**Ahmadiya harakatining ramziy belgisi**
**Ahmadiya harakatining dunyo b`ylab tarqalish darajasi** (qancha toʻq boʻlsa, shuncha koʻproq odamni qamrab olgan)

Ahmadiya harakati (taʼlimoti) tarqalgan mamlakatlar| Davlatlar |
| --- |
| **Afrika**
• Jazoir
• Angola
• Benin
• Botsvana
• Burkina-Faso
• Burundi
• Kamerun
• Kabo-Verde
• Markaziy Afrika Respublikasi
• Chad
• Komor orollari
• Kot-d’Ivuar
• Kongo DR
• Kongo Respublikasi
• Jibuti
• Misr
• Ekvatorial Gvineya
• Eritreya
• Efiopiya
• Gabon
• Gambiya
• Gana
• Gvineya
• Gvineya-Bisau
• Keniya
• Lesoto
• Liberiya
• Liviya
• Madagaskar
• Malavi
• Mali
• Mavritaniya
• Mavrikiy
• Marokash
• Mozambik
• Namibiya
• Niger
• Nigeriya
• Ruanda
• Senegal
• Seyshel orollari
• Syerra-Leone
• Somali
• Janubiy Afrika
• Sudan
• Svazilend
• Tanzaniya
• Tunis
• Uganda
• Zambiya
• Zimbabve |
| **Osiyo**
• Afgʻoniston
• Bahrayn
• Bangladesh
• Butan
• Bruney
• Birma
• Kambodja
• Xitoy
• Gonkong
• Hindiston
• Indoneziya
• Iroq
• Eron
• Isroil
• Iordaniya
• Qozogʻiston
• Koreya
• Quvayt
• Qirgʻiziston
• Laos
• Livan
• Malayziya
• Maldiv orollari
• Moʻgʻuliston
• Nepal
• Ummon
• Shimoliy Koreya
• Pokiston
• Falastin
• Filippin
• Qatar
• Rossiya
• Saudiya Arabistoni
• Singapur
• Janubiy Koreya
• Shri-Lanka
• Suriya
• Tayvan
• Tojikiston
• Tailand
• Kurka
• Turkmaniston
• Birlashgan Arab Amirliklari
• Oʻzbekiston
• Vetnam
• Yaman |
| **Yevropa**
• Albaniya
• Andorra
• Armaniston
• Avstriya
• Ozarbayjon
• Belarus
• Belgiya
• Bosniya va Gertsegovina
• Bolgariya
• Xorvatiya
• Kipr
• Chexiya
• Daniya
• Estoniya
• Finlandiya
• Fransiya
• Gruziya
• Germaniya
• Gretsiya
• Vengriya
• Islandiya
• Irlandiya
• Italiya
• Jersi
• Kosovo
• Latviya
• Lixtenshteyn
• Litva
• Lyuksemburg
• Malta
• Moldova
• Monako
• Chernogoriya
• Niderlandiya
• Shimoliy Makedoniya
• Norvegiya
• Polsha
• Portugaliya
• Ruminiya
• Rossiya
• San-Marino
• Serbiya
• Slovakiya
• Sloveniya
• Ispaniya
• Shvetsiya
• Shveysariya
• Ukraina
• Birlashgan Qirollik |
| **Amerika**
• Antigua va Barbuda
• Barbados
• Beliz
• Braziliya
• Kanada
• Chili
• Kolumbiya
• Kosta-Rika
• Kuba
• Dominika
• Dominik Respublikasi
• Ekvador
• Salvador
• Gvatemala
• Gayana
• Gaiti
• Gonduras
• Yamayka
• Meksika
• Nikaragua
• Panama
• Paragvay
• Peru
• Surinam
• Trinidad va Tobago
• Qoʻshma Shtatlar |
| **Okeaniya**
• Avstraliya
• Sharqiy Timor
• Fiji
• Kiribati
• Marshall orollari
• Mikroneziya
• Nauru
• Yangi Zelandiya
• Palau
• Papua-Yangi Gvineya
• Samoa
• Tonga
• Tuvalu
• Vanuatu |

  

