Qoraqalpogʻiston (sariq rang bilan belgilangan) kiradi.
**Qoraqalpog'istondagi separatizm** - O'zbekiston tarkibidagi avtonom respublika Qoraqalpog'iston Respublikasining siyosiy mustaqillik talab qilish yoki boshqa davlatga qo'shilish tarafdori bo'lgan aholining siyosiy harakati. Bu yerda mustaqillik yoki boshqa davlatga qo‘shilishni talab qiluvchi bir necha harakatlar bo‘lgan, ammo hozirgacha ular O‘zbekiston siyosatiga jiddiy ta’sir ko‘rsatmagan.

Kelib chiqishi
--------------

Qoraqalpoqlar turkiy xalqlarning qipchoq guruhiga mansub bo'lib, shuning uchun ham til va madaniy jihatdan no‘g‘ay, qozoq va qirg‘iz xalqlariga yaqin. Shu sababli, 1924-yilda bolsheviklar viloyatni Qirgʻiz Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi (keyinchalik Qozog'iston Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi deb o'zgartirilgan) tarkibiga avtonom viloyat sifatida kiritganlar. Biroq bundan koʻp oʻtmay Qoraqalpoq avtonom viloyati RSFSR ning bevosita tasarrufiga oʻtkazilgan. Biroq, Oʻzbekiston Sovet Ittifoqining Oʻrta Osiyodagi hududiy bo'linishdan soʻng, Tojikiston respublika talabiga javob berishi uchun Xoʻjand viloyatini berishga rozi boʻladi. Buning evaziga Sovet hokimiyati Qoraqalpoq avtonom viloyati ustidan nazoratni Oʻzbekiston SSRga topshiradi. Bu hudud keyinchalik Oʻrta Osiyodagi yagona ASSR boʻlgan Qoraqalpoq Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi ga aylangan.

1989-yilgi sovet ro'yxatiga ko'ra, o'zbeklar Qoraqalpog'iston aholisining nisbiy ko'proq ya'ni 32,8 % ini, qoraqalpoqlar esa biroz kamroq 31,1 % ni, qozoqlar 26,3 % ni va boshqa xalqlar tashkil etgan.

1990-yil 14-dekabrda Qoraqalpog‘iston Muxtor Sovet Sotsialistik Respublikasi Oliy Kengashi Qoraqalpog‘iston Sovet Respublikasining davlat suvereniteti to‘g‘risidagi deklaratsiyani qabul qilgan.

1990-yilda Qoraqalpogʻiston Oʻzbekiston SSR tarkibidan chiqqanligini eʼlon qilgan; ammo deklaratsiya kuchga kirmagan, chunki keyingi yili Sovet Ittifoqi parchalangan, va Qoraqalpog'istonning O'zbekistondan ajralib chiqishi uning kuchga kirishi uchun referendum orqali tasdiqlanishi kerak bo'lgan.

Qoraqalpoq separatizmi tarixi
-----------------------------

Sovet Ittifoqi parchalanishi bilan postsovet davlatlarida etnik ziddiyatlar avj ola boshlagan. Keyin Qoraqalpog‘istonda qoraqalpoq xalqining o‘z taqdirini o‘zi belgilashini talab qilgan "Xalq mapi" ("Xalq manfaati") guruhi paydo bo‘ldi. Biroq, ularning faoliyati haqida ma'lumotlar kam, chunki rasmiylar guruhni yashirincha quvib yuborishgan. Ba'zilar hukumatning "Xalq mapi"ga tezkor munosabatini mintaqadagi bunday harakatning siyosiy salohiyatidan dalolat sifatida ko'rishadi. Harakatning eng mashhur arboblari orasida iqtisodchi Marat Aralboyev ham bo'lgan va "Xalq mapi" yetakchisi hisoblangan. 1992-yilda viloyat Oʻzbekiston tarkibidagi avtonom respublika sifatida belgilanadi va keyingi yili viloyat konstitutsiyasi qogʻozdagina viloyatga oʻz taqdirini oʻzi belgilash huquqini bergan. O'zbekiston hukumati esa bunday hodisani ehtimoldan yiroq deb hisoblaydi. Bunga 1993-yilda imzolangan kelishuvlar boʻyicha 2013-yilda oʻtkazilishi kerak boʻlgan referendum ham qo'shilgan.

Kosovo urushi yillarida "Erkin Qaraqalpaqstan" (Ozod Qoraqalpogʻiston) guruhi mahalliy ommaviy axborot vositalarida maʼlum darajada obroʻ qozongan boʻlsa-da, haligacha mintaqa siyosatiga taʼsir oʻtkaza olmagan. Guruh atrofidagi sir shundan iboratki, guruh rahbarlari va tarkibi haqida ma'lumotlar kam. Guruhning sanoqli taniqli a'zolaridan biri huquq himoyachisi Solijon Abdurahmonovdir. Guruh tomonidan mustaqillik bilan bir qatorda Qozog'istonga qo'shilishni ham o'z ichiga olgan ssenariylar ko'rib chiqilgan. Harakat aholining ular tomonga o'tishini mintaqada iqtisodiy rivojlanishning yo'qligi bilan izohlaydi.

