**Hammurapi qonunlari** (akkad tilida: *Inu Anum sîrum*, „Qachonki eng baland Anu…" — bu matnning birinchi soʻzlariga marhum Bobil ulamolari tomonidan berilgan sarlavha), shuningdek, **Hammurapi kodeksi** — Qadimgi Bobilning, qonunchilik kodeksidir. Miloddan avvalgi 1750-yillarda qirol Hammurapi davrida yaratilgan. Dunyodagi eng qadimgi huquqiy yodgorliklardan biri.

Toʻplamning asosiy matni konus shaklidagi diorit va stelaga oʻyilgan Akkad tilida mixxat yozuvi koʻrinishida saqlanib qolgan boʻlib, U 1901 yil oxiri - 1902 yil boshida Eron hududidagi qadimiy Suza shahrini qazish jarayonida fransuz arxeologik ekspeditsiyasi tomonidan topilgan. Zamonaviy tadqiqotchilar Qonunlarni Sud ishlarini yuritish, mulkning turli shakllarini va nikoh va oilaviy munosabatlarini, shuningdek xususiy va jinoyat huquqini himoya qilish masalalarini tartibga soluvchi 282 bandga ajiratadilar.  Antik davrda steladan 35 ga yaqin paragraf oʻchirilgan va hozir loydan yasalgan lavhalardagi nusxalaridan qisman tiklangan.

Hammurapi qonunlari Ibtidoiy jamiyatda paydo boʻlgan Yozilmagan xulq-atvor qoidalari normalarining amal qilishini birlashtirish va toʻldirishga moʻljallangan mavjud huquqiy tartibotning katta islohoti natijasidir.  Qadimgi Mesopotamiya mixxat huquqi taraqqiyotining choʻqqisi sifatida qonunlar koʻp asrlar davomida Qadimgi Sharqning huquqiy madaniyatiga taʼsir koʻrsatgan.

Qonunlar Oʻrta Sharqdagi  sinfiy jamiyati shakllanishining dastlabki bosqichida yaratilgan boʻlib, ular tomonidan belgilangan jinoiy jazolarning qiyosiy shafqatsizligiga olib kelganiga qaramay, Qonunlar huquqiy tartibga solishning oʻta puxta oʻylanganligi va uygʻunligi bilan ajralib turadi.  Sharqning boshqa qadimiy yodgorliklaridan farqli oʻlaroq, Hammurapi kodeksi individual huquqiy normalarning muqaddas va diniy motivlarining deyarli yoʻqligi bilan ajralib turadi, bu esa uni insoniyat tarixidagi birinchi sof qonunchilik hujjatiga aylantiradi.

Hammurapi qonunlarining kashf etilishi
--------------------------------------

### Hammurapi qonunlarining mavjudligi haqidagi birinchi taxminlar

Roulinson nashriyoti, 1866
Fridrix Delich
Birinchi marta zamonaviy tadqiqotchilar qirol Hammurapi haqida 1853 yilda, O.  G. Layard qazishmalar paytida uning nomi yozilgan mixxat lavhani topdi.  Oʻsha vaqtdan beri arxeologlar Hammurapi hukmronligi davriga oid bir qator yozuvlar va hujjatlarni topdilar.  Xususan, 1854 yilda V.  Loftus Usmonli Iroqida olib borilgan qazishmalar paytida Rim-Sina, Samsu-iluna va Hammurapi davridagi savdo shartnomalari yozilgan bir qancha loy lavhalarni topdi. 1898-yilda Hammurapi va uning kotibi Sin-iddinam oʻrtasida 1900-yilda nashr etilgan keng koʻlamli yozishmalari aniqlandi.  Topilgan manbalarda shoh Bobil ning turli davlat faoliyati yorqin ifodalangan;  ular ibodatxonalar qurish, aholi farovonligi, mamlakatni toʻgʻri sugʻorish, eskilarini tozalash va yangi Irrigatsiya inshootlarini qurish, shuningdek, maʼmuriyat faoliyati bilan shugʻullangani adolat — poraxoʻrlikka qarshi kurash, Sutxoʻrlik ishlari, vijdonsiz amaldorlarni hibsga olish, guvohlarni chaqirish va hokazo yozilgan. Qadimgi Bobil huquqiy hujjatlarining tili oddiy akkad tilidan sezilarli darajada farq qilar edi va faqat 1881 yilda Iogann Strassmaier Beshinchi Xalqaro Sharqshunoslar Kongressida (Berlin, 1881 yil sentyabr) ushbu matnlarning hozirgacha nomaʼlum boʻlgan texnik ifodalarining dekodlanishini taqdim etdi.

.

Bir qator toʻplangan maʼlumotlarga asoslanib Assiriologlar, Hammurapi qonunlari kashf etilishidan oldin ham, Hammurapi nafaqat birlashgan Mesopotamiya davlatining asoschisi, balki qonun chiqaruvchi ham boʻlgan deb taxmin qiladilar.  1866-yilda Ashurbanipal kutubxonasida qadimiy qonunlar matni yozilgan lavha parchalari topilgan, keyinchalik ular Britaniya muzeyi kolleksiyasiga kirgan;  dastlab ular qirolning oʻziga tegishli Ashurbanipal hujjatlari bilan birga G.  C. Roulinson tamonidan nashr etilgan. Bu lavhalarni oʻrganish jarayonida nemis tarixchisi B.  Meysner parchalarning uslubi va tilidagi qadimgi Bobil yodgorliklari bilan oʻxshashligini aniqladi va 1898 yilda ular Bobilning birinchi sulolasi davriga tegishli degan fikrni bildirdi.  Ashurbanipal kutubxonasi qonunlarini Hammurapi nomi bilan birinchi boʻlib bogʻlagan yirik assurolog F.  Delitsh, u oʻz taxminiga koʻra Hammurapi qonunlarining mavjudligini ular kashf etilishidan uch yil oldin kutgan va ularni Napoleon kodeksiga oʻxshatib „Gammurabi kodeksi" deb atagan va ularning qadimgi Sharq huquqiga taʼsirini taʼkidlagan;  ."  Delitzsh 1899 yil fevral oyida nashr etilgan Meissner taxminiga oid sharhida shunday yozgan"

:

Meysnerning bahsli qonunlar toʻplami birinchi Bobil sulolasi davrida paydo boʻlgan degan taxminining toʻgʻriligiga shubha yoʻq.  Hatto taxmin qilish mumkinki, Bobil imperiyasining asoschisi Hammurapining oʻzidan boshqa hech kim kodeksga kiritilgan qonun va qoidalarni birlashtirishni buyurmagan.  Agar Ashurbanipal kutubxonasi lavhalari toʻliq saqlanib qolganida edi, ular qiyosiy huquq tarixi uchun juda qimmatli boʻlar edi.

*Orginal matn* (olm.)  

### Jak de Morgan ekspeditsiyasi.  Hammurapi qonunlarining nashri va tarjimalari

Uch tomli „Mémoires de la Délégation en Perse" — Hammurapi qonunlarining toʻliq nashri
"Hammurabi’s Gesetz"
1897 yilda fors Shahinshoh Mozafariddin Shoh Qojar Fransiyaga Eron hududida arxeologik qazishmalar olib borish uchun mutlaq huquq berdi. Shuningdek, Fransiya hukumati doimiy vakilni tayinlaydi.

Mashhur misrshunos J.  de Morgan, 1912 yilgacha unga rahbarlik qilgan. De Morgan ekspeditsiyasi Bobilning janubi-sharqida joylashgan Elam — qadimiy davlati joylashgan joyda, shu jumladan Shushter shahri yaqinidagi Elam poytaxti - Suza xarobalarida qazish ishlari olib bordi. Qazishmalar natijasida turli davrlarga oid bir qancha muhim joylar, jumladan mixxat yozuvlari, nekropol va koʻplab Mesopotamiya bosqinchiligi paytida qoʻlga olingan elamlarning urush oʻljalari topildi.

.

  

Bir necha kundan soʻng, 1902-yil yanvar oyida yana ikkita parcha qazilgan.  Har uchala boʻlak mixxat yozuvli stelani tashkil etgan boʻlib, uni elamliklar Bobilga bosqinlaridan birida qoʻlga olib, urush oʻljalari sifatida Suzaga olib ketishgan.  Bir muncha vaqt oʻtgach, stela Luvrga keltirildi. 
1902 yil kuzida Sheyl Fors missiyasi eslatmalarining toʻrtinchi jildida (fransuzcha: *"Mémoires de la Délégation en Perse"*) lotincha akkadcha matnni va yodgorlikning fransuz tiliga tarjimasini nashr etdi. sarlavhada shunday qatorlar keltirilgan:"Bobil shohi Hammurapining qonun kodeksi (xususiy qonuni), miloddan avvalgi 2000-yillar." (fransuzcha: *«Code des lois (Droit Privé) de Ḥammurabi, roi de Babylone, vers l'an 2000 avant Jésus-Christ»*).

1902 yil oxiridan boshlab Hammurapi qonunlarining boshqa Evropa tillariga tarjimalari paydo boʻla boshladi.  Xususan, Qonunlar nemis tiliga tarjima qilingan G.  Winkler va D.  G. Myuller, ingliz tiliga —  W.Jons, italyan tiliga — P. Bonfante tamonidan tarjima qilingan.

1904 yilda Qonunlarning rus tiliga ikkita tarjimasi nashr etildi, ulardan birinchisi injilshunos olim A.  P. Lopuxin, ikkinchisi —  advokatlar  A.  G. Gusakov va V.  A. Krasnokutskiy („Tsar Hammurapi qonunlari" nomi ostida);  ikkala tarjima ham Yevropa tillaridan qilingan.1914-yilda B.  A. Turaev 
tahriri ostidagi akkadcha asl nusxadan birinchi ruscha tarjimani Sankt-Peterburg universitetining tarix-filologiya fakulteti privatdotsenti I. M. Volkov amalga oshirdi.   Sovet va postsovet davrida „Xammurapi qonunlari"ni I.  M. Dyakonov (1952, I. M. Volkovning qayta koʻrib chiqilgan tarjimasi asosida), L.  A. Lipin (1963) va V.  A. Jeykobson (2002).  Umuman olganda, 20-asrning oxiriga kelib, ushbu yodgorlikning kamida oʻnlab tarjimalari dunyoning barcha eng muhim tillarida, shu jumladan Lotin tilida nashr etilgan..

Hammurapi qonunlarining kashf etilishi shov-shuvga sabab boʻldi: shu paytgacha huquqiy mazmundagi bunday keng matnlar faqat  Qadimgi Rim va keyingi davrlarda maʼlum boʻlgan.  Yana bir muhim jihati ilmiy va ilohiyot doiralarida qizgʻin bahs-munozaralar boʻldi: Bobil qonunlari toʻplami „ Muso qonunlari"ning aniq salafi boʻlganligi va koʻpincha bir xil munosabatlarni tartibga solib turgani aniq edi, baʼzan hatto injil koʻrsatmalariga deyarli oʻxshash soʻzlar.  Oʻxshashlik, ayniqsa, boʻysundirish, qarindoshlar uchun jazolash tamoyillarida, mulkiy zarar uchun sanktsiyalarda va hokazolarda yaqqol namoyon boʻldi;„Andoza:Нп4"

  

Shu asosda, Injil tanqidchilari diniy institutlarni ikkinchi darajali deb taʼkidlab, Bibliya qonun chiqaruvchilari oʻz xudolari nomidan oddiygina Eski Bobil qonunchiligi institutlarini qarzga olganliklarini taʼkidladilar.  Xususan, F.Delitsh 1902-yilda „Bobil va Injil" (nemischa:) asarini nashr ettirib, bu asarda injil qonunlariga ishora qilib, Injil bu Xudodan vohiy boʻlgan kitob emas, lekin inson tafakkurining oddiy tabiiy mahsuli degan xulosaga keldi.  Ilohiyotshunoslar bunga javoban Muso qonunlari Hammurapi qonunlariga qaraganda insonparvarroq ekanligini, yaʼni ular undan yuqori ekanligini taʼkidlashga harakat qilishdi;  bundan tashqari, baʼzi olimlarning taʼkidlashicha, turli vaqtlarda va turli joylarda ikkita bir xil qonunlar toʻplamining mavjudligi ikkinchisining bevosita birinchisiga bogʻliqligini anglatmaydi. .

Hammurapi qonunlarining topilishi va nashr etilishi katta ilmiy ahamiyatga ega edi.  Sheilga koʻra, „Hammurapi kodeksi nafaqat Sharq, balki jahon tarixining eng muhim yodgorliklaridan biridir.". Qadimgi jamiyat, iqtisod va huquqqa oid qimmatli yangi maʼlumotlardan tashqari, akkad tilining mumtoz qadimgi Bobil shevasida yozilgan ushbu yodgorlikning topilishi mixxat yozuvini keyingi tadqiq etishda muhim bosqich boʻldi.  Qonunlarning nashr etilishi natijasida ijtimoiy-iqtisodiy, tarixiy-huquqiy, lingvistik, adabiy va tarixiy-madaniy jihatdan katta qiziqish uygʻotadigan eng muhim va keng qamrovli mixxat matnlaridan biri ilmiy muomalaga kiritildi.  20-asrning birinchi yarmida Qonunlarga bagʻishlangan yirik asarlar nashr etildi;  shunday qilib, 1904-1923 yillarda bir guruh nemis assurologlari va huquqshunoslari (J. Kohler, F. E. Peiser, [[Ungnad, Artur|A. Ungnad] ] , P. Koshaker) olti jilddan iborat Qonunlarning fundamental tadqiqotini nashr etdi. (nemischa:) va 1952-1955 yillarda Oksford olimlari Andoza:Нп4 va J. C. Mayls keng filologik va huquqiy sharhlar bilan Qonunlarning ikki jildli nashrini tayyorladilar. (inglizcha: *«The Babylonian Laws»*).

Hammurapi qonunlarining birinchi tarjimalari|  |  |  |  |  |  |
| D. G. Myuller | G. Vinkler | K. Djons | P. Bonfante | R. F. Xarper | A. G. Gusakov i V. A. Krasnokutskiy |

Hammurapi qonunlari bitilgan stela
----------------------------------

### Asosiy maʼlumotlar

Luvrdagi Hammurapi qonunlari bilan stela
Hammurapi qonunlari yozilgan stela — bu material sifatida qora diorita (baʼzi mualliflar bazalt)dan yasalgan konus shaklidagi yodgorlik, balandligi 2,25 metr, aylana dan Tepaga 1,65 metr, pasga 1,90 metr va ogʻirligi 4 tonnani tashkil etadi. Qonunlarning yaratilgan vaqti haqida assurologlar dastlab turli xil fikrlarni bildirishgan: yodgorlik miloddan avvalgi 2000 yilga yoki miloddan avvalgi 2225-yilga toʻgʻri kelishi mumkin. Meysnerning soʻzlariga koʻra, qonunlar miloddan avvalgi 1955-yilda tuzilgan.
Hozirgi vaqtda Qonunlar muqaddimasida keltirilgan Hammurapi tomonidan bosib olingan shahar va davlatlar roʻyxatiga asoslanib, qonunlar Hammurapi hukmronligining 37-yilidan oldin, katta ehtimol bilan 40-yilda yozilgan deb taxmin qilish mumkin. Shunday qilib, zamonaviy fanda umumiy qabul qilingan qadimgi Sharq tarixining "oʻrta xronologiyasi" asosida qonunlar taxminan miloddan avvalgi 1755-1752 yillarda tuzilgan deyish mumkin. 

.

Stelaning asl joylashuviga kelsak, faqat taxminlar ifodalanadi. Koʻrinishidan, De Morgan ekspeditsiyasi tomonidan topilgan stela Sippar yoki Larsda joylashgan asl nusxaning nusxasi boʻlib, u oʻz navbatida Marduk xudosining Bobil ibodatxonasi boʻlgan Esagilada joylashgan. Shubhasiz, Hammurapi qonunchiligi nashr etilgandan soʻng darhol  Bobil shohligiining turli joylarida va, ehtimol, yangi bosib olingan shaharlarda bir qator nusxalarda qayta nashr etilgan.

.

Stela Suzaga miloddan avvalgi 1155 yilda Elam hukmdori Shutruk-Naxxunte I tomonidan olib ketilgan, u Xettlar bilan ittifoq qilib, oʻsha paytda chuqur inqirozga uchragan Kassit Bobiliga qarshi kurashgan.  Bu davrda kuchayib borayotgan elamliklar Bobilga bostirib kirib, bir qancha shaharlarni talon-toroj qilib, Marduk haykali va Hammurapi qonunlari yozilgan stelani Suzaga olib ketishdi;  xudolar haykallari va boshqa yodgorliklarni urush oʻljalari sifatida egallash Mesopotamiya bosqinchilari orasida keng tarqalgan odat edi.  Bu voqealar Bobildagi kassitlarning hokimiyatiga putur etkazdi va ularning qulashi sabablaridan biri edi; Koʻrinishidan, de Morgan ekspeditsiyasi Shutruk-Nahxuntening oʻziga xos xazinasini topgan, unda u bosib olgan zabt etilgan shaharlarning ziyoratgohlari va diqqatga sazovor joylari saqlanadi.  Xususan, Hammurapi qonunlari yozilgan stelaga qoʻshimcha ravishda, de Morgan Suzadagi „Akropol" xarobalari orasidan Shutruk-Naxxunte nomi yozilgan yana beshta Bobil yodgorligini topdi.  Shubhasiz, Elam shohi stelaning oʻrniga uning faoliyatini sharaflovchi yozuv qoʻyish uchun Qonunlar matnini qirib tashlamoqchi boʻlgan.  Biroq, omadli tasodif bilan (shuningdek, ehtimol, Shutruk-Nahxuntening toʻsatdan oʻlimi tufayli, bir vaqtning oʻzida sodir boʻlgan) yodgorlikning faqat bir nechta satri vayron qilingan.

.

### Haykaltaroshlik qismi

Hammurapi quyosh tangrisi chamash taxti oldida
Stelaning old tomonining yuqori qismida ikkita figura tasvirlangan barelyef haykal oʻyilgan boʻlib, ulardan biri taxtda oʻtirgan, ikkinchisi esa birinchisining oldida turadi.  Taxtda oʻtirgan kishi odatdagi Bobil kiyimida, jingalak bilan bezatilgan;  uning boshida toj kabi baland toʻrt qavatli bosh kiyim.  Oʻng qoʻlida oldinga choʻzilgan holda, u Andoza:Np4 ni ushlab turadi, yaʼni toʻgʻrilik va toʻliqlik, yaʼni toʻgʻrilik va adolat.  Oʻtirgan odamning oyoqlari yogʻoch konuslarga tayanadi va elkalaridan nurlar chiqadi.  Tadqiqotchilarning umumeʼtirof etilgan fikriga ko‘ra, yelkadan taralayotgan quyosh nurlari  Shamash quyosh, yorug‘lik va ko‘hna xudosi o‘tirgan figura sifatida tasvirlanganidan dalolat beradi.  Shamash quyosh xudosi sifatida Bobil sanʼatining sevimli qahramonlaridan biri boʻlib, u erda koʻpincha sharqda koʻtarilgan;  Bu, ehtimol, quyosh koʻtarilgan toshlar va togʻlarni ramziy qilib, taxt etagida yogʻoch konuslarining mavjudligini tushuntiradi.  Bundan tashqari, Shamashning barelyef uchun mavzu sifatida tanlanishi, aftidan, qonunlar yozilgan stel ushbu xudoning ibodatxonalaridan birida turganligini anglatadi.  Qonunlar matnida tilga olingan, Bobil Esagilasida joylashgan stelaning nusxasi tasvir bilan oʻyilgan boʻlishi mumkin.

Oʻtirgan figuraning talqiniga koʻra, deyarli barcha tadqiqotchilar qirol Hammurapining oʻzi Shamash oldida turgan holda tasvirlanganiga qoʻshiladilar.  Hammurapi siymosi Xudo oldida chuqur kamtarlik va ehtiromli diqqat bilan turadi.  Podshoh uzun silliq tunika kiyingan, vertikal burmali;  boshida qalpoqcha boʻlib, rom bilan chegaralangan.  Podshohning oʻng qoʻli yuziga koʻtariladi, chap qoʻli mos tunika bilan beliga bosiladi.  Podshohning holatini dastlab Sheyl Xammurapi Shamashning buyrugʻi bilan qonunlarni qabul qilishi maʼnosida talqin qilgan.  Biroq, aksariyat olimlar podshohning turishi Bobilda „nîš kâti" („qoʻllarni koʻtarish") atamasi bilan belgilangan oddiy ibodat holatidan boshqa narsa emas, degan xulosaga kelishga moyil.  Bundan tashqari, Sheylning qirolga qonunlar berish haqidagi talqini Qonunlar matni bilan ziddiyatga ega boʻlib, unda Qonunlar kelib chiqishi Xammurapining oʻziga bogʻliqligi aytiladi.  Bundan tashqari, agar muqaddimada Hammurapi Shamash soʻzlariga boʻysunishini eʼlon qilsa, epilogda u Mardukga nisbatan xuddi shunday qiladi.  Shunday qilib, qirol oʻz qonunlarining toʻliq muallifligini maʼlum bir xudoga topshirmagan, balki ularni faqat unga bagʻishlagan .

Bobil podsholigi aholisining katta qismi savodsiz boʻlganligi sababli, podshoh va xudo tasviri Qonunlari tushirilgan stelaga oʻrnatilishi muhim vakillik va ramziy maʼnoga ega edi.  Koʻpchilik Bobilliklar uchun stelaning tepasidagi barelyef qonun chiqaruvchi ilohiy irodani Shamash xudo nomidan va uning vakili sifatida ifodalashini aniq ko‘rsatishi kerak edi.  Shunday qilib, barcha odamlar xudolarning laʼnatidan qoʻrqib, ushbu qonunlar toʻplamini oʻzgarmas, inkor etilmaydigan va abadiy eʼlon qilingan narsa deb hisoblashlari kerak edi.

Luvrdagi Hammurapi qonunlari bilan stela.  |  |  |  |  |  |  |

### Matn va paragraflar

mixxat qonunlari
Qonunlarning avtografik nashrida matnning oʻchirilgan qismining koʻrsatilishi
Stelaning barelyefidan keyingi qismi va butun teskari tomoni akkad tilida qatorlar qisqa ustunlar (ustunlar) bilan qoplangan boʻlib, ular stela tepasidan uning poydevorigacha boʻlgan yoʻnalishda o‘qiladi.  Qonunlar matnini yozishning oʻziga xosligi shundaki, uni qoʻllaganlar manbani aniqlash uchun bir nechta anʼanalardan foydalanganlar.  Miloddan avvalgi III ming yillik oʻrtalaridan oldin shakllangan oldingi anʼanaga koʻra materialning vertikal ustunlar va hujayralarga boʻlinishini nazarda tutgan.  Biroq, har bir mixxat belgisi shu tarzda ajratilgan, stelada esa bu tamoyil bitta belgiga emas, balki butun soʻz yoki iboraga nisbatan qoʻllaniladi.  Bundan tashqari, manbani loyihalashda keyingi anʼanadan foydalanilgan, unda belgilar old tomondan chapdan oʻngga, lekin orqa tomonda oʻngdan chapga joylashgan.  Dastlab, yodgorlik, aftidan, matnning 49 ustunini oʻz ichiga olgan, xususan: old tomonida — 21 ustun, ulardan har biri 67-70 belgidan iborat 1114 satrdan iborat 16 ta ustun saqlanib qolgan, orqa tomonida — deyarli toʻliq saqlanib qolgan 28 ta ustun. har biri 95-100 belgidan iborat 2524 satrdan iborat ustunlar.  Shu tarzda jami 3638 ta chiziq saqlanib qolgan.  700 ga yaqin misra muqaddima va epilogga bag‘ishlangan;  qolgan qatorlar haqiqiy tartibga solishni oʻz ichiga oladi

.

Matnni stelada joylashtirish umumiy oʻqish uchun ochiqligini anglatmaydigan tarzda amalga oshirildi: I. M. Volkovning fikriga koʻra, bu oʻquvchining boshi va koʻzlarining oʻta gʻayritabiiy holatini talab qiladi.  Stelaning ommaviy koʻrgazmasini oʻtkazishdan maqsad uni toʻgʻridan-toʻgʻri foydalanishni taʼminlash emas, balki faqat qirol oʻz fuqarolariga yodgorlikda oʻyib yozilgan qonunlar kuchga kirganini tantanali ravishda eʼlon qilish va uning donoligini namoyish etish bo‘lsa kerak.  Garchi epilogda Hammurapi stelaning xafa boʻlgan sub’ektga „tegishli qarorni koʻrsatishi"ni aytadi, lekin toʻgʻridan-toʻgʻri qoʻllash uchun Qonunlar loy lavhalarda takrorlangan boʻlishi mumkin.

.

Stelaning alohida qonun hujjatlari ajratilmagan va raqamlanmagan.  Ularning 282 paragrafga boʻlinishi Scheil tomonidan tuzilgan va faqat sxematikdir: har bir soʻz „šum-ma" birikmasi bilan boshlanadi.

Ayirim sabablarga koʻra, 282 paragraflar soni baʼzi olimlar tomonidan juda yuqori deb hisoblansa-da, Scheil tizimi hozirgi kungacha qoʻllanilib kelmoqda;  xususan, zamonaviy tadqiqotchi Dominik Charpin ularning umumiy soni 275 ga yaqin boʻlgan degan xulosaga kelishga moyil. Paragraflarning aniq sonini aniqlashning iloji yoʻqligi Luvr stelasining old tomonidagi matnning bir qismi qirib tashlanganligi bilan bogʻliq. Elam hukmdori Shutruk-Naxxuntening koʻrsatmasi bilan, u, shubhasiz, oʻsha davr odatlariga koʻra, oʻz ismini va gʻalaba haqidagi yozuvni stelaga oʻyib qoʻyishni niyat qilgan, ammo nomaʼlum sabablarga koʻra bu erda yangi yozuv paydo boʻlmagan.   Oʻchirilgan ustunlar soni (beshdan ettigacha) tadqiqotchilar tomonidan turlicha baholanadi;  mos ravishda, fikrlar yoʻqolgan paragraflar soni boʻyicha farq qiladi. Andoza:Нп4

Shunday qilib, 282 banddan 247 tasi saqlanib qolgan va 35 ga yaqini yoʻqolgan deb taxmin qilinadi.  Iosif Klima (huquqshunos) va Sharqshunos,  282 paragrafga anʼanaviy boʻlinishni saqlab, Scheilning qoʻshimcha boʻlinmalari paragraflar (masalan, 176a va 176b paragraflar) bir vaqtning oʻzida kiritiladi, chunki ularning baʼzilari kattaroq guruhlarga guruhlangan (masalan, paragraf).

.

Bizga parcha-parcha etib kelgan Hammurapi qonunlarining nusxalari (hozirgacha jami 30 dan ortiq roʻyxatlar topilgan) boʻshliq matnini toʻliqlik bilan boʻlmasa-da, maʼlum darajada qayta qurish imkonini beradi.  Xususan, Ashurbanipal kutubxonasidagi planshetlarda toʻrtta vayron qilingan paragraflar — 66, 71, 73, 96 (shuningdek, §§ 23-27, 3-33, 42 va boshqa bir qator qismlar, baʼzan hatto ikki nusxada ham mavjud) mavjud.  1914 yilda Pensilvaniya universiteti tadqiqotchilari Nippurda topilgan, Qonunlarning 90-162-bandlari matnini oʻz ichiga olgan va matnni oʻn bitta etishmayotgan paragraf bilan toʻldirish imkoniyatini beruvchi planshetni nashr etishdi.  1991 yilda 78 va 79-bandlar orasidagi boʻshliqni toʻldirgan Qonunlarning bir qismi nashr etildi.

