**Imperator Shunji** (Fulin; 1638-yil 15-mart - 1661-yil 5-fevral) 1644-yildan 1661-yilgacha Sin sulolasining imperatori va Xitoyni boshqargan birinchi Sin imperatori. Manjur knyazlari qoʻmitasi uni 1643-yil sentyabrda, besh yoshida otasi Xong Tayji (1592–1643) oʻrniga sayladi. Ikki regent shahzodalarni ham tayinladilar: Dorgon (1612–1650), Sin sulolasi asoschisi Nurxachining (1559–1626) 14-oʻgʻli va Nurxachining jiyanlaridan biri Jirgalang (1599–1655).

1643—1650-yillarda siyosiy hokimiyat asosan Doʻrgʻon qoʻlida edi. Uning rahbarligida Sin imperiyasi qulagan Min sulolasi (1368-1644) hududining katta qismini bosib oldi, janubi-gʻarbiy provinsiyalardagi Min rejimlarini bostirdi va Xitoyda Sin hukmronligi asosini oʻrnatdi. 1645-yildagi "soch kesish buyrugʻi" Sin fuqarolarini peshonalarigacha sochilarini qirqishga va qolgan sochlarini manjurlarnikiga oʻxshatib oʻrishga majbur qildi. 1650-yilning oxirgi kuni Dorgon vafotidan keyin yosh imperator Shunji shaxsan hukmronlik qila boshladi. U korrupsiyaga qarshi kurashish va manjur zodagonlarining siyosiy ta'sirini kamaytirish uchun aralash ma'muriyat bilan harakat qildi. 1650-yillarda u Min tarafdorlarining qayta tiklanishiga duch keldi, ammo 1661-yilga kelib uning qoʻshinlari Sin imperiyasining soʻnggi dushmanlari, dengizchi Koxinga (1624–1662) va Janubiy Min sulolasining Gui shahzodasi (1623–1662) ustidan gʻalaba qozondi. Imperator Shunji 22 yoshida Xitoyda endemik boʻlgan, ammo manjurlar immunitetga ega boʻlmagan oʻta yuqumli kasallik boʻlgan chechakdan vafot etdi. Uning oʻrnini chechakdan omon qolgan uchinchi oʻgʻli Xuanye egalladi va u "Kansi" davri nomi bilan oltmish yil hukmronlik qildi (shuning uchun u Imperator Kansi sifatida tanilgan). Shunji davridan Sin sulolasining keyingi davrlariga qaraganda kamroq manbalar saqlanib qolganligi sababli, Shunji davri Sin tarixining nisbatan kam ma'lum boʻlgan davri hisoblanadi.

"Shunji" bu hukmdorning xitoycha hukmronlik davri nomi edi. Bu unvon manjur va moʻgʻul tillarida oʻxshash edi, chunki Sin imperator oilasi manjur boʻlgan va Singa Ming sulolasini zabt etishga yordam bergan koʻplab moʻgʻul qabilalarini boshqargan. Imperatorning asl ismi **Fulin** boʻlib, vafotidan keyingi ismi imperator ajdodlar ibodatxonasida unga berilgan ism **Shizu** (Veyd-Giles: **Shih-tsu**) edi.

Tarixi
------

Black-and-white print of a severe-looking man with long rising eyebrows and a mustache, wearing skin shoes, a round-edged fur cap, and clothing with several folds held together by a sash and surmounted by a fur collar. He is holding a bow in his right hand. Three Chinese characters that read "Nüzhen tu" ("image of a Jurchen") appear on the upper right corner. 1609-yildagi Minlarning yogʻochdan yasalgan bosma nashrida Jurchen odamining tasviri. Asl izohda Jurchenlar Changbay togʻlari yaqinida yashashlari va "kiyik terisidan poyabzal va kiyim" kiyishlari tushuntirilgan.
1580-yillarda Xitoyda Min sulolasi (1368–1644) hukmronlik qilganda Manjuriyada bir qancha jurchen qabilalari yashagan. 1580-yillardan 1610-yillargacha boʻlgan qator yurishlarda Jianchjou Jurchenlarining yetakchisi Nurxachi (1559–1626) koʻpchilik Jurchen qabilalarini oʻz hukmronligi ostida birlashtirdi. Uning eng muhim islohotlaridan biri Jurchen klanlarini toʻrt xil rangdagi - sariq, oq, qizil va koʻk bayroqlar ostida birlashtirib, sakkizta bayroq deb nomlanuvchi keng qamrovli ijtimoiy va harbiy tizimni shakllantirgani edi. Nurxachi bu bayroqlarni nazorat qilishni oʻgʻillari va nabiralariga topshirdi. Taxminan 1612-yilda Nurxachi oʻz oilasini boshqa Gioro nasllaridan ajratib olish va Jurchenlar tomonidan asos solingan Jin ("oltin") sulolasiga vorislik qilish uchun oʻz urugʻini Aisin Gioro (manjur tilida "oltin Gioro") deb oʻzgartirdi. 1115-yildan 1234-yilgacha Shimoliy Xitoyda hukmronlik qilgan sulolaga mos ravishda 1616-yilda Nurxachi rasman "Keyingi Jin" sulolasiga asos solganini va oʻzining Mindan mustaqilligini amalda e'lon qildi. Keyingi bir necha yil ichida u Liaodongning aksariyat yirik shaharlarini Min nazoratidan tortib oldi. Uning gʻalabalar qatori 1626-yil fevral oyida Ningyuan qamalida tugadi, u yerda Ming qoʻmondoni Yuan Chongxuan uni yaqinda sotib olingan portugal toʻpi yordamida magʻlub etdi. Jang paytida yaralangani sababli Nurxachi bir necha oydan keyin vafot etgan.

Nurxachining oʻgʻli va vorisi Xon Tayji (1592–1643) otasining davlat qurishdagi sa’y-harakatlarini davom ettirdi: u hokimiyatni oʻz qoʻliga jamladi. Soʻnggi Jin hukumatini xitoyliklarga oʻxshatdi, moʻgʻul ittifoqchilarini birlashtirib, Xitoy qoʻshinlarini Sakkiz bayroqqa topshirdi. 1629-yilda u Pekin chekkasiga bostirib kirdi va portugal toʻpini yasash va ishlatishni biladigan xitoylik hunarmandlarni qoʻlga oldi. 1635-yilda Xong Tayji Jurchenlarni "Manjurlar "deb oʻzgartirdi va 1636-yilda oʻz hokimiyatining nomini "Keyingi Jin" dan "Sin" ga oʻzgartirdi. 1643-yilga kelib, Liaodundagi soʻnggi Min shaharlarini qoʻlga kiritgandan soʻng, Sinlar moliyaviy bankrotlik, halokatli epidemiyalar va keng qamrovli ochlikdan holdan toygan va keng koʻlamli qaroqchilar qoʻzgʻolonlari ostida qulayotgan Min sulolasiga hujum qilishga tayyorgarlik koʻrdi.

Imperator boʻlishi
------------------

1643-yil 21-sentyabrda Xon Tayji oʻziga voris tayinlamay vafot etganida, yangi qurilayotgan Sin davlati jiddiy inqirozga yuz tutdi. Bir qancha da'vogarlar, ya'ni Nurxachining tirik qolgan ikkinchi oʻgʻli Daishan, Nurxachining oʻn toʻrtinchi va oʻn beshinchi oʻgʻillari Dorgon va Dodo (ikkalasi ham bir onadan tugʻilgan) va Xong Tayjining toʻngʻich oʻgʻli Xuge - taxt uchun kurash boshladilar. Akalari Dodo va Ajige bilan birga Dorgon (31 yosh) tekis va chegaralangan oq bayroqlarni boshqargan, Daisan (60) ikkita Qizil bayroqlarni boshqargan, Xuge (34) esa otasining ikkita Sariq bayroqlariga rahbar edi.

Sinning yangi imperatori kim boʻlishi toʻgʻrisidagi qaror 1720-yillarda Buyuk Kengash paydo boʻlgunga qadar manjurlarning asosiy siyosatini ishlab chiquvchi organi boʻlgan knyazlar va vazirlarning maslahat kengashiga tegishli edi. Koʻpgina manjur knyazlari mahoratli harbiy rahbar Dorgon yangi imperator boʻlishi kerak, deb hisoblashdi, ammo Dorgon buni rad etdi va Xong Tayjining oʻgʻillaridan biri otasining oʻrniga oʻtishi kerakligini ta'kidladi. Dorgon hokimiyatini tan olish va taxtni Xon Tayji naslida saqlab qolish uchun kengash a'zolari Xon Tayjining toʻqqizinchi oʻgʻli Fulinni yangi imperator etib tayinladilar. Ammo Dorgon va Jirgalang (Chegaralangan Moviy bayroqni boshqargan Nurxachining jiyani) besh yoshli bolaning regenti sifatida harakat qiladi degan qarorga kelishdi. Fulin 1643-yil 8-oktyabrda rasman Sin sulolasi imperatori taxtiga oʻtirdi; Uning "Shunji" davri nomi ostida hukmronlik qilishiga qaror qilindi. Shunji hukmronligi yaxshi hujjatlashtirilmaganligi sababli, u Sin tarixining nisbatan kam ma'lumot mavjud boʻlgan davrini tashkil qiladi.

Dorgon regentligi (1643–1650)
-----------------------------

Three-quarter painted portrait of a thickly bearded man wearing a red hat adorned with a peacock feather and dressed with a dark long robe with dragon patterns. Clockwise from bottom left to bottom right, he is surrounded by a sheathed sword mounted on a wooden display, Manchu writing on the wall, a three-clawed dragon and a five-clawed dragon (also printed on the wall), and a wooden desk with an incense burner and a book on it. Regent shahzoda Dorgon imperator qiyofasida. U 1643-yildan 1650-yil, vafotigacha hukmronlik qildi, bu davrda Sin deyarli butun Xitoyni bosib oldi.
### Yarim imperator

1644-yil 17-fevralda qobiliyatli lashkarboshi, davlat ishlarini boshqarishga unchalik qiziqmaydigan Jirgalang barcha rasmiy ishlarni nazorat qilishni oʻz xohishi bilan Doʻrgʻonga topshirdi. Oʻsha yilning 6-may kuni Xujning regentlikni buzishga qaratilgan fitnasi fosh etilgandan soʻng, Xuji imperator shahzodasi unvonidan mahrum qilindi va uning sheriklari qatl etildi. Dorgon tez orada Xuge tarafdorlarini (asosan Sariq bayroqlardan) oʻz tarafdorlari bilan almashtirdi va shu tariqa yana ikkita Bayroq ustidan toʻliqroq nazoratni qoʻlga kiritdi. 1644-yil iyun oyining boshiga kelib, u Sin hukumati va uning harbiylarini qattiq nazorat ostiga oldi.

1644-yil boshida Dorgon va uning maslahatchilari Minga qanday hujum qilish haqida oʻylayotganlarida, dehqonlar qoʻzgʻolonlari Pekinga yaqinlashdi. Oʻsha yilning 24-aprelida qoʻzgʻolon rahbari Li Zicheng Min poytaxti devorlarini buzib, imperator Chonchjen Yopiq shahar orqasidagi tepalikka oʻzini osib qoʻyishiga sabab boʻldi. Dorgonning xitoylik maslahatchilari Xong Chengchou va Fan Vencheng (1597–1666) Manjur shahzodasiga oʻzlarini halok boʻlgan Min hukmdorining qasoskorlari sifatida koʻrsatish va Sin uchun Osmon mandatiga da'vo qilish uchun bu imkoniyatdan foydalanishni maslahat berdilar. Dorgon va Pekin oʻrtasidagi oxirgi toʻsiq Buyuk devorning sharqiy tomonidagi Shanxay dovonida garnizon qurgan Min generali Vu Sanguy edi. Oʻzi Manjurlar va Li Tsicheng kuchlari oʻrtasida qolgan Vu Dorgondan qaroqchilarni quvib chiqarish va Min hokimiyatini tiklashda yordam soʻradi. Dorgon Vudan Sin uchun ishlashni soʻraganida, Vuning qabul qilishdan boshqa iloji qolmadi. Dorgon nihoyat otliq askarlari bilan vaziyatga aralashishga qaror qilgunga qadar bir necha soat davomida isyonchi armiya bilan kurashgan Vu Sanguyning elita askarlari yordamida 27-may kuni Shanxay dovoni jangida Sin armiyasi Li Tsichenga qarshi hal qiluvchi gʻalaba qozondi. Lining magʻlubiyatga uchragan qoʻshinlari to Li 4-iyun kuni koʻtara oladigan barcha boyliklari bilan poytaxtni tark etguncha bir necha kun davomida Pekinni talon-toroj qildilar.

