**Palomar rasadxonasi** — Palomar togʻ tizmasidagi San-Diego okrugidagi (Kaliforniya, AQSh) astronomik tadqiqot observatoriyasi. U Kaliforniya Texnologiya Institutiga (Caltech) tegishli va boshqariladi. Rasadxonadagi tadqiqot vaqti Caltech va uning tadqiqot hamkorlariga, jumladan, Jet Propulsion Laboratory (JPL), Yel universiteti va Xitoy Milliy Optik Observatoriyalariga beriladi.

Rasadxonada bir nechta teleskoplar, jumladan 200 duymli Hale teleskopi, 48 duymli Samuel Oschin teleskopi (Zwicky Transient Facility, ZTF ga bagʻishlangan), Palomar 60 duymli Teleskopi va 30 santimetrli Gattini-IR teleskopi. Foydalanishdan chiqarilgan asboblar qatoriga Palomar sinovli interferometri va rasadxonadagi birinchi teleskoplar, 18 duymli 1936-yildagi Shmidt kamerasi kiradi.

Tarixi
------

 Palomar togʻ rasadxonasi 1948-yilgi Amerika shtampida aks ettirilgan
Palomar rasadxonasini yaratgan astronom George Ellery Hale ketma-ket toʻrt marta dunyodagi eng katta teleskopni qurdi. U 1928-yilda 200 duymli Palomar reflektori nima ekanini izohlagan maqolani nashr etdi; Hale ushbu maqolani 1928-yil 16-aprelda Rockefeller jamgʻarmasining Xalqaro Taʼlim Kengashiga (keyinchalik Umumiy Taʼlim Kengashiga kiritilgan) maktubi bilan kuzatib, u ushbu loyihani moliyalashtirishni soʻradi. Hale oʻz maktubida shunday dedi:

*"Ilm-fanni rivojlantirishning hech bir usuli yangi va kuchliroq tadqiqot usullarilarini ishlab chiqish kabi samarali emas. Kattaroq teleskop nafaqat yorugʻlik kosmosga kirib borishi va fotografiyani oʻzgartirish qobiliyatini oshirishga yordam beradi, balki asosan fizika va kimyodagi soʻnggi fundamental yutuqlardan olingan gʻoyalar va qurilmalarni qoʻllashga imkon beradi".*

### Hale teleskopi

200 duymli teleskop astronom va teleskop quruvchi George Ellery Hale sharafiga nomlangan. U Caltech tomonidan 6 dollarga qurilgan. George McCauley boshchiligida Corning Glass Works tomonidan ishlab chiqarilgan Pyrex blankasidan foydalangan holda Rockefeller jamgʻarmasining million granti hisobiga qurildi. Doktor J.A Anderson 1930-yillarning boshlarida tayinlangan dastlabki loyiha menejeri edi. Teleskop (oʻsha paytdagi dunyodagi eng katta) birinchi nurni 1949-yil 26-yanvarda NGC 2261 nishonga olgan. Amerikalik astronom Edwin Powell Hubble teleskopdan foydalangan birinchi astronom edi.

200 duymli teleskop 1949-yildan 1975-yilgacha Rossiyaning BTA-6 teleskopi yaratilguncha dunyodagi eng katta teleskop edi. Astronomlar Hale teleskopidan foydalanib, kosmologik masofalarda kvazarlar (faol galaktik yadrolar deb nomlanishi kerak boʻlgan narsalarning kichik toʻplami) deb nomlangan uzoq obyektlarni topdilar. Ular yulduzlar populyatsiyalarining kimyosini oʻrganishdi, bu koinotdagi elementlarning kelib chiqishi kabi yulduz nukleosintezini tushunishga olib keldi va minglab asteroidlarni kashf etdi. Corning Glass Works (hozirgi Corning Incorporated) Nyu-Yorkning Korning shahridagi Korning jamoat kollejida teleskopning oʻndan bir oʻlchamli muhandislik modeli kamida bitta kichik sayyora — 34419 Corning sayyorasini kashf qilish uchun ishlatilgan.

### Arxitektura va dizayn

 Hale teleskop gumbazi
Russell W. Porter rasadxona binolarining Art Deco arxitekturasini, jumladan, 200 duymli Hale teleskopining gumbazini ishlab chiqdi. Porter, shuningdek, Hale teleskopi va Shmidt kameralarining texnik dizaynining koʻp qismi uchun masʼul boʻlib, bir qator tasavvurlar muhandislik chizmalarini ishlab chiqardi. Porter koʻplab muhandislar va Caltech qoʻmitasi aʼzolari bilan hamkorlikda dizaynlar ustida ishladi.

