**Papaver somniferum** yoki **koʻknori** nomi bilan tanilgan Koʻknordoshlar oilasiga mansub gulli oʻsimlik turi. Uning vatani Oʻrta yer dengizining sharqiy qismidir, ammo hozirda Yevropa va Osiyoning koʻp qismida naturalizatsiya qilingan.

Bu koʻknori uchta asosiy maqsad uchun keng miqyosda qishloq xoʻjaligi ekini sifatida yetishtiriladi. Birinchisi, koʻknori urugʻi nomi bilan tanilgan odamlar tomonidan isteʼmol qilinadigan urugʻlarni ishlab chiqarish. Ikkinchisi, asosan farmatsevtika sanoatida foydalanish uchun afyun ishlab chiqarish. Uchinchisi, farmatsevtika sanoatida gidrokodon va oksikodon kabi dori-darmonlarga aylantiriladigan boshqa alkaloidlar, asosan tebain va oripavin ishlab chiqarish. Nisbatan kam miqdordagi *P.somniferum* oʻsimliklari bogʻda oʻstirish uchun ishlab chiqariladi.

Papaver somniferum 
Oʻsimlikni koʻknori deb atash hozirda unchalik toʻgʻri emas, chunki koʻplab navlar opiy hosil qilmaydi. „Sujata" navi umuman lateks ishlab chiqarmaydi. P. somniferumning urugʻlarini nonga qoʻshib isteʼmol qilish mumkin.

Tavsif
------

*Papaver somniferum* — boʻyi taxminan 100 centimetr (40 inches) gacha oʻsadigan bir yillik oʻt. Oʻsimlik kuchli glaukous boʻlib, kulrang-yashil koʻrinishga ega, poyasi va barglari dagʻal siyrak tuklar bilan qoplangan. Gullarining diametri 3–10 cm (1–4 in), odatda toʻrtta oq, binafsha yoki qizil gulbarglari bor, baʼzan tagida quyuq dogʻi boʻladi. Meva tuksiz, yumaloq koʻsak shaklida boʻlib, tepasida 12-18 ta stigmatik nurlar yoki nayli qopqoq bor. Oʻsimlikning barcha qismlari kesilganda oq lateksni chiqaradi. Avstraliyada oʻsimlik zichligi gektariga 800 000 ni tashkil qiladi.

Yovvoyi koʻknori *Papaver rhoeas* ham papaver somniferumga oʻxshash tur.

* 
* GuliGuli
* Ochilgan gul markaziOchilgan gul markazi
* Koʻsakdan oqayotgan lateksKoʻsakdan oqayotgan lateks
* Koʻknori urugʻlariKoʻknori urugʻlari

### Metabolizm

Alkaloidlar organik azotli birikmalar, ikkilamchi metabolizm hosilalari boʻlib, benzilizokinolinning metabolik yoʻli orqali sintezlanadi. Birinchidan, fenilalanin aminokislotasi fenilalanin gidroksilaza fermenti orqali tirozinga aylanadi. Tirozin ikki xil yoʻlni bosib oʻtadi: tirozin gidroksilaza orqali L- dofamin (L-DOPA) hosil qilishi yoki 4-fenilgidroksiasetaldegid (4-HPAA) hosil qilish uchun qaytarilishi mumkin. Keyinchalik, L-DOPA 4-HPAA bilan reaksiyaga kirishadi va bir qator reaksiyalar orqali benzilizokinolin skeletini olib yuruvchi (S) — norkoklaurinni hosil qiladi. (S) — norkoklaurinning (S) — retikulinga aylanishi asosiy nuqtalardan biridir, chunki (S) — retikulindan morfin hosil boʻlishi mumkin.

Papaver somniferum ko‘saklari

Taksonomiya
-----------

*Papaver somniferum* shved botaniki Carl Linnaeus tomonidan 1753-yilda *Plantarum turlari* asosiy nashrining 508-betida rasman tasvirlangan.

### Turlari va navlari

*Odamlar P. somniferumdan* neolit davridan boshlab foydalanila boshlashgan. *P. somniferum*ni koʻpaytirish qarama-qarshi naslchilik maqsadlari tufayli anchayin qiyin ish. Bir tomondan, tibbiy maqsadlarda foydalanish uchun alkaloidlarning juda yuqori miqdori talab qilinadi. Soʻnggi yillarda alkaloidlar va farmatsevtik hosilalarga talab oshdi. Shuning uchun afyun hosildorligi yuqori boʻlgan navlarni yaratishga ehtiyoj bor. Boshqa tomondan, oziq-ovqat sanoati iloji boricha past alkaloidli navni talab qiladi.

Oʻsimlikning kichik turlari va koʻplab navlari mavjud. Turlar gullarning rangi, jismoniy xususiyatlar, barglarning soni, shakli, gullar va mevalar, urugʻlar soni, urugʻlarning rangi bilan farqlanadi. *Papaver somniferum* var. *paeoniflorum* — bu qoʻsh gulli va koʻp ranglarda oʻstiriladigan nav. *P. somniferum* var. *laciniatum* — boʻlakli gullarga ega nav. *Sujata* navi lateks ishlab chiqarmaydi.

Tarqalishi va oʻsish joyi
-------------------------

Koʻknorining vatani Sharqiy Oʻrta yer dengizi boʻlishi mumkin. U Britaniya orollarining barcha hududlarida va moʻtadil iqlimi boʻlgan deyarli barcha boshqa mamlakatlarda keng tarqalgan va tabiiylashtirilgan.