### Poytaxtda joylashish

Color photograph of a three-level stone structure with railings on each level, viewed from the outside, facing a staircase that leads to the top level. Imperator Shunji Xitoy imperatori deb e'lon qilinishidan oʻn kun oldin, 1644-yil 30-oktabrda qurbonlik qilingan Osmon qurbongohining dumaloq tepaligi. Marosimda Sin sulolasi Osmon mandatini qoʻlga kiritgani nishonlandi.
Qoʻzgʻolonchilar qoʻlida oʻtgan dahshatli olti haftadan soʻng, Pekin aholisi 5-iyun kuni oʻzlarini ozod qilgan qahramonlarni kutib olish uchun oqsoqollar va amaldorlardan iborat guruhni yubordi. Ular Vu Sanguy va Min merosxoʻri bilan uchrashish oʻrniga, peshona sochi qirqib olingan otliq Dorgon oʻzini shahzoda regent sifatida tanitganini koʻrib, hayratda qoldilar. Dorgon Li Zicheng 3-iyun kuni saroy majmuasiga oʻt qoʻyganda yagona omon qolgan bino - Vuying saroyida oʻrnashib oldi. Bayroq qoʻshinlariga aholini talon-toroj qilmaslik buyurildi; ularning intizomi Sin hukmronligiga oʻtishni "ajoyib tarzda silliq" qildi. Shunga qaramay, Mindan qasos olishni da'vo qilib, Dorgon Min taxtiga da'vogarlarni (shu jumladan, oxirgi Min imperatorining avlodlarini) oʻz tarafdorlari bilan birga qatl qilishni buyurdi.

7-iyun kuni, shaharga kirganidan ikki kun oʻtgach, Doʻrgon poytaxt atrofidagi amaldorlarga mahalliy aholi peshona sochini qirqishga va taslim boʻlishga rozi boʻlsa, amaldorlarga saroyda qolishga ruxsat berilishini aytib, maxsus bayonotlar chiqardi. U bu buyruqni uch hafta oʻtgach, Pekin atrofida bir necha dehqon qoʻzgʻolonlari koʻtarilib, Sinning poytaxt mintaqasi ustidan nazorat qilishiga tahdid solganidan keyin bekor qilishga majbur boʻldi.

Dorgon 1644-yil 19-oktyabrda Pekin darvozasida imperator Shunjini kutib oldi 30-oktyabr kuni olti yoshli monarx Osmon qurbongohida Osmon va Yerga qurbonliklar keltirdi. Konfutsiyning janubiy kadet boʻlimi Vujing boshi unvoniga ega boʻlgan va Konfutsiyning oltmish beshinchi avlodi shimoliy boʻlimda Dyuk Yansheng unvoniga ega boʻlganlarning ikkalasi ham 31-oktabr kuni unvonlarini qayta tikladilar. 8-noyabrda Fulin taxtga oʻtirishining rasmiy marosimi boʻlib oʻtdi, unda yosh imperator Dorgonning yutuqlarini antik davrdan beri hurmatli regent boʻlgan Chjou gertsogining yutuqlari bilan taqqosladi. Marosim davomida Dorgonning rasmiy unvoni "Shahzoda regent"dan "Amaki shahzoda regent"ga (*Shufu shezheng*) koʻtarildi. Bunda manjurcha "amaki" (*ecike*) atamasi imperator shahzodasidan yuqori martabani ifodalaydi. Uch kundan soʻng Doʻrgʻonning hamkor regenti Jirgalang "Shahzoda regent"dan "Amaki shahzoda regent yordamchisi" mansabiga tushirildi (*Fu zheng*). 1645-yil iyun oyida Dorgon barcha rasmiy hujjatlarda oʻziga "Imperator amaki shahzoda regenti" (*Huang shufu shezheng*) deb nom berish toʻgʻrisida farmon chiqardi, bu esa unga taxtga daʼvo qilish uchun bir qadam qoldirdi.

A black-and-white picture of a stone-paved alley going from bottom right to top left leading to a three-roofed gate and bordered on the right by a line up of small roofed cubicles open on one side. Pekindagi imtihon hujralari. Xitoy elitasi orasida oʻz qonuniyligini oshirish uchun Sin sulolasi 1644-yilda Pekinni egallab olishi bilanoq imperatorlik davlat xizmati imtihonlarini qayta tikladi.
Dorgonning yangi Sin poytaxtidagi birinchi buyruqlaridan biri Pekinning butun shimoliy qismini boʻshatib, uni Bayroqchilarga, shu jumladan xitoylik xan Bayroqchilariga berish edi. Sariq bayroqlarga saroyning shimolidagi sharafli joy berildi, sharqda Oq bayroqlar, gʻarbda Qizil bayroqlar va janubda koʻk bayroqlar joylashtirildi. Bu taqsimot manjur vatanida istilodan oldin oʻrnatilgan va "har bir bayroqqa kompas nuqtalariga koʻra qat'iy geografik joylashuvi berilgan" tartibga muvofiq amalga oshirilgan. Soliq imtiyozlari va oʻtishni osonlashtirishga moʻljallangan keng koʻlamli qurilish dasturlariga qaramay, 1648-yilda koʻplab xitoyliklar hali ham yangi kelgan Bayroq aholisi orasida yashagan va bu ikki guruh oʻrtasida haligacha adovat mavjud edi. Poytaxtdan tashqarida qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan yerlar ham belgilab qoʻyildi (*quanz*) va Sin qoʻshinlariga berildi. Sobiq yer egalari endi ijarachilarga aylandilar, ular oʻzlarining Bayroqchi uy egalariga ijara toʻlashlari kerak edi. Yerdan foydalanishdagi bunday oʻtish "bir necha oʻn yillik buzilishlar va qiyinchiliklarni" keltirib chiqardi.

1646-yilda Doʻrgon hukumat amaldorlarini tanlash uchun fuqarolik imtihonlarini qayta tiklashni buyurdi. Oʻshandan beri ular Min davrida boʻlgani kabi, har uch yilda bir marta muntazam ravishda oʻtkazildi. 1646-yilda Sin hukmronligi ostida oʻtkazilgan birinchi saroy imtihonida, koʻpchiligi shimoliy xitoylik boʻlgan nomzodlardan manjurlar va xitoy xanlarini qanday qilib umumiy maqsad yoʻlida birgalikda ishlashlari mumkinligi soʻralgan. 1649-yilgi imtihonda "manjurlar va xan xitoylari qanday qilib birlashishi mumkinligi, ularning qalblari bir boʻlishi va ular boʻlinmasdan birga ishlashlari" haqida soʻralgan. Imperator Shunji davrida, fuqarolik imtihonining har bir sessiyasidagi oʻrtacha bitiruvchilar soni Sin sulolasi davrining eng yuqori koʻrsatkichi edi ("koʻproq Xitoy qoʻllab-quvvatlashini qozonish uchun"). 1660-yilgacha pastroq kvotalar oʻrnatilgan.

Etnik totuvlikni ta'minlash uchun 1648-yilda Dorgon tomonidan ishlab chiqilgan imperator farmoniga koʻra, Xan xitoylik fuqarolariga, agar ular roʻyxatdan oʻtmagan oddiy odamlar boʻlib, amaldorlarning yoki oddiy aholining qizlariga uylanmoqchi boʻlsa, oʻzlari tegishli boʻlgan bayroq kompaniyasi kapitanining va daromadlar kengashining ruxsati bilan Manjur bayrogʻidagi ayollarga uylanishga ruxsat berdi. Faqat keyinroq oʻzaro nikohga ruxsat beruvchi bunday siyosatlar bekor qilingan.

### Xitoyni zabt etish

A black-and-white print of an outdoor scene depicting a broken city wall and two destroyed houses, with several corpses lying on the ground (some beheaded), and two men with swords killing unarmed men. 1645-yil may oyidagi Yangchjou qirgʻinini ifodalovchi yogʻochdan yasalgan bosma. Dorgonning ukasi Dodo bu qirgʻinni janubiy Xitoyning boshqa shaharlarini qoʻrqitish uchun amalga oshirgan. XIX asrning oxiriga kelib, qirgʻin Singa qarshi inqilobchilar tomonidan Xan Xitoy aholisi orasida manjurlarga qarshi kayfiyatni uygʻotish uchun foydalanilgan.
Dorgon hukmronligi davrini tarixchilar turlicha "Sin istilosining asoschisi" va "buyuk Manjur sulolasining bosh me'mori" deb atashgan. Uning davrida Sinlar deyarli butun Xitoyni boʻysundirdi va "Janubiy Min" qarshiligini janubi-gʻarbiy hududlarga siqib chiqardi. 1644-yilning yozi va kuzida Xebey va Shandundagi aksil-Sin qoʻzgʻolonlarini bostirgandan soʻng, Dorgon Li Zichengni muhim Sian shahridan (Shensi provinsiyasi) yoʻq qilish uchun qoʻshinlar yubordi. Bu yerda Li Pekindan qochib ketganidan keyin oʻz qarorgohini 1644-yil iyun oyida qayta tiklagan edi. Sin qoʻshinlarining bosimi ostida Li 1645-yil fevral oyida Sianni tark etishga majbur boʻldi. U avj olgan banditizm davrida oʻzini himoya qilish uchun uyushgan dehqonlar guruhi tomonidan 1645-yil sentyabrda oʻldirilgan.

Yangi qoʻlga olingan Siandan 1645-yil aprel oyining boshlarida Sinlar Yanszi daryosining janubida joylashgan boy savdo va qishloq xoʻjaligi hududi Jiangnanga qarshi yurish boshladi. U yerda 1644-yil iyun oyida Min imperator knyazi Minga sodiq rejim oʻrnatgan edi.  Turli guruhlar orasidagi tortishuvlar Janubiy Minga samarali qarshilik koʻrsatishga toʻsqinlik qildi.  Bir qancha Sin qoʻshinlari 1645-yil may oyi boshida Xuay daryosining shimolidagi Syuchjou shahrini egallab, janubga yoʻl oldilar va tez orada Janubiy Minning shimoliy mudofaa chizigʻidagi asosiy shahar Yanchjouga yaqinlashdilar. Taslim boʻlishdan bosh tortgan Shi Kefa tomonidan jasorat bilan himoyalangan Yanchjou bir haftalik qamaldan keyin 20-may kuni Manjur artilleriyasi hujumi natijasida olindi. Dorgonning ukasi shahzoda Dodo Yanchjouning butun aholisini qirgʻin qilishni buyurdi. Bundan maqsad boshqa Jiangnan shaharlarini Singa taslim boʻlishga undash edi. Darhaqiqat, Nankin 16-iyun kuni soʻnggi himoyachilari Dododan aholiga zarar yetkazmaslik va'dasi olinganidan keyin jangsiz taslim boʻldi. Sinlar tez orada Min imperatorini (keyingi yili Pekinda vafot etgan) qoʻlga oldi va Jiangnanning asosiy shaharlarini, jumladan Suchjou va Xanchjouni egalladi; 1645-yil iyul oyining boshlariga kelib, Sin va Janubiy Min oʻrtasidagi chegara janubga, Qiantang daryosigacha surildi.

