NATO xaritasi
**NATO**, **Shimoliy Atlantika shartnomasi tashkiloti** (inglizcha: *, NATO; fransuzcha:* Organisation du traité de l 'Atlantique nord*, OTAN) — Yevropa, Amerika Qoʻshma Shtatlari hamda Kanada kabi koʻpchilik mamlakatlar birlashgan jahondagi eng yirik harbiy va siyosiy jamlanmasi, yaʼni, „Yevropani tashqi taʼsirlardan himoya qilish" uchun ushbu tashkilotga 4-aprel 1949-yil AQShda asos solingan. Tashkilot yaratilgan paytda 12 ta mamlakat aʼzo boʻlgan, hozirgi kunda esa aʼzolar soni 31 taga yetgan.*

Tashkilot maqsadi
-----------------

Shimoliy Atlantika shartnomasi ittifoqiga qoʻshilgan mamlakatlar 1949-yilda tinch aholini xavfsizligini mustahkamlash maqsadida oldilaridagi Shimoliy Atlantika doirasidagi davlatlar bilan birlashishgan. Ittifoqqa aʼzo mamlakatlar yaxlit mudofaa tizimini yaratish va dunyo xavfsizligini saqlashni oʻz oldilariga maqsad qilishgan. 2010-yilda NATO "*Zamonaviy mudofaaning ilgʻor ishtiroki"* ijtimoiy harakati uchta muhim vazifalarni taqdim etdi, bular: jamoaviy mudofaa, inqirozni oldini olish va hamkorlik asosida xavfsizlikni kuchaytirish.

1949-yilda tashkilotga asos solinishi

Tuzilishi
---------

NATO hozirgi kunda 32 mamlakatni oʻz ichiga olgan tashkilotdir. Ushbu tashkilot qamrovida yuzlab qoʻmitalar, guruhlar, xizmat boshqaruvlari yoki harbiylar va fuqarolar doirasi ostidagi rejalashtirish boʻlinmalari mavjud. Shuning bilan birga, tashkilot tarkibida mutahassislarni tayyorlash va tayyorgarlikdan oʻtkazish oʻquv markazlari faoliyat koʻrsatadi. NATO zarur qarorlar yoki choralar koʻrish shartnomalarini qabul qilish uchun mamlakat aʼzolarini ikki toifaga boʻladi — *vositachilar* hamda *zahiralar guruhlari.* Uchrashuvlar oʻtkazish va boshqa vazifalar yechimlarini tashkilotga aʼzo mamlakatlarni umumjamoa qiziqishlari va tassavuroti jamlanmasiga nazar tashlagan holda koʻrib chiqadi. Doimiy barcha operatsiyalar oʻtkazilish uchun mablagʻlar, tashkilot ostidagi harbiylarga, zarar koʻrgan fuqarolarga NATO budjetidan pul ajratiladi. Moliyaviy holat jarayonda qatnashayotgan mamlakatlar bilan birgalikda hal qilinib, NATO xazinasi moliyalashtiriladi.

Yadroviy barqarorlik guruhi
---------------------------

NATO davlatlarining *mudofaa vazirlari* va *mudofaa rejalashtirish qoʻmitasi* ishida qatnashadiganlar ba’zi muhim hollarda yoki favqulodda vaziyatlarda **yadroviy rejalashtirish guruh**i tarkibi ostida uchrashishadi. Bu guruh aʼzolari yigʻilganda yadroviy siyosat xavfsizlik, himoya, informatsiya sistemalari, boshqaruv, yadroviy qurollar keng doirada muhokama qilinadi va amalda targʻib qilinadi.

Oliy darajali guruh
-------------------

Bu guruh NATOning rejalashtirish masalalari va yadroviy siyosat organlari boʻyicha *oliy konsultativ organ* sifatida ish yuritadi. Shuningdek, NATOning eng asosiy masalalarni ko'rib chiqishda bu guruh alohida rol oʻynaydi.

Tezkor tahliliy guruh
---------------------

Ilk bor NATO mamlakatlari va hokimiyati boshliqlari 1999-yilning aprel oyida Vashingtondagi uchrashuvida Bolqon,Somali, Gaiti va boshqa hududlarda oʻtkazilgan alyans harakatlaridan NATO mamlakatlari oʻzlari orasida ommaviy inqirozga yuz tutayotganlari qayd etilgan. Ushbu holatdan soʻng 1990-yilda jahonning har bir burchagida tanilgan NATO tashkiloti tahlilchilari NATOni bu xatti-harakatlarini Shimoliy Atlantika kuchlari behuda yoʻqotilishi sifatida baholashdi. Shuning uchun hozirgi vaqtlarda ushbu tahliliy guruh NATOning, shu bilan birga Yevropa davlatlari hokimiyatlarining ochiq yuzini yaqqol va aniqlik bilan oʻrganishmoqda. Tahliliy guruh aʼzolari bosh kotib oʻrinbosarlarining nazorati ostida bir necha haftada bir marta yigʻilib, shu kungacha jahonda boʻlib oʻtgan hodisalarni tahlil qilishadi va ularga qarshi maxsus choralar qabul qilinadi.

Yuqori bosh qoʻmondonlik
------------------------

**Yuqori bosh qoʻmondonlik** organi NATO tashkiloti ichida barcha bajarilgan harbiy yurishlar va hududlardagi barqarorlikni saqlash uchun qatʼiy javobgardir. Bu organ javobgarlikni oʻz boʻyniga olgani bois NATOdagi siyosiy va harbiy savollarga javob berish hamda tegishli tavsiyalarni joriy etish huquqiga egadir. **Yuqori bosh qoʻmondonlik** organi bir vaqtning oʻzida aʼzo mamlakatlar bosh kotiblari taʼsiridan erkin holda ish yuritadi va milliy hokimiyatga tegishli barcha savollarga yechim topishga javobgardir.

NATO maslahatdoshlari Organi
----------------------------

Shimoliy Atlantikaning shartnomasi roziligi asosida tashkilotga a’zo davlatlarning doimiy ishtiroki majburiyligi bilan saylangan aʼzolardan iborat boʻlgan NATO **Maslahat organi** nomli boshliq organ mavjud boʻlib, ushbu organ vakillari maʼlum vaqt oralig’ida yig’ilish e’lon qilib, oldiga qoʻyilgan muammolarning yechimini muhokama qilish uchun to’planishadi.