2014-yilda Qrimning Rossiya Federatsiyasi tomonidan anneksiya qilinishi va undan keyingi Donbassdagi urush mintaqadagi separatistik harakatni jonlantirgan. Aynan oʻsha paytda siyosiy sahnaga "Alg'a Qaraqalpaqstan Azatlik Xareketi" ("Qoraqalpogʻiston ozodlik harakati fronti") guruhi kirib kelgan. Guruh nomi ijtimoiy tarmoqlarda e'lon qilingan Marip Qo'ng'irotskiy va Roman Mamitov tomonidan yozilgan matnning yakuniy jumlasidan olingan. Guruh rahbari Arman Sagidullayevdir .

Separatchilik harakatining so‘nggi avj olishi O‘zbekiston Prezidenti Islom Karimovning o‘limi bilan bog‘liq bo‘lib, 2016-yilga to‘g‘ri keladi. So‘ngra Sagidullaev yana siyosiy sahnaga chiqib, respublikaning Qozog‘istonga qo‘shilishini talab qilgan.

Ushbu guruhlarning siyosiy maydonda haqiqiy ishtirokidagi muntazam muvaffaqiyatsizliklariga qaramay, yangi guruhlarning muntazam ravishda paydo bo'lib turishi ba'zilarni mintaqada kelajakda yanada kuchliroq harakatlarning rivojlanish istiqboli mavjud deb bilishiga olib kelgan. Biroq, hozirgi guruhlarning zaifligi markaziy hukumatning millatchi guruhlarga nisbatan shubhasi tufayli ba'zilar qoraqalpoq madaniyatining tanazzulga yuz tutishini bashorat qilishga, buning natijasida ko'pchilik qoraqalpoqlar o'z madaniyatini jamoat maydonida targ'ib qilmasligiga olib kelgan.

Mintaqadagi tabiiy resurslarning mavjudligi, ba'zilarni chet el kuchlari ushbu guruhlarni resurslarni qazib olish paytida imtiyozli foydalanish imkoniyatini ta'minlash uchun moliyalashtirishi mumkin degan bahsga olib kelgan. Rossiyaga qoʻshilish imkoniyati ham koʻrib chiqilmoqda, chunki *"Algʻa Qaraqalpaqstan Azatlik Xareketi"* guruhi bu gʻoyaga tayyorligini ochiq eʼlon qilgan. Bundan tashqari, tahlilchilar 2014-yilgi tartibsizliklar Rossiya aralashuvi bilan bog'liq deb hisoblashadi.

2022-yil iyul oyi boshida norozilik namoyishlari, jumladan, Qoraqalpoq muxtoriyatini bekor qilishni talab qiluvchi konstitutsiyaviy islohot loyihasiga qarshi chiqqan edi. Bu voqealardan soʻng hukumat yangi konstitutsiyada Qoraqalpogʻistonning maqomini oʻzgartirmaslik niyatida ekanligini eʼlon qilgan. Bu tadbirlar davomida jurnalist Lolagul Qallixonova kabi bir qancha jamoat arboblari respublikani ajralib chiqishga chaqirishgan. 2022-yil iyul oyi boshida Nukusda yuz bergan tartibsizliklar oqibatida 18 kishi olgan jarohatlari tufayli halok bo‘lgan. Rasmiylar to‘qnashuvlar chog‘ida aksariyat aloqalarni uzib qo‘ygan va shu sababli voqealar ketma-ketligi ancha noaniqligicha qolmoqda. 2022-yil 2-iyul, shanba kuni mintaqada bir oy muddatga favqulodda holat e’lon qilingan.

Manbalar
--------

1. 1 2 3 4 5 6  *Gulnoza Saidazimova.* „Uzbekistan: Shadowy Group Agitates For 'Free Karakalpakstan'" (en). *Radio Free Europe* (5-aprel 2008-yil). Qaraldi: 14-aprel 2020-yil.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  *Slavomir Horak.* „Separatism in Uzbekistan? Karakalpakstan after Crimea" (en) (21-may 2014-yil). Qaraldi: 14-aprel 2020-yil.
3. ↑  Roy 1997, s. 107 harvnb error: no target: CITEREFRoy1997 (help).
4. 1 2  **Xato: `|sarlavha=` andozasida parametr koʻrsatilmagan {{publikatsiya}}**.
5. 1 2 3 4  „'Uzbekistan separatist movement threatens ancient culture'" (en). *The Guardian* (5-fevral 2015-yil). Qaraldi: 14-aprel 2020-yil.
6. ↑  „The Saga Of Aman Sagidullaev And Alga Karakalpakstan" (en). *Radio Free Europe* (21-noyabr 2014-yil). Qaraldi: 14-aprel 2020-yil.
7. ↑  *Paul Goble.* „Karakalpak Separatism Re-Emerging After Karimov’s Death With New Call For Integration With Kazakhstan – OpEd" (en). *Eursianet* (16-sentyabr 2017-yil). Qaraldi: 14-aprel 2020-yil.
8. ↑  *Paul Goble.* „Moscow Set to Use Karakalpak Separatism Against a Pro-Western Tashkent" (en). *The Jamestown Foundation* (12-avgust 2014-yil). Qaraldi: 14-aprel 2020-yil.
9. ↑  „Uzbekistan president backtracks on constitution to defuse Karakalpakstan tension" (en). *Eurasianet* (2-iyul 2022-yil). Qaraldi: 5-iyul 2022-yil.
10. ↑  *D.V. Ossel.* „Ouzbékistan. 18 morts lors des manifestations de la semaine dernière".  Agence Belga et RTBF (4-iyul 2022-yil).

Adabiyotlar
-----------

* **Lua xatosi: expandTemplate: template "lg" does not exist.**. — Paris : Éditions du Seuil, 1997. — ISBN 2-02-028732-3..