A black-and-white photograph from three-quarter back view of a man wearing a round cap and a long braided queue that reaches to the back of his right knee. His left foot is posed on the first step of a four-step wooden staircase. Bending forward to touch a cylindrical container from which smoke is rising, he is resting his left elbow on his folded left knee. Taxminan 1900-yillarda San-Fransiskoning Chinatown shahridagi odam. Xitoyning ushbu kiyinish odati Dorgonning 1645-yil iyuldagi farmonidan kelib chiqqan boʻlib, barcha erkaklar peshona sochini qirqishi va sochlarini manjurlarnikiga oʻxshatib bogʻlash buyurilgan.
1645-yil 21-iyulda, Jiangnan qisman tinchlantirilgandan soʻng Dorgon barcha xitoylik erkaklarga peshona sochlarini qirqishni va qolgan sochlarini manjurlarnikiga oʻxshatib oʻrashni buyurgan juda nomaqbul farmon chiqardi. Farmonni ijro etmaganlik uchun oʻlim jazosi belgilandi. Ushbu ramziy boʻysunish siyosati manjurlarga doʻstni dushmandan ajratishga yordam berdi. Biroq, Xan amaldorlari va savodxon aholisi uchun yangi soch turmagi uyatli va kamsituvchi edi (chunki u tanani buzilmagan holda saqlash boʻyicha Konfutsiyning umumiy koʻrsatmasini buzgan), oddiy odamlar uchun esa sochlarini qirqish erkakligini yoʻqotish bilan barobar edi. Soch kesish buyrugʻi barcha ijtimoiy kelib chiqishi xitoylik boʻlganlarni Sin hukmronligiga qarshilik koʻrsatish uchun birlashtirganligi sababli Sinlar istilosiga katta toʻsqinlik yaratdi. Jiading va Songjiangning itoatkor aholisi 24-avgust va 22-sentyabr kunlari sobiq Min generali Li Chengdong (1649-yilda vafot etgan) tomonidan qirgʻin qilindi. Jiangyin, shuningdek, 83 kun davomida 10 000 ga yaqin Sin qoʻshinlariga qarshi kurashdi. 1645-yil 9-oktyabrda shahar devori buzib tashlanganida, Min defektori Liu Liangzuo (1667-yil vafot etgan) boshchiligidagi Sin qoʻshini butun aholini qirgʻin qildi. 74.000 dan 100.000 gacha odam oʻldirildi. Bu qirgʻinlar Quyi Yanszidagi Singa qarshi qurolli kurashni tugatdi.

Nankin qulagandan soʻng, Min imperator xonadonining yana ikki a'zosi yangi Janubiy Min rejimlarini yaratdilar: biri "Imperator Longvu" nomini olgan Chju Yutszyan, Tan shahzodasi - Min sulola asoschisi Chju Yuanchjanning toʻqqizinchi avlodi - qirgʻoq boʻyidagi Futszyan atrofida joylashgan. Yana biri Chjetszyanda joylashgan "Regent" Chju Yixay. Unvoni Lu shahzodasi. Ammo ushbu ikki guruh hamkorlik qila olmadi va muvaffaqiyatga erishish imkoniyatlarini kamaytirib yuborishdi. 1646-yil iyul oyida shahzoda Bolo boshchiligidagi yangi janubiy kampaniya shahzoda Luning Chjejiang hukumatini parokandalik qildi va Fujiandagi Longvu rejimiga qarshi hujum boshladi. Chju Yujian 6-oktabr kuni Tingchjouda (gʻarbiy Futszyan) qoʻlga olindi va qatl etildi. Uning asrab olgan oʻgʻli Koxinga oʻz floti bilan Tayvan oroliga qochib ketdi. Nihoyat, noyabr oyida Szyansi provinsiyasidagi Min qarshiliklarining qolgan markazlari ham Sinlar qoʻliga oʻtdi.

Black-and-white print of a man with small eyes and a thin mustache wearing a robe, a fur hat, and a necklace made with round beads, sitting cross-legged on a three-level platform covered with a rug. Behind him and much smaller are eight men (four on each side) sitting in the same position wearing robes and round caps, as well as four standing men with similar garb (on the left). 1650-yilda Guanchjouni Minga sodiq qoʻshinlardan qaytarib olgan Shang Kexi portreti. Muallif Yoxan Nieuhof. U janubiy Xitoyni zabt etish va boshqarish uchun Sin ishongan xitoylik generallardan biri edi. Janubda mustahkamlanib, u oxir-oqibat 1673-yilda Uch feudatorning Singa qarshi qoʻzgʻolonida ishtirok etdi.
1646-yil oxirlarida janubiy Guanchjou provinsiyasida yana ikkita janubiy Min monarxlari paydo boʻldi. Ular Shaovu (紹武) va Yongli davri nomlari ostida hukmronlik qildilar. Rasmiy liboslar yetishmagani uchun Shaovu hukumati mahalliy teatr guruhlaridan xalat sotib olishga majbur boʻldi. Ikki Min rejimi 1647-yil 20-yanvargacha, Li Chengdong boshchiligidagi kichik Sin qoʻshinlari Guanchjouni egallab, imperator Shaovuni oʻldirib, Yongli hukumatini Guangsidagi Nanninga quvib yuborgunga qadar bir-birlari bilan kurashdilar. 1648-yil may oyida Li Singa qarshi qoʻzgʻolon koʻtardi va Szyansidagi sobiq Min generalining qoʻzgʻoloni Yongliga janubiy Xitoyning koʻp qismini qaytarib olishga yordam berdi. Hokimiyatni qayta tiklash umidlari qisqa umr koʻrdi. Yangi Sin qoʻshinlari 1649-1650-yillarda markaziy Xuguang (hozirgi Xubey va Xunan), Jiangsi va Guandun viloyatlarini qayta egallashga muvaffaq boʻldi. Imperator Yongli yana qochishga majbur boʻldi. Nihoyat, 1650-yil 24-noyabrda Shang Kexi boshchiligidagi Sin qoʻshinlari Guanchjouni egallab olishdi va shahar aholisini qirgʻin qilib, 70 000 ga yaqin odamni oʻldirishdi.

Shu bilan birga, 1646-yil oktyabr oyida Xuge (1643-yilgi vorislik kurashida magʻlub boʻlgan Xon Tayjining oʻgʻli) boshchiligidagi Sin qoʻshinlari Sichuanga etib borishdi. U yerda ularning vazifasi banditlar rahbari Chjan Syanchjong qirolligini yoʻq qilish edi. Chjan 1647-yil 1-fevralda Sichuan markazidagi Xichong yaqinida Sin qoʻshinlariga qarshi jangda halok boʻldi Shuningdek, 1646-yilning oxirlarida, Xitoy manbalarida Milayin (米喇印) nomi bilan mashhur boʻlgan musulmon yetakchisi tomonidan toʻplangan qoʻshinlar Ganchjouda (Gansu) Sin hukmronligiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtardi. Tez orada unga Ding (丁國棟) ismli boshqa musulmon ham qoʻshildi. Ular Minni qayta tiklashni xohlashlarini e'lon qilib, Gansudagi bir qator shaharlarni, jumladan, provinsiya poytaxti Lanchjouni egallab oldilar. Bu qoʻzgʻolonchilarning musulmon boʻlmagan xitoylar bilan hamkorlik qilishga tayyorligi, ularni diniy omil boshqarmaganligini koʻrsatadi. Milayin ham, Ding Guodong ham 1648-yilda Men Qiaofang (1595-1654) tomonidan asirga olinib oʻldirilgan va 1650-yilga kelib musulmon isyonchilari katta talofatlar keltirgan yurishlarda tor-mor etilgan.

Oʻtish davri va shaxsiy boshqaruv (1651-1661)
---------------------------------------------

### Dorgon guruhini tozalash

A painted image of the head and chest of a black-haired man with droopy eyes wearing a white-edged two-tiered red cap and a bright yellow garment whose lapels are decorated with five-clawed yellow dragons against a blue background with clouds and vegetation. Imperator Shunjining voyaga yetgandagi portreti
Doʻrgʻonning 1650-yil 31-dekabrda ov chogʻida kutilmaganda vafot etishi shiddatli kurashlar davrini boshlab berdi va chuqur siyosiy islohotlarga yoʻl ochdi. Dorgon tarafdorlari saroyda hamon katta nufuzga ega boʻlganligi sababli Dorgon uchun imperator dafn marosimi oʻtkazilib, vafotidan soʻng "Odil imperator" sifatida imperator maqomiga koʻtarilgan. 1651-yil yanvar oyining oʻrtalarida Dorgonning sobiq tarafdori Ubay boshchiligidagi Oq bayroqlarning bir qancha ofitserlari Dorgonning ukasi Ajige oʻzini yangi regent deb e'lon qilishidan qoʻrqib hibsga olishdi; Shundan soʻng Ubay va uning zobitlari oʻzlarini bir qancha vazirliklarning rahbarlari deb nomlashdi va hukumatni boshqarishga tayyorlanishdi.

Shu bilan birga, 1647-yilda regent unvonidan mahrum boʻlgan Jirgalang, Doʻrgʻon hukmronligi davrida norozi boʻlgan Bayroq ofitserlari orasidan tarafdorlar toʻpladi. Ikki Sariq bayroqda (Xon Tayjidan beri Sin monarxiga tegishli boʻlgan) imperatorni qoʻllab-quvvatlashni kuchaytirish va Dorgonning Oq bayrogʻida oʻz tarafdorlarini toʻplash uchun Jirgalang ularni "Yuqori uchta bayroq" deb nomladi. Ular shundan keyinimperatorga tegishli boʻlgan va nazorat qilingan. 1661-yilda imperator Kansi regentlari boʻladigan Oboy va Suksaxa Jirgalangni qoʻllab-quvvatlagan Bayroq ofitserlari tarkibida edi va Jirgalang ularni mukofotlash uchun maslahatchi knyazlar kengashiga tayinladi.

1-fevralda Jirgalang oʻn uch yoshga toʻlgan imperator Shunji endi toʻliq imperator hokimiyatini oʻz zimmasiga olishini eʼlon qildi. Shunday qilib, regentlik rasman tugatildi. Shundan soʻng "Jirgalang" hujumga oʻtdi. 1651-yil fevral oyining oxiri yoki mart oyining boshlarida u Dorgonni imperator huquqlarini egallab olganlikda aybladi: Dorgon aybdor deb topildi va uning vafotidan keyingi barcha unvonlari bekor qilindi. Jirgalang Dorgon guruhining sobiq aʼzolarini tozalashda va "Uch imperator bayrogʻi"ning koʻplab tarafdorlariga yuqori martabalar va zodagonlik unvonlarini berishda davom etdi. Shu sababli 1652-yilga kelib Dorgonning barcha sobiq tarafdorlari yo oʻldirildi yoki amalda hukumatdan chetlashtirildi.