Ahmadiya Musulmon Jamiyati Syerra-Leonedagi Islomning sunniylikdan keyin ikkinchi yirik mazhabidir. Syerra-Leonedagi hamjamiyatning eng qadimgi tarixi Ikkinchi xalifalikning dastlabki davriga toʻgʻri keladi, bu vaqtda kamida olti kishi oʻzlarining eʼtiqodga sodiqligini eʼlon qilganlar. 1937-yilda Syerra-Leonedagi birinchi doimiy Ahmadiy missioner Nazir Ahmad Ali kelganidan keyin bu sekta mamlakatda tez oʻsishga erishdi. Ahmadiylar jamoasining soʻnggi hisob-kitoblariga koʻra, Syerra-Leoneda taxminan *560,000 Ahmadiy musulmonlari bor, bu mamlakat umumiy aholisining taxminan 9 % n*i tashkil qiladi. Serra-Leone, dunyodagi umumiy aholi ulushi boʻyicha Ahmadiy musulmonlarining eng katta foiziga ega.

Tarixi
------

 **Nazir Ahmad Ali, Syerra-Leonedagi birinchi doimiy missioner.**
### Tashkil etish

Syerra-Leonedagi Ahmadiya Musulmon Jamiyatining eng qadimgi tarixini 1916-yil, Ikkinchi Xalifalikning dastlabki davrida kuzatish mumkin. Oʻsha yili kamida olti kishi qoʻshni Gʻarbiy Afrika davlatlaridan Syerra-Leonedagi Ahmadiya adabiyotining tarqalishi taʼsiri ostida Ahmadiya diniga sodiqligini eʼlon qilgani aytiladi. Biroq, deyarli 5 yil oʻtgach, 1921-yil fevral oyida jamoaning birinchi missioneri Abdur Rahim Nayyar bu hududga qadam qoʻydi. Nayyar oʻzining missionerlik faoliyati uchun Ganadagi Saltpond va Lagos tomon yoʻlda ketayotib, vaqtincha poytaxt Fritaunda qoldi. Shahar bosh imomining iltimosiga koʻra, u Fritaunning sharqiy chekkasida joylashgan Fourah Bay masjidida maʼruza oʻqidi. Oradan bir yil oʻtib, 1922-yilda jamoaning yana bir missioneri Fadl-ul-Rahmon Hakim mamlakatga qisqa muddatli tashrif bilan keldi. Nayyar singari Hakim ham Nigeriyaning Lagos shahriga ketayotgan edi. Shunga qaramay, tashriflarning ikkalasidan ham konvertatsiya qayd etilmagan.

15 yillik tanaffusdan soʻng Nazir Ahmad Ali 1937-yilda Syerra-Leonega doimiy missioner sifatida keldi. Ali Hindistondan kelganidan keyin bir yilni Oltin qirgʻoqda, zamonaviy Ganada oʻtkazdi. Kelgan yili Ali Fritaunga joylashdi va Serra-Leonedagi Ahmadiya musulmonlar jamiyatini tuzdi. Koʻp oʻtmay, u shaharning asosiy jamoat yigʻilish joyi boʻlgan. Wilberforce Memorial Hallda mamlakatning musulmon va nasroniy aholisiga murojaat qilib maʼruza qildi. Bu dastlabki murojaatida u Jamoat va Mirzo Gʻulom Ahmadning musulmonlar uchun Imom Mahdiy sifatida kelishi, nasroniylar uchun esa Isoning ikkinchi kelishi deb tanishtirdi. Boshqa bir tadbirda u Mandinka masjidi yonidagi Islomiya maktabida faqat musulmonlarga murojaat qildi. Musulmon aholiga qaratilgan bunday murojaatlar koʻpincha musulmon jamoalarining dushmanliklarini keltirib chiqardi. Ehtimol, keyinchalik oʻz xavfsizligi uchun Ali Fritaundagi Temne aholisining boshligʻi va Vazirlar Mahkamasi vaziri Kande Burening uyiga koʻchib oʻtdi.

