**Xitoyda choy tarixi** uzoq va murakkab, chunki xitoyliklar ming yillar davomida choydan zavqlanib iste'mol qilishgan. Olimlar pivoni turli xil kasalliklarga davo sifatida talqin qilishdi; zodagonlar yaxshi choyni iste'mol qilish ularning maqomining belgisi deb hisoblashgan va oddiy odamlar shunchaki uning ta'midan bahramand bo'lishgan. Xi'an Xon imperatori Jing maqbarasi ( mil.avv 144) yon atrofdagi aholi ham choyni sevib iste'mol qilgani haqidagi xabarlar bizga ma'lum.[1] Keyin choy Tang (618-907) va Song (960-1279) sulolalarida mashhur ichimlikka aylandi.

Atirgul Choyi
-------------

Afsonaga ko'ra, choyni birinchi marta afsonaviy Xitoy imperatori va o'simlikshunos Shennong miloddan avvalgi 2737 yilda kashf etgan. Aytishlaricha, imperator uning ichimlik suvini ichishdan oldin qaynatilgan suvni yaxshi ko'rar edi, shunda u toza bo'lar edi, shuning uchun uning xizmatkorlari shunday qilishgan. Bir kuni u uzoq mintaqaga sayohat qilib, armiyasi bilan dam olish uchun to'xtadi. Xizmatkor unga ichish uchun qaynoq suv quya boshladi va yovvoyi choy butasidan o'lik barg suvga tushdi. U jigarrang rangga aylandi, lekin u sezilmadi va baribir imperatorga taqdim etildi. Imperator uni ichdi va uni juda tetiklantiruvchi deb topdi va cha (choy) vujudga keldi. 

Lu Yuning Xi'andagi haykali
The *Erya*, miloddan avvalgi 3-asrga oid Xitoycha lug'atda Chjou sulolasi (miloddan avvalgi 1046-256) davrida qandaydir barg infuzioni ishlatilganligi qayd etilgan.

Tarixan ;uyg'oq qoldiruvchi foydali dorivor o'simlik sifatida choyning kelib chiqishi aniq bo'lmasada, Xitoy davlati tarixchilari choy ichish va uni tayyorlash qadim zamonlardan beri mavjud ekanligini qayd etishdi. Xan sulolasi (miloddan avvalgi 206–milodiy 220) choyni dori sifatida ishlatgan. Ijtimoiy tadbirlarda zavqlanish uchun ichiladigan ichimlik sifatida choydan foydalanish Tang sulolasi (milodiy 618-907) yoki undan oldinroq davrlarda vujudga kelgan .

*Choy klassikasi* nomli asar Tang sulolasi yozuvchi Lu yu (729-804) tomonidan bu mavzu doirasidagi yozilgan dastlabki asar. Cha Jing da keltirilgan ma'lumotlarga ko'ra, milodiy 760 yil atrofida choy ichish keng tarqalgan edi. Kitobda choy o'simliklari qanday o'stirilganligi, barglari qayta ishlanganligi va ichimlik sifatida tayyorlangan choy tasvirlangan. Shuningdek, choy qanday baholanganligi tasvirlangan. Kitobda eng yaxshi choy barglari qaerda ishlab yetishtirilishi haqida ham muhokama qilinadi.

G'arbliklar uchun tarixidagi choy tayyorlash uslubi va ichimlikning ta'biati uni bugungi kunda iste'mol qilish uslubidan ancha farq qilar edi. Choy barglari siqilgan kek shaklida qayta ishlandi. Odatda g'isht choyi deb ataladigan quritilgan choytosh ohakda maydalangan. *Kukunli choynakka issiq suv qo'shildi yoki kukunli choynak sopol choynaklarda qaynatilib, keyin issiq ichimlik sifatida iste'mol qilindi.*

Oq choy deb ataladigan siqilgan choy ya'ni kukunli joy shakli Tang sulolasi (milodiy 618-907) davrida yetishtirilgan. Tangning bu maxsus oq choyi erta bahorda, choy butalarida kumush ignalarga o'xshash mo'l-ko'l o'simtalar bo'lganida yig'ishtirib olingan. Ushbu" birinchi yuvishlar "siqilgan choyni ya'ni kukunli choyni tayyorlash uchun xom ashyo sifatida ishlatilgan. Choy Xitoy madaniyatidagi o'z ahamiyatiga ega va (Xitoy) kundalik hayotning 7 ta zaruratida eslatib o'tilgan. *Choy xitoyliklar uchun tasalli beruvchi terapiya sifatida ham ishlatilgan.*

1753 yilda Linney o'simlikning bitta turini , Thea sinensis deb ta'rifladi. Biroq, keyinchalik u ikkinchi turini ham o'rganib chiqdi .Thea Bohea va Thea viridis, Xitoyda yetishtirilgan va bu o'z navbatida qora va ko'k choyning kelib chiqishi bilan bo'gliq deb uzoq vaqt o'ylashgan.

Qovurish va pishirish
---------------------

Choy qovurish
Choy barglarini bug'lash asrlar davomida choy tayyorlashda ishlatilgan asosiy jarayon edi. Siqilgan choydan o'tgandan so'ng, savdo va tarqatish uchun choy ishlab chiqarish yana bir bor o'zgardi. Xitoyliklar 13-asr o'rtalarida choyni boshqacha tarzda qayta ishlashni o'rgandilar.

Tang sulolasiga qaytib, choy odatda suvni qaynatib, qozondan bir stakan suv olib, tayyorlangan. Keyinchalik, suv aralashtiriladi va qizigan suvga choy kukuni quyiladi. Nihoyat, ilgari olib tashlangan suv yana quyildi, unda choy haddan tashqari qaynab ketishiga to'sqinlik qiladi.

Choyni tatib ko'rish

1. ↑  Liu, Tong*. Chinese Tea*. The United States of America: Cambridge University Press, 2012 — 1 bet. ISBN 978-0-521-18680-3.
2. ↑  Yee, L. K. (1996–2012), *Tea's Wonderful History*, The Chinese Historical and Cultural Project, archived from the original on 2021-05-12, qaraldi: 17 June 2013 History of tea in China]]
3. ↑  Gray, Arthur*. The Little Tea Book*. The Baker & Taylor Company, New York, 1903.
4. ↑  Lu, Yu*. The classic of tea*, Francis Ross Carpenter, Demi Hitz, [1st ed.], Boston: Little, Brown, 1974. ISBN 0-316-53450-1. OCLC 866567.

* Encyclopedia Americana, tea
* History of tea Arxivlandi 2011-07-19Wayback Machine saytida. UK Tea Council
* , tea and rhubarb
* , map of tea growth in China
* , tea in 1690