**Yonayotgan oqindi**
=====================

Yonayotgan zaryadsizlanish-past bosimda gaz bilan to'ldirilgan tushirish trubkasida paydo bo'ladigan zaryadsizlanish (taxminan 0, m simob ustuni). Bir necha ming volt kuchlanishda. U, xususan, lyuminestsent lampalarda qo'llaniladi. **Yonayotgan** razryad gazlardagi statsionar mustaqil elektr razryadining bir turi. Odatda past gaz bosimi va past oqim bilan hosil bo'ladi. Oqim oqimining ko'payishi bilan u yoy zaryadiga o'tadi.

Gazlardagi statsionar bo'lmagan (impulsli) elektr razryadlaridan farqli o'laroq, yonish razryadining asosiy xususiyatlari vaqt o'tishi bilan nisbatan barqaror bo'lib qoladi.

Ko'pchilik uchun tanish bo'lgan yonib ketishning odatiy namunasi neon chiroqning porlashidir.

### Qabul qilish

Gaz chiqindilarini modellashtirish uchun eng oddiy qurilma muhrlangan shisha naycha bo'lib, uning uchlarida elektrodlar lehimlanadi. Quvurda vakuum nasosiga ulangan drenaj mavjud. Elektrodlar bir necha ming voltli doimiy oqim manbaiga ulangan. Kuchlanish manbai yoqilgandan va vakuum pompasi ishga tushirilgandan so'ng quyidagi hodisalar sodir bo'ladi:

1. Atmosfera bosimida quvur ichidagi gaz qorong'i bo'lib qoladi, chunki qo'llaniladigan bir necha ming voltli kuchlanish uzoq gaz oralig'ini teshish uchun etarli emas.

2. Gaz bosimi etarlicha pasayganda, naychada porlab turgan yoy oqimi paydo bo'ladi. U ikkala elektrodni bog'laydigan ingichka shnurga o'xshaydi (havoda — qirmizi rangda, boshqa gazlarda — boshqa ranglarda). Bunday holatda gaz ustuni oqimni yaxshi o'tkazadi.

3. Gazni yanada pompalaganda, porlab turgan shnur xiralashadi va kengayadi va porlash deyarli butun naychani to'ldiradi. Bu yonayotgan oqindi. Simob millimetrining o'ndan bir necha qismida (yuzlab Paskal) gaz bosimi bilan tushirish trubaning deyarli butun hajmini to'ldiradi. Razryadning porlashi notekis taqsimlangan. Katod yaqinida qorong'u katod bo'shlig'i mavjud, anodda yorqin musbat ustun bor, uning uzunligi bosimga bog'liq.

### Tuzilishi

Razryadning quyidagi ikkita asosiy qismi ajratiladi: 1) quyuq katod bo'shlig'i deb ataladigan katodga ulashgan yoritilmagan qism; 2) anodning o'ziga qadar trubaning qolgan qismini to'ldiradigan gazning yorqin ustuni. Razryadning bu qismi ijobiy ustun deb ataladi. Muayyan bosimda musbat ustun qatlamlar deb ataladigan qorong'u bo'shliqlar bilan ajratilgan alohida qatlamlarga bo'linishi mumkin.

### Mexanizm

Yonish paytida gaz kuchli ionlanishi tufayli elektr tokini yaxshi o'tkazadi. Yonayotgan zaryadsizlanishda gazning ionlanishining sabablari yuqori harorat yoki kuchli elektr maydoni ta'sirida katoddan elektron emissiyasi, katod tomonidan chiqarilgan va anod tomon uchadigan erkin elektronlar tomonidan elektron zarba bilan gaz molekulalarining keyingi ionlanishi, shuningdek katoddan elektronlarning ikkilamchi elektron emissiyasi.musbat zaryadlangan gaz ionlari tomonidan katodni bombardimon qilish natijasida kelib chiqadi. Shunday qilib, zaryadsizlanish dielektrik gaz uzilish kuchlanishidan ancha past bo'lgan kuchlanish bilan o'zini o'zi qo'llab-quvvatlashi mumkin.

### Ilova

Yonayotgan zaryadsizlangan quvurlar yorug'lik manbai-gaz chiqarish lampalari sifatida amaliy qo'llaniladi. Yoritish uchun lyuminestsent lampalar tez — tez ishlatiladi, unda zaryadsizlanish simob bug'ida sodir bo'ladi va ko'rinmas ultrabinafsha nurlanish lyuminestsent moddalar qatlami-lampochkaning devorlari va lampochkaning ichki qismini qoplaydigan fosfor tomonidan so'riladi. Ultraviyole nurlanish ta'siri ostida fosfor porlaydi, natijada spektral xususiyatlari bo'yicha kunduzgi yorug'likka yaqin yorug'lik (lyuminestsent lyuminestsent lampalar) paydo bo'ladi. Bunday lampalar "tabiiy" yoritishga yaqin (lekin akkor lampalar kabi doimiy spektr emas) beradi. Floresan lampalar chiqaradigan yorug'lik spektri spektrning qizil, yashil va ko'k qismlarida bir qator spektral chiziqlarni, ba'zi bir intensivlikdagi gazlarni va ba'zi spektral chiziqlarni o'z ichiga oladi. Ko'rinadigan nurlanish energiyasi spektrning ushbu tor diapazonlari bo'ylab taqsimlanadi.

Floresan lampalar akkor lampalarga qaraganda ancha tejamkor (3-4 baravar) (ikkinchisida energiyaning 95% gacha inson ko'ziga ko'rinmaydigan spektrning infraqizil qismida chiqariladi).



1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil