|  |  |
| --- | --- |
|  | **Ushbu sahifani Abxaziya Respublikasiga qayta nomlash taklif etiladi.**

---

*Biror maqolani qayta nomlashga taklif qilishda, iltimos, ``{{koʻchirishga}}`` andozasidan foydalaning.* *Havolalar:* koʻchirish qaydlari • taklif etilgan nomga koʻchirish |

**Abxaziya Respublikasi** (abxazcha: ) — Gruziya-Abxaz mojarosi paytida Abxaziya hududida e'lon qilingan Zaqafqaziyadagi qisman tan olingan davlat. Respublika poytaxti — Сухум shahri. Abxaziya Respublikasining davlat tili - abxaziya; Rus tili, abxaz tili bilan bir qatorda, rasmiy til sifatida tan olingan.

Respublika mustaqilligini BMTga a'zo 5 ta davlat va tan olinmagan va qisman tan olingan 5 ta davlat tan olgan. Birlashgan Millatlar Tashkiloti hujjatlarida Abxaziya Gruziya hududi sifatida qaraladi(Gruziya, **Abxaziya Avtonom Respublikasi** konstitutsiyasiga ko'ra).

Etimologiya
-----------

*"Abxaziya"* toponimi mintaqa nomini bildiruvchi o'ziga xos nom sifatida va *" abxazlar "* etnonimi rus tiliga 2-asrdan hozirgi Abxaziya hududida yashagan ilk abxaziya qabilalaridan biri bo'lgan Abazgia va Abazglar gruzin nomidan kirdi. AD.e.

XIX-asrning o'rtalariga qadar ko'pgina xorijiy manbalarda Abxaziya Abaza, Rossiyada - Abeza (keyinchalik Obeza) deb nomlangan, ammo asta-sekin bu eksonimlar *gruzin tilidan olingan "Abxaziya"* rus toponimi bilan almashtirilgan. *Apxazeti"*. Rus tili orqali bu nom dunyoning ko'pgina boshqa tillariga kirdi (inglizcha: , fransuzcha: , nemischa:).

"Apsny"[apsny] - shaffof etimologiyaga ega so'z: "ad's"[aps] - abxaziyalarning o'z nomining ildizi "adäsuaa"[apsuaa] va "ny"-Apses mamlakati.(Abxazlar).

Tarixi
------

1990-yilda Abxaziya ASSR suveren Abxaziya Sovet Sotsialistik Respublikasi deb e'lon qilindi; respublikaning zamonaviy nomi 1992-yil 23-iyulda rasman tashkil etilgan.

1992-yil yozida Abxaziya va Gruziya rahbariyati o'rtasida asosan konstitutsiyaviy masala bo'yicha kelishmovchiliklar kuchaydi: Gruziya Harbiy kengashining 1921-yilgi Gruziya Demokratik Respublikasi konstitutsiyasiga qaytish to'g'risidagi qaroriga javoban Abxaziya Oliy Kengashi 1978-yildagi Abxaziya ASSR Konstitutsiyasini Abxaziyaning yangi Konstitutsiyasi qabul qilinguniga qadar 1925-yilgi Abxaziya SSR Konstitutsiyasi (Asosiy qonuni) qayta tiklangani e'lon qilinmaguncha o'z kuchini yo'qotdi deb tan oldi, unda o'zaro shartnoma munosabatlari ko'rsatilgan. Abxaziya va Gruziya. Kelishmovchiliklar qurolli mojaroga olib keldi (qarang : Abxaziyadagi urush (1992-1993). 1993-yil 30-sentabrda gruziya qoʻshinlari Abxaziya hududidan Ingur daryosi orqali chiqib ketishga majbur boʻldi.

1993-yil oxiridan beri BMT shafeligida tinchlik yo'li bilan hal qilish bo'yicha muzokaralar olib borilmoqda. Abxaziyaga asosan rossiyalik harbiy xizmatchilardan iborat MDH tinchlikparvar kontingenti kiritildi. 1994- yil aprel oyida Moskvada Abxaziya va Gruziya vakillari tinch yo'l bilan tartibga solish to'g'risida shartnoma imzoladilar.

Respublikaning mustaqilligi Abxaziya Oliy Kengashi tomonidan 1994-yil 26-noyabrdagi yangi konstitutsiyada va 1999-yil 12-dekabrdagi qonunda avvalgi referendum natijalariga koʻra eʼlon qilingan edi. Mustaqillikni Abxaziyani Gruziya hududining bir qismi deb hisoblaydigan Gruziya rahbariyati ham, o'sha paytda BMTga a'zo boshqa davlatlar ham tan olmagan.

