**Somoniylar maqbarasi** — Buxoro shahar madaniyat va istirohat bogʻi hududida joylashgan koʻhna meʼmoriy yodgorlik, Somoniylar davlatining asoschisi Ismoil Somoniy va uning avlodlari maqbarasi (taxminan 892—907). Maqbara Oʻrta Osiyo meʼmorligi va sanʼati tarixidagi dastlabki maqbaralardan boʻlib, uning tuzilishida qadimiy soʻgʻd meʼmorligining anʼanalari saqlanib qolgan buyuk meʼmoriy asardir.

Somoniylar maqbarasi
Somoniylar maqbarasining yaqindan koʻrinishi

Meʼmorchiligi
-------------

Somoniylar maqbarasi loyihasidan tortib, hajmiy tuzilishigacha geometrik tartib va qoida asosida yaratilganligi aniqlangan. Ayrim rivoyatlarga koʻra, uni qurishda tuya sutiga qorilgan loy ishlatilgan.

Maqbara 4 tomoni bir xil chordara shaklida, jimjima gʻishtin bezaklari chiviqli toʻsiq yoki qamish, buyra toʻqimasini eslatadi. Devor qalinligi —1,8 m, tarhi — tashqarisi 10,80x10,70 m, ichkarisi 7,20x7,20 m. Usti gumbaz bilan qoplangan. 4 burchagi ustunsimon shaklda ishlangan, gumbaz atrofiga 4 qubba oʻrnatilgan. Devor tepasida kungirasimon darcha (40 ta).

Har bir darcha hoshiyalangan. Ravoq tepasidagi qanos gʻishtin tangachalar marjoni bilan chegaralangan. Ikki chetiga mayda gishtdan chorsi tumor yasalgan. Bino ichkarisi tashqaridagi bezak bilan uzviy bogʻliq boʻlib, uslub jihatdan bir xil. Ichki devor gumbaz osti bagʻalidagi ustma-ust ravoqchalar ustunchalarga tayangan. Ravoqchalar 8 qirrali gumbaz asosini tashkil qiladi. Qirralar burchagiga gumbazga tirgaklik qiluvchi ustunchalar ishlangan.

Arxeologik qazilma vaqti (1927)da xona sahnida 2 yogʻoch sagʻana borligi aniqlangan.

Tarixi
------

Yozma manbalar va rivoyatlarga koʻra, maqbarani Ismoil Somoniy otasi qabri ustiga qurdirgan. Sharq tomondagi sagʻana Ismoil Somoniy qabri (849—907) deb taxmin qilinadi. Narshaxiy Buxoro tarixi kitobida Ismoil Somoniyning oʻgʻli amir Ahmad oʻz qullari tomonidan oʻldirilgan va mazkur maqbaraga qoʻyilgan deb yozadi. M. Saidjonov topgan Vaqfnomada qayd qilinishicha, otasi amir Ahmad mozoridan Registongacha yerlarning bir qismi maqbaraga vaqf etilgan. 1568—1569-yillarda qayta yozilgan vaqf nizomiga ko‘ra, 868-yilda Ismoil Somoniy davrida otasi Ahmad ibn Asad qabri ustida qurilgan. 20-asr boshlariga kelib, saqlanib qolgan maqbara atrofida sharq tomondan bitta kirish eshigi boʻlgan baland devor bilan oʻralgan kichik qabristongina qolgan.

Maqbara birinchi marta 1924-yilda Moisei Ginzburg ekspeditsiya guruhi tomonidan tekshirilgan. 1925-yilda Buxoro tarixiy va sanʼat yodgorliklarini muhofaza qilish komissiyasining ilmiy kotibi Muso Saidjonov bino gumbazining astarlarini tiklashni tashkil qilgan. Keyingi arxeologik tadqiqotlar Vasiliy Vyatkin tomonidan 1926—1928-yillarda olib borilgan qazishmalar davomida nekropol ichida bir nechta qabrlar, jumladan Ismoil Somoniyning oʻligi saqlanib qolganligi aniqlandi. Binoni koʻmib yuborgan zax tuproqlardan tozalanib, B. Zasipkin va Usta Shirin Murodov boshchiligida taʼmirlangan (1937—1939). Ming yildan ortiq vaqt davomida qad koʻtarib turgan maqbara katta oʻzgarishlarga uchramadi .

### Maqbaraning birinchi ilmiy sanasi va tegishliligini aniqlash

Maqbaraning kimga tegishliligi, shuningdek, uning qurilish davri Ismoil Somoniy davriga oidligi 1926-yilgacha xalq afsonasiga asoslangan. Bu maʼlumotlar Muso Saidjonovning tadqiqotlari tufayli ilmiy asoslandi.

### Maqbara devorlaridagi belgilar

O‘zbek olimi Sh. Kamoliddin bu maqbara buddizmdan kelib chiqishiga ishonchli dalillar keltirdi. Somoniylar maqbarasi devorlaridagi belgilar bir-biriga oʻrnatilgan kvadratchalar va oʻrtadagi doiradan iborat murakkab geometrik kompozitsiyadir. Ular buddizm-manixey mandalasining oʻziga xos turi boʻlib, buddizmning timsoli sifatida qaralishi mumkin.

### Oʻzbekiston mustaqilligidan keyin

SSSR parchalanib, Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach, maqbara atrofi obodonlashtirilib, yodgorlikning janubi-sharqidagi hovuzi qayta tiklandi. 1993-yilda maqbara UNESCOning Butunjahon merosi obyektlari roʻyxatiga kiritilgan.

1997-yil Buxoroning 2500 yilligi munosabati bilan Buxorodagi barcha obidalar singari Ismoil Somoniy maqbarasi ham qayta taʼmirlandi.

2000-yilning 30-avgustida „Madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish to‘g‘risi"dagi qonun qabul qilindi. Davlat tomonidan qabul qilingan ushbu qonunlar meʼmoriy inshoot muhofazasining huquqiy kafolati hisoblanadi .

2021-yilda 3D-texnologiyalari, „Digital Twin" hamda geografik maʼlumotlar yordamida birga-bir raqamli nusxasini yaratish hamda „Google xaritalar" tizimiga biriktirish ishlari Janubiy Koreya axborot texnolagiyalarini rivojlantirish milliy agentligining umumiy qiymati 150 ming AQSh dollari bo‘lgan grand loyihasi asosida amalga oshirilishi reja qilingandi

Manbalar
--------

1. ↑  „Somoniylar maqbarasining loyi tuya sutiga qorilganmi?" (2-iyun 2023-yil).
2. ↑  Ettinghausen 2003. sfn error: no target: CITEREFEttinghausen2003 (help)
3. ↑  Ремпель 1981. sfn error: no target: CITEREFРемпель1981 (help)
4. 1 2  Булатов 1976. sfn error: no target: CITEREFБулатов1976 (help)
5. ↑  Хмельницкий 1992. sfn error: no target: CITEREFХмельницкий1992 (help)
6. ↑  Старр 2017. sfn error: no target: CITEREFСтарр2017 (help)
7. ↑  Камолиддин 2009. sfn error: no target: CITEREFКамолиддин2009 (help)
8. ↑  Архитектурная эпиграфика Узбекистана. Бухара 2016. sfn error: no target: CITEREFАрхитектурная\_эпиграфика\_Узбекистана.\_Бухара2016 (help)
9. ↑  „Всемирное наследие ЮНЕСКО. Узбекистан.". *Photochronograph.ru*. 8-iyun 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-yanvar 2020-yil.
10. ↑  „Ismoil Somoniy maqbarasi".
11. ↑  „Buxoroda Ismoil Somoniy maqbarasining 3D nusxasi yaratiladi" (8-oktyabr 2021-yil).

Adabiyotlar
-----------

* Bulatov M. S, Geometricheskaya garmonizatsiya v arxitekture Sredney Azii IX— XV vv. M. 1978.
* *Arxitekturnaya epigrafika Uzbekistana*. T.: Uzbekistan today.
* Bulatov M. S.*. Mavzoley Samanidov — jemchujina arxitekturi Sredney Azii*. T.: publisher literaturi i iskusstva im. Gafura Gulyamadate=1976 — 128 bet.
* Voronina V. L.*. Istoriya iskusstva narodov SSSR*. M.: Izobrazitelnoye iskusstvodate=1973 — 444 bet.
* Kamoliddin Sh. S.*. Simvolika Samanidov*.
* Kornilov P. E.*. Arxitekturniye pamyatniki Buxari*.
* Mirzaaxmedov D. K.*. K izucheniyu istoricheskoy topografii Buxari rayona mavzoleya Samanidov*.
* Pugachenkova G. A.*. Arxitekturniy genezis mavzoleya Samanidov*.
* Pugachenkova G. A.*. Buxara. (Uzbekistan). (Seriya «Sokroviщa zodchestva narodov SSSR»)*. M.: Akademiya arxitekturi SSSRdate=1949 — 67 bet.
* Pugachenkova G. A.*. Istoriya iskusstv Uzbekistana s drevneyshix vremyon do seredini devyatnadsatogo veka*. M.: Iskusstvodate=1965 — 688 bet.
* Rempel L. I.*. Dalekoye i blizkoye. Buxarskiye zapisi*. T.: Iz-vo literaturi i iskusstva im. G. Gulyamadate=1981 — 304 bet.
* Saidjanov M. Yu.*. Gorod Buxara i yego starinniye zdaniyadate=2005*.
* Starr S. F.*. Utrachennoye Prosveщyeniye: Zolotoy vek Sentralnoy Azii ot arabskogo zavoyevaniya do vremeni Tamerlana*. M.: Alpina pablisherdate=2017 — 560 bet.
* Suxaryova O. A.*. Kvartalnaya obщina pozdnefeodalnogo goroda Buxari*. M.: Naukadate=1976 — 366 bet.
* Xmelniskiy S. G.*. Mejdu Arabami i Tyurkami. Ranneislamskaya arxitektura Sredney Azii*. Berlin—Riga: GAMAJUNdate=1992 — 344 bet.
* Shishkin V. A.*. Arxitekturniye pamyatniki Buxri*. T.: Naukadate=1936 — 100 bet.
* Ettinghausen, Richard*. Islamic Art and Architecture, 650—1250*. Nyu-Xeyven: Yale University Pressdate=2003. ISBN 9780300088694.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * k
* m
* t

Buxorodagi diqqatga sazovor joylar |
| --- |
|  |
| 
Minorai KalonMinorai Kalon | Qal’alar | 
Ark • Buxoro qalʼasi • Buxoro darvozalari | 
Chor minorChor minor |
|  |
| Ansambllar va komplekslar | 
Bahouddin majmuasi • Chor Bakr • Govkushon majmuasi • Xoʻja Zaynuddin majmuasi • Labihovuz ansambli (*Koʻkaldosh madrasasi*, *Nodir devonbegi madrasasi*, *Nodir devonbegi xonaqohi*) • Poyi kalon ansambli (*Minorai kalon*, *Masjidi kalon*, *Mir Arab madrasasi* • ) • Xalfa Xudoydod majmuasi |
|  |
| Maqbaralar | 
Sayfiddin Boharziy maqbarasi • Bayonqulixon maqbarasi • Somoniylar maqbarasi • Chashmai Ayyub |
|  |
| Madrasalar | 
Abdulazizxon madrasasi • Volidayi Abdulazizxon madrasasi • Gʻoziyon madrasasi • Koʻkaldosh madrasasi • Domullo Tursunjon madrasasi • Ulugʻbek madrasasi • Nodir devonbegi madrasasi • Qoʻshmadrasa (*Modarixon madrasasi*, *Abdullaxon madrasasi*) • Jubbori Kalon madrasasi • Chor minor |
|  |
| Masjidlar | 
Baland masjid • Magʻoki koʻrpa masjidi • Bolohovuz masjidi • Magʻoki Attori masjidi • Buxoro namozgohi • Fayzobod xonaqohi • Nodir devonbegi xonaqohi |
|  |
| Boshqa diqqatgasazovor joylar | 
Buxoro zindoni • Buxoro davlat meʼmoriy-badiiy muzey qoʻriqxonasi • Sitorai mohi xosa • 
**Timlar**: *Toqi sarrofon* • *Toqi zargaron* • *Toqi telpakfurushon* • *Abdullaxon timi* |

 |

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil