**Ahmadiya harakatining ramziy belgisi**
**Ahmadiya** Qoʻshma Shtatlardagi islomiy boʻlimdir. Amerika xalqi va Islomdagi Ahmadiya harakati oʻrtasidagi eng dastlabki aloqa Mirzo Gʻulom Ahmad hayotida boʻlgan. 1911-yilda, birinchi jamoa xalifaligi davrida Hindistondagi Ahmadiya harakati AQShga missiyasiga tayyorgarlik koʻra boshladi. Biroq, faqat 1920-yilda, ikkinchi xalifalik davrida, muftiy Muhammad Sodiq xalifaning koʻrsatmasi bilan Angliyadan Haverfordda AQShga joʻnab ketdi. Sodiq 1920-yilda Qoʻshma Shtatlarda Ahmadiya musulmonlar jamiyatini tuzdi.

**Ahmadiya harakatining dunyo b`ylab tarqalish darajasi** (qancha toʻq boʻlsa, shuncha koʻproq odamni qamrab olgan)
AQShdagi Ahmadiya harakati baʼzi tarixchilar tomonidan Amerikadagi Fuqarolik huquqlari harakatining asoschilaridan biri sifatida qaraladi. Jamiyat 1950-yillargacha afro-amerikalik islomdagi eng nufuzli musulmon jamoasi edi. Bugungi kunda mamlakat boʻylab taxminan 15 000 dan 20 000 gacha amerikalik Ahmadiy musulmonlari tarqalgan.

Tarixi
------

### Ilk aloqalar

 **Aleksandr Rassell Uebb, ingliz-amerikaliklar orasidan islomni birinchi qabul qilganlardan biri**
Amerika xalqi va Hindistondagi Ahmadiy musulmonlar oʻrtasidagi eng dastlabki aloqa Mirzo Gʻulom Ahmadning ilk davrida boʻlgan. 1886-yilda, Ahmadiya harakati tashkil etilishidan taxminan uch yil oldin, <b>Aleksandr Rassell Uebb</b> Ahmad tomonidan chop etilgan reklamaga javoban u bilan yozishma boshlagan. 1886-yilgacha Uebb bir qancha sharqiy dinlarni, shu jumladan buddizmni ham oʻrgangan. Uning Ahmadiya harakati asoschisi bilan ilk muloqoti islomni tushunish yoʻlidagi birinchi jiddiy qadam boʻldi.

Uebbning maktublari uning islomga moyilligidan dalolat bersa-da, uni targʻib qilishga tayyorligini koʻrsatsa-da, xatlar uning dinga kirganligini koʻrsatmasdi. Ammo Ahmadiya Musulmon Jamoati bu yozishmalar Uebbning keyinchalik dinni qabul qilishida muhim rol oʻynaganini taʼkidlaydi. Jeyn Smit yozishicha, bu yozishmalar „[Vebbning] Islomni qabul qilishi uchun kalit boʻlgan".

1890-yillarning boshlarida Hindistonga qilgan tashrifi chogʻida Uebb Ahmad tufayli „Islomga qoʻshilish sharafiga" ega boʻlganini aytdi. Uning Ahmad bilan yozishmalari u mustamlakachilik davrida Hindistonda nasroniy missionerlik faoliyatiga qarshi Islomning yetakchi kurashchilaridan biri sifatida butun Hindistonda shuhrat qozongan davrda boshlangan. Biroq, Uebb bilan dastlabki yozishmalardan soʻng, Ahmad oʻzining masihiy daʼvolari tufayli tezda Islomning eng bahsli shaxslaridan biriga aylandi. Natijada, Uebb Hindistonga tashrifi chogʻida Ahmadni ziyorat qilishdan tiyildi. Shunga qaramay, u Ahmad bilan 1908-yil vafotigacha aloqada boʻlgan. 1906-yilda u Ahmadga undan yiroqlashishga qaror qilganidan afsuslanib, shunday deb yozadi:

*"Afsus! Men Hindistonga keldim, lekin sizni ziyorat qilmadim, garchi siz orqali men toʻgʻri yoʻl-yoʻriq topdim. Siz bilan uchrashmaganimda, baʼzi odamlarni xayr-ehson qilishlari uchun xursand qilishga harakat qildim. Ular oʻz vaʼdalarini bajarmadilar, xayr-ehson ham berilmadi. Endi men shunday odamlar uchun Xudoning odami bilan uchrashishdan oʻzimni mahrum qilganimdan juda afsusdaman".*
Garchi Uebb 1916-yilda vafotigacha Ahmadiylar bilan aloqada boʻlgan va Ahmadiy adabiyotini oʻqigan boʻlsa-da, Ahmadiya adabiyotida Uebbning Ahmadiy musulmon boʻlganligi qayd etilmagan va uning asarida Ahmadiya esxatologiyasiga sadoqat koʻrsatilmagan. Bugungi kunda u islomni eng birinchi ingliz-amerikalik qabul qilganlardan biri sifatida tanilgan.

Ahmad tirikligida harakat bilan aloqada boʻlgan boshqa ilk amerikalik musulmonlar orasida Uebb bilan aloqada boʻlgan va islomni qabul qilgan sobiq protestant ruhoniysi A. Jorj Beyker ham bor edi. Beyker Ahmadning shogirdi muftiy Muhammad Sodiq bilan aloqa oʻrnatgan bir qator Yevropa va Amerika arboblari qatorida edi. U Ahmadiy „*Dinlar sharhi"* jurnalining obunachisi va muallifi edi. Beyker Ahmadning „*Barahin-e-Ahmadiyya*" (1905; Muhammadiy dalillar) beshinchi jildida tilga olingan. U 1904-yildan 1918-yilda vafotigacha harakat bilan aloqada boʻldi. Uebbdan farqli oʻlaroq, Beyker Ahmadiya harakatiga sodiqligini eʼtirof etgan va uning ichida eng qadimgi amerikalik Ahmadiylardan biri hisoblanadi.