2008-yil 25-avgustda Federatsiya Kengashi va Rossiya Federatsiyasi Davlat Dumasi bir ovozdan Rossiya Prezidentiga Abxaziya va Janubiy Osetiya mustaqilligini tan olish so'rovi bilan murojaat qildi. 26- avgust kuni Rossiya Prezidenti Dmitriy Medvedev Abxaziya va Janubiy Osetiya mustaqilligini tan olish toʻgʻrisidagi farmonlarni imzoladi, "BMT Nizomi, Osetin va Abxaziya xalqlarining erkin irodasini bildirishini hisobga olgan holda, 1970-yil Davlatlar o'rtasidagi do'stona munosabatlarga oid xalqaro huquq tamoyillari to'g'risidagi deklaratsiya, Xelsinki Yakuniy akti YeXHT 1975-yil va boshqa fundamental xalqaro hujjatlar". 28-avgust kuni Rossiyaning BMTdagi doimiy vakili Vitaliy Churkin BMT Xavfsizlik kengashi yigʻilishida ushbu farmonlarni oʻqib eshittirdi.

2009-yildan beri Rossiya Qurolli kuchlarining 7-Birlashgan harbiy bazasi Abxaziyada 4000 kishigacha bo'lgan kontingenti bilan joylashtirilgan.

2014-yil 24-noyabr kuni Rossiya prezidentlari Vladimir Putin va Abxaziya Raul Xajimba Sochida 10 yil muddatga ittifoqchilik va strategik sheriklik toʻgʻrisidagi shartnomani imzoladilar, unga koʻra umumiy mudofaa maydoni va qoʻshinlarning qoʻshma guruhi yaratiladi. ikki davlatning to'liq harbiy-siyosiy integratsiyasi istiqboli. 2015-yilda Rossiya yangi hamkorlik shartnomasi doirasida Abxaziyaga 5 milliard rubl, Rossiya Abxaziyaning 2015—2017-yillarga moʻljallangan ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga koʻmaklashish sarmoyaviy dasturini amalga oshirish uchun har biri 4 milliard rubldan ajratishi ma’lum qilindi har yili.

Davlat tuzilishi
----------------

Abxaziya Respublikasi , konstitutsiyaga ko'ra, suveren, demokratik, huquqiy davlat, demokratiya davlat hokimiyatining asosidir.

Abxaziyada qonun chiqaruvchi hokimiyatni Xalq Assambleyasi - 35 deputatdan iborat parlament (ularning sonini 55 taga koʻpaytirish masalasi koʻrib chiqilmoqda), teng, umumiy va toʻgʻridan toʻgʻri saylov huquqi asosida yashirin ovoz berish yoʻli bilan 5 yilga saylanadi.

Hukumat shakliga ko'ra, Abxaziya prezident respublikasi. Ijro etuvchi hokimiyatni davlat boshlig'i bo'lgan Abxaziya Respublikasi Prezidenti taqdim etadi. Prezident o'rinbosari - vitse-prezident. Ijro etuvchi hokimiyatni amalga oshirish Prezident tomonidan tuziladigan Vazirlar Mahkamasi tomonidan amalga oshiriladi, unga hisob beruvchi organ hisoblanadi. Parlament hukumatning ayrim aʼzolariga ishonchsizlik bildirish huquqiga ega hukumatni shakllantirishda ishtirok etmaydi, ammo isteʼfoga chiqish toʻgʻrisidagi qaror har qanday holatda ham Prezident tomonidan qabul qilinadi.

Sud hokimiyati Oliy sud boshchiligidagi sudlar tizimi bilan ifodalanadi. Sudlar faoliyatini nazorat qilish Abxaziya Respublikasi Bosh prokurori va sohadagi quyi prokurorlar tomonidan amalga oshiriladi.

Xalqaro huquqiy maqomi
----------------------

Xalqaro huquq nuqtai nazaridan, Abxaziya Respublikasi 2008-yilgacha tan olinmagan davlat bo'lib qoldi va deyarli butun xalqaro hamjamiyat Abxaziyani Gruziyaning bir qismi deb hisoblashda davom etmoqda. 1990-yillarning o'rtalarida barcha zarur davlat hokimiyati va boshqaruvi institutlari yaratilgan Abxaziya xalqaro huquqiy maqomning barqarorligi tufayli Rossiya Federatsiyasiga chuqur moliyaviy, iqtisodiy, harbiy va siyosiy qaramlikda. Abxaziya aholisining aksariyati rus pasportiga ega (2000-yildan boshlab Rossiya Abxaziya aholisiga o'z fuqaroligini faol ravishda taklif qila boshladi va chet el rus pasportlarini bera boshladi. Ba'zi ma'lumotlarga ko'ra, 2006-yilga kelib aholining 80% dan ortig'i bunday pasportlarni olgan).