Papaver somniferum ko‘chati

Ekologiya
---------

### Kasalliklar

*P. somniferum* bir nechta qoʻziqorin, hasharotlar, virusli infeksiyalarga va urugʻlar orqali yuqadigan kasalliklarga moyil. Pestitsidlarni madaniy usullar bilan birgalikda qoʻllash turli xil koʻknori kasalliklariga qarshi kurashning asosiy chorasi sifatida koʻrib chiqilgan.

*Helminthosporium papaveris* qoʻziqorinidan kelib chiqadigan kasallik butun dunyo boʻylab eng halokatli koʻknori kasalliklaridan biridir. Urugʻ orqali yuqadigan zamburugʻ yosh oʻsimliklarda ildizlarning chirishiga va yuqori rivojlanish bosqichidagi oʻsimliklarda poyaning pakanaligiga sabab boʻladi, barglarda dogʻlari paydo boʻladi. Urugʻlarni erta ekish va koʻknori qoldiqlarini chuqur haydash mos ravishda qoʻshni koʻknori zahiralarida keyingi yil oʻsimlik vegetatsiya davrida zamburugʻli emlashni kamaytirishi mumkin.

### Zararkunandalar

*P. somniferumga zarar etkazishi mumkin boʻlgan bir nechta zararkunandalar mavjud*.

Burga qoʻngʻizlari yosh oʻsimliklarning barglarini teshadi va shira gul kurtaklari sharbatini soʻradi. Koʻknori ildizi zararkunandasi boʻlgan hasharot tuproqda yashaydi va bahorda ekinlar paydo boʻlgandan keyin koʻknori maydonlariga koʻchib oʻtadi. Kattalar kichik oʻsimliklarning barglarini yeyish orqali ularga zarar yetkazadilar. Urgʻochi tuxumlarini pastki barglarning toʻqimalariga qoʻyadi.

Kultivatsiya
------------

*P. somniferumning* oʻsishi rivojlanishida oltita bosqichni ajratish mumkin. Oʻsish koʻchatlarning oʻsishi bilan boshlanadi. Ikkinchi bosqichda barglar va poyalar hosil boʻladi. Shundan soʻng tomurcuklanma (kanca bosqichi) uchinchi bosqich. Toʻrtinchi bosqich gullash bilan bosqichi. Keyinchalik, texnik yetuklik. Oxirgi bosqich — biologik yetuklik; quruq urugʻlar pishib yetiladi.

Papaver somniferum
*P. somniferum* vegetatsiya davrining boshida juda sekin rivojlanadi. Shu sababli, begona oʻtlarning raqobati dastlabki bosqichlarda juda yuqori. Ekishdan keyingi dastlabki 50 kun ichida koʻchatni begona oʻtlardan tozalash juda muhim. Bundan tashqari, *Papaver somniferum* gerbitsidlarga nisbatan sezgir. Xlortoluron gerbitsidini oʻsimlik unib chiqishidan oldin qoʻllanilishi begona oʻtlar darajasini pasaytirishda samarali ekanligi koʻrsatildi. Ikkita gerbitsid mezotrion va tembotrionni qoʻllash keng tarqalgan. Ushbu ikki gerbitsidni birgalikda qoʻllash *Papaver somniferumni* begona oʻtlardan samarali tozalaydi. Ekish vaqti (kuz yoki bahor), oldingi ekin va tuproq tuzilishi begona oʻtlar turlarining tarkibiga taʼsir qiluvchi muhim oʻzgaruvchilardir. *Papaver somniferum* dalalarida juda koʻp tarqalgan begona oʻt turlari *Papaver* rhoeas ekanligi koʻrsatildi. *Papaver somniferum* va *Papaver rhoeas* bir xil oʻsimlik oilasiga tegishli boʻlib, bu begona oʻtlar turini kimyoviy nazorat qilishga toʻsqinlik qiladi. Shuning uchun begona oʻtlarga qarshi kurash katta muammo boʻlib, fermerdan texnologik bilimlarni talab qiladi. Yovvoyi oʻtlarga qarshi kurash samaradorligini oshirish uchun nafaqat kimyoviy begona oʻtlarga qarshi kurash, balki mexanik begona oʻtlarga qarshi kurash ham qoʻllanilishi kerak.

Papaver somniferum 
### Dekorativ

Koʻknori oʻsimliklari va urugʻlari gʻarb dunyosining koʻp qismida, shu jumladan Amerika Qoʻshma Shtatlarida urugʻlik kompaniyalari va pitomniklar tomonidan sotiladi. Koʻknori bogʻbonlar tomonidan gullarining yorqin rangi, chidamliligi va ishonchliligi, baʼzi navlari ekzotik xushboʻyligi uchun oʻstiriladi. Sotib olingan koʻchatlardan yoki urugʻni toʻgʻridan-toʻgʻri ekish orqali oʻsimliklarni yetishtirish qulay va oson.

Papaver somniferum
„Koʻknori va koʻknori poyasi" Qoʻshma Shtatlarning Nazorat qilinadigan moddalar toʻgʻrisidagi qonunining II jadvalida keltirilgan boʻlsa-da, *P. somniferum* Qoʻshma Shtatlarda manzarali gul sifatida qonuniy ravishda oʻstirilishi mumkin.

  

Koʻpgina mamlakatlarda bu oʻsimliklar yetishtiriladi. Qoʻshimcha daromad manbai sifatida bir xil oʻsimliklarning urugʻlari oziq-ovqat mahsulotlarida foydalanish uchun sotiladi, shuning uchun oʻsimlikni yetishtirish muhim daromad manbai hisoblanadi. *P. somniferum* urugʻlarining xalqaro savdosi BMTning 1998-yil 28-iyuldagi „noqonuniy koʻknori urugʻlarining xalqaro savdosiga qarshi kurashish toʻgʻrisida"gi rezolyutsiyasida koʻrib chiqilgan.

* Qizil koʻknori guliQizil koʻknori guli
* Koʻk koʻknori uguliKoʻk koʻknori uguli
* Kopk koʻknori urug'lariKopk koʻknori urug'lari

### Ishlab chiqarish

| Koʻknori urugʻi ishlab chiqarish — 2018-yil |
| --- |
| Mamlakat | (tonna) |
| Turkiya | 26 991 |
| Chexiya bayrogʻi Chexiya  | 13 666 |
| Ispaniya | 12 360 |
| **Dunyo** | **76 240** |
| Manba: Birlashgan Millatlar Tashkilotining FAOSTAT |

#### Ovqat

2018-yilda isteʼmol uchun koʻknori urugʻining jahon ishlab chiqarilishi 76 240 tonnani tashkil etdi. Bu dunyo umumiy hajmining 35 foizi bilan Turkiya tomonidan yetkaziladi. „Papaver somniferum" genotiplarining koʻpchiligining ishlashi atrof-muhit oʻzgarishlariga juda moyil. Bu xatti-harakat 2008—2009-yillar oraligʻida koʻknori urugʻining bozor qiymatining turgʻunligiga olib keldi, chunki yuqori zahira miqdori, yomon ob-havo va sifatsizligi. Koʻknori urugʻi importi boʻyicha dunyoda yetakchi Hindiston (16 000 tonna), keyin Rossiya, Polsha va Germaniya turadi.

Koʻknori urugʻi yogʻi anʼanaviy moyli ekinlarga nisbatan pastroq hosil berganligi sababli oʻziga xos mahsulot boʻlib qolmoqda.

#### Dori

Avstraliya (Tasmaniya), Turkiya va Hindiston shifobaxsh maqsadlarda morfin yoki kodein kabi koʻknori asosidagi dorilarning asosiy ishlab chiqaruvchilari hisoblanadi. *The New York Times gazetasining* 2014-yilda xabar berishicha, Tasmaniya tebain (dunyo taʼminotining 85 %) va oripavin (dunyo taʼminotining 100 %) uchun ishlatiladigan koʻknori navlarining eng yirik ishlab chiqaruvchisi boʻlgan. Dunyoda ishlab chiqarilgan afyun va kodeinning 25 % i Tasmaniya hissasiga toʻgʻri kelgan.

### Cheklovlar

 Meteringem yaqinidagi koʻknori maydonlari, Linkolnshir, Angliya
Markaziy Yevropaning koʻp qismida koʻknori urugʻi anʼanaviy pishiriqlar va kekslar uchun ishlatiladi. Germaniya litsenziya talab qilsa-da, butun mintaqada koʻknori yetishtirish qonuniydir.

Ko‘knori dalasi
1999-yil yanvar oyidan boshlab Chexiya Respublikasida *167/1998 Sb. Giyohvand moddalar toʻgʻrisidagi qonunga koʻra* 100 square metre (120 sq yd)dan kattaroq dalalarda ekilgan koʻknori haqida mahalliy bojxona idorasiga hisobot berishga majburiy. Oʻsimliklardan afyun olish qonun bilan taqiqlangan (§ 15-qism d/ akt). Shuningdek, koʻsaklarning quruq moddasida 0,8 % dan ortiq morfin boʻlgan navlarni tadqiqot va eksperimental maqsadlardan tashqari oʻstirish taqiqlanadi.

Birlashgan Qirollikda koʻknori yetishtirish uchun litsenziyani talab qilin, ammo dorivor maqsadlarda afyun olish uchun litsenziya kerak.

Qoʻshma Shtatlarda koʻknori taqiqlangan. Qoʻshma Shtatlarda koʻknori etishtirish qonuni biroz noaniq. Noaniqlikning sababi shundaki, 1942-yilgi Koʻknori nazorati toʻgʻrisidagi qonunda (hozir bekor qilingan) koʻknori, hatto fermerlarga davlat ruxsatnomasi berilgan boʻlsa ham, noqonuniy deb eʼlon qilinishi kerakligi koʻrsatilgan. Koʻknori nazorati toʻgʻrisidagi qonunning 3-bandida shunday deyilgan:

> Ushbu Qonun qoidalariga muvofiq Gʻaznachilik kotibi tomonidan unga tegishli tartibda berilgan koʻknori yetishtirishga ruxsat beruvchi litsenziyasi boʻlmagan har qanday shaxsning koʻknori yetishtirishi noqonuniy hisoblanadi.
> 
> 

Bu koʻknori qoʻzgʻoloniga olib keldi. Narkotiklar byurosi koʻknori ekkan har qanday odamni hibsga oldi va koʻknor yetishtirish taqiqiga qarshi chiqqan har bir kishining koʻknor maydonlarini yoʻq qilishga majbur qildi. Oʻsha kunlardagi matbuot Federal Narkotiklar Byurosini maʼqullagan boʻlsa-da, Kaliforniya shtati koʻknorili keks kabi oziq-ovqat mahsulotlarida foydalanish uchun urugʻlari uchun koʻknori yetishtirgan fermerlarni qoʻllab-quvvatlagan. Bugungi kunda ushbu huquq sohasi noaniq boʻlib qoldi. 1942-yilgi koʻknori nazorati toʻgʻrisidagi qonun 1970-yil 27-oktabrda bekor qilindi.

