**Agorafobiya** – atrof-muhitdan, insonlar bilan oʻzaro aloqadan qoʻrqish kasalligi. U bilan kasallangan insonlar koʻpincha ruhiy depressiyaga yuz kelishadi. Kasallik ayniqsa oʻsmirlarda koʻp uchraydi. Bu kasallikning asosiy alomati odamlar toʻplangan markazlardan qochish va oʻzi xavfsiz deb bilgan joyda qolishni afzal koʻrish.

Ma'no jihatidan o'xshash, ammo hozirda eskirgan atamalar demofobiya (qadimgi yunoncha dῆmos "odamlar" + phosos "qo'rquv") va oxlofobiya (qadimgi yunonchadan "olomon" + phos "katta" qo'rquvi) odamlarning.

Agorafobiyaning klinik ko'rinishi
---------------------------------

Dastlab, agorafobiyaning so'zma-so'z tarjimasi "bozorlardan qo'rqish" yoki "bozor qo'rquvi" degan ma'noni anglatadi. Qadimgi yunoncha "agora" (bozor) so'zi ko'pincha odamlarning katta massasi bilan bog'langanligi sababli; Tez orada bu tushuncha majoziy ma'noga ega bo'lib, mahalliy joydan emas, balki umuman olomondan qo'rqishni anglatadi.

Bugungi kunda tibbiyotda bu kontseptsiya nafaqat ochiq joylar qo'rquvini, balki shunga o'xshash vaziyatlardan qo'rqishni ham o'z ichiga oladi. Qoida tariqasida, tashvish quyidagi holatlarga yo'naltiriladi: turar joy, uydan tashqarida harakatlanish, olomon, jamoat joylari, jamoat transporti, ochiq bo'lmagan joylar (masalan, dala, park), yolg'iz sayohat, band joylar (masalan, mitinglar). , oziq-ovqat va kiyim-kechak bozorlari, do'konlar, restoranlar), shuningdek, boshqalarning e'tiborini tortmasdan tezda tark etib bo'lmaydigan joylar (masalan, sartarosh kreslosi, kinoteatrdagi markaziy joylar va boshqalar). Anksiyete, odatda, vahima hujumi yoki jamoat joylarida nochor xatti-harakatlar sodir bo'lgan taqdirda jamoat stigmasi qo'rquvidan kelib chiqadi. Jamoat joyida vahima hujumi sodir bo'lishidan qo'rqish fobiyani yanada kuchaytiradi. Natijada, surunkali agorafobiya bilan og'rigan bemorlar uyga yopishib qoladilar va o'z qal'alarini tark etish juda qiyin.

Agorafobiya bilan og'rigan odamlar o'zlarini tuzoqqa tushib qolgan, ishonchsiz, atrof-muhitni nazorat qila olmagan (muzlash, qizib ketish, hujumga duchor bo'lish qo'rquvi) yoki shaxsiy qulaylik zonasidan juda uzoqda bo'lganlarida tashvishlanish hujumlarini boshdan kechirishi mumkin. Shunga o'xshash fobiyaga ega bo'lgan boshqa odamlar mehmonlarni qabul qilishni odatiy hol deb bilishadi, lekin faqat ularning nazorati ostida bo'lgan ma'lum bir makonda. Agorafoblar yillar davomida o'z uylarini tark etmasdan yashashlari mumkin, shu bilan birga ular o'zlari uchun xavfsiz zonalarda bo'lsalar, boshqa odamlar bilan ishlashadi va baxtli muloqot qilishadi. Xavfsiz zona - bu keng tushuncha bo'lib, u nafaqat ma'lum bir joyga, balki davlatga ham tegishli bo'lishi mumkin: masalan, odam boshqa odamlar bilan ko'z bilan aloqa qila olmaydi. Agar u "kontaktsiz" holatdan chiqsa, u holda vahima hujumini boshlaydi.