2008-yildan boshlab respublika BMTga aʼzo beshta davlat va tan olinmagan va qisman tan olingan beshta davlat subyekti tomonidan tan olingan:

### Turizm

 Abxaziyaning Moskvadagi elchixonasi binosidagi lavha
BMTga a'zo davlatlar
* Andoza:Country data Российская Федерация признала независимость Абхазии 26 августа 2008 г. после вооружённого конфликта в Южной Осетии (2008).
* Andoza:Bayroqikon/Никарагуа Никарагуа признала независимость Абхазии 5 сентября 2008 г.
* Andoza:Bayroqikon/Венесуэла Венесуэла признала независимость Абхазии 10 сентября 2009 г.
* Andoza:Bayroqikon/Науру Науру признала независимость Абхазии 15 декабря 2009 г.
* Andoza:Bayroqikon/Сирия Сирия признала независимость Абхазии 29 мая 2018 г.

Qisman tan olingan va tan olinmagan davlatlar
* Andoza:Country data Южная Осетия признала независимость Абхазии 17 ноября 2006 г.
* Andoza:Bayroqikon/Приднестровская Молдавская Республика Приднестровская Молдавская Республика признала независимость Абхазии 17 ноября 2006 г.
* Andoza:Bayroqikon/Нагорно-Карабахская Республика Нагорно-Карабахская Республика признала независимость Абхазии 17 ноября 2006 г.
* Andoza:Bayroqikon/Донецкая Народная Республика Донецкая Народная Республика признала независимость Абхазии 12 мая 2015 г.
* Andoza:Bayroqikon/ЛНР Луганская Народная Республика признала независимость Абхазии 26 февраля 2022 г.

*

Aholi
-----

SSSRda 1989-yilgi aholini ro'yxatga olish vaqtida Abxaziya aholisi 525 061 kishini tashkil etdi, ulardan 95 853 nafari abxazlar edi.

1992—1993-yillardagi gruzin-abxaziya mojarosi natijasida Abxaziya aholisi qariyb uch barobar qisqardi. 2003-yilda o'tkazilgan aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra, Abxaziya aholisi 215 972 kishini tashkil qiladi, ammo Abxaziyani Gruziyaning bir qismi deb hisoblaydigan Gruziya rasmiylariga ko'ra, Abxaziya aholisi 2003-yilda taxminan 179 ming, 2005- yilda esa 178 ming edi.

2011-yilgi aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra, Abxaziya aholisi 240 705 kishi ed. Xuddi shu aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra, Abxaziyadagi abxazlar soni 122,1 ming kishiga yoki respublika aholisining 50% ga etdi. Hozir Abxaziyada jami 67 xil xalq vakillari istiqomat qiladi.

2016-yil 1-yanvar holatiga ko'ra, Abxaziya Davlat statistikasi departamenti ma'lumotlariga ko'ra, aholi soni 243 564 kishini tashkil etdi. Abxaziyalar mamlakatda eng koʻp boʻlib qolmoqda - 124,5 ming kishi (51% ortiq). Quyidagi xalqlar ham aholining salmoqli qismini tashkil qiladi: gruzinlar - 43,5 ming kishi (deyarli 18%), armanlar - 41,9 ming kishi (17% dan ortiq), ruslar - 22,3 ming kishi (9% dan ortiq).

Gumanitar falokatning oldini olish uchun hozirgi aholining katta qismi Abxaziya rasman tan olinishidan oldin ham Rossiya tomonidan Rossiya fuqaroligini olgan. Bunday qarorlar uchun asos sifatida Rossiya hukumati Rossiya Federatsiyasining "Fuqarolik to'g'risida"gi Federal qonunining 14-moddasi 1-qismining "b" bandini keltirdi, bu Abxaziya aholisi Gruziya fuqaroligini olmagan va fuqaroligi bo'lmagan holda qolmoqda. 1990-yillar boshidagi qurolli toʻqnashuvlar natijasida aholining koʻpchiligi, shu jumladan Gruziya aholisining katta qismi (200 mingdan ortiq kishi) Abxaziyani tark etishga majbur boʻlgan. va mojaro paytida va undan keyin har ikki tomon tomonidan etnik tozalash. 2008-yil holatiga ko'ra, qochqinlarning bir qismi (taxminan 45 000) oʻzlarining avvalgi yashash joylariga, asosan, Gal ga qaytdilar.

