**Kriptoiqtisodiyot** raqamli iqtisodiyot va markazlashtirilmagan moliya (DeFi) ilovalarini oʻrganishga intizomlararo yondashuv uchun rivojlanayotgan iqtisodiy paradigmadir. Kriptoiqtisodiyot anʼanaviy iqtisod, kriptografiya, kompyuter fanlari va o'yin nazariyasi fanlari tushunchalari va tamoyillarini birlashtiradi. Anʼanaviy iqtisod anʼanaviy moliyaviy (shuningdek, markazlashtirilgan moliya (CeFi) nomi bilan ham tanilgan) xizmatlari uchun nazariy asos yaratganidek, kriptoiqtisodiyot ham Fiat orqali sotib olinadigan va sotiladigan DeFi xizmatlari uchun nazariy asos yarataddi. kriptovalyuta va aqlli kontraktlar tomonidan amalga oshiriladi.

Taʼriflar va maqsadlar
----------------------

"Kriptoiqtisodiyot" atamasi Ethereum hamjamiyati tomonidan 2014—2015-yillarida shakllantirilgan, lekin dastlab 2008-yilda dastlabki Bitcoin protokolida iqtisodiy imtiyozlarni qoʻllashni boshlagan. Bu ibora odatda Vitalik Buteringa tegishli boʻlsa-da, eng birinchi ommaviy hujjatlashtirilgan foydalanish 2015-yilda Vlad Zamfirning „Kriptoiqtisodiyot nima?" degan qarashlari bilan boshlangan. Zamfirning kriptoiqtisodiyotga nisbatan nuqtai-nazari nisbatan keng va akademik: „markazlashtirilmagan raqamli iqtisodiyotda tovarlar va xizmatlarni ishlab chiqarish, taqsimlash va isteʼmol qilishni tartibga soluvchi protokollarni oʻrganadigan rasmiy intizom hisoblanadi. *Kriptoiqtisodiyot bu protokollarni loyihalash va tavsiflashga qaratilgan amaliy fandir*". Shu bilan bir qatorda, 2017-yilda Buterinning nuqtai nazari yanada tor va pragmatik: „maʼlum turdagi axborot xavfsizligi xususiyatlarini kafolatlashga harakat qiladigan tizimlarni qurish metodologiyasi" deb o'z nutqini bayon qilgan.

Kriptoiqtisodiyotning asosiy maqsadlari bu markazlashmagan moliya (DeFi) tizimlarini qanday moliyalashtirish, loyihalash, ishlab chiqish va osonlashtirishni tushunishdir va rivojlanayotgan raqamli iqtisodiyotlarda tovarlar va xizmatlar taqsimotini tartibga solish uchun iqtisodiy imtiyozlar va jazo choralarini qoʻllash hisoblanadi.

Kriptoiqtisodiyotni raqamli iqtisodiyot evolyutsiyasi deb hisoblash mumkin, bu esa oʻz navbatida anʼanaviy iqtisoddan (odatda mikroiqtisodiyot va makroiqtisodiyotga boʻlinadi) rivojlangan. Binobarin, ishlab chiqarish, taqsimlash va tovar va xizmatlar isteʼmoliga oid anʼanaviy iqtisodiy tushunchalar kriptoiqtisodiyotga ham tegishli. Masalan, Adam Smitning iqtisodiyotning uchta asosiy qonuni: "Talab va taklif qonuni, Oʻz manfaati qonuni va Raqobat toʻgʻrisida"gi qonunlar shular jumlasidandir. Ular, shuningdek, *fiat* *pul* *nazariyasi* va *Zamonaviy pul nazariyasi* kabi zamonaviyroq iqtisodiy tushunchalarni oʻz ichiga oladi.