Kanada afyun koʻknori  *(Papaver somniferum)*, uning preparatlari, hosilalari, alkaloidlari va tuzlarini olib yurish, saqlash va tayyorlashni taqiqlaydi.

Avstraliyaning baʼzi qismlarida *P. somniferum* oʻstirish noqonuniy hisoblanadi, ammo Tasmaniyada dunyo zaxirasining 50 % ga yaqini yetishtiriladi. Yangi Zelandiyada afyun koʻknorini yetishtirish qonuniydir. Ammo undan taqiqlangan dorilar ishlab chiqarish taqiqlangan.

Birlashgan Arab Amirliklarida koʻknori yetishtirish, shuningdek, koʻknoriga egalik qilish noqonuniy hisoblanadi.

Birma ayrim provinsiyalarida koʻknori ekish taqiqlangan. Birma shimolida taqiqlar koʻknori yetishtirishning bir asrlik anʼanalariga barham berdi. 2002-yilgi taqiq natijasida 20 000 dan 30 000 gacha sobiq koʻknori yetishtiruvchi fermerlar Kokang viloyatini tark etgan. 2005-yilda taqiq joriy etilgan Wa mintaqasi aholisi hali ham afyun etishtirish mumkin boʻlgan hududlarga qochib ketishgan.

Janubiy Koreyada koʻknori yetishtirish qatʼiyan man etilgan.

Foydalanish
-----------

### Tarixi

Afyunning tayyorlanishi va qoʻllanilishi qadimiy Minoslularga maʼlum boʻlgan. Uning sharbati keyinchalik qadimgi yunonlar tomonidan *opion* deb nomlangan. Inglizcha nomi yunoncha shaklning lotincha moslashuviga asoslangan. Koʻknorining erta xonakilashtirilganligi haqidagi dalillar Oʻrta yer dengizi mintaqalarida va Reyn daryosining gʻarbiy qismida topilgan boʻlib, ular miloddan avvalgi 5000-yillarda paydo boʻlgan. Neolit davrining turli joylarida topilgan ushbu namunalar oʻsimlikning gʻarbiy Yevropa boʻylab ancha avval yetishtirilganligini va tabiiy ravishda tarqalishini koʻrsatadi.

Qadimgi Misrda ko‘knori o‘simligidan og‘riq qoldirish maqsadida foydalanilgan. 
Afyun astma, oshqozon kasalliklari va koʻrishni yomonlashuvini davolashda ishlatilgan.

Afyun asosiy mustamlaka tovariga aylandi, u Hindiston yarimoroli, Mustamlaka Amerikasi, Sin Xitoy va boshqalardagi savdo tarmoqlari orqali qonuniy va noqonuniy ravishda tarqatilgan.Sharqiy Hindiston kompaniyasi aʼzolari afyun savdosini 1683-yildan boshlashgan. 1773-yilda Bengaliya gubernatori Sharqiy Hindiston kompaniyasi maʼmuriyati nomidan bengaliya afyunini ishlab chiqarish boʻyicha monopoliya oʻrnatdi. Hind afyunini yetishtirish va ishlab chiqarish 1797—1949-yillar orasida chiqarilgan bir qator aktlar orqali markazlashtirildi va nazorat qilindi. Sharqiy Hindiston kompaniyasi savdogarlari Sin hukumati taqiqlariga zid ravishda Xitoyga kontrabanda yoʻli bilan olib kelingan hind afyunini sotish orqali Xitoy choyini import qilishdan kelib chiqqan iqtisodiy kamomadni muvozanatlashtirdilar. Bu savdo birinchi va ikkinchi afyun urushlariga olib keldi.

XIX asrda koʻpgina zamonaviy yozuvchilar, koʻknori va uning taʼsiri haqida yozishgan, xususan, Thomas de Quincey „ Confessions of a English Opium Eater*" asari*.

Fransuz romantik bastakori Hector Berlioz ilhom olish uchun afyundan foydalangan va keyinchalik oʻzining „Symphonie Fantastique" asarini yaratgan.

AQShda Narkotik moddalarga qarshi kurash boshqarmasi 1987-yilda Thomas Jeffersonning Monticello mulkiga reyd oʻtkazdi. Ular Jefferson tirikligidan beri doimiy ravishda ekilgan koʻknori oʻsimliklarini yoʻq qildilar. Jamgʻarma xodimlari, shuningdek, koʻknori tasvirlangan koʻylaklar va urugʻ paketlari kabi buyumlarni ham yoʻq qilishdi.

### Koʻknori urugʻi va yogʻi

 Germaniyada pishiriqlar uchun ishlatiladigan quritilgan koʻk, kulrang va oq koʻknori urugʻlari
 Polsha *makowiec*, koʻknori urugʻi pastasi bilan toʻldirilgan yongʻoq rulosi
*Papaver somniferumdan* olingan koʻknori urugʻlari muhim oziq-ovqat mahsuloti va koʻknor yogʻining manbai boʻlib, bu yogʻini isteʼmol qilish mumkin. Urugʻlarda juda past darajadagi opiatlar mavjud va ulardan olingan yogʻ tarkibida undan ham kamroq boʻladi. Yog 'va urugʻ qoldiqlari ham tijorat maqsadlarida foydalanishga ega.

