**Salvador Edvard Luriya** (1912-yil 13-avgust - 1991-yil 6-fevral) italiyalik mikrobiolog, keyinchalik fuqarolikka qabul qilingan AQSh fuqarosi edi. U 1969-yilda Maks Delbryuk va Alfred Xershi bilan birgalikda viruslarning replikatsiya mexanizmi va genetik tuzilishi haqidagi kashfiyotlari uchun fiziologiya yoki tibbiyot bo'yicha Nobel mukofotiga sazovor bo'ldi. Salvador Luriya, shuningdek, viruslarga ( faglarga ) bakterial qarshilik genetik jihatdan meros bo'lib qolganligini ko'rsatdi.

Hayoti
------

### Yoshlik yillari

Luriya Salvatore Edoardo Luria Italiyaning Turin shahrida nufuzli italyan sefarad yahudiy oilasida tug'ilgan. Uning ota-onasi Davide va Ester (Sacerdote) Luriya edi. U Juzeppe Levi bilan birga Turin universitetining tibbiyot fakultetida tahsil olgan. U yerda u yana ikkita bo'lajak Nobel mukofoti sovrindorlari bilan uchrashdi: Rita Levi-Montalchini va Renato Dulbekko. U 1935-yilda Turin universitetini tamomlagan va hech qachon magistr yoki doktorlik darajasiga ega bo'lmagan, chunki ular Italiya oliy ta'lim tizimi tomonidan nazarda tutilmagan (boshqa tomondan, bu juda tanlangan edi). 1936-yildan 1937-yilgacha Luriya Italiya armiyasida tibbiy ofitser sifatida o'zining talab qilinadigan vaqtini o'tkazdi. Keyin Rim universitetida radiologiya bo'yicha saboq oldi. Bu yerda u Maks Delbryukning molekula sifatida gen haqidagi nazariyalari bilan tanishdi va genetik nazariyani bakteriofaglar, bakteriyalarni yuqtiruvchi viruslar bilan tekshirish usullarini shakllantirishni boshladi.

1938-yilda u AQShda o'qish uchun stipendiya oldi va u yerda Delbryuk bilan ishlash niyatida edi. Luriya mukofotni olganidan ko'p o'tmay, Benito Mussolinining fashistik rejimi yahudiylarga ilmiy tadqiqot stipendiyalarida qatnashishni taqiqladi. 1938-yilda Luriya AQSh yoki Italiyada ishlash uchun moliyaviy manbalarsiz o'z vatanini Parijga, Fransiyaga jo'natadi. 1940-yilda fashist nemis qo'shinlari Fransiyaga bostirib kirgach, Luriya velosipedda Marselga qochib ketdi va u erda AQShga immigratsiya vizasi oldi.

### Faj tadqiqotlari

Fayl:Novick Stocker Papazian EMLederberg Luria Lindegren.jpg 
Luriya 1940-yil 12-sentyabrda Nyu-York shahriga keldi va tez orada ism va otasining ismini o'zgartirdi. Luriya Rim universitetida o'qigan davridan tanish bo'lgan fizik Enriko Fermi yordamida Kolumbiya universitetida Rokfeller jamg'armasi stipendiyasini oldi. Tez orada u Delbryuk va Xershi bilan uchrashdi va ular Cold Spring Harbor laboratoriyasida va Vanderbilt universitetidagi Delbryuk laboratoriyasida tajribalar ustida hamkorlik qilishdi.

Uning 1943-yilda Delbryuk bilan olib borgan mashhur tajribasi  Luriya-Delbryuk tajribasi nomi bilan maʼlum boʻlib, statistik maʼlumotlarga koʻra, bakteriyalarda irsiyat Lamark tamoyillariga emas, balki Darvin tamoyillariga muvofiq boʻlishi kerak va tasodifiy yuzaga kelgan mutant bakteriyalar virus boʻlmasdan ham virusga qarshilik koʻrsatishi mumkin. hozir. Tabiiy tanlanish bakteriyalarga ta'sir qiladi, degan fikr chuqur oqibatlarga olib keladi, masalan, u bakteriyalarning antibiotiklarga qarshilik ko'rsatishini tushuntiradi.

