-sharoitga bog'liq
bo'ladi. Keskin o'zgarishlar yuz bergan va paysalga solmay hal etishni
taqozo qiluvchi yangi muammolar paydo bo'lgan paytlarda odat normasi yagona pretsedent, hodisa natijasida ham shakllanishi mumkin.
Ilk Yer sun’iy yo'ldoshining uchirilishi va bunga nisbatan davlatlarning sukut saqlashi chet davlatlar hududlari ustidan fazoda (kosmosda) bezarar parvoz etish huquqi to'g'risida odat normasining paydo
bo'lishiga olib keldi. Natijada amaliyot va opinio juris munosabatlarida
o'zgarish yuz berdi. Agar ilgari ulardan birinchisi muhim mavqe egallab
turgan bo'lsa, endilikda bu mavqega ikkinchisi egalik qila boshladi.
Xalqaro huquqning umumiy normalarini shakllantirishda protest (norozilik) alohida ahamiyat kasb etadi. Protest bildirilmadimi, demak,
davlat yangi odat normasiga rozi.
Xalqaro-huquqiy amaliyotda xalqaro shartnomalar eng aniq va nufuzli dalil sifatida xizmat qiladi. Kodifikatsiyalash odat huquqini siqib
chiqarish va shartnoma huquqi bilan almashtirishga olib kelmaydi. Odat
normasi kodifikatsiya konvensiyasiga kiritilganidan keyin ham o'zining
awalgi shaklida mavjud bo'lib qolaveradi. Bunday hollarda mazmunan
www.ziyouz.com kutubxonasi
bir-biriga muvofiq ikkita norma — shartnoma va odat normalarining
yonma-yon mavjud bo'lishi va amal qilishini kuzatish mumkin.
Amaliyotni belgilash, odat normalarini shakllantirish borasida BMT
Xalqaro sudi alohida o'rin tutadi. Davlatlar sudlarining xalqaro huquq
normalarini qo'llashdagi mavqei ham o'sib bormoqda. Ular faoliyatining natijasi o'laroq, amaliyot odat normalarining dalili sifatida tobora
katta ahamiyatga ega bo'lib bormoqda.
Jami xalqaro-huquqiy tizimlaming o'zagi hisoblangan va ta’sir doirasi
barcha davlatlar va xalqaro tashkilotlarni qamrab olgan umumiy xalqaro
huquq odat normalaridan iboratdir.
Shuningdek, partikulyar, ya’ni ayricha odat ham mavjudki, u cheklangan doiradagi davlatlarning alohida manfaatlarini ifodalaydi. Shu
bois bunday xalqaro-huquqiy odatning shakllanishi barcha manfaatdor
davlatlarning roziligini taqozo etadi.
Xalqaro huquq nazariyasida xalqaro-huquqiy odat deganda, xalqaro
amaliyotda shakllanib ulgurgan va xalqaro huquq subyektlari tom onidan yuridik majburiy ekanligi tan olingan yurish-turish qoidasi tushuniladi. Xalqaro odat aynan davlatlar amaliyoti natijasida tashkil topadi,
bunda u huquqiy norma sifatida tan olinishi orqali xalqaro-huquqiy
odat normasi, degan mazmun kasb etadi. Bunday norma xalqaro odat
shaklida o'zining tashqi ifodasiga ega bo'ladi.
Xalqaro-huquqiy normalar yaratishning shartnomaviy shaklidan farqli
o'laroq, xalqaro-huquqiy odat tegishli qoidalar shakliga mos holda aniq
ifoda etilgan yuridik hujjat sifatida namoyon bo'lmaydi. U xalqaro huquqning barcha yoki ayrim subyektlari o'rtasida takrorlanadigan xalqaro
harakatlar samarasi o'laroq, yuzaga keladi va aniq shaklga ega normadan ko'ra muayyan xulq timsolida ko'proq namoyon bo'ladi. Buning natijasida davlatlarning ziddiyatli va muntazam o'zgarib turadigan
amaliyotida xalqaro odat huquqi normalarini bo'laklarga ajratish aksar
hollarda o'ta qiyinchilik bilan kechadi.
Xalqaro-huquqiy odatga xos jihatlarga uning uzoq muddat qo'llanishi
va xalqaro munosabatlar ishtirokchilari uchun yuridik majburiy kuchga
egaligiga nisbatan ishonch mavjudligi kiradi. Bunda xalqaro huquq subyektlari amaliyotining uzoq muddatliligi nisbiy ahamiyat kasb etadi.