"Agorafobiya" tushunchasi turli qo'rquvlar bilan bog'liq profilaktik xatti-harakatlarga ham tegishli. Masalan, har qanday vaziyatda (mahalliyda) noqulaylikni boshdan kechirishni istamagan shaxs o'z faoliyat doirasini (yashash qobiliyatini) ataylab cheklaydi va shu bilan yangi muhitga salbiy reaktsiyalar ehtimolini oldini oladi. Odatdagi reaktsiyalar vahima qo'rquvi, kuchli tashvish, boshqa fobiyalarning namoyon bo'lishi bilan birga bo'lishi mumkin. Ushbu holatning odatiy belgisi uydan chiqish qo'rquvidir, chunki uydan tashqaridagi hamma narsa g'azablangan, qo'rqinchli ko'rinadi va faqat uyda agorafoba o'zini xavfsiz va qulay his qiladi. Bu zudlik bilan chiqib ketish va xavfsiz joyga qaytish mumkin bo'lmagan har qanday vaziyatdan orttirilgan tushunarsiz qo'rquvdir, bu esa turmush tarzidagi cheklovlarga olib keladi: bemorlar ko'pincha faqat yaqinlari hamrohligida uydan chiqishga jur'at qilishadi. Agorafobiya ko'pincha turli kasalliklar, jumladan, anksiyete buzilishi, vahima buzilishi, ijtimoiy fobiya, vahima hujumlari va boshqalarning natijasidir.

Agorafobiyaning anksiyete belgilari depressiya belgilari bilan bog'liq bo'lishi mumkin bo'lgan umumiy tashvish buzilishining alomatlariga o'xshaydi. Boshqa fobik kasalliklarda bo'lgani kabi, agorafobiya ham tashvish va qo'rquvni qo'zg'atadigan vaziyatlardan "oldindan qo'rqish" va "qochish" bilan tavsiflanadi. Og'ir holatlarda, bemor qo'rqinchli vaziyatga kirishidan bir necha soat oldin kutilgan tashvish paydo bo'ladi.

Agorafobiya bilan og'rigan bemorlar allaqachon qo'rquvni boshdan kechirgan joylarga sayohat qilishda to'satdan vahima hujumlarini boshdan kechirishlari mumkin. Hujum paytida adrenalin juda ko'p miqdorda chiqariladi, shuning uchun ular bir necha soniya davomida jang yoki parvoz holatida bo'lishadi. Hujum odatda to'satdan boshlanadi va 10-15 daqiqa davom etadi. Hujumlarning davomiyligi kamdan-kam hollarda yarim soatdan oshadi. Alomatlar orasida yurak urishi, terlash, titroq va qisqa, baland nafas olish kiradi. Ko'pgina bemorlar o'lim qo'rquvi va his-tuyg'ular va xatti-harakatlar ustidan nazoratni yo'qotish haqida ham gapirishadi.

Amerikalik psixiatrlarning fikricha, buzilish har doim vahima hujumi bilan boshlanadi, aksariyat hollarda agorafobiya kuzatiladi. "Yevropa" nuqtai nazaridan, buzilish agorafobiyaning dastlabki ko'rinishi bilan ham boshlanishi mumkin.

### Boshlanishi, kursi va prognozi

Agorafobiya odatda 15 yoshdan 25 yoshgacha boshlanadi (odatda birinchi marta bolalik davrida paydo bo'ladigan oddiy fobiya va o'smirlik davrida boshlanadigan ijtimoiy fobiyalardan farqli o'laroq). Agorafobiyaning birinchi epizodi ko'pincha bemor jamoat transportini kutayotganda yoki band bo'lgan do'kon yoki bozorda xarid qilganda sodir bo'ladi. Kasallik kursi surunkali bo'lib, remissiyalar va alevlenmeler bilan kechadi. Agorafobiyaning vahima buzilishi bilan kombinatsiyasi yanada og'irroq kursga olib keladi va prognozni yomonlashtiradi.

### Agorafobiya va vestibulyar apparatlar

Tadqiqotlar agorafobiya va fazoviy orientatsiya muammolari o'rtasidagi bog'liqlikni aniqladi. Oddiy odamlar vestibulyar apparatlardan signallarni vizual va proprioseptiv tizimlarga ulash orqali muvozanatni saqlashlari mumkin. Bir qator agorafoblar zaif vestibulyar apparatlarga ega va ko'proq vizual yoki taktil signallarga tayanadi. Vizual belgilar aniq bo'lmaganda, masalan, keng joylarda yoki olomonda ular yo'nalishini yo'qotishi mumkin. Ular, shuningdek, eğimli yoki notekis yuzalar bilan chalkashib ketishi mumkin.