Koʻknorini presslashdan olingan yogʻning qoldigʻi turli hayvonlar uchun yem sifatida ishlatilishi mumkin. Ayniqsa bu ozuqa qushlar uchun toʻyimli ozuqadir.

Koʻknori urugʻlari koʻplab madaniyatlarda oziq-ovqat sifatida ishlatiladi. Ulardan novvoylar oʻz mahsulotlarini bezash uchun ishlatilishlari mumkin. Ular qaymoqli va yongʻoqga oʻxshash taʼmga ega. Maydalangan hindiston yongʻogʻi bilan ishlatilsa, urugʻlar taomga ajoyib taʼm beradi. Ular quruq qovurilgan, hoʻl kori (kori pastasi) yoki quruq korida ishlatish mumkin.

Yevropa Ittifoqi kichik miqyosda (masalan, shaxsiy bogʻlarda) *Papaver somniferumni* xususiy shaxslar tomonidan yetishtirishni taqiqlashga uringan. Koʻknori urugʻi koʻp isteʼmol qilinadigan Yevropa Ittifoqi mamlakatlari fuqarolari, masalan, Markaziy-Sharqiy mintaqadagi mamlakatlarda, bunga qattiq qarshilik koʻrsatdilar. Bu holat Yevropa Ittifoqining yoʻnalishini oʻzgartirishiga olib keladi. Singapur, BAA va Saudiya Arabistonida oʻsimlikni yetishtirish va isteʼmol qilish taqiqlangan. BAAda koʻknori urugʻiga ega boʻlganlar uchun uzoq muddat qamoq jazosi belgilangan.

### Opiatlar

 Quritilgan koʻknori urugʻi poyalari va poyalari (plastinka) va urugʻlari (piyola)
Koʻknori afyunning asosiy manbaidir. Afyun tarkibida morfin, kodein, tebain, oripavin, papaverin va noskapin kabi opiatlar deb nomlanuvchi tabiiy alkaloidlar sinfi mavjud. *Somniferum soʻzi* „uyqu keltiruvchi" degan maʼnoni anglatadi.

Opiat preparatlari afyundan olinadi. Lateks yashil urugʻ poʻchoqlarida qilingan kesmalardan oqib chiqadi va quriganidan keyin yigʻiladi. Uning marketingi va tarqatilishi davom etmoqda, chunki uning tarixiy ishlatilishi 1938-yilgi Federal oziq-ovqat, dori-darmon va kosmetika qonunidan oldin boshlangan. 1 % suvsiz morfinni oʻz ichiga olgan afyun BP damlamasi, shuningdek, Britaniya farmakopeyasida 1971-yildagi giyohvand moddalarni suiisteʼmol qilish toʻgʻrisidagi qonunga muvofiq A toifasidagi moddalar roʻyxatida qolmoqda.

Morfin koʻknorining etishtiriladigan navlarida topilgan asosiy alkaloid boʻlib, afyun etishtirish uchun ishlatiladi. Boshqa navlar, masalan, latekssiz Sujata afyunni umuman ishlab chiqarmaydi. Dori ishlab chiqarish uchun ekilgan tarkibida afyun boʻlmagan navlar yuqori darajada tebain yoki oripavinga ega. Ulardan oksikodon kabi dorilar tayyorlanadi. Xom afyunda taxminan 8-14 % morfin boʻladi. U geroin kabi sintetik opioidlarni ishlab chiqarish uchun toʻgʻridan-toʻgʻri yoki kimyoviy modifikatsiyalangan holda ishlatilishi mumkin.

Madaniyat
---------

Qirollik anestezistlar kolleji gerbida koʻknori (gul va meva) tasvirlangan.