### Fraksiyaviy siyosat va korrupsiyaga qarshi kurash

Painting of a bearded man dressed in dark robes (on the left), with two much smaller young men, one wearing his hair in a top-knot and carrying something rolled in red piece of cloth. The background is a winter scene. Hukumat a'zolari kiyimi Shunji davrida bahsli mavzu edi. Oliy amaldor Chen Mingxia 1654-yilda qoralangan, chunki u Min sulolasi saroy libosiga qaytishni yoqlagan. Bunga misol sifatida Ni Yuanluning XVII asrdagi portretida koʻrsatilgan.
1651-yil 7-aprelda, hukumat jilovini qoʻlga olganidan ikki oy oʻtgach, imperator Shunji korrupsiyaga qarshi kurash eʼlon qilgan farmon chiqardi. Bu farmon savodxonlar oʻrtasida fraksiyaviy toʻqnashuvlarni keltirib chiqarib, uni oʻlimiga qadar ranjitdi. Uning birinchi ishoralaridan biri 1645-yilda iste'fosi e'lon qilingan, ammo shahzoda Regent Dorgon tomonidan oʻz lavozimida qolishga ruxsat berilgan shimoliy xitoylik buyuk akademik Feng Quanni (1595-1672) lavozimidan boʻshatish edi. Imperator Shunji Feng oʻrniga Szyannan adabiy jamiyatlari bilan yaxshi aloqaga ega boʻlgan janubiy xitoylik nufuzli Chen Mingxiani (taxminan 1601–1654) tayinladi. Keyinchalik 1651-yilda Chen ham siyosiy ta'sir oʻtkazishda ayblanib ishdan boʻshatilgan boʻlsa-da, 1653-yilda u oʻz lavozimiga qayta tiklandi va tez orada hukmdorning yaqin shaxsiy maslahatchisi boʻldi. Unga hatto Min bosh kotiblari singari imperator farmonlarini ishlab chiqishga ruxsat berildi. 1653-yilda imperator Shunji sharmanda boʻlgan Feng Quanni qaytarishga qaror qildi, ammo ushbu qaror imperator moʻljallaganidek, shimoliy va janubiy xitoylik amaldorlarning hukumatdagi ta'sirini muvozanatlash oʻrniga, Feng Quanning qaytishi hukumatda fraksiyaviy nizolarni kuchaytirdi. 1653- va 1654-yillarda hukumatda boʻlib oʻtgan bir qancha tortishuvlarda janubliklar shimolliklar va manjurlarga qarshi blokka birlashdilar. 1654-yil aprelida Chen Mingxia shimoliy amaldor Ning Vanvoga (1665-yil vafot etgan) Min saroyining kiyinish uslubini tiklash haqida gapirganda, Ning darhol Chenni imperatorga chaqib berdi va uni turli jinoyatlarda, jumladan qarindosh- urugʻchilik, fraksiyachilik va imperatorlik imtiyozlarini tortib olish va pora olishda aybladi. Chen 1654-yil 27-aprelda boʻgʻib oʻldirilgan

1657-yil noyabr oyida Pekinda Shuntian provintsiyasi darajasidagi imtihonlar paytida katta firibgarlik janjali boshlandi. Pekin rasmiylarining qarindoshlari boʻlgan Szyannanlik sakkiz nafar nomzod tanlovda yuqori oʻrinni egallash umidida imtihon oluvchilarga pora bergan. Pora olishda aybdor deb topilgan yetti nafar ekspertiza nazoratchisi qatl etildi, bir necha yuzlab kishilar lavozimini pasaytirishdan tortib, surgun qilish va mol-mulkini musodara qilishgacha boʻlgan jazolarga hukm qilindi. Tez orada Nankin imtihon doiralariga tarqalib ketgan janjal byurokratiyada keng tarqalgan korrupsiya va ta'sir oʻtkazmalarini fosh qildi. Shimoldan kelgan koʻplab axloqiy amaldorlar bu voqealarning yuzaga kelishini janubiy adabiy klublarning mavjudligi va klassik ilm-fanning pasayishi bilan bogʻlashdi.

### Xitoy boshqaruv uslubi

Oʻzining qisqa hukmronligi davrida imperator Shunji Xan xitoylarini davlat faoliyatida ishtirok etishga undadi va Dorgon hukmronligi davrida tugatilgan yoki chetga surilgan koʻplab xitoycha boshqaruv institutlarini qayta tikladi. U Chen Mingxia (oldingi boʻlimga qarang) kabi buyuk akademiklar bilan tarix, klassika va siyosatni muhokama qildi. oʻz atrofida manjur tilini yaxshi biladigan yosh shimoliy xitoylik Van Si (1628-1703) kabi yangi odamlarni toʻpladi. Imperator Shunji tomonidan 1652-yilda e'lon qilingan "Oltita farmon" (*Liu* yudín) imperator Kansining "Muqaddas farmonlari" (1670) oʻtmishdoshlari boʻlib, aholiga farzandlik va oʻzini tutishga oʻrgatgan "Konfutsiy qarashlarining umumiy ifodasi" edi. Xitoy uslubidagi hukumat tomon harakat qilgan hukmdor 1658-yilda Xanlin akademiyasini va Buyuk Kotibiyatni qayta tikladi. Min modellariga asoslangan bu ikki muassasa Manjur elitasining kuchini yanada pasaytirdi va fraksiyalar raqib bosh kotiblar atrofida birlashganda, sobiq Minni qiynagan savodxonlik siyosatining haddan tashqari jonlanishi bilan tahdid qildi.

Imperator uy xoʻjaligi boʻlimi va manjur zodagonlarining kuchiga qarshi turish uchun 1653-yil iyul oyida imperator Shunji oʻn uchta idorani (十三衙門) yoki manjurlar tomonidan boshqariladigan Oʻn uchta amaldorlar byurosini tuzdi. Ammo u manjurlar emas, balki xitoylik amaldorlar tomonidan boshqarilgan. Dorgon hukmronligi davrida amaldorlar qattiq nazorat ostida boʻlgan, ammo yosh imperator ulardan onasi imperatritsa Dowager va sobiq regent Jirgalang kabi siyosiy kuchlarning ta'siriga qarshi turish uchun foydalangan. 1650-yillarning oxiriga kelib, amaldor hokimiyati yanada kuchaydi: ular asosiy moliyaviy va siyosiy masalalarni hal qilishdi, rasmiy tayinlashlar boʻyicha maslahat berishdi va hatto farmonlar yozdilar. Amallar monarxni byurokratiyadan ajratib qoʻyganligi sababli, Manjur va Xitoy amaldorlari sobiq Min sulolasini qiynagan amaldor hokimiyatini suiiste'mol qilishlariga qaytishdan qoʻrqishdi. Imperator amaldorlar faoliyatiga qatʼiy cheklovlar qoʻyishga uringaniga qaramay, 1650-yillarning boshlarida Dorgon fraksiyasini yengishda yordam bergan imperator Shunjining sevimli amaldori Vu Lyanfu (vafoti 1661-yil) 1658-yilda korrupsiya janjaliga oʻralashib qolgan edi. Vu pora olgani uchun faqatgina tanbeh eshitishi manjur elitasini tinchlantirmadi, ular amaldor hokimiyati Manjur hokimiyatining tanazzulga uchrashi deb bildilar. Oʻn uchta idora Oboy va imperator Kansining boshqa regentlari tomonidan 1661-yil mart oyida imperator Shunjining vafotidan koʻp oʻtmay yoʻq qilinadi (Vu Liangfu esa qatl etiladi).

### Chegaralar, vassallar va tashqi aloqalar

A black-and-white print depicting three standing men wearing turbans, a long robe with a sash, and shoes with rising pointed tips, against an architectural background of buildings with roofs that point upwards. The man on the left, slightly in the background, is carrying a long folded umbrella on his left shoulder. The one in the center, who faces the viewer, is resting on a cane. The man on the right, seen in profile view, faces the center man."Moʻgʻul elchiligi" (oʻrta Osiyoda Turfonni boshqargan moʻgʻul knyazining elchilari) 1656-yilda imperator Shunjining Pekin shahriga tashrif buyurgan gollandiyalik mehmonlari tomonidan tasvirlangan. 
1646-yilda Bolo boshchiligidagi Sin qoʻshinlari Fuchjou shahriga kirganlarida, Ryukyu qirolligi xabarchilari va Maniladagi ispan elchilarini uchratdilar. Janubiy Minning qulatilgan imperatori Longvuni koʻrish uchun kelgan bu elchilar Pekinga yuborildi va oxir-oqibat Singa boʻysunish boʻyicha koʻrsatmalar bilan ortga qaytarildi. Ryukyu orollari qiroli 1649-yilda Singa, 1652-yilda Siamga va 1661-yilda Annamga oʻzining birinchi oʻlpon missiyasini Annam bilan chegaradosh Yunnandan Min qarshiligining soʻnggi qismlari bartaraf etilgandan keyin yubordi.

Shuningdek, 1646-yilda Turfonni boshqargan moʻgʻul shahzodasi sulton Abu al-Muhammad Xayjixon Xitoy bilan Min sulolasi qulashi sabab toʻxtab qolgan savdo-sotiqni qayta tiklashni soʻrab elchi yuborgan edi. Missiya soʻrovsiz yuborilgan, ammo Sin uni qabul qilishga rozi boʻlib, Pekin va Lanchjouda (Gansu) soliq toʻlab savdo olib borishga ruxsat berdi. Ammo bu kelishuv 1646-yilda shimoli-gʻarbiy hududlarni qamrab olgan musulmonlar qoʻzgʻoloni sababli toʻxtatildi (yuqoridagi "Xitoyni zabt etish" boʻlimining oxirgi xatboshiga qarang). Qoʻzgʻolonchilarga yordam bergan Hami va Turfon bilan savdo-sotiq oxir-oqibat 1656-yilda qayta tiklandi Biroq 1655-yilda Sin saroyi Turfondan oʻlpon missiyalari har besh yilda bir marta qabul qilinishini e'lon qildi.

Color photograph of a white, bell-shaped building composed (from bottom to top) of a square base, three round disks of increasingly smaller diameter, a cut reverse cone, and a thinner tapering column with horizontal flutings crowned by the golden statue of a sitting figure. It appears to emerge from a forested area, against the background of a slightly cloudy blue sky. Pekindagi Beyxay bogʻida qoʻngʻiroq shaklidagi Oq Dagoba imperator Shunji tomonidan Tibet buddizmini sharaflash uchun qurdirilgan.
1651-yilda yosh imperator Pekinga Tibet buddizmining sariq qalpoqlilar sektasi rahbari, Xoshut Moʻgʻul Gushri Xonning harbiy yordami bilan Tibetda diniy va dunyoviy boshqaruvni qoʻlga kiritgan Beshinchi Dalay Lamani Pekinga taklif qildi. Sin imperatorlari 1621-yildan beri, Nurxachi hukmronligi davrida Tibet buddizmining homiylari boʻlgan, ammo taklifning ortida siyosiy sabablar ham bor edi. Tibet Sinning gʻarbiy qismidagi kuchli davlatga aylandi va Dalay Lama moʻgʻul qabilalari ustidan ta'sir oʻtkaza oldi. Ushbu qabilalarning aksariyati Singa boʻysunmagan. Ushbu "tirik Budda" ning kelishiga tayyorgarlik koʻrish uchun imperator Shunji Yopiq shaharning shimoli-gʻarbidagi imperator koʻllaridan biridagi orolda, Xubilayxonning sobiq qarorgohida Oq Stupa (*baitaiči*) qurishni buyurdi. Tibet rahbari Sin imperatori bilan qayerda uchrashishini hal qilish uchun diplomatik almashinuvlardan soʻng, Dalay Lama 1653-yil yanvarida Pekinga yetib keldi. Dalay Lama ushbu tashrif sahnasini keyinchalik 1645-yilda Lxasada qura boshlagan Potala saroyi devorida oʻyib ishlatgan.

Shu bilan birga, Manjuriya shimolida sayohatchilar Vasiliy Poyarkov (1643-1646) va Yerofey Xabarov (1649-1653) chor Rossiyasi uchun Amur daryosi vodiysini oʻrgana boshladilar. 1653-yilda Xabarov Moskvaga chaqirilib, uning oʻrnini kazak qoʻshinlari qoʻmondoni Onufriy Stepanov egalladi. Stepanov janubga Sungari daryosiga borib, u yerdagi Daur va Gertsoglar kabi mahalliy aholidan "yasak" (oʻlpon) undirdi. Bu guruhlar allaqachon imperator Shunjiga oʻlpon toʻlayotganlari sababli qarshilik koʻrsatdilar. 1654-yilda Stepanov Ninggutadan Rossiyaning harakatlarini kuzatish uchun yuborilgan kichik manjur qoʻshinini magʻlub etdi. 1655-yilda yana bir Sin qoʻmondoni moʻgʻul Minggadari (vaf. 1669) Amurdagi Kumarsk qal'asida Stepanov qoʻshinlarini magʻlub etgan boʻlsa-da, bu ruslarni quvib chiqarish uchun yetarli boʻlmadi. 1658-yilda manjur generali Sarxuda (1599–1659) 40 yoki undan ortiq kemadan iborat floti bilan Stepanovga hujum qilib, koʻpchilik ruslarni oʻldirishga yoki asir olishga muvaffaq boʻldi. Sinning bu gʻalabasi Amur vodiysini kazak guruhlaridan vaqtincha tozalasa-da, Xitoy-Rossiya chegarasidagi mojarolar 1689-yilda Nerchinsk shartnomasi imzolanib, Rossiya va Sin oʻrtasidagi chegaralar belgilab qoʻyilgunga qadar davom etdi.

