recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Juniperus osteosperma*
**Archa** (lotincha: *Juniperus*) — sarvdoshlar oilasiga mansub doim yashil daraxt va butalar turkumi. 70 ga yaqin turi bor. Archaning bir jinsli, bir yoki ikki uyli, shamol yordamida changlanuvchi, ignabargli oʻsimlik. Archaning erkaklik qubbasi sargʻish, 3 — 6 changdonli qipiqsimon changchilardan tashkil topgan. Urgʻochi qubbalari yashil boʻlib, qarama-qarshi yoki ol-dinma-keyin oʻrnashgan urugʻchibarg va urugʻkurtaklardan iborat. Qubbalari yumaloq (diametri 5 — 20 mm), ichida 1 — 10 dona urugʻ bor. Archa mart-may oylarida gullaydi. Mevasi qoʻngʻir, ik-kinchi yili (sentabr — noyabrda) pishib, qish yoki bahorda toʻkiladi. Archa urugʻini yaxshi undirish uchun uni yezda stratifikatsiya qilib, kuzda sepiladi. 2 — 3 yoshli koʻchati ekiladi. Archaning koʻpchiligi oʻrta min-taqalarda oʻsadi. Baʼzi turlari tropik hududlardagi togʻlarda ham uchraydi. *J. semiglobosa* (sovur Archa.), *J. turkestanica* (oʻrik Archa.), *J. sabina* (qora Archa.) va *J. seravschanica* (Zarafshon Archasi.) kabi turlari Oʻrta Osiyo, xususan Oʻzbekiston togʻlarida tarqalgan boʻlib, maxsus archazorlarni tashkil qiladi. Archaning xoʻjalikdagi ahamiyati katta. Yogʻochi meʼmorlikda, oʻymakorlikda va qalam yasashda ishlatiladi. Baʼzi turlaridan xushmanzara oʻsimlik sifatida foydala-niladi. Qubbalaridan turli moddalar (efir moyi, qatron, qand, mum va organik kislotalar) olinadi. Qubbasining damlamasi tabobatda siydik haydovchi, balgʻam koʻchiruvchi va ovqat hazm qilishni yaxshilovchi dori sifatida ishlatiladi. Oʻrta Osiyodagi turlaridan olinadigan efir moyining sedrol fraksiyasi esa jarohatni, suyakning teshilib oqishini davolashda qoʻllaniladi.

Manbalar
--------

1. ↑  "Archa" *OʻzME*. A-harfi[*sayt ishlamaydi*] Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar
---------

* Junipers of the world
* Gymnosperm Database — *Juniperus*
* Arboretum de Villardebelle Photos of cones and foliage of selected species

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Temur Abdunabiyevich Qayumov** (1941.11.11, Toshkent) — kinooperator. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1981). Butunittifoq kinematografiya instituti (VGIK)ni tugatgan (1985). 1958—66 yillar Toshkent televideniye studiyasida teleoperator, 1966—2002-yillar "Oʻzbekfilm"da operator. "Bir kun va bir umr", "Toʻquvchi", "Buloqlar", "Qahrabo don haqida soʻz" kabi hujjatli, "Qoʻrqmas avtomobil poygachilari", "Sen mening qoʻshigʻimsan", "Shum bola", "Ilondan saqlaning!", "Leningradlik jigarbandlarim", "Oltin moʻyna", "Togʻlar uzra uzokdan kelgan akssado", "Jazirama quyosh ostidagi uy", "Qandahorda toblanganlar", "Bir qadam oʻngga, bir qadam chapga", "Taqdir eshigi", "Olmos kamar", "Qahramon" kabi badiiy filmlarni suratga olgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1983).

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



  


|  |  |
| --- | --- |
| Dovud | *Shaxsiyat haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Psixolingvistika** - nutqning hosil boʻlishi, shuningdek, nutqni idrok etish va shakllantirish jarayonlarini ularning til tizimi bilan oʻzaro bogʻlanishi holatida oʻrganuvchi fan; psixologiya va lingvistikaning sintezidan paydo boʻlgan. P. inson nutqiy faoliyati modelini va psixofiziologik nutqiy shakllanishini ishlab chiqib, ularni psixologik eksperimentlar yoʻli bilan tekshiradi. Tadqiqot manbayi boʻyicha tilshunoslikka yaqin boʻlgan P. oʻz tekshirish usullari boʻyicha psixologiyaga yaqin turadi. Unda oʻzaro bogʻlanishli eksperiment, "semantik differensial" kabi va boshqa eksperimental usullar qoʻllanadi. P. bir qator amaliy masalalar [ona tili, ayniqsa, xorijiy tilni oʻrgatish; maktabgacha yoshdagi bolalarning nutqiy tarbiyasi va logopediya masalalari; miyadagi nutqiy markazlar kasalliklari klinikasi; nutqiy taʼsir koʻrsatish muammolari (xususan ommaviy axborot vositalari faoliyatida va targʻibot ishlarida); sud psixologiyasi va kriminalistika (mas, kishilarni ularning nutq xususiyatiga qarab tanib olish, aniqlash); mashina tarjimasi hamda nutqiy axborotni EHMga kiritish muammolari va boshqa]ni nazariy jihatdan tushuntirish zarurati tufayli oʻtgan asrning 60-yillarida paydo boʻlgan. "P." termini oʻtgan asrning 60-yillari oʻrtalarida amerikalik olimlar tomonidan amaliyotga kiritilgan. Oʻzbekistonda ushbu sohada bir qancha ishlar bajarilgan boʻlsada, haqiqiy maʼnodagi psixolingvistik tadqiqotlar endigina boshlanmoqda.

Abduvahob Madvaliyev.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Boqla loviya bilan choʻchqa boʻyni** (lyuksemb. Judd mat Gaardebounen) — dudlangan choʻchqa goʻshti va boqla loviyalaridan iborat Lyuksemburg milliy taomidir. Mamlakat janubi-sharqidagi Gostingen qishlogʻi bilan bogʻliq boʻlib, aholisi taniqli loviya tufayli Bunepatsherten (Bounepatscherten) laqabini olgan.

Tayyorlanishi
-------------

Bir kechada suvda namlangandan soʻng, tuzlangan yoki dudlangan choʻchqa boʻyni qaynatiladi va teridan tozalanadi, soʻngra taxminan ikki soat davomida pırasa, sabzi, selderey va chinnigullar bilan qaynatiladi. Buket garni, shuningdek, bir stakan Moselle sharob bilan birga qoʻshiladi. 5 daqiqa davomida suvda oqartirilgan boqla loviya uchun sous tayyorlanadi. Toʻgʻralgan piyoz, pastırma kubiklari va un yirtqichlardan sariyogʻda qovuriladi, goʻshtli bulonga quyiladi va juda nozik boʻlishi kerak boʻlgan sousni taxminan 20 daqiqa davomida past olovda qoldiring. Oqartirilgan loviya sousga mayda toʻgʻralgan yangi shoʻr, qalampir va tuz bilan birga qoʻshiladi. Choʻchqa goʻshti tayyor boʻlgach, u bulondan chiqariladi, tilimga kesiladi va loviya bilan katta plastinka ustiga yoyiladi. Ovqat qaynatilgan kartoshka va sharob yoki pivo bilan dasturxonga tortish mumkin.