Manbalar
--------

1. 1 2  „Breadseed or opium poppy, *Papaver somniferum*".  University of Wisconsin Extension, Master Gardener Program. Qaraldi: 21-noyabr 2020-yil.
2. 1 2 3  „Shake-Up on Opium Island". *The New York Times*. Qaraldi: 8-yanvar 2018-yil.
3. 1 2 3  Gaevskii, A.V. (1999). „On the intraspecies classification of opium poppy (Papaver somniferum L.)". *Khimiko-Farmatsevticheskii Zhurnal*. 33-jild, № 3. 32–36-bet. doi:10.1007/BF02508453.
4. 1 2  Chaturvedi, Nidarshana (2014). „Latex-less opium poppy: cause for less latex and reduced peduncle strength)" (PDF). *Physiologia Plantarum*. 150-jild, № 3. 436–445-bet. doi:10.1111/ppl.12086. PMID 24033330. Qaraldi: 7–yanvar 2018–yil.`{{cite magazine}}`: CS1 maint: date format ()
5. 1 2  Stace, C. A.*. New Flora of the British Isles*, Fourth, Middlewood Green, Suffolk, U.K.: C & M Floristics, 2019. ISBN 978-1-5272-2630-2.
6. ↑  Clapham, A.R.*. Excursion flora of the British Isles*, 3, Cambridge, U.K.: Cambridge University Press, 1981. ISBN 978-0521232906.
7. ↑  *Reader's Digest Field Guide to the Wild Flowers of Britain*. Reader's Digest, 1981 — 32 bet. ISBN 9780276002175.
8. ↑  Blamey, M.*. Wild flowers of Britain and Ireland: The Complete Guide to the British and Irish Flora.*. London: A & C Black, 2003. ISBN 978-1408179505.
9. ↑  *Corporation.* „An overview of the Tasmanian poppy industry" (inglizcha). *Grains Research and Development Corporation*. Qaraldi: 19-yanvar 2020-yil.
10. 1 2  Ye, Kai; Graham, Ian A.; Bowser, Tim A.; Lu, Ying; Teodor, Roxana; He, Zhesi; Ning, Zemin; Li, Yi; Yang, Xiaofei (19–oktabr 2018–yil). „The opium poppy genome and morphinan production" (PDF). *Science*. 362-jild, № 6412. 343–347-bet. Bibcode:2018Sci...362..343G. doi:10.1126/science.aat4096. ISSN 0036-8075. PMID 30166436.`{{cite magazine}}`: CS1 maint: date format ()
11. ↑  „Papaver somniferum L. is an accepted name".  theplantlist.org (23-mart 2012-yil). Qaraldi: 1-noyabr 2017-yil.
12. ↑  *Papaveraceae Papaver somniferum L.*. ipni.org. 1-noyabr 2017-yilda qaraldi.
13. ↑  Yadav, Hemant K.; Shukla, S.; Singh, S. P. (16–avgust 2006–yil). „Genetic Variability and Interrelationship Among Opium and its Alkaloids in Opium Poppy (Papaver Somniferum L.)". *Euphytica*. 150-jild, № 1–2. 207–214-bet. doi:10.1007/s10681-006-9111-x. ISSN 0014-2336.`{{cite magazine}}`: CS1 maint: date format ()
14. ↑  Dittbrenner, A. (2009). „Variability of alkaloid content in Papaver somniferum L.". *Journal of Applied Botany and Food Quality*. 107-jild. 103–107-bet.
15. ↑  „BSBI Distribution Maps, Papaver somniferum".  Botanical Society of Britain and Ireland (22-aprel 2016-yil).
16. ↑  „Papaver somniferum L.".  Global Biodiversity Information Facility, GBIF.org.
17. ↑  Singh, Akanksha; Gupta, Rupali; Saikia, Shilpi K.; Pant, Aakanksha; Pandey, Rakesh (2016-yil dekabr). „Diseases of medicinal and aromatic plants, their biological impact and management". *Plant Genetic Resources*. 14-jild, № 4. 370–383-bet. doi:10.1017/S1479262116000307. ISSN 1479-2621. `{{cite magazine}}`: sana kiritilishi kerak boʻlgan parametrga berilgan qiymatni tekshirish lozim: `|date=` (yordam)
18. ↑  D. Kapoor, L.*. Opium poppy : botany, chemistry, and pharmacology*. New York: Food Products Press, 1995. ISBN 978-1560249238. OCLC 30544395.
19. 1 2 3 4  Wilfried. Ahrens*. Mohn : Sorten, Anbau, Rezepte*, Sneyd, Jan. Stuttgart (Hohenheim): Ulmer, 2000. ISBN 978-3800131129. OCLC 76179514.
20. ↑  Bečka, D.; Cihlář, P.; Vlažný, P.; Pazderů, K.; Vašák, J. (3–oktabr 2014–yil). „Poppy root weevils (Stenocarus ruficornis, Stephens 1831) control in opium poppy (Papaver somniferum L.)". *Plant, Soil and Environment*. 60-jild, № 10. 470–474-bet. doi:10.17221/417/2014-pse. ISSN 1214-1178.`{{cite magazine}}`: CS1 maint: date format ()
21. ↑  Mahdavi-Damghani, Abdolmajid; Kamkar, Behnam; Al-Ahmadi, Majid Jami; Testi, Luca; Muñoz-Ledesma, Francisco J.; Villalobos, Francisco J. (2010-yil oktabr). „Water stress effects on growth, development and yield of opium poppy (Papaver somniferum L.)" (PDF). *Agricultural Water Management*. 97-jild, № 10. 1582–1590-bet. doi:10.1016/j.agwat.2010.05.011. ISSN 0378-3774. `{{cite magazine}}`: sana kiritilishi kerak boʻlgan parametrga berilgan qiymatni tekshirish lozim: `|date=` (yordam)
22. 1 2  Gaur, B. L.; Gupta, P. C.; Sharma, D. D. (1986-yil yanvar). „Weed management in opium poppyPapaver somniferumL". *Tropical Pest Management*. 32-jild, № 4. 267–268-bet. doi:10.1080/09670878609371076. ISSN 0143-6147. `{{cite magazine}}`: sana kiritilishi kerak boʻlgan parametrga berilgan qiymatni tekshirish lozim: `|date=` (yordam)