Max Mason qurilishni boshqargan va Theodore von Karman muhandislik bilan shugʻullangan.

### Direktorlar

* Ira Sprague Bowen, 1948-1964
* Horace Welcome Babcock, 1964-1978
* Maarten Schmidt, 1978-1980
* Gerry Neugebauer, 1980-1994
* James Westphal 1994-1997
* Wallace Leslie William Sargent, 1997-2000
* Richard Ellis, 2000-2006
* Shrinivas Kulkarni, 2006-2018
* Jonas Zmuidzinas, 2018-hozirgacha

### Palomar rasadxonasi va yorugʻlikning ifloslanishi

Janubiy Kaliforniyaning atrofidagi mintaqalarning aksariyati rasadxonaga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan yorugʻlik ifloslanishini kamaytirish uchun himoyalangan yoritishni qabul qildi.

Teleskoplar va asboblar
-----------------------

 Hale teleskop gumbazi
 Hale teleskopining komponenti
* 200 duymli (5,1 m) Hale teleskopi birinchi marta 1928-yilda taklif qilingan va 1948-yildan beri ishlaydi. Bu 45 yil davomida dunyodagi eng katta teleskop edi
* 60 duymli (1,5 m) aks ettiruvchi teleskop Oskar Mayer binosida joylashgan boʻlib, toʻliq robotlashtirilgan holda ishlaydi. Teleskop 1970-yilda ishga tushdi va Palomar astronomlari uchun osmonga kirishni kengaytirish uchun qurilgan. Eʼtiborga molik yutuqlar orasida 60 duymli teleskop birinchi jigarrang mitti sayyorani kashf qilish uchun ishlatilgan. 60 duymli teleskopda hozirda ZTF vaqtinchalik kuzatuvi va tasnifining bir qismi sifatida ishlatiladigan SED Machine integral maydon spektrograf asbobi mavjud
* 48 duymli (1,2 m) Samuel Oschin teleskopi (Schmidt Camera) 1938-yilda ishlab chiqilgan va teleskop 1948-yilda birinchi nurni koʻrgan. U dastlab 48 duymli Shmidt deb nomlangan va 1986-yilda Samuel Oschinga bagʻishlangan Koʻpgina muhim yutuqlar orasida Oschinning kuzatishlari muhim mitti sayyoralar Eris va Sedna kashf qilinishiga olib keldi. Erisning kashfiyoti xalqaro astronomiya hamjamiyatida munozaralarni boshladi, bu esa 2006-yilda Plutonni mitti sayyora sifatida qayta tasniflanishiga olib keldi. Oschin hozirda toʻliq robotlashtirilgan holda ishlaydi va ZTF loyihasi uchun kashfiyot mexanizmi boʻlgan 570 million pikselli ZTF Kamera ga ega.
* 40 duymli (1,0 m) WINTER (Keng maydonli infraqizil vaqtinchalik tadqiqotchi) 1x1 darajali robot teleskop 2021-yildan beri ishlaydi. LIGO tomonidan aniqlangan ikkilik neytron yulduzlari (BNS) qoʻshilish qoldiqlarida r-jarayon materialini aniqlashga alohida eʼtibor qaratilib, koʻrish cheklangan vaqtli infraqizil (IQ) osmonni oʻrganishga bagʻishlangan. Asbob Y, J va qisqa H (Hs) diapazonida InGaAs datchiklarining uzun toʻlqinli kesimiga sozlangan, toʻlqin uzunligi 0,9 — 1,7 mikron oraligʻini qamrab oladi.

