**Vasiliy Konstantinovich Blyuxer** (1889-yil 1-dekabr — 1938-yil 9-noyabr) — sovet harbiy qoʻmondoni va Sovet Ittifoqi marshali.

Erta tarix
----------

 Vasiliy Blyuxer Birinchi Qizil Bayroq ordeni bilan
Blyuxer Yaroslavl gubernatoriyasining Barschinka qishlogʻida Gurov ismli rus dehqon oilasida tugʻilgan. XIX asrda uy egasi mashhur Prussiya marshali Gebxard Leberext fon Blyuxer (1742-1819) xotirasiga *Gurovlar* oilasiga Blyuxer laqabini berdi. Oʻsmirlik chogʻida u mashinasozlik zavodida ishlagan, ammo 1910-yilda ish tashlashga rahbarlik qilgani uchun hibsga olingan va ikki yilu sakkiz oyga qamalgan. 1914-yilda Vasiliy Gurov — keyinchalik rasmiy ravishda *Blyuxerni* familiyasi sifatida qabul qilgan — Rossiya imperiyasi armiyasiga kapral sifatida chaqirilgan, ammo 1915-yilda Buyuk chekinish paytida ogʻir yaralangan va harbiy xizmatdan ozod qilingan. Keyin u Qozondagi zavodga ishga borib, 1916-yilda bolsheviklar partiyasiga qoʻshilgan. 1917-yilgi Samaradagi rus inqilobida qatnashgan.

Fuqarolar urushi
----------------

 Fuqarolar urushi yillarida Blyuxer
1917-yil noyabr oyining oxirida u Aleksandr Dutov qoʻzgʻolonini bostirish uchun Chelyabinskka Qizil gvardiya komissari sifatida yuborildi. Blyuxer 1918-yilda Qizil Armiya safiga qoʻshildi va tez orada qoʻmondon boʻldi. Rossiyadagi fuqarolar urushi davrida u bolsheviklar tarafidagi koʻzga koʻringan shaxslardan biri edi. Chexiya legioni qoʻzgʻoloni boshlanganidan soʻng, 1918-yil avgust-sentabr oylarida Blyuxer qoʻmondonligidagi 10000 kishilik Janubiy Ural partizan armiyasi 1500 kmga yurish qildi. 40 kunlik uzluksiz janglarda oq qoʻshinlarga orqa tomondan hujum qilish uchun, soʻngra oddiy Qizil Armiya boʻlinmalariga qoʻshildi. Ushbu muvaffaqiyati uchun 1918-yil sentabr oyida u Qizil Bayroq ordeni bilan birinchi boʻldi (keyinchalik u yana toʻrt marta: 1921-yilda ikki marta va 1928-yilda ikki marta mukofotlangan), iqtibos: „Oʻrtoq tomonidan qilingan reyd. Mumkin boʻlmagan sharoitlarda Blyukher kuchlarini faqat Shveysariyadagi Suvorov oʻtish joylari bilan tenglashtirish mumkin." Kuch 3-Qizil Armiya hududida Qizil Armiya safiga qoʻshilgandan soʻng, Blyuxer qoʻshinlari 51-oʻqchilar diviziyasi sifatida qayta tashkil etildi, keyinchalik u 1920-yil noyabr oyida baron Vrangelga qarshi keyingi gʻalabalarga olib keldi. Fuqarolar urushidan keyin 1921-22-yillarda Uzoq Sharq Respublikasining harbiy qoʻmondoni boʻlib xizmat qildi. 1921-yil dekabrdan u Amur daryosining sharqida bolsheviklarga qarshi qoʻshinlarning qoldiqlarini olib tashlash kampaniyasiga shaxsiy qoʻmondonlik qildi. 1922—24-yillarda Petrograd harbiy okrugi qoʻmondoni edi.