 **Jon Aleksandr Doui**
Ahmad gʻayratli yozuvchi boʻlib, taniqli amerikaliklar va yevropaliklar, jumladan, oʻz davrining baʼzi yetakchi nasroniy missionerlari bilan koʻp yozishmalari bilan mashhur edi. Ular orasida Shotlandiyada tugʻilgan amerikalik eʼtiqodli tabib Jon Aleksandr Doui ham bor edi, u Michigan koʻli boʻyida xristian-katolik Apostol cherkovi va teokratik Sion shahriga asos solgan va oʻzini teokratiyaning „Umumiy nazoratchisi" sifatida koʻrsatgan. 1899-yil dekabrda, asr boshlanishidan bir necha daqiqa oldin, Doui oʻzini Xudoning elchisi deb daʼvo qildi va ikki yil oʻtgach, 1901-yilda u oʻzini Bibliya paygʻambari Ilyosning ruhiy qaytishi deb daʼvo qildi va oʻzini „Ilyos tiklovchi" (Ilyos paygʻambar" yoki „Uchinchi Ilyos") deb nomladi. Doui Islom bilan ziddiyatli munosabatlarida butun dunyodagi barcha musulmonlar 25 yil ichida, Iso Masih qaytib kelganidan keyin yoʻq qilinishini bashorat qilgan. 1903-yilda Ahmad Hindistonda Douining soʻzlarini, xususan, uning musulmon olamiga oid bashoratlarini eshitib, „Ibodat dueli"ni taklif qiladi va muayyan shartlarni qoʻydi. Ahmad Douidan musulmonlar haqidagi bashoratlarini bir lahzaga bir chetga surib qoʻyishni iltimos qildi va buning oʻrniga oʻz hayotini qurbon qildi. U Douini oʻrniga Ahmadning oʻlimi uchun bajonidil duo qilishga chaqirdi, Ahmad esa Douining halok boʻlishi uchun ibodat qiladi. Taklif Qoʻshma Shtatlar boʻylab oʻnlab mahalliy va milliy gazetalarda nashr etilgan va Douining bu muammoga qanday munosabatda boʻlishi soʻralgan. Doui na chaqiruvni qabul qildi, na rad etdi. Uning izdoshlari u Nyu-Yorkdagi *mitingga* tayyorgarlik koʻrish bilan band boʻlganligi sababli javob berishga vaqtlari yoʻqligini daʼvo qilishdi. Biroq, 1903-yilda u oʻzining *"Shifo barglari"* davriy jurnalida bilvosita javob berdi:

„Odamlar baʼzan menga aytadilar. — Nega bu, u va boshqa gaplarga javob bermaysiz? Javob bering! Chivin va chivinlarga javob beraman deb oʻylaysizmi? Agar men ularga oyogʻimni qoʻysam, ularning hayotini yoʻq qilaman. Men ularga uchib ketish va yashash imkoniyatini beraman".

  

Doui 1907-yilda Ahmaddan taxminan bir yil oldin vafot etdi. Oʻlimidan bir necha yil oldin Doui taxtdan agʻdarildi. Ahmad va Doui oʻrtasidagi oʻzaro taʼsir va uning oʻlimiga sabab boʻlgan holatlar Ahmadiya harakati aʼzolari tomonidan Ahmadning vaʼda qilingan Masih sifatidagi haqiqatining belgisi sifatida koʻriladi. Douining tanazzulga uchrashi va uning oʻlimidan soʻng, koʻplab gazetalar Ahmadning bashoratlari kontekstida Douining oʻlimini muhokama qildilar. Boston *Sunday Herald gazetasi* „Mirzo Gʻulom Ahmad Masih buyukdir" deb nomlangan ikki sahifali maqola chop etdi.

### Ahmadiyaning Amerikaga kirib kelishi

 **Muftiy Muhammad Sodiq Qoʻshma Shtatlardagi birinchi Ahmadiy missioner**
Amerika xalqi bilan muloqotning erta boshlanishiga qaramay, Ahmadiya Musulmon Jamiyati AQSh missiyasiga faqat 1911-yilda, Birinchi Xalifalik davrida tayyorlana boshlagan. Biroq, deyarli oʻn yil oʻtgach, 1920-yil 24-yanvarda, Ikkinchi xalifalik davrida, mamlakatga birinchi missioner boʻlgan muftiy Muhammad Sodiq Angliyadan SS Haverfordni AQShga joʻnatadi. Bortda Sodiq translantik laynerda oʻtkazgan har bir kunida islom dinini targʻib qilgan. Koʻplab yoʻlovchilar Sodiqning Islom paygʻambari Muhammadning hayoti haqidagi taʼlimotlari va Mirzo Gʻulom Ahmadning Masihning qaytib kelishi haqidagi daʼvolari bilan qiziqib, Xitoy, Amerika, Suriya va Yugoslaviya merosiga ega yetti kishi islom dinini qabul qilishdi. Biroq, SS Haverford Filadelfiya qirgʻoqlariga kelganida, rasmiylar Sodiqni koʻpxotinlik munosabatlariga ruxsat beruvchi dinni targʻib qilishda aybladilar. Rasmiylar uning Qoʻshma Shtatlarga kirishini rad etishdi va undan Yevropaga qaytishni talab qilishdi. Sodiq rad javobini berdi. Qaror ustidan muvaffaqiyatli apellyatsiya berdi, uning davomida u vaqtincha hibsga olindi va yetti hafta davomida Nyu-Jersi shtatining Gloster shahridagi Filadelfiya hibsxonasiga joylashtirildi, u vaʼz qilish harakatlarini davom ettirdi, ammo endi qamoqxona mahbuslari bilan cheklangan edi. Ishdan boʻshatilgunga qadar u Yamayka, Polsha, Rus, Nemis, Belgiya, Portugal, Italiya, Fransiya merosidan 19 kishini jalb qilishga muvaffaq boʻldi. Balki rasmiylar bilan oʻtkazgan sinovlari munosabati bilan Sodiq keyinchalik AQSh immigratsiya qonunlariga koʻra Isoning Qoʻshma Shtatlarga kirishiga ruxsat berilmasligini taʼkidlagan.

### 1920-yil, Nyu-York shahri

1920-yil aprel oyida Sodiqga Qoʻshma Shtatlarga kirishga ruxsat berildi. Ehtimol, Nyu-Yorkning mashhur madaniyatiga qiziqib qolgan boʻlsa kerak, u shaharga sayohat qildi va Manxettenning Medison avenyusida Ahmadiya harakatining birinchi milliy shtab-kvartirasini yigʻdi. Filolog sifatida arab va ibroniy tilshunosligini yaxshi bilgan Sodiq bir necha oy ichida Amerikaning koʻplab davriy nashrlarida, jumladan, „*Nyu-York Tayms*"da islom haqidagi maqolalarini muvaffaqiyatli chop etdi. Bundan tashqari, maʼruzachi va xarizmatik notiq sifatida Sodiq shimoli-sharqdagi bir qancha shaharlarda, jumladan, Chikago, Detroyt, Michigandagi Grand Xeyvens va uning hududi Nyu-York shahrida ellikka yaqin maʼruza oʻqidi. Shunday qilib, bir necha hafta ichida nasroniy va musulmon kelib chiqishi boʻlgan oʻnlab odamlar Islomning Ahmadiya talqinini qabul qildilar. Ular orasida 1900-yillarning boshlarida Islomni qabul qilgan Ahmad Anderson va Jorj Beyker kabi AQShda islomni birinchi qabul qilganlar ham bor edi.