Tarixi
------

Kriptoiqtisodiyotning tarixiy ildizlarini altkoinlarning paydo boʻlishi bilan bogʻlash mumkin, ular orasida mashhur ***Ethereum*** loyihasi 2015-yilda aqlli kontraktlarni oʻzining blokcheyniga integratsiyalashda paydo boʻlgan va shu tariqa keng koʻlamli DeFi ilovalarini ishga tushirgan. [*manba kerak*]

Turlari
-------

Anʼanaviy iqtisodiyotning makroiqtisodiyot (mintaqaviy, milliy va xalqaro iqtisodiyot) va mikroiqtisodiyot (individual va korxona iqtisodiyoti) kichik fanlariga bo‘linishiga o‘xshab, kriptoiqtisodiyotni ham kripto-makroqiqtisodiyot va kripto-mikroiqtisodiyot quyi fanlariga bo‘lish mumkin.

### Kripto-makroiqtisodiyot

Kripto-makroiqtisodiyot kriptovalyutalar va DeFi operatsiyalarini mintaqaviy, milliy va xalqaro tartibga solish bilan bogʻliq. Group of Seven hukumatlarining kriptovalyutalarga boʻlgan qiziqishi 2014-yil avgust oyida Buyuk Britaniya Treasury kriptovalyutalar va ularning Buyuk Britaniya iqtisodiyotidagi potentsial rolini oʻrganishni topshirib, yakuniy hisobotini eʼlon qilganida yaqqol namoyon boʻldi (2021-yil yanvar oyida). 2021-yil iyun oyida Salvador Bitcoinni qonuniy tender sifatida qabul qilgan birinchi davlatga aylandi. 2021-yil avgust oyida Kuba Bitcoin kabi kriptovalyutalarni tan olish va tartibga solish bo‘yicha qonuniy qaror qabul qildi. Biroq, 2021-yil sentabr oyida kriptovalyutaning yagona eng yirik bozori bo‘lgan Xitoy hukumati kriptovalyuta bilan bog‘liq barcha operatsiyalarni noqonuniy deb eʼlon qildi va ilgari Xitoyda vositachilar va konchilar faoliyatini taqiqlagan kriptovalyutaga qarshi kurashni yakunladi.

### Kripto-mikroiqtisodiyot

Kripto-mikroiqtisodiyot kriptovalyutalardan individual va korporativ foydalanish va DeFi tranzaktsiyalari bilan bogʻliq. AQShda katta yoshlilarning aksariyati yirik kriptovalyutalar (Bitcoin, Ether) haqida eshitgan va 16% ular shaxsan ularga sarmoya kiritgan, savdo qilgan yoki boshqa yoʻl bilan foydalanganliklarini aytishadi. Dunyo boʻylab 300 milliondan ortiq odam kriptovalyutadan foydalanadi va taxminan 46 million amerikalik Bitcoinga sarmoya kiritgan.

Tanqid va munozaralar
---------------------

Bitkoin boshqa kriptovalyutalar qatori ko‘plab iqtisodchilar, jumladan Robert Shiller, Joseph Stiglitz, Richard Thaler, Paul Krugman va Nouriel Roubini tomonidan iqtisodiy pufak sifatida tasvirlangan. Bundan tashqari, bitkoin va boshqa kriptovalyutalar kriptovalyuta „mining" (blokcheyn tranzaksiyalarini tekshirish) uchun zarur boʻlgan elektr energiyasi miqdori uchun tanqid qilindi va noqonuniy tovarlarni sotib olishda foydalanilganligi uchun.

