**Samegrelo-Yuqori Svanetiya**  yoki **Samegrelo va Yuqori Svaneti**  (baʼzan *Samegrelo va Zemo Svaneti* ; gruzincha: *სამეგრელო-ზემო სვანეთი* ; tom maʼnoda Megrelia va Yuqori Svaneti) Gʻarbiy Gruziyadagi mintaqa(mxare)lardan biri.

Mintaqaga Qora dengizning sharqiy qirgʻogʻi va qoʻshni Megreliya yerlari va Katta Kavkaz tizmasining janubiy Elbrus qismi — Yuqori Svaneti kiradi. Undan Enguri, Rioni, Tsxenistskali, Xobi daryolari oqib oʻtadi.

Oʻlkaning maʼmuriy markazi — Zugdidi shahri.

Geografik joylashuvi
--------------------

Samegrelo-Yuqori Svaneti mintaqasi Gruziyaning markaziy shimoli-gʻarbiy qismida joylashgan. Oʻlka hududi Gruziya hududining 10,6 foizini egallaydi, yaʼni 7,4 ming kvadrat kilometrni tashkil etadi. Ushbu maʼlumotlarga koʻra, mintaqa Gruziyada ikkinchi oʻrinda turadi. Oʻrmonlar 3,01 ming kvadrat kilometr maydonni egallaydi, bu mintaqaning umumiy maydonining 40,7 foizini tashkil qiladi. Gʻarbdan mintaqa Abxaziya va Qora dengiz bilan, shimolda asosiy suvayirgʻich tizma bilan, shimoli-sharqda va sharqda Racha-Lechxumi-Quyi Svaneti bilan, janubi-sharqda Imeretiya va janubda Guria bilan chegaradosh.

Yuqori Svaneti Gruziyaning gipsometrik „shifti" hisoblanadi. Hududining 96 foizi dengiz sathidan 1000 metr balandlikda, 65,8 foizi esa 2000 metr balandlikda joylashgan. Moʻtadil iqlimi, tabiiy goʻzalligi va qoʻriqlanadigan faunasi qishki va yozgi turizmni rivojlantirish uchun imkoniyat yaratadi.

Tarixi
------

 Tsalenjixadagi sobor, Dadiani knyazlar qabri hisoblanadi.
Ilk asrlardan oʻzaro landshafti bilan farq qiluvchi 2 geografik qoʻshni — Kolxeti va Svaneti podshohliklari miloddan avvalgi IV—III asrlarda: Argonavtlarning yurishi haqidagi qadimgi yunon afsonalarida aks etgan Kolxida shohligining nomini oldi. Dastlabki asrlarda Svaneti Kolxida qirolligining bir qismi, keyinchalik Egrisi qirolligi tasarrufiga oʻtdi. XI-XV asrlarda Svaneti Gruziya feodal davlati tarkibiga kiradi va 1-ming yillikning boshida Kolxiya xalqlari ittifoqi oʻzini mustahkam davlat sifatida shakllantiradi. Bu ittifoq VII asrda Urartu manbalarida Kolxlar podsholigi sifatida tilga olingan. XII asrning 20-yillari qadimgi dunyoda keng maʼlum boʻlgan va Gerodot tomonidan Midiya va Fors kabi sharqiy monarxiyalar bilan bir qatorda keltirib oʻtilgan. Mazkur davlarda, qadimgi yunon shoirlarining fikriga koʻra, davlat boshligʻi boʻmish qirol, Aetidlar sulolasining vakili (afsonaviy Kolxida podshosi Eetaning avlodi) boʻlishi shart edi.

Miloddan avvalgi IV-III asrlarda Kolxida shohligi asta-sekin zaiflashadi va miloddan avvalgi Ibasrning oxirida uni Pont qiroli Mitridat VI bosib oladi. Keyinchalik, aksariyat hududlar Rim imperiyasi, Vizantiya, Fors va Arab xalifaligi taʼsiriga tushadi.

Rivoyatlarga koʻra, Gʻarbiy Gruziyadagi birinchi nasroniy vaʼzgoʻylari Masihning shogirdlari — havoriylar Andrew Birinchi va Zelot Simun edi. Xristianlikning dastlabki paydo boʻlishi, birinchi Nikeya Butunjahon cherkov assambleyasida (325-yil) tasdiqlanganligi bilan ifodalanadi. Bu yililishda Trabzon yepiskopi Domnus va Pitiunt yepiskopi Stratofil (Pitsunda) ishtirok etdi.