### 1920-1950 – Chikago-Detroyt

 **4448 S. Vabash, Chikago, Amerika Qoʻshma Shtatlarida Ahmadiyaga tegishli boʻlgan birinchi bino, 1923-yil may oyida *The Moslem Sunrise* jurnalida chop etilgan.**
 **Muftiy Muhammad Sodiq sharafiga nomlangan Vabash avenyusi bugungi kunda Amerika Qoʻshma Shtatlaridagi eng qadimgi masjid boʻlgan Al-Sodiq masjidi joylashgan.**
1920-yil oktabr oyida, Sodiq Nyu-York shahriga kelganidan keyin bir necha oy oʻtgach, Sodiq shtab-kvartirasini Illinoys shtatining Chikago shahriga koʻchirdi. Bunga Amerikaning Ahmadiya Musulmon Jamiyatining irqiy boʻlgʻinchilik muammosiga, xususan, qora tanli amerikaliklarni kamsitishga qaratilgan oʻzgarishi hamroh boʻldi. Ehtimol, 20-asr boshlarida Illinoysga mardikor sifatida kelgan afro-amerikalik musulmonlar va arab musulmonlarining ajratilishi sabab boʻlgan Ahmadiylar turli irqiy va etnik elatlarga mansub musulmonlarni birlashtirish va yarashtirish uchun turli urinishlar qilgan. 1920-yilning qishida Sodiq boʻlgʻinchilikka qarshi kurashish va Qoʻshma Shtatlar boʻylab musulmonlar oʻrtasida koʻp irqli birlikni targʻib qilishni maqsad qilgan musulmonlar jamiyati prezidenti etib saylandi. Musulmon boʻlmagan Mohni kotiblikka arab gazetasi boʻlmish *alserat* muharriri saylandi. Koʻp oʻtmay, oʻsha yili Sodiq hamjamiyatning milliy shtab-kvartirasini Michigan shtatining Detroit shahridagi Highland Parkga koʻchirdi. Shahar turli etnik millatga mansub musulmon ishchilarni oʻziga tortdi. Bu harakat mintaqadagi turli musulmon jamoalarini bogʻlash maqsadida qilingan.

1922-yilda Sodiq yana Chikagoga qaytib keldi va 4448 Vabash prospektida harakatning milliy shtab-kvartirasini tikladi. Oʻzgartirilgan uy — masjid va missionerlik uyi sifatida xizmat qilish uchun ishlatilgan. Missiya uyi eng qadimgi islomiy jurnal *The Moslem Sunrise* nashr etilishi kerak boʻlgan joy edi. Chikagoda istiqomat qilar ekan, Sodiq Oʻrta Gʻarbdagi maktablar, klublar va lojalarda Islom haqida ommaviy maʼruzalarini oʻqishda davom etdi. Koʻp marta u dinga oid notoʻgʻri tushunchalarni yoʻq qilishda muvaffaqiyat qozongan va vaqti-vaqti bilan uning nutqlari oʻzgaruvchilarni jalb qilgan. 1923-yilda Sodiq Umumjahon negrolarni yaxshilash uyushmasida bir nechta maʼruzalar oʻqidi va natijada u qardosh tashkilotning 40 aʼzosini islom dinini qabul qildi. 1923-yil sentabrda Sodiq AQShdan Hindistonga joʻnab ketdi. Uning oʻrniga Jamiyatning yana bir missioneri Muhammad Din tayinlandi. Sodiq uch yil davomida 700 amerikalikni islom diniga qabul qilishiga sababchi boʻlgan. Muftiy Muhammad Sodiq sharafiga nomlangan Vabash avenyusi bugungi kunda Amerika Qoʻshma Shtatlaridagi eng qadimgi masjid boʻlgan Al-Sodiq masjidi joylashgan.

Harakatning dastlabki qabul qilingan, odatda turli etnik millatlarga mansub boʻlganlardan farqli oʻlaroq, Sodiqning Chikago davridagi dinga oʻtganlar asosan afro-amerikalik boʻlib, nisbatan kamroq oq tanli amerikalik edi. Chikago va Detroyt shaharlari va qaysidir darajada Sent-Luis, Missuri va Gari, Indiana 1920-yillarda Ahmadiya missionerlik faoliyatining asosiy markazlari edi.

Elias Rassel va rus tatarlaridan boʻlgan Jeyms Sodik Ahmadiya faoliyatining asosiy arboblaridan edi. Baʼzi afro-amerikalik imon keltirganlar Jamiyatning taniqli missionerlari sifatida paydo boʻldi. Misol uchun, ilgari mason yoki Mavri ilmiy ibodatxonasining aʼzosi boʻlgan Ahmad Din Missuri shtatining Sent-Luis shahrida missioner etib tayinlangan. Din shaharda 100 ga yaqin dinga oʻtganlarni qabul qilgani aytiladi. Dinni qabul qilganlardan biri J.H. Xumfaries nasroniylikdan hafsalasi pir boʻlganidan soʻng Ahmadiya jamoasining faol missioneriga aylandi. Humpharies belgiyalik-kongolik muhojir boʻlib, Tuskegee institutida evangelist protestant xizmati uchun tahsil olgan.

 **Ahmadiylar harakatiga ilk kelganlar. Markazda ikki missioner, soʻfiy Bengali va Xalil Nosir oʻtiribdi.**
1920-yillarning oxirida soʻfiy Bengali Qoʻshma Shtatlarga keldi va Muhammad Dinni missioner sifatida almashtirdi. Bengali Sodiqning butun mamlakat boʻylab maʼruza qilish anʼanasini tikladi. Maʼruzalar islom paygʻambari Muhammadning hayoti haqidagi nutqlardan tortib, Qoʻshma Shtatlardagi irqiy xurofotni bartaraf etish masalasiga qadar turlicha boʻldi. Kelganidan keyin bir necha yil ichida u yetmishdan ortiq maʼruzalar oʻqidi, ulardan baʼzilariga koʻp irqli ekumenik nasroniy tashkiloti, *"Eʼtiqodlar birligi* "tomonidan yordam berildi. Tashkilot homiylik qilgan joylar orasida Chikago ibodatxonasi, Birinchi jamoat cherkovi, Xalq cherkovi va Sinay ibodatxonasi erkaklar klubi bor edi. Ushbu maʼruzalarning aksariyati 2500 kishigacha boʻlgan katta miqdordagi auditoriyani qamrab oldi. Shimoli-gʻarbiy universitet va Chikago universiteti kabi oliy taʼlim muassasalari muzokaralar uchun boshqa sharoitlarni oʻz ichiga oldi. *Chicago Daily Tribune* va *Chicago Daily News kabi gazetalarda koʻplab nutqlar yoritilgan.* Garchi Sodiq davridan farqli oʻlaroq, Ahmadiya jamoasi oʻzining koʻp irqli ritorikasini pasaytirgan boʻlsa-da, ehtimol FQBning Amerika musulmon guruhlarini potentsial fitnaga gumon qilib boʻlish kampaniyasiga javoban, irqchilik masalasini hal qilishda davom etdi.