Manbalar
--------

1. ↑  „MIT Cryptoeconomics Lab" (inglizcha). *MIT Sloan*. 2022-yil 22-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 7-avgust.
2. ↑  „Cryptoeconomics - Wikiversity" (en). *en.wikiversity.org*. Qaraldi: 2022-yil 7-avgust.
3. ↑  Berg, Chris; Davidson, Sinclair; Potts, Jason*. Understanding the Blockchain Economy: An Introduction to Institutional Cryptoeconomics* (inglizcha). Edward Elgar Publishing, 2019. ISBN 978-1-78897-500-1.
4. ↑  Brekke, Jaya; Alsindi, Wassim (2021). „Cryptoeconomics". *Internet Policy Review* (inglizcha). 10-jild, № 2. doi:10.14763/2021.2.1553. S2CID 242297787.
5. ↑  *Nakamoto, S.* „Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System". *Bitcoin.org* (2008).
6. ↑  *What Is Cryptoeconomics?* (inglizcha), qaraldi: 2022-08-06
7. ↑  *Introduction to Cryptoeconomics - Vitalik Buterin* (inglizcha), qaraldi: 2022-08-06
8. ↑  „A Beginner's Introduction to Cryptoeconomics" (inglizcha). *Binance Academy*. Qaraldi: 2022-yil 5-avgust.
9. ↑  „Who Was Adam Smith?" (en). *Investopedia*. Qaraldi: 2022-yil 5-avgust.
10. ↑  „UK regulatory approach to cryptoassets and stablecoins: Consultation and call for evidence".  HM Treasury. Qaraldi: 2021-yil 1-oktyabr.
11. ↑  „Bitcoin legal tender in El Salvador, first country ever". *Mercopress* (10-iyun 2021-yil).
12. ↑  „Cuba's central bank now recognizes cryptocurrencies such as bitcoin". *CNBC* (27-avgust 2021-yil).
13. ↑  „China declares all crypto-currency transactions illegal" (inglizcha). *BBC News* (24-sentabr 2021-yil). Qaraldi: 24-sentabr 2021-yil.
14. ↑  *Andrew Perrin* „16% of Americans say they have ever invested in, traded or used cryptocurrency" (inglizcha). *Pew Research Center*. Qaraldi: 2022-yil 6-avgust.
15. ↑  „Cryptocurrency Statistics 2022: How Many People Use Crypto?" (en-US) (4-avgust 2022-yil). Qaraldi: 2022-yil 6-avgust.
16. ↑  Shiller, Robert. „In Search of a Stable Electronic Currency". *The New York Times* (1-mart 2014-yil). 24-oktabr 2014-yilda asl nusxadan arxivlangan.
17. ↑  Costelloe, Kevin. „Bitcoin 'Ought to Be Outlawed,' Nobel Prize Winner Stiglitz Says". Bloomberg (29-noyabr 2017-yil). 12-iyun 2018-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 5-iyun 2018-yil. „It doesn't serve any socially useful function.".
18. ↑  „Economics Nobel prize winner, Richard Thaler: "The market that looks most like a bubble to me is Bitcoin and its brethren"". ECO Portuguese Economy (22-yanvar 2018-yil). 12-iyun 2018-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 7-iyun 2018-yil.
19. ↑  Krugman, Paul. „Bubble, Bubble, Fraud and Trouble". *The New York Times* (29-yanvar 2018-yil). 4-iyun 2018-yilda asl nusxadan arxivlangan.
20. ↑  „Bitcoin biggest bubble in history, says economist who predicted 2008 crash". *TheGuardian.com* (2-fevral 2018-yil). 2018-yil 12-iyunda asl nusxadan arxivlangan.
21. ↑  Huang, Jon; O'Neill, Claire; Tabuchi, Hiroko. „Bitcoin Uses More Electricity Than Many Countries. How Is That Possible?". *The New York Times* (3-sentabr 2021-yil). Qaraldi: 16-yanvar 2022-yil.
22. ↑  „Monetarists Anonymous". The Economist Newspaper Limited (29-sentabr 2012-yil). 20-oktabr 2013-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 21-oktabr 2013-yil.
23. ↑  *Ball, James* „Silk Road: the online drug marketplace that officials seem powerless to stop". *theguardian.com*.  Guardian News and Media Limited (22-mart 2013-yil). 2013-yil 12-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 20-oktabr 2013-yil.

Havolalar
---------

* Cryptoeconomics In 30 Minutes by Vitalik Buterin (Devcon5) YouTubeda
* MIT Cryptoeconomics Lab[*sayt ishlamaydi*]
* Wikiversity — Cryptoeconomics

Adabiyotlar
-----------

* Chris Berg, Sinclair Davidson, Jason Potts. Understanding the Blockchain Economy: An Introduction to Institutional Cryptoeconomics. Edward Elgar Publishing, 2019.
* Jian Gong, Wei Xu. Cryptoeconomics: Igniting a New Era of Blockchain. CRC Press, 2020.