1943-yildan 1950-yilgacha Indiana universitetida ishlagan. Uning birinchi aspiranti Jeyms D. Uotson bo'lib, u Frensis Krik bilan DNK tuzilishini kashf qildi. 1947-yil yanvar oyida Luriya Qo'shma Shtatlar fuqaroligini oldi.

1950-yilda Luriya Illinoys universitetiga ko'chib o'tdi. 1950-yillarning boshida Luria va Juzeppe Bertani bakterial virusni xost tomonidan boshqariladigan cheklash va modifikatsiyalash hodisasini kashf etdilar: *E. coli* madaniyati boshqa shtammlarda yetishtirilgan faglar ishlab chiqarishni sezilarli darajada kamaytirishi mumkin; biroq fag o'sha shtammda o'rnatilgach, ularning boshqa shtammlarda o'sish qobiliyati ham cheklangan bo'ladi. Keyinchalik boshqa tadqiqotchilar tomonidan bakteriyalar ma'lum ketma-ketlikda virus DNKsini kesib tashlaydigan fermentlarni ishlab chiqarishi aniqlandi, ammo bakteriyaning metillanish bilan himoyalangan DNKsini emas. Ushbu fermentlar cheklash fermentlari sifatida tanildi va molekulyar biologiyada asosiy molekulyar vositalardan biriga aylandi.

Luriya 1969-yilda Maks Delbryuk va Alfred Xershi bilan birgalikda viruslarning replikatsiya mexanizmi va genetik tuzilishi haqidagi kashfiyotlari uchun fiziologiya yoki tibbiyot bo'yicha Nobel mukofotiga sazovor bo'ldi.

### Keyinchalik qilgan ishlari

1959-yilda u Massachusets texnologiya institutida (MIT) mikrobiologiya kafedrasi mudiri bo'ldi. MITda u tadqiqot markazini faglardan hujayra membranalari va bakteriotsinlarga o'tkazdi.  1963-yilda Parijdagi Paster Institutida o'qish uchun ta'tilda bo'lganida, u bakteriotsinlar hujayra membranalarining funktsiyasini buzishini aniqladi. MITga qaytib, uning laboratoriyasi bakteriotsinlar hujayra membranasida teshiklar hosil qilish orqali bu buzilishga erishib, ionlarning o'tishi va hujayralarning elektrokimyoviy gradientini yo'q qilishini aniqladi. 1972-yilda u MIT qoshidagi Saraton tadqiqotlari markazining raisi bo'ldi. U tashkil etgan bo'limga bo'lajak Nobel mukofoti sovrindorlari Devid Baltimor, Susumu Tonegava, Filip Allen Sharp va X. Robert Horvits kiradi.

Nobel mukofotidan tashqari, Luriya bir qator mukofot va e'tiroflarga sazovor bo'ldi. U 1959-yilda Amerika sanʼat va fanlar akademiyasiga saylangan 1960-yilda Milliy fanlar akademiyasining a’zosi etib tayinlangan 1964-yilda u Amerika falsafiy jamiyatiga saylangan. 1968-yildan 1969-yilgacha u Amerika Mikrobiologiya Jamiyatining prezidenti bo'lib ishlagan. 1969-yilda u 1969-yilda fiziologiya yoki tibbiyot bo'yicha Nobel mukofoti sovrindori Luriya Maks Delbryuk bilan birgalikda Kolumbiya universitetidan Luiza Gross Horvits mukofotiga sazovor bo'ldi. AQSHda u oʻzining *"Hayot: tugallanmagan eksperiment"* ilmiy-ommabop kitobi uchun 1974-yilda Fan boʻyicha Milliy kitob mukofotini qoʻlga kiritdi va 1991-yilda Milliy fan medalini oldi

### Siyosiy faolligi

Faoliyati davomida Luriya ochiq siyosiy himoyachi edi. U 1957-yilda Linus Pauling bilan birga yadroviy qurol sinovlariga qarshi norozilik bildirgan. Luriya Vetnam urushining muxolifi va uyushgan mehnat tarafdori edi. 1970-yillarda u genetik muhandislik bo'yicha munozaralarda qatnashib, to'liq taqiqlash yoki to'liq ilmiy erkinlik emas, balki mo''tadil nazorat va tartibga solishning murosasiz pozitsiyasini himoya qildi. Siyosiy aralashuvi tufayli u 1969-yilda qisqa muddatga Milliy Sog'liqni Saqlash Institutidan mablag' olishdan qora ro'yxatga kiritilgan.