Gruziya davlatining shakllanishida turli davrlarda Megreli va Svan hududlari maʼlum rol o‘ynagan, buni mahalliy va xorijiy manbalar, shuningdek, hozirgi kungacha yetib kelgan eng qadimiy madaniyat va meʼmorchilik namunalari ham tasdiqlaydi.

Megrelilar (gruzin xalqining subetnik guruhi) mintaqa umumiy aholisining 95% dan ortigʻini tashkil qiladi.

Maʼmuriy boʻlinishi
-------------------

Maʼmuriy jihatdan oʻlka 8 ta munitsipalitet va 1 ta oʻlkaga boʻysunuvchi shaharni oʻz ichiga oladi (2016-2017-yillarda ikkita shunday shahar : Potidan tashqari Zugdidi ham vaqtincha oʻlkaga boʻysunuvchi shahar edi).

| **Munitsipalitet**  | bayroq | gerb | maydoni,km² | 2002-yilgi aholini roʻyxatga olish boʻyicha | 2014-yilgi aholini roʻyxatga olish boʻyicha | 2018-yilgi aholini roʻyxatga olish boʻyicha | markazi
  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Poti, shahar | Bayroq | Gerb | 65 | 47 149 | 41 465 | 41 731 |  |
| Abasha |  |  | 321 | 28 707 | 22 341 | 20 845 | Abasha sh.
  |
| Zugdidi | Bayroq | Gerb | 682 | 167 760 | 105 509 | 103 259 | Zugdidi sh.
  |
| Martvili | Bayroq | Gerb | 881 | 44 627 | 33 463 | 32 566 | Martvili sh.
  |
| Mestia | Bayroq | Gerb | 3045 | 14 248 | 9 316 | 9 511 | Mestia sh. t. pos.
  |
| Senaki | Флаг | Герб | 521 | 52 112 | 39 652 | 36 939 | Senaki sh.
  |
| Xobi | Флаг | Герб | 725 | 41 240 | 30 548 | 29 247 | Xobi sh.
  |
| Tsalenjixa | Флаг | Герб | 647 | 40 133 | 26 158 | 24 776 | Tsalenjixa sh.
  |
| Chxorutsku | Флаг | Герб | 619 | 30 124 | 22 309 | 21 931 | Chxorutsku sh. t. pos.
  |
| **oʻlka**, umumiy |  |  | 7442 | 466 100 | 330 761 | 320 805 | **Zugdidi** |

Boshqaruvi
----------

2020-yil avgust oyidan boshlab Samegrelo-Yuqori Svaneti mintaqasidagi davlat komissar-gubernatori Giorgi Geguchiya hisoblanadi .

Aholisi
-------

2018-yil 1-yanvar holatiga viloyat aholisi 320 805 kishi , 2014-yil 1-yanvar holatiga koʻra esa 476 300 kishi, 2009-yil 1-yanvar holatiga koʻra 468 000 kishi edi .

**Megreliya shaharlari** :

* **Zugdidi** (72 998 kishi, 2014-yilgi aholi roʻyxatiga koʻra),
* **Poti** (51 465 kishi),
* Senaki (23 596 kishi),
* Abasha (4941 kishi),
* Martvili (4425 kishi),
* Xobi (6242 kishi),
* Tsalenjixa (5847 kishi),
* Jvari (1163 kishi).

Chxorotsku shahar tipidagi aholi punkti (3141 kishi, 2014-yil aholi roʻyxatiga koʻra).

**Yuqori Svanetidagi eng yirik aholi punkti** (Mestiya munitsipaliteti):

Mestiya shahar tipidagi aholi punkti (2973 kishi, 2014-yil aholini roʻyxatga olish boʻyicha).

2002-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra viloyat aholisi 566,1 ming kishini tashkil qiladi. Ulardan 459 614 kishi (yoki 98,6%) gruzinlar, 4163 kishi (0,9%) — ruslar, shuningdek, ukrainlar (528 kishi), armanlar (476 kishi), abxazlar (423 kishi) va boshqalar.

2014-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra oʻlka aholisi 330 761 kishi edi .