* **Transliteratsiya:**

1šum-ma a-wi-lum 2a-na IBILA-šu 3ša i-in-šu mah-ru 4A.ŠÀ KIRI6 ù É 5iš-ru-uk 6ku-nu-kam iš-ṭur-šum 7wa-ar-ka a-bu-um 8a-na ši-im-tim 9it-ta-al-ku 10i-nu-ma ah-hu 11i-zu-uz-zu 12qí-iš-ti a-bu-um 13id-di-nu-šum 14i-le-qé-ma 15e-le-nu-um-ma 16i-na NÍG.GA É A.BA 17mi-it-ha-ar-iš 18i-zu-uz-zu

* **Transkripsiyasi:**

šumma awīlum ana aplušu ša īnšu mahru eqlam kirâm u bītam išruk kunukkam išṭuršum warka abum ana šimtim ittalku inūma ahhu izuzzu qīšti abum iddinušum ileqqema elenumma ina makkūr bīt abim mithāris izuzzu

* **Tarjimasi:**

„Agar kimdir koʻz oʻngida birinchi boʻlgan oʻgʻliga dala, bogʻ yoki uy berib, hujjat berib qoʻysa, otasi vafotidan soʻng, aka-ukalar boʻlishishni boshlaganlarida, unga berilgan sovgʻani berishlari shart. uni otasi orqali va bundan tashqari, otalik mulkini oʻzaro teng taqsimlaydilar"

„Agar biror kishi koʻziga yoqimli boʻlgan oʻgʻliga dala, bogʻ yoki uy berib, muhri bosilgan hujjat berib, keyin otasi vafot etsa, aka-uka boʻlishsa, u [suyukli. oʻgʻil] otasi tomonidan berilgan sovgʻani olishi kerak va bundan tashqari, ular otasining uyidagi mulkni oʻzaro teng taqsimlashlari kerak." (I. M. Volkov, 1914 v pererab. I. M. Dyakonova, 1950)

„Agar biror kishi oʻz merosxoʻriga koʻziga yoqimli, dala, bogʻ va (yoki) uy-joy bersa, unga  *va* muhri boʻlgan *hujjat* yozib, otasi ketgandan keyin  *taqdirga koʻra, aka-ukalar baham koʻrganlarida, u otasi bergan merosni olishi kerak va bundan tashqari, ular ota uyidagi mulkni oʻzaro teng taqsimlashlari kerak." (I. M. Dyakonov, 1952)*

„Agar biror kishi oʻzi sevgan merosxoʻriga dala, bogʻ va uy berib, unga muhr bosilgan hujjat yozsa, otasi vafot etganidan keyin aka-ukalar baham koʻrganlarida, otasi bergan merosni, u olishi mumkin, bundan tashqari, ular otalarining uyidagi mulkni teng taqsimlashlari kerak" (L. A. Lipin, 1963 v nov. red. V. A. Yakobsona, 1980).

„Agar biror kishi o‘z merosxo‘riga yoqimli dala, bog‘, uy berib (va) unga muhri bosilgan hujjat yozsa, (u holda), otasi taqdir taqozosi bilan vafotidan keyin, aka-uka mol-mulkni boʻlishganida merosni merosxoʻriga berishlari kerak va qoʻshimcha ravishda ota uyining mulkini teng taqsimlashlari kerak" (V. A. Yakobson, 2002).
.

Hammurapi qonunlarining umumiy tavsifi
--------------------------------------

Qonunlar bilan stelaning tafsiloti
Xammurapi
Mesopotamiya va Bobiliya chegaralari bilan xaritasi
J. Bottero tamonidan qilingan tarjima
Hammurapi qonunlari qadimgi Mesopotamiya mixxat qonuni taraqqiyotining choʻqqisini va insoniyat tarixidagi birinchi sof dunyoviy qonunchilik yodgorligini, yaʼni soʻzning aniq maʼnosida yozma huquqning boshlanishini ifodalaydi.  Koʻpgina qadimiy huquq yodgorliklaridan farqli oʻlaroq, Qonunlar alohida qonunchilik qoidalari uchun muqaddas va diniy motivlarning deyarli toʻliq yoʻqligi va huquqiy jihatlarning diniy va axloqiy jihatlardan aniq ajratilishi bilan tavsiflanadi.  Dafn va marosim jihatlari faqat toʻplamning huquqiy boʻlmagan qismlarida — muqaddima va epilogda koʻrib chiqiladi, garchi qonunchilik qismining oʻzida diniy hayotning koʻplab jabhalarini, shu jumladan ruhoniylarning shaxsiy va mulkiy huquqlarini, himoyasini huquqiy tartibga solishni oʻz ichiga oladi. Bobil ibodatxonalari mulki, qasamlar va boshqalar.

Hammurapi qonunlarining maqsadi qadimgi Mesopotamiyaning oldingi huquqiy anʼanalaridan, jumladan, odat huquqi va qirollik qonunchiligidan foydalanishga asoslangan yirik islohot edi. Hammurapi qonunlari birinchi muhim urinishdir  birlashtirish qonun oʻz davri talablari choʻqqisida turgan va bir qator Institutlar tomonidan ketma-ket amalga oshirilayotgan oʻziga xos tamoyillar haqida.  Oldingi huquq manbalarining (ayniqsa, Lipit-Ishtar qonunlarining) Qonunlariga taʼsiri baʼzan toʻgʻridan-toʻgʻri qabul qilingan boʻlsa-da, umuman olganda, ular oʻz davri uchun ilgʻor boʻlgan juda chuqur oʻylangan va oʻziga xos huquq tizimini ifodalaydi.  