U taniqli tilshunos va siyosiy faol Noam Xomskiyning do'sti bo'lgan va amerikalik yahudiy yozuvchi Elie Vizel bilan maktub orqali aloqada bo'lib, u Isroilning Gvatemaladagi genotsiddagi ishtirokini va Isroilning butun dunyo bo'ylab terrorchilik faoliyati bilan bog'liq har qanday masala bo'yicha satirik tarzda Wieselning jim turishini tanqid qilgan.. Keyinchalik Xomskiy buni shunday ta'riflaydi: "1980-yillarning o'rtalarida biologiya bo'yicha Nobel mukofoti sovrindori va siyosiy faol do'stim Salvador Luriya bu [ya'ni genotsid] haqida bilar edi. Bu katta sir emas edi. U mendan ibroniy matbuotidan Isroilning Gvatemaladagi genotsid hujumlarida ishtiroki tasvirlangan maqolalarni to'plashimni so'radi - bu nafaqat ishtirok etish, balki bu etakchilik roli - chunki u Elie Wieselga xushmuomalalik bilan xat yubormoqchi edi: Nobel mukofoti sovrindori sifatida. Shuni e'tiboringizga havola qilmoqchiman. Siz o'zingizning ta'siringizdan foydalana olasizmi - u undan hech narsa aytishni so'ramadi, bu juda ko'p, lekin siz Isroilda yuqori darajada yaxshi bilgan odamlar bilan shaxsiy muloqotda bo'lishingiz va genotsidda qatnashish yoqimli emasligini ayta olasizmi? U hech qachon javob olmadi."

### O'limi

Luriya 1991-yil 6-fevralda Massachusets shtatining Leksington shahrida 78 yoshida yurak xurujidan vafot etdi.

Shuningdek
----------

* Yahudiy Nobel mukofoti sovrindorlari ro'yxati
* Fag guruhi
* Luriya-Delbryuk tajribasi

Manbalar
--------

1. ↑  „FREE Essay on The Life of Salvador Luria". *www.directessays.com*. 2013-yil 15-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan.
2. ↑  Luria SE "Mutations of bacteria and bacteriophage" in Phage and the Origins of Molecular Biology (2007) Edited by John Cairns, Gunther S. Stent, and James D. Watson, Cold Spring Harbor Laboratory of Quantitative Biology, Cold Spring Harbor, Long Island, New York, pgs. 173-179. ISBN 978-0-87969-800-3
3. ↑  "A nonhereditary, host-induced variation of bacterial viruses". *Journal of Bacteriology* **64** (4): 557–69. Oct 1952. doi:10.1128/JB.64.4.557-569.1952. PMID 12999684. PMC 169391. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=169391.
4. ↑  "Host controlled variation in bacterial viruses". *Journal of Bacteriology* **65** (2): 113–21. Feb 1953. doi:10.1128/JB.65.2.113-121.1953. PMID 13034700. PMC 169650. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=169650.
5. ↑  Roberts RJ (April 2005). "How restriction enzymes became the workhorses of molecular biology". *Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.* **102** (17): 5905–8. doi:10.1073/pnas.0500923102. PMID 15840723. PMC 1087929. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=1087929.
6. ↑  „The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1969".  Nobel Foundation.
7. ↑  „Salvador Edward Luria" (en). *American Academy of Arts & Sciences*. Qaraldi: 2022-yil 11-oktyabr.
8. ↑  „S. E. Luria". *www.nasonline.org*. Qaraldi: 2022-yil 11-oktyabr.
9. ↑  „APS Member History". *search.amphilsoc.org*. Qaraldi: 2022-yil 11-oktyabr.
10. ↑  
"National Book Awards – 1974". National Book Foundation. Retrieved 2012-03-07.
11. ↑  
"Salvador E. Luria". *The President's National Medal of Science: Recipient Details*. National Science Foundation. Retrieved 2012-03-07.
12. ↑  Luria SE. A Slot Machine, a Broken Test Tube. An Autobiography. Chapter 9. "In the political arena" pgs. 166-207, Harper and Row, New York, 1984. Alfred P. Sloan Foundation Series
13. ↑  „The World of Our Grandchildren: Noam Chomsky discusses ISIS, Israel, climate change, and the kind of world future generations may inherit | Noam Chomsky interviewed by David Barsamian".

