**Ustalar** — Artvin viloyati Ardanuch tumanidagi qishloq .

Tarix
-----

Bugungi kunda Ustalar deb atalayotgan qishloqning eski nomi Ustameli. Gruzincha joy nomi Ustmeli (უსტამელი) turkiy manbalarga Ustamel, Ustamil nomi bilan kirgan. Aslini olganda, 1574 va 1595- yillardagi Usmonli kadastr registrlarida va 1927- yilda Artvin viloyatida chop etilgan Usmonli manbasida Ustamel / Ustamil (ạwstạmy̰l) shaklida qayd etilgan.  Rus maʼmuriyati ham "Ustamiydan" yoki "Ustamili" degan maʼnoni anglatuvchi bu joy nomini Ustamel (Ustamel) deb yozib olgan. 

Ustamelining 1574- yildagi Usmonli kadastr ro'yxatiga kiritilganligi va *Defter-i Mufassal-i Viloyat-i Gruziya nomi bilan* atalishi, Usmonlilar davridan oldin turar-joy bo'lganligini ko'rsatadi. Darhaqiqat, Usmonlilar tarixiy Klarceti mintaqasidagi qishloqni 16-asr o'rtalarida Gruziya birlashgan Qirolligidan keyin bu mintaqada hukmronlik qilgan yana bir gruzin davlati Samtshe-Saatabagodan egallab olishgan. Ustameli Ardanuch livasining Ardanuch shaharchasiga bog'langan qishloqlardan biri bo'lib, undan keyin darhol tashkil etilgan. Ardanuch livasi 58 qishloqdan iborat bo'lib, ulardan sakkiztasi 1574- yilda va 11 qishloq 1595 -yilda bo'shatilgan. 1574-- yilda Ustamelida 18 xonadon (90 ga yaqin kishi) yashagan; 17 ta xonadon nasroniy, 1 xonadon esa musulmon sifatida qayd etilgan. Usmonli kadastr registri *, Defter-i Mufassal-i Liva-i Ardanuchning* 1595- yildagi ma'lumotlariga ko'ra, uy xo'jaliklari soni 12 ga (taxminan 60 kishi) kamaydi, ularning hammasi nasroniy edi. Ma’lum bo‘lishicha, 5 nasroniy xonadon va 1 musulmon xonadon qishloqni tark etgan. 

1835-yilda Usmonli maʼmuriyati harbiy xizmatga chaqirish va soliq yigʻish maqsadida faqat erkak aholini belgilaganida, Ustamelida 83 kishi yashagan. Erkaklar qatoriga ayollar ham qo‘shilsa, qishloq aholisi 166 kishidan iborat ekani ma’lum bo‘ladi. Rossiya ma'muriyati esa 1886- yilda qishloqda atigi 44 kishini aniqlagan. Qishloq aholisining katta qismi ruslarning qo'lga olinishi tufayli Usmonli davlatiga ko'chib o'tgani tushuniladi. Bu davrda Ustameli Artvin sanjagi (okrugi)ning Ardanuch tumaniga ( *uchastok* ) qarashli Karsniya posyolkasi ( *selskoe obshchestvo* : qishloq jamoasi) tarkibiga kiruvchi besh qishloqdan biri *edi*. Ustameli qishlog'i ham, Karsniya tumani aholisi ham gruzinlardan iborat edi. 

Birinchi jahon urushi oxirida Rossiya hukmronligi tugaganidan keyin bir muncha vaqt o'tgach, Ustameli qishlog'i mustaqil Gruziya chegaralarida qoldi. 1921-yilda Sovet qoʻshinlarining Gruziyaga bostirib kirishi paytida Anqara hukumati Gruziya hukumatiga Artvin va Ardaxon viloyatlarini evakuatsiya qilish uchun ultimatum qoʻydi. Gruziya hukumati bu ikki viloyatdan chiqib ketganidan so'ng, Ustameli qishlog'i aslida Turkiyaga qo'shildi. 1921-yil 16-martda Sovet Rossiyasi bilan Anqara hukumati oʻrtasida imzolangan Moskva shartnomasiga muvofiq, Ustameli qishlogʻi Turkiyaga qoldirildi. 