Qonunlarning kiritilishi yangi qonun yaratishni emas, balki oʻzgargan ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarga mos ravishda unga aniqlik kiritgan holda amaldagi huquq tizimini saqlab qolishni koʻzda tutdi;  bu bir qator yaxshi yoʻlga qoʻyilgan munosabatlarni (suv sug‘orish, soliqlar va boj, bir qator mulkiy masalalar) tartibga solish odat ixtiyoriga qo‘yilganligi va shuning uchun ham tartibga solinmaganligini tushuntiradi. kod matnida aks ettirilgan.  Qonunlarda nazarda tutilgan jazolarning qiyosiy ogʻirligi ham islohot bilan bogʻliq boʻldi (xususan, mahkumning toʻlovga layoqatsizligi holatida jarimani oʻlim bilan almashtirishni hisobga olmaganda, 31 ta holatda oʻlim jazosi belgilandi). ;  bunday qattiq choralar jinoiy javobgarlik ham qadimgi Yaqin Sharq davridagi jazo siyosati anʼanalaridan, ham asoschilari Bobil podsholigining tashkil topish faktidan kelib chiqqan edi. Bosib olingan hududlarda tinchlik va tartibni saqlash uchun qoʻshimcha va koʻpincha qoʻrqituvchi choralarni kiritish koʻrsatilgan. Soʻnggi yillarda topilgan mixxat yodgorliklari qonunlarning manbalaridan biri Hammurapi qabul qilgan haqiqiy sud qarorlari ekanligidan dalolat beradi.

.

Qonunlarni tuzuvchilar ularni aniq, ishchan, grammatik jihatdan namunali qadimgi Bobil akkad tilida yozganlar;  filologik jihatdan Bobil kodi ajoyib adabiy asar, koʻplab Akkad yozuvi yodgorliklari orasida oʻziga xos „xattotlik nomunasi"dir.  Qonunlar ancha ibtidoiy qonunlarning murakkabligi va xaotik tabiatidan farqli oʻlaroq, ifoda vositalarining sezilarli tejamkorligi bilan (tarjimada har doim ham toʻliq koʻchirilishi mumkin emas) va juda soddalik bilan bayon etilgan;  bundan tashqari, ularda boshqa qadimiy harakatlarga xos boʻlgan nomutanosiblik va normalarning takrorlanishi yoʻq.  Hammurapi qonunlari normalarining "kazuistik sifatida keng tarqalganligi qonunlarga zamonaviy ilmiy qarashlarning asossiz qoʻllanilishi bilan izohlanadi;  Bobil qonunchiligining parchalanishi, koʻp jihatdan, muharrirlarning umumlashtirish qobiliyatining etishmasligi bilan emas, balki qadimgi huquqshunoslarning oʻz davrining axloqiy meʼyorlari va ilmiy yondashuvlariga muvofiq mustaqil huquqiy ahamiyatga ega boʻlganligi bilan bogʻliq.  Faktlarga (masalan, otani oʻgʻli tomonidan kaltaklash), bugungi kunda, qoida tariqasida, maxsus tartibga solinmagan.  Normativ mazmunning boyligi va bir qator toifalarning (ayniqsa, xususiy huquq munosabatlari sohasida) rivojlanish darajasi boʻyicha Hammurapi qonunlari oldingi huquqiy yodgorliklardan ham, keyingilaridan ham, jumladan, Manu qonunlari. va [[Oʻn ikki jadval qonunlari | XII jadval qonunlari] ming yillar oʻtib tuzilgan ];  bir qator huquqiy masalalarda Qonunlar mualliflari qadimgi Rimning klassik davrining eng buyuk huquqshunoslarigina qila oladigan muammolarni hal qilishga juda yaqin kelishgan.  Qonunlarning qatʼiy mantiqiy va takomillashtirilgan formulalari ularning orqasida zamonaviy olimlar uchun nomaʼlum boʻlib qolayotgan ulkan nazariy ish borligini taxmin qilishga majbur qiladi..

Qonunlarning dastlabki tarjimonlari oʻz tarjimalari sarlavhalarida koʻpincha „kodeks" atamasini qoʻllashgan boʻlsa-da, zamonaviy ilm-fanda Hammurapi qonunlari akt sifatida Kodifikatsiya qilingan.  I. M. Dyakonov taʼkidlaganidek, „Hammurapi kodeksi" nomi modernizatsiya qilingan va bu yodgorlikning shakliga ham, mazmuniga ham mos kelmaydi: birinchidan, kodeks, qoida tariqasida, asosan faqat bitta huquq sohasini tartibga soladi. , Qonunlar koʻp tarmoqli akt boʻlsa, ikkinchidan, kodeks tegishli ijtimoiy munosabatlarni tartibga soluvchi avvalgi qonunlarning hammasini yoki koʻpchiligini bekor qiladi, Qonunlar matnida esa avvalgi normativ hujjatlarni oʻz kuchini yoʻqotgan deb topish toʻgʻrisidagi qoida koʻrsatilmagan, bu faqat eski qonun kuchining saqlanib qolishi bilan izohlanishi mumkin.  D.Sharpenning fikricha, "anʼanalar bilan muqaddaslangan „kod" belgisi bizgacha yetib kelgan bir-biriga oʻxshamaydigan huquqiy normalar toʻplami uchun yetarlicha muvaffaqiyatli koʻrinmaydi".  Biroq, bir qator tadqiqotchilar Qonunlarni ishlar (Andoza:Lang-sum) toʻplamlariga va shu maʼnoda [[Birlashtirish (qonun)|birlashtiruvchi huquqqa ega boʻlgan manbalarga havola qiladilar. .