Qurolli kuchlari
----------------

Abxaziya qurolli kuchlari quruqlikdagi kuchlar, havo kuchlari va dengiz kuchlaridan iborat.

Eslatmalar
----------

Andoza:Районы Абхазии

 Suxum shahri respublika poytaxti boʻlib, xuddi shu nomdagi tumandan alohida respublika ahamiyatiga molik shahar maqomiga ega. 2012-yil oktyabr holatiga ko'ra Abxaziyada 8 ta shahar, 4 ta shahar tipidagi posyolka va 105 ta qishloq ma'muriyati (qishloq) mavjud.

Iqtisodiyot va moliya
---------------------

Abxaziya Respublikasi Davlat statistika departamenti ma'lumotlariga ko'ra, 2014-yilda mamlakat yalpi ichki mahsuloti 27 552,3 million rublni tashkil etdi va 2013- yilga nisbatan 11,1% ga oshdi. Avvalgidek, yalpi ichki mahsulot tarkibida asosiy ulushni qurilish (25,0%), savdo (22,2%), sanoat (8,1%), aloqa (4,9%) va qishloq xo'jaligi (4,8%) egalladi.

Rossiya rubli pul birligi sifatida ishlatiladi.

Abxaziya Respublikasining davlat moliyasi quyidagilardan iborat:

1. davlat byudjeti (respublika byudjeti va mahalliy byudjetlar - Suxum va tumanlar);
2. davlat byudjetdan tashqari jamg'armalari tizimi.

Rossiya Federatsiyasining "Abxaziya Respublikasining 2014-yilgi Davlat byudjeti to'g'risida" gi qonuniga muvofiq (o'zgartirishlar kiritilgan holda) Davlat byudjeti: daromadlar bo'yicha 8605,8 million rubl; xarajatlar bo'yicha 8795,0 million rubl; Xarajatlarning daromadlardan oshib ketishi (defitsit) 189,2 mln. 2014-yilgi Davlat byudjetining o'z daromadlari 2988,3 million rublni tashkil etdi. (35,7%). Mablag'larning salmoqli qismi Rossiya Federatsiyasidan investitsiya dasturini amalga oshirish, moliyaviy yordam va boshqalar uchun olingan.

  

### Havo transporti

Turizm butun Abxaziya iqtisodiyotining asoslaridan biridir. Plyaj turizmi, maʼlum darajada togʻ turizmi rivojlangan. Pansionatlar, sanatoriylar va dam olish uylarining aksariyati SSSRdan qolgan. Soʻnggi yillarda eski sogʻlomlashtirish maskanlarini rekonstruksiya qilish, yangilarini qurish ishlari faol amalga oshirildi. Abxaziyaga kelgan sayyohlarning aksariyati ruslardir.

### Vinochilik

Vino (30 ga yaqin brend), aroq, konyak, likyor ishlab chiqaradigan kichik zavodlar ishlamoqda, sayyohlik marshrutlarida degustatsiya xonalari ochilmoqda. Suxum, Gudauta va boshqa shaharlarning vino zavodlari ishlamaydi (2005-yilda bozorga kirgan "Abxaziya vinolari va suvlari" kompaniyasidan tashqari). Asosan, sharob uyda hunarmandchilik usulida ishlab chiqariladi. Rossiya bozoridagi Abxaziya vinolarining aksariyati Abxaziya hududidan tashqarida ishlab chiqarilgan vino materiallaridan tayyorlanadi.

Transport, infratuzilma, aloqa
------------------------------

### Havo transporti

Suxumda qayta tiklangan aeroport mavjudligiga qaramay, Psxuga An-2 reysidan tashqari muntazam havo tashish deyarli amalga oshirilmaydi. Sababi Abxaziyaning IATA aʼzo davlatlari tomonidan mustaqil davlat sifatida tan olinmagani. Ushbu tashkilot tomonidan sanksiyalar qo'rquvi Rossiya aviakompaniyalarining parvozlarini imkonsiz qiladi. Pitsundada o'quv va sayyohlik parvozlarini amalga oshiradigan aerodrom mavjud. Gudauta shahri yaqinida birlashgan Bambura aerodromi mavjud.

