**ACT** (American College Testing qisqartmasi) - Qo'shma Shtatlardagi kollejga kirish uchun qo'llaniladigan standartlashtirilgan testdir. Hozirda u xuddi shu nomdagi notijorat tashkilot ACT tomonidan boshqariladi. ACT testi to'rtta akademik mahorat sohasini qamrab oladi: ingliz tili, matematika, o'qish (reading) va ilmiy fikrlash. Shuningdek, u ixtiyoriy to'g'ridan-to'g'ri insho yozish testini taklif qiladi. U Qo'shma Shtatlardagi barcha to'rt yillik kollej va universitetlar, shuningdek, AQShdan tashqaridagi 225 dan ortiq universitetlar tomonidan qabul qilinadi. Asosiy to'rtta ACT test bo'limi 1-36 shkala bo'yicha individual ravishda baholanadi va kompozit ball (to'rt qismning yaxlitlangan butun soni o'rtacha) taqdim etiladi.

ACT birinchi marta 1959-yil noyabr oyida Ayova universiteti professori Everett Franklin Lindkvist tomonidan Scholastic Aptitude Test (SAT) ga raqobatchi sifatida kiritilgan. ACT dastlab to'rtta testdan iborat edi: ingliz tili, matematika, ijtimoiy fanlar va tabiiy fanlar. Biroq 1989-yilda ijtimoiy fanlar testi o’qish(reading) bo'limiga (ijtimoiy fanlar bo'limini o'z ichiga olgan) o'zgartirildi va tabiiy fanlari testi ilmiy faktlarni yodlashdan farqli ravishda muammoni hal qilish ko'nikmalariga ko'proq e'tibor qaratilib, "Ilmiy fikrlash" testi deb o'zgartirildi. 2005-yil fevral oyida ACTga ixtiyoriy insho yozish Testi qo'shildi. 2017-yilning kuziga kelib, kompyuterga asoslangan ACT testlari AQSHning cheklangan maktab tumanlarida maktab kuni sinovlari uchun mavjud boʻlib, 2018-yilning kuzida yanada kengroq boʻlishi kutilmoqda. ACT tashkil etilganidan buyon imtihon topshiruvchilar sonining bosqichma-bosqich o'sishi kuzatildi va 2012-yilda ACT jami imtihon topshiruvchilar orasida birinchi marta SATdan o'zib ketdi; o'sha yili 1,666,017 talaba ACT va 1,664,479 talaba SATni topshirdi.

**Funktsiya**

ACT tashkiloti ta'kidlashicha, ACT baholash o'rta maktab o'quvchilarining umumiy ta'lim rivojlanishi va ularning to'rtta malaka sohasini qamrab oladigan ko'p tanlov testlari bilan kollej darajasidagi ishlarni bajarish qobiliyatini o'lchaydi: ingliz tili, matematika, o'qish(reading) va fan. Ixtiyoriy yozish testi qisqa inshoni rejalashtirish va yozish mahoratini oʻlchaydi. Xususan, ACT uning ballari "kollejga tayyorlik" ko‘rsatkichini ta’minlashini va har bir subtestdagi ballar ingliz tili, algebra, ijtimoiy fanlar, gumanitar fanlar va biologiya bo‘yicha kirish darajasidagi kollej kurslaridagi ko‘nikmalarga mos kelishini ta’kidlaydi. 2003-yilda ACT tashkiloti tomonidan o'tkazilgan tadqiqotga ko'ra, talabaning ACT kompozit balli va uning kollej diplomiga ega bo'lish ehtimoli o'rtasida bog'liqlik bor edi.

Sinovni ishlab chiqish uchun ACT Amerika Qo'shma Shtatlaridagi o'rta va o'rta maktablarda o'qitish maqsadlarini o'z ichiga oladi, 7–12-sinflarda o'qitiladigan fanlar uchun tasdiqlangan darsliklarni ko'rib chiqadi va o'qituvchilardan bilim ko'nikmalari o'rta ta'limdan keyingi ta'limda muvaffaqiyatga taalluqli bo'lgan so'rovlarni o'tkazadi. ACT birinchi kurs talabalari GPAni bashorat qilish, turli o'rta maktablar GPAlarni tenglashtirish va ta'lim yutuqlarini o'lchashda o'tkazilgan tadqiqotlarni jamlagan texnik qo'llanmani nashr etadi.