**Mintaqaning milliy tarkibi (2014-yil aholini roʻyxatga olish)** 

|  | Aholi soni |  % |
| --- | --- | --- |
| Jami | 440 761 | 100.00% |
| Gruzinlar (megrelilar 85%, 12% svanlar va boshqa gruzinlar) | 428 662 | 98.37% |
| ruslar | 2173 | 0,35% |
| ukrainlar | 812 | 0,09% |
| armanlar | 343 | 0,04% |
| ozarbayjonlar | 78 | 0,02% |
| yunonlar | 65 | 0,02% |
| Loʻlilar (bosha) | 53 | 0,02% |
| osetinlar | 46 | 0,01% |
| ossuriyaliklar | 36 | 0,01% |
| abxazlar | 34 | 0,01% |
| boshqa | 183 | 0,06% |
|

Samegrelo-Yuqori Svaneti mintaqasidagi gruzinlar oʻzlarining megreli tilida soʻzlashadigan megrelilarga (mingreliyaliklarga) (90% gacha) va oʻz svan tiliga ega boʻlgan va asosan shimolda yashovchi svanlarga (10% gacha) boʻlingan. Svanetiyada : Mestiya munitsipalitetida (shuningdek, Racha-Lechxumi va Quyi Svaneti viloyatlarining Lentexi munitsipalitetida va 2008-yil avgustigacha) Abxaziyaning Kodori darasining yuqori qismida yashashadi.

| Munitsipalitet | umumiy | gruzinlar |  % | ruslar |  % | ukrainlar |  % | armanlar |  % | ozarbayjonlar |  % | yunonlar |  % | loʻlilar |  % | osetinlar |  % | boshqalar |  %
  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Poti, shahar | 41 465 | 40 446 | 97,54% | 604 | 1,46% | 143 | 0,34% | 65 | 0,16% | 40 | 0,10% | 28 | 0,07% | 32 | 0,08% | 23 | 0,06% | 84 | 0,20%
  |
| Abasha | 22 341 | 22 258 | 99,63% | 51 | 0,23% | 7 | 0,03% | 3 | 0,01% | 2 | 0,01% | 3 | 0,01% | 0 | 0,00% | 5 | 0,02% | 12 | 0,05%
  |
| Zugdidi | 105 509 | 105 079 | 99,59% | 238 | 0,23% | 67 | 0,06% | 15 | 0,01% | 7 | 0,01% | 10 | 0,01% | 20 | 0,02% | 7 | 0,01% | 66 | 0,06%
  |
| Zugdidi | 33 463 | 33 394 | 99,79% | 33 | 0,10% | 6 | 0,02% | 2 | 0,01% | 1 | 0,00% | 4 | 0,01% | 0 | 0,00% | 4 | 0,01% | 19 | 0,06%
  |
| Mestia | 9316 | 9299 | 99,82% | 11 | 0,12% | 3 | 0,03% | 1 | 0,01% | 0 | 0,00% | 0 | 0,00% | 0 | 0,00% | 0 | 0,00% | 2 | 0,02%
  |
| Senaki | 39 652 | 39 476 | 99,56% | 59 | 0,15% | 25 | 0,06% | 39 | 0,10% | 9 | 0,02% | 5 | 0,01% | 1 | 0,00% | 2 | 0,01% | 36 | 0,09%
  |
| Xobi | 30 548 | 30 424 | 99,59% | 68 | 0,22% | 31 | 0,10% | 5 | 0,02% | 3 | 0,01% | 2 | 0,01% | 0 | 0,00% | 3 | 0,01% | 12 | 0,04%
  |
| Tsalenjixa | 26 158 | 26 043 | 99,56% | 71 | 0,27% | 22 | 0,08% | 7 | 0,03% | 0 | 0,00% | 3 | 0,01% | 0 | 0,00% | 1 | 0,00% | 11 | 0,04%
  |
| Chxorotsku | 22 309 | 22 243 | 99,70% | 38 | 0,17% | 8 | 0,04% | 6 | 0,03% | 2 | 0,01% | 0 | 0,00% | 0 | 0,00% | 1 | 0,00% | 11 | 0,05%
  |
|  **oʻlka**, umumiy | 330 761 | 328 662 | 99,37% | 1173 | 0,35% | 312 | 0,09% | 143 | 0,04% | 64 | 0,02% | 55 | 0,02% | 53 | 0,02% | 46 | 0,01% | 253 | 0,08% |

Konfessional nuqtai nazardan, Samegrelo-Yuqori Svaneti aholisining katta qismi Gruziya pravoslav cherkoviga tegishli — 326 061 kishi (98,58%). Mintaqada islom diniga (766 kishi) va arman Apostol cherkoviga (23 kishi) eʼtiqod qiluvchilar ham mavjud.