Etimologiya
-----------

"Judd" soʻzining kelib chiqishi aniq emas. Lyuksemburgdagi Buyuk Gertsog instituti aʼzosi, tilshunos Jan-Klod Myuller tomonidan taklif qilingan nazariyalardan biri bu, ispancha fasol (judía) soʻzidan kelib chiqqan. Uning tushuntirishicha, Galisiyada loviya qoʻshiladigan choʻchqa goʻshtidan tayyorlangan taom ham bor, mahalliy aholi uni „shu-DI-a" deb talaffuz qiladi. Myuller bu taomni, Lyuksemburgga XVI-XVII asrlarda, ispan qoʻshinlari olib kelganligini taxmin qiladi. Agar bu toʻgʻri boʻlsa, u holda Judd mat Gaardebounen „loviya bilan loviya" deb tarjima qilinishi mumkin. Shuningdek, bu atama „yahudiy" (judío) soʻzidan olingan, chunki „loviyaning quyuq rangi ispan yahudiylarining qora terisini eslatardi".

Manbalar
--------

1. ↑  „europanetzwerk.hessen.de". 6-yanvar 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-iyun 2022-yil.
2. ↑  volksfreund.de
3. ↑  *Artsy, Avishay*. „'Jew With Beans' Is This European Country's National Dish". Jewish Telegraphic Agency (2-iyun 2017-yil).

Havolalar
---------

* Judd mat Gaardebounen Wayback Machine saytida arxivlandi (2021-12-19).
* Goʻshtli goʻsht yoʻnalishlari (2-qism)
Temur shaxmat toʻplami. Parchalar Temuriylar davridagi shaxmat toʻplamiga oʻxshaydi.
**Temur shaxmati** yoki **Tamerlan shaxmati** shaxmatning oʻrta asrlardagi variantidir. Zamonaviy shaxmat kabi, u *shatranj*dan olingan. Temuriylar shaxmati Oʻrta Osiyoda Turkiy hukmdor Temur davrida rivojlangan va uning ixtirosi Temurga tegishli. Temuriylar shaxmati *chaturanga*ning kattaroq varianti boʻlgani uchun u *Shatranj ash-shaghir* (**Kichik shaxmat**) oʻrniga *Shatranj Al-Kabir* (**Buyuk** **shaxmat**) deyiladi. Oʻyin zamonaviy shaxmatga oʻxshasa-da, masalan, piyonlar oʻziga xos variantlarga ega.

Manbalar
--------

1. ↑  Cazaux, Jean-Louis and Knowlton, Rick (2017). *A World of Chess*, p. 31. McFarland. ISBN 9780786494279. „Often known as Tamerlane chess, [its invention] is traditionally attributed to the conqueror himself."
2. ↑  *Chess variations, ancient, regional, and modern*. C. E. Tuttle Co. 21 Kasım 1968. ISBN 9780804811224.
3. ↑  „Triple Chess".  Valpy (21 kasım 1826).

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Temur tasmaqanoti** (lat. *Catocala timur*) — Erebidae oilasiga mansub tungi kapalak. Qanot kengligi taxminan 40 mm.

Tarqalishi
----------

Tur quyidagi mamlakatlarda yashaydi: Oʻzbekiston (Zarafshon daryosining quyi oqimi), Tojikiston, Turkmaniston, Xitoy (Sinszyan). Temur tasmaqanoti (*Catocala timur richteri*) kichik turi Eronda yashaydi.

Yashash joyi
------------

Toʻrangʻi toʻqay oʻrmonlarida, pasttekislik daryolari boʻyidagi toʻqaylarda yashaydi.

Hayot tarzi
-----------

Yilda 1 marta nasl beradi. Ilk uchishi va tuxum qoʻyishi– iyun-iyulda, kechasi va tunlari faol. Kapalakda juftlashish sodir boʻlgach,urgʻochisi tunda tuxum qoʻyadi. Qurtlari aprelda toʻrangʻida (*Populus pruinosa*) rivojlanadi, katta yoshdagilari qishlaydi va kelgusi yilning aprelida qoʻshimcha oziqlanadi. Toʻrangʻining koʻchgan poʻstlogʻi ostida yumshoq pilla ichida gʻumbakka aylanadi.

Kichik turlari
--------------

* *Katokala timur timur* (Kaspiy orti hududi)
* *Catocala timur richteri* (Janubiy Eron)

Soni
----

Hamma joyda kam va muntazam ravishda kamayib bormoqda. Oʻzbekistonda kam topilmalar orqali ma’lum.

Muhofaza etish
--------------

Tur Oʻzbekiston Qizil kitobiga zaif, kamayib borayotgan, mahalliy sharoitda tarqalgan tur sifatida kiritilgan.

Cheklovchi omillar
------------------

Xoʻjalik faoliyati oqibatida toʻqaylarning kesib tashlanishi.

Muhofaza choralari
------------------

Yashash joylari va sonini mukammal oʻrganish, yashash joylarida muhofazasini tashkil qilish lozim.

Manbalar
--------

1. 1 2 3  Никитский Н. Б. Свиридов А. В.*. Насекомые Красной книги СССР*, Береги природу. Москва: Педагогика, 1987 — 9 bet.
**Borazon** — sunʼiy olmos; bor nitridning olmossimon modifikatsiyam. Yuqori temperatura (1350\* dan yuqori) va bosim (3200 Mn/m2 dan yuqori) da borni azot bilan biriktirib olinadi Kattiqligi olmosnikiga yaqin, lekin B. yuqrri tralarga olmosga nisbatan chidamliroq, kimyoviy barqarorligi olmosnikidan ustunroq boʻladi. B.dan oʻtga chidamli materiallar, yarimoʻtkazgichlar, dielektriklar, neytronlarni yutgichlar tayyorlanadi; u oʻta qattiq abraziv materiallar ishlab chiqarishda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 
  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Borbad**, Barbad, Pahlabod, Faxliz Marviy (taxminan 585, Niso — 628/38, Marv) — atoqli sozanda, xonanda, shoir va bastakor. Dastlab ijro va ijod sirlarini oʻz otasidan oʻrgangan, Marvga koʻchib, bu yerdagi mashhur ustozlarga shogird tushgan. Keyinchalik (618—28) Sosoniylar davlati shohi Xusrav [I Parviz saroyi (Ktesifon) da xizmat qilgan. Manbalarda B. ayniqsa turkumli (xususan, sosoniylar tomonidan davlat dini maqomiga koʻtarilgan Zardushtiylik marosimlari bilan bogʻliq boʻlgan), muayyan tizimdagi asarlarga mehr qoʻyganligi taʼkidlanadi.