### Janubiy Minga qarshi yurishlar

A map of southern China showing provincial boundaries in black, with a blue line running between several cities marked with a red dot.Janubiy Min sulolasining soʻnggi hukmdori imperator Yonglining 1647-yildan 1661-yilgacha chegaralari. Xaritadagi viloyat va milliy chegaralar Xitoy Xalq Respublikasi chegaralaridir.
Dorgon boshchiligidagi Sin hukumati Minlarni janubiy Xitoyga muvaffaqiyatli siqib chiqargan boʻlsa-da, Min tarafdorlar hali kuchsizlanmagan edi. 1652-yil avgust oyi boshida Sichuanda qaroqchi qirol Chjan Syanchjong (vaf. 1647) davrida general boʻlib xizmat qilgan va Janubiy Min imperatori Yonglini himoya qilgan Li Dingguo Guilinni (Guansi provinsiyasi) Sindan qaytarib oldi. Bir oy ichida Guangxidagi Sinni qoʻllab-quvvatlagan qoʻmondonlarning koʻpchiligi Min tomoniga oʻtishdi. Ikki yil ichida Xuguang va Guangdundagi muvaffaqiyatli harbiy yurishlarga qaramay, Li muhim shaharlarni qaytarib ololmadi. 1653-yilda Sin hukumati Xong Chengchouni janubi-gʻarbiy hududlarni qaytarib olishga mas'ul etib tayinladi. Uning bosh qarorgohi Changshada (hozirgi Xunan provinsiyasida) boʻlib, sabr-toqat bilan oʻz kuchlarini toʻpladi. 1658-yil oxirida yaxshi qurollangan va ta'minlangan Sin qoʻshinlari Guychjou va Yunnanni egallash uchun koʻp tomonlama yurish boshladilar. 1659-yil yanvar oyining oxirida Manjur shahzodasi Doni boshchiligidagi Sin qoʻshini Yunnan poytaxtini egallab, imperator Yonglini Birmaga quvib yubordi. Birma oʻsha paytda Tungu sulolasi qiroli Pindale Min tomonidan boshqarilgan. Janubiy Minning soʻnggi hukmdori 1662-yilga qadar u yerda qoldi. U 1664-yil aprel oyida manjurlarga taslim boʻlgan sobiq Min generali Vu Sangui tomonidan qoʻlga olinib, qatl etildi.

1646-yilda imperator Longvu tomonidan asrab olingan va 1655-yilda Yongli tomonidan olijanob maqomiga koʻtarilgan Chjeng Chenggong ("Koxinga") ham Janubiy Minni himoya qilishda davom etdi. 1659-yilda imperator Shunji oʻz hukmronligi shon-shuhratini va janubi-gʻarbiy yurishlarning muvaffaqiyatini nishonlash uchun maxsus imtihon oʻtkazishga tayyorlanayotgan paytda, Chjen yaxshi qurollangan floti bilan Yanszi daryosi boʻylab suzib kelib, Sin qoʻlidan bir nechta shaharlarni tortib oldi va Nankinga tahdid qilishgacha borgan. Imperator ushbu favqulodda hujum haqida eshitib, gʻazablangan holda taxtini qilich bilan kesib tashlagan, degan ma'lumotlar bor. Ammo Nankin qamali bartaraf etilib, Chjen Chenggong qaytarildi. Bu voqea Chjenni janubi-sharqiy qirgʻoq boʻyidagi Fujian provinsiyasida panoh topishga majbur qildi. Sin flotlari bosimi ostida, Chjen 1661-yil aprel oyida Tayvanga qochib ketib, oʻsha yozda vafot etdi. Uning avlodlari 1683-yilda imperator Kansi orolni egallagangacha Sin hukmronligiga qarshilik koʻrsatdi.

### Shaxsiyat va munosabatlar

Color print of a man with a long white beard wearing a double-edged round cap and dressed in a long robe, who is pointing a compass to a celestial globe that is sitting on a table on the left. Imperator Shunjini iezuit missioneri Iogan Adam Schall fon Bell mehr bilan *mafa* (manchjurchada "bobo") deb atagan.
1651-yilda Fulin yakka oʻzi hukmronlikka kelganidan soʻng uning onasi imperatritsa Dowager Syaozjuan uni oʻz jiyani bilan turmush qurishiga rozi boʻldi. Biroq yosh monarx 1653-yilda yangi imperatritsani hokimiyatdan chetlatdi Keyingi yili Syaozjuan oʻzining Xorchin moʻgʻul urugʻi bilan yana bir imperatorlik nikohi tuzdi. Bu safar oʻgʻlini oʻzining nevarasi bilan tenglashtirdi. Fulin oʻzining ikkinchi imperatritsasini (oʻlimidan keyin imperatritsa Syaoxuizhang nomi bilan tanilgan) yoqtirmasa ham lavozimidan chetlatishga ruxsat berishmagan. Imperatritsa farzand koʻrmagan. 1656-yildan boshlab imperator Shunji oʻsha paytdagi iezuitlarning ma'lumotlariga koʻra, birinchi marta manjur zodagonining xotini boʻlgan Consort Donggoga koʻngil qoʻyadi. 1657-yil noyabrda u oʻgʻil tugʻdi (imperator Shunjining toʻrtinchi farzandi). Imperator uni oʻzining merosxoʻri etib tayinlagan boʻlardi, lekin u 1658-yilda unga hali nom berilmasdan vafot etdi.

Imperator Shunji ochiq fikrli imperator edi va astronomiya va texnologiyadan tortib din va hukumatgacha boʻlgan masalalardaMuqaddas Rim imperiyasining german qismidagi Kyoln shahridan iezuit missioneri Iogan Adam Schall fon Bellning maslahatiga tayangan. 1644-yil oxirida Dorgon Schallga yangi taqvim tayyorlashni topshirdi. Chunki uning tutilish haqidagi bashoratlari rasmiy astronomnikidan koʻra ishonchliroq edi. Dorgonning oʻlimidan soʻng Schall yosh imperator bilan shaxsiy munosabatlarni rivojlantirdi va u uni "bobo" (*manjurchada mafa*) deb atadi. 1656-1657-yillarda oʻz ta'sirining eng yuqori choʻqqisida Schallning xabar berishicha, imperator Shunji uning uyiga tez-tez tashrif buyurgan va kechgacha gaplashgan. U imperator huzurida sajda qilishdan ozod etildi. Pekindan cherkov qurish uchun yer ajratildi va hatto oʻgʻil farzand asrab olish uchun imperator ruxsati ham berildi (chunki Fulin Schallning merosxoʻri yoʻqligidan xavotirda edi). Lekin 1657-yilda imperator Shunji Chan buddizmining dindoriga aylanganida, iezuitlarning Sin hukmdorini nasroniylikka qabul qilish umidi puchga chiqdi

Imperator xitoy tilini yaxshi bilgan. Bu unga davlat ishlarini boshqarish, xattotlik va drama kabi Xitoy san'atini qoʻllash imkonini berdi. Uning eng sevimli matnlaridan biri Singa qarshi ziyolilar Gu Yanvu va Van Shouqining yaqin doʻsti boʻlgan Guy Chjuangning (1613–1673) "Sinsiz qaygʻularning rapsodiyasi" (*Wan chou qu*) edi.

Vafoti va merosi
----------------

Grainy photograph of twelve slightly elongated round lumps clustered together. Manjurlarda immunitet mavjud boʻlmagan chechak virusining elektron mikrografiyasi. Imperator Shunji bundan vafot etgan va uning omon qolgan yosh vorisi Kansi taxtga oʻtirgan.
### Chechak

1660-yil sentyabr oyida imperator Shunjining sevimli turmush oʻrtogʻi Consort Donggo bolasini yoʻqotishdan qaygʻu tufayli vafot etdi. Qaygʻuga botgan imperator 1661-yilning 2-fevralida chechak kasalligiga chalinguncha bir necha oy davomida tushkunlikda yurdi. 1661-yil 4-fevralda amaldorlar Van Xi (1628–1703; imperatorning ishonchli vakili) va Margi (manjur) imperatorning soʻnggi vasiyatini yozish uchun uning yotogʻiga chaqirildi. oʻsha kuni yetti yoshli uchinchi oʻgʻli Kansi voris etib saylandi. Ehtimol u chechakdan omon qolgan yagona farzand edi. Imperator 1661-yil 5-fevralda Yopiq shaharda yigirma ikki yoshida vafot etdi.

Manjurlar chechakdan boshqa kasalliklardan koʻproq qoʻrqishardi. Chunki ularda chechakka qarshi immunitet yoʻq edi va uni yuqtirganlarida deyarli har doim oʻlishardi. 1622-yilga kelib ular chechak kasalliklarini tekshirish va yuqumli kasalliklarning oldini olish uchun kasallarni izolyatsiya qilish bilan shugʻullanadigan agentlik tashkil qilishdi. Kasallik avj olgan paytda qirollik oila a'zolari oʻzlarini infektsiyadan himoya qilish uchun muntazam ravishda "chechakdan saqlanish markazlari" ga (*bidousu 避痘所*) yuborilgan. Imperator Shunji kasallikdan ayniqsa qoʻrqardi, chunki u yosh edi va katta shaharda, yuqumli kasalliklar manbalariga yaqin joyda yashagan. Darhaqiqat, uning hukmronligi davrida Pekinda kamida toʻqqizta chechak epidemiyasi qayd etilgan. Bu epidemiyalar har safar imperatorni 1640-yillarda Dorgon qurdirgan Pekin janubidagi ov manzili "Janubiy bogʻ" (Nanyuan)da joylashgan "Chechakdan saqlanish markazi" kabi qoʻriqlanadigan hududlarga koʻchib oʻtishga majbur qilgan. Shu va boshqa ehtiyot choralari, masalan, xitoyliklarni chechak bilan kasallanganlarida shahardan chiqib ketishga majburlash qoidalari tufayli yosh monarx bu kasallikdan omon qoldi.

### Soxta vasiyatnoma

Full-face painted portrait of a severe-looking sitting man wearing a black-and-red round cap adorned with a peacock feather and dressed in dark blue robes decorated with four-clawed golden dragons. 1661-yil 5-fevralda yangi taxtga oʻtirgan va endigina yetti yoshda boʻlgan imperator Kansining bosh regenti Oboy portreti.
Imperatorning 5-fevral kuni kechqurun e'lon qilingan soʻnggi vasiyatnomasida kichik oʻgʻli uchun toʻrtta regent tayinlangan edi. Bular Oboy, Soni, Suksaxa va Ebilun. Ular Doʻrgʻon vafotidan soʻng 1650-yilning soʻnggi kunida Jirgalangga saroyni Doʻrgʻon tarafdorlaridan tozalashda yordam bergan edilar. Imperator Shunji haqiqatan ham bu toʻrtta manjur zodagonlarini regentlar deb tayinlaganmi yoki yoʻqligini aniqlash qiyin, chunki ular va imperatritsa Dowager Syaozjuan imperator vasiyatnomasini e'lon qilishdan oldin aniq uni buzishgan.  Imperator vasiyatnomasida uning xitoycha boshqaruvidan (uning amaldorlarga tayanishi va xitoy amaldorlariga nisbatan xushmuomalaligi), manjur zodagonlari va urf-odatlarini e'tiborsiz qoldirganidan hamda birinchi turmush oʻrtogʻiga emas, balki boshqa turmush oʻrtogʻiga qattiq sodiqligidan afsusda ekanligini bildirgan. Imperator oʻz hukmronligi davrida tez-tez oʻzini kamsituvchi farmonlar chiqargan boʻlsa-da, uning irodasi 1650-yillarning boshlarida shaxsiy boshqaruvni oʻz zimmasiga olganidan beri hukumat uchun markaziy oʻrin tutgan. Shakllantirilgan vasiyatnoma toʻrt regentga "imperator hokimiyati libosini" berdi va 1661-yildan 1669-yilgacha davom etgan Oboy regentligi deb atalgan davrda ularning manjurparast siyosatini qoʻllab-quvvatlashga xizmat qildi

### oʻlimidan keyingi vaziyat

Hukumat bayonotlarida imperatorning oʻlimi sababi aniq aytilmagani sababli, tez orada uning oʻlmagani, lekin sevimli turmush oʻrtogʻining vafoti uchun qaygʻusi tufayli rohib sifatida yashash uchun Buddizm monastiriga ketgani haqida mish-mishlar tarqala boshladi. Ba'zi mish-mishlarda Manjur zodagonlari toʻntarishi tufayli uning vasiyatnomasida regentlar keltirilgani haqida ham aytilardi. Bu mish-mishlar aql bovar qilmaydigan boʻlib tuyuldi, chunki imperator 1650-yillarning oxirida Chan buddizmining ashaddiy dindoriga aylangan va hatto rohiblarning imperator saroyiga koʻchib oʻtishiga ruxsat bergan edi. Zamonaviy xitoy tarixchilari imperator Shunjining iste'foga chiqishini erta Sin davrining uchta sirli holatlaridan biri deb hisoblashadi.  Ammo juda koʻp dalillar, shu jumladan, rohiblardan birining 1661-yil fevral oyi boshida chechak tufayli imperatorning sogʻligʻi keskin yomonlashgani, kanizak va imperator qoʻriqchisi imperatorga hamrohlik qilish uchun oʻz joniga qasd qilgani haqidagi ma'lumotlari imperator Shunjining oʻlimi sahnalashtirilmaganini koʻrsatadi. 