Uzoq Sharq qoʻmondonligi
------------------------

 1930-yildagi sovet tashviqoti xaritasi pastki chap burchakda Blyuxerning portretini tasvirlaydi.
1924-yildan 1927-yilgacha Blyuxer Xitoyda sovet harbiy maslahatchisi boʻlgan va u erda Chiang Kay-Shekning harbiy shtab-kvartirasida boʻlganida Galen (xotini Galinaning ismidan keyin) ismini ishlatgan. U Xitoyning Gomindan birlashishini boshlagan Shimoliy ekspeditsiyaning harbiy rejasiga mas’ul edi. Bu davrda u koʻrsatma berganlar orasida keyinchalik Xitoy Xalq Ozodlik Armiyasining yetakchi arbobi boʻlgan Lin Byao ham bor edi. Chiang Blyuxerga antikommunistik tozalashdan soʻng „qochib ketishga" ruxsat berdi. Qaytgandan soʻng unga Ukraina harbiy okrugi qoʻmondonligi topshirildi, soʻngra 1929-yilda u Uzoq Sharq harbiy okrugining maxsus Qizil Bayroqli Uzoq Sharq armiyasi (OKDVA) deb nomlanuvchi hayotiy muhim harbiy qoʻmondonlikka oʻtkazildi.

Xabarovskda joylashgan Blyuxer Sovet harbiy qoʻmondoni uchun gʻayrioddiy boʻlgan Uzoq Sharqda avtonomiyadan foydalangan. Yaponiya doimiy ravishda Xitoy ustidan nazoratni kengaytirib, Sovet Ittifoqiga dushman boʻlganligi sababli, Uzoq Sharq faol harbiy qoʻmondonlik edi. 1929-30-yillardagi Rossiya-Xitoy Sharqiy temir yoʻl urushida u tezkor yurishda Xitoy qoʻmondoni kuchlarini magʻlub etdi. Ushbu ajoyib yutugʻi uchun u 1930-yil sentabr oyida birinchi Qizil Yulduz ordeni bilan taqdirlangan va xalq orasida "Qizil Napoleon "nomi bilan mashhur boʻlgan. 1935-yilda Sovet Ittifoqining marshali unvoniga sazovor boʻldi. 1938-yil iyuldan avgustgacha u Sovet Ittifoqi va Yaponiya bosib olgan Koreya oʻrtasidagi chegaradagi Xasan koʻlidagi jangda yaponlarga qarshi kamroq qatʼiy harakatlarda Sovet Uzoq Sharq frontiga qoʻmondonlik qildi.

Sovet tozalashlari va oʻlim
---------------------------

Uzoq Sharq frontining ahamiyati Blyuxerga 1937-yilda Mixail Tuxachevskiyning qatl etilishi bilan boshlangan Qizil Armiya qoʻmondonligini Stalin tomonidan tozalashdan maʼlum darajada immunitet berdi — aslida Blyuxer Tuxachevskiyni ayblagan tribunal aʼzosi edi. 1938-yil 15-iyunda, Uzoq Sharq NKVD boshligʻi Genrix Lyushkov Yaponiyaga qochib ketganidan uch kun oʻtgach, Blyuxer Moskvadagi NKVD shtab-kvartirasiga tashrif buyurib, defektor va uning gʻoyib boʻlishining mumkin boʻlgan oqibatlari haqida maʼlumot izladi. U NKVD boshligʻi oʻrinbosari Mixail Frinovskiy bilan uchrashdi, u Lyushkovni Manchjuriya chegarasidan oʻtkazib yuborganlik uchun javobgar boʻlmasligiga ishontirdi. 17-iyun kuni Frinovskiy va Qizil Armiya siyosiy boshqarmasi boshligʻi Lev Mehlis Uzoq Sharqqa ommaviy hibsga olish va Blyuxerga josuslik qilish uchun joʻnatildi. U 22-oktabrda hibsga olingan, shu vaqtgacha Frinovskiy ishdan boʻshatilgan va NKVD amalda Lavrentiy Beriya tomonidan nazorat qilingan.