Kollejlar ACT va SAT dan foydalanadilar, chunki Amerika federalizmi, mahalliy nazorat, xususiy, masofaviy, uyda o'qiydigan talabalarning ko'pligi va kollejga qat'iy kirishning yo'qligi sababli AQSh o'rta maktablari o'rtasida moliyalashtirish, o'quv dasturlari, baholash va qiyinchiliklarda jiddiy farqlar mavjud. ba'zi boshqa mamlakatlarda qo'llaniladigan imtihon tizimi. ACT ballari o'rta maktab rekordini to'ldirish va qabul xodimlariga mahalliy ma'lumotlarni (masalan, kurs ishi, baholar va sinf darajasi kabi) milliy nuqtai nazardan joylashtirishga yordam berish uchun ishlatiladi.

Kollejlarning ko'pchiligi SAT yoki ACT imtihonlarini afzal ko'rmaydi va ikkalasini ham qabul qiladi, ko'pchilik qabul bo'limi xodimlari tomonidan bir xil munosabatda bo'ladi. "AQShdagi Uni" ma'lumotlariga ko'ra, talabalardan SAT fanidan imtihonlarini topshirishni talab qiladigan kollejlar, nomzodning SAT yoki ACT ni topshirganidan qat'i nazar, buni amalga oshiradilar; ammo ba'zi kollejlar SAT fan testlari o'rniga ACTni qabul qiladilar.  va ba'zilari SAT fanidan test o'rniga ixtiyoriy ACT Writing bo'limini qabul qiladilar.

Ko'pgina kollejlar ACT ballarini qabul qilish jarayonida faqat bitta omil sifatida ishlatadilar. ACT qabul qilish ballarining namunasi shuni ko'rsatadiki, 75 foizli kompozit ball to'rt yillik davlat muassasalarida 24,1 va xususiy to'rt yillik institutlarda 25,3 ni tashkil etdi.

Bundan tashqari, ba'zi shtatlar va alohida maktab tumanlari o'quvchilarning o'qishini yoki maktablarning ish faoliyatini baholash uchun ACTdan foydalanganlar, bu esa barcha o'rta maktab o'quvchilaridan kollejga bog'langanligidan qat'i nazar, ACT ni topshirishni talab qiladi. Kolorado va Illinoys 2001-yilda ACTni majburiy sinov dasturining bir qismi sifatida birinchi bo'lib kiritdilar. Keyingi yillarda boshqa shtatlar ham shunga ergashdilar. 2018-2019 o'quv yilida 13 shtat barcha davlat maktablarining 11-sinf o'quvchilariga ACT testini o'tkazadi va yana oltita shtat tumanlar uchun tanlov yoki tanlov sifatida ACT test ma'muriyatini moliyalashtiradi.

ACT ballari talabaning Amerika oliy o'quv yurtlariga qabul qilinishini aniqlashda aniq qanday yordam berishi, odatda, individual muassasa tomonidan hal qilinadigan masala bo'lsa-da, ba'zi xorijiy davlatlar ACT (va SAT) ballarini egalari yoki yo'qligini aniqlashda huquqiy mezon qilib qo'yganlar. Amerikaning o'rta maktab diplomlari davlat universitetlariga qabul qilinadi.

Amerika Qoʻshma Shtatlarining ushbu xaritasida 2021-yilda ACT dan (koʻk rangda) koʻproq qariyalar SAT topshirgan shtatlar va SATdan (qizil rangda) koʻproq qariyalar ACT topshirgan shtatlarda koʻrsatilgan.

ACT Amerika Qo'shma Shtatlarining O'rta G'arbiy, Rokki tog'i va janubida kengroq qo'llaniladi, SAT esa Sharqiy va G'arbiy sohillarda ko'proq mashhur. Biroq, so'nggi paytlarda ACT Sharqiy qirg'oqda ko'proq qo'llanilmoqda. Kollejlar tomonidan ACTdan foydalanish SAT samaradorligi va adolatliligiga oid turli tanqidlar natijasida ortdi.