Bu Maslahat organiga aʼzo boʻlgan mamlakatlarining Tashqi ishlar vaziri (kamida yiliga ikki marta), mudofaa vaziri (zaruriy hollarda) va boshliqlari hamda NATO hukumati raislari ham qatnashishadi. Nato Maslahat organi uchrashuvlarida tashkilotning olib borayotgan ishlari strategiyasi va ustuvorligiga oliy darajada aniqlik kiritib koʻrib chiqiladi. Bu organ NATO olib borayotgan ishlarni tashkilotga aʼzo mamlakatlarning deklaratsiya tushunchalari bilan yoritib berish va bogʻliq muammolarni hal qilish, shuningdek asosiy qarorlar yechimini hal qilish huquqiga ega. NATOga aʼzo mamlakatlar tashkilot ichida teng huquqli sanaladi va NATO maslahat qoʻmitasi yigʻilishlari keng aylana stol atrofida oʻtkazilib, qoʻyilgan masalalar barchaning bir ovozli yechimi bilan hal qilinadi. 

NATOning doimiy bosh kotibi bu organga raislik qiladi va elchining katta yordamchisi sifatida ish yuritadi. NATO Maslahat organi raisi har yili oʻtkaziladigan alifbo tartibi yoʻli bilan tashqi ishlar vaziri darajasida saylanadi. Organ Tashkilotning faoliyatini muvaffaqiyatli olib borish va barcha strukturalarini yaratish uchun maʼsul etib tayinlangan. Ushbu Maslahat organi yechimlari yigʻinlarda ishtirok etgan raislar oʻrinbosarlari, ularning maslahatchilari va konsultantlari, javobgarlik qoʻmitalari ishtirokida hamda iyerarxiya tartibidagi aniqliklar orqali ko’rib chiqiladi. NATO Maslahat organining Konsultativ boʻlimi, bunda ishtirok etgan barcha mamlakatlar vakillari va Bosh kotib qoʻl ostidagi yordamchilar siyosiy savollar boʻyicha Siyosiy Qoʻmitaga yondashib, muammolar oʻzaro baham koʻriladi.

NATOning faoliyat doirasi kengayishi

Shaxsiy ishtirokchilik rejasi ishtirokchilari
---------------------------------------------

| Mamlakat | Dunyo tinchligiga birdamlik | Shaxsiy ishtirokchilik rejasi |
| --- | --- | --- |
| Ozarbayjon bayrogʻi Ozarbayjon | May 1994 | May 2005 |
|  Armaniston | oktabr 1994 | Dekabr 2005 |
| Qozogʻiston bayrogʻi Qozogʻiston | May 1994 | Yanvar 2006 |
| Moldova bayrogʻi Moldova | May 1994 | May 2006 |

„Tinchlik yoʻlida hamkorlik"
----------------------------

NATO tashkilotga aʼzo boʻlgan Yevropa mamlakatlardan tashqari, yana bir nechta davlatlar bilan bitim tuzdi va bu bitimni **Tinchlik yoʻlida hamkorlik** nomi bilan atadi.

„Tinchlik yoʻlida hamkorlik" ishtirokchilari: Avstriya, Ozarbayjon, Armaniston, Belarus, Bosniya va Gertsogovina, Gruziya, Irlandiya, Qozog'iston, Qirg'iziston, Makedoniya, Malta, Moldova, Rossiya, Serbiya, Tojikiston, Turkmaniston, Oʻzbekiston, Ukraina, Finlandiya, Chernogoriya, Shvetsariya, Shvetsiya.

| Mamlakat | Bitimda ishtirok boshlashi |
| --- | --- |
| Finlandiya bayrogʻi Finlandiya  | May 1994 |
| Shvetsiya bayrogʻi Shvetsiya | May 1994 |
| Turkmaniston bayrogʻi Turkmaniston  | May 1994 |
| Qirgʻiziston bayrogʻi Qirgʻiziston | Iyun 1994 |
| Rossiya bayrogʻi Rossiya  | Iyun 1994 |
| Oʻzbekiston bayrogʻi Oʻzbekiston | Iyul 1994 |
| Belorussiya bayrogʻi Belarus  | Yanvar 1995 |
| Avstriya bayrogʻi Avstriya  | Fevral 1995 |
| Shveytsariya bayrogʻi Shveysariya  | Dekabr 1996 |
| Irlandiya bayrogʻi Irlandiya  | Dekabr 1999 |
| Tojikiston bayrogʻi Tojikiston  | Fevral 2002 |
| Serbiya bayrogʻi Serbiya  | Dekabr 2006 |
| Malta bayrogʻi Malta  | Aprel 1995 (1996-oktabrigacha); aprel 2008 |

**NATO bosh kotiblari**| 1 | Xastings Lionel Ismaј | Buyuk Britaniya bayrogʻi Birlashgan Qirollik | 4-aprel 1952 — 16-may 1957 |
| 2 | Pol Xenri Spak | Belgiya bayrogʻi Belgiya | 16-may 1957 — 21-aprel 1961 |
| 3 | Dirk Shtiker | Niderlandlar bayrogʻi Niderlandiya | 21-aprel 1961 — 1-avgust 1964 |
| 4 | Manlio Brosio | Italiya bayrogʻi Italiya | 1-avgust 1964 — 1-oktabr 1971 |
| 5 | Јosef Luns | Niderlandlar bayrogʻi Niderlandiya | 1-oktabr 1971 — 25-iyun 1984 |
| 6 | Peter Karington | Buyuk Britaniya bayrogʻi Birlashgan Qirollik | 25-iyun 1984 — 1-iyul 1988 |
| 7 | Manfred Vorner | Olmoniya bayrogʻi Germaniya | 1-iyul 1988 — 13-avgust 1994 |
| 8 | Serxio Balansino | Italiya bayrogʻi Italiya | 13-avgust 1994 — 17-oktabr 1994 |
| 9 | Vili Klaes | Belgiya bayrogʻi Belgiya | 17-oktabr 1994 — 20-oktabr 1995 |
| 10 | Serxio Balansino | Italiya bayrogʻi Italiya | 20-oktabr 1995 — 5-dekabr 1995 |
| 11 | Xavier Solana | Ispaniya bayrogʻi Ispaniya  | 5-dekabr 1995 — 6-oktabr 1999 |
| 12 | Jorj Robertson | Buyuk Britaniya bayrogʻi Birlashgan Qirollik | 6-oktabr 1999 — 17-dekabr 2003 |
| 13 | Alesandro Minuto Riso | Italiya bayrogʻi Italiya | 17-dekabr 2003 — 1-yanvar 2004 |
| 14 | Јap de Xop Shefer | Niderlandlar bayrogʻi Niderlandiya | 1-yanvar, 2004 — 31-iyul 2009 |
| 15 | Anders Fog Rasmusen | Daniya bayrogʻi Daniya | 1-avgust 2009 — 1-oktabr 2014 |
| 16 | Yens Stoltenberg | Norvegiya bayrogʻi Norvegiya  | 1-oktabr 2014 — hozirgi vaqtgacha. |

