Koordinatalari: 38°02′46.4″N 69°03′35.8″E﻿ / ﻿38.046222°N 69.059944°E﻿ / 38.046222; 69.059944GO

**Sangtoʻda GES-1** (tojikcha: *Нерӯгоҳи барқи обии Сангтӯда-1, НБО Сангтӯда-1*) – Tojikistonning Xatlon viloyati Dangʻara tumanida, Vaxsh daryosida joylashgan gidroelektr stansiya. Vaxsh GESlar kaskadi tarkibiga kiradi va kaskadning toʻrtinchi pogʻonasi hisoblanadi. Tojikistondagi ikkinchi eng yirik gidroelektr stansiya (Norak gesdan keyin). Stansiyaga „Sangtoʻda GES-1" OAJ egalik qiladi, kompaniya aksiyalari nazorat paketi Rossiyaning Rosatom davlat korporatsiyasiga tegishli.

Umumiy maʼlumot
---------------

Sangtoʻda GES-1 toʻgʻonli gidroelektr stansiya hisoblanib, toʻgʻon yaqinida qirgʻoq boʻyicha GES binosi joylashgan. Oʻrnatilgan elektr quvvati – 670 MVt, oʻrtacha yillik elektr energiyasi ishlab chiqarishi – 2733 mln kVt\*soat. GES inshootlari tarkibi quyidagicha:

* tosh-tuproqli toʻgʻon, yadrosi qumli, uzunligi 517 m, maksimal balandligi 75m;
* oʻng qirgʻoqda qurilish-ekspluatatsiya tonnel suv chiqargichi joylashgan boʻlib, taʼminot kanali boʻlgan minora tipidagi suv qabul qilgich, oval kesmadagi ikkita bosimli tunnel va yakunlovchi qurilmani oʻz ichiga oladi. Suv oʻtkazgichning quvvati 4120 m³/s;
* minora tipidagi suv olgich, balandligi 37,5 m;
* toʻrtta yerosti turbinali suv oʻtkazgichi, har birining diametri 8 metrdan;
* GES binosi, chap qirgʻoqda joylashgan.

GES binosida har birining quvvati 167,5 MVt boʻlgan 4 ta vertikal gidroagregat oʻrnatilgan. Gidroagregatlar 58 m hisoblangan bosimda ishlaydigan RO 75-V-600 radial-oʻqli turbinalar bilan jihozlangan. Turbinalar SV 1260/182-60UXL4 tipidagi generatorlarni harakatga keltiriladi. Gidroturbinalar Leningrad metallurgiya zavodida, generatorlar „Elektrosila" birlashmasida ishlab chiqarilgan. Generatorlardan 15,75 kV kuchlanishdagi elektr energiyasi OFAF-200000/230 rusumli 4 ta quvvat transformatorlariga, ulardan esa 220 kV kuchlanishli ochiq kommutator orqali energiya tizimiga uzatiladi.

GES toʻgʻoni maydoni 9,75 km², umumiy sigʻimi 258 mln m³ va foydali hajmi 12 mln m³ boʻlgan suv omborini hosil qiladi, bu kunlik oqimni tartibga solish imkonini beradi. Suv omborining normal saqlanish darajasi 571,5 m, oʻlik hajmi 569,9 m.

Tarixi
------

Rossiya va Tojikiston prezidentlari Dmitriy Medvedev va Emomali Rahmon GESni ishga tushirish marosimida bir vaqtning oʻzida ramziy ishga tushirish tugmachalarini bosdi.
Sangtoʻda GES-1ning texnik-iqtisodiy asosiy ustida ishlar 1982-yilda „Gidroproyekt" institutining Oʻrta Osiyo boʻlinmasi tomonidan boshlangan. Stantsiyani batafsil loyihalash 1986-yilda boshlangan, ammo 1987-yil avgust oyida uning tugashini kutmasdan, „Nurekgesstroy" qurilish boshqarmasi stantsiyani qurish uchun tayyorgarlik ishlarini boshladi. 1992-yilda Tojikistonda iqtisodiy inqiroz va fuqarolar urushi boshlanishi sharoitida 13% qismi qurilgan Sangtoʻda GES-1 qurilishi toʻxtatildi. 1996-yilda Tojikiston hukumati GES qurilishi boʻyicha kompaniya tuzdi va uning aksiyalarini chiqardi. Biroq kompaniya faoliyat koʻrsatmadi va Rossiya bilan shartnoma shartnoma imzolanganda tugatildi.

2004-yilda Rossiya va Tojikiston oʻrtasida Sangtoʻda GES-1 qurilishi boʻyicha hukumatlararo bitim imzolandi. Bitim loyihani Rossiya tomoni moliyalashtirishni koʻzda tutadi. 2005-yil 16-fevralda „Sangtoʻda GES-1" OAJ tashkil qilindi, oʻsha yilning 15-aprelida qurilishni qayta tiklash boʻyicha rasmiy marosim oʻtkazildi. U keyinchalik Moskvaning „Gidroproyekt" instituti tomonidan oʻzgartirilgan dastlabki loyihaga binoan amalga oshirildi. 2006-yil 15-dekabrda 400 tonna portlovchi moddadan foydalanilgan maqsadli portlash natijasida Vaxsh daryosi oʻzani toʻsib qoʻyildi.

