Salohiddin Muftizoda (1886, Toshkent- n) – o'zbek jurnalisti, tarjimon va jadidchilik harakatining yetakchilaridan biri.

Tarjimai holi
-------------

Salohiddin Muftizodaning otasi mufti Abdumo’min (1918 yilda vafot etgan) madrasa mudarisi, bilimdon va halol inson edi. Shu sababdan u qozixona muftisi va Tarnovboshi mahallasida yer o’lchovchilik ham qilgan. Salohhidin eski maktabni tugatgach, rus-tuzem maktabida rus tilini mukammal o’rganadi.  U 1900-1905 yillarda madrasada o’qish davrida Valixoja Malikov do’konida, so’ng ikki yil Grammafon jamiyatida ishladi. 

S. Muftizoda Toshkent ulamolaridan Zokir shayx Tillashayx o’g’li, Sa’diyning "Guliston"ini o’zbekchaga tarjima qilgan Murodxo’ja Solixo’jayev,  birinchi o’zbek professional shaxmatchisi Azmuddinxon Xo’jayev, Bashrulloxon Asadullaxo’jayev, tilshunos olim Faxri Kamol kabi insonlar bilan hamsuhbat bo’lgan.

Faoliyati
---------

S.Muftizoda dastlab, 1916-1917 yillarda Toshkentda ta’sis etilgan "Ulamo jamiyati"ga a’zo bo’ladi. U 1917 yildan "Turon" jamiyatiga kirib, Munavvarqori Abdurashidxonov, Salimxon Tillaxonov kabi jadid yetakchilari bilan birga kurashadi. 

Salohiddin Muftizoda 1917 yil noyabr oyida bir guruh taraqqiyparvar yoshlar qatorida Qo‘qonga borib, Turkiston Muxtoriyati hukumati tarkibiga kiradi va uning matbuot xizmatida faoliyat ko‘rsata boshlaydi. Muxtoriyat tor-mor etilgach, u bolshevikpar taʼqibidan Sibirga qochadi va bir muddat Tomsk shahrida yashaydi. Salohiddin Muftizoda 1919 yil g‘ala-g‘ovurlari paytida Toshkentga kelib, VKP(b)ga aʼzo bo‘ladi va 1925 yilgacha sovet davlati idoralarida ishladi. U dastlab Toshkent shahar Xalq taʼlimi bo‘limida boshliq, so‘ng O‘zbekiston SSR Xalq xo‘jaligi Komissarligida o‘rinbosar kabi masʼul lavozimlarda faoliyat ko‘rsatadi. 

Salohiddin Muftizoda 1921 yildan "Milliy Ittihod" tashkilotiga kirgan va uning faollaridan bo‘lgan. 1925 yildan bolsheviklar Toshkent shahrida yangi yo‘l qurilishi bahonasi bilan xalqimizning qator tabarruk qadamjolarini, qabristonlarni buzib yubora boshladi. S.Muftizoda xalqning milliy qadriyatlariga nisbatan bunday bepisand munosabatga chidab tura olmadi. U Toshkent ulamolari bilan sho‘ro maʼmurlarining bunday nojoiz xatti-harakatlariga qarshi namoyishlar tashkil etadi. Bu esa sovetlarning S.Muftizodaga qarshi jiddiy hujumiga bahona bo‘ladi. Hatto, "Mushtum" jurnalida avvaliga karikatura, so‘ng G‘.Yunusning "Azozil va Iblis" deb nomlangan buyurtma maqolasi bosildi.

Qatag'on yillari
----------------

Shundan so‘ng Salohiddin Muftizoda partiyadan o‘chirilib, uning uchun ko‘pgina eshiklar bekila boshladi. U bor obro‘ va mansabidan ayrilib ishsiz qoldirildi. Shunday bir sharoitda u o‘zining bo‘sh vaqtini tarjima ishiga bag‘ishlab, bir qator asarlarni o‘zbek tiliga o‘girdi5. Biroq, bu ham uzoqqa cho‘zilmadi. 1932 yil 25 noyabrda uni GPU xodimlari so‘nggi ish joyi O‘zSSR davlat kino boshqarmasida tarjimon bo‘lib ishlab yurgan vaqtida qamoqqa oladilar. S.Muftizodaga O‘zSSR JKning 57-10 hamda 58-10 moddalari, yaʼni sovet davlatiga qarshi targ‘ibot olib borish aybi qo‘yiladi.