### Temir yo'l transporti

1992-yilda "Abxaziya temir yo'li" Respublika unitar korxonasi (AR) tashkil etildi. Kompaniya Abxaziya Respublikasi bo'ylab yo'l inshootlari, temir yo'l stantsiyalari va harakatlanuvchi tarkibga texnik xizmat ko'rsatish va ulardan foydalanish bilan shug'ullanadi.

2017-yil avgust holatiga koʻra, Rossiya Federatsiyasi bilan chegaradagi Psou platformasidan Suxum stansiyasigacha boʻlgan elektrlashtirilgan uchastka ishlamoqda. Saytda yuk va yo'lovchi tashish yo'lga qo'yilgan. Yo'nalishdagi yagona yo'lovchi temir yo'l tashuvchisi - Rossiya temir yo'llari. Rossiya tarkibidagi barcha yo'lovchi poezdlari.

Yo'lovchi poezdlarini tortish Rossiya temir yo'llari bo'linmalari tomonidan amalga oshiriladi. Bu, qoida tariqasida, teplovozlar: 2TE116U, 2TE10M va ChME3 <sup id="mwAWE">T</sup>, TChE-8 Kavkaz, TChE-12 Krasnodar yoki TChE-16 Tuapse - Shimoliy Kavkaz temir yo'liga tayinlangan.

Tsandrypsh, Gagra, Gudauta, New Athos, Suxum stantsiyalarida yo'lovchi o'rindiqlarini bron qilishni boshqarishning avtomatlashtirilgan tizimiga ulangan chipta kassalari mavjud.

Suxumdan Gruziya bilan chegaragacha bo'lgan qismida Achguara platformasidan Ingiri stantsiyasiga (Gruziya) temir yo'l 1990-yillarda shikastlangan yoki demontaj qilingan. 2015-yilda Rossiya Federatsiyasining temir yo'l qo'shinlari uni qayta tiklash bo'yicha ishlarni amalga oshirdi.

Yuk tashish Ochamchira - Tkuarchal shoxobchasida amalga oshiriladi. Sayt Tkuarchaldan Ochamchira portiga ko'mir etkazib berish uchun ishlatiladi.

Lokomotiv xo'jaligini ishlatish va texnik xizmat ko'rsatish Abxaziyadagi yagona tortish birligi - Suxum shahrida joylashgan TC-1 tomonidan amalga oshiriladi. Barcha harakat tarkibi eskirgan va foydalanishdan chiqarish yoki kapital ta'mirlashni talab qiladi.

Signal, markazlashtirish va blokirovkalash qurilmalari qisman ishlaydi, harakatni muvofiqlashtirish radioaloqa orqali amalga oshiriladi.

Abxaziya temir yo'li stansiyalaridagi stansiyalar vayron qilinmoqda va ta'mirlash va rekonstruksiya qilishni talab qilmoqda. Respublika va yoʻl rahbariyati vokzal bino va inshootlarini ta’mirlash, investorlarni jalb etish boʻyicha sa’y-harakatlarni amalga oshirmoqda. Biroq, respublikada hali mavjud bo'lmagan katta kapital qo'yilmalar talab etiladi.

### Uyali aloqa tizimi

Jamoat telekanallari Abxaziya Respublikasi hududida tarqatilishi shart va iste'molchilar uchun bepul. Butun Abxaziya bo'ylab ommaviy majburiy telekanallarning efir orqali efirga uzatilishini Abxaziya-Rossiya qo'shma korxonasi "Ekran" amalga oshiradi.

Davlat bayramlari
-----------------

Dam olish kunlari:

* **1 va 2-yanvar** - Yangi yil ;
* **7-yanvar** - Rojdestvo ;
* **14-yanvar** - Azhyrnyhua-Khechkhuama *(Yaratilish kuni, yangilanish)* ;
* **8 mart** - Xalqaro xotin-qizlar kuni ;
* **1-may** - Mehnat kuni ;
* **9-may** - G'alaba kuni ;
* **30-sentyabr** - Abxaziya Respublikasining ozod qilingan kuni (1993-yil Gruziya-Abxaz urushidagi g'alabaning yilligi);
* **26-noyabr** - Abxaziya Respublikasi Konstitutsiyasi kuni;

* **23-iyul** - Abxaziya Respublikasi bayrog'i kuni;
* **26-avgust** - Abxaziya Respublikasi mustaqilligi tan olingan kun  ;
* **11-oktyabr** - Abxaziya Respublikasi Qurolli Kuchlari kuni.