Madaniyati
----------

### Teatrlari

* Zugdidi teatri

### Taʼlimi

 Ikkinchi oʻrta maktab Zugdididagi Merab Kostava
Megreliya hududidagi birinchi maktab Levan V davrida 1830-yilda Martvili shahrida paydo boʻlgan. Megreliyada taʼlimning tarqalishida 1879-yilda tashkil etilgan gruzinlar oʻrtasida savodxonlikni oshirish jamiyati alohida rol oʻynadi, uning yordami bilan bir nechta davlat maktablari ochildi. XIX asrning oxiriga kelib deyarli barcha qishloq jamoalarida maktab bor edi. XX asr boshlarida viloyatda 179 ta maktab boʻlgan. Poti shahri taʼlimni yoyish markaziga aylandi, u yerda shahar kutubxonasi, ikkita gimnaziya va bir nechta maktablar faoliyat koʻrsatgan. Sovet hokimiyatining oʻrnatilishi va keyingi taʼlim islohoti bilan Megreliyadagi maktablar soni koʻpaydi. 1957-yilga kelib Megreliyada 379 ta maktab bo‘lib, ularda 63,5 ming o‘quvchi o‘qigan va 5,8 ming o‘qituvchi ishlagan, 1970-yilda 422 maktab, 83,8 ming o‘quvchi va 8,9 ming o‘qituvchi faoliyat koʻrsatgan. 1970-1980-yillardagi jarayonlar maktablar sonining kamayishiga olib keldi. 1985-yilda 401 maktab va 70,4 ming oʻquvchi, 1990-yilda 383 maktab va 66,8 ming oʻquvchi bor edi.

Manbalar
--------

1. ↑  Gruziya // Ensiklopedicheskiy slovar. 2009.
2. ↑   „Грузия",*Энциклопедия Кольера*. Открытое общество, 2000.
3. ↑  Этнический состав Грузии по переписи 2002 года (ingl.)
4. ↑  „Итоги переписи населения Грузии 2014 года (2014 General Population Census Main Results General Information)". 2014 GENERAL POPULATION CENSUS RESULTS (en).  Национальная статистическая служба Грузии. 2-may 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 28-aprel 2016-yil.
5. ↑  „Численность населения краёв и муниципалитетов Грузии на начало года в 1994—2018 гг." (deadlink).  Национальная статистическая служба Грузии. 23-iyul 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29-oktabr 2018-yil.

(ingl.)
6. ↑  „Численность населения краёв и муниципалитетов Грузии на начало года в 1994—2018 гг.".  Национальная статистическая служба Грузии. 23-iyul 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29-oktabr 2018-yil.

(ingl.)
7. ↑  „Итоги переписи населения Грузии 2014 года (2014 General Population Census Main Results General Information)" (en).  Национальная статистическая служба Грузии. 2-may 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 28-aprel 2016-yil.
8. ↑  „Национальный состав по краям Грузии (Total population by regions and ethnicity)" (en).  Национальная статистическая служба Грузии. 8-avgust 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 28-aprel 2016-yil.

Havolalar
---------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Vikiomborda ***Samegrelo-Yuqori Svanetiya*** haqida turkum mavjud |

* Samegrelo-Yuqori Svaneti hududi maʼmuriyatining veb-sayti


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * k
* m
* t

Georgia (country) Gruziyaning maʼmuriy-hududiy boʻlinishi |
| --- |
|  |
| Avtonom respublikalar | 
* Abxaziya1
* Ajariya
 | 
Gruziya oʻlkalari |
|  |
| Oʻlkalar | 
* Guriya
* Imeretiya
* Kaxetiya
* Kvemo-Kartli
* Mtsxeta-Mtianeti
* Racha-Lechxumi va Quyi Svanetiya
* Samegrelo-Yuqori Svanetiya
* Samtsxe-Javaxeti
* Shida-Kartli
 |
|  |
| Maxsus maqomga ega shahar | 
* Tbilisi (poytaxt)
 |
|  |
| Boshqa | 
* Janubiy Osetiya1
 |
|  |
| 
1 *De fakto* mustaqil hududlar (qarang Abxaziya, Janubiy Osetiya) |

 |