**Bosh kotib oʻrinbosarlari**| # | Nomi | Vatani | Faoliyat davri |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | Jonkxer van Vredenburg | Niderlandlar bayrogʻi Niderlandiya | 1952-1956 |
| 2 | Baron Adolf Bentink | Niderlandlar bayrogʻi Niderlandiya | 1956-1958 |
| 3 | Alberiko Kasardi | Italiya bayrogʻi Italiya | 1958-1962 |
| 4 | Kuido Kolona di Paliano | Italiya bayrogʻi Italiya | 1962-1964 |
| 5 | Jeyms Roberts | Kanada bayrogʻi Kanada | 1964-1968 |
| 6 | Osman Olkaј | Turkiya bayrogʻi Turkiya | 1969-1971 |
| 7 | Paolo Pansa Tsedronio | Italiya bayrogʻi Italiya | 1971-1978 |
| 8 | Rinaldo Petrignani | Italiya bayrogʻi Italiya | 1978-1981 |
| 9 | Yerik de Rin | Italiya bayrogʻi Italiya | 1981-1985 |
| 10 | Marselo Guidi | Italiya bayrogʻi Italiya | 1985-1989 |
| 11 | Amedo de Franchis | Italiya bayrogʻi Italiya | 1989-1994 |
| 12 | Serhio Balansino | Italiya bayrogʻi Italiya | 1994-2001 |
| 13 | Alesandro Minuto Riso | Italiya bayrogʻi Italiya | 2001-2007 |
| 14 | Klaudio Bisogniero | Italiya bayrogʻi Italiya | 2007-2012 |
| 15 | Alexander Vershbow | AQSH bayrogʻi AQSh | 2012-hozirgi vaqtgacha |

Nato Harbiy Qoʻmitasi
---------------------

NATOning eng oliy harbiy yurishlarni oʻtkazadigan maxsus Nato harbiy qoʻmitasi mavjud boʻlib, qo’mita quyidagilardan iboratdir: •tashkilotga aʼzo mamlakatlarning oliy unvondagi harbiylari, •qoʻmondonlar, •Islandiya fuqarolar raisi (harbiy kuchga ega emasligi sababli). 

Qo’mita harbiy muammolarini oliy kengash bilan muhokama qilish uchun yiliga ikki marotaba yigʻiladi. 

Harbiy qoʻmita vujudga kelishida NATO oʻzining harbiy tartibini uchga boʻldi va, ular quyidagilardan iborat:

* Yevropadagi ittifoqning yuqori qoʻmondonligi. (u asosan ittifoqga aʼzo davlatlar qoʻmondonlarining hamfikrligi ostida ish yuritadi).
* Atlantika okeani qoʻmondonligi (u Atlantika ittifoqining yuqori qoʻmondonligi tomonidan boshqariladi).
* Kanal qoʻmondonligi (bu yerda La-Mansh boʻgʻozi nazarda tutilyapti). Ushbu qoʻmondonlikka barcha harbiy flot armiyasi va suv osti kuchlari xizmat qiladi.

NATO harbiy qoʻmitasining *vazifasi* itttifoq mamlakatlari orasida, qolaversa dunyo davlatlari orasida oddiy aholi tinchligini birdamlik sifatida saqlash rejalarini takomillashtirish va bu ishlarni amaliy ravishda jonlashtirishdan iboratdir.
Yevropa yuqori bosh qoʻmondonlini Nato oliy qoʻmondonligi (asosan amerikalik qoʻmondonlar) *nazorat qiladi*. Bu qoʻmondonlikga uch Yevropa harbiy teatr qoʻmondonligi nomini olgan koloniyalar boʻysinadi:

* Shimoliy Yevropa qoʻmondonligi
* Markaziy Yevropa qoʻmondonligi
* Janubiy Yevropa qoʻmondonligi

Ushbu choralar orasida harbiy qoʻmita muammolarini NATO maslahatdoshlar qoʻmitasi tomonidan koʻrib chiqiladi.

**Sammit** | NATO davlatlarining sammiti (2002) |

NATO aʼzolari
-------------

| Sana | Davlat | Qaydlar |
| --- | --- | --- |
| Tashkilotga asos solgan davlatlar |
| 4-aprel 1949 | Belgiya bayrogʻi Belgiya |  |
| 4-aprel 1949 | Buyuk Britaniya bayrogʻi Birlashgan Qirollik |  |
| 4-aprel 1949 | Daniya bayrogʻi Daniya |  |
| 4-aprel 1949 | Italiya bayrogʻi Italiya |  |
| 4-aprel 1949 | Islandiya bayrogʻi Islandiya | Islandiya — oʻz armiyasiga ega boʻlmagan NATOning yagona aʼzosi, bu mamlakatning tashkilotga kirishining shartlaridan biridir. Shunga qaramay, davlatning qirgʻoq qoʻriqchilari bor. Shuningdek, NATOning tinchlikparvar missiyalarida ishtirok etish uchun Norvegiyaning bazalarida island koʻngillilarini tayyorlash qarori qabul qilingan. |
| 4-aprel 1949 | Kanada bayrogʻi Kanada |  |
| 4-aprel 1949 | Lyuksemburg bayrogʻi Lyuksemburg  |  |
| 4-aprel 1949 | Niderlandlar bayrogʻi Niderlandiya |  |
| 4-aprel 1949 | Norvegiya bayrogʻi Norvegiya  |  |
| 4-aprel 1949 | Portugaliya bayrogʻi Portugaliya  |  |
| 4-aprel 1949 | AQSH bayrogʻi AQSh |  |
| 4-aprel 1949 | Fransiya bayrogʻi Fransiya | 1966-yil iyulidan Fransiya NATO harbiy tashkilotidan chiqib ketadi, ammo Shimoliy Atlantika shartnomasining qatnashchisi boʻlib qolaveradi. |
| Birinchi kengayish |
| 18-fevral 1952 | Yunoniston bayrogʻi Gretsiya  | 1974-yildan 1980-yilgacha Yunoniston blokning boshqa aʼzosi — Turkiya bilan tang munosabatlari sababli NATO harbiy tashkilotida qatnashmaydi. |
| 18-fevral 1952 | Turkiya bayrogʻi Turkiya |  |
| Ikkinchi kengayish |
| 9-may 1955 | Olmoniya bayrogʻi Germaniya | Faqat Gʻarbiy Olmoniya qoʻshiladi, Saar GFR bilan 1957-yilda birlashadi, GDR — 3-oktabr 1990-yilda. |
| Uchinchi kengayish |
| 30-may 1982 | Ispaniya bayrogʻi Ispaniya  | 2001-yili, Ispaniyani sotsialistlar boshqara boshlagandan soʻng Ispaniya NATOning harbiy organlaridan chiqadi, ammo NATOning aʼzosi boʻlib qolaveradi. |
| Toʻrtinchi kengayish |
| 12 mart 1999 | Vengriya bayrogʻi Vengriya  |  |
| 12 mart 1999 | Polsha bayrogʻi Polsha |  |
| 12 mart 1999 | Chexiya bayrogʻi Chexiya  |  |
| Beshinchi kengayish |
| 29 mart 2004 | Bolgariya bayrogʻi Bolgariya  |  |
| 29 mart 2004 | Latviya bayrogʻi Latviya  |  |
| 29 mart 2004 | Litva bayrogʻi Litva  |  |
| 29 mart 2004 | Ruminiya bayrogʻi Ruminiya  |  |
| 29 mart 2004 | Slovakiya bayrogʻi Slovakiya  |  |
| 29 mart 2004 | Sloveniya bayrogʻi Sloveniya  |  |
| 29 mart 2004 | Estoniya bayrogʻi Estoniya  |  |
| oltinchi kengayish |
| 1 аprel 2009 | Albaniya bayrogʻi Albaniya |  |
| 1-aprel 2009 | Xorvatiya bayrogʻi Xorvatiya  |  |
|