Abu Nasr Forobiyning "Kitob ulmusiqo alkabir" ("Musiqa haqida katta kitob"), Abu Abdulloh alXorazmiyning "Mafotih alulum" ("Ilmlar kaliti"), Muhammad Nishopuriyning "Risolai dar ilmi musiqiy", Abdulqodir Marogʻiyning "Maqosid alalhon" ("Kuylarning kelib chiqish oʻrni") singari risolalarda B. yaratgan mashhur 7 qismli "Xusravoniy" turkumi, shuningdek "Doston" deya nomlangan kuy va qoʻshiqlar taʼriflanadi, ijodiy jarayoni tahlil etiladi.

AlJohiz (775818), Abulfaraj Isfahoniy (897967), Abumansur Saʼolibiy (9611038) kabi mualliflarning ilmiy badiiy asar (har xil tazkira va majmua) lari B. ijodiga mansub 360 ta qoʻshiq, 30 ta cholgʻu kuylari hamda 7 ta "Xusravoniy" — Sharqda keng tarqalgan fazoviy tafakkur inʼikosi, yaʼni qamariy yilning 360, oyning 30 va haftaning 7 kunlari bilan bogʻliq boʻlganligini taʼkidlaydi.

Abulqosim Firdavsiy "Shohnoma" si, Nizomiy Ganjaviy "Xusrav va Shirin" i, Amir Xusrav Dehlaviy "Shirin va Xusrav"i, shuningdek keyingi davrlarga oid qator badiiy asarlarda B. ning issiqnafas hofiz, mohir sozanda, badihagoʻy bastakor ekanligi ifodalangan. B. Oʻrta Sharqda mumtoz musiqa sanʼatining ilk professional namoyanlasi darajasiga kutarilgan va aynan shu soha asoschisi sifatida tarixdan urin olgan. 1990-yil Dushanbada B. tavalludining 1400-yilligiga bagʻishlagan Xalqaro musiqa anjumani boʻlib oʻtdi, B. nomidagi Xalqaro musiqa jamgʻarmasi tashkil etilgan, har 5 yilda hofiz, sozanda va musiqashunoslarga beriladigan B. nomidagi mukofot taʼsis etilgan.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Firdavsiy, Shohnoma, III kitob. Hofiz Borbad qissasi (J. Jabborov tarjimasi). T. 1977; Borbad, epoxa i traditsii kulturi, (Sb. statey), Dushanbe, 1989.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
***Today’s Zaman*** — Turkiyada ingliz tilida nashr etiladigan kundalik gazeta. Birinchi nashri 2007-yil 16-yanvarda nashr etilgan *Today’s Zaman gazetasi* Amerikaning *The Washington Post* gazetasi bilan kontent sohasida hamkorlik qilgan.

Oʻzi asos solgan gazetaning bosh muharriri boʻlgan jurnalist va yozuvchi Bulent Kenesh bu vazifani 2015-yilning oktabriga qadar davom ettirdi. Bu sanadan keyin u oʻz vazifasini jurnalist Sevgi Akarcheshmega topshirdi. Akarcheshme 2016-yilning 3-mayiga qadar *Today’s Zaman gazetasining* bosh muharriri lavozimida ishlagan. Oʻsha davr hukumati tomonidan Feza Media guruhiga ishonchli vakil tayinlanishi bilan Akarcheshme oʻz vazifasidan chetlatildi va Turkiyani tark etishga qaror qildi. Ishonchli vakil tayinlanishidan oldin Abdulla Bozkurt gazetaning Anqara vakili edi. Gazeta Fathulloh Gulenga yaqinligi bilan tanilgan *Zaman* gazetasi bilan bir markazdan nashr etilgan. Gazetada 40 ga yaqin yozuvchi bor edi. „Feza Media" guruhiga ishonchli shaxs tayinlangach, gazeta sayti yopilib, chop etilishi toʻxtatildi.

*Today’s* *Zaman yakshanba kunlari yakshanba kungi Zaman sifatida nashr etilgan* va Arslan Ayan va Furkan Demirdoven ushbu gazetaning bosh muharrirlari edi[*manba?*].

Yozuvchilarning asosiy jamoasi
------------------------------

* Bosh muharrir, Bulent Kenesh/Sevgi Akarcheshme
* Anqara vakili Abdulla Bozkurt
* Germaniyaning sobiq tashqi ishlar vaziri Yoska Fisher
* Yevroparlamentdagi turk millatiga mansub parlament aʼzosi Jem Oʻzdemir
* Hyu Papa
* Nikol Papa
* Endryu Finkel
* Syuzan Swan
* Jem Qiziltug
* Sahin Alpay
* Cafer Sogʻun
* Maykl Kuser
* Keti Xemilton
* Jennifer Eaton Gokmen
* Yigal Shleyfer
* Monika Lightning
* Marion Jeyms
* Amanda Akcakoca
* Sharlotta Makferson
* Pat Yel
* Ali Bulak
* M.Nedim Hazar
* Ekrem Dumanli (*Zaman* gazetasi bosh muharriri)

Havolalar
---------

* *Yakshanba vaqti*

Manbalar
--------

1. ↑  „Erdoğan: 'Today's Zaman Türkiye ve dünya arasında köprü kuracak'". Zaman Gazetesi (15 ocak 2007). Qaraldi: 15 ocak 2007.

Havolalar
---------

* Bugungi vaqt Wayback Machine saytida arxivlandi (2006-12-30). 30 Aralık 2006 tarihinde
* Sundays Time 2008 23 Temmuz 2008 tarihinde
**Boʻlish qurilmasi** (mashi na sozlikda) — buyum yoki mashina uzellarini zarur burchakka davriy buradigan (suradigan) qurilma. Sirtlarga ishlov berish va ularni oʻlchashda, kesish asboblari hamda tishli gildiraklar tishlarini ochish, shlitsalar, koʻp kirimli rezbalar va spiral oʻyiqlar ochishda ishlatiladi. Boʻlish mashinalari, rejalashyoʻnib kengaytirish, tish yoʻnish stanoklari hamda mashinalarining stollarini, barabanlar, revolver kallaklarni davriy burib turadigan mexanizmlar ham Boʻlish qurilmasi jumlasiga kiradi. Universal Boʻlish qurilmasi da, odatda, boʻlish kallaklari markaziga oʻrnatib boʻlmaydigan murakkab detallarga ishlov beriladi. Ancha aniq ishlar uchun moʻljallangan Boʻlish qurilmasi darajali mikroskop bilan jihozlanadi.