### Ishdan olingan asboblar

* 18 duymli Shmidt kamerasi 1936-yilda Palomarda birinchi operatsion teleskop boʻldi. 1930-yillarda Fritz Zwicky va Walter Baade Palomarda kuzatuv teleskoplarini qoʻshishni qoʻllab-quvvatladilar va 18 duym Shmidt konseptsiyasini namoyish qilish uchun ishlab chiqilgan. Zwiky boshqa galaktikalarda 100 dan ortiq oʻta yangi yulduzlarni kashf qilish uchun 18 duymdan foydalangan. Shoemaker-Levy 9 kometasi ushbu asbob yordamida 1993-yilda kashf etilgan. Oʻshandan beri u foydalanishdan chiqarilgan va kichik muzey / tashrif buyuruvchilar markazida namoyish etilgan.
* Palomar Testbed Interferometer (PTI) koʻp teleskopli asbob boʻlib, yulduzlarning koʻrinadigan oʻlchamlari va nisbiy pozitsiyalarini yuqori burchak oʻlchamlari bilan oʻlchaydi. Yorqin yulduzlarning koʻrinadigan oʻlchamlari va baʼzi hollarda shakllari PTI bilan oʻlchangan, shuningdek, bir nechta yulduz tizimlarining koʻrinadigan orbitalari. PTI 1995-yildan 2008-yilgacha ishlagan.
* Sleuth nomi bilan ham tanilgan Palomar Planet Search Teleskopi (PPST) 0.1 m (3.9 in) edi. 2003-yildan 2008-yilgacha ishlagan robot teleskop. U tranzit usuli yordamida boshqa yulduzlar atrofida sayyoralarni qidirishga bagʻishlangan edi. U Lowell rasadxonasi va Kanar orollarida Trans-Atlantik ekzosayyora tadqiqoti (TrES) doirasida teleskoplar bilan birgalikda ishlagan

Tadqiqot
--------

 Hozirda foydalanishdan chiqarilgan 18 duymli Shmidt kamerasi
Palomar rasadxonasi faol tadqiqot obyekti boʻlib qolmoqda, har bir tunda bir nechta teleskoplar ishlaydi va keng koʻlamli tadqiqot mavzularini oʻrganadigan katta xalqaro astronomlar hamjamiyatini qoʻllab-quvvatlaydi.

Hale teleskopi faol tadqiqotda qoʻllanib qolmoqda va turli xil optik va yaqin infraqizil spektrometrlar va bir nechta fokuslarda tasvirlash kameralaridan iborat turli asboblar toʻplami bilan ishlaydi. Hale shuningdek, yaqin infraqizilda difraksiya bilan cheklangan tasvirni taʼminlash uchun koʻp bosqichli, yuqori tartibli adaptiv optika tizimi bilan ishlaydi Hale bilan bogʻliq tarixiy fanning asosiy natijalariga Hubble oqimini kosmologik oʻlchash, faol galaktik yadrolarning kashshofi sifatida kvazarlarning kashf etilishi va yulduz populyatsiyalari va yulduz nukleosintezini oʻrganish kiradi.

Oschin va 60 duymli teleskoplar robotik tarzda ishlaydi va birgalikda asosiy vaqtinchalik astronomiya dasturini, Zwicky Transient Facility dasturini qoʻllab-quvvatlaydi.

Oschin astronomik kashfiyotlarni osonlashtirish uchun yaratilgan va koʻplab mashhur astronomik tadqiqotlarda ishlatilgan.

### Hozirgi tadqiqot

200 duymli Xeyl teleskopi boʻyicha joriy tadqiqot dasturlari kuzatilishi mumkin boʻlgan koinot diapazonini qamrab oladi, jumladan, Yerga yaqin asteroidlar, tashqi Quyosh tizimi sayyoralari, Kuiper belbogʻi obyektlari, yulduz shakllanishi, ekzosayyoralar, qora tuynuklar va rentgen nurlari bilan bogʻliq tadqiqotlar, oʻta yangi yulduzlar va boshqa vaqtinchalik manbalarni kuzatish va kvazarlar / Faol Galaktik yadrolar.

Tashrif va jamoatchilikni jalb qilish
-------------------------------------

 Palomar rasadxonasidagi Greenway tashrif buyuruvchilar markazi, sovgʻa doʻkoni bilan
Palomar rasadxonasi shuningdek, oʻz muzeyiga ega — Greenway tashrif buyuruvchilar markazi rasadxona va astronomiyaga oid eksponatlarni oʻz ichiga olgan, sovgʻalar doʻkoni va davriy ommaviy tadbirlarga mezbonlik qiladi.

Observatoriyaga sayohat qila olmaydiganlar uchun Palomar saytdagi barcha yirik tadqiqot teleskoplariga, Greenway markaziga virtual kirishni taʼminlaydigan keng qamrovli virtual sayohatni taqdim etadi va qoʻshimcha kontekstni taʼminlash uchun keng oʻrnatilgan multimediaga ega. Xuddi shunday observatoriya ham keng qamrovli veb-sayt va YouTube kanalini faol ravishda olib boradi.