Mudofaalar rejalashtirish qoʻmitasi
-----------------------------------

Tashkilotda 1967-yilning dekabridan Oliy harbiy va siyosiy organ rukni ostida **Mudofaalar rejalashtirish qoʻmitasi** tashkillashtirildi. Ushbu organ oʻzining qamrovliligi jihatdan *Maslahat organi* bilan teng huquqlidir. Bu qo’mita alyansning oliy harbiy hukumati sanaladi hamda strukturasi doimiy aʼzo davlatlar raislaridan tarkib topgan boʻlib, kamida ikki yilda bir marta harbiy aloqalar bilan xavfsizlikni ta’minlash borasidagi savollarni muhokamalash uchun mudofaa vazirlari orasida o’zaro yigʻinlar uyushtirilib, barcha masalalar hal qilinib turiladi. Qoʻmita NATOga aʼzo mamlakatlarni umumiy xavfsizligini taʼminlash va yuksaltirish nuqtai nazarini NATOning siyosiy hukumatiga tavsiya qilib keladi. Mudofaalar rejalashtirish qoʻmitasi har yillik shahar va mamlakatlar miqyosida tinch aholini xavfsizlik bilan ta’minlashga tayyorgarlik samaradorligini oshirishiga koʻmaklashadi. Inqiroz yuz berganda yoki jang vaqtida qoʻmita urush holatini baholash maslahatini taklif etib, harbiy kuchlardan foydalanilishi va yangi qoidalar ishlab chiqishni nazorat qiladi. Ushbu qoʻmita qarorlari bilan NATOning yuqorida sanab o’tilgan masalalari tez hal boʻlibgina qolmay, shu bilan birgalikda qo’mita ishtirokidagi tayyorgarliklar, yechimlarning qabul qilinishi katta ahamiyatga molikdir.

Bosh shtab
----------

Bosh shtab NATOning harbiy qoʻmitasi raislari va yuqori bosh qoʻmondonlik organi bilan birgalikda oliy harbiy namoyandachilar hamda qurolli kuchlar ittifoqi sifatida NATO bosh qarorgohida oliy pogʻonalardan oʻrin olishgan. U Birlashgan ittifoq doirasida Yevropa mintaqasidagi ikki qoʻmondonlikni oʻz maqsadlariga yoʻnaltiradi.

* Shimoliy Yevropaning birlashgan kuchlari:

1. Belgiya bayrogʻi Belgiya
2. Buyuk Britaniya bayrogʻi Birlashgan Qirollik
3. Olmoniya bayrogʻi Germaniya
4. Daniya bayrogʻi Daniya
5. Lyuksemburg bayrogʻi Lyuksemburg
6. Niderlandlar bayrogʻi Niderlandiya
7. Norvegiya bayrogʻi Norvegiya
8. Polsha bayrogʻi Polsha
9. Chexiya bayrogʻi Chexiya

Asosiy qarorgoh Niderlandlarning Brunsam shahrida joylashgan;

* Janubiy Yevropaning ittifoq kuchlari:

1. Vengriya bayrogʻi Vengriya
2. Yunoniston bayrogʻi Gretsiya
3. Italiya bayrogʻi Italiya
4. Ispaniya bayrogʻi Ispaniya
5. Turkiya bayrogʻi Turkiya

Asosiy qarorgoh — Italiyaning Neapol shahrida joylashgan.

Atlantikaning oliy qoʻmondonligi besh asosiy boʻlinmalardan iborat:

* Sharqiy Atlantika,
* Gʻarbiy Atlantika,
* Janubiy Atlantika,
* Zarba beruvchi flot,
* Suvosti kemalarining birlashgan qoʻmondonligi.

Xalqaro harbiy shtat
--------------------

Harbiy qoʻmitaga izchillik borasida **xalqaro harbiy shtat** yordam beradi va u maxsus harbiylardan tashkil topgan boʻlib, davlat ishlarini toʻgʻri yoʻnaltirish qoidasi bilan NATO asosiy qarorgohida faoliyat yuritadi. Ushbu qoʻmita NATOning yechimlarini tahlil qilib tayyorlaydi hamda harbiy hamkorlikni tashkilot aʼzolari oʻrtasida uchinchi ishtirokchi sifatida bitim tuzadi (bu yerda NATOning namoyandalari va unga aʼzo mamlakatlardan tashqari alohida keltirilyapdi). 2002-yilda shtat ishtirokidagi faoliyatda 16 mingga yaqin odam qatnashgan. Xalqaro harbiy shtat hay’ati NATO aʼzolari tomonidan tavsiya qilingan davogarlarni Harbiy qoʻmita yordamida saylangan toʻrt yulduzli qoʻmondon tomonidan boshqariladi. Ushbu qoʻmondon oʻziga boʻysinadigan beshta vitse-direktorlarga ega. Ularning har biri tegishli shtab ostida boʻlingan javobgarliklarga maʼsuldir (yaʼni rejalar va siyosat borasida, tahliliy amaliyotlar, bitimlar, mintaqalar xavfsizligi, qurolli va harbiy zahiralar). Shtab maslahatchilar guruhi, konsultantlar va nazoratchilarga ega.