Ustameli qishlogʻi 1922-yilda Artvin livasida aholini aniqlashda ushbu livanning markaziy tumanidagi Ardanuch tumaniga qarashli "Ustamel" nomi bilan atalgan qishloq boʻlgan. Uning aholisi 10 ta xonadonda 48 kishidan iborat edi. Biroq bu belgida butun aholi "turk" deb yozilgan.  Ustameli / Ustamel turkiy bo'lmaganligi sababli, qishloq nomi 1925- yilda "Ustalar" deb o'zgartirildi.  Biroq uning eski nomi yangi nomi bilan birga rasmiy nashrlarda "Ustalar ( *Ustamel* )" shaklida qo‘llanilgan. 

Ustalar qishlog'ida aniqlangan yagona tarixiy inshoot bu soyning o'ng qirg'og'idagi qoya ustiga ko'tarilgan Ustameli minorasidir. Qishloqning 1,5 qismi Undan 7 km janubi-sharqda joylashgan minora (5,2×5,5 m), balandligi yetti metr. Sharqiy devorida ikkita derazasi va shimoliy devorida bitta derazasi bo'lgan Ustameli minorasi ohak ohak yordamida moloz toshlardan qurilgan. Kirish eshigi g'arbiy tomonda.

Geografiya
----------

Ustalar qishlog‘i, 74-uy, Artvin shahar markaziga km, Ardanuch shahar markazidan 32 km uzoqlikda.

Aholi
-----

| Qishloq aholisining yillar bo'yicha ma'lumotlari |
| --- |
| 2021 yil | 30 |
| 2020 | 34 |
| 2019 | 46 |
| 2018 | 50 |
| 2017 yil | 26 |
| 2016 yil | 25 |
| 2015 yil | 24 |
| 2014 yil | 27 |
| 2013 yil | 34 |
| 2012 yil | 13 |
| 2011 yil | 15 |
| 2010 yil | 16 |
| 2009 yil | 15 |
| 2008 yil | 15 |
| 2007 yil | 15 |
| 2000 | 39  |
| 1990 yil | 57  |
| 1985 yil | 92  |
| 1922 yil | 48 |

Manba
-----

1. ↑  „Muvahhid Zeki, *Artvin Vilayeti Hakkında Malumat-ı Umumiye*, 1927, s. 115.". 6 ekim 2021da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 1 eylül 2021.
2. 1 2  „"Ardanuç kazası (1886 Yılı)" (Rusça).". 24 şubat 2020da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 1 eylül 2021.
3. ↑  Mustafa Kemal Atatürk, *Nutuk*, İstanbul, 1934, 3 cilt, II. cilt s. 41.
4. ↑  „Nurşen Gök, "Artvin Livası'nın Anavatan'a Katılışı Sırasındaki Durumuna İlişkin Belgeler", *Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi*, Sayı: 41, Mayıs 2008, s. 89-104.". 26 haziran 2021da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 27 nisan 2020.
5. ↑  Muvahhid Zeki, *Artvin Vilayeti Hakkında Malumat-ı Umumiye*, İstanbul, 2010 (Birinci basım 1927), s. 141, ISBN 978-9944-197-52-6.
6. ↑  „*1980 Genel Nüfus Sayımı*, Ankara, 1981.". 19 şubat 2020da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 1 eylül 2021.
7. ↑  *Tao-Klarceti - Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu* (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, 2018, Tiflis, s. 301, ISBN 9789941478178.
8. 1 2 3 4  „Ustalar Köyü" (Türkçe).  YerelNet.org.tr. 5 martda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 16 haziran 2022.

Havolalar
---------