**Anērān** (oʻrta forscha, 𐭠𐭭𐭩𐭥𐭠𐭭) yoki **Anīran** (zamonaviy forscha, انیران) etno-lingvistik atama bo'lib, "eronlik bo'lmagan" yoki "Eron bo'lmagan" (oriy bo'lmagan) ma'nosini bildiradi. Shunday qilib, umumiy ma'noda "Aneron" eroniy tillari so'zlashmaydigan o'lkalarni bildiradi. Tor ma'noda "Eron va zardushtiylikning siyosiy va diniy dushmani" degan ma'noni anglatadi.

"Aneron" atamasi o'rta forscha *anērān*, pahlaviycha *ʼnyrʼn* soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, *ērān* soʻzining antonimi boʻlib, u oʻz navbatida xalq yoki Sosoniylar imperiyasini bildiradi. Biroq, "zardushtiylik adabiyotida va ehtimol, sosoniylarning siyosiy tafakkurida ham bu atama sezilarli darajada diniy ma'noga ega. *Anēr* shaxsi nafaqat eronlik emas, balki zardushtiy bo'lmagan hamdir; *anēr* *devlar* ("jinlar") boshqa dinga sig'inuvchilarni yoki dinlarning tarafdorlari ham bildiradi". IX-XII asrlarga oid ushbu matnlarda "arablar va turklar *anēr* deb atalagan, odatda musulmonlar degani, musulmonlar ma'nosi yashirin tarzda qo'llangan".

Bitiklarda
----------

Rasmiy qoʻllanishda bu atama birinchi marta oʻzini "*Ērān* va *Anērān* shahanshohi" deb atagan Shopur I (241–272-yillarda hukmronlik qilgan) yozuvlarida qayd etilgan. Shopurning *Anērānga* da'vosi imperatorning Valerian va Filipp ustidan qozongan g'alabalarini aks ettirgan va Sosoniylar davlatining dushmanlari bo'lgan Rim imperiyasiga qarshi da'vo qilgan. Bu Shopur I ning Zardushtiylar Ka'basidagi yozuvida ham o'z aksini topadi, bu yerda shahanshoh ilgari rimliklardan tortib olingan Suriya, Kappadokiya va Kilikiyani *Anērān* hududlar ro'yxatiga qo'shadi.

"Ērān va Anērān shahanshohi" deb e'lon qilish keyingi Sosoniylar sulolalarining asosiy epitetiga aylanadi. Shopurdan 30 yil o'tgach, zardushtiylik oliy ruhoniysi Kartir Kavkaz va Armanistonni *Anērān* hududlari ro'yxatiga kiritdi. Bunda Kartirning yozuvi (Ka'bayi Zardushtda ham) Shopurning yozuviga zid keladi, bu ikki viloyatni o'zining *Ērān* viloyatlari ro'yxatiga kiritgan.

Yozuv va folklorda
------------------

IX-XII asr zardushtiylik matnlarida afsonaviy Turon shohi va harbiy sarkarda Afrosiyob (Dahag va Iskandar bilan birga) Ahriman tomonidan (Avestoda *Angra Mainyu*) eroniylarga qarshi qoʻyilgan mavjudotlar ichida eng nafratlanilgani hisoblanadi (*Zand-i Vahman yasn* 7.32; *Menog-i Khrad* 8.29).

Shoir Firdavsiy *"Shohnomada"* zardushtiylik bitiklariga asoslanadi (to‘g‘ri nisbat berilgan) va *Aneronning* turonliklar bilan aloqasini saqlab qoladi. Firdavsiyning Xurosondagi uyi nuqtai nazaridan bu identifikatsiya avesto tushunchasiga (masalan, *Vendidad* 7.2, 19.1) toʻgʻri keladi, Angra Mainyu (oʻrta forscha: Ahriman) yerlari shimolda joylashgan[*manba kerak*]. Biroq, ikkala manba tafsilotlarga nisbatan bir-biridan farq qiladi. Avestoda Soʻgʻdiyona (avestocha *Sughdha*, hozirgi Sug'd va Samarqand viloyatlari) Anērān emasligi keltirilgan — So'g'diyona Mazda yaratgan o‘n olti yerdan biri, Angra Mainyu yerlaridan biri emas.

Shunday bo'lsa-da, Firdavsiy uchun *Avestoda* bo'lgani kabi Ērān va Anērān o'rtasidagi bo'linish ham qat'iydir: Qadimgi podshoh Faridun (avestocha *Θraētaona*) o'z saltanatini — butun dunyoni — uch o'g'li orasida taqsimlaganda, kattasiga gʻarbdagi somiylar yurtlarini, oʻrtancha oʻgʻli Turga (avestocha *Turya*, shuning uchun "turonlik" deb atalgan) shimoldagi yerlarni, kenjasiga *Ērānni (Shohnoma 1.189)* beradi[*yaxshiroq manba kerak*]. Hikoyada, bu bo'linish oilaviy janjalga olib keladi, unda ikki katta o'g'il (Anērān yerlarini boshqaradigan) eng kichigi (eroniylar) kuchlariga qarshi kurashadi. Eroniylar g'alaba qozonadi.

Firdavsiy uchun turonliklar/anērānliklar (ko‘pincha bir-birining o‘rnida ishlatiladi) asarning yomon qahramonlari ekanligi shubhasiz. Ularning eronliklar bilan to‘qnashuvi *"Shohnoma"* ning asosiy mavzusi bo‘lib, matnning yarmidan ko‘pini tashkil qiladi. Qahramonlar va boshqa hayratlanarli shaxslarning o'limi ko'pincha turonliklar bilan bog'liq. Shunday qilib, *"Shohnoma"* 5.92 da aytilishicha, Tur-Barotur ismli turonlik bosqinchi Balxda 77 yoshli Zardushtni oʻldiradi.

Bibliografiya
-------------

1. ↑  Dhalla, Maneckji N. (1922), *Zoroastrian Civilization*, New York: OUP, 5–6-bet.
2. ↑  Williams Jackson, A.V. (1899), *Zoroaster, the prophet of ancient Iran*, New York: Columbia UP, 130–131-bet.