Iqtisodiy qoʻmita
-----------------

Mamlakatlar orasida hamma taraflama hamkorlik maqsadlarini hayotiylashtirish va NATO masalalariga oid shartnoma yaratish Iqtisodiy qoʻmita tomonidan oʻz boʻyniga olingan va ushbu qoʻmita aʼzolari mamlakatlar orasida qiziqtirgan savollar yaʼni iqtisodiy rivojlanish hamda xavfsizlikni taʼminlash maqsadi va mudofaaga qobiliyatli mamlakatlar orasida oʻtkaziladigan forumlarni koʻrib chiqadi. Bu qoʻmita tabiy jihatdan iqtisodiy hamkorlik masalalarini muhokama qilishda keng dunyoqarash va sharoit vaziyatlarini mudofaa qobiliyatiga tayyorlash nigohi bilan nazar soladi (budjetdagi harbiy chiqim mablagʻlari, mudofa komplekslari sanoati rivojlanishi, mudofa rejalarini amalga oshirish uchun muhim zahiralar bilan taminlash va hokazo). Bu masalalar doirasiga kiradigan savollar boʻyicha har yili NATO tashkilotchilari orasida oʻrtaga tashlanib iqtisodiy muammolar va xom-ashyolar borasida muhokamalar qilinib tadbiq qilinadi. Bunday yigʻinlarni tayyorlash va oʻtkazishga Iqtisodiy qoʻmita rahbarlik qiladi.

Qoʻmondonlik kotibi
-------------------

NATO bayrogʻi
NATOga mamlakatlarning aʼzo boʻlishi (Miniatura shaklida)
Deyarli kun ora NATOning barcha qoʻmitalari faoliyatidagi xalqaro kotibiyat yigʻinini hokimiyatda tayinlangan aʼzo **Qoʻmondon kotibi** boshchiligida tashkillashtiriladi.

**Qoʻmondonlik kotibi** bir vaqtning oʻzida NATO maslahatdoshlar organi raisi, mudofalar rejalashtirish qoʻmitasi, yadroviy rejalar guruhi hamda NATOning boshqa barcha qoʻmitalarning rasmiy raisi vazifasiga tayinlangan. Ushbu shaxs muhokamalarni harakatlantirish va tashkillashtirish, shu bilan birgalikda amalda tadbiq qilish choralarini uning echimi va dunyoqarashiga asoslanib koʻrib chiqiladi. Qoʻmondonlik kotibining oʻzi NATO doirasidagi aʼzo mamlakatlar muammolarini muhokama qilishi, bahslar bilan oʻrtoqlashishi, oʻzining shaxsiy xizmatidan foydalanishi va qabul qilingan qarorlarni taqdim qilish borasida tegishli huquqlarni qabul qiladi. U NATOning tashqi koʻlamligi borasida asosiy raisi va alohida hokimiyat yoki jamiyat bilan aloqa qiladigan targʻibotchisi sanaladi. Baʼzi bir holatlarda **bosh kotib** oʻz oʻrnida boʻlmaganida, uning vazifalarini vaqtincha barcha qoʻmitalarning oʻrta darajadagi raisi, yaʼni **bosh kotib oʻrinbosari** egallab turadi.

Qoʻmondonlik kotibining boshqaruv vakolatiga xalqaro hamkorlar, Qoʻmondonlik kotibining xizmati uchun ajratilgan besh operatsiya boʻlimi, boshqarma xizmati va moliyaviy nazorat xizmatlari kiradi va qaʼtiy qoidalarga rioya qilib erkin foydalanish huquqiga ega. Bu boʻlimlarning har biriga Qoʻmondonlik kotibining yordamchilaridan biri rahbarlik qiladi. Yordamchi esa asosiy qoʻmita javobgarligi boʻlimining raisi hisoblanadi. Qoʻmondonlik kotibi NATO tashkilotining yuritayotgan ishlariga vazirlar darajasida ado etuvchi kotib sifatida javobgarlikni oʻz boʻyniga oladi.

NATOning ish yuritadigan rasmiy tillari ingliz tili va fransuz tilidir.

NATO mahkamasi qarorgohi Belgiya poytaxti Brussel shahridan oʻrin olgan.

Stoltenberg siyosati
--------------------

NATOning yangi rahbari Yevro-Atlantika ittifoqi turli tomonlardan yangi tahdidlar bilan yuzlashayotgani haqida ogohlantirgan.Afinada Yunoniston Bosh vaziri Antonis Samaras bilan koʻrishgan Yens Stoltenberg Rossiyaning Ukrainadagi xatti-harakatlarini hamda Iroq va Suriyadagi janglardan vataniga qaytayotgan xorijlik jangarilarni Yevropa uchun yangi tahdid manbalari deya sanagan.

> *Rossiya Ukrainada xalqaro huquq normalarini buzdi. Bu holat mavjud ishonchga jiddiy putur yetkazib, Yevro-Atlantika ittifoqi xavfsizligiga tahdid solmoqda. Yaqin Sharq va Shimoliy Afrikada esa "Islomiy davlat" va boshqa ekstremist guruhlar zoʻravonlik va beqarorlikka sabab boʻlmoqda. Uyiga qaytayotgan xorijlik jangarilar ham tinchligimizni xavf ostiga qoʻyyapti. Koʻplab tomonlardan turli shakllardagi tahdidlar bilan yuzlashyapmiz,* - degan NATO Bosh kotibi. 
> 
> 

Antonis Samarasga koʻra, Rossiya bilan toʻliq harbiy hamkorlikni qayta tiklash hozir imkonsiz, ammo Moskva bilan muloqotni davom ettirish kerak, deya oʻz fikrini qayd etgan.