* **21-may** - Kavkaz urushi qurbonlarini xotirlash va Kavkaz tog'li xalqlarining majburan ko'chirilishi;
* **23-may** - Muqaddas Havoriy Simon Kanonit kuni;
* **14-avgust** - Vatan himoyachilarini xotirlash kuni.

### Bosma nashrlar

* "Abxaziya Respublikasi ";
* "Abxaziya aks-sadosi ";
* "Kerakli gazeta ";
* "Aydgylara ";
* "Forum ";
* "Chegemskaya pravda ";
* "Yangi kun ";
* "Bzyb "("Apsadgyl Apsny");
* "Gagra xabarchisi"
* "Kechki Pitsunda ".

Eslatmalar
----------

1. ↑  *Прокопий Кесарийский.* Война с персами: книга II. глава 29. параграф 15.
2. ↑  Повесть временных лет / Подгот. текста, пер. статьи и коммент. Д. С. Лихачёва; Под ред. В. П. Адриановой-Перетц; (Доп. М. Б. Свердлова). — 2-е изд. испр. и доп. — СПб.: Наука, 1996. — (Литературные памятники) — ISBN 5-02-028305-3
3. ↑  *Бгажба Х. С.* Труды. Кн. 2. — Сухуми: Алашара, 1988. — С. 56.
4. ↑  ПОСТАНОВЛЕНИЕ ВЕРХОВНОГО СОВЕТА АБХАЗИИ об изменении названия Социалистической Советской Республики Абхазия [*sayt ishlamaydi*]
5. ↑  Конфликты в Абхазии и Южной Осетии: документы 1989—2006 гг / Сост. и коммент.: М. А. Волхонский, В. А. Захаров, Н. Ю. Силаев. — M.: Русская панорама, 2008. — С. 144. — 496 с. 2 вкладки с картами. с. — 1 000 экз. — ISBN 978-5-93165-150-7
6. ↑  ОБРАЩЕНИЕ Верховного Совета Республики Абхазия к Госсовету Республики Грузия от 12 августа 1992 г.
7. ↑  *Арапов Д. Ю. Эрлих В. Р.* Абхазия // Большая российская энциклопедия / С. Л. Кравец. — M.: Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 1. — С. 49. — 768 с. — 65 000 экз. — ISBN 5-85270-329-X
8. ↑  *Анчабадзе Ю. Ю.* Абхазия // Новая российская энциклопедия / В. И. Данилов-Данильян. — M.: Энциклопедия, 2005. — Т. 1. — С. 33—34. — 959 с. — ISBN 5-948-020-010
9. ↑ . 8-mart 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-sentabr 2017-yil.
10. ↑ . 8-mart 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-sentabr 2017-yil.
11. ↑ . 6-sentabr 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-sentabr 2017-yil.
12. ↑ . 1-sentabr 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-sentabr 2017-yil.
13. ↑ . 5-mart 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24-noyabr 2014-yil.
14. ↑ . 5-mart 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24-noyabr 2014-yil.
15. ↑  Статьи 36—37 Конституции Абхазии
16. ↑  Статьи 36—37 Конституции Абхазии
17. ↑  Статья 48 Конституции Абхазии
18. ↑  Статья 56 Конституции Абхазии
19. ↑  Статья 47 Конституции Абхазии
20. ↑  Статья 58 Конституции Абхазии
21. ↑  Статьи 68, 73, 75 Конституции Абхазии
22. ↑ . 23-iyul 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-sentabr 2017-yil.
23. ↑ . 29-may 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29-may 2018-yil.
24. ↑ . 19-noyabr 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-sentabr 2017-yil.
25. 1 2 . 7-aprel 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-sentabr 2017-yil.
26. ↑  *Statistical Yearbook of Georgia 2005*: Population, Table 2.1, p. 33, Department for Statistics, Tbilisi (2005)
27. ↑ . 15-fevral 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-sentabr 2017-yil.
28. ↑ . 3-sentabr 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-sentabr 2017-yil.
29. ↑  *Анжела Кучуберия.*.  Кавказский узел (28-yanvar 2010-yil). 23-avgust 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29-yanvar 2011-yil.
30. ↑ . 8-fevral 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-sentabr 2017-yil.
31. 1 2 3 4 . 6-avgust 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-sentabr 2017-yil.
32. ↑ . 9-noyabr 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-sentabr 2017-yil.
33. ↑ . 4-iyul 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-oktabr 2019-yil.

* 8. — 320 с.