Biroq, Fritaundagi aksariyat musulmon guruhlari tomonidan rad etilgan Ali Port-Loko tumanidagi qirgʻoq boʻyidagi Mange Bure shahriga koʻchib oʻtishga qaror qildi. Kande Burening oʻzi otasi nufuzli siyosiy arbob boʻlgan Mange Bure shahrida tugʻilgan. Vaʼzgoʻylik harakatlarida ozgina muvaffaqiyatga erishgan Ali jiddiy harakatga keldi. Bu yerda Ali yetarlicha muvaffaqiyatga erishdi va bir qancha mahalliy nufuzli arboblar boʻlgan Ahmadiy musulmonlarining kichik jamoasini tashkil etishga muvaffaq boʻldi. Rokupr, shuningdek, Serra-Leonedagi Ahmadiya Musulmonlar Jamiyati tomonidan tashkil etilgan birinchi maktabning sayti edi.

### Ilk harakatlar

Ikki yil oʻtgach, 1939-yilda Ali Syerra-Leonening Sharqiy provinsiyasidagi Bo shahridan janubda, oltin qazib olinuvchi Baomaxun shahriga koʻchib oʻtdi. Ushbu harakat uchun bir nechta sabablar taxmin qilingan. Baomaxundagi suriyalik savdogar Ahmadiya adabiyotini oʻqib boʻlgach, Aliga maktub yozgan, degan taxmin bor. Boshqa bir holatda, bosh oʻrinbosari Droman Alini Baomaxunga taklif qildi deb taxminlanadi.

Shunga qaramay, Ali mashhur voiz sifatida kutib olindi, chunki uning shuhrati butun mamlakat boʻylab oʻsgan edi. Kelganidan koʻp oʻtmay, u odamlarni Mirzo Gʻulom Ahmadning imom Mahdiy degan daʼvatini qabul qilishga chorlovchi vaʼzgoʻylik faoliyatini boshladi. Bu davrda Syerra-Leoneda Mahdiyning zohir boʻlishi katta nogʻoralar chalinishi bilan eʼlon qilinadi, natijada kofirlar halok boʻladi, degan eʼtiqod keng tarqalgan edi. Ali buni masal sifatida talqin qilgan. Koʻp oʻtmay, Baomaxun Syerra-Leonedagi Ahmadiya missionerlik faoliyatining toʻliq shtab-kvartirasiga aylandi..1940-yilning mart oyida muftiy Muhammad Sodiq Syerra-Leonega ikkinchi missioner sifatida keldi. Bu vaqtga kelib shaharda maktab va Ahmadiy musulmon masjidi bor edi. Ikkinchi maktab quruvchi Sanpha Tulla bilan muhokama qilinganidan keyin taqdim etildi. Birinchisida dastlab ikkita oʻqituvchi bor edi, biri Rokuprdan, ikkinchisi esa Gana missionerlik shtab-kvartirasi Saltponddan edi.

1940-yillarda Ali butun mamlakat boʻylab bir nechta ekspeditsiyalarni amalga oshirdi. Eʼtiborga molik sayohatlardan biri sharq tomon boʻlib, buning natijasida ikki mashhur kishi Ahmadiy musulmon boʻldi. Boajibu shahrida Ali Kenema tumanining eng muhim boshligʻi Xalil Gamanga bilan uchrashdi. Gamanga tez orada Ahmadiyani qabul qildi va mamlakatdagi eʼtiqodga katta hissa qoʻshdi. Fala shahrida Ali Baama boshligʻi va yetakchi olmos magnati Qosim bilan toʻqnash keldi. 1958-yili Qosim Sodiqni Makkaga haj ziyoratiga olib boradi. 1942-yilga kelib, Tonkolili tumanidagi Magburakada missiya tashkil etildi. Oradan bir yil oʻtib, 1943-yilda shaharda maktab ochildi va bir qancha nufuzli shaxslar Ahmadiy musulmon boʻldilar.

