**Osiyodagi inson huquqlari** mavzusi juda koʻp davlatlarni, xalqaro hukumat tashkilotlarini va nohukumat tashkilotlarni qamrab olgan mavzudir. Bu institutlarning barchasi Osiyoda inson huquqlarini tatbiq etish, monitoring qilish va tanqid qilishni oʻz ichiga olgan mavzularni qamrab olgan inson huquqlari boʻyicha turli xizmatlar va istiqbollarni taqdim etadi. Osiyoda barcha inson huquqlarini qamrab oladigan yagona organ yoʻq, chunki bunday xilma-xil va keng tarqalgan mintaqa inson huquqlari doirasiga kiradigan koʻplab elementlarni toʻgʻri nazorat qilish uchun bir qator institutlarni talab qiladi. Tarixan Osiyoda inson huquqlari boʻyicha koʻplab tanqidlar boʻlgan, biroq turli xil yangi shartnoma va konventsiyalar xalqaro maydonda maʼlum boʻlgan inson huquqlari darajasiga erishishga intilmoqda.

Osiyodagi inson huquqlari koʻplab tashkilotlar (ham hukumat, ham nodavlat) tomonidan nazorat qilinadi, bir nechta misollar ASEANning Inson huquqlari boʻyicha hukumatlararo komissiyasi (AICHR) va Human Rights Watch. Ushbu tashkilotlarga nisbatan bagʻrikenglik ixtiyoriy hukumatlararo dasturlar (yaʼni ASEAN) odatda neytral nodavlat tashkilotlarga qaraganda koʻproq davlat hamkorligini koʻrsatadi.

Soʻnggi oʻn yilliklarda Osiyo davlatlariga nisbatan tanqidlar soni keskin oshdi, koʻplab inson huquqlari himoyachilari Osiyo davlatlariga har qanday inson huquqlari buzilishidan qochish uchun shaffoflikni oshirish va xalqaro bosimni kuchaytirishga chaqirmoqda. Yuqorida tilga olingan xalqaro bosim talablari javobsiz qoldi, biroq xalqaro hamjamiyatning aksariyati oʻsib borayotgan Osiyo kuchlarining, xususan, Xitoyning harakatlariga qarshi chiqishni qiyinlashtirmoqda.

Osiyoda inson huquqlari tarixi
------------------------------

### Janubi-Sharqiy Osiyo

 Janubi-Sharqiy Osiyo mintaqasi
Janubi-Sharqiy Osiyo tarixan Gʻarbiy Yevropa yoki Shimoliy Amerika mamlakatlarida mavjud boʻlgan inson huquqlari taʼrifini qabul qilmagan. Inson huquqlari tan olinishining birinchi belgisi Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan ilgari surilgan Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi (UDHR) shaklida boʻldi. Biroq, bu deklaratsiya majburiy emas edi va shuning uchun ham amalga oshirilmadi. UDHR butun dunyo boʻylab bor-yoʻgʻi 51 ta davlat (Birlashgan Millatlar Tashkilotiga aʼzo boʻlganlar) mavjudligini tasdiqlagan; Janubi-Sharqiy Osiyoning koʻpgina davlatlari hali aʼzolikni olmagan edi. Gʻarbga asoslangan bu inson huquqlari tushunchasi hech qachon Janubi-Sharqiy Osiyoga kirib bormagan; aksincha, inson huquqlarining mafkuraviy qarama-qarshiligi toʻgʻrisida edi: ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy, diniy va hokazo maqomga asoslangan teng munosabatni kutish yoʻq edi.

