***Quruq yoz*** (turkcha: *Susuz Yaz*) - Metin Erksan direktori tomonidan psixologik drama elementlariga ega turk filmi.

Bu film keyinchalik turk kinosining eng koʻp talablangan va mashhur aktrisalaridan biriga aylangan Xulya Koʻchugit uchun film debuti bo'ldi.

Sujet
-----

Film voqealari Izmir viloyatidagi qishloqlardan birida bo‘lib o‘tadi. Usmon oʻz buloqini bahorda toʻsishga qaror qildi, chunki u suvga tayangan barcha dehqonlarni qoʻllab-quvvatlash uchun yoz juda quruq boʻlishini biladi. Ukasi Hasan uni buloqni to‘smaslikka undaydi, lekin istar-istamas u bilan birga boradi. Dehqonlar undan norozi. Ular huquqiy nizo qoʻzgʻatadilar. Usmonga kelishmovchilik hal boʻlgunga qadar buloqni ochiq saqlash buyuriladi, lekin u bu buyruqqa boʻysunmaydi. Hasan qoʻshnilariga rahmi kelib, ba’zan to‘g‘onni ochsa, Usmon tezda uni yopadi.

Bu orada Hasan Bahor ismli yosh qizni koʻnglini ovlaydi va unga uylanadi. Ularning nikoh oqshomida Usmon ularning yotoqxonasiga kirib, 10 nafar farzandi boʻlgach, ajrashishni buyuradi. Hasan mast akasini to‘xtatish uchun deraza oldiga bir komod qoʻyishi kerak. Usmon devordagi yoriqni topib, tugallanishini kuzatadi.

Fermerlardan biri Usmonning itini o‘ldiradi, bu esa aka-ukalarni yana zo‘ravonliklarning oldini olish uchun tunda qo'riqlashga undaydi. O‘sha kechasi ikki fermer to‘g‘onni portlatib yubordi. Usmon va Hasan diversantlarni ta’qib qilmoqda. U bir necha marta o‘q uzib, fermerlardan birini o'ldiradi. U Hasanni qotillik uchun aybdor ekanligiga ishontiradi va Hasan ancha yoshroq va engilroq jazo oladi deb da'vo qiladi.

Hasan 24 yilga ozodlikdan mahrum etildi, bu muddat 8 yilga qisqartirildi, chunki u g‘azablangan edi. Usmon uning yo‘qligidan foydalanib, Bahar tomon oldinga siljiydi. U Hasanni unutgandek qilish uchun uning xatlarini yo‘q qiladi. Mahbus eri bilan bir xil qamoqxonada o‘ldirilganida, Bahorning ranjiydi. U fermadan qochib, onasiga qaytadi. Usmon uni qaytishga ko‘ndiradi va Hasanning bevasi bo‘lgani uchun hamma narsaning yarimi unga tegishli ekanligini tushuntiradi.

Hasan oʻlmadi va oxir-oqibat afv etildi. Qamoqdan qaytayotib, Usmon uni qanday aldaganini bilib qoladi. U toʻgʻridan-toʻgʻri ukasi bilan yuzma-yuz boradi. Usmon avvaliga bolta bilan chopayotgan Bahorga qarata otadi. U Hasanni qayta-qayta otadi, lekin u akasini agʻdarib, uni choʻktirishga muvaffaq boʻladi. Usmonning jasadi suvdan mahrum bo‘lgan fermer xoʻjaliklari darvozasi ustidan yuviladi.

Rollarda
--------

* Ulvi Do‘g‘on – Hasan, bosh qahramon, Usmonning ukasi
* Hulya Kochyugit - Bahor, Hasanning xotini
* Erol Tosh Hasanning ukasi Kojabash Usmon rolida
* Haqki Haktan – Veli Sari
* Alaettin Oltok
* Zeki Tyuney
* Yavuz Yalinqilich

Ishlab chiqarish
----------------

Film o‘zi moslagan hikoya muallifi Necati Cumali bir vaqtlar yurist bo‘lgan joyda, Izmirning Urlin tumanidagi Bademler qishlog'ida suratga olingan. Hikoya muallifning o‘sha yillardagi kuzatishlari asosida yaratilgan. Suv va yer bahslari mavzusiga bag'ishlangan filmda qishloq aholisi qo'shimcha sifatida ishtirok etdi. 1963-yilda boshlangan suratga olish ishlari katta guruh tomonidan to‘qqiz oyda yakunlandi.

Shundan so'ng film to'xtatildi va rejissyor Metin Erksan va prodyuser hamda bosh aktyorlardan biri Ulvi Do'g'an o'rtasida cheksiz tortishuvlar boshlandi. U kinoteatrga havas bilan kirib, uni mashina yukxonasida yashirincha Yevropaga olib borgan va Berlin kinofestivaliga o‘z ismini Metin Erksan qilib o‘zgartirgan liboslar dizayneri va stilisti edi. Film festivalning Oltin mukofotini qo'lga kiritib, Evropada katta muvaffaqiyatlarga erishganida, hukumat bu safar filmga o'z obro'sini qaytarishga qaror qildi, ammo bu hech qachon amalga oshmadi.

Mukofotlar va nominatsiyalar
----------------------------

Film 14-Berlin xalqaro kinofestivalida "Oltin ayiq" bosh mukofotini, shuningdek, 29-Venetsiya kinofestivalida Biennale mukofotini oldi. Film 37-Oskar mukofotlari marosimida xorijiy tildagi eng yaxshi film nominatsiyasida Akademiya mukofotiga nomzod bo‘lgan birinchi turk filmi bo‘ldi, ammo qisqa ro‘yxatga kiritilmadi.

Meros
-----

Film butun dunyo bilgan birinchi turk filmi bo'ldi. Bu Erksan ilgari *"Ilonlar qasosi"*  filmida ko‘rsatgan egalik mavzusini davom ettiradi.

Bu film Turkiya Madaniyat va turizm vazirligi maʼlumotlariga koʻra "Turkiyaning 100 ta eng yaxshi filmi" roʻyxatida birinchi oʻrinda turadi.

Manbalar
--------

1. ↑  „SABAH - 13/03/2004 - Nebil Özgentürk". 2008-yil 7-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 3-aprel.
2. ↑  „Altın Ayı Ödüllü ilk Türk filmi "Susuz Yaz" | Milliyet Sanat". 2019-yil 5-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 3-aprel.
3. ↑  „Berlinale 1964: Prize Winners". *berlinale.de*. 2015-yil 19-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 20-fevral.
4. ↑  Margaret Herrick Library, Academy of Motion Picture Arts and Sciences
5. ↑  Dönmez-Colin, Gönül. *The Routledge Dictionary of Turkish Cinema ( at books.google.com Error: unknown archive URL 20210506050424 sanasida arxivlangan)*. Routledge, 2013. 290.
6. ↑  „Türk sinemasının en iyi filmi Susuz Yaz oldu - Keyif Haberleri". 2019-yil 21-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 3-aprel.
7. ↑  „TÜRK SİNEMASININ 100’ÜNCÜ YILINDA HALK, "SUSUZ YAZ" DEDİ". 2015-yil 30-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 3-aprel.
8. ↑  „Dry Summer: The Laws of Nature | The Current | The Criterion Collection". 2020-yil 28-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 3-aprel.
9. ↑  „Dry Summer (1964) | The Criterion Collection". 2016-yil 9-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 3-aprel.