Baomaxun konchilar shahri boʻlganligi sababli, uning oltinlari asta-sekin tugaydi va shuning uchun uning kelajagi xavf ostida qolar edi. Bu ikkita muhim oqibatlarga olib keldi. Aksariyati Ahmadiy musulmonlar boʻlgan uning aholisining tarqalib ketishi Ahmadiya taʼlimotining mamlakatning shahar va qishloqlari boʻylab tarqalishiga olib keldi. Boshqa tomondan, Ahmadiya shtab-kvartirasi boshqa joyga koʻchirilishi kerak edi, buning uchun Bo shahri mos deb tanlangan. 1944-yilning yozida xalifaning iltimosiga koʻra, Ali mamlakatni tark etdi va Sodiq mamlakatni boshqaradigan missioner boʻldi. 1945-yil mart oyida Sodiq Bo shahrida diniy maktab tashkil etdi va 1946-yilda Baomaxundagi Ahmadiya maktabining koʻchirilishini eʼlon qildi. Xuddi shu yili Ali bir necha oy davom etgan ikkinchi safari uchun keldi. Bu davrga kelib Ali Gʻarbiy Afrikadagi Ahmadiya missionerlik harakatlariga mas’ul edi. 1948-yilda Ahmadiya nihoyat Fritaun shahrida missiya uyi tashkill etishdi.

1954-yilda Ali Serra-Leonega uchinchi va oxirgi sayohatini amalga oshirdi. 1954-yil 19-mayda mamlakatda vafot etdi. Bu vaqtga kelib, Ali hayotining koʻp qismini Gʻarbiy Afrikaga bagʻishlagan yagona pokistonlik Ahmadiy edi. 1960-yillarga kelib, Bo ikkita missiya uyiga, ingliz, arab va urdu Ahmadiy musulmon kutubxonasi va bosmaxonaga mezbonlik qilgan. Shuningdek, u Serra-Leonedagi eng katta Ahmadiya boshlangʻich maktabining markazi edi.

Xalifalar sayohatlari
---------------------

Mamlakatga tashrif buyurgan birinchi Ahmadiy musulmon xalifasi xalifa Mirzo Nosir Ahmad edi, uning 1970-yildagi tashrifi Nusrat Jahon sxemasini ishga tushirishda muhim rol oʻynadi, u kamida 160 ta boshlangʻich maktab, 26 ta oʻrta maktab va beshta kasalxonani barpo etishga mas’ul edi. 1970-yil 5-mayda xalifa Fritaundagi Lungi Internationalga qoʻndi va uni Syerra-Leonening yetakchi Ahmadiy musulmonlari, davlat vazirlari va boshqa hukumat amaldorlari qabul qilishdi. Uning tashrifi Ahmadiya Islom taʼlimotini targʻib qilishdan tashqari, general-gubernator, Bosh vazir va boshqa hukumat amaldorlari bilan bir qator uchrashuvlar oʻtkazgan. Kelgach, u davlat mehmoni uyi tomon yoʻl oldi. Kechqurun u Fritaundagi Britaniya Kengashi zalida yigʻilishga raislik qildi va ertasi kuni u mamlakat bosh gubernatori vazifasini bajaruvchi va uning bosh vaziri Siaka Stivens uyiga tashrif buyurdi. Haftaning oxirida u general-gubernator Banja Tejan-Sie va Syerra-Leone Bosh vaziri Siaka Stivens bilan ziyofat uyushtirdi. Syerra-Leone musulmonlar kongressi Fritaun shahridagi shahar hokimiyatida uning sharafiga ziyofat uyushtirdi.

1988-yilda toʻrtinchi xalifa Gʻarbiy Afrikaning bir qator mamlakatlariga, jumladan Syerra-Leonega ham xuddi shunday tashrif buyurgan.

Demografiya
-----------

Ahmadiya Jamiyati Syerra-Leoneda 560 000 ga yaqin tarafdorlari borligini daʼvo qiladi, bu umumiy aholining 9 foizini tashkil qiladi. Bu dunyodagi milliy aholi ulushi boʻyicha Ahmadiy musulmonlarining eng yuqori foizidir. Baʼzi maʼlumotlarga koʻra, Syerra-Leonedagi Ahmadiy musulmonlar soni 700 000 ga yetadi.

Zamonaviy jamiyat
-----------------

1960-yillardan beri Syerra-Leonedagi Ahmadiya Musulmonlar Jamiyati Jalsa Salana deb nomlanuvchi yillik anjuman oʻtkazib keladi. Tadbir odatda ibodat va bayroqni koʻtarish marosimi bilan boshlanadi va taxminan uch kun davom etadi. Konvensiyada odatda Syerra-Leone prezidenti yuqori martabali islom ulamolari va butun mamlakat boʻylab oliy darajadagi rahbarlar kabi turli taniqli shaxslar ishtirok etadi.