**Filippin**, Osiyoda respublikani tashkil etgan birinchi davlat, demokratik gʻoyalarni oʻrnatish uchun uzoq kurashni boshdan kechirdi. 1970-yillarda u Ferdinand Markos diktaturasiga qarshi kurash olib bordi, natijada 1986-yilda qonsiz Xalq hokimiyat inqilobi natijasida hokimiyatdan agʻdarildi Maʼmuriyat ostida koʻplab inson huquqlari qurbonlari jabr koʻrdi va 1983-yilda Janubi-Sharqiy Osiyodagi birinchi tashkilotlardan biri Osiyoda Inson huquqlari boʻyicha Mintaqaviy Kengash deb nomlangan inson huquqlari boʻyicha birinchi mintaqaviy *deklaratsiyani* rasmiylashtirdi. Nohukumat tashkilot Filippin inson huquqlari boʻyicha senatorning otasi boshchiligidagi Janubi-Sharqiy Osiyolik huquqshunoslardan iborat edi va bunga Free Legal Assistance Group (FLAG) deb nomlangan eng yirik inson huquqlari yuridik firmasining asoschisi boʻlgan Jose W. Diokno kirgan. Deklaratsiya 1983-yil 9-dekabrda Manila shahrida imzolangan. 21-asrda xalq Ferdinand Markosga oʻxshab harbiy holat eʼlon qilish bilan tahdid qilgan 16-prezident Rodrigo Duterte davrida giyohvand moddalarga qarshi urushga duch kelmoqda. "Yil odami" deb topilgan Rapplerlik Mariya Ressa keyinchalik Duterte ma’muriyati haqidagi xabarlari uchun tuhmatda ayblangan.

**Singapurda** yigʻilishlar erkinligi kabi baʼzi asosiy erkinliklar hali ham cheklangan. Har qanday turdagi uchrashuvlar hali ham qattiq tartibga solinadi, 1 yoki undan ortiq kishining yigʻilishi uchun politsiya ruxsati talab qilinadi. Har qanday sababga koʻra ommaviy yigʻilishlar Singapur hukumati tomonidan yanada cheklangan, yaqin tarixdagi koʻplab voqealar „Jamoat tartibi toʻgʻrisida" gi qonun bahonasida yopilgan. Singapur, shuningdek, „siyosiy maqsadga qaratilgan" yigʻilishlarga yigʻilish uchun politsiya ruxsatnomalarini olish uchun arizalarni muntazam ravishda rad etadi. Singapur tarix davomida, ayniqsa giyohvand moddalar bilan bogʻliq jinoiy ishlarda oʻlim jazosini koʻp marta saqlab kelgan va qoʻllagan. Singapurning LGBTQ hamjamiyati tarix davomida ogʻir cheklovlarni koʻrdi, masalan, bir jinsli munosabatlarni jinoiy javobgarlikka tortish siyosati - bugungi kunda ham shunday siyosat.

**Indoneziya** uzoq vaqtdan beri jazosiz qolgan koʻplab inson huquqlari buzilishlarini sodir etgan. Indoneziya xavfsizlik kuchlarining koʻplab xodimlari inson huquqlarining buzilishi, jumladan zoʻrlash, kaltaklash, noqonuniy hibsga olish va hokazolar uchun javobgar deb topildi, ammo sudga tortilmadi. Indoneziya ommaviy axborot vositalari, rasman „erkin matbuot" deb hisoblansa-da, kuchli hukumat yoki biznes arboblari tomonidan qoʻllaniladigan qoʻrqitish taktikasidan aziyat chekmoqda. Koʻplab jurnalistlar tuhmat boʻyicha turli jinoiy va fuqarolik qonunlarini buzganlikda gumon qilinib, qamoqqa tashlangan. Konstitutsiyada toʻliq diniy erkinlik/bagʻrikenglikni taʼkidlaganiga qaramay, din erkinligi Indoneziya uchun koʻp yillar davomida muammo boʻlib kelgan. 6 ta davlat dinidan tashqari har qanday dinga nisbatan qonuniy cheklovlar Indoneziyada oʻnlab yillar davomida mavjud boʻlib kelgan va yaqin orada bekor qilinishi kutilmaydi. Indoneziyada mehnat qonunlari qattiqligicha qolmoqda, Indoneziyada yuz minglab qizlar majburiy mehnatga tortilmoqda. Bu bolalarga koʻpincha ish joylarini tark etish taqiqlanadi va koʻpincha jismoniy, psixologik va jinsiy zoʻravonlikka uchraydi. Human Rights Watch 2020-yil may oyi boshida Indoneziya hukumatini kamida 70 papualik va molukan faollarini zudlik bilan ozod qilishga chaqirdi. Ular hukumatga qarshi tinch namoyish paytida hibsga olingan. HRW, shuningdek, hukumatdan 2018-yilgi sud qaroriga muvofiq sharqiy Indoneziya viloyatida soʻz erkinligini taʼminlashni soʻradi.