Observatoriya Kaliforniya shtatining San-Diego okrugi shimolidagi shtat yoʻnalishi boʻyicha 76-sonli yoʻnalishda joylashgan boʻlib, San-Diego shahar markazidan ikki soatlik yoʻl va Los-Anjeles markazidan (UCLA, LAX aeroporti) uch soatlik masofada joylashgan. Yaqin atrofdagi Palomar lagerida qolganlar Palomar rasadxonasiga 2.2 milya (3.5 km) piyoda sayohat qilishlari mumkin.

Manbalar
--------

1. ↑  „Home". *english.nao.cas.cn*.
2. ↑  „The 200-inch Hale Telescope".
3. ↑  „The 48-inch Samuel Oschin Telescope".
4. ↑  „Home". *ztf.caltech.edu*.
5. ↑  „The 60-inch Telescope".
6. ↑  „Gattini IR".
7. ↑  „George Ellery Hale | American astronomer" (en). *Encyclopedia Britannica*. Qaraldi: 20-mart 2020-yil.
8. ↑  "60th Anniversary of Hale Telescope, "*365 Days of Astronomy* (podcast). January 26, 2009.
9. ↑  *June 2014.* „Palomar Observatory: Facts & Discoveries" (en). *Space.com* (20-iyun 2014-yil). Qaraldi: 6-aprel 2020-yil.
10. ↑  „Palomar Observatory | observatory, California, United States" (en). *Encyclopedia Britannica*. Qaraldi: 6-aprel 2020-yil.
11. ↑  „Palomar, After 50 Years" (en-US). *San Diego History Center | San Diego, CA | Our City, Our Story*. Qaraldi: 6-aprel 2020-yil.
12. ↑  „Caltech Astronomy – The 200-inch Hale Telescope".  Caltech Astronomy. Qaraldi: 9-dekabr 2014-yil.
13. ↑  „Caltech Astronomy – The 60-inch Telescope".  Caltech Astronomy. Qaraldi: 9-dekabr 2014-yil.
14. ↑  „SEDM documentation". Qaraldi: 29-iyul 2020-yil.
15. ↑  Blagorodnova, Nadejda (March 2018). "The SED Machine: A Robotic Spectrograph for Fast Transient Classification". *Publications of the Astronomical Society of the Pacific* **130** (985): 035003. doi:10.1088/1538-3873/aaa53f. .
16. ↑  „Caltech Astronomy – Samuel Oschin Telescope".  Caltech Astronomy. Qaraldi: 9-dekabr 2014-yil.
17. ↑  „Caltech Astronomy – Discoveries from Palomar Observatory's 48-inch Samuel Oschin Telescope".  Caltech Astronomy. Qaraldi: 9-dekabr 2014-yil.
18. ↑   [*formatsiz URL PDF*]
19. ↑  Frostig, Danielle; Baker, John W.; Brown, Joshua; Burruss, Rick; Clark, Kristin; Fżrész, Gábor; Ganciu, Nicolae; Hinrichsen, Erik *et al*. (2020). Evans, Christopher J; Bryant, Julia J; Motohara, Kentaro. eds. "Design requirements for the Wide-field Infrared Transient Explorer (WINTER)". *Proceedings of the SPIE* **11447**: 113. doi:10.1117/12.2562842. ISBN 9781510636811.. Qaraldi: 2021-10-18. Palomar rasadxonasi]]
20. ↑  „Caltech Astronomy – The 18-inch Schmidt Telescope".  Caltech Astronomy. Qaraldi: 9-dekabr 2014-yil.
21. ↑  „Greenway Visitor Center".
22. ↑  „Caltech Astronomy – Palomar Testbed Interferometer (PTI)".  Caltech Astronomy. Qaraldi: 9-dekabr 2014-yil.
23. ↑  „Caltech Astronomy – Sleuth: The Palomar Planet Finder".  Palomar Skies (30-oktabr 2009-yil). Qaraldi: 9-dekabr 2014-yil.
24. ↑  „The 200-inch Hale Telescope".
25. ↑  JPL: „Planet-Hunting Method Succeeds at Last." Wayback Machine saytida arxivlandi (2022-02-01). May 28, 2009.
26. ↑  „Greenway Visitor Center".
27. ↑  „Home". *store.palomar.caltech.edu*.
28. ↑  „Greenway Talk Series".
29. ↑  „Virtual Tour".
30. ↑  „Welcome to Palomar Observatory".
31. ↑  „Palomar Observatory - YouTube". *YouTube*.
32. ↑  „Driving Directions to Palomar Observatory".
33. ↑  „Observatory Trail in Cleveland National Forest". *hikespeak.com*.  Hikespeak. Qaraldi: 28-mart 2017-yil.