**Format**

ACTning talab qilinadigan qismi to'rtta ko'p tanlovli fan testlariga bo'lingan: ingliz tili, matematika, o'qish va ilmiy fikrlash. Mavzu bo'yicha test ballari 1 dan 36 gacha; barcha ballar butun sonlardir. Ingliz tili, matematika va o'qish testlarida ham 1 dan 18 gacha bo'lgan pastki ball mavjud (mavzu bo'yicha ball quyi ballar yig'indisi emas). Bundan tashqari, ixtiyoriy yozma imtihon topshirayotgan talabalar 2 dan 12 gacha boʻlgan yozma ball oladi (bu avvalgi 1–36 ball oraligʻidagi oʻzgarishdir); yozma ball kompozit ballga ta'sir qilmaydi. 2015-yil sentabrigacha ingliz tili/yozish boʻyicha birlashtirilgan ball mavjud boʻlib, u 36 balllik Ingliz tili testi balli va 12 balllik Yozish pastki ballining 36 ball kombinatsiyasidan iborat edi. ACT Ingliz tili/yozish boʻyicha birlashtirilgan ballni chiqarib tashladi va ikkita yangi birlashtirilgan ballarni qoʻshdi: ELA (ingliz tili, oʻqish va yozish ballarining oʻrtachasi) va STEM (matematik va fan boʻyicha oʻrtacha ball). Yozish, ELA va STEM ballari uchun bu oʻzgarishlar 2015-yil sentabr oyidagi testdan boshlab kuchga kirdi.

Har bir toʻgʻri javob berilgan savolga bitta xom ball toʻgʻri keladi va testning koʻp variantli qismlarida notoʻgʻri javoblarni belgilash uchun jarima yoʻq; talaba noto'g'ri javoblar tufayli o'z ballini kamaytirmasdan barcha savollarga javob berishi mumkin. Bu noto'g'ri javoblar uchun jazolarni bekor qiluvchi bir nechta AP testlariga parallel. Natijani yaxshilash uchun talabalar testni qayta topshirishlari mumkin: ACTni qayta topshirgan talabalarning 55 foizi o'z ballarini yaxshilaydi, 22 foizi bir xil ball oladi va 23 foizi ballari pasayganini ko'radi.

**Ingliz**

Birinchi bo'lim 45 daqiqalik ingliz tilidan foydalanish, jumla tuzilishi va ritorik ko'nikmalarni o'z ichiga olgan testdir. 75 savoldan iborat test sahifaning bir tomonida tagiga chizilgan turli bo'limlari va sahifaning boshqa tomonida chizilgan qismlarni to'g'rilash variantlari bo'lgan beshta parchadan iborat. Xususan, savollar foydalanish va mexanikaga - vergullar, apostroflar, (noto'g'ri joylashtirilgan/osilib qo'yilgan) modifikatorlar, ikki nuqta, bo'laklar va qo'shimchalar kabi masalalarga, shuningdek, ritorik mahoratga - uslub (aniqlik va qisqalik), strategiya, o'tishlar va tashkil etish (paragrafdagi jumlalar va parchadagi paragraflar) va jumla tuzilishi - gaplarni stilistik va grammatik jihatdan to'g'ri tuzish.

**Matematika**

Ikkinchi bo'lim 60 daqiqali, 60 savolli matematika testi bo'lib, savollarning odatdagi taqsimoti taxminan 14 ta pre-algebra, 10 ta elementar algebra, 9 ta oraliq algebra, 14 ta tekislik geometriyasi, 9 ta koordinata geometriyasi va 4 ta elementar trigonometriya savollarini o'z ichiga oladi.  Biroq, savol mavzularining taqsimlanishi testdan testga farq qiladi. Savollarning qiyinligi odatda yuqoriroq savollar soniga erishganingizda ortadi. Kalkulyatorlarga faqat ushbu bo'limda ruxsat beriladi. Kalkulyator talablari SAT dan qattiqroq, chunki kompyuter algebra tizimlariga (masalan, TI-89) ruxsat berilmaydi; ammo, ACT shovqin chiqaradigan (lekin o'chirib qo'yilishi kerak) qog'oz lentali kalkulyatorlarga ruxsat beradi yoki SAT ruxsat bermaydigan ma'lum "o'zgartirishlar" (ya'ni, aytib o'tilgan xususiyatlarni o'chirib qo'yish) bilan quvvat simlariga ega. TI-83 va TI-84 kabi standart grafik kalkulyatorlarga ruxsat beriladi. TI-Nspire oilasida standart va CX versiyalariga ruxsat beriladi, CX CAS esa ruxsat etilmaydi. Bu bitta bo'lim bo'lib, har bir savol uchun to'rtta emas, beshta javob varianti mavjud.

**O'qish**

O'qish bo'limi 35 daqiqa, 40 savoldan iborat bo'lib, to'rt qismdan iborat bo'lib, ulardan uchtasida bitta uzun nasriy parcha, ikkinchisida esa ikkita qisqaroq nasriy qism mavjud. Parchalar birinchi yil kollej o'quv dasturida tez-tez uchraydigan matn darajalari va turlarini ifodalaydi. Ushbu o'qish testi ko'nikmalarni uchta umumiy toifada baholaydi: asosiy g'oyalar va tafsilotlar, hunarmandchilik va tuzilish, bilim va g'oyalar integratsiyasi. Test savollari, odatda, talabalardan aniq aytilgan narsalarga ishora qiluvchi matnlardan ma'no chiqarishni yoki yashirin ma'nolarni aniqlash uchun fikr yuritishni so'raydi. Xususan, savollar asosiy g'oyalarni aniqlash uchun murojaat qilish va fikr yuritish qobiliyatlaridan foydalanishni so'raydi; muhim tafsilotlarni topish va izohlash; voqealar ketma-ketligini tushunish; taqqoslash; sabab-oqibat munosabatlarini tushunish; kontekstga bog‘liq bo‘lgan so‘zlar, iboralar va gaplarning ma’nosini aniqlash; umumlashtirishlarni chizish; muallif yoki hikoyachining ovozi va usulini tahlil qiladi.

**Fan**

Fan bo'yicha test 35 daqiqa, 40 savoldan iborat. Har birida ettita bo'lakdan keyin beshdan ettigacha savol bor. Parchalar uch xil formatga ega: ma'lumotlarni taqdim etish, tadqiqot xulosasi va qarama-qarshi fikrlar. Ilgari format juda bashorat qilinadigan bo'lsa-da (ya'ni har doim har biridan keyin 5 ta savoldan iborat uchta Ma'lumotni taqdim etish bo'limi, har birida oltita savoldan iborat 3 ta tadqiqot xulosasi va 7 ta savoldan iborat bir qarama-qarshi nuqtai nazardan parcha bo'lgan), bo'laklar soni 7 dan 6 gacha qisqartirildi, har bir o'tish turi sonida ko'proq o'zgaruvchanlik paydo bo'la boshladi. Ammo hozirgacha har doim faqat bitta qarama-qarshi nuqtai nazar bor. Bu o'zgarishlar juda yaqinda bo'lib, ular haqida hozircha yagona havola ACT veb-saytida yaqinda e'lon qilingan amaliyot testida keltirilgan.

**Yozish**

Imtihon oxirida har doim qo'llaniladigan ixtiyoriy yozish bo'limi 40 daqiqani tashkil qiladi (2015-yil sentyabr oyidagi dastlabki 30 daqiqalik vaqt chegarasidan ko'payadi). Muayyan insho tuzilishi talab qilinmasa-da, insholar berilgan taklifga javob berishlari kerak; Ko'rsatmalar keng ijtimoiy masalalarga (to'g'ridan-to'g'ri o'smirlarga tegishli bo'lgan eski maslahatlardan o'zgartirish) tegishli bo'lib, talabalar berilgan uch xil nuqtai nazarni tahlil qilishlari va ularning fikrining ushbu nuqtai nazarga qanday bog'liqligini ko'rsatishlari kerak. Insho qo'shma ball yoki ingliz tili bo'limi balliga ta'sir qilmaydi; u faqat alohida yozma ball sifatida beriladi va ELA balliga kiritiladi. Ikkita o'qitilgan o'quvchi to'rt xil toifadagi har bir inshoga 1 dan 6 gacha bo'lgan pastki balllarni qo'yadi: G'oyalar va tahlil, Rivojlanish va qo'llab-quvvatlash, Tashkilot, Tildan foydalanish va Konventsiyalar. 0 ball bo'sh, mavzudan tashqari, ingliz tilida bo'lmagan, "yo'q" bilan yozilmagan insholar uchun ajratilgan. 2 ta qalam yoki bir necha marta o'qishga urinishdan keyin o'qib bo'lmaydigan deb hisoblanadi. Ikki xil o'quvchining quyi ballari to'rtta toifaning har birida 2 dan 12 gacha (yoki 0) yakuniy domen ballarini ishlab chiqarish uchun yig'iladi. Agar ikkita o'quvchining pastki ballari bir balldan ko'proq farq qilsa, uchinchi o'quvchi ball bo'yicha yakuniy qarorni qabul qiladi. To‘rt domen ballari 1 va 36 orasida yozish bo‘limi ballini yaratish uchun tavsiflanmagan jarayon orqali birlashtiriladi. Yozuv bo‘limi ballini yaratish uchun domen ballari qo‘shilmasligini unutmang. Yozish bo'limi ixtiyoriy bo'lsa-da, ko'plab kollejlar insho ballini talab qiladi va uni qabul qarorida hisobga oladi (lekin barcha kollejlarning yarmidan kamrog'i bu talabga ega).

**Sinov mavjudligi**

ACT Amerika Qo'shma Shtatlari va uning hududlarida, Puerto-Riko va Kanadada yiliga etti marta taklif etiladi: sentyabr, oktyabr, dekabr, fevral, aprel, iyun va iyul oylarida. (Nyu-York shtatida test iyul oyida taklif etilmaydi.) Boshqa joylarda ACT yiliga besh marta taklif qilinadi: sentyabr, oktyabr, dekabr, aprel va iyun oylarida.  ACT faqat shanba kunlari taklif qilinadi, ishonchli diniy majburiyatlarga ega bo'lganlar bundan mustasno, testni boshqa kuni topshirishlari mumkin.

Nomzodlar ACT bahosini ($50,50) yoki ACT baholash va yozishni ($67,00) tanlashi mumkin.

Tasdiqlanishi mumkin bo'lgan nogironligi bo'lgan talabalar, shu jumladan jismoniy va o'rganishda nuqsonlari bo'lgan talabalar turar joy bilan testdan o'tishlari mumkin. Nogironligi sababli qo'shimcha vaqt talab qiladigan talabalar uchun standart vaqt o'sishi 50% ni tashkil qiladi. Dastlab, ballar varaqasida o'qishdagi nuqson tufayli qo'shimcha vaqt berilganligi ko'rsatilgan; ammo, bu oxir-oqibatda bekor qilindi, chunki u Nogironligi bo'lgan amerikaliklar to'g'risidagi qonunga muvofiq noqonuniy deb topildi va nogironlikning adolatsiz belgisi sifatida qabul qilinishi mumkin edi. Ballar talaba, uning o‘rta maktabi va talaba tanlagan to‘rttagacha kollejga yuboriladi (ixtiyoriy).

**Sinov bo'limining davomiyligi**

Vaqt sinovda e'tiborga olinadigan asosiy omil.

ACT odatda SAT  bilan solishtirganda biroz osonroq savollardan iborat deb hisoblanadi, ammo har bir bo'limni bajarish uchun ajratilgan qisqaroq vaqt qiyinchilikni oshiradi. ACT quyidagilarga imkon beradi:

75 savoldan iborat ingliz tili bo'limi uchun 45 daqiqa

60 ta savoldan iborat matematika bo'limi uchun 60 daqiqa

40 savoldan iborat "O‘qish" bo‘limi uchun 35 daqiqa

40 savoldan iborat fan bo'limi uchun 35 daqiqa

Nisbatan, SAT shunday tuzilganki, test topshiruvchiga har bir savolga kamida bir daqiqa, odatda qisqaroq bo'limlarda (25 yoki undan kam savol) ruxsat beriladi. Vaqtlar muayyan nogironlik yoki boshqa nuqsonlar uchun turar joy masalasi sifatida sozlanishi mumkin.