Manbalar
--------

1. ↑  "Boʻlish qurilmasi" *OʻzME*. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 
  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Kritsa** — tarkibida oz miqdorda oltingugurt, f’osor, kremniy boʻlgan kam uglerodli gʻalvirak temir; payvandlash materiali olishda ishlatiladi. Gʻovaqlarini shlak toʻldirib turadi. Kadimda temirchilik oʻchogʻida choʻyandan ortiqcha uglerod va boshqa aralashmalarni oksidlab olingan. Ularni bolgʻalab payvandlash temiriga aylantirilgan; uning plastikligi, payvandlanuvchanligi, zanglashga qarshiligi yuqori. Bulardan tashqari, K. bevosita rudadan 1250— 1350° da qaytarib (ortiqcha uglerod, kremniy, marganetsni yoʻqotib) olinadi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Chapaqaylik** — irsiyatga bogʻliq holat; bunda baʼzi maqsadga muvofiq harakatlarni bajarishda koʻproq chap qoʻl ishlatiladi. Odam bosh miyasining rivojlanish jarayonida funksiyalar chap va oʻng yarim sharlar oʻrtasida taqsimlanadi. Chap yarim shar zimmasiga nutq, oʻqish, yozish, hisoblash, analitik faoliyatning (logik, matematik) murakkab shakllari, oʻng yarim shar zimmasiga esa aniq obrazli faoliyat (tashqi olamdagi narsalarning koʻrinishi, tovushi, rangi va boshqa boʻyicha aniqlash) tushadi. Oyoq-qoʻllar harakatini bajarishda ikkala yarim shar qatnashadi; chap yarimshar ixtiyorida oʻng qoʻl va oyoq, oʻng yarim shar ixtiyorida chap qoʻl va oyoq boʻladi. Koʻpchilik kishilarda chap yarim shar ustunlik qilganidan oʻng qoʻl koʻproq ish bajaradi; oʻng qoʻl yordamida ishlash, ovqat yeyish va boshqa odatdagi holat. Chapaqaylarda bosh miyaning oʻng yarim shari funksiyasi chap yarim sharnikidan ustun turadi. Rivojlanishning har ikkalasi: oʻnaqaylik ham, chapaqaylik ham normal hisoblanadi. Biroq turmushda va ishlab chiqarishda hamma asboblar va mehnat qurollari oʻnaqaylarga moʻljallanganligi tufayli chapaqay bolalarni oʻnaqaylikka oʻrgatish maqsadga muvofiq. Oʻnaqaylik va chapaqaylikni aniqlash nevropatologiyada muhim ahamiyatga ega. 2020-yil aprel oyida dunyo aholisining kamida 10,6 foizi chapaqay ekanligi, aniqrog‘i mintaqaga qarab 9,3 foizdan 18,1 foizgacha bo‘lgan tadqiqot e’lon qilindi. Dunyodagi har 10 kishining bittasi chapaqay. Chapaqaylarning qiziq xususiyati shundaki, ularning chap qo‘li dominant bo‘lib, ularga turli musobaqalarda ustunlik beradi. Buning sababi shundaki, o‘naqaylar o‘ng qo‘lini faol ishlatadigan va zarba boshqa tomondan kelishini kutmaydigan raqiblar bilan muomala qilishga odatlangan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Tofalar** (oʻzlarini tofa, toxa deb atashadi, ilgarigi nomi — karagaslar) — Rossiya Federatsiyasining Irkutsk viloyati, Nijneudinsk rayoni (Ud a, Biryusa, Kan, Gutara, Iya va boshqa daryolari boʻyi)da yashovchi xalq. 0,7 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Turkiy tillarning uygʻur guruhiga mansub tofa tilida soʻzlashadi. Dindorlari — pravoslavlar, lekin, shomonlik ham qisman saqlangan. Tofalarning shakllanishida Janubiy Sibirning ket, turkiy, moʻngʻul va boshqa qabilalari ishtirok etgan. Bu jarayonda asosiy rolni turkiylarning toba (dubo) qabilalari oʻynagan. Tofalar sharqiy tuvaliklarga — tojinliklarga qarindosh boʻlib, faqat 1757-yildan keyin ulardan ajralgan. 19-asrga kelib alohida xalq sifatida shakllangan. 20-asr boshlarigacha Tofalar quyidagi urugʻlarga boʻlingan: kash, sariqkash, chogʻdu, qorachogʻdu, cheptey va boshqa Mashgʻuloti — ovchilik va koʻchmanchi bugʻuchilik boʻlgan. 20-asrda Tofalar oʻtroq hayotga oʻtgan. 1980-yillardan boshlab Tofalarda oʻz tarixini oʻrganish va madaniyatini qayta tiklashga intilish kuchaygan.

Manbalar
--------

1. ↑  „Tofalar" *OʻzME*. T-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
**Boʻri baxshi** — Sodiqoʻgʻli (1866 Fargʻona viloyati Dangʻara tumani Qumariq qishlogʻi —1954) — oʻzbek xalq dostonchisi. Boʻri baxshi ning otasi Sulton shoir nomi bilan tanilgan va Fargʻona vodiysi dagi mashhur bax shilardan boʻlgan. Boʻri baxshi dostonchilikni akasi Joʻra baxshidan oʻrgangan, asosan dutor joʻrligida kuylagan. Undan "Alpomish" dostonining varianti — "Masbachcha" dostoni yozib olingan. Boʻri baxshi zamonaviy mavzularda "Hormangiz", "Norin kanali", "Kanalta", "Dangasalar" va boshqa koʻplab termalar yaratgan. Toshkentda oʻtkazilgan xalq ijodkorlari olimpiadasida qatnashgan (1938).

Manbalar
--------

1. ↑  "Boʻri baxshi" *OʻzME*. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Adabiyotlar
-----------

* Mirzayev T. Xalq baxshilarining epik repertuari, T. 1979.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 
  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Boʻr** — boʻsh sementlangan choʻkindi togʻ jinsi. B. boʻr davri iliq dengiz havzalarining 30–500 m va undan chuqurroq joylarida kokkolitoforid (70— 90%) va foraminifera (20% gacha) mikroorganizmlari qoldiqlaridan hosil boʻlgan. Rangi oq. Gil va qum qoʻshimchalari B.ga sargʻish yoki kulrang tuye beradi. B.da kremniy, pirit va fosforit gʻuddalari uchraydi. Kamdankam B.da mollyuskalar chigʻanoqlari, mshanka, dengiz tipratikanlari, marjon va boshqa skeletlari uchraydi.

B. mezozoy erasi boʻr davri jinslarida koʻp uchraydi. Ukraina (Donesk havzasi), Rossiya Federatsiyasi (Kursk, Voronej viloyatlari), Qozogʻistonda (Mangʻishloq) koʻp.