Soʻnggi yillarda Serra-Leonedagi Ahmadiya jamoati yangi masjidlar va taʼlim muassasalarini jadallik bilan qurish bilan shugʻullandi. Syerra-Leoneda 1200 dan ortiq Ahmadiy masjidlari mavjud. Mamlakatda taxminan 19 ta markaziy missioner va 131 ta mahalliy missionerlar joylashgan. Ahmadiya hamjamiyati Syerra-Leoneda 300 ga yaqin boshlangʻich va oʻrta maktablarni boshqaradi. Turli diniy eʼtiqodga ega boʻlgan koʻplab Serra Leoneliklar Ahmadiya maktablarini bitirgan yoki ular bilan bogʻlangan. Masalan, 2015-yildan 2018-yilgacha Serra-Leone vitse-prezidenti boʻlgan Viktor Bokari Foh Fritaun shahridagi Ahmadiya oʻrta maktabida iqtisod va hukumat oʻqituvchisi boʻlgan. U oʻsha maktabda birinchi mahalliy Syerra-Leone oʻqituvchisi edi. Uning oʻtmishdoshi, sobiq vitse-prezident Samuel Sam-Sumana xuddi shu maktabda tahsil olgan. 2013-yil 27-aprelda hamjamiyat „*taʼlim, sogʻliqni saqlash, qishloq xoʻjaligi va gumanitar faoliyat sohalarida xalqqa qoʻshgan uzoq muddatli va ulkan hissasi uchun*" Prezidentning Oltin mukofotiga sazovor boʻldi. Bu shunday mukofotga sazovor boʻlgan yagona musulmon jamiyatidir.

Ahmadiylarga nisbatan kengroq kamsitish tendensiyasining bir qismi sifatida Syerra-Leonedagi Ahmadiya Jamiyati vaqti-vaqti bilan boshqa guruhlar bilan toʻqnash keladi. Ahmadiya jamoatining Musulmon va nasroniy dinlararo tashkiloti boʻlgan Dinlararo kengashga qoʻshilish harakatlariga Ahmadiylarni bid’atchi deb hisoblagan sunniylar qarshilik koʻrsatdilar. Oxir-oqibat Ahmadiya Jamiyatiga Kengashga aʼzo boʻlishga ruxsat berildi va xabarlarga koʻra, boshqa aʼzolar bilan yaxshi munosabatlarga ega. 2019-yilda Poro nomi bilan tanilgan maxfiy jamiyat Kenemadagi Ahmadiylarni oʻz tashkilotiga qoʻshilishga majbur qilishga urindi. Ahmadiylar rad javobini berganlarida, Poro aʼzolari besh kishini oʻgʻirlab ketishdi, zoʻravonlik bilan bir nechta odamlarni oʻz jamiyatiga qoʻshishdi, chorva mollarini qoʻlga olishdi va sakkizta uyni yoqib yuborishdi. Hujum ortidan 90 ga yaqin Ahmadiy qochib ketdi. Politsiya Poroning taʼsiridan qoʻrqib, voqeani tekshirishga ikkilanganligi aytiladi.


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * k
* m
* t

Afrika mamlakatlari |
| --- |
|  |
| 
Angola **·** Benin **·**  Botsvana **·**  Burkina-Faso **·**  Burundi **·**  Chad **·**  Ekvator Gvineyasi **·**  Eritreya  **·**  Eswatini  **·**  Efiopiya  **·**  Gabon **·**  Gambiya **·**  Gana **·**  Gvineya **·**  Gvineya-Bisau  **·** Janubiy Afrika Respublikasi  **·** Janubiy Sudan  **·**  Jibuti **·**  Misr3 **·**  Zambiya **·** Zimbabve **·**  Kabo-Verde  **·**  Kamerun **·**  Keniya **·**  Komoros **·**  Kongo Demokratik Respublikasi **·**  Kongo Respublikasi **·**  Kot-dʼIvuar  **·**  Lesoto **·**  Liberiya **·**  Liviya **·**  Mavritaniya **·**  Mavritsiya **·**  Madagaskar **·**  Malavi **·**  Mali **·**  Markaziy Afrika Respublikasi  **·**  Marokash **·**  Mozambik **·**  Namibiya **·**  Niger **·**  Nigeriya **·**  Ruanda **·**  San-Tome va Prinsipi  **·**  Seyshell orollari **·**  Senegal **·**  Somali **·**  Sudan **·**  Syerra Leone **·** Tanzaniya  **·**  Togo  **·**  Tunis **·**  Uganda