### Markaziy Osiyo

Oʻtgan oʻn yilliklarga qaraganda Gʻarb davlatlari bilan toʻqnashuvlar boshlanganidan soʻng Markaziy Osiyoda inson huquqlari ommaviy axborot vositalarida soʻnggi yillarda kamroq e’tiborga olindi, ammo bu xalqaro hukumat yoki nohukumat tashkilotlari tomonidan xalqaro sahnada butunlay e’tibordan chetda qolayotganini anglatmaydi.. Inson huquqlarini qabul qilish va qoʻllab-quvvatlashga mahalliy qiziqish ham nisbatan minimal boʻlib, Markaziy Osiyo Ittifoqi (CAU) kabi taklif qilingan xalqaro hukumat tashkilotlari (IGO) xavfsizlik, iqtisodiy rivojlanish va madaniyatning kirib borishi kabi boshqa masalalarga eʼtibor qaratishni afzal koʻrdi.

 Markaziy Osiyo
Markaziy Osiyoda inson huquqlari bilan bogʻliq muammolar koʻp boʻlib, ular oʻz fuqarolari hayotini bezovta qiladi. Masalan, Human Rights Watch tashkiloti **Afgʻonistondagi** mojaro holatida qolayotganiga eʼtiborni qaratish maqsadida koʻplab hisobotlarni tuzgan, bunda fuqarolar oʻlganlar soni yo yuqoriligicha qolmoqda yoki asta-sekin oʻsib bormoqda; fuqarolarning umumiy xavfsizligi Afgʻonistonda noaniq boʻlib, hukumat va boshqa guruhlar tomonidan inson huquqlari buzilishi, jumladan qiynoqlar, noqonuniy hibsga olish va hokazolar ham nazoratsiz qolmoqda. Bunday inson huquqlari buzilishi Afgʻonistonda yaqin tarixda boʻlgan va hozir ham mavjud. Bundan tashqari, koʻplab jinsiy zoʻravonlik holatlari Afgʻoniston boʻylab topilishi mumkin, lekin koʻpincha hukumat tomonidan juda kam (agar mavjud boʻlsa) eʼtibor berilmaydi; aslida buning aksi: afgʻon hukumati koʻpincha ayollarning "bokiralik tekshiruvi"ni oʻtkazishni buyuradi, bu esa hukumat tomonidan ruxsat etilgan jinsiy tajovuz yoki tahqirlashga olib keladi.

Xususan, **Qirgʻizistonga** nazar tashlaydigan boʻlsak, Human Rights Watch 2017-yilda shtatda inson huquqlari boʻyicha juda kam yaxshilanishlar qayd etilgan, hukumat qiynoqlar kabi muammolarni muammo sifatida tan olgan, lekin ularga qarshi kurashish uchun faol hech narsa qilmayapti. Qirgʻiziston rasmiylari 2015-yilda qiynoqlar boʻyicha 199 ta shikoyatni qayd etgan boʻlib, atigi 34 tasi koʻrib chiqilgan.