Manbalar
--------

1. ↑  "Boʻr" *OʻzME*. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Boʻlim** (geol.da) — stratigrafiya shkalasining 3tartibli umumiy eng yirik birligi. Yer yuzi miqyosida tarqalgan. B. jinslari maʼlum geologik davrda hosil boʻlib, Yer rivojlanishi tarixi va undagi hayotning yirik va aniq bosqichini aks ettiradi. Faqat oʻziga xos hayvonot dunyosi va oʻsimliklari boʻladi. B.oʻz navbatida yaruslarga boʻlinadi. B.ga shkalada tutgan oʻrniga qarab nom beriladi — uch boʻlimli sistemada quyi, oʻrta, yuqori, ikki boʻlimlida esa ikkiga — quyi va yuqori B.ga boʻlinadi. Xalqaro stratigrafiya komissiyasi tomonidan fanerozoy uchun biostratigrafiya, radioizotop, paleomagnit maʼlumotlari sintezi asosida stratigrafiya va geoxronologiya shkalalarining yangi varianti ishlab chiqilmoqda.

Manbalar
--------

1. ↑  "Boʻlim" *OʻzME*. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |

 

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 
  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Boʻlatchi** (Bulaji, Bulayji) (14-asr) — dugʻlatlarnint yirik amiri. Boʻlatchi haqidagi maʼlumotlar faqat Muhammad Haydar (Boʻlatchi uning katta bobosi) ning "Tarixi Rashidiy" asarida uchraydi. Boʻlatchi 1347—48 yillarda Sharqiy Turkistondagi Oqsu degan joyda Moʻgʻuliston taxtiga Tugʻluk Temurin oʻtqazgan. taxminan 1359-yil Boʻlatchi Qunduzda TugʻluqTemurxondan yorliq olgan. Ushbu yorliqqa binoan xon dugʻlat qabilasi amirlariga toʻqqizta imtiyoz bergan. Boʻlatchining akaukalari koʻp boʻlgan. Ulardan biri Qamariddin bSlib, u Moʻgʻuliston xoni Ilyosxoʻjani oʻldirib, taxtni egallagan, soʻngra, Toʻxtamish bilan ittifoq tuzib, koʻp vaqt davomida Amir Temurga qarshi jang qilgan. Boʻlatchi avlodlari 1514-yilgacha Sharqiy Turkistonga hukmronlik qilishgan.

Manbalar
--------

1. ↑  "Boʻlatchi" *OʻzME*. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Tamerlan Magomedovich Aliyev**, taniqli **Timur Aliyev (Aliyev)**, (chechencha: ***Тамерлан Магомедович Алиев***)) (1973-yil 18-sentabr, Chechenistonning Grozniy shahrida tugʻilgan) — taniqli chechen jurnalisti, Grozniyda joylashgan *"Chechen jamiyati"* nashrining sobiq bosh muharriri.

Aliyev 1995-yilda Grozniy davlat neft institutini tamomlagan.

U Birinchi va Ikkinchi Chechen urushlari va Shimoliy Kavkazdagi siyosiy vaziyat haqida ko'p yozgan va *Financial Times*, *The Moscow Times*, *The Daily Telegraph* va *People jurnallarida nashr etilgan*.

2008-yilda Aliyev jurnalistlik faoliyatini tashlab , Checheniston prezidenti Ramzan Qodirovning yordamchisi bo'lib ishga kirdi.

Havolalar
---------

* Timur Alievning LiveJournal sahifasi
* Timur Alievning CV
* Chechen jamiyati bosh sahifasi
* To'rtta burchak Timur Aliev bilan suhbat
* Xalqaro PEN Caselist 2004

### Intervyular

* Four Corners intervyusi, 2004-yil 15-noyabr
* Faks jurnalining intervyusi, 2009-yil yanvar

1. ↑  Тимур Алиев
2. ↑  Kadyrov has been able to convince me of his sincerity, Prague Watchdog, May 8, 2008
3. ↑  Claim in the top post of Timur Aliev's LiveJournal Page
**Gidromexanizatsiya** (gidro... va mexanizatsiya) —er qazish va kon ishlarini mexanizatsiyalash usullaridan biri. Unda texnologik jarayonlar yoki ularning bir qismi suv oqimi energiyasi hisobiga bajariladi. Qurilish va kon ishlarida suv energiyasidan foydalanish mil. av. 1-asrga toʻgʻri keladi. Suvdan dastlab oltin va qoʻrgʻoshin qazib olishda, keyinchalik kanallar, ariq qazishda foydalanganlar. Bora-bora bu ishlar mexanizatsiyalashtirilgan. G.dagi asosiy texnologik jarayonlar: kon jins larini oʻpirish (gidromonitorlar, zemlesoslar suv oqimi, bosimli yoki bosimsiz gidrotransportdan foydalaniladi), tuproqni oqizib uyum (damba, toʻgʻon, koʻtarma va b.) hosil qilish, foydali qazilmalarni boyitish. Bulardan tashqari, G.dan koʻmir qazib olishda, kon jinslarini bir joydan ikkinchi joyga surishda, ariq va zovurlarni tozalashda, suyuq oʻgʻitlarni chiqarib olishda, baliq sanoatida baliqlarni toʻrdan boʻshatishda, ularni baliq zavodlariga tashishda, issiqlik elektr st-yalarida kul, shlaklarni tashish va b.da foydalaniladi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |

 

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |
**Gidroslyudalar** —qatlam strukturali alyumosilikatlar guruhining slyudasimon minerallari. Tarkibida qoʻshimcha suv va oksoniy (N3O|+) boʻlishi mumkin. G. turli slyudalartit kaolin, montmorillonit, vermikulit va xloritlarga bosqichli oʻtishidagi oraliq mahsulotidir. G.ning eng koʻp tarqalganlari: gidromuskovit (illit), rektorit, glaukonit, gidrobionit. Qizdirilganda G.ning hajmi ancha kengayadi. G.ning aksariyati granit, pegmatit va b. togʻ jinslardagi slyudali minerallarning nurashi va oʻzgarishidan vujudga keladi. Shuningdek, G. alyumosilikatli dengiz choʻkindilarining diagenez natijasida parchalanishidan ham hosil boʻladi. Kamdan-kam G. past haroratli gidrotermal hosilalarida yondosh jinslardagi rudali tomirlarning oʻzgarishidan paydo boʻladi. G. adsorbent, mineral oʻgʻit sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |

 

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Boʻri (maʼnolari).

