Ozarbayjon SSR tarkibidagi Togʻli Qorabogʻ avtonom viloyati. Togʻli Qorabogʻning hammasini emas, bir qismini muxtoriyat qamrab oldi.
**Togʻli Qorabogʻ** (ozarbayjoncha: *Dağlıq Qarabağ*, armancha: *Լեռնային Ղարաբաղ*) – Kavkaz Orti viloyati, Armaniston togʻlarining sharqiy qismida joylashgan .

Kichik Kavkazning sharqiy va janubi-sharqiy togʻli va togʻ oldi rayonlarini egallaydi, Qorabogʻ tekisligi bilan birgalikda Qorabogʻning tarixiy-geografik rayonini tashkil etadi.

1923-yilda Togʻli Qorabogʻning asosan armanlar yashovchi qismidan Togʻli Qorabogʻ avtonom viloyati tuzildi (1936-yilda yangi ittifoq konstitutsiyasi qabul qilingandan soʻng u Togʻli Qorabogʻ avtonom viloyati (DQMV) deb oʻzgartirildi). NKMdan tashqarida Togʻli Qorabogʻning asosan ozarbayjonlar yashaydigan qismlari, shuningdek, asosan armanlar yashaydigan shimoliy qismi (Ozarbayjon SSR Shaumyanovskiy tumani) NKMRdan tashqarida qoldi.

Shakllanish vaqtida AONK maydoni 4 161 км² edi. 1926-yilgi Butunittifoq aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, viloyat aholisi 125,3 ming kishini tashkil etdi, ularning 89,14 foizi armanlar edi (TSB maʼlumotlariga koʻra, 1925-yilda armanlar AONK aholisining 94,4 foizini tashkil qilgan.).

1992—1994-yillardagi Qorabogʻ urushi davrida mintaqa amalda tan olinmagan Togʻli Qorabogʻ Respublikasi nazoratiga oʻtgan, ayni paytda xalqaro hamjamiyat tomonidan Ozarbayjon Respublikasi deb tan olingan.

Ikkinchi Qorabogʻ urushi davrida Ozarbayjon Fuzuliy, Jabrayil, Zangelon va Kubatli viloyatlari, shuningdek, sobiq NKMH hududining muhim qismi (shu jumladan Shusha va Hadrut shaharlari) ustidan nazoratni tikladi. 2020-yil 10-noyabrdagi oʻt yonishni toʻxtatish deklaratsiyasiga koʻra, Ozarbayjon Agdam, Kelbajar va Lochin viloyatlari ustidan ham nazorat oʻrnatdi (Togʻli Qorabogʻni Armaniston bilan bogʻlovchi Lochin koridoridan tashqari).

Terminning kelib chiqishi
-------------------------

"Qorabogʻ" nomi turkiy „kara" – qora va forscha „bag" – bogʻ soʻzidan kelib chiqqan .

Arman tarixchisi B.Ulubabyan tomonidan bildirilgan yana bir fikrga koʻra, Qorabogʻ nomi *karabag* „qora bogʻ"dan emas, balki turkiy-armanlardan kelib chiqqan boʻlib, *Łara Bałk'* – „Buyuk Bagk" (bundan keyin) soʻzidan shakllangan, yaʼni Sharqiy Armaniston qirolligining nomi Ktish-Bagk bilan bogʻliqdir). Amerikalik tarixchi Robert Xyusen bunday etimologiyani ehtimoliy deb hisoblaydi .

Moʻgʻullar istilosidan keyin bu nom janubiy Arranga berilgan.

Bu nom birinchi marta Hamdalloh Qazviniyning "*Nusxat al-kulub* "da (1340) koʻrsatilgan va Vladimir Minorskiyning fikricha, xuddi shu nomdagi qirilib ketgan turkiy qabila bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. *Kartlis Tsxoreba* *(* Gruziya tarixi) yilnomasidan XIV asr xronikasida bu nomning eski eslatmalaridan biri.

Arman tilida bu hudud armancha: *Լեռնային Ղարաբաղ* Ղարաբաղ (*Leṙnain Łarabał* deb oʻqing), ozarbayjoncha – ozarbayjoncha: *Dağlıq Qarabağ* yoki ozarbayjoncha: *Yuxarı Qarabağ*. Hududni belgilash uchun armanlar koʻpincha Katta Armaniston Artsax viloyati nomidan foydalanadilar (armancha: *Արցախ*), antik davrda mintaqani qamrab olgan.

Togʻli Qorabogʻ atamasi koʻpincha Togʻli Qorabogʻ Respublikasi ga nisbatan qoʻllaniladi, garchi uning hududi geografik jihatdan Togʻli Qorabogʻga qisman toʻgʻri keladi.