1932-yil avgust va sentabr oylarida Ahmadiya harakati Butunjahon dinlar ittifoqi konvensiyasida ishtirok etdi. Xalifa va Ahmadiya harakatining jahon rahbari Mirzo Bashiriddin Mahmud Ahmadning murojaati bilan ochilgan qurultoyda Ahmadiy musulmon, Butun Hindiston musulmonlar ligasining sobiq prezidenti Muhammad Zafarulloh Xonning „Islom, dunyo tinchligi va taraqqiyotini targʻib qilish" mavzusidagi nutqi namoyish etildi. 1935-yil 1-sentabrda boʻlib oʻtgan konferensiyada Bengali oʻz diniga kirganlar oʻrtasidagi ijobiy irqiy munosabatlarga amaliy misol keltirishga harakat qildi. U oq tanli Muhammad Ahmad va qora tanli Umarxonni tanishtirdi. Ikki kishi irqiy munosabatlarga tegishli islomiy fazilatlarni muhokama qilishdi. Ehtimol, eng koʻzga tashlanadigan narsa Chikago ibodatxonasi binosida boʻlib oʻtgan konferensiya boʻlib, unda turli diniy va irqiy kelib chiqishi maʼruzachilar ishtirok etgan. „Ranglar va irqiy xurofotni qanday yengishimiz mumkin?" deb nomlangan konferensiya. 2000 dan ortiq kishi ishtirok etdi. 1940-yillarga kelib, Ahmadiya harakatining Qoʻshma Shtatlarda 5000 dan 10 000 gacha aʼzolari bor edi, bu butun dunyo boʻylab oʻsib borayotgan 2 million aʼzoni koʻrishda kichik zarracha edi. Bundan tashqari, 1940-yillarda Ahmadiya harakati oʻz eʼtiborini afro-amerikaliklarga qarata olmay, yana keng jamoatchilikka qarata boshladi.

1940-yillarda Chikago, Vashington, Pitsburg, Pensilvaniya, Kanzas-Siti, Missuri va Klivlend (Ogayo) Ahmadiya missionerlik faoliyatining asosiy markazlari edi. Pitsburglik taniqli Ahmadiy oʻqituvchisi Yusuf Xon Moorish Ilmiy Maʼbadining parchalangan guruhini tarbiyalash uchun mas’ul edi. Umar Klivlend va Ogayo shtati Klivlend shahridagi afro-amerikalik Ahmadiy musulmon Vali Akram bu davrdagi asosiy missioner shaxslar edi. Klivlend *The Moslem Sunrise* haqida bir nechta maqolalar chop etdi. Akramning ishi natijasida shaharda 200 ga yaqin dinni qabul qilganlar boʻlgan, ularning aksariyati afro-amerikaliklar edi. Shaharda Ahmadiy musulmonlari orasida millatlararo va dinlararo nikohlar tez-tez boʻlib turardi.

### *Musulmon quyosh chiqishi*

1921-yilning yozida Sodiq Qoʻshma Shtatlarda birinchi islomiy jurnal „*The Moslem Sunrise*"ga asos solib, uni har chorakda bir marta nashr ettirardi, uning birinchi soni 1921-yil 21-iyulda chiqqan. Har bir sonning muqovasida Shimoliy Amerika qitʼasi boʻylab quyosh chiqishi aks ettirilgan boʻlib, bu, ehtimol, Qoʻshma Shtatlarda islomning yuksalishi va Islom paygʻambari Muhammad sollallohu alayhi vasallamning „Oxirgi kunlarda gʻarbdan quyosh chiqadi" degan soʻzining bashoratli ramziy maʼnosini anglatadi." Birinchi chorakda 646 ta soʻrov kelib tushdi va 2000 ga yaqin paket joʻnatildi. Nashrning taxminan 500 nusxasi mason lojalariga va 1000 nusxa Ahmadiya adabiyoti, shu jumladan nashrning nusxalari butun mamlakat kutubxonalariga pochta orqali yuborilgan. Qabul qiluvchilar orasida Genri Ford, Tomas Edison va Amerika Qoʻshma Shtatlarining oʻsha paytdagi prezidenti Uorren Xarding kabi bir qancha zamonaviy taniqli shaxslar bor edi.

Musulmon yurtlarining mustamlaka qilinishi va shu tariqa musulmon dunyosi bilan aloqaning kuchayishi natijasida Islom dini Amerika ommaviy axborot vositalarining tobora koʻproq tanqid qurboniga aylanib bordi. Sodiq va Amerika Ahmadiya Musulmon Jamiyati "Muslim *Sunrise* "dan Islom va Qurʼonni nasroniy polemikalaridan himoya qilish uchun vosita sifatida foydalangan. 20-asr boshlarida Amerikada irqiy murosasizlikni tan olgan Sodiq irqlararo totuvlik uchun islomiy sifatni ham ommalashtirdi. Nashr afro-amerikalik-islom munosabatlariga, jumladan, Islom xalqi va Moorish ilm-fan ibodatxonasining dastlabki rivojlanishiga katta taʼsir koʻrsatdi.

Boshqa tomondan, nashr Sodiqning asosiy oqimdagi Amerika protestant xristianligi va Amerika ommaviy axborot vositalari bilan munosabatlarini keskinlashtirdi. 1943-yilgi Detroyt poygasi gʻalayonini muhokama qilar ekan, jurnal vaziyatni „mamlakatning yaxshi nomidagi qora dogʻ" sifatida tasvirlaydi. Taxminan besh yil oʻtgach, 1948-yilda jurnal presviterian, lyuteran va unitar nasroniy konfessiyalariga tegishli 13 600 cherkovni hujjatlashtirdi va faqat 1331 tasida „rangli aʼzolar" bor degan xulosaga keldi. Sodiq mamlakatga kelgach, Amerikadagi hukmron protestant jamoalari bilan koʻp irqli harakat va dinlararo totuvlikni tasavvur qildi.

Biroq, keyinchalik Sodiq tushunganidek, Sodiq bilan aloqada boʻlgan oʻsha davrdagi koʻplab oq protestantlar Amerika jamiyatining Ahmadiy musulmon ideali yoʻlida ishlashni istamagan. Binobarin, amerikalik Ahmadiy missionerlik faoliyati koʻproq afro-amerikalik aholi tomon siljidi.