BOʻRI — oʻzbek xalq ogʻzaki ijodida totemik obraz. Qad. manbalardan yetib kelgan rivoyatlarda B. turk urugʻi avlodining davomchisi sifatida taʼriflanadi. "Ona boʻri" nomli afsonada tasvirlanishicha, qad. turklar goʻyo dushman tomonidan qirilgan turk urugʻi orasida tirik qolgan oʻn yoshli oʻgʻil bola va ona B.dan tarqalgan. "Boʻri", "Boʻri qiz", "Choʻloqboʻri" kabi ertaklarda talqin etilgan totemik B. obrazi insonning xaloskori, uning himoyachisi sifatida tasvirlanadi. Keyinchalik totemik eʼtiqodlarga ishonchning yoʻqolishi tufayli ertaklarda ("Boʻri bilan tulki", "Och boʻri", "Koʻy bilan boʻri", "Boʻri bilan ot" va boshqalar) paydo boʻlgan. B. yovuzlik, qonxoʻrlik, zulm va zoʻrlik, bosqinchilik timsoliga aylandi. Jahon, xususan oʻzbek badiiy ijodida B. goh ijobiy, goh salbiy obraz sifatida namoyon boʻladi, ramziy maʼno kasb etadi. Poʻlkan shoirning "Yoldor boʻri" dostoni, M. Avezovning "Koʻk yol", Chingiz Aytmatovning "Qiyomat" romanlarida^B. ijobiy maʼnoda tavsiflanadi. BURI — osmonning Janubiy yarim sharida Mezon, Aqrab, Burchak chizigʻi, Sirkul, Sentavr va Gidra yulduz turkumlari oralarida joylashgan yulduzlar turkumi. Eng yorugʻ yulduzi 2,3 koʻrinma yulduz kattaligida. Oʻzbekistonda yoz paytlarida koʻrish mumkin.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 
  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Gidromodul** (yun. hydor —suv, lot. modulus — oʻlchov) — muayyan vaqt davomida 1 ga ekinini sugʻorishga sarflanadigan oʻrtacha suv miqdori. T.(q) 1 ga yerga l/sek hisobida ifodalanadi. Sugʻoriladigan dala Gidromodul—bevosita sugʻoriladigan paykalga berilgan suvning oʻrtacha miqdorini bildiradi.

Sugʻorish tarmogʻidagi suv sarfini topish uchun barcha suv berish Gidromodullari aniqlanadi va sugʻorish tarmogʻining ish jadvali rejasi yoki sistemaning suvdan foydalanish rejasi tuziladi. Jadvalda har bir ekinga alohida suv berish Gidromodulining kattaligi koʻrsatiladi. Bu jadval maʼlumotlari asosida vertikal oʻq boʻyicha q ning, gorizontal oʻq boʻyicha qiymatlari belgilanib, Gidromodul grafigi chiziladi. Grafikni tartibga solish yoki toʻldirish uchun har bir ekin koʻtaradigan chegaralarda suv berish davri davomiyligi oʻzgartiriladi; baʼzida esa sugorish normasi saqlangan holda suv berish normasi oʻzgartiriladi. Gʻalla-gʻoʻza-beda almashlab ekish ekinlari uchun Gidromodul nettoning taxminiy koʻrsatkichlari qishloq xoʻjaligi ekinlari grunt suvlari namidan foydalanmaydigan sharoitlarda Oʻrta Osiyo mintaqalarida 1 ga uchun maksimal Gidromodul netto 1,05—0,8 l/s (jan. rayonlarda koʻproq, shim. rayonlarda kamroq).

Masharip Baqoyev.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Udoytepa**, Odeytepa — qad. shahar xarobasi (mil. av. 1-ming yillik — mil. 12-asr). Amudaryo bulshdagi Forob temir yoʻl stansiyasidan 30 km shimolida joylashgan. Umumiy maydoni 23 ga. U.ning eng qad. madaniy qatlamlari ilk temir davriga oid boʻlib, soʻngra hayot 9—12-asrlarga qadar betoʻxtov davom etgan. Shahar dumaloq shaklda boʻlib 3 qismdan tashkil topgan, har bir qism qalin mudofaa devori bilan oʻrab olingan. Tarixiy manbalarda (9-asr) qayd etilgan Umm Jaʼfar qalʼasi U. oʻrnida boʻlgan deb taxmin qilinadi. Qalʼa yaqinida arablar istilosi davrida arablar bilan turkiylar oʻrtasida 2 jang sodir boʻlgan (730-yil). Qalʼaning Buxoro viloyati chegarasida joylashgani muhim stra-tegik ahamiyat kasb etgan. "Umm Jaʼfar" atamasi arablar tomonidan qoʻyilgan boʻlib, ayol kishi nomidan olingan. Islomdan avval u boshqacha nom bilan Xukanja yoki Xoqonja deb atalgan, 9-asrda arabcha Umm Jaʼfar deb nomlangan. Keyinchalik qalʼa va uning atrofidagi mavze eski nomi bilan yuritila boshlagan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Gidrosulfatlar**, bisulfatlar — sulfat kislota (H2SO4) ning nordon tuzlari, mas, NaHSO4. Faqat ishqoriy metallarning G.i maʼlum. Ular quyi temperaturalarda tegishli sulfatlarni sulfat kislota bilan oʻzaro taʼsir ettirib olinadi: K2SO4+H2SO4=2KHSO4. Kaliy va natriy G. qizdirilganda tarkibidagi suvini yoʻqotib pirosulfatlarga aylanadi: gKNvO^^ZzO^NrT. Pirosulfatlar suyuqlanish temperaturasidan yuqori temperaturagacha qizdirilganda sulfatlar hamda sulfat angidridga ajraladi: K2S2O7->K2SO4+SO3T Bundan kuydirilgan, kislotalarda erimaydigan alyuminiy, xrom va temir oksidlarini eruvchan holatga oʻtkazishda, ularni G. (yoki pirosulfatlar) bilan birga yuqori temperaturada suyuqlantirib sulfatlar olishda foydalaniladi: A12O3+3K2S2O7=A12(SO4)3+3K2SO4.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |

 

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |
**Gonoblenoreya** (Gonoblenorhoeae) — koʻz shilliq pardasi (konʼyunktiva)ga gonokokklar tushishi natijasida uning oʻtkir yiringli yalligʻlanish kasalligi hisoblanadi. Kasallik koʻpincha chaqaloqlarda va
katta odamlarda ham uchrashi mumkin.

Etiologiyasi
------------

Chaqaloqlar tugʻilish paytida kasal onadan Neisser gonokokkini
yuqtiradi va 2-3 kundan soʻng yashirin davri boʻladi.

Patogenezi
----------

Kasallikning 4-kuniga kelib uning koʻzi qizaradi, qovoqlari qattiq
shishadi va koʻzidan qizgʻish yuvindi (goʻsht ivindisiga oʻxshash)
suyuqlik chiqa boshlaydi, uning qovoqlari qattiq shishgandan
koʻkimtir tus oladi va juda taranglashib ochilmay qoladi. Ularning
ikkala koʻz shilliq pardasi ham qizarib shishadi va tez qonaydigan
boʻladi.