Yopiq shaharda 27 kunlik motam tutilgandan soʻng 1661-yil 3-martda imperatorning jasadi dabdabali yurish bilan Jingshanga (Yopiq shahardan shimolda joylashgan tepalik) olib borildi. Shundan soʻng katta miqdordagi qimmatbaho buyumlar dafn marosimi odati sifatida yoqib yuborildi. Oradan ikki yil oʻtgach, 1663-yilda jasad soʻnggi maskaniga koʻchirildi. Oʻsha paytdagi manjur odatlaridan farqli oʻlaroq, imperator Shunjining jasadi avval kuydirilib, keyin dafn etilgan. U keyinchalik Pekindan 125 kilometr shimoli-sharqda joylashgan Sharqiy Sin qabristoniga dafn etilgan. Uning qabri maqbara majmuasi Xiao tarkibiga kiradi. Bu maqbara oʻsha joyda qurilgan birinchi maqbara edi.

Merosi
------

A painting in which a yellowish river flows diagonally from the bottom left to the top right, with one road on each side. On the side of both roads are gray-roofed houses. Those on the other side of the river have counters that open directly on the river. There are dozens of people dressed mostly in blue on both roads and crossing a bridge in the foreground. Several barges with canopies are on the water. Imperator Kansining Szyannan mintaqasidagi uchta "janubiy sayohati" - 1684, 1689 (suratda tasvirlangani) va 1699-yillar - yangi mustahkamlangan Sin sulolasining obroʻsi va ishonchini koʻrsatadi.
Imperator Shunjining goʻyoki manjur an'analaridan voz kechganidan pushaymonligi aks etgan soxta vasiyatnoma imperator Kansi toʻrt regentining millatchilik siyosatiga vakolat berdi. Vasiyatga iqtibos keltirgan holda, Oboy va boshqa regentlar oʻn uchta amaldorlik byurosini darhol bekor qilishdi. Keyingi bir necha yil ichida ular manjurlar va ularning xizmatchilari tomonidan boshqariladigan Imperator uy xoʻjaligi boʻlimining vakolatini oshirdilar. Xanlin akademiyasini yoʻq qildilar. Manjurlar va moʻgʻullar uchun knyazlar va vazirlar kengashidagi a'zolikni chekladilar. Regentlar, shuningdek, Sinning xitoylik fuqarolariga nisbatan tajovuzkor siyosat olib borishdi: ular boy Jiangnan mintaqasida oʻnlab odamlarni qatl etdilar va minglab odamlarni norozilik va soliq qarzlari uchun jazoladilar. Janubi-sharqiy Xitoyning qirgʻoq aholisini ochlikdan oʻldirish uchun mamlakat ichkarisiga koʻchib oʻtishga majbur qildilar. Tayvanda joylashgan Tungning Qirolligi Koxinga avlodlari tomonidan boshqarildi.

1669-yilda imperator Kansi Oboyni qamoqqa tashlashga muvaffaq boʻlgandan soʻng koʻplab regentlarning siyosatini bekor qildi. U otasi yaxshi koʻrgan siyosiy institutlarni, shu jumladan Buyuk Kotibiyatni qayta tikladi. Bu orqali Xitoy rasmiylari hukumatda muhim ovozga ega boʻlishdi. U, shuningdek, Sin istilosida muhim harbiy rol oʻynagan, ammo Xitoy janubidagi ulkan domenlarning mustahkam hukmdorlariga aylangan xitoylik harbiy qoʻmondonlar uch feodatorning isyonini bostirdi. Fuqarolar urushi (1673-1681) yangi Sin sub'ektlarining sodiqligini koʻrsatdi, ammo Sin qoʻshinlari oxir-oqibat gʻalaba qozonishdi. gʻalaba aniq boʻlgach, yangi sulolaga xizmat qiladigan xitoylik savodxonlarni jalb qilish uchun 1679-yilda "*bilimli,* taniqli olimlar" uchun maxsus imtihon oʻtkazildi. Muvaffaqiyatli nomzodlarga Min sulolasining rasmiy tarixini tuzish topshirildi. 1681-yilda qoʻzgʻolon magʻlubiyatga uchradi. oʻsha yili imperator Kansi imperator oilasi bolalarini chechak kasalligiga qarshi emlash uchun variatsiyadan foydalanishni boshladi. 1683-yilda Tungning Qirolligi qulaganida, Sin rejimining harbiy konsolidatsiyasi yakunlandi. Dorgon tomonidan asos solingan institutsional poydevor Shunji va Kansiga Sinning imperatorlik obroʻsini oshirish va uni "dunyoga ma'lum boʻlgan eng muvaffaqiyatli imperiyalardan biriga" aylantirish imkonini berdi. Ajablanarlisi shundaki, Kansi konsolidatsiyasidan keyin uzoq davom etgan *Pax Manchurica* Sinni XIX asrda zamonaviy qurollarga ega boʻlgan tajovuzkor Yevropa kuchlariga qarshi turish uchun tayyorlay olmadi.

Oilasi
------

Imperator klan sudi tomonidan tuzilgan Aisin Gioro nasabnomasida imperator Shunji uchun faqat oʻn toʻqqizta imperatritsa va kanizaklar qayd etilgan boʻlsa-da, dafn yozuvlari ularning kamida oʻttiz ikkita ekanligini koʻrsatadi. Ulardan oʻn ikkitasi farzand koʻrgan. Uning hukmronligi davrida ikkita imperatritsa boʻlgan. Ularning ikkalasi ham onasining qarindoshlari boʻlgan.

Imperator Shunjining 32 turmush oʻrtogʻidan 11 nafari unga jami oʻn toʻrt farzand tugʻib berdi. Lekin faqat toʻrt oʻgʻli (Fuquan, Xuanye, Changning va Longxi) va bir qizi (Malika Gongke) balogʻat yoshiga yetdi. Keyingi Sin imperatorlaridan farqli oʻlaroq, imperator Shunji oʻgʻillarining ismlari avlod an'anasini oʻz ichiga olmaydi.

Full-face-view color painting of the head and shoulders of a young man wearing a two-tiered red cap with a white edge, a necklace made of red beads except for two larger blue beads each surrounded by two white beads, and wearing a yellow robe covered with dragon-and-clouds patterns in green, blue, and red. Imperator Shunjining uchinchi oʻgʻli Xuanye imperator Kansi sifatida taxtga chiqqandan keyin (1661–1722-yillar hukmronligi).
1644-yilda Sin saroyi Pekinga koʻchib oʻtgunga qadar, manjur ayollarining shaxsiy ismlari bor edi. Ammo 1644-yildan keyin bu nomlar "arxiv yozuvlaridan yoʻqoladi". Faqat nikohdan keyin imperator qizlari unvon va maqomga ega boʻlishgan. Imperator Shunjining olti qizidan besh nafari goʻdakligida yoki bolaligida vafot etgan boʻlsa-da, ularning barchasi Aisin Gioro nasabnomasida uchraydi.

Shajarasi
---------

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | Giocangga (1526–1583) |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | Taksi (1543–1583) |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | Imperatritsa Yi |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | Nurxachi (1559–1626) |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | Agu |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | Imperatritsa Xuan (vaf. 1569) |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|   | Xong Tayji (1592–1643) |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | Taitanju |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | Yangginu (vaf. 1583) |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|   | Imperatritsa Xiaocigao (1575–1603) |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|   | Imperator Shunji (1638–1661) |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | Namusai |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | Manggusi |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|   | Jaisang |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|   | Imperatritsa Xiaozhuangwen (1613–1688) |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|   | Boli (vaf. 1654) |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

Tushuntirish eslatmalari
------------------------

1. ↑  Dorgon's brother Dodo received the command to lead this "southern expedition" (*nan zheng* 南征) on 1 April. He set out from Xi'an on that very day. The Ming Prince of Fu had been crowned as emperor on 19 June 1644.
2. ↑  For examples of the factional struggles that weakened the Hongguang court, see Wakeman 1985, ss. 523–43 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help). Some defections are explained in Wakeman 1985, ss. 543–45 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help).
3. ↑  Historians agree that the Shunzhi Emperor's will was either deeply modified or forged altogether. See for instance Oxnam 1975 harvnb error: no target: CITEREFOxnam1975 (help), pp. 62–63 and 205-7; Kessler 1976, s. 20 harvnb error: no target: CITEREFKessler1976 (help); Wakeman 1985, s. 1015 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help); Dennerline 2002, s. 119 harvnb error: no target: CITEREFDennerline2002 (help); and Spence 2002, s. 126 harvnb error: no target: CITEREFSpence2002 (help).
4. ↑  See Meng Sen 孟森 (1868–1937), *The Three Disputed Cases of the Early Qing* 《清初三大疑案》 (1935) (xitoycha). The other two are whether Dorgon secretly married Empress Dowager Xiaozhuang and whether the Yongzheng Emperor usurped the succession to his father, the Kangxi Emperor.

