**Turk mifologiyasi** tarixiy turk xalqlari ishongan mifologik butunlikka berilgan nomdir. Qadimgi rivoyatlar turkiy xalqlarning qadimgi umumiy e'tiqodi bo'lmish tengrilik elementlarini o'z ichiga olishdan ko'ra ijtimoiy va madaniy mavzularga to'la. Ularning ba'zilari keyinchalik islomiy unsurlar bilan almashtirildi. Dunyodagi eng qadimiy adabiy hujjatlardan biri sanalgan "Dada Qo‘rqut" dostonlarining asl nusxalari va Drezden kutubxonalarida saqlanmoqda. Bu Egey va Anadolu sivilizatsiyasi mifologiyasi bilan o'xshashliklarga ega.

Ko'pgina tadqiqotchilarning fikriga ko'ra, turk mifologiyasi xuddi Tengrilikdagi kabi monoteistik asosdan politeistik asosga o'tgan. Bundan tashqari, tarixiy turk xalqlari aloqada bo'lgan zardushtiylik, manixeylik va buddizm ham turklar mifologiyasidan izlarni meros qilib olgan. Shuning uchun, e'tiqod elementlarini hisobga olgan holda, umumiy ta'rif bo'lgan *turk mifologiyasini* "Turk mifologiyalari" deb atash to'g'riroq bo'lishi mumkin.

Turklarning qadimgi diniy e'tiqodi
----------------------------------

Aloeddin Juveyniyning soʻzlariga koʻra, qadimgi turklar oʻz diniy rahnamolariga "Tuyuk" , diniga esa "Namus" va "En-" soʻzlarining birinchi ildizi boʻlgan "Namus" nomini berganlar. Nevamis-i İlahiyye" arabchada ishlatiladi. Yunon tiliga "Numus – Havus" deb tarjima qilingan bu soʻz cheksiz kuch va iroda maʼnosida qoʻllanilgan va sanskrit tilida "Xudo" soʻzining ekvivalenti sifatida ishlatilgan. Turklar o'zlarining ruhoniylarini "Tuyun/Tuyon", folbin va sehrgarlarini "Kam" deb atashgan.  Qolaversa, turklar diniy kitoblarini "Nom", tuyunlar esa "Nomiler" deb atashgan. Islom dinidan keyin oʻgʻuzlar oʻz kamlariga "Ozan" deb nom berishgan. "Shaman "so'zi evropaliklar tomonidan ishlatiladigan so'z edi. Shamanlar jamiyatda uch xil kasbni, ya'ni "tabib", "sehrgarlik" va "folbin "bilan shug'ullangan. Turk mutafakkiri Ziyo Go‘kalpning fikricha, yevropaliklar noto‘g‘ri "shamanizm "deb atagan turklarning qadimgi dinlarining asl nomi "tuyonizm "bo‘lishi kerak.  Yana Ziyo Go‘kalp himoya qilgan g‘oyalarga ko‘ra, turklarning dini dastlab "Naturalizm "sifatida qabul qilingan bo‘lsa-da, aslida u ba’zi taxalluslardan tashkil topgan va ba’zi namunalar sig‘inadigan "Symbolizm "ma’nosini bildiradi. Turli sharoitlarda yashovchi jamiyatlar oʻrtasida keng tarqalgan ushbu eʼtiqod tizimida din va sehrni ajratadigan boʻlsak, bir tomondan animizmning bir turidan kelib chiqqan "shamanizm" boʻlsa, ikkinchi tomondan, "tuyonizm"ni boshqaradigan "tuyonizm". xudolar va koinot. 

### Ikki tomonlama xudo e'tiqodi

Osmonning eng baland qavatida olamni boshqargan oliy xudo "Kayra Xon" va yer osti dunyosini boshqargan yovuz xudo "Erlik" nomli ikkita buyuk xudo borligiga ishonishgan. Yerdagi tartibni ta'minlovchi va barcha turk qabilalarini boshqargan "Yer-suv xudolari" deb nomlangan boshqa xudolar ham bo'lgan.

### Turk kosmogoniyasi

"Oltoy turklari" osmon o‘n yetti qavatdan iborat, eng yuqori qavatda esa barcha xudolarning otasi hisoblangan "Kayra Xon "istiqomat qiladi, deb ishonishgan. Bu xudodan uch xil xudo chiqqan. Bu xudolarning birinchisi osmonning o'n oltinchi qatlamida oltin taxtda o'tirgan "Ulgen "edi. Ikkinchisi to‘qqizinchi qavatda yashovchi "Kizagan ", uchinchisi esa yettinchi qavatda uy qurgan "Mergen "edi. Qolaversa, bu qatlamda yeru osmonni yorituvchi "Dun Ana "nomini olgan "Oy ota "yashagan. Beshinchi qatlamda *"Yaratuvchilarning Yaratuvchisi"* deb atalgan "Katay Xon "yashagan.

#### Boshqa xudolar

Turk mifologiyasida Osmon Xudosi haqiqiy yaratuvchi kuchdir, u Kayra Xonning otasidir. Shayton Erlikxon yer osti hukmdori. Ulgen esa osmonning 16-qavatida yashaydi va Kayra Xonning o'g'lidir. "Barak Ata" mo'g'ul va turk mifologiyalarida mo'g'ullardan kelib chiqqan deb taxmin qilingan it boshli mavjudotga berilgan nom bo'lib, "Nokay Echege" nomi bilan ham tanilgan. "Umay "unumdorlik va farovonlikni anglatadi. Uning uchta shoxi bor, oq libos kiygan va tug'iladigan bolalarni o'zi tanlaydi. Ulgen, Umay va Barak otalar keyinchalik ilohiylashtirilgan. Kuyash turkiy jamiyatlarda quyosh xudosi g'oyasini anglatadi. Maygil - suvlar xudosi. Urush xudosi kiyimdir

1. ↑  *Türk – Moğol Tarihi*, Cilt 2, Sayfa 49, Dökini tercüme.
2. ↑  *Havz’ûl-Hayât*. [Hindistan’da "Fakir" adı verilen meslek üyelerinin yaptığı ibâdetlerde bu kelime özel bir şekilde telâffuz edilmektedir.]
3. ↑  Alâ’ed-Dîn Cüveynî, *Cihân-Kûşâ.*
4. ↑  Ziya Gökalp, *Türk Medeniyeti Tarihi,* Sayfa 25.
5. ↑  Ziya Gökalp, *Eski Türkler’de din*, Dar’ül-Fünun Edebiyat Fakültesi mecmuaları, Sayı 5, Rûmi 1332.