* „The Salvador E. Luria Papers". *Profiles in Science*.  National Library of Medicine. Qaraldi: 2007-yil 22-sentyabr.

Tashqi adabiyotlar
------------------

* Luiza Gross Horvits mukofotining rasmiy sayti
* Salvador E. Luria Papers - Fan bo'yicha profillar, Milliy tibbiyot kutubxonasi
* Salvador E. Luria </img>

| * k
* m
* t
Fiziologiya va tibbiyot boʻyicha Nobel mukofoti laureatlari |
| --- |
| 1901–1925 | 
* 1901 Emil von Behring
* 1902 Ronald Ross
* 1903 Niels Ryberg Finsen
* 1904 Ivan Pavlov
* 1905 Robert Koch
* 1906 Camillo Golgi / Santiago Ramón y Cajal
* 1907 Charles Louis Alphonse Laveran
* 1908 Élie Metchnikoff / Paul Ehrlich
* 1909 Emil Theodor Kocher
* 1910 Albrecht Kossel
* 1911 Allvar Gullstrand
* 1912 Alexis Carrel
* 1913 Charles Richet
* 1914 Róbert Bárány
* 1915
* 1916
* 1917
* 1918
* 1919 Jules Bordet
* 1920 August Krogh
* 1921
* 1922 Archibald Hill / Otto Fritz Meyerhof
* 1923 Frederick Banting / John James Rickard Macleod
* 1924 Willem Einthoven
* 1925

 |
| 1926–1950 | 
* 1926 Johannes Fibiger
* 1927 Julius Wagner-Jauregg
* 1928 Charles Nicolle
* 1929 Christiaan Eijkman / Frederick Gowland Hopkins
* 1930 Karl Landsteiner
* 1931 Otto Heinrich Warburg
* 1932 Charles Scott Sherrington / Edgar Adrian
* 1933 Thomas Hunt Morgan
* 1934 George Whipple / George Minot / William P. Murphy
* 1935 Hans Spemann
* 1936 Henry Hallett Dale / Otto Loewi
* 1937 Albert Szent-Györgyi
* 1938 Corneille Heymans
* 1939 Gerhard Domagk
* 1940
* 1941
* 1942
* 1943 Henrik Dam / Edward Adelbert Doisy
* 1944 Joseph Erlanger / Herbert Spencer Gasser
* 1945 Alexander Fleming / Ernst Boris Chain / Howard Florey
* 1946 Hermann Joseph Muller
* 1947 Carl Ferdinand Cori / Gerty Cori / Bernardo Houssay
* 1948 Paul Hermann Müller
* 1949 Walter Rudolf Hess / António Egas Moniz
* 1950 Edward Calvin Kendall / Tadeusz Reichstein / Philip Showalter Hench

 |
| 1951–1975 | 
* 1951 Max Theiler
* 1952 Selman Waksman
* 1953 Hans Adolf Krebs / Fritz Albert Lipmann
* 1954 John Franklin Enders / Thomas Huckle Weller / Frederick Chapman Robbins
* 1955 Hugo Theorell
* 1956 André Frédéric Cournand / Werner Forssmann / Dickinson W. Richards
* 1957 Daniel Bovet
* 1958 George Beadle / Edward Tatum / Joshua Lederberg
* 1959 Severo Ochoa / Arthur Kornberg
* 1960 Frank Macfarlane Burnet / Peter Medawar
* 1961 Georg von Békésy
* 1962 Francis Crick / James Watson / Maurice Wilkins
* 1963 John Eccles / Alan Lloyd Hodgkin / Andrew Huxley
* 1964 Konrad Emil Bloch / Feodor Felix Konrad Lynen
* 1965 François Jacob / André Michel Lwoff / Jacques Monod
* 1966 Francis Peyton Rous / Charles Brenton Huggins
* 1967 Ragnar Granit / Haldan Keffer Hartline / George Wald
* 1968 Robert W. Holley / Har Gobind Khorana / Marshall Warren Nirenberg
* 1969 Max Delbrück / Alfred Hershey / Salvador Luria
* 1970 Bernard Katz / Ulf von Euler / Julius Axelrod
* 1971 Earl Wilbur Sutherland Jr.
* 1972 Gerald Edelman / Rodney Robert Porter
* 1973 Karl von Frisch / Konrad Lorenz / Nikolaas Tinbergen
* 1974 Albert Claude / Christian de Duve / George Emil Palade
* 1975 David Baltimore / Renato Dulbecco / Howard Martin Temin

 |
| 1976–2000 | 
* 1976 Baruch Samuel Blumberg / Daniel Carleton Gajdusek
* 1977 Roger Guillemin / Andrew Schally / Rosalyn Yalow
* 1978 Werner Arber / Daniel Nathans / Hamilton O. Smith
* 1979 Allan Cormack / Godfrey Hounsfield
* 1980 Baruj Benacerraf / Jean Dausset / George Snell
* 1981 Roger Sperry / David H. Hubel / Torsten Wiesel
* 1982 Sune Bergström / Bengt I. Samuelsson / John Vane
* 1983 Barbara McClintock
* 1984 Niels Jerne / Georges J. F. Köhler / César Milstein
* 1985 Michael Brown / Joseph L. Goldstein
* 1986 Stanley Cohen / Rita Levi-Montalcini
* 1987 Susumu Tonegawa
* 1988 James W. Black / Gertrude B. Elion / George H. Hitchings
* 1989 J. Michael Bishop / Harold E. Varmus
* 1990 Joseph Murray / E. Donnall Thomas
* 1991 Erwin Neher / Bert Sakmann
* 1992 Edmond H. Fischer / Edwin G. Krebs
* 1993 Richard J. Roberts / Phillip Allen Sharp
* 1994 Alfred G. Gilman / Martin Rodbell
* 1995 Edward B. Lewis / Christiane Nüsslein-Volhard / Eric F. Wieschaus
* 1996 Peter C. Doherty / Rolf M. Zinkernagel
* 1997 Stanley B. Prusiner
* 1998 Robert F. Furchgott / Louis Ignarro / Ferid Murad
* 1999 Günter Blobel
* 2000 Arvid Carlsson / Paul Greengard / Eric Kandel

 |
| 2001–yildan | 
* 2001 Leland H. Hartwell / Tim Hunt / Paul Nurse
* 2002 Sydney Brenner / H. Robert Horvitz / John Sulston
* 2003 Paul Lauterbur / Peter Mansfield
* 2004 Richard Axel / Linda B. Buck
* 2005 Barry Marshall / Robin Warren
* 2006 Andrew Fire / Craig Mello
* 2007 Mario Capecchi / Martin Evans / Oliver Smithies
* 2008 Harald zur Hausen / Luc Montagnier / Françoise Barré-Sinoussi
* 2009 Elizabeth Blackburn / Carol W. Greider / Jack W. Szostak
* 2010 Robert G. Edwards
* 2011 Bruce Beutler / Jules A. Hoffmann / Ralph M. Steinman
* 2012 John B. Gurdon / Shinya Yamanaka
* 2013 James Rothman / Randy Schekman / Thomas C. Südhof
* 2014 John O'Keefe / May-Britt Moser / Edvard Moser
* 2015 William C. Campbell / Satoshi Ōmura / Tu Youyou
* 2016 Yoshinori Ohsumi
* 2017 Jeffrey C. Hall / Michael Rosbash / Michael W. Young
* 2018 James P. Allison / Tasuku Honjo
* 2019 William G. Kaelin Jr / Peter J. Ratcliffe / Gregg L. Semenza
* 2020 Harvey Alter / Michael Houghton / Charles M. Rice
* 2021 David Julius / Ardem Patapoutian
* 2022 Svante Pääbo

 |

Andoza:1969 Nobel Prize winnersAndoza:Winners of the National Medal of ScienceAndoza:Presidents of the American Society for Microbiology