Manbalar
--------

1. ↑  Wakeman 1985, s. 34 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help).
2. ↑  Roth Li 2002, ss. 25–26 harvnb error: no target: CITEREFRoth\_Li2002 (help).
3. ↑  Roth Li 2002, ss. 29–30 harvnb error: no target: CITEREFRoth\_Li2002 (help) (campaigns of Jurchen unification) and 40 (seizing of patents).
4. ↑  Roth Li 2002, s. 34 harvnb error: no target: CITEREFRoth\_Li2002 (help).
5. ↑  Roth Li 2002, s. 36 harvnb error: no target: CITEREFRoth\_Li2002 (help).
6. ↑  Roth Li 2002, s. 28 harvnb error: no target: CITEREFRoth\_Li2002 (help).
7. ↑  Roth Li 2002, s. 37 harvnb error: no target: CITEREFRoth\_Li2002 (help).
8. ↑  Roth Li 2002, s. 42 harvnb error: no target: CITEREFRoth\_Li2002 (help).
9. ↑  Roth Li 2002, s. 46 harvnb error: no target: CITEREFRoth\_Li2002 (help).
10. ↑  Roth Li 2002, s. 51 harvnb error: no target: CITEREFRoth\_Li2002 (help).
11. ↑  Elliott 2001, s. 63 harvnb error: no target: CITEREFElliott2001 (help).
12. ↑  Roth Li 2002, ss. 29–30 harvnb error: no target: CITEREFRoth\_Li2002 (help).
13. ↑  Roth Li 2002, s. 63 harvnb error: no target: CITEREFRoth\_Li2002 (help).
14. ↑  Elliott 2001, s. 64 harvnb error: no target: CITEREFElliott2001 (help) (preparing to attack the Ming); Spence 1999, ss. 21–24 harvnb error: no target: CITEREFSpence1999 (help) (late Ming crises).
15. ↑  Oxnam 1975 harvnb error: no target: CITEREFOxnam1975 (help) (p. 38), Wakeman 1985 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help) (p. 297), and Gong 2010 harvnb error: no target: CITEREFGong2010 (help) (p. 51) all place Hong Taiji's death on 21 September (Chongde 崇德 8.8.9). Dennerline 2002 harvnb error: no target: CITEREFDennerline2002 (help) (p. 74) gives the date as 9 September.
16. ↑  Rawski 1998, s. 98 harvnb error: no target: CITEREFRawski1998 (help).
17. ↑  Rawski 1998, s. 99 harvnb error: no target: CITEREFRawski1998 (help) (about the White and Yellow banners); Dennerline 2002, s. 79 harvnb error: no target: CITEREFDennerline2002 (help) (table with age of the imperial princes and the banners they controlled).
18. ↑  Dennerline 2002, s. 77 harvnb error: no target: CITEREFDennerline2002 (help) (convening of the Deliberative Council to discuss Hong Taiji's succession); Hucker 1985, s. 266 harvnb error: no target: CITEREFHucker1985 (help) (Deliberative Council as "the most influential shaper of policy in the early Ch'ing" [i.e. Qing]; Bartlett 1991, s. 1 harvnb error: no target: CITEREFBartlett1991 (help) (the Grand Council rose "to the overlordship of almost the entire central government of the Chinese empire" in the 1720s and 1730s).
19. 1 2  Dennerline 2002, s. 78 harvnb error: no target: CITEREFDennerline2002 (help).
20. ↑  Fang 1943a, s. 255 harvnb error: no target: CITEREFFang1943a (help).
21. ↑  Dennerline 2002, s. 73 harvnb error: no target: CITEREFDennerline2002 (help).
22. ↑  Wakeman 1985, s. 299 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help).
23. ↑  Wakeman 1985, s. 300 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help), note 231.
24. ↑  Dennerline 2002, s. 79 harvnb error: no target: CITEREFDennerline2002 (help).
25. ↑  Roth Li 2002, s. 71 harvnb error: no target: CITEREFRoth\_Li2002 (help).
26. ↑  Mote 1999, s. 809 harvnb error: no target: CITEREFMote1999 (help).
27. ↑  Wakeman 1985, s. 304 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help); Dennerline 2002, s. 81 harvnb error: no target: CITEREFDennerline2002 (help).
28. ↑  Wakeman 1985, s. 290 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help).
29. ↑  Wakeman 1985, s. 304 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help).
30. ↑  Wakeman 1985, s. 308 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help).
31. ↑  Wakeman 1985, ss. 311–12 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help).
32. ↑  Wakeman 1985, s. 313 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help); Mote 1999, s. 817 harvnb error: no target: CITEREFMote1999 (help).
33. ↑  Wakeman 1985, s. 313 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help).
34. ↑  Wakeman 1985, s. 314 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help) (were all expecting Wu and the heir apparent) and 315 (reaction to seeing Dorgon instead).
35. ↑  Wakeman 1985, s. 315 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help).
36. ↑  Naquin 2000, s. 289 harvnb error: no target: CITEREFNaquin2000 (help).
37. ↑  Mote 1999, s. 818 harvnb error: no target: CITEREFMote1999 (help).
38. ↑  Wakeman 1985, s. 416 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help); Mote 1999, s. 828 harvnb error: no target: CITEREFMote1999 (help).
39. ↑  Wakeman 1985 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help), pp. 420–22 (which explains these matters and claims that the order was repealed by edict on 25 June). Gong 2010, s. 84 harvnb error: no target: CITEREFGong2010 (help) gives the date as 28 June.
40. ↑  Wakeman 1985, s. 857 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help).
41. 1 2  Wakeman 1985, s. 858 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help).
42. ↑  Wakeman 1985 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help), pp. 858 and 860 ("According to the emperor's speechwriter, who was probably Fan Wencheng, Dorgon even 'surpassed' (*guo*) the revered Duke of Zhou because 'The Uncle Prince also led the Grand Army through Shanhai Pass to smash two hundred thousand bandit soldiers, and then proceeded to take Yanjing, pacifying the Central Xia. He invited Us to come to the capital and received Us as a great guest'.").
43. ↑  Wakeman 1985 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help), pp. 860–61, and p. 861, note 31.
44. 1 2  Wakeman 1985, s. 861 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help).
45. 1 2  Wakeman 1985, ss. 478– harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help).
46. ↑  See maps in Naquin 2000, s. 356 harvnb error: no target: CITEREFNaquin2000 (help) and Elliott 2001 harvnb error: no target: CITEREFElliott2001 (help), p. 103.
47. ↑  Oxnam 1975, s. 170 harvnb error: no target: CITEREFOxnam1975 (help).
48. ↑  Wakeman 1985, s. 477 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help) and Naquin 2000, ss. 289–91 harvnb error: no target: CITEREFNaquin2000 (help).
49. 1 2 3  Naquin 2000, s. 291 harvnb error: no target: CITEREFNaquin2000 (help).
50. ↑  Elman 2002, s. 389 harvnb error: no target: CITEREFElman2002 (help).
51. ↑  Cited in Elman 2002, ss. 389–90 harvnb error: no target: CITEREFElman2002 (help).
52. ↑  Man-Cheong 2004, s. 7 harvnb error: no target: CITEREFMan-Cheong2004 (help), Table 1.1 (number of graduates per session under each Qing reign); Wakeman 1985, s. 954 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help) (reason for the high quotas); Elman 2001, s. 169 harvnb error: no target: CITEREFElman2001 (help) (lower quotas in 1660).
53. ↑  Wang 2004, pp. 215–216 & 219–221.
54. ↑  Walthall, Anne*. Servants of the Dynasty: Palace Women in World History*. University of California Press, 1-yanvar 2008-yil. ISBN 9780520254442.
55. ↑  Zarrow 2004a harvnb error: no target: CITEREFZarrow2004a (help), passim.
56. ↑  Wakeman 1985 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help), pp. 483 (Li reestablished headquarters in Xi'an) and 501 (Hebei and Shandong revolts, new campaigns against Li).
57. ↑  Wakeman 1985, ss. 501–7 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help).
58. ↑  Wakeman 1985, s. 521 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help)
59. ↑  Struve 1988, s. 657 harvnb error: no target: CITEREFStruve1988 (help)
60. ↑  Wakeman 1985, s. 346 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help)
61. ↑  Struve 1988, s. 644 harvnb error: no target: CITEREFStruve1988 (help)
62. ↑  Wakeman 1985, s. 522 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help) (taking of Xuzhou; Struve 1988, s. 657 harvnb error: no target: CITEREFStruve1988 (help) (converging on Yangzhou).
63. ↑  Struve 1988, s. 657 harvnb error: no target: CITEREFStruve1988 (help).
64. ↑  Finnane 1993, s. 131 harvnb error: no target: CITEREFFinnane1993 (help).
65. ↑  Struve 1988, s. 660 harvnb error: no target: CITEREFStruve1988 (help).
66. ↑  Struve 1988, s. 660 harvnb error: no target: CITEREFStruve1988 (help) (capture of Suzhou and Hangzhou by early July 1645; new frontier); Wakeman 1985, s. 580 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help) (capture of the emperor around 17 June, and later death in Beijing).
67. ↑  Wakeman 1985, s. 647 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help); Struve 1988, s. 662 harvnb error: no target: CITEREFStruve1988 (help); Dennerline 2002, s. 87 harvnb error: no target: CITEREFDennerline2002 (help) (which calls this edict "the most untimely promulgation of [Dorgon's] career."
68. ↑  Kuhn 1990, s. 12 harvnb error: no target: CITEREFKuhn1990 (help).
69. ↑  Wakeman 1985, s. 647 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help) ("From the Manchus' perspective, the command to cut one's hair or lose one's head not only brought rulers and subjects together into a single physical resemblance; it also provided them with a perfect loyalty test").
70. ↑  Wakeman 1985 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help), pp. 648–49 (officials and literati) and 650 (common men). In the *Classic of Filial Piety*, Confucius is cited to say that "a person's body and hair, being gifts from one's parents, are not to be damaged: this is the beginning of filial piety" (身體髮膚，受之父母，不敢毀傷，孝之始也). Prior to the Qing dynasty, adult Han Chinese men customarily did not cut their hair, but instead wore it in a topknot.
71. ↑  Struve 1988, ss. 662–63 harvnb error: no target: CITEREFStruve1988 (help) ("broke the momentum of the Qing conquest"); Wakeman 1975, s. 56 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1975 (help) ("the hair-cutting order, more than any other act, engendered the Kiangnan [Jiangnan] resistance of 1645"); Wakeman 1985, s. 650 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help) ("the rulers' effort to make Manchus and Han one unified 'body' initially had the effect of unifying upper- and lower-class natives in central and south China against the interlopers").
72. ↑  Wakeman 1975, s. 78 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1975 (help).
73. ↑  Wakeman 1975, s. 83 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1975 (help).
74. ↑  Wakeman 1985, s. 674 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help).
75. ↑  Struve 1988 harvnb error: no target: CITEREFStruve1988 (help), pp. 665 (on the Prince of Tang) and 666 (on the Prince of Lu).
76. ↑  Struve 1988 harvnb error: no target: CITEREFStruve1988 (help), pp. 667–69 (for their failure to cooperate), 669-74 (for the deep financial and tactical problems that beset both regimes).
77. ↑  Struve 1988, s. 675 harvnb error: no target: CITEREFStruve1988 (help).
78. 1 2  Struve 1988, s. 676 harvnb error: no target: CITEREFStruve1988 (help).
79. 1 2 3  Wakeman 1985, s. 737 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help).
80. ↑  Wakeman 1985, s. 738 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help).
81. ↑  Wakeman 1985, ss. 765–66 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help).
82. 1 2  Wakeman 1985, s. 767 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help).
83. ↑  Wakeman 1985, ss. 767–68 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help).
84. ↑  Dai 2009, s. 17 harvnb error: no target: CITEREFDai2009 (help).
85. ↑  Dai 2009 harvnb error: no target: CITEREFDai2009 (help), pp. 17–18.
86. 1 2 3  Rossabi 1979, s. 191 harvnb error: no target: CITEREFRossabi1979 (help).
87. ↑  Larsen & Numata 1943, s. 572 harvnb error: no target: CITEREFLarsenNumata1943 (help) (Meng Qiaofang, death of rebel leaders); Rossabi 1979, s. 192 harvnb error: no target: CITEREFRossabi1979 (help).