### 1950-1994: Vashington, Kolumbiya okrugi

 **Amerika Fazl masjidi AQSh poytaxti okrugidagi birinchi masjid edi.**
1950-yilda Amerika Ahmadiya harakati oʻz qarorgohini Vashingtonga koʻchirdi va 1990-yillarning boshlarigacha qirq yildan koʻproq vaqt davomida shtab-kvartirasi boʻlib xizmat qilgan Amerika Fazl masjidini tashkil qildi. 1950-yillar koʻplab afro-amerikalik musiqachilar Islom dini bilan tanishgan va Ahmadiya Musulmonlar Jamiyatining aʼzolari sifatida gullab-yashnagan davr edi.

20-asrning oxirlarida afro-amerikalik islomga Ahmadiya taʼsiri biroz pasaydi. Hamjamiyat oʻzining dastlabki tarixidagi kabi koʻp izdoshlarni jalb qilmagan. Buning uchun bir nechta sabablar taxmin qilingan. Afro-amerikaliklar orasida qora tanli millatchilikning kuchayishi, Ahmadiyning koʻp irqli global oʻziga xoslik idealidan farqli oʻlaroq, mumkin boʻlgan sabablardan biri sifatida keltirilgan. 1950-yillardan keyin, odatda, qora tanli amerikaliklarga xizmat qiladigan Islom millati Ahmadiya harakatidan koʻra koʻproq izdoshlarni oʻziga jalb qila boshladi. Boshqa tomondan, arab dunyosidan musulmon immigratsiyasining kuchayishi bilan afro-amerikaliklar oʻzlarining islomiy oʻziga xosligini" arablashtirishni" xohlashgan boʻlishi mumkin, bu mamlakatdagi ilk Ahmadiy missionerlarning Janubiy Osiyo merosiga ziddir.

Keyinchalik, 1970-yillardan boshlab, sunniy musulmonlar afro-amerikalik hamjamiyatdan koʻp oʻgiruvchilarni jalb qila boshladilar. Biroq, Hamjamiyatning sekin rivojlanishiga hissa qoʻshgan turtki omillar orasida afro-amerikaliklar va Pokiston merosining oʻsib borayotgan immigrant Ahmadi jamoalari oʻrtasidagi madaniyatlar toʻqnashuvi kiradi. Missionerlar ular bilan mustamlakachilik oqibatlarini sotib olib, bir tomondan hind madaniy meʼyorlarini talab qilgan boʻlsa, boshqa tomondan afro-amerikalik madaniyatni inkor etgan boʻlishi mumkinligi taʼkidlangan. 1970- va 1980-yillarning oʻn yilliklarida Ahmadiya Jamiyati afro-amerikalik aholi orasidan oz boʻlsa-da, koʻp sonli dinga oʻtganlarni jalb qilishda davom etdi. Yaqin Sharqdan musulmon immigrantlar sonining koʻpayishiga qaramay, Hamjamiyat Amerika Islomining oʻzgaruvchan dinamikasida namunali koʻp irqli model boʻlib qoldi, bu koʻpincha xilma-xillik muammolari va irqiy ustunlik haqidagi taxminlar bilan kurashdi. Uning sinfiy yoʻnalishlar boʻyicha qisman madaniyatga ega boʻlishi mumkinligi taʼkidlangan.

Xalifalarning sayohatlari
-------------------------

### Xalifa IV

 **Baitus Samee, Xyuston, Texas, Qoʻshma Shtatlarda toʻrtinchi xalifa tomonidan ruxsat etilgan beshta yirik masjid loyihalaridan biri edi.**
1980-yillarda toʻrtinchi xalifa va harakatning butun dunyo boʻylab rahbari Mirza Tohir Ahmad 1987-yilda AQShning Los-Anjeles, Chikago, Xyuston va Vashington kabi yirik shaharlarida va uning atrofida quriladigan beshta yirik masjid loyihasiga ruxsat berdi. Xalifa Qoʻshma Shtatlar boʻylab sayohat qildi va mamlakat boʻylab bir nechta masjidlar uchun poydevor toshlarini qoʻydi. Masalan, 1987-yil 23-oktabrda u Mirzo Gʻulom Ahmadning tugʻilgan joyi Hindistonning Qadiyon shahridan maxsus sotib olingan gʻisht bilan Kaliforniyaning Chino shahridagi Baytul Hamid masjidiga tamal toshini qoʻydi. Masjid xalifa tomonidan 1989-yilda ikkinchi safarida ochilgan edi.

### Xalifa V

Ahmadiya Musulmon Jamiyatining amaldagi va beshinchi xalifasi Mirzo Masrur Ahmad 2012-yil iyun oyida Amerika Qoʻshma Shtatlarining yillik konventsiyasida qatnashdi. Tashrifi doirasida, 2012-yil 27-iyun kuni u Tom Lantos Inson huquqlari boʻyicha komissiyasi va Amerika Qoʻshma Shtatlarining Xalqaro diniy erkinlik boʻyicha komissiyasi hamkorligida Kapitoliydagi Reybern uyi idorasi binosida oʻtkazilgan ikki partiyali qabulda nutq soʻzladi.

Qabulda Vakillar palatasining Demokratik partiyasi yetakchisi Nensi Pelosi, amerikalik senator Robert Keysi, AQSh Kongressi aʼzolari Bred Sherman, Frenk Vulf, Mayk Xonda, Keyt Ellison, Zoi Lofgren va AQShning Xalqaro diniy erkinlik boʻyicha komissiyasi raisi Katrina Lantoslar ham soʻzga chiqdi. Lofgren, shuningdek, Ahmadga ikki partiyaviy AQSh Vakillar palatasining uni Vashingtonda kutib olish va uning tinchlikka qoʻshgan hissasini sharaflash toʻgʻrisidagi rezolyutsiyasi (H. Res 709) nusxasini taqdim etdi. Tadbirda jami 130 dan ortiq nufuzli shaxslar, jumladan, AQSh Kongressining 30 nafar aʼzosi, diplomatik korpus aʼzolari, yagona xizmatlar vakillari, nodavlat notijorat tashkilotlari rahbarlari, professorlar, fikr yetakchilari, dinlararo va jamiyat yetakchilari ishtirok etdi.