Hozirgi zamon xalqaro munosabatlarida odat normalarini (masalan,
xalqaro kosmik huquq) qisqa muddat oralig'ida yaratish tajribasi mavjud.
Xalqaro-huquqiy odat xalqaro huquq manbayi sifatida tan olinishi
nuqtayi nazaridan universal (umumiy) yoki cheklangan doiradagi xalqaro
munosabatlarda tan olinishi nuqtayi nazaridan partikulyar (mintaqaviy
yoxud mahalliy) bo'lishi mumkin. Oxirgi holatda xalqaro-huquqiy odat
xalqaro huquqning um um e’tirof etilgan prinsiplariga (jus cogens) zid
kelmasligi kerak.
www.ziyouz.com kutubxonasi
Hozirgi zamon xalqaro huquqida odat normalarining ikki turi mavjud.
Birinchisi an’anaviy bo'lib, amaliyotda yozilmagan qoida sifatida shakllangan va yuridik kuchga egaligi tan olinadi. Ikkinchisi — yangi tur,
unga uzoq muddatli amaliyot chog'ida yaratiladigan emas, balki bir
necha yoki bitta hujjatdagi qoidalarni xuddi shu mazmunda tan olish
orqali yuzaga keladigan normalardir. Xalqaro odatlar birinchi navbatda
davlatlar amaliyotida yaratiladi. Odat normalarining yaratilishida hozirgi
davrda xalqaro tashkilotlar qarorlari ham muhim rol o'ynaydi. Xalqaro
tashkilotlar o'z faoliyati jarayonida odat normalari yaratilishi uchun
ham ko'maklashishi mumkin. Bunga misol sifatida BMT Xavfsizlik
kengashi doimiy a’zolarining ovoz berishdan tiyilib turish amaliyotini
aytsak bo'ladi.
Xalqaro-huquqiy odatni xalqaro-huquqiy odatiylikdan farqlash lozim. Xalqaro huquq nazariyasida odatiylik deganda, davlatlarning yuridik majburiy kuchga ega bo'lmagan umumiy amaliyoti tushuniladi.
Odatiylik asosan ayni shu jihati bilan xalqaro-huquqiy odatdan farqlanadi. Xalqaro takalluf ko'rsatish normalari ham odatiylikka kiradi. Elchilik va dengiz tantanali marosimlari (xususan, davlat rahbari yoki hukumat boshlig'ini kutib olish tantanali marosimi; ochiq dengizda kemalaming o'zaro mushakbozligi) odatiylikka yana bir misoldir. Odatiylik
xalqaro huquq normasi sifatida namoyon bo'lishi mumkin (ya’ni, barcha xalqaro muomala ishtirokchilari uchun yuridik majburiylik kuchiga
ega xulq qoidasi sifatida namoyon bo'lishi mumkin). Buning uchun
odatiylik xalqaro-huquqiy odatga yoki huquqning shartnomaviy normasiga aylanishi kerak bo'ladi.
Ta’kidlash joizki, hozirgi zamon xalqaro huquqi aslida ko'p jihatdan shartnoma huquqi hisoblansa-da, xalqaro-huquqiy odat baribir uning
xalqaro huquq manbayi sifatidagi ahamiyatini saqlab qolmoqda. Hozirgi zamon xalqaro munosabatlarida shartnoma va odat huquqlari o'rtasida
o'zaro bog'liqlik kuzatiladi.
Odat normalari o'zlarining xalqaro shartnomalarda mustahkamlab
qo'yilishi orqali shartnoma huquqi normalariga aylanadi. Bunda ular
ko'pincha shartnomaviy yo'l bilan bekor qilinadi, o'zgartiriladi yoki
rivojlantiriladi (masalan, xalqaro huquqni kodifikatsiyalash va ilg'or rivojlantirishga doir xalqaro shartnomalarda). Bundan tashqari, shartnoma
normasi, agar u hamma tomonidan e’tirof etilib, odat huquqining umum
tan olingan normasiga aylansa, tegishli shartnomada ishtirok etmayotgan davlatlar uchun ham odat sifatida namoyon bo'lishi mumkin. Masalan, 1968-yildagi Yadroviy qurollarni tarqatmaslik to'g'risidagi shartnomada hozircha dunyoning barcha davlatlari ishtirok etmayapti, ammo
uning aynan barcha davlatlar uchun majburiy normalar sifatidagi qoidalarini tan olish tobora kengroq tasdig'ini topmoqda.
www.ziyouz.com kutubxonasi
Hozirgi zamon xalqaro huquqi va xalqaro munosabatlar amaliyoti
tahlilidan xulosa qilish mumkinki, ayni bir masala yuzasidan shartnoma
normalari bilan birga odat normalari ham amal qilishi mumkin.