Yaqin tarixda inson huquqlari buzilishi bilan bogʻliq muammolarga duch kelgan yana bir Markaziy Osiyo davlati **Qozogʻistondir**. Human Rights Watch tashkiloti Qozogʻiston hukumatini 2016-yilda tinch namoyishchilarni hibsga olgani va qamoqqa olgani uchun qoraladi, hibsdan keyin harakatni cheklash va qiynoqlar kabi boshqa qonunbuzarliklar ham gumon qilinmoqda. Yerga daʼvogarlik namoyishlari soʻnggi paytlarda keng tarqalgan boʻlib, tinch namoyishlar faollar va hukumat kuchlari oʻrtasida zoʻravon toʻqnashuvlarga olib keldi. Qozogʻiston hukumati bunday zoʻravon reaksiyalarni fuqarolarning uyushmalar va yigʻilishlar erkinligini cheklovchi ichki qonunlarga ishora qilib oqladi, biroq huquqlarning bekor qilinishi Birlashgan Millatlar Tashkiloti, Yevropa Ittifoqi va Human Rights Watch tomonidan qattiq tanqidga uchraganini aytdi.

Qoʻshimcha manbalar
-------------------

* Andijon fuqarolik tartibsizliklari 2005-yil
* Sharqiy Osiyoda inson huquqlari
* Markaziy Osiyoda inson huquqlari
* Osiyo qadriyatlari

Havolalar
---------

1. ↑  Lau, Mimi. „How China buys the silence of the world's human rights critics". *CNBC* (9-iyul 2017-yil). Qaraldi: 16-fevral 2018-yil.
2. ↑  Bell, Daniel A. (2000). *East meets West : human rights and democracy in East Asia* ([Online-Ausg.] ed.). Princeton, NJ: Princeton University Press. p. 344.
3. ↑  Kumar, Ravindra (2004), *Mahatma Gandhi at the Close of Twentieth Century*, Anmol Publications PVT. LTD. 168-bet, ISBN 978-81-261-1736-9, qaraldi: December 2, 2007.
4. ↑  Jones, Sidney (1995). „Regional Institutions for Protecting Human Rights in Asia". *Proceedings of the Annual Meeting (American Society of International Law)*. 89-jild. 475–480-bet. doi:10.1017/S0272503700085074. JSTOR 25658967.
5. ↑  „Human Rights Declarations in Asia-Pacific". Qaraldi: 27-sentabr 2020-yil.
6. ↑  *Lee.* „Conviction of Philippine journalist points to 'orchestrated attempt' to silence Duterte critics". *CNBC* (16-iyun 2020-yil).
7. 1 2  „World Report 2018: Rights Trends in Singapore" (inglizcha). *Human Rights Watch* (20-dekabr 2017-yil). Qaraldi: 30-mart 2018-yil.
8. 1 2  „World Report 2010: Rights Trends in Indonesia" (inglizcha). *Human Rights Watch* (20-yanvar 2010-yil). Qaraldi: 30-mart 2018-yil.
9. ↑  „Indonesia: New Arrests for Peaceful Political Expression". *Human Rights Watch*. Qaraldi: 3-may 2020-yil.

[*sayt ishlamaydi*]
10. ↑  „Afghanistan" (inglizcha). *Human Rights Watch*. Qaraldi: 12-mart 2018-yil.
11. ↑  „Raped, then Assaulted by the Afghan Justice System" (inglizcha). *Human Rights Watch* (13-dekabr 2017-yil). Qaraldi: 12-mart 2018-yil.
12. ↑  „UN: WHO Condemns 'Virginity Tests'" (inglizcha). *Human Rights Watch* (1-dekabr 2014-yil). Qaraldi: 12-mart 2018-yil.
13. ↑  „World Report 2017: Rights Trends in Kyrgyzstan" (inglizcha). *Human Rights Watch* (12-yanvar 2017-yil). Qaraldi: 12-mart 2018-yil.
14. ↑  „World Report 2017: Rights Trends in Kazakhstan" (inglizcha). *Human Rights Watch* (12-yanvar 2017-yil). Qaraldi: 12-mart 2018-yil.