> *NATO-Rossiya kengashi doirasida toʻliq hamkorlikni qayta tiklash hozir imkonsiz. Lekin Rossiya bilan aloqa qilish yoʻllari ochiq qolishi va siyosiy muloqot davom etishi kerak. Yevropa xavfsizligini taʻminlashda Rossiyaning ishtiroki muhim. Bunga muammo yechimining bir qismi sifatida qarash kerak,* - Antonis Samaras.
> 
> 

Rossiya harbiy samolyotlarining Yevropa osmonida faollashishi ortidan NATO harbiy hozirligini oshirayotgani haqida xabar bergan.
Stoltenbergning aytishicha, ittifoq Boltiq, Shimoliy va Qora dengizlar uzra Rossiya amalga oshirayotgan havo reyslarini yaqindan kuzatib bormoqda.
NATO Bosh kotibi Yens Stoltenbergning aytishicha, Rossiya Ukraina ichida va chegarasida harbiy kuch toʻplab, ilgʻor uskuna va havo mudofaasi tizimlarini oʻrnatmoqda degan fikrlarni yuritgan.Stoltenberg Moskvadan qoʻshinlarini ortga qaytarishni soʻrab, Ukraina sharqidagi ixtilofni tugatishga hissa qoʻshishga chaqirgan. Gʻarb nazarida Kreml isyonchilarni qoʻllab-quvvatlagan degan farazlar boʻlgan. Moskva bu daʼvolarga javoban har doim ayblovlarni inkor etgan.Ukraina Mudofaa vazirligi 2014-yilning 16-noyabridan to 18-noyabriga qadar Ukraina gʻarbida sodir boʻlgan toʻqnashuvlarda besh askarini yoʻqotganini, sakkiz nafari yaralanganini maʼlum qilgan.Olmoniya Tashqi Ishlar vaziri Frank-Valter Shtaynmeyer Ukraina hukumati va isyonchilarni 2014-yilning sentabr oyida Minskda imzolangan tinchlik shartlarini bajarishga chaqirgan.Birlashgan Qirollik Tashqi Ishlar vaziri Filip Xemmondning fikricha, tinchlik bitimini imzolagan Rossiyaga uning majburiyatlarini eslatib turish kerakligini taʼkidlagan.Ukraina Bosh vaziri Arseniy Yatsenyuk nazarida Ukraina va Rossiya rasmiylari neytral hududda masala boʻyicha muzokara qilishi lozimligini taʼkidlagan boʻlsa, Kreml bunga javoban Kiyevni sharqdagi isyonchilar bilan muloqotga chorlagan.Ukraina Prezidenti Petro Poroshenkoning Olmoniya matbuotiga aytishicha, kerak boʻlsa, Ukraina Rossiya bilan keng qamrovli urushga tayyorligini yashirib oʻtirmagan.

Sovet Ittifoqi, Rossiya
-----------------------

1949-yili Bitimning tuzilishida Sovet Ittifoqi deputatlari orasida mamlakatning xususiy xavfsizligiga rahna solmoqchi degan fikrlar yuritilgan. 1949-yili va 1954-yillarda Berlin shahrida AQSh, Buyuk Britaniya, Fransiya kabi mamlakatlarining tashqi ishlar vazirlari va SSSR mahkamasi raislari oʻrtasida boʻlib oʻtgan yigʻilishda NATOni mudofa borasida haddan ziyod chuqurlashib ketgan tashkilot sifatida Sovet Ittifoqi tomonidan tanqid qilingan. Keyinchalik oʻzining tashqi aloqalarini mustahkamlash uchun alyans bitimiga aʼzo boʻlib shu bilan birga NATOga aʼzo barcha mamlaktlarni SSSR bilan hamkorlik qilishiga chaqiradi va oradan bir necha yillar oʻtib hech bir asossiz ushbu hamkorlik bekor qilingan. NATOning xatti harakatlariga javoban Sovet Ittifoqi Yevropa taʼsirini oʻzining ravnaqi yoʻlida bartaraf etish uchun 1955-yil davlat ichidan harbiy blokni Sovet Ittifoqi yuritayotgan siyosatni tahlil etish borasida Varshava shartnomasini tuzadi.
Varshava shartnomasi tashkiloti va Sovet Ittifoqi parchalanib ketishidan, soʻng NATO jamlanmasi xavflarni bartaraf etish mahkamasi borasida rasmiy bitim tuzdi va bu bitim oʻzining doirasiga Uzoq Sharq mamlakatlarini qamrab olish choralari qoʻyilgan edi. Va NATO oldindan Sovetlar xavfini bartaraf etish maqsadi ekanligini oshkora va yaqqol amerikalik publitsist Noam Xomsk, aytganidek bayon etib kelgan. Noam Xomsk iboralari:

> *NATO oldidagi vazifalar xalqaro energetika sistemalarini nazorat qilish, dengiz yoʻllari, yer osti quvurlaridan oʻtgan barcha narsalarni Hukmdor nazorati sifatida yechish.* deya NATO borasidagi fikrlarini omma oldida takidlagan.
> 
> 

2006-yilning aprel oyida A. I. Soljenitsin, „Moskovskie novosti" gazetasi muhbirlari savoliga javob berayotib shuni eʼlon qilgan:

> *NATO metodik va ustuvorlik jihatidan harbiy doirasini juda ham keskin tarzda rivojlantiryapti bunga sabab Rossiyani janub tomondan qamrab olishdir. Bu yerda ochiq ravishda rangli inqilobni xom ashyo bilan qoʻllab quvvatlashi Shimoliy Atlantikani Oʻrta Osiyoga qiziqishlari balanda ekanligini namoyon qiladi. Bunda faqat birgina eʼtirof qoladi shu ham boʻlsa erkinlikni yoʻqotib Rossiya atrofini butunlay oʻrab olishidir*
> 
> 

7-iyun 2007-yilda Rossiya prezidenti Vladimir Putin "Shimoliy Atlantikaning ishtirokchi mamlakatlari va „Dunyo tinchligiga birdamlik" programmasida ishtirok qiladigan boshqa mamlakatlar orasidagi rozilik shartnomasi , 19-iyun, 1995-yilgi qabul qilingan qaror holati hamda unga qoʻshilgan masalalar" borasidagi № 99 federal qonuniga imzo chekdi.
2008-yilning yanvarida NATO ishlarini koʻrib chiqishi boʻyicha Rossiyaning doimiy hukumat boshligʻi vazifasini ijro etish uchun Dmitriy Rogozin tayinlandi va u oʻz oʻrnida Rossiya Federatsiyasi va Shimoliy Atlantika shartnomasi munosabatlarini jamiyatda qiziqtirgan savollarga mavjudiyatlik balandligi sifatini oshirdi.