23. 1 2 3  Pinke, Gyula; Tóth, Kálmán; Kovács, Attila J.; Milics, Gábor; Varga, Zoltán; Blazsek, Katinka; Gál, Katalin E.; Botta-Dukát, Zoltán (3–iyul 2014–yil). „Use of mesotrione and tembotrione herbicides for post-emergence weed control in alkaloid poppy (Papaver somniferum)". *International Journal of Pest Management*. 60-jild, № 3. 187–195-bet. doi:10.1080/09670874.2014.953622. ISSN 0967-0874.`{{cite magazine}}`: CS1 maint: date format ()
24. 1 2 3 4  PINKE, G; PÁL, R W; TÓTH, K; KARÁCSONY, P; CZÚCZ, B; BOTTA-DUKÁT, Z (16–sentabr 2011–yil). „Weed vegetation of poppy (Papaver somniferum) fields in Hungary: effects of management and environmental factors on species composition". *Weed Research*. 51-jild, № 6. 621–630-bet. doi:10.1111/j.1365-3180.2011.00885.x. ISSN 0043-1737.`{{cite magazine}}`: CS1 maint: date format ()
25. ↑  „Culinary Poppy Cultivation". *WSU Mount Vernon NWREC*.  Washington State University. 21-aprel 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 14-may 2021-yil.
26. ↑  „Poppy seed production in 2018, Crops/Regions/World list/Production Quantity (pick lists)".  UN Food and Agriculture Organization, Corporate Statistical Database (FAOSTAT) (2019). 22-noyabr 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 28-noyabr 2020-yil.
27. ↑  Yadav, H.; Shukla, S.; Singh, S. (2007). „Assessment of genotype × environment interactions for yield and morphine content in opium poppy (Papaver somniferumL.)". *Acta Agronomica Hungarica*. 55-jild, № 3. 331–338-bet. doi:10.1556/AAgr.55.2007.3.9.
28. ↑  Procházka, Petr; Smutka, Lubos (30–iyun 2012–yil). „Czech Republic as an Important Producer of Poppy Seed". *AGRIS On-Line Papers in Economics and Informatics*. 4-jild, № 2. 35–47-bet. Qaraldi: 15 November 2018.`{{cite magazine}}`: CS1 maint: date format ()
29. ↑  *Sergeeva.* „Global Poppy Seed Market – The Czech Republic Is the Key Producing Country". *Index Box*.  Index Box. Qaraldi: 15-noyabr 2018-yil.
30. ↑  Frick, Claudia; Hebeisen, Thomas (2005). „Mohn als alternative Ölpflanze". *AGRARForschung*. 12-jild, № 1. 4–9-bet.
31. ↑  *Dicker, Jason.* „The Poppy Industry in Tasmania". *University of Tasmania*. 11-dekabr 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 2-sentabr 2009-yil.
32. ↑  Yadav, Hemant K.; Shukla, S.; Singh, S. P. (16–avgust 2006–yil). „Genetic Variability and Interrelationship Among Opium and its Alkaloids in Opium Poppy (Papaver Somniferum L.)". *Euphytica*. 150-jild, № 1–2. 207–214-bet. doi:10.1007/s10681-006-9111-x. ISSN 0014-2336.`{{cite magazine}}`: CS1 maint: date format ()
33. ↑  Ursula Heinzelmann (2008) *Food Culture in Germany* p. 48
34. ↑  167/1998 Sb. Zákon o návykových látkách a o změně některých dalších zákonů, Czech Republic, effective since 1 January 1999; § 29 effective since 1 January 1999; § 29
35. ↑  Ohlašovací povinnost pěstitelů máku a konopí podle par. 29 zákona č. 167/1999 Sb. o návykových látkách, Celní správa (Custom Service of the Czech Republic), 19. 6. 2014
36. ↑  *Phillip, Rhodri, & Barry Wigmore.* „The painkilling fields: England's opium poppies that tackle the NHS morphine crisis". *Evening Standard* (14-iyul 2007-yil). 5-may 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 2-sentabr 2009-yil.
37. ↑  „Authorized Sources of Narcotic Raw Materials, 21 CFR Part 1312; Docket No. DEA-282F, RIN 1117-AB03".  Drug Enforcement Administration, US Department of Justice (2008). 3-noyabr 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 13-sentabr 2017-yil.
38. ↑  „Bulletin on Narcotics – 1950 Issue 3 – 002".  UNODC. Qaraldi: 30-dekabr 2011-yil.
39. ↑  „Controlled Substances Import and Export Act".  US Food and Drug Administration. Qaraldi: 30-dekabr 2011-yil.
40. ↑  „21 U.S.C. § 188 : US Code – Section 188 TO 188N: Repealed. Pub. L. 91-513, title III, Sec. 1101 (a)(7), Oct. 27, 1970, 84 Stat. 1292".  Codes.lp.findlaw.com. Qaraldi: 30-dekabr 2011-yil.
41. ↑  Harry J. Anslinger (1959). „The traffic in narcotic drugs: The implementation of treaty obligations in regulating the traffic in narcotic drugs" (PDF). *The American University Law Review*. 8-jild. 112–116-bet. 2012-04-01da asl nusxadan (PDF) arxivlandi. Qaraldi: 2022-11-03.
42. ↑  Young, Richard (1952-yil sentabr). „The development of international law". *American Bar Association Journal*. 38-jild. 778–80-bet. `{{cite magazine}}`: sana kiritilishi kerak boʻlgan parametrga berilgan qiymatni tekshirish lozim: `|date=` (yordam)
43. ↑  *Richter.* „Poppin' Up Poppies". *Texas Gardener*. 4-yanvar 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-may 2021-yil.
44. ↑  „United States Code: Title 21,188 to 188n. Repealed. Pub. L. 91–513, title III, 1101 (a)(7), Oct. 27, 1970, 84 Stat. 1292 | LII / Legal Information Institute".  Law.cornell.edu. Qaraldi: 30-dekabr 2011-yil.