1933 yil 4 mayda o‘tkazilgan OGPU sudida S.Muftizoda o‘ziga qo‘yilgan ayblarning barchasini asosli rad etgach, otuv hukmini 10 yil qamoq jazosiga almashtirishadi. U jazo muddatini to‘liq KarLag (Karelo-Fin ASSR)da o‘tab, 1942 yil Toshkentga qaytadi. S.Muftizoda 1942-1946 yillar Toshkentda yashaydi, biroq 1946 yil unga Toshkentda yashash uchun ruxsat yo‘qligini maʼlum qilishadi. Salohiddin Muftizoda 1946 yil fevraldan Bo‘stonliq tumaniga ko‘chib o‘tadi. U yerda kutubxonachi bo‘lib tinch emin hayot kechira boshlagan onda, izidan yana "kimlardir" tushadi. Ularning "sharofati" bilan 1948 yilning oxirida S.Muftizoda ishidan haydaladi va unga yana hech joyda ish berishmaydilar. 1949 yil 8 mart kuni Bo‘stonliq tumani, Iskandar posyolkasi, Pekarnaya ko‘chasi 8-uyda yashayotgan Salohiddin Muftizodani yana qamoqqa olishga qaror qiladilar. Unga Sovet hukumatiga qarshi targ‘ibot olib borganlik, yaʼni "SSSR endi AQSH, Angliyalar bilan urushadi va bu urushda yutqazadi", deb aytgan so‘zlari asos qilib ko‘rsatiladi. 1949 yil 11 mart kuni to‘ldirilgan shaxsiy anketasidan uning xotini hali eng kattasi 10 yoshga ham to‘lmagan 3 farzand bilan qolib ketgani anglashiladi. O‘tkazilgan tintuv vaqtida uning 1-USH № 500993 raqamli pasporti, oila aʼzolariga tegishli 4 dona surat va 20 ta hujjat olingan va ular 1949 yil 7 may kuni maxsus qaror asosida yoqish yo‘li bilan yoqotiladi.

1949 yil 21 martdan so‘roq mavzusi o‘zgaradi va uning qanaqadir aksilsovet targ‘ibot olib borganini muhokama qila boshlaydilar. Shundan so‘ng 1949 yil 25 mart, 30 mart, 2 aprel va 10 aprel kunlarda o‘tkazilgan so‘roq bayonnomalari ham uning aksilsovet tashviqoti masalasiga bag‘ishlandi. Biroq S.Muftizoda o‘ziga qo‘yilgan ayblarni asosli va ishonchli tarzda to‘laligicha rad etadi. 

1949 yil 9 mayda Salohiddin Muftizoda uchun Ayblov bayonnomasi eʼlon qilindi. Sudda Sadriddin Kamolov, Sara Mutalova, Rashid Islomov, Fatxulla Ibragimov, Abduvali Rasulmuhammedov va Shoabdukarim Shoabdurasulovlar ishtirok etadilar. Biroq, sudda ayblov o‘z isbotini topmadi. 1949 yil 19-20 avgust kunlari Bo‘stonliq tuman, Go‘zalkent qo‘rg‘onida bo‘lgan qayta sud S.Muftizodani O‘zSSR JKning 58-10 I qismiga asosan yana bir bor 10 yil qamoq jazosiga hukm etadi. Hukm 1949 yil 8 martdan hisoblanib, 1959 yil 8 martgacha ijroda bo‘lishi buyurildi. 

1954 yil 20 oktyabrda S.Muftizodaning Qozog‘iston SSR bosh prokuroriga, 1956 yil 25 sentyabrda SSSR KGB raisiga yozgan arizalari asosida uning ishi qayta ko‘rib chiqishga tortildi. 1978 yil 6 yanvarga kelibgina QozSSR Oliy Sudining Salohiddin Muftizodani to‘liq oqlash to‘g‘risidagi qarori uning o‘g‘li Muhammedov Hamidga yuboriladi. 1992 yil 16 iyulda O‘zbekiston Respublikasi Oliy Sudi S.Muftizodaning oqlanganligini tan oldi va maʼlumotnomani Yunusobod massiv, 4-kvartal, 13-uy, 2-xonadonda istiqomat qiluvchi o‘g‘li Muhammedov Hamid Abdullayevichga yo‘llaydi.

Manbalar
--------

1. 

2.

3. Сайфуллина Лола. Янги турмуш йўлида (С.Муфтизода таржимаси). Т.: "Ўздавнашр". 1927.


1. ↑  [www.shosh.uz „Jadidchilik"] (1-sentyabr 2022-yil). Qaraldi: 10-noyabr 2023-yil.
2. ↑  *Toshkent ensiklopediyasi. Toshkent*, 2009 y.