7-§. Xalqaro huquqning maxsus manbalari
Xalqaro tashkilotlar qarorlari — xalqaro huquq manbai.
Hozirgi zamon xalqaro tashkilotlari sonining ortib borishi, ularning
nufuzi va xilma-xilligi xalqaro-huquqiy ijodkorlik jarayonida ishtirokidagi vazifalarining ham xilma-xilligini belgilaydi. Xalqaro tashkilotlarning
huquq normalarini yaratish huquqi ularni tuzgan davlatlar tomonidan
belgilab qo'yiladi va bu haqda xalqaro tashkilot ta’sis hujjatida qayd
etiladi. Unda xalqaro tashkilot vakolatlarining umumiy ko'lami va uning
yuridik normalar yaratish bo‘yicha huquqlari aniq bayon etiladi.
Ko‘p tomonlama xalqaro tashkilotlar asosan o'z vakolatiga kiruvchi
masalalar bo'yicha xalqaro shartnomalar tayyorlash va qabul qilishi bilan ajralib turadi. Bunday hollarda xalqaro tashkilot doimiy ravishda
shartnoma Ioyihalarini tayyorlash uchun zarur tashkiliy asoslarga ega
bo'ladi. Bunda xalqaro shartnoma ham, uni qabul qilish jarayoni ham
to'g'ridan to'g'ri muzokaralar davomida yoki xalqaro konferensiyalarda
tasdiqlanadigan shartnomalardan ko'p farq qilmaydi.
Xalqaro tashkilotlarga a ’zo davlatlar vakillari o'rtasidagi muntazam
aloqalar tufayli tashkilotda u yoki bu sohada mavjud ehtiyojlar va yangi
shakllar yaratish zarurati zudlik bilan aniqlab olinadi. Shuning uchun
xalqaro tashkilot doirasida yangi xalqaro-huquqiy normalar tayyorlashni tashkillashtirish qulayroq va ularni mazmun-mohiyati bo'yicha darajalab chiqish ancha osondir. Masalan, davlat yoki bir guruh davlatlar
xalqaro shartnoma (yuridik kuchga ega normalardan iborat) qabul qilishni yoki umumiy fikrlarini siyosiy normalardan tashkil topgan deklaratsiyalarda yoxud bayonotlarda bildirishni ham taklif qilishi mumkin.
Hozirgi zamon xalqaro shartnomalari nafaqat yuridik soha, balki
siyosiy, iqtisodiy, harbiy, transport, aloqa, sog'liqni saqlash kabi maxsus sohalar bo'yicha ham yuksak malakali bilimga ega bo'lishni talab
qiladi va aynan xalqaro tashkilotlar doirasida yuqori saviyali ekspertlardan foydalanishni ta’minlash imkoniyati nisbatan kengroqdir. Bu
ayniqsa maxsus masalalar bo'yicha tuzilgan xalqaro tashkilotlar va
BMTning ixtisoslashtirilgan muassasalariga ko'proq taalluqlidir. Haqiqatan ham, bugungi kunda alohida sohalar bo'yicha hamkorlikni yo'lga
qo'yishda ularning ahamiyati beqiyosdir. Xalqaro mehnat tashkiloti
(XMT), Birlashgan Millatlar Tashkilotining ta’lim, fan va madaniyat
ishlari bo'yicha maxsus tashkiloti — YUNESKO, Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkiloti, Butun jahon pochta ittifoqi, Butun jahon sog'liqni
www.ziyouz.com kutubxonasi
saqlash tashkiloti va boshqalar maxsus ekspertiza va huquqiy qarorlarni
amalda birlashtirgan holda faoliyat ko‘rsatayotgani bilan ajralib turadi.
Transport, aloqa, sog'liqni saqlash kabi sohalarda band bo'lgan
ko'pchilik tashkilotlar huquqiy emas, balki ma’muriy va texnik normalardan tashkil topgan reglamentlar qabul qiladi va shu yo'l bilan ichki
davlat huquqiga bevosita ta’sir ko'rsatadi.
Ayrim xalqaro tashkilotlarda shartnomalami qabul qilishning alohida
tartibi mavjud. Misol uchun XMT konferensiyasida qabul qilingan konvensiyalar uzil-kesil tasdiqlash uchun tegishli hukumatlaiga yuboriladi.
8-§. Xalqaro huquqning qo‘shimcha manbalari
Huquqning umumiy prinsiplari — xalqaro huquq manbai.
Huquqning umumiy prinsiplari har qanday huquq tizimida amal
qilaveradigan prinsiplardir. Ulaming tarkibi haqida turlicha fikrlar mavjud.
Ayrim huquqshunos olimlarning fikricha, ular «qilmishiga yarasha jazo
olishi kerak» yoki «keyingi norma awalgisini bekor qiladi» deganga
o'xshash yuridik-texnikaviy qoidalardan iborat. Boshqa olimlarning
uqtirishiga qaraganda, huquqning umumiy prinsiplari qatoriga adolatparvarlik yoki vijdoniylik kabi prinsiplami kiritish o'rinlidir.
Xalqaro tashkilotlarning rezolyutsiyalari — xalqaro huquqning manbai.
Ko'pchilik hollarda xalqaro tashkilotlar o'zlarining majburiy yuridik kuchga ega bo'lmagan rezolyutsiyalarida keyinchalik uning ishtirokchilari tomonidan imzolanadigan shartnomalarda aks etishi ko'zda
tutilgan prinsiplar va normalarni belgilaydilar. Masalan, BMT Bosh
Assambleyasining rezolyutsiyalari inson huquqlari bo'yicha shartnomalar majmuyini yaratishda bosh omil bo'ldi. Bu qarorlar, shuningdek.
yadroviy qurollarni tarqatmaslik to'g'risidagi shartnom a, Kosmos
to'g'risidagi shartnoma va boshqa shu kabi xalqaro shartnomalar irnzolanishida ham muhim ahamiyat kasb etdi.
Xalqaro tashkilotlar o'z nizomlariga muvofiq rezolyutsiyalar qabul
qiladilar. Bunday rezolyutsiyalamingayrimlari majburiy bo'lsa, boshqalari
tavsiyaviy xususiyat kasb etadi. Misol sifatida BMT Bosh Assambleyasining rezolyutsiyalarini keltirish mumkin. Ularni yuridik kuchi bo'yicha
uch guruhga bo'lish mumkin.
Birinchi guruh: BMT Bosh Assambleyasining majburiy yuridik kuchga
ega bo'lgan rezolyutsiyalari. Bunday rezolyutsiyalar qatoriga BMTga
yangi a’zo davlatlarni qabul qilish yoki a ’zolarini muayyan huquq va
imtiyozlarini to'xtatish yoxud budjet masalalari to'g'risidagi rezolyutsiyalami kiritish mumkin.
Ikkinchi guruh: davlatlar harakati uchun huquqiy asos bo'luvchi
rezolyutsiyalar. BMT Bosh Assambleyasining rezolyutsiyalari a'zo davlatlar uchun muayyan huquq va majburiyatlar keltirib chiqarishi mumwww.ziyouz.com kutubxonasi
kin. BMTning bunday rezolyutsiyasi har qanday a’zoga rezolyutsiya
asosida harakat qilish huquqini bersa, boshqa davlatlarga ushbu harakatlaming huquqiyligini tan olish majburiyatini yuklaydi.
Uchinchi guruh: BMT Bosh Assambleyasining siyosiy va axloqiy
ahamiyatga molik rezolyutsiyalari. Bunday rezolyutsiyalar yuridik majburiy kuchga ega emas va tavsiyaviy xususiyat kasb etadi. Shuning uchun
ular xalqaro huquq normalari emas. Albatta, BMT Bosh Assambleya
rezolyutsiyalarini bajarmagan a’zo davlatlarga nisbatan muayyan choralar ko'rishi mumkin, ya’ni davlatlarni o‘z rezolyutsiyalarini bajarishga
chaqirishi yoki maxsus qo'm ita (masalan, dekolonizatsiya bo'yicha
qo'mita) tuzishi mumkin. BMTning bunday choralari o'z mazmuni
jihatidan yuridik sanksiyalarga yaqindir.
Xalqaro sudlar va arbitrajlar qarorlari — xalqaro huquqning manbai.
Xalqaro sudlar va arbitrajlaming qarorlari nizoda o'ziga nisbatan
qaror chiqarilayotgan tomon uchungina majburiy kuchga ega bo'ladi.
Ammo BMT Xalqaro sudining qarorlari, odatda, yangi normalarni ishlab chiqishda e’tiborga olinadi, sudlar va arbitrajlaming dalil-isbotlari
esa ko'p hollarda bunday nizolarda tomonlaming pozitsiyasini asoslash
uchun ishlatiladi.
9-§. Davlatlarning bir tomonlama hujjatlari
Davlatlarning bir tomonlama aktlari miqdor jihatidan xilma-xil bo'lib,
ular xalqaro huquq ijodkorligida muhim o'rin tutadi. Bu aktlarni bir
necha guruhga ajratish mumkin.
Birinchi guruh: davlat tomonidan chiqariladigan va boshqa davlatlar
uchun muayyan oqibatlarga ega bo'lishi mumkin bo'lgan aktlar. Buni
davlatlarning Jahon okeanida o'z huquqi va yurisdiksiyasini o'rnatishiga
qaratilgan bir tomonlama aktlar misolida tushuntirish mumkin. Masalan, davlat okean orqali o'tadigan (xuddi Rossiyaning Kamchatka sharqiy sohili bo'ylab o'tgan dengiz chegarasi kabi) o'z chegara chiziqlarini
e’lon qiladi. Bu aktning ta’sir kuchi asosida sohilbo'yi davlati ochiq
dengizdan, ya’ni davlatlar umum foydalanadigan dengiz maydonidan
tegishli qismini egallab oladi. Ayni chog'da, ana shu hududga bevosita
tutash boshqa davlat mavjud bo'lmasa, demak sohilbo'yi davlati bu borada
qo'shimcha muzokaralar o'tkazishga majbur emas. Shu bilan birga,
sohilbo'yi davlatining ushbu akti boshqa davlatlar uchun baliq ovlash,
boshqa xil tabiat zaxiralariga egalik qilish, shuningdek, hududiy dengiz
deb e’lon qilingan suvlarda suzish chog'ida sohilbo'yi davlati qonunchiligiga amal qilish kabi majburiyatlarni yuzaga keltiradi.
Ammo sohilbo'yi davlatining tegishli tartibda chop etilgan mazkur
aktiga nisbatan boshqa davlatlar tomonidan noroziliklar kelib tushmawww.ziyouz.com kutubxonasi
gan taqdirdagina xalqaro huquqning yangi normasi vujudga kelgani haqida gapirish mumkin. Bunday hollarda sohilbo'yi davlatining bir to ­
monlama akti e’tirozsiz tan olinganining qayd etilishi o'rinli bo'ladi.
Bu — bir tomonlama akt bilan o'z-o'zidan normalar darrov yaratilavermaydi, deganidir. Bu holda ham norma bitim yordamida yaratiladi,
bitim esa bir tomondan, bir tomonlama akt tuzilishi, ikkinchi tom ondan, uning sukut saqlash ko'rinishidagi tan olishi tufayli tashkil topadi.
Xalqaro-huquqiy amaliyot shuni ko'rsatmoqdaki, davlatlar o'zlari
uchun yuridik oqibatlarga ega bir tomonlama aktlar, agar mavjud xalqaro
huquq normalariga asoslangan bo'lsa, bunday aktlami tan olishga ko'proq
moyildir. Aytaylik, 12 dengiz mili kengligida, BMTning Dengiz huquqi
bo'yicha konvensiyasida ko'zda tutilganidek, hududiy dengiz chegaralarini belgilash yoki odatiy huquqda mustahkamlanib qolganidek, chegara daryosining o'rtasidan chegara chizig'i o'tkazish biron-bir e ’tirozga
sabab bo'lmaydi.
Ikkinchi guruh: bayonotlar, notalar, davlat rahbarlarining chiqishlari va boshqalar. Bunday aktlardan istalgani davlatning zimmasiga bayonot berilganiga muvofiq tarzda yo'l tutish bo'yicha muayyan majburiyatlar yuklaydi. Tinch okeani orollaridagi Fransiya yadro quroli
sinovlari bo'yicha ishni ko'rib chiqishda BMT Xalqaro sudi fransuz
hukumati sinovlami to'xtatish to'g'risida bergan bayonotning yuridik
ahamiyatiga e’tibor qaratdi. Sud tomonidan fransuz hukumati bayonoti
uning uchun xalqaro-huquqiy majburiyatni yuzaga keltirishi belgilandi.
Bu kabi bayonotlar yuridik yoki faktik holatlarga nisbatan huquqiy
majburiyatlar yaratishga qodirligidan kelib chiqib, ushbu holatning
umume’tirofga molik ekani ta’kidlandi.
Bayonot berayotgan davlatning maqsadi ushbu bayonot uning shartlariga muvofiq tarzda majburiy tus olishidan iborat bo'lgan hollarda
tegishli bayonot yuridik majburiyat hisoblanadi. Biroq bu mutlaqo —
davlatning xohish-irodasiga bog'liq va u o'z majburiyatlarini o'zi istagan paytda bemalol bekor qilishi mumkin, degani emas. Sud tomonidan huquqiy majburiyatlaming yaratilishi va ijro etilishini tartibga soluvchi
prinsiplardan biri halollik, vijdoniylik prinsipi ekani qayd etildi.
Shunday qilib, manfaatdor davlatlar bir tomonlama deklaratsiyalarni e ’tiborga olishi va ularga ishonch bildirishi mumkin va shu tariqa
yuzaga keladigan majburiyatlar hurmat qilinishini talab etishga haqlidir.
Bunday aktlar bayonot bergan davlat uchun majburiyatlarni yuzaga
keltirishi barobarida, boshqa davlatlarga huquq va shu huquqdan foydalanish shartlarini vujudga keltiradi. Huquqdan foydalanishga rozilik
bildirgan tomonlar tegishli shartlarni ham bajarishga majburdir.
Xalqaro-huquqiy amaliyot boshqa davlatlar o'zlariga qo'yilgan shart -
www.ziyouz.com kutubxonasi
larni buzgan hollarda bir tomonlama majburiyatdan bosh tortishning
qonuniyligidan kelib chiqadi. Misol uchun Sobiq SSSR, AQSH ham
shu yo‘ldan borishi sharti bilan yerosti yadro sinovlarini amalga oshirmaslik yuzasidan o ‘z zimmasiga bir tomonlama majburiyat olgandi.
Qo‘shma Shtatlar tomonidan yadro sinovlari o'tkazilganidan so‘ng SSSR
hukumati 1986-yil aprelida bundan keyin o‘zini zimmasiga olgan majburiyatidan ozod, deb hisoblashi to‘g‘risida bayonot berdi.
Uchinchi guruh'. xalqaro huquqda tan olinishi juda muhim ahamiyatga ega bo'lgan aktlar. Qaysidir yuridik akt yoki vaziyatni tan olgan davlat
ana shu e’tirofiga qarshi ish tutishga haqli emas. Boz ustiga, qoida bo'yicha,
e’tirof qaytarib olinishi mumkin emas. E’tirofga misol sifatida yangi davlatlarning paydo bo'lishi, davlat chegaralarining faktik o'zgarishi, nizoli
huquqlar va da’volarning tan olinishi hollarini ko'rsatish mumkin.
To'rtinchi guruh: e’tiroz — e’tirofga mutlaqo zid bo'lgan aktdir. Bu
akt yordamida davlat muayyan vaziyatga nisbatan o'zining noroziligini,
da’vosini va huquqiy oqibatlarga ega boshqa holatlarni izhor etadi. Protest natijasida tegishli vaziyat manfaatdor davlatlar o'rtasida nizo mavzusiga aylanadi. U e’tiroz bildirayotgan davlat uchun hech qanday majburiyatlami yuzaga keltirmaydi.
Beshinchi guruh: voz kechish — davlatning huquq, da’vo, vakolatdan bosh tortishi bo'lib, ular shu paytdan e’tiboran mavjud bo'lmaydi.
Oltinchi guruh: sukut saqlash ko'rinishidagi voz kechishning alohida
holati estoppel bo'lib, uning mazmuni tomonlar o'z harakatlari bilan
bog'lanib qolganini va bu harakatlarga tayangan va o'zi ham shu bo'yicha
harakat qilgan tegishli tomonga ziyon yetkazadigan tarzda talablar qo'yish
mumkin emasligini bildiradi. Masalan, 1969-yilgi Shartnomalar huquqi
bo'yicha Vena konvensiyasining 45-moddasiga muvofiq, agar davlatga
qoida buzilish fakti m a’lum bo'lsa-yu u shartnom a o 'z kuchini
yo'qotayotganiga sukut saqlash ko'rinishida rozilik bildirgan deb hisoblansa, shundan so'ng ushbu davlat shartnomani bekor qilishning qoida
buzilish shaklidagi asosiga murojaat qilish huquqidan mahrum bo'ladi.