Londonda joylashgan tadqiqotlar markazi Rossiyani Uchinchi Jahon urushiga turtki boʻladigan harakatlarda ayblagan. Havo makonini buzish, dengizda boshqa davlat hududiga kirish, Gʻarbga qarshi hujumlar uyushtirish niyatini namoyish qilish — bu Kremlning soʻnggi oylardagi qadamlari deya 2014-yilning noyabr oyida yangi hisobotida aynan shu haqida yozgan.2014-yilning fevral oyidan, to 2014-yilning oktabr oyiga qadar Rossiya harbiy samolyotlari NATOga aʼzo davlatlar havo chagaralarini qariyb 40 marta buzib oʻtgan. Bu „Yevropa yetakchilik tarmogʻi" nomli tahliliy guruh maʼlumoti. Yana bir boshqa hisobotga koʻra, Rossiya qiruvchi samolyotining Daniyaga tegishli yoʻlovchi samolyot bilan toʻqnashishiga oz qolgan.
Bundan tashqari, Shvetsiya suvlariga Rossiya suvosti kemasi kirgani taxmin qilingan. Aynan shunday taxminlar hamda Estoniya razvedkasi agentining oʻgʻirlanishi va Rossiyaning mashqlar paytida AQShga qarata raketa uzishini faraz qilishi guruhni izlanish oʻtkazishga majbur qilgan.

> *Masala aslida nihoyatda jiddiy* - deydi londonlik tahlilchi Jonatan Ayl - *xavfsizlik kafolatlarini buzishga qaratilgan urinishlarga guvoh boʻlyapmiz. Vaholanki, Gʻarb sobiq kommunistik davlatlarga bu kafolatlarni bergan.*
> 
> 

Kafolatlar yozma ravishda berilgan, Polshada esa chegara zastavalari bunyod etilgan. Bugunda ular kengaytirilmoqda, NATOga aʼzo davlatlar esa koʻproq mashqlar oʻtkazyapti, xuddi Ukrainadagidek.

> *Moskvaga urush boshlash niyatida emasligimizni namoyish qilishimiz zarur. Bizga mojaro kerak emas. Lekin Rossiyadan qoʻrqmaymiz. Shuni ular tushunsin - degan Ayl.*
> 
> 

Ekspertlar fikricha, Rossiyaning hozirgi siyosati bir tarafdan Gʻarbning harbiy qudratini oʻrganishga, boshqa tarafdan mamlakat ichida Putin obroʻsini oshirishga qaratilgan degan iddaolar ilgari surilgan.Ammo harbiy tahdid jiddiy emas, deya fikr bildirgan Xalqaro strategik tadqiqotlar institutidan Duglas Barri.

> *NATO yuzlashayotgani Sovet davridagidek katta havo kuchlari emas. Rossiya havo kuchlari undan ancha kichik, salohiyati ham 1980-yillardagi Sovet havo qoʻshinlarinikiga yetmaydi* - degan u.
> 
> 

Shunga qaramay, sarmoyalar hajmining oshgani Rossiyaga harbiy parvozlarni koʻpaytirishga yordam bergan. 2015-yillarda Kreml qurolli kuchlarini zamonaviylashtirishni rejalagan.

> *Bu Rossiya rahbariyatining ishtahasi naqadar yuqoriligidan darak beradi,* - deya fikrini qayd etgan Barri.
> 
> 

Mutaxassislar fikricha, Rossiyaning asosiy maqsadi NATOning yanada kengayishiga chek qoʻyish va hatto sobiq kommunistik davlatlarni oʻz taʼsir doirasiga qaytarish deb hisoblashgan.
NATO rahbarining taʼkidlashicha, Sovuq urush davri qaytgani yoʻq, ammo Rossiyaning harbiy harakatlari oʻrtadagi ishonchga putur yetkazishi mumkinligini matbuot anjumanida bildirib oʻtgan.Alyans tarqatgan maʼlumotga koʻra, oʻtgan ikki kun ichida 20 dan ortiq Rossiya harbiy samolyoti toʻrt guruhga boʻlinib ittifoqning havo chegaralarini kesib oʻtgan.2014-yilning oʻzida bunday holatlar soni 100 dan oshgan. Bu esa oʻtgan yilgi koʻrsatkichdan uch barobar koʻp demakligini mutaxasislar taʼkidlashgan.2014-yilning mart oyida Rossiya Qrimni oʻz hududiga qoʻshib olgandan keyin Rossiya va NATO aloqalari keskin sovuqlashgan. NATO, shuningdek, Moskvani sharqiy Ukrainadagi isyonchilarni qoʻllab-quvvatlayotganlikda ayblagan.
NATO soʻzlovchisining aytishicha, Rossiya samolyotlarini toʻxtatish uchun Norvegiya, Birlashgan Qirollik, Portugaliya, Germaniya va Turkiyaga qarashli qiruvchi samolyotlar havoga koʻtarilgan. Bu nomaʼlum samolyotlar NATO hududiga kirganda doim rioya qilinadigan odatdagi tartib, deya bu holatni izohlagan NATO rasmiysi. NATOning sharqiy aʼzolari, xususan, Polsha va Boltiqboʻyi davlatlari, ayniqsa, Rossiyaning harbiy faolligidan norozi boʻlishgan. Ularning xavotirlariga javoban, AQSh yetakchiligidagi ittifoq mintaqada havo sarhadlarini qoʻriqlovchi samolyot va harbiy mutaxassislar sonini oshirgan.

Oʻzbekistonning NATO bilan hamkorligi
-------------------------------------

Oʻzbekiston va NATO oʻrtasidagi hamkorlik 1994-yil 13-iyulda tasdiqlangan NATOning „Tinchlik yoʻlida hamkorlik" dasturining Doiraviy bitimiga muvofiq hamda 1996-yildan boshlab har yil ishlab chiqariladigan hamkorlikning muhim sohalarini qamrab oladigan (harbiy taʼlim, mudofaa siyosati, terrorizmga qarshi kurash, ilmiy izlanishlar, favqulodda holatlarda fuqarolar muhofazasini taʼminlashni rejalashtirish) sherikchilik boʻyicha individual dasturlar doirasida amalga oshiriladi.

Oʻzbekiston va NATOning YeAHK doirasidagi maxsus yigʻilishlarida, jumladan YeAHKning tashqi ishlar va mudofaa vazirlari, elchilar, siyosiy qoʻmitalar, oliy harbiy-siyosiy qoʻmitalar, „Tinchlik yoʻlidagi fan" boʻyicha Qoʻmitasi va fuqarolar muhofazasi boʻyicha Qoʻmitasi yigʻilishlarida ishtirok etib kelmoqda.