20-asrning oʻrtalaridan boshlab Hammurapi qonunlarining yuridik tabiati soʻroqqa tutila boshlandi: koʻpgina assurologlar Qonunlarning qirol yozuvlari bilan oʻxshashligini taʼkidlab, Apologetic janridagi, ushbu matn qonunchilik xususiyatiga ega emas degan xulosaga keldi.. Andoza:Нп4,. L. L. Orlinning soʻzlariga koʻra, „Qadimgi Bobil sud jarayonlarini Hammurapi qonunlari normalari bilan taqqoslash ular oʻrtasidagi bogʻliqlik yoʻqligini koʻrsatadi va Xammurapining har qanday shikoyatchi yuridik maslahat uchun kodeksga murojaat qilishi haqidagi taklifi aniq mubolagʻadir".

Baʼzi tadqiqotchilarning fikricha, qonunlar Sheyl tomonidan 19-asr tarixiy voqeliklari, jumladan, turli milliy davlatlarning birlashishi, shuningdek, klassik qonunlarning qabul qilinishi taʼsiri ostida birlashgan Bobil podsholigining qonunchiligi sifatida tasniflangan.
.

Manbalar
--------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Волков 1910. sfn error: no target: CITEREFВолков1910 (help)
2. 1 2 3  Бузескул 1923. sfn error: no target: CITEREFБузескул1923 (help)
3. 1 2  Тураев 1936. sfn error: no target: CITEREFТураев1936 (help)
4. ↑  Delitzsch F. (Februar 1899). *Zur juristischen Litteratur Babyloniens* (Beiträge zur Assyriologie und semitischen Sprachwissenschaft nashri). pp. 80.
5. 1 2  Саггс 2004. sfn error: no target: CITEREFСаггс2004 (help)
6. 1 2 3 4  Никитина 2013. sfn error: no target: CITEREFНикитина2013 (help)
7. 1 2  Муретов 1903. sfn error: no target: CITEREFМуретов1903 (help)
8. ↑  Гусаков А. Г.*. Законы царя Хаммураби*. СПб.: Типо-лит. Шредера, 1904 — 3—4 bet.
9. 1 2  Волков 1914. sfn error: no target: CITEREFВолков1914 (help)
10. 1 2  Якобсон 2002. sfn error: no target: CITEREFЯкобсон2002 (help)
11. 1 2 3  Дьяконов 1952. sfn error: no target: CITEREFДьяконов1952 (help)
12. 1 2 3 4 5 6  Якобсон 1987. sfn error: no target: CITEREFЯкобсон1987 (help)
13. ↑  Лопухин 1904. sfn error: no target: CITEREFЛопухин1904 (help)
14. ↑  Липин Л. А.*. Аккадский язык*. М.: Наука, 1964 — 23 bet.
15. ↑  *Oriental Studies in the USSR: Annual 1988*. Moscow: Nauka, 1989 — 97 bet.
16. ↑  *The Babylonian World*. L.: Routledge, 2007 — 159 bet.
17. 1 2  Заблоцка 1989. sfn error: no target: CITEREFЗаблоцка1989 (help)
18. 1 2  Клима 1967. sfn error: no target: CITEREFКлима1967 (help)
19. ↑  Sarton G.*. Ancient Science Through the Golden Age of Greece*. New York: Dover Publications, 2012 — 87 bet.
20. ↑  Volkov 1910. sfn error: no target: CITEREFVolkov1910 (help)
21. ↑  Klima 1960. sfn error: no target: CITEREFKlima1960 (help)
22. 1 2 3  Клима 1960. sfn error: no target: CITEREFКлима1960 (help)
23. 1 2  Шарпен 2013. sfn error: no target: CITEREFШарпен2013 (help)
24. ↑  Волков и Дьяконов 1950. sfn error: no target: CITEREFВолков\_и\_Дьяконов1950 (help)
25. ↑  Липин и Якобсон 1980. sfn error: no target: CITEREFЛипин\_и\_Якобсон1980 (help)
26. ↑  Якобсон 1999. sfn error: no target: CITEREFЯкобсон1999 (help)
27. 1 2 3  Дьяконов и Магазинер 1952. sfn error: no target: CITEREFДьяконов\_и\_Магазинер1952 (help)
28. ↑  Графский В. Г.*. Всеобщая история права и государства: Учебник для вузов*, 2-е изд. перераб. и доп, М.: Норма, 2007 — 65—66 bet.
29. ↑  Andoza:Нп4*.*  — 4 bet. ISBN 0-7885-0104-6, ISBN 0-7885-0126-7.
30. ↑  Bottéro J. (1982). *Le «Сode» de Hammurabi*. **XII** (Annali della Scuola Normale Superiore di Pisa nashri). pp. 409—444.
31. ↑  Kraus F. R. (1960). *Ein zentrales Problem des altmesopotamischen Rechts: Was ist der Codex Hammu-rabi?*. **VIII** (Genava: une revue d'histoire de l'art et d'archéologie nashri). pp. 288—290.
32. ↑  Orlin L. L.*. Life and Thought in the Ancient Near East*. Ann Arbor, MI: The University of Michigan Press, 2007 — 19 bet.
33. ↑  Finkelstein J. J. (1961). *Ammiṣaduqa's Edict and the Babylonian «Law Codes»*. **15** (Journal of Cuneiform Studies nashri). pp. 103. .
34. ↑  Wells B.*. A Companion to Ancient Near East*, Blackwell companions to the ancient world. Ancient history. Malden, MA: Blackwell Pub. 2005 — 185 bet.
35. ↑  Jackson S. A.*. A Comparison of Ancient Near Eastern Law Collections Prior to the First Millennium BC*, Gorgias dissertations, 35; Near East series, vol. 10. Piscataway, NJ: Gorgias Press, 2008 — 11—12 bet.
36. ↑  Wiseman D. J. (1962). *The Laws of Hammurabi Again*. **7** (Journal of Semitic Studies nashri). pp. 162—167. .

Adabiyotlar
-----------