2013-yil 11-may kuni Amerika Qoʻshma Shtatlarining Gʻarbiy sohiliga birinchi safari chogʻida Mirza Masrur Ahmad Beverli-Xillzdagi Montaj mehmonxonasida oʻtkazilgan „Global tinchlik tushligi"da „Islom yechimi dunyo tinchligiga erishish" deb nomlangan asosiy nutq soʻzladi. CA. Tadbirda 300 dan ortiq taniqli shaxslar ishtirok etdi. Maxsus mehmonlar orasida: Kaliforniya gubernatori leytenanti Gavin Nyusom, Kaliforniya shtati nazoratchisi Jon Chiang, Los-Anjeles meri Erik Garsetti, Los-Anjeles okrugi sherifi Li Baka, Kaliforniya sobiq gubernatori Grey Devis, AQSh kongressi azosi Karen Bass, AQSh kongressi azosi Gloriya Negrete Chu Makleod, AQSh Kongressi aʼzosi Julia Braunli va AQSh Kongressi aʼzosi Dana Rorabaxer. Los-Anjeles meri Erik Garsetti va Los-Anjeles shahar kengashi aʼzosi Dennis Zayn Ahmadga shaharning maxsus oltin kalitini sovgʻa qildi.

Kundalik hayotga taʼsiri
------------------------

### Amerikada islom dini

Muftiy Muhammad Sodiq boshchiligidagi AQSh Ahmadiya Musulmonlar Jamiyati afro-amerikalik musulmonlar uchun birinchi koʻp irqli jamoa tajribasini taqdim etdi. 1960-yillargacha islomiy adabiyotlarning aksariyati Ahmadiya harakati tomonidan nashr qilinar edi. Jamiyat Amerika Qoʻshma Shtatlarida birinchi islomiy jurnalni va birinchi Qur’on tarjimasini nashr etdi. Tyornerning soʻzlariga koʻra, Ahmadiya harakati „1950-yillargacha afro-amerikalik islomdagi eng nufuzli jamoa boʻlgan".

Garchi dastlab Ahmadiya saʼy-harakatlari katta miqdordagi irqiy va etnik guruhlarga qaratilgan boʻlsa-da, keyinchalik chuqur ildiz otgan irqiy taranglik va kamsitishning amalga oshishi Ahmadiy musulmon missionerlarining eʼtiborini asosan afro-amerikaliklar va musulmon immigrantlar jamoasiga qaratishga majbur qildi va ularning faol tarafdorlariga aylandi. Ahmadiy musulmonlar afro-amerikalik musulmonlar uchun birinchi koʻp irqli jamoa tajribasini taklif qildilar, buhind madaniyati va pan-afrikanizm elementlarini ham oʻz ichiga olardi.

20-asrning oxirlarida afro-amerikalik islomga Ahmadiya taʼsiri biroz pasaydi. Hamjamiyat oʻzining dastlabki tarixidagi kabi koʻp izdoshlarni jalb qilmagan. Biroq, Ahmadiy musulmonlar oʻz saflaridan oʻtgan koʻplab afro-amerikaliklarni tarbiyalab, taʼsirchan kuch boʻlishda davom etdilar. Koʻpincha sahna ortida ishlagan Jamiyat afro-amerikalik-Islom munosabatlariga chuqur taʼsir koʻrsatdi. Xususan, Jamiyat Islom xalqi yetakchisi Ilyos Muhammad va uning sunniy musulmon boʻlgan oʻgʻli Varit Din Muhammadga taʼsir qilgani aytiladi.

Malkolm X Norfolk qamoqxonasi koloniyasida boʻlganida, u yerga Ahmadiy missioner Abdul Hamid tashrif buyurdi, u adabiyotlarda Umar Xalil deb atalgan. Keyinchalik Hamid unga arab tilida islomiy ibodatlar kitobini yubordi, uni Malkolm fonetik jihatdan yodlab oldi.

1952-yilda ozodlikka chiqqanidan keyin Malkolm bir necha bor Islom millatini anʼanaviy Islom shakliga kiritishga harakat qildi. Taxminlarga koʻra, u bir vaqtlar oʻzini „osiyolik" deb ataganiga ham shu sabab boʻlgan boʻlishi mumkin. Keyinchalik u „Alloh bir xalq yoki irqning emas, balki butun olamlarning yagona ilohidir va shu tariqa barcha xalqlarni yagona umuminsoniy birodarlikka aylantirgan" deb taʼkidlagan. U Lui DeKaroning fikricha, nasl-nasabi Ahmadiya harakati taʼsiridan kelib chiqqan holda koʻrish mumkin boʻlgan universal va koʻp irqli eʼtiqod tushunchasini takrorlaydi.

Demografiyasi
-------------

1921-1925- yillar orasida Ahmadiya Musulmon Jamiyatiga 1025 kishi qabul qilingan, ularning aksariyati Chikago va Detroytdan kelgan afro-amerikaliklar edi. 1940-yillarga kelib, Ahmadiya harakati AQShda 5000 dan 10000 gacha aʼzoga ega edi. 1980-yillarga kelib, mamlakatda 10 000 ga yaqin Ahmadiy musulmonlari bor edi, ularning 60 % afro-amerikaliklar edi. Qolganlari Pokiston, Hindiston va Afrika qitʼasidan kelgan muhojir aholidan iborat edi. Bugungi kunda butun mamlakat boʻylab taxminan 15 000 dan 20 000 gacha Ahmadiy musulmonlari bor. Ahmadiy musulmonlar AQShning bir qancha shtatlarida mavjud boʻlsa-da, Nyu-York, Chikago, Detroyt, Los-Anjeles, Vashington, Baltimor va Ogayo shtati Deyton shaharlarida katta jamoalar mavjud.

Musulmonlar qon topshirish marosimi
-----------------------------------

2001-yil 11- sentabr voqealarining oʻninchi yilligidan beri Ahmadiya Musulmon Jamiyati aʼzolari har yili hujumlarda halok boʻlganlar xotirasiga qon topshirish marosimini oʻtkazmoqda. Amerikaning Ahmadiya xayriya tashabbusi va Amerika Qizil Xoch jamiyati bu tashabbusining birinchi yilida 11 000 pint qon toʻplagan. Tashabbus 11-sentabrdan keyingi davrda keskinlik kuchayib borayotgan bir paytda turli odamlarni birlashtirishga qaratilgan edi. Bu, shuningdek, hujum qurbonlarini hurmat qilishga urinishdir.

Manbalar
--------

1. ↑  „1920 – 2020 Centennial of the Ahmadiyya Muslim Community USA". *The Official Website of Ahmadiyya Muslim Community USA*. Qaraldi: 2-aprel 2021-yil.
2. 1 2 3 4  Turner 1997, s. 138 harvnb error: no target: CITEREFTurner1997 (help)
3. 1 2 3  Abd-Allah 2006, ss. 60–61 harvnb error: no target: CITEREFAbd-Allah2006 (help)
4. 1 2  Abd-Allah 2006, s. 62 harvnb error: no target: CITEREFAbd-Allah2006 (help)
5. 1 2 3  Singleton 2007, ss. 23–25 harvnb error: no target: CITEREFSingleton2007 (help)
6. ↑  Abd-Allah 2006, s. 63 harvnb error: no target: CITEREFAbd-Allah2006 (help)
7. ↑  Bowen 2015, ss. 170–172 harvnb error: no target: CITEREFBowen2015 (help)
8. ↑  Geaves 2018, s. 125 harvnb error: no target: CITEREFGeaves2018 (help)
9. ↑  Bowen 2015, s. 171 harvnb error: no target: CITEREFBowen2015 (help)
10. 1 2  Luqman 2019, s. 47 harvnb error: no target: CITEREFLuqman2019 (help)
11. ↑  Luqman 2019, ss. 44–48 harvnb error: no target: CITEREFLuqman2019 (help)
12. ↑  Lindsay 1980 harvnb error: no target: CITEREFLindsay1980 (help)
13. ↑  Serle 1949 harvnb error: no target: CITEREFSerle1949 (help)
14. ↑  Alexandria Gazette & June 27, 1903. sfn error: no target: CITEREFAlexandria\_GazetteJune\_27,\_1903 (help)
15. ↑  The Saint Paul Globe & June 24, 1903. sfn error: no target: CITEREFThe\_Saint\_Paul\_GlobeJune\_24,\_1903 (help)
16. ↑  The Inter Ocean & June 27, 1903. sfn error: no target: CITEREFThe\_Inter\_OceanJune\_27,\_1903 (help)
17. ↑  The Inter Ocean & June 28, 1903. sfn error: no target: CITEREFThe\_Inter\_OceanJune\_28,\_1903 (help)
18. ↑  McDermott harvnb error: no target: CITEREFMcDermott (help)
19. ↑  Ahmad 1984 harvnb error: no target: CITEREFAhmad1984 (help)
20. ↑  The Scranton Truth & June 4, 1907. sfn error: no target: CITEREFThe\_Scranton\_TruthJune\_4,\_1907 (help)
21. ↑  The Sunday Herald & June 23, 1907. sfn error: no target: CITEREFThe\_Sunday\_HeraldJune\_23,\_1907 (help)
22. ↑  Turner 1997, ss. 114–116 harvnb error: no target: CITEREFTurner1997 (help)
23. ↑  Turner 1997, s. 123 harvnb error: no target: CITEREFTurner1997 (help)
24. ↑  Turner 1997, ss. 118–119 harvnb error: no target: CITEREFTurner1997 (help)
25. ↑  Turner 1997, ss. 119–121 harvnb error: no target: CITEREFTurner1997 (help)
26. ↑  Iqbal, Anwar (24–iyul 1987–yil). „Ahmadis find place to worship without fear". *The Chicago Tribune*. CXLI-jild, № 205. Sec.2, p.5-bet.`{{cite magazine}}`: CS1 maint: date format ()
27. 1 2  Turner 1997, ss. 124–126 harvnb error: no target: CITEREFTurner1997 (help)
28. 1 2  Turner 1997, s. 127 harvnb error: no target: CITEREFTurner1997 (help)
29. 1 2  Turner 1997, ss. 130–131 harvnb error: no target: CITEREFTurner1997 (help)
30. 1 2 3  Turner 1997, s. 132 harvnb error: no target: CITEREFTurner1997 (help)
31. 1 2 3  Turner1997, s. 134 harvnb error: no target: CITEREFTurner1997 (help)
32. 1 2  Turner 1997, s. 135 harvnb error: no target: CITEREFTurner1997 (help)
33. 1 2  Turner 1997, s. 136 harvnb error: no target: CITEREFTurner1997 (help)
34. ↑  Turner 1997, ss. 121–122 harvnb error: no target: CITEREFTurner1997 (help)
35. ↑  Marable 2011 harvnb error: no target: CITEREFMarable2011 (help)
36. ↑  Howard 2011, s. 223 harvnb error: no target: CITEREFHoward2011 (help)
37. 1 2  Turner 1997, s. 140 harvnb error: no target: CITEREFTurner1997 (help)
38. ↑  Turner 1997, s. 141 harvnb error: no target: CITEREFTurner1997 (help)
39. ↑  Turner 1997, s. 144 harvnb error: no target: CITEREFTurner1997 (help)
40. ↑  The San Bernardino County Sun & October 17, 1987. sfn error: no target: CITEREFThe\_San\_Bernardino\_County\_SunOctober\_17,\_1987 (help)
41. ↑  The San Bernardino County Sun & July 5, 1989. sfn error: no target: CITEREFThe\_San\_Bernardino\_County\_SunJuly\_5,\_1989 (help)
42. ↑  Market Watch & June 1, 2012. sfn error: no target: CITEREFMarket\_WatchJune\_1,\_2012 (help)
43. ↑  Jewish Journal & May 15, 2013. sfn error: no target: CITEREFJewish\_JournalMay\_15,\_2013 (help)
44. ↑  Turner 1997 harvnb error: no target: CITEREFTurner1997 (help)
45. ↑  DeCaro 1996, ss. 136–137 harvnb error: no target: CITEREFDeCaro1996 (help)
46. ↑  Marable 2011, ss. 73–74 harvnb error: no target: CITEREFMarable2011 (help)
47. ↑  Bayoumi 2001, ss. 251–263 harvnb error: no target: CITEREFBayoumi2001 (help)
48. ↑  Turner 1988, ss. 9–10 harvnb error: no target: CITEREFTurner1988 (help)
49. ↑  Washington Times & February 27, 2014. sfn error: no target: CITEREFWashington\_TimesFebruary\_27,\_2014 (help)
50. ↑  Gainesville Sun & October 29, 1994. sfn error: no target: CITEREFGainesville\_SunOctober\_29,\_1994 (help)
51. ↑  CNN & September 11, 2012. sfn error: no target: CITEREFCNNSeptember\_11,\_2012 (help)
52. ↑  The Battalion Online & September 10, 2014. sfn error: no target: CITEREFThe\_Battalion\_OnlineSeptember\_10,\_2014 (help)

Havolalar
---------

* Bowen, Patrick D.*. A History of Conversion to Islam in the United States, Volume 1: White American Muslims before 1975*. Brill, 2015. ISBN 978-90-04-29994-8.
* Geaves, Ron*. Islam and Britain: Muslim Mission in an Age of Empire*. Bloomsbury Publishing, 2018. ISBN 978-1-4742-7173-8.
* Luqman, Yahya (2019). „The First Ahmadi Muslim Convert in Philadelphia". *The Review of Religions*. 114-jild, № 4. Islamic Publications.
* Turner, Richard Brent*. Islam in the African American Experience*. Indiana University Press, 1997. ISBN 0-253-34323-2.
* Marable, Manning*. Malcolm X: A Life of Reinvention*. Penguin Group Ltd, 2011. ISBN 9780141024301.
* DeCaro, Louis*. On the Side of My People: A Religious Life of Malcolm X*. New York University, 1996. ISBN 0-8147-1891-4.
* Marable, Manning*. Black Routes to Islam (Critical Black Studies)*. Palgrave Macmillan, 1996. ISBN 140397781X.
* Hammer, Juliene*. The Cambridge Companion to American Islam*. Cambridge University Press, 2013. ISBN 978-1-107-00241-8.
* GhaneaBassiri, Kambiz*. A History of Islam in America: From the New World to the New World Order*. Cambridge University Press, 2010. ISBN 978-0-521-84964-7.
* Andoza:Cite encyclopaedia
* Bivins, Jason C.*. Spirits Rejoice!:Jazz and American Religion*. Oxford University Press, 2015. ISBN 978-0-19-023091-3.
* Abd-Allah, Umar F.*. A Muslim in Victorian America : The Life of Alexander Russell Webb*. Oxford University Press, 2006. ISBN 0-19-518728-8.
* Singleton, Brent D.*. Yankee Muslim: The Asian Travels of Mohammed Alexander Russell Webb*. Wildside Press, 2007. ISBN 978-0-19-518728-1.
* „khalifa of islam to visit united states". MarketWatch.com. Qaraldi: 20-noyabr 2012-yil.
* *Francis, Elliott*. „Ahmadiyya Muslim Leader Visits Capitol Hill". WAMU, American University Radio (27-iyun 2012-yil). Qaraldi: 11-noyabr 2012-yil.
* *Markoe&, Lauren*. „Ahmadi Muslim leader pushes plight in Congress". *The Washington Post*. Qaraldi: 11-noyabr 2012-yil.
* „Khalifa of Islam to Visit United States". *Cision Wire* (1-iyun 2012-yil). Qaraldi: 11-noyabr 2012-yil.
* „His Holiness". *Jewish Journal* (15-may 2013-yil).



* Turner, Richard (1988). „The Ahmadiyya movement in Islam in America". *Religion Today*. 5-jild, № 3. Taylor & Francis. 9–10-bet. doi:10.1080/13537908808580629.
* „Muslim Sect dedicates new headquarters". *Gainesville Sun* (29-oktabr 1994-yil). Qaraldi: 9-may 2015-yil.
* Bayoumi, Moustafa (2001). „East of the Sun (West of the Moon): Islam, the Ahmadis, and African America". *Journal of Asian American Studies*. 4-jild, № 3. Johns Hopkins University Press. 251–263-bet. doi:10.1353/jaas.2001.0024. S2CID 145524978.
* „Muslim group to get own caucus on Capitol Hill". *Washington Times* (27-fevral 2014-yil). Qaraldi: 9-may 2015-yil.
* *Serle, Percival* „Dowie, John Alexander". *Dictionary of Australian Biography*.  Angus & Robertson (1949). Qaraldi: 3-sentyabr 2007-yil.



* „Challenged to a Prayer Duel". *The Saint Paul Globe* (24-iyun 1903-yil). Qaraldi: 11-may 2015-yil.Andoza:Open access
* „A Challenge to Dowie – Elijah". *Alexandria Gazette* (27-iyun 1903-yil). Qaraldi: 11-may 2015-yil.Andoza:Open access
* „Will Dowie fight this Duel?". *The Inter Ocean* (28-iyun 1903-yil). Qaraldi: 11-may 2015-yil.Andoza:Open access
* „Dowie is Challenged". *Mattoon Daily Journal* (24-iyun 1903-yil). Qaraldi: 11-may 2015-yil.Andoza:Open access
* „No title". *The Saint Paul Globe* (26-iyun 1903-yil). Qaraldi: 11-may 2015-yil.Andoza:Open access
* „Ghulam Ahmad's Challenge". *The Inter Ocean* (27-iyun 1903-yil). Qaraldi: 11-may 2015-yil.Andoza:Open access
* „Will Dowie Fight Strange Duel With Prayer as Weapon". *The Saint Paul Globe* (19-iyul 1903-yil). Qaraldi: 11-may 2015-yil.Andoza:Open access
* „John Alexander Dowie has a rival in India". *The Daily Herald* (13-noyabr 1903-yil). Qaraldi: 11-may 2015-yil.Andoza:Open access
* Great is Mirza Ghulam Ahmad The Messiah. *The Sunday Herald* (23-iyun 1907-yil).
* „No title". *The Scranton Truth* (4-iyun 1907-yil). Qaraldi: 16-may 2015-yil.Andoza:Open access
* Lindsay, Gordon*. John Alexander Dowie – A Life Story of Trials, Tragedies and Triumphs*. Christ for the Nations, 1980.
* „No title". *The Evening Star* (26-yanvar 1909-yil). Qaraldi: 16-may 2015-yil.Andoza:Open access
* „No title". *The Evening Chronicle* (25-yanvar 1909-yil). Qaraldi: 16-may 2015-yil.Andoza:Open access
* Ahmad, Syed Hasanat (August 1984). „Fate of a False Prophet". *Review of Religions*.
* The War of the Prophets. *Truth Seeker* (15-iyun 1907-yil).
* *McDermott, Kevin* „A.J. Christ Dowie and the Harmonial Philosophy". Qaraldi: 16-may 2015-yil.



* Howard, Michael C.*. Transnationalism and Society: An Introduction*. McFarland & Co, 2011. ISBN 978-0786464548.
* „The Chino Mosque".  The Chino Mosque. 20-fevral 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17-may 2015-yil.



* „Muslim sect builds new home in Chino". *The San Bernardino County Sun* (5-iyul 1989-yil). Qaraldi: 17-may 2015-yil.Andoza:Open access
* „Breaking New Ground". *The San Bernardino County Sun* (17-oktabr 1987-yil). Qaraldi: 17-may 2015-yil.Andoza:Open access
* „Muslims for Life-9/11 Anniversary Blood Drive by the Ahmadiyya Muslim Community". CNN (11-sentabr 2012-yil). Qaraldi: 17-may 2015-yil.
* „Muslim group honors 9/11 victims with blood drive" (10-sentabr 2014-yil). Qaraldi: 17-may 2015-yil.
* Monson, Ingrid Tolia*. The African Diaspora: A Musical Perspective*. Routledge, 2003. ISBN 9780415967693.
* Plummer, Brenda Gayle*. Rising Wind: Black Americans and U.S. Foreign Affairs, 1935–1960*, 1996. ISBN 9780807845752.
* Kelley, Robin*. Africa Speaks, America Answers: Modern Jazz in Revolutionary Times*, 2012. ISBN 9780674065246.

Havolalar
---------

* AQSh Ahmadiya Musulmonlar Jamiyatining rasmiy sayti

Andoza:North America topicAndoza:Demographics of the United States