Xalqaro ilmiy-texnikaviy hamkorlikni rivojlantirishda NATOga aʼzo mamlakatlar bilan hamkorik, yaʼni NATOning Fan qoʻmitasi alohida ahamiyat kasb etadi. Soʻnggi yillardagi Oʻzbekistonning NATOga aʼzo davlatlar bilan hamkorligi tajribasi uning juda samarali ekanligini koʻrsatmoqda. Hozirgi paytda Oʻzbekistonda NATO bilan informatsion texnologiyalar, tibbiyot va boshqa qator loyihalar amalga oshirilmoqda. 2007-yil may va 2008-yil oktabr oylarida NATOning Fan qoʻmitasi raisi K.Uspelerning Oʻzbekistonga tashrifi hamkorlikning yanada yangi bosqichlarga koʻtarilishiga turtki boʻlgan.

2008-yil 3-aprelda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov NATO Bosh kotibi Ya.Sxefferning taklifiga binoan NATO/EAHKning Buharest shahridagi sammitida ishtirok etdi va Afgʻonistonda barqarorlikni taʼminlash maqsadida „6+3" Guruhini tashkil etish tashabbusini ilgari surdi.

Oʻzbekiston va NATO oʻrtasidagi ikki tomonlama aloqalarni rivojlanish masalalarini muhokama qilish maqsadida Markaziy Osiyo va Kavkaz mamlakatlari boʻyicha NATO Bosh kotibining maxsus vakili R.Simmons respublikaga bir necha bor tashrif buyurgan.

Yana qarang
-----------

* Varshava shartnomasi tashkiloti
* BMT
* YXHT
* NATO harbiy-dengiz unvonlarining kodlari
* Kollektiv xavfsizlik shartnomasi tashkiloti

Manbalar
--------

* Tsentr Politicheskix Texnologiy (Wayback Machine saytida 2013-09-27 sanasida arxivlangan)
* Sberejenie naroda — visshaya izo vsex nashix gosudarstvennix zadach (Wayback Machine saytida 2013-11-06 sanasida arxivlangan)

1. 1 2 3   NATO Whoʻs who? — Deputy Secretaries General of NATO
2. ↑   NATO Whoʻs who? — Secretaries General of NATO
3. 1 2
4. ↑
5. ↑  *Tsentr Politicheskix Texnologiy*, 2013-09-27da asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 2013-04-25
6. ↑  *Kommentarii ekspertov TsPT*, 2013-09-27da asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 2013-04-25
7. ↑  Aleksandr Soljenitsin o meste Rossii v sovremennom mire
8. ↑  „Sberejenie naroda — visshaya izo vsex nashix gosudarstvennix zadach". 2013-yil 6-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 25-aprel.
9. 1 2 3
10. ↑  *Yevro-Atlantika hamkorlik kengashi (EAHK) va"Tinchlik yoʻlida hamkorlik" (TYH) dasturi doirasida Oʻzbekiston va Shimoliy Atlantika shartnomasi tashkiloti (NATO) hamkorligi toʻgʻrisida*, 2012-06-26da asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 2013-04-23

Rasmiy sayti
* NATO official website
* Basic NATO Documents

Jamoaviy yangiliklar
* Bethlehem, Daniel L.; Weller, Marc*. The 'Yugoslav' Crisis in International Law*, Cambridge International Documents Series. Cambridge University Press, 1997. ISBN 978-0-521-46304-1.
* Clausson, M. I.*. NATO: Status, Relations, and Decision-Making*. Nova Publishers, 2006. ISBN 1-60021-098-8.
* Garthoff, Raymond L.*. Détente and confrontation: American-Soviet relations from Nixon to Reagan*. Brookings Institution Press, 1994. ISBN 0-8157-3041-1.
* Isby, Charles; Kamps Jr.*. Armies of NATO's Central Front*. Jane's Information Group, 1985. ISBN 0-7106-0341-X.
* National Defense University*. Allied command structures in the new NATO*. DIANE Publishing, 1997. ISBN 1-57906-033-1.
* Njølstad, Olav*. The last decade of the Cold War: from conflict escalation to conflict transformation*. Psychology Press, 2004. ISBN 0-7146-8539-9.
* Osgood, Robert E.*. NATO: The Entangling Alliance*. University of Chicago Press, 1962.
* Park, William*. Defending the West: a history of NATO*. Westview Press, 1986. ISBN 0-8133-0408-3.
* Reynolds, David*. The Origins of the Cold War in Europe: International Perspectives*. Yale University Press, 1994. ISBN 0-300-10562-2.
* van der Eyden, Ton*. Public management of society: rediscovering French institutional engineering in the European context*. IOS Press, 2003. ISBN 1-58603-291-7.
* Wenger, Andreas; Nuenlist, Christian; Locher, Anna*. Transforming NATO in the Cold War: Challenges beyond deterrence in the 1960s*. Taylor & Francis, 2007. ISBN 0-415-39737-5.
* Zenko, Micah*. Between Threats and War: U.S. Discrete Military Operations in the Post-Cold War World*. Stanford University Press, 2010. ISBN 0-8047-7191-X.

Havolalar
---------

* Rasmiy sayt
* Shimoliy Atlantika shartnomasining rus tilidagi tarjimasi (1949) (rus.)
* NATO bilan tanishing (oʻzb.)
* 21 yashar Doniyor Oʻzbekcha Vikipediyaga NATO toʻgʻrisida maqola qoʻshdi, *Ozodlik radiosi*, 20-mart, 2014



|  |  |
| --- | --- |
| Tashqi havolalar Buni Vikimaʼlumotlarda tahrirlash | 
* BIBSYS: 90056314
* BNE: XX93263
* BnF: cb11868595r (maʼlumot)
* CANTIC: a1013265x
* CiNii: DA00468578
* GND: 377-3
* HDS: 041283
* ISNI: 0000 0001 1537 6279
* LCCN: n79006743
* LNB: 000004314
* NDL: 00568052
* NKC: kn20010711289
* NLA: 35390828
* NLG: 56828
* NLI: 000104907
* NLP id a0000001012381 yaroqsiz.
* NSK: 000041111
* RERO: 02-A005463577
* SELIBR: 125434
* en:SNAC: w6tf3tcr
* SUDOC: 026438453
* en:Trove: 936003
* ULAN: 500225812
* VIAF: 148423701
* en:WorldCat Identities: lccn-n79006743

 |