45. ↑  „21 USC Chapter 6 – Narcotic Drugs 01/03/2007".  Joffelaw.com. 6-mart 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-dekabr 2011-yil.
46. ↑  „Controlled Drugs and Substances Act 1996".  Justice Laws Website, Government of Canada (4-aprel 2018-yil). Qaraldi: 20-iyun 2018-yil.
47. ↑  „Poppy Regulation Act".  Department of Primary Industry and Resources, Northern Territory Government, Australia (2016).
48. ↑  Section 9 (4) of the Misuse of Drugs Act states, „It shall be a defense to a charge under subsection (1) *[Cultivation of prohibited plants]* if the person charged proves that the prohibited plant to which the charge relates was of the species Papaver somniferum, and that it was not intended to be a source of any controlled drug or that it was not being developed as a strain from which a controlled drug could be produced."„New Zealand Legislation: Misuse of Drugs Act 1975". Qaraldi: 7-iyul 2012-yil.
49. ↑  *McGrath, Ginny*. „Travellers who 'smuggle' poppy seeds face Dubai jail". *The Times* (8-fevral 2008-yil). Qaraldi: 2-sentabr 2009-yil.
50. ↑  page 4 of the Drug Policy Briefing nr. 29 by the Transnational Institute
51. ↑  양귀비·대마 재배 땐 ʻ큰일’…관상용 한포기도 절대 안돼
52. ↑  Askitopoulou, Helen; Ramoutsaki, Ioanna A; Konsolaki, Eleni (2002). „Archaeological evidence on the use of opium in the Minoan world". *International Congress Series*. 1242-jild. 23–29-bet. doi:10.1016/S0531-5131 (02)00769-0. `{{cite magazine}}`: Check `|doi=` value (yordam)
53. ↑  Salavert, Aurélie; Zazzo, Antoine; Martin, Lucie; Antolín, Ferran; Gauthier, Caroline; Thil, François; Tombret, Olivier; Bouby, Laurent; Manen, Claire (20–noyabr 2020–yil). „Direct dating reveals the early history of opium poppy in western Europe". *Scientific Reports* (inglizcha). 10-jild, № 1. 20263-bet. Bibcode:2020NatSR..1020263S. doi:10.1038/s41598-020-76924-3. ISSN 2045-2322. PMC 7679390. PMID 33219318.`{{cite magazine}}`: CS1 maint: date format ()
54. 1 2  Farooqui, Amar (2016-yil dekabr). „The Global Career of Indian Opium and Local Destinies" (PDF). *Almanack*. № 14. 52–73-bet. doi:10.1590/2236-463320161404. Qaraldi: 5 September 2018. `{{cite magazine}}`: sana kiritilishi kerak boʻlgan parametrga berilgan qiymatni tekshirish lozim: `|date=` (yordam)
55. 1 2  „The Cultivation of the Opium Poppy in India". *Bulletin on Narcotics*. № 3. 1954. Qaraldi: 5 September 2018.
56. 1 2  Deming, Sarah (2011). „The Economic Importance of Indian Opium and Trade with China on Britain's Economy, 1843–1890". *Economic Working Papers*. 25-jild, № Spring. 2020-11-12da asl nusxadan (PDF) arxivlandi. Qaraldi: 5 September 2018.
57. ↑  Rinde, Meir (2018). „Opioids' Devastating Return". *Distillations*. 4-jild, № 2. 12–23-bet. Qaraldi: 23 August 2018.
58. ↑  Mills, James H.*. Review of 'Opium and Empire in Southeast Asia: Regulating Consumption in British Burma'*, Cambridge imperial and post-colonial studies series. Palgrave Macmillan, 2016. DOI:10.14296/RiH/2014/2010. ISBN 9780230296466. 5-sentabr 2018-yilda qaraldi.
59. ↑  „How the DEA Scrubbed Thomas Jefferson's Monticello Poppy Garden from Public Memory". *AlterNet*. 2–mart 2010–yil. 2018-12-04da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7 January 2018.`{{cite magazine}}`: CS1 maint: date format ()
60. ↑  „Papaver somniferum". *www.hort.purdue.edu*.
61. ↑  „Mahanandi "Gasagasalu ~ Bendakaaya".  Nandyala.org. 3-noyabr 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-dekabr 2011-yil.
62. ↑  „5 Recent Food Bans from Around the World". *The Times of India*. Qaraldi: 8-yanvar 2018-yil.
63. ↑  „Travel Warning – Khas Khas (Poppy Seed) Imprisonment in UAE".  Brett M.Christensen. 19-iyun 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-yanvar 2018-yil.
64. ↑  Singh, A. I. M. Menendez-Perdomo, et al. (2019).
65. ↑  Menéndez-Perdomo I.M. Hagel J.M. and Facchini P.J. (2021).
66. ↑  Bronwen Jean Bryant and Kathleen Mary Knights *Pharmacology for Health Professionals*, s. 290, Google Booksda
67. ↑  „Unapproved Drugs, What's the Big Deal?".  International Journal of Pharmaceutical Compounding, Winter 2006. 5-iyul 2010-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-yanvar 2009-yil.
68. ↑  *The Extra Pharmacopeia Martindale*.
69. ↑  „International Narcotics Control Bureau, Technical Reports, 2008, Part IV, Statistical information on narcotic drugs". 1-mart 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-dekabr 2011-yil.
70. ↑  Kapoor L*. Opium Poppy: Botany, Chemistry, and pharmacology*. United States: CRC Press, 1995 — 164 bet. ISBN 978-1-56024-923-8.