Klinikasi
---------

Shu vaqtda chaqaloqning ahvoli nihoyatda ogʻir, isitmasi baland, emmaydi, uxlamay gʻingshib chiqadi. 3-4 kundan keyin qovoqning shishi kamayib, u
yumshab salqib qoladi va koʻzdan juda koʻp sargʻish, quyuq yiring
chiqaveradi. Baʼzida bunday shish shox pardaga tazyiq berib, unda moddaalm ashinuvini buzadi, epiteliysi yiring bilan tirnalib, xiralanadi va hattoki yaralanishi ham mumkin. Bu yara bitib tuzalgan taqdirda shox pardada chandiq paydo boʻlib, koʻz koʻrmay qoladi yoki uning oʻrtasida paydo boʻladigan sap-sariq yiringli yara yorilib, infeksiya koʻzning ichiga ham kiradi. Bunda
koʻz ichki pardalari yalligʻlnib, endofialmit panoftalmitga
aylanishi mumkin. Yosh bolalarda ham klinik koʻrinish shu tariqa boʻlib, yana ogʻirroq boʻlishi mumkin. Katta odamlar koʻziga infeksiya ularning gigiyenaga ahamiyat bermaganidan oʻtadi. Bular esa bu kasallikdan yana kooʻproq
qiynalishadi. Koʻpincha ularda isitma koʻtariladi, butun aʼzoi badani
ogʻrib, yuragi ham zararlanadi, qoʻl-oyoqlari qattiq ogʻriydi.
Koʻz zararlanishi klinikasi oldingilarnikiga oʻxshasa ham, lekin
ogʻirroq oʻtib, shox pardada chandiq yoki u yorilib koʻz puchayib
qolishi mumkin.

Tashxisi
--------

Taslixis qoʻyish kasal koʻzining klinik koʻrinishi va bakteriologik tekshirib gonokokkni aniqlash asosida boʻladi.

Davolash
--------

Davolash koʻzni marganets tuzi eritmasi, furatsillinning eritmasi bilan har soatda yuvish, koʻzga penitsillinning (500000:1,0 g) eritmasini, 30 % sulfatsil natriy eritmasini tez-tez tomizish, kechalari esa ularning quruq poroshogini bir marta sepaverish bilan davolanadi. Chaqaloq, yosh bola va kattalarga parenteral penitsillin, linkomitsin va boshqalarning katta dozasini qoʻllash kerak va umuman bosh
ogʻrigʻi, isitmani tushiruvchi dorilar, vitaminlar beriladi.
Koʻzning bu ogʻir kasalligi qancha erta aniqlanib, davolash tezlik
bilan boshlansa, asorat kam boʻladi.

Profilaktikasi
--------------

Profflaktika uchun hozirgi vaqtda yangi tugʻilgan bola koʻziga tezlik bilan 20 % natriy sulfatsidi yoki penitsillinning (50000:1,0 mlda) eritmasidan tomizish zarur. Ilom ilador ayollarni esa ayollar maslahatxonasida obdon tekshirib davoalsh shart. (Umuman profilaktika keng qoʻllanganidan bu kasallik hozir juda kam
uchraydi).

Manbalar
--------

1. ↑  Hamidova M.N.*. Koʻz kasalliklari*, 2006, Toshkent: Zar - qalam.
2. ↑  M.N. Hamidova, Z.Q. Boltayeva*. Oftalmologiya*, 2006, Toshkent: Zar - qalam.
**Gidrosamolyot** (gidro... va samolyot) —suvdan koʻtarilishga, suvga qoʻnishga va suvda suzishga moslangan samolyot. Samolyot shassisiga gʻildiraklar oʻrniga qalqovuchlar oʻrnatiladi yoki korpusi toʻgʻridan-toʻgʻri suvga qoʻnishga moslashadi. Qalqovuchlar yogʻoch yoki metaldsan ichi boʻsh qilib yasaladi. Barcha katta G.lar "uchuvchi qayiq" shaklida metalldan ishlab chiqariladi. Baʼzi G.larda ham gʻildirak, ham qalqovuch boʻladi ("samolyot-amfibiya"). G.dan baliq toʻdalarini qidirish, dengizda halokatga uchragan odamlarni qutqarish, oʻrmondagi yongʻinni oʻchirish va b. maqsadlarda foydalaniladi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**"Baykal-Amur magistraliga 40 yil" medali** — Rossiya Federatsiyasi Transport vazirligining idoraviy mukofoti. Transport vazirligining 2013-yil 5-noyabrdagi 334-sonli „Yodgorlikni tashkil etish toʻgʻrisida" buyrugʻi bilan taʼsis etilgan.

Mukofotlash qoidalari
---------------------

„Baykal-Amur magistraliga 40 yil" esdalik medali temir yoʻl transporti tashkilotlarining ishchilari va sobiq xodimlari va Baykal-Amur magistralini qurish va rivojlantirishga katta hissa qoʻshgan va Baykal-Amur magistral liniyasi kamida 10 yil ishlagan shaxslarga beriladi. Medal bilan taqdirlash toʻgʻrisidagi qaror Rossiya Federatsiyasi transport vaziri tomonidan qabul qilinadi. „Baykal-Amur magistraliga 40 yil" esdalik medali koʻkrakning chap tomoniga taqilgan va Rossiya Federatsiyasi , RSFSR va SSSR davlat mukofotlari va boshqa idoraviy mukofotlar ostida joylashgan.

Medalning tavsifi
-----------------

Medal  tompakdan (guruchdan) yasalgan boʻlib, diametri 32 mm boʻlgan doira shaklida, ikki tomoni qavariq. Medalning old tomonida togʻ yonbagʻirlari fonida vagonlar bilan relslar boʻylab oʻngga harakatlanayotgan lokomotivning rel’efi tasvirivirlangan, yuqorida ikki qatorli yozuv „BAIKAL-AMUR MAGISTRALI" yozuvi, pastki qismida ikki qatordan iborat „40 YIL" yozuvlari joylashgan. Medalning orqa tomonda toʻrt qatorli yozuv „Rossiya FEDERATSIYASI TRANSPORT VAZIRLIGI" yozuvi, tepada vazirlikning kichik gerbi, pastda esa oʻngga va chapga ajralib turadigan, ikkita dafna novdalari kesishgan holda bilan birga keladi.
Medal koʻz va halqa bilan 24 mm kengligida rangdagi ipak muare lentasi bilan qoplangan toʻrtburchaklar shaklidagi blokka bogʻlangan, qirralari boʻylab 1,5 mm kengligida koʻk rangda boʻylama chiziqlar mavjud. Lentaning chetlari 2 mm oq chiziqlar bilan oʻralgan.