---

Qaram hududlar: Hind okeanidagi Britan hududi · Gʻarbiy sahroi kabir¹ · Kanar oroli · Madeyra · Mayotta · Melilya · Reyunon · Epars oroli · Seuta
 |

 |

Yana qarang
-----------

* Syerra-Leonedagi shia islomi
* Syerra-Leonedagi Islom
* Syerra-Leonedagi nasroniylik
* Syerra-Leonedagi hinduizm

Manbalar
--------

1. 1 2 3 4 5  Fisher 1963, s. 121 harvnb error: no target: CITEREFFisher1963 (help)
2. ↑  Fyfe, Christopher*. A History of Sierra Leone*. Oxford University Press, 1962 — 329,465–466 bet. 31-may 2015-yilda qaraldi.  Wayback Machine saytida arxivlandi (2016-03-04).
3. 1 2 3  Fisher 1963, s. 122 harvnb error: no target: CITEREFFisher1963 (help)
4. 1 2 3  Fisher 1963, s. 123 harvnb error: no target: CITEREFFisher1963 (help)
5. 1 2 3 4  Fisher 1963, s. 124 harvnb error: no target: CITEREFFisher1963 (help)
6. 1 2 3  Fisher 1963, s. 125 harvnb error: no target: CITEREFFisher1963 (help)
7. ↑  „Address by the President of Sierra Leone". Qaraldi: 31-may 2015-yil.
8. ↑  *Africa Speaks* — 68–72 bet.
9. ↑  „Fourth Successor to the Promised Messiah". Qaraldi: 31-may 2015-yil.
10. 1 2  „2019 Report on International Religious Freedom: Sierra Leone". *U.S. Department of State* (10-iyun 2020-yil). Qaraldi: 19-noyabr 2020-yil.
11. ↑  *Huang.* „Islamic sects booming in Africa". *MercatorNet* (18-avgust 2020-yil). 2-iyul 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-iyun 2022-yil.
12. ↑  *Akram.* „The Rise of a Moderate (and Persecuted) Islamic Caliphate". *Ozy* (29-iyul 2019-yil). 20-iyun 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-iyun 2022-yil.
13. ↑  „Jalsa Salana Sierra Leone 2019". *Ahmadiyya Muslim Community - Global Repository* (13-mart 2019-yil). Qaraldi: 19-noyabr 2020-yil.
14. ↑  „Astonishing progress of Ahmadiyya Muslim Community in Sierra Leone". *Ahmadiyya Muslim Community - Global Repository* (13-avgust 2018-yil). Qaraldi: 19-noyabr 2020-yil.
15. ↑  Ahmadiyya Muslim Mosques Around the World, pg. 101
16. ↑  *Tschannen.* „300 Ahmadiyya Schools in Sierra Leone". *The Muslim Times* (30-yanvar 2020-yil). Qaraldi: 20-noyabr 2020-yil.
17. ↑  „President Koroma appoints Victor Foh as new vice president of Sierra Leone" (19-mart 2015-yil). Qaraldi: 31-may 2015-yil.
18. ↑  *Nwadinobi.* „You Won't Believe Why Vice President of Sierra Leone Was Sacked From Office". *BuzzGhana*. Qaraldi: 19-noyabr 2020-yil.
19. ↑  „Ahmadiyya Muslim Jamaat Bags Presidential Gold Award". Sierra Express Media (4-may 2013-yil). Qaraldi: 31-may 2015-yil.
20. ↑  „Ahmadiyya Muslim Jamaat Bags Presidential Award". Smile News (29-aprel 2013-yil). Qaraldi: 31-may 2015-yil.
21. ↑  „2018 Report on International Religious Freedom: Sierra Leone". *U.S. Department of State*. Qaraldi: 20-noyabr 2020-yil.

**Bibliografiya**

* Fisher, Humphrey*. Ahmadiyyah: Astudy in Contemporary Islam on the West African Coast*. Oxford University Press, 1963.