88. ↑  Oxnam 1975, s. 47 harvnb error: no target: CITEREFOxnam1975 (help) ("intense factional rivalry," "among the fiercest and most complex of the early Ch'ing"); Wakeman 1985 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help), pp. 892–93 (date and cause of Dorgon's death) and 907 (second "great wave of Qing institutional reform" from 1652 to 1655).
89. ↑  Oxnam 1975, ss. 47–48 harvnb error: no target: CITEREFOxnam1975 (help).
90. ↑  Oxnam 1975, s. 47 harvnb error: no target: CITEREFOxnam1975 (help).
91. 1 2 3 4  Oxnam 1975, s. 48 harvnb error: no target: CITEREFOxnam1975 (help).
92. ↑  Elliott 2001, s. 79 harvnb error: no target: CITEREFElliott2001 (help) (Manchu name; "personal property of the emperor"); Oxnam 1975, s. 48 harvnb error: no target: CITEREFOxnam1975 (help) (timing and purpose of Jirgalangʻs move).
93. ↑  Oxnam 1975, s. 49 harvnb error: no target: CITEREFOxnam1975 (help).
94. ↑  Dennerline 2002, s. 106 harvnb error: no target: CITEREFDennerline2002 (help).
95. ↑  Dennerline 2002, s. 107 harvnb error: no target: CITEREFDennerline2002 (help).
96. ↑  Dennerline 2002, s. 106 harvnb error: no target: CITEREFDennerline2002 (help) (dismissal of Feng Quan in 1651); Wakeman 1985, ss. 865–72 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help) (for the story of the failed purge of Feng Quan in 1645).
97. ↑  Dennerline 2002, s. 107 harvnb error: no target: CITEREFDennerline2002 (help) ("coalition of literary societies"); Wakeman 1985, s. 865 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help).
98. ↑  Dennerline 2002, ss. 108–9 harvnb error: no target: CITEREFDennerline2002 (help).
99. ↑  Dennerline 2002, s. 109 harvnb error: no target: CITEREFDennerline2002 (help).
100. ↑  Wakeman 1985, s. 958 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help).
101. ↑  Wakeman 1985, ss. 959–74 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help) (discussion of these cases).
102. ↑  Wakeman 1985 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help), pp. 976 (April 1654, Ning Wanwo) and 977–81 (long discussion of Chen Mingxia's "crimes").
103. ↑  Wakeman 1985, ss. 985–86 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help).
104. ↑  Gong 2010, s. 295 harvnb error: no target: CITEREFGong2010 (help) gives the date as 30 November 1657.
105. ↑  Wakeman 1985, s. 1004 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help), note 38.
106. ↑  Ho 1962, ss. 191–92 harvnb error: no target: CITEREFHo1962 (help).
107. ↑  Wakeman 1985, ss. 1004–5 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help).
108. ↑  Dennerline 2002 harvnb error: no target: CITEREFDennerline2002 (help), pp. 109 (topics of discussions with Chen Mingxia) and 112 (on Wang Xi).
109. ↑  Mair 1985, s. 326 harvnb error: no target: CITEREFMair1985 (help) ("bare bones"); Oxnam 1975, ss. 115–16 harvnb error: no target: CITEREFOxnam1975 (help).
110. ↑  Dennerline 2002, s. 113 harvnb error: no target: CITEREFDennerline2002 (help).
111. ↑  Wakeman 1985, s. 931 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help) ("Thirteen Offices"); Rawski 1998, s. 163 harvnb error: no target: CITEREFRawski1998 (help) ("Thirteen Eunuch Bureaus," supervised by Manchus).
112. ↑  Dennerline 2002, s. 113 harvnb error: no target: CITEREFDennerline2002 (help); Oxnam 1975, ss. 52–53 harvnb error: no target: CITEREFOxnam1975 (help).
113. ↑  Wakeman 1985, s. 931 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help) (composed edicts); Oxnam 1975, s. 52 harvnb error: no target: CITEREFOxnam1975 (help).
114. ↑  Oxnam 1975, s. 52 harvnb error: no target: CITEREFOxnam1975 (help) (isolated emperor from his officials); Kessler 1976, s. 27 harvnb error: no target: CITEREFKessler1976 (help).
115. ↑  Wakeman 1985, s. 1016 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help); Kessler 1976, s. 27 harvnb error: no target: CITEREFKessler1976 (help); Oxnam 1975, s. 54 harvnb error: no target: CITEREFOxnam1975 (help).
116. ↑  Wakeman 1985, s. 1016 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help); Kessler 1976, s. 27 harvnb error: no target: CITEREFKessler1976 (help); Oxnam 1975, s. 54 harvnb error: no target: CITEREFOxnam1975 (help).
117. ↑  Oxnam 1975, ss. 52–53 harvnb error: no target: CITEREFOxnam1975 (help).
118. ↑  Kessler 1976, s. 27 harvnb error: no target: CITEREFKessler1976 (help); Rawski 1998, s. 163 harvnb error: no target: CITEREFRawski1998 (help) (specific date).
119. 1 2 3  Wills 1984, s. 40 harvnb error: no target: CITEREFWills1984 (help).
120. ↑  Kim 2008, s. 109 harvnb error: no target: CITEREFKim2008 (help).
121. ↑  Kim 2008, s. 109 harvnb error: no target: CITEREFKim2008 (help) ("without solicitation"; location of trade); Rossabi 1979, s. 190 harvnb error: no target: CITEREFRossabi1979 (help) (within the constraints of the old tributary system).
122. ↑  Rossabi 1979, s. 192 harvnb error: no target: CITEREFRossabi1979 (help).
123. ↑  Kim 2008, s. 111 harvnb error: no target: CITEREFKim2008 (help).
124. ↑  Rawski 1998, s. 250 harvnb error: no target: CITEREFRawski1998 (help) (unification or religious and secular rule).
125. ↑  Rawski 1998, s. 251 harvnb error: no target: CITEREFRawski1998 (help) (beginning of Qing patronage of Tibetan Buddhism).
126. ↑  Zarrow 2004b, s. 187 harvnb error: no target: CITEREFZarrow2004b (help), note 5 (political reasons for inviting the Dalai Lama).
127. ↑  Wakeman 1985, s. 929 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help), note 81 (site of Qionghua Island and Qubilai's former palace); Naquin 2000, s. 309 harvnb error: no target: CITEREFNaquin2000 (help) (preparation for Lama's visit, "bell-shaped" temple).
128. ↑  Naquin 2000, s. 473 harvnb error: no target: CITEREFNaquin2000 (help); Chayet 2004, s. 40 harvnb error: no target: CITEREFChayet2004 (help) (date of the beginning of the construction of the Potala).
129. 1 2 3 4  Fang 1943b, s. 632 harvnb error: no target: CITEREFFang1943b (help).
130. ↑  Turayev 1995 harvnb error: no target: CITEREFTurayev1995 (help).
131. ↑  Kennedy 1943, s. 576 harvnb error: no target: CITEREFKennedy1943 (help) (Mongol); Fang 1943b, s. 632 harvnb error: no target: CITEREFFang1943b (help) (victory, but "yielded no permanent success").
132. 1 2  Struve 1988, s. 704 harvnb error: no target: CITEREFStruve1988 (help).
133. ↑  Wakeman 1985, s. 973 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help), note 194.
134. 1 2 3  Dennerline 2002, s. 117 harvnb error: no target: CITEREFDennerline2002 (help).
135. ↑  Struve 1988, s. 710 harvnb error: no target: CITEREFStruve1988 (help).
136. ↑  Spence 2002, s. 136 harvnb error: no target: CITEREFSpence2002 (help).
137. 1 2 3 4 5  Dennerline 2002, s. 118 harvnb error: no target: CITEREFDennerline2002 (help).
138. ↑  Wakeman 1985, ss. 1048–49 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help).
139. ↑  Spence 2002, ss. 136–37 harvnb error: no target: CITEREFSpence2002 (help).
140. ↑  Spence 2002, s. 146 harvnb error: no target: CITEREFSpence2002 (help).
141. 1 2  Gates & Fang 1943, s. 300 harvnb error: no target: CITEREFGatesFang1943 (help).
142. ↑  Wu 1979, s. 36 harvnb error: no target: CITEREFWu1979 (help).
143. ↑  Wu 1979, ss. 15–16 harvnb error: no target: CITEREFWu1979 (help).
144. ↑  Wu 1979, s. 16 harvnb error: no target: CITEREFWu1979 (help).
145. 1 2  Spence 1969, s. 19 harvnb error: no target: CITEREFSpence1969 (help).
146. ↑  Oxnam 1975, s. 54 harvnb error: no target: CITEREFOxnam1975 (help); Wakeman 1985, s. 858 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help), note 24.
147. ↑  Spence 1969, s. 19 harvnb error: no target: CITEREFSpence1969 (help); Wakeman 1985, s. 929 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help), note 82.
148. ↑  Spence 1969, s. 19 harvnb error: no target: CITEREFSpence1969 (help) (list of privileges); Fang 1943a, s. 258 harvnb error: no target: CITEREFFang1943a (help) (date of conversion to Buddhism).
149. 1 2  Zhou 2009, ss. 12 harvnb error: no target: CITEREFZhou2009 (help).
150. ↑  Oxnam 1975, s. 205 harvnb error: no target: CITEREFOxnam1975 (help).
151. ↑  Perdue 2005, s. 47 harvnb error: no target: CITEREFPerdue2005 (help) ("Seventy to 80 percent of those infected died"); Chang 2002, s. 196 harvnb error: no target: CITEREFChang2002 (help) (most feared disease among the Manchus).
152. ↑  Chang 2002, s. 180 harvnb error: no target: CITEREFChang2002 (help).
153. 1 2  Chang 2002, s. 181 harvnb error: no target: CITEREFChang2002 (help).
154. ↑  Naquin 2000, s. 311 harvnb error: no target: CITEREFNaquin2000 (help) (Southern Park used as hunting ground); Chang 2002 harvnb error: no target: CITEREFChang2002 (help), pp. 181 (number of outbreaks) and 192 (Dorgon building a *bidousuo* in the Southern Park).
155. ↑  Naquin 2000, s. 296 harvnb error: no target: CITEREFNaquin2000 (help) (on rule forcing Chinese residents to move out).
156. ↑  Oxnam 1975 harvnb error: no target: CITEREFOxnam1975 (help), pp. 48 (on the four men helping Jirgalang), 50 (date of promulgation of the edict of succession), and 62 (on appointment of the four regents); Kessler 1976, s. 21 harvnb error: no target: CITEREFKessler1976 (help) (on helping to get rid of Dorgon's faction in the early 1650s).
157. ↑  Oxnam 1975, s. 52 harvnb error: no target: CITEREFOxnam1975 (help).
158. ↑  Oxnam 1975, s. 51 harvnb error: no target: CITEREFOxnam1975 (help) (on proclamations in which the emperor "publicly degraded himself") and 52 (on the centrality of these policies to the Shunzhi Emperor's rule).
159. ↑  Oxnam 1975, s. 63 harvnb error: no target: CITEREFOxnam1975 (help).
160. ↑  Spence 2002, s. 125 harvnb error: no target: CITEREFSpence2002 (help).
161. ↑  Fang 1943a, s. 258 harvnb error: no target: CITEREFFang1943a (help) (emperor became a devout Buddhist in 1657); Dennerline 2002, s. 118 harvnb error: no target: CITEREFDennerline2002 (help) (emperor had become devoted to Buddhism "by 1659"; monks living in the palace).
162. ↑  Standaert 2008, ss. 73–74 harvnb error: no target: CITEREFStandaert2008 (help).
163. ↑  Standaert 2008, s. 75 harvnb error: no target: CITEREFStandaert2008 (help).
164. 1 2  Fang 1943a, s. 258 harvnb error: no target: CITEREFFang1943a (help).
165. ↑  Chang 2007, s. 86 harvnb error: no target: CITEREFChang2007 (help).
166. ↑  Kessler 1976, s. 26 harvnb error: no target: CITEREFKessler1976 (help); Oxnam 1975, s. 63 harvnb error: no target: CITEREFOxnam1975 (help).
167. ↑  Oxnam 1975, s. 65 harvnb error: no target: CITEREFOxnam1975 (help).
168. ↑  Oxnam 1975, s. 71 harvnb error: no target: CITEREFOxnam1975 (help) (details of membership in the Deliberative Council); Spence 2002, ss. 126–27 harvnb error: no target: CITEREFSpence2002 (help) (other institutions).
169. ↑  Kessler 1976, ss. 31–32 harvnb error: no target: CITEREFKessler1976 (help) (Ming history case), 33–36 (tax arrears case), and 39–46 (clearing of the coast).
170. ↑  Spence 2002, s. 133 harvnb error: no target: CITEREFSpence2002 (help).
171. ↑  Kessler 1976, s. 30 harvnb error: no target: CITEREFKessler1976 (help) (restored in 1670).
172. 1 2 3  Spence 2002, s. 122 harvnb error: no target: CITEREFSpence2002 (help).
173. ↑  Spence 2002, ss. 140–43 harvnb error: no target: CITEREFSpence2002 (help) (details of the campaigns).
174. ↑  Li 2010, s. 153 harvnb error: no target: CITEREFLi2010 (help).
175. ↑  Rawski 1998, s. 113 harvnb error: no target: CITEREFRawski1998 (help) (use of variolation starting in 1681).
176. ↑  Dennerline 2002, s. 73 harvnb error: no target: CITEREFDennerline2002 (help) (citation); Wakeman 1985, s. 1125 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help) (institutional foundation, awesome proportion).
177. ↑  Wakeman 1985, s. 1127 harvnb error: no target: CITEREFWakeman1985 (help).
178. ↑  See table in Rawski 1998, s. 141 harvnb error: no target: CITEREFRawski1998 (help).
179. 1 2 3 4  Rawski 1998, s. 129 harvnb error: no target: CITEREFRawski1998 (help).
180. ↑  See table in Rawski 1998, s. 142 harvnb error: no target: CITEREFRawski1998 (help).
181. ↑  See table in Rawski 1998, s. 112 harvnb error: no target: CITEREFRawski1998 (help).