Manbalar
--------

1. 1 2 3 4  „Rossiya Federatsiyasi Transport vazirligining 2013 yil 5 noyabrdagi 334-sonli Moskva buyrug'i "Baykal-Amur magistralining 40 yilligi" esdalik medalini ta'sis etish to'g'risida.". *rg.ru*. Qaraldi: 5-iyul 2022-yil.
2. ↑  „Rossiya Transport vazirligining mukofotlar arxivi". *mintrans.gov.ru*. 13-sentabr 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 5-iyul 2022-yil.
**Kritik holat** — ikki fazali (bir komponentli yoki koʻp komponentli) sistemaning muvozanat holati; bunda mavjud fazalar fizik xossalari jihatidan bir xil boʻlib qoladi. Izotrop fazalar (suyuqlik — suyuqlik, suyuqlik — bugʻ va gaz — gaz) muvozanatda yoki kristall panjara bir xil fazalar boʻlgandagiva Kritik holat vujudga kelishi mumkin. Sistemaning holat diagrammasida Kritik holatga mos nuqta kritik nuqta deyiladi. Sistemaning shu nuqtadagi parametrlari. — kritik bosim rk, kritik temperatura Tk, kritik hajm VK va boshqa uning kritik parametrlari deyiladi. Suyuqlik — bug sistemasining Kritik holatida suyuqlik va bugʻ fazalarining solishtirma. hajmlari bir xil boʻladi, faza oʻtish issikdigi nolga aylanadi, fazalar chegarasi yoʻqolib ketadi, sirt tarangligi boʻlmaydi. Shuning uchun Kritik holatni bir fazali sistemaning chekka holati deb qarash mumkin.

Kritik holat. En- r dryus diagrammasi: KB dan oʻngdagi va yuqorisidagi soha va KA dan chapdagi soha — mos holda moddaning gazeimon va suyuq holatlari; izotermalar V oʻqqa parallel boʻlgan soha — suyuqlik va uning toʻyingan bugʻlari orasidagi muvozanat holatiga mos keladi.

Bunday sistemaning suyuq va gazeimon holatlarini ifodalovchi parametrlari orasidagi bogʻlanish Endryus diagrammasi orqali grafik tasvirlanadi; har bir egri chiziq oʻzgarmas temperatura (izoterma)da r ning Vra bogʻliqligini ifodalaydigan grafik hisoblanadi. Rasmdan koʻrinib turibdiki, holati r^D^ parametrlar bilan belgilanuvchi sistemalarning kritik nuqtasida faqat bitta, yaʼni suyuqlik — bugʻ muvozanati mavjud.T < Tk da izoterma gorizontal siniq egri chiziqdan iborat. Gorizontal qism suyuq va bugʻ fazaning muvozanatiga mos keladi. temperatura koʻtarilishi bilan gorizontal qism kichraya boradi va kritik temperaturada izoterma sidirgʻa egri chiziqqa aylanadi. Bu izotermada faqat bitta burilish nuqtasi bor va u kritik nuqta hisoblanadi. Kritik temperaturadan yuqorida suyuqlik va bugʻ har qanday bosimda ham muvozanatda boʻlmaydi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Krivoy rog temir ruda havzasi** — dunyodagi ulkan temir ruda havzalaridan biri. Ukrainaning Dnepropetrovsk viloyatidagi Ingulets, Saksagan va Jyoltaya daryolari boʻylab joylashgan. Temir rudalarning sifati va zahiralari boʻyicha jahonda oldingi oʻrinlarda turadi. Eniga 2–7 km masofaga ega boʻlgan temirli havza NikoloKozelsk st-yasidan shim.ga tomon 100 km ga choʻzilgan.

Havzadagi rudali kvarsitlar temirga boy boʻlib, magnetitli va temirli kvarsit turlariga boʻlinadi. Birinchisida temirning miqdori 46—47% ni, temirli kvarsitlarda esa 25—45% ni tashqil qiladi. Temirli kvarsitlar saralanib, tarkibida 60% temir boʻlgan konsentratlar olinadi.

Ruda ochiq usulda (umumiy ishlab chiqarishning 80%) va yer osti uslubda qazib chiqariladi. Kondan yiliga 104 mln. t dan tovar rudasi qazib olinadi (1984). Ruda Ukraina qora metallurgiyasi ehtiyojlari uchun foydalaniladi hamda boshqa davlatlarga eksport qilinadi. Krivoy Rogda temir rudalar negizida kon va metallurgiya sanoati korxonalari bilan birgalikda, mashinasozlik, kokskimyo, oziq-ovqat, yengil sanoat korxonalari bir qancha ilmiy tadqiqot institutlarini oʻz ichiga oluvchi ixtisoslashgan sanoat majmuasi tashqil qilingan. Havzasi 1881-yildan boshlab oʻzlashtirilgan.

Adabiyotlar
-----------

* Volfson F. I. Druji n i n A. V. Glavneyshiye tipi rudnix mestorojdeniy, M. 1982.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Shirin chili sousi** (shuningdek **Tailand shirin chili sousi** sifatida ham tanilgan) , Tailandda nam chim kai deb nomlanadi taycha: *น้ำจิ้มไก่* . ; lit. " ) , Tailand , Afg'oniston , Malayziya va G'arb oshxonalarida mashhur chili sousi ziravoridir. U odatda qizil chili qalampiri ( ko'pincha Fresno chili , Tailand yoki qizil jalapeños ) , guruch sharob sirkasi , ba'zan sarimsoq , ba'zan baliq sousi va meva yoki tozalangan shakar yoki asal kabi tatlandırıcı tarkibiy qismdan tayyorlanadi. 

U qisqichbaqa tostlari , tuxum rulolariga , marul o'ramlari , tovuq qanotlari va buloqli rulolar kabi Evropa xitoy restorani taomlarida sho'ng'in sifatida mashhur. Uni shisha shaklida ham sotib olish mumkin. Avstraliya , Yangi Zelandiya , Yevropa , Kanada va Qo'shma Shtatlarda "shirin Tailand chili sousi "ko'plab do'konlar va supermarketlarda ziravor sifatida mavjud .

Yana qarang
-----------

* Chili yog'i, chili va yog'dan tayyorlangan ziravor, Osiyo taomlariga issiqlik qo'shadi
* Nam chim, turli xil Tailand soslari
* Nước chấm, shirin chili sousiga o'xshash ingredientlarga ega, ammo achchiq va sirkali, tuzi jihatidan kamroq shirin va qalin bo'lgan Vetnam sousi
* Nam phrik, turli xil Tailand chili pastalari
* Sriracha, chilidan tayyorlangan Tailand ziravor sousi, idishga issiqlik qo'shadi
* Cho'kishlar ro'yxati
* Soslar ro'yxati
* </img>

Ma'lumotnomalar
---------------

1. ↑  „"What Can I Serve With Sweet Chili Sauce?", www.GlobalPost.com". 5-may 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4-may 2014-yil.

Havolalar
---------

Sous retsepti

* Shirin chilli sousi uchun retsept Wayback Machine saytida arxivlandi (2022-12-04).

Ziravorlar Andoza:Condiments