Uzoq vaqt davomida Blyuxer yashirincha sudlangan, Yaponiya foydasiga josuslikda ayblangan va qatl etilgan deb ishonilgan. 1939-yilda Chiang Kay-shek Stalin bilan uchrashuvda Blyuxerning qaerdaligini soʻradi va u millatchilarga yordam berish uchun qaytib kelishi mumkinligini soʻradi. Stalin, general yapon josusiga yordam bergani uchun qatl etilganini aytdi. Biroq, 1989-yilda "*Izvestiya* "u oʻz aybini tan olishdan bosh tortgani va 1938-yil 9-noyabrda oʻta shafqatsiz tergovchi Lev Shvartzman tomonidan kaltaklangani haqida xabar berdi. 1956-yilda reabilitatsiya qilingan.

Mukofotlar
----------

1. Ikkita Lenin ordeni (1931, 1938)
2. RSFSR Qizil Bayroq ordeni, uch marta
	1. Markaziy Ijroiya Qoʻmitasining 1918-yil 30-sentabrdagi qarori, 1919-yil 11-mayda Sharqiy frontdagi 3-armiya Markaziy Ijroiya Qoʻmitasi shtab-kvartirasida maxsus vakil tomonidan taqdim etilgan;
	2. 1921-yil 14-iyundagi 197-sonli buyrugʻi — Sharqiy frontdagi janglar uchun, 30-piyodalar diviziyasi;
	3. RVSRning 221-sonli buyrugʻi, 1921-yil 20-iyun — 51-piyoda diviziyasi tomonidan Perekop Istmusidagi Perekopga hujumi uchun;
3. SSSR Qizil Bayroq ordeni, ikki marta
	* SSSR RVS 1928-yil 25-oktabrdagi 664-son buyrugʻi — Kaxovka koʻprigini himoya qilish uchun;
	* SSSR RVS 101 ordeni 1928-yil — Qizil Armiyaning 10 yilligi munosabati bilan;
4. Qizil yulduz ordeni (1930)
5. Ishchilar va dehqonlar Qizil Armiyasining XX yilligi yubiley medali (1938)
6. „Cheka-GPUning 5 yilligi" koʻkrak nishoni (1932)
7. Aziz Jorjning xochi, 3 va 4-sinflar
8. Avliyo Jorj medali

Manbalar
--------

1. ↑  *Большая советская энциклопедия volume 6* O.Yu. Shmidt:, Moscow, 1927 — 537 bet.
2. ↑  W. Bruce Lincoln, *Red Victory: A History of the Russian Civil War* (Da Capo: 1999, repr. of Simon & Schuster, 1989), p. 443.
3. 1 2  
Great Russian Encyclopedia (2005), Moscow: Bol'shaya Rossiyskaya enciklopediya Publisher, vol. 3, p. 618.
4. ↑  Adam Krzyżanowski. *Raj doczesny komunistów*. Arcana, Kraków 2008, p. 269. ISBN 978-83-60940-24-2.
5. ↑  „Generalissimo and Madame Chiang Kai-shek". *TIME* (3-jan 1938-yil). Qaraldi: 22-may 2011-yil.
6. ↑  Kotkin (2017). sfnp error: no target: CITEREFKotkin2017 (help)
7. ↑  Jansen, Marc and Petrov, Nikita*. Stalin's Loyal Executioner: People's Commissar Nikolai Ezhov, 1895–1940*. Stanford, CA: Hoover Institution Press, 2002 — 145 bet. ISBN 978-0-8179-2902-2.
8. ↑  Jonathan Fenby, *The Penguin History of Modern China*, 2008, page 190
9. ↑  Getty, J Arch*. The Road to Terror: Stalin and the Self-Destruction of the Bolsheviks, 1932–1939*. New Haven: Yale U.P. 2010 — 206 bet. ISBN 978-0-300-10407-3.

### Adabiyotlar

* Kotkin, Stephen*. Stalin: Waiting for Hitler, 1929-1941*. New York: Penguin, 2017. ISBN 978-1-59420-380-0.

Havolalar
---------

* Newspaper clippings about Vasily Blyukher (Wayback Machine saytida 2013-08-01 sanasida arxivlangan) in the 20th Century Press Archives of the ZBW