"Admiral Graf Spi "
**Raider** (inglizcha:  ) - urush paytida yakka o'zi yoki kichik eskort (eskadron emas) bilan transport va savdo kemalariga hujum qilish orqali dushman aloqalarini buzish bilan shug'ullanadigan yordamchi kreyser yoki savdo kemasidir.

Tarixi
------

Reyder harakatlari uchun yagona kemalardan foydalanishning boshlanishi 16-asrga to'g'ri keladi; 20-asr boshlariga qadar bunday operatsiyalar uchun "**kruiz** "atamasi ishlatilgan va kemalar shunga mos ravishda "kreyserlar "deb nomlangan. Kruizlik, ayniqsa, 1856-yildagi Parij konventsiyasidan keyin rivojlandi, u xususiylashtirishni (shuningdek, korsarlik, xususiylashtirish) taqiqlagan va davlat dengiz flotining dushman savdo kemalarini egallab olish monopoliyasini va neytrallarning harbiy kontrabandasini e'lon qilgan. Kreyserlar xususiy shaxslar uchun ishlab chiqilgan mukofot qonunining qoidalariga bo'ysungan va kreyserlarga hatto qo'lga olingan kemani yoqish yoki cho'ktirishiga ruxsat berilgan, bu esa xususiy shaxslarga taqiqlangan edi. Biroq, kreyserlar ham jangovar harakatlarda ishtirok etishlari kerak edi, aks holda ularni yashirin xususiylashtirishda ayblash mumkin bo'lgan.

19-asrning oxirida Rossiya va Angliya o'rtasidagi munosabatlarning keskinlashishi tufayli Rossiya kruiz urushiga qizg'in tayyorgarlik ko'rishni boshladi. Shu maqsadda 1878-yilda ko'ngilli floti yaratilgan bo'lib, u tijorat funktsiyalarini bajaradi, ammo harbiy dengizchilar guruhlari bilan; urush bo'lsa, uning kemalari darhol qurollanishi va kruizga aylantirilishi mumkin edi. Xuddi shu maqsadda tinchlik davrida kontrabandani bostirish bilan shug'ullangan Boltiqbo'yi bojxona kreyser flotiliyasidan foydalanish kerak edi.

1904-1905 yillarda Rossiya flotining sakkiz nafar bosqinchisi Yaponiya dengizida harakat qildi. Birinchi jahon urushi paytida Germaniya floti reydlar uchun mo'ljallangan 12 ta yordamchi kreyserni o'z ichiga oldi.

Ikkinchi jahon urushi paytida ular Germaniya tomonidan ishlatilgan. Ov bosqinchilari ko'p kuch sarfladilar, lekin ba'zida bu muvaffaqiyatli bo'ldi. Shunday qilib, eng mashhur bosqinchilardan biri "Admiral Graf Spee ", "jangovar kemasi" bo'lib, u "Altmark "ta'minot tankeri bilan tandemda ishlagan. Ular Britaniyaning Klement (1939-yil 30-sentyabr), Nyuton-Bich (5-oktabr), Nyuton-Bich (7-oktabr), Huntsman (10-oktabr), Trivanian (22-oktabr), Africa Shell (14-noyabr), Dorik Star kemalarini cho‘ktirishdi yoki qo‘lga olishdi. (2-dekabr), Tyroa (3-dekabr), Streonshal (7-dekabr). 13-dekabrda uni qidirayotgan Britaniya harbiy kemalari uni tutib olishdi va La-Plata yaqinida jang bo'lib o'tdi. Ingliz kemalari (Ayaks va Axilles engil kreyserlari va Exeter og'ir kreyserlari) bosqinchiga zarar etkazishga muvaffaq bo'lishdi, garchi u ularga jiddiyroq zarar etkazgan bo'lsa ham. Bu qo'mondonni Montevideoda panoh topishga majbur qildi. Kemalardan birini Rinaun deb bilgan ofitserlarining keyingi xatosi nemis qo'mondonligini bosqinchini suv bosishini buyurishga majbur qildi.

Eng muvaffaqiyatli nemis reyderi va Ikkinchi Jahon urushidagi eng samarali nemis er usti kemasi - bu Hind va Tinch okeanlarida, Avstraliya va Yangi Zelandiya hududida ishlagan Atlantis yordamchi kreyseri hisoblanadi.

Ikkinchi jahon urushi paytida Germaniyaning ittifoqchisi Yaponiya imperiyasi ham dengizda bosqinchilardan foydalanishga urindi, masalan, 1942-yil 11-noyabrda Hind okeanida qurolli Gollandiya tankeri karvoni va ingliz tankeri o'rtasida jang bo'ldi.

Zamonaviy sharoitda sodir bo'layotgan urushlarda reydchilardan foydalanish ishonchsiz deb hisoblanadi, chunki ilg'or kuzatuv uskunalari (sun'iy yo'ldoshlar, uchuvchisiz razvedka samolyotlari), aviatsiya va raketa qurollari ularni tezda aniqlash va yo'q qilish imkonini beradi.

Yana qarang
-----------

* kruiz urushi
* Xususiylashtirish
* SMS Emden (1908)
* Komet (yordamchi kreyser)
* Kormoran (yordamchi kreyser)
* Pingvin (yordamchi kreyser)
* Kreyser
* Frigat
* Suv osti kemasi