 Arman monastiri Erek Mankunk, XVI-XVII asrlar

Aholisi
-------

19-asrning birinchi yarmidagi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, Qorabogʻning butun hududi aholisining uchdan bir qismi (Kura daryosi ogʻzigacha boʻlgan tekis qismi bilan birga) armanlar uchdan ikki qismi esa ozarbayjonlar edi.. Amerikalik tarixchi Jorj Burnutyan taʼkidlaganidek, oʻsha yillardagi aholini roʻyxatga olishlar shuni koʻrsatadiki, arman aholisi asosan Qorabogʻning 21 ta mahallasidan 8 tasida toʻplangan, ulardan 5 tasi hozirgi Togʻli Qorabogʻ hududini tashkil qiladi va 3 tasi Zamonaviy Zangezur hududiga kiritilgan. Shunday qilib, Qorabogʻ (armanlar) aholisining 35 foizi butun mintaqa hududining 38 foizida yashab, Togʻli Qorabogʻda mutlaq koʻpchilikni (90 foizdan ortigʻini) tashkil qiladi.

Izohlar
-------

Eslatmalar
----------

Adabiyot va maʼlumotnomalar
---------------------------

* Kavkazskiy kray // Ensiklopedicheskiy slovar Brokgauza i Yefrona : v 86 t. (82 t. i 4 dop.). – SPb. 1890—1907.
* Nagorniy Karabax // Slovar sovremennix geograficheskix nazvaniy / Rus. geogr. o-vo. Mosk. sentr; Pod obщ. red. akad. V. M. Kotlyakova. Institut geografii RAN. – Yekaterinburg: U-Faktoriya, 2006.
* Nagorniy Karabax v Sovremennom tolkovom slovare Wayback Machine saytida arxivlandi (2014-02-22). Arxivnaya kopiya ot 22 fevralya 2014 na Wayback Machine
* Naselenie Avtonomnoy oblasti Nagornogo Karabaxa i prilegayuщix rayonov Wayback Machine saytida arxivlandi (2017-09-01). Arxivnaya kopiya ot 1 sentyabrya 2017 na Wayback Machine po perepisi naseleniya AzSSR 1921 goda
* Barbashin M. Yu. Institutsionalnoe izmerenie etnosotsialnix i etnokonfliktnix protsessov v Nagornom Karabaxe
* Potto V. A. Pervie dobrovolsi Karabaga v epoxu vodvoreniya russkogo vladichestva (Melik-Vani i Akop-yuzbashi Atabekovi). – 2-e izd. – Tf.: Skoropech. M. Martirosyansa, 1902. – 77 s. – ISBN 5-86490-108-3.
* Гурунц Л.К.*. Карабахские перекрёстки*. М.: Советский писатель. 1981.
* Лисицян С.Д.*. Армяне Нагорного Карабаха. Этнографический очерк*. Ер.: АН Армении, 1992.

### Hujjatlar

* *Персидские документы Матенадарана, I. Указы. Выпуск первый (XV-XVI вв.)*, Ер. 1956.
* *Армяно-русские отношения в первой трети XVIII века*. Ер.: АН АрмССР, 1967.
* *Армяно-русские отношения в XVIII веке*, Ер. 1990.
* Мкртчян А. А. (1985). *Межэтнические контакты в Нагорном Карабахе (вторая половина XIX — начало XX в.)*. Москва: Ин-т этнографии АН СССР. pp. 54—62.

1. ↑  *David Lvovich Zlatopolskiy.* Natsionalnaya gosudarstvennost soyuznix respublik. – 1968. – S. 295.
*Orginal matn* (rus.)
2. ↑  Encyclopedia Britannica. Statya: Armenian Highland: 
*Orginal matn* (ingl.)
3. ↑  Bolshaya sovetskaya ensiklopediya. Statya: Armyanskoe nagore: 
*Orginal matn* (rus.)
4. ↑   „Том 1. А - Аколла / Азербайджанская ССР",*Большая советская энциклопедия.*. М.: Советская энциклопедия, 1926 — 641—642 bet.
5. ↑   „Выпуск 4. Народность и родной язык населения СССР",*Всесоюзная перепись населения 17 декабря 1926 г. : краткие сводки*. М.: ЦСУ Союза ССР. 1928 — 127 bet.
6. ↑   „Том 1. А - Аколла / Азербайджанская ССР",*Большая советская энциклопедия.*. М.: Советская энциклопедия, 1926 — 641—642 bet.
7. ↑  *Академик В.В.Бартольд. Сочинения*. М.: Наука, 1965 — 335 bet.
8. ↑  Vladimir Minorsky*. Tadhkirt Al-muluk*, 1943 — 174 bet.
9. ↑  Kartlis Tsxoreba, s. 366.
10. ↑  IA Lenta.ru „Prezident Nagornogo Karabaxa pereizbran na noviy srok" 12 avgusta 2002
11. ↑  IA Regnum „Prezident Nagornogo Karabaxa podpisal ryad zakonov" 3 Marta 2009
12. ↑  Anatoliy Yamskov. „Traditsionnoe zemlepolzovanie kochevnikov istoricheskogo Karabaxa i sovremenniy armyano-azerbaydjanskiy etnoterritorialniy konflikt", str. 174: 
*Orginal matn* (rus.)
13. ↑