Tashxisni shakllantirish
------------------------

ICD-10 diagnostika mezonlariga ko'ra, agorafobiyaning aniq tashxisi uchun quyidagi mezonlarning barchasi bajarilishi kerak:

psixologik yoki vegetativ alomatlar tashvishning asosiy ifodasi bo'lishi va aldanish yoki obsesif fikrlar kabi boshqa alomatlarga ikkinchi darajali bo'lmasligi kerak;

tashvish quyidagi holatlarning kamida ikkitasi (yoki asosan) bilan cheklanishi kerak: olomon, jamoat joylari, uydan tashqarida harakatlanish va yolg'iz sayohat qilish;

fobik vaziyatlardan qochish muhim xususiyatdir yoki bo'lgan.

ICD-10 kodi - F40.0.

Vahima hujumlari bo'lmasa, tashxisni kodlang F40.00 (vahima buzilishisiz agorafobiya).

Vahima hujumlari mavjud bo'lganda, tashxis F40.01 (vahima buzilishi bilan agorafobiya) bilan kodlanadi.

Davolash
--------

Agorafobiyani vahima buzilishisiz davolash aksariyat hollarda xulq-atvor psixoterapiyasi bilan chegaralanadi. Vahima buzilishisiz agorafobiya uchun dori terapiyasining samaradorligi haqida ishonchli ma'lumotlar yo'q. Biroq, vahima hujumlarisiz og'ir buzilishlar uchun, davom etayotgan psixoterapiya fonida trankvilizatorlarni (masalan, diazepam) qisqa muddatli retsepti tavsiya etiladi.

Ko'p hollarda agorafobiya kognitiv terapiya va ba'zida antidepressant va anti-nevrotik dorilar bilan birgalikda ta'sir qilish terapiyasining bosqichma-bosqich jarayoni orqali muvaffaqiyatli davolanishi mumkin. Anti-nevrotik preparatlarga alprazolam kabi benzodiazepinlar kiradi. Antidepressantlar, asosan, serotonin darajasini oshiradigan dorilarni o'z ichiga oladi: sertralin, paroksetin va fluoksetin. Agorafobiya va vahima hujumlarini davolash boshqacha emas.

Ta'sir qilish terapiyasi ruhiy kasalliklar va agorafobiya bilan og'rigan bemorlarning ko'pchiligiga ijobiy natija berishi mumkin. Bunday terapiyaning maqsadi faqat vahima hujumlarining yo'qolishi emas, balki agorafobiyaning yon va subklinik ko'rinishlarining yo'qolishi bo'lishi kerak.

Agorafobiyani davolashda xulq-atvor psixoterapiyasida "toshqin usuli" (implosion terapiya) eng keng tarqalgan. Shifokor bemor bilan birgalikda qo'rquvning kuchayishi uchun qo'rquvni eng ko'p keltirib chiqaradigan holatlar ro'yxatini tuzadi. Shifokor asta-sekin bemorni eng kam qo'rquvga sabab bo'lganidan boshlab, ushbu haqiqiy yoki xayoliy vaziyatlarga kiritadi. Asta-sekin, bemor qo'rquv yoki xavotirni boshdan kechirmasdan, bu holatlarda bo'lish tajribasini oladi, bu esa buzilish belgilarining zaiflashishiga olib keladi. Xulq-atvor terapiyasi ko'pincha mushaklarning gevşeme texnikasi va meditatsiya bilan birlashtiriladi. Gipnoz muqobil davolash usuli sifatida ishlatilishi mumkin.

Yana qarang
-----------

* Klaustrofobiya
* Vahima hujumi
* Vahima buzilishi
* Ijtimoiy fobiya
* Hikikomori

Manbalar
--------

1. ↑  „Perspectives on Environment and Behavior: Theory, Research, and Applications — *Plenum Press, 1977* — P. 64". 21-oktabr 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 2-oktabr 2017-yil.
2. ↑  Паническое расстройство (ПР) и агорафобия (АФ) Wayback Machine saytida arxivlandi (2019-05-22).. The World Journal of Biological Psychiatry, 2008; 9(4): 248—312.
3. ↑  ICD-10, F40.0 Agoraphobia Wayback Machine saytida arxivlandi (2011-02-21)..

Havolalar
---------

P. Ya. Rosenbax. Mahalliy qo'rquv // Brokxauz va Efronning entsiklopedik lug'ati: 86 jildda (82 jild va 4 ta qo'shimcha). - Sankt-Peterburg, 1890-1907.