Stansiyaning birinchi gidroagregati 2008-yil 20-yanvarda Tojikiston energetika tizimini halokat yoqasiga olib kelgan gʻayrioddiy qattiq qishda harorat −20 °C (−4 °F)dan pastga tushganda muddatidan oldin ishga tushirildi
.
Ikkinchisi 2008-yil 1-iyulda, uchinchisi 2008-yil 5-noyabrda va toʻrtinchisi 2009-yil 15-mayda ishga tushirildi. 2009-yil 31-iyulda qurilishni yakunlash boʻyicha ramziy marosim oʻtkazildi. Unda Rossiya va Tojikiston prezidentlari Dmitriy Medvedev hamda Emomali Rahmonlar ishtirok etdi. Sangtoʻda GES-1 qurilishiga Rossiya sarmoyasining umumiy miqdori 16 milliard rubldan ortiqni tashkil qildi.

Stansiyani „Sangtoʻda GES-1" OAJ ishlatadi. Kompaniya aksiyadorlik kapitaliga „Rosatom" (60,1%), Tojikiston hukumati (25%) va „Inter RAO" AJ (14,8%) egalik qiladi. Sangtoʻda GES-1 elektr energiyasi Tojikistonning „Barqi Tojik" OAXK davlat energetika kompaniyasiga hukumatlararo kelishuvda belgilangan tariflarga muvofiq sotiladi.

Iqtisodiy ahamiyati
-------------------

Stansiyaning ishga tushirilishi Tojikiston uchun energetik mustaqilligiga erishish yoʻlidagi muhim qadam boʻldi, chunki mamlakat mustaqillikka erishgandan beri kuchli energiya tanqisligini boshdan kechirgan edi. Tojikiston yozda qoʻshni davlatlarga elektr energiyasi sotadi, qishda esa oʻzida elektr energiyasi uzilishlari sodir boʻladi.

Stansiya Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligidagi Rossiya kompaniyalari, jumladan, Siloviye mashini, Chexov Gidrostal zavodi, ChirkeyGESstroy, Zarubejvodstroy, Zagranenergostroymontaj va Trust Gidromontaj ishtirokidagi eng yirik loyihadir.
Tojikiston va Rossiya prezidentlari bu loyiha ikki davlat oʻrtasidagi munosabatlarni mustahkamlashga katta hissa qoʻshganini taʼkidladilar.

Sangtoʻda GES-1 Tojikistonda ishlab chiqarilayotgan elektr energiyaning taxminan 12% ini taʼminlaydi, mavsumiy (qishki mavsumda) defitsitni sezilarli (30%) kamaytiradi. Shuningdek, yoz faslida 1 milliard kVt/soatgacha elektr energiyasi eksporti uchun zarur shart-sharoitlar yaratilmoqda, stansiya Tojikiston va Qirgʻizistondan Afgʻoniston va Pokistonga elektr energiyasi yetkazib berishga qaratilgan CASA-1000 xalqaro loyihasi uchun elektr energiyasi manbalaridan biriga aylanishi rejalashtirilgan.

Sangtoʻda GES-1da elektr energiyasi ishlab chiqarish| 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 106 | 1 698 | 1 616 | 2 151 | 1 863 | 1 994 | 1 855 | 1 874 | 1 904 | 1 850 | 2 382 | 2 295 |

Oʻzbekiston bilan ziddiyatlar
-----------------------------

1996-yilda elektr stansiyasini qurish uchun kompaniyaning ochiq aksiyalari chiqarildi. Ushbu kompaniya tugatilgandan soʻng, aktsiya egalariga kompensatsiya qanday toʻlanishi nomaʼlum boʻlib qoldi. Tojikistonning ayrim qoʻshnilari, xususan, Oʻzbekiston mintaqa daryolarining bosh qismida yirik GESlar qurilishi quyi oqimda suv tanqisligiga olib kelishi boʻyicha oʻz xavotirlarini bildirdi.

Oʻzbekiston, Qozogʻiston va Turkmaniston elektr stansiyasi suv omborini toʻldirish va elektr stansiyasining amalda ishlashi ularning ekin yetishtirish uchun zarur boʻlgan suvga zarar yetkazishidan xavotirlandi.

Oʻzbekistonning Markaziy Osiyo yagona elektr tizimidan chiqishi Tojikistonni ham tizimdan uzib qoʻydi va Tojikistonning Oʻzbekiston orqali Qozogʻiston janubiga elektr energiyasi eksportini toʻsib qoʻydi. Shu sababli stansiya oʻz quvvatidan toʻliq foydalana olmayapti. Oʻzbekiston tomonidan temir yoʻl harakati blokadasi stansiyadan Afgʻoniston va Qirgʻizistonga elektr uzatish liniyalari qurilishini kechiktirdi.

Manbalar
--------

1. 1 2  „Годовой отчёт ОАО «Сангтудинская ГЭС-1» за 2018 год".  ОАО «Сангтудинская ГЭС-1». Qaraldi: 18-avgust 2020-yil.
2. 1 2  „Годовой отчёт ОАО «Сангтудинская ГЭС-1» за 2012 год".  ОАО «Сангтудинская ГЭС-1». Qaraldi: 18-avgust 2020-yil.
3. ↑  „Сангтудинская ГЭС — 1".  ООО «Интер РАО — Инжиниринг». 19-iyul 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 18-avgust 2020-yil.
4. ↑  „Сангтудинская ГЭС-1". *Служба по государственному надзору в области безопасности гидротехнических сооружений*.  Министерство энергетики и водных ресурсов Таджикистана. 21-fevral 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-avgust 2020-yil.
5. 1 2  „История".  ОАО «Сангтудинская ГЭС-1». 15-avgust 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-avgust 2020-yil.
6. 1 2 3  
*Boboev, Jahongir*. „Tajiks feel pinch in funding dam" (6-yanvar 2010-yil). Qaraldi: 13-noyabr 2010-yil.
7. 1 2  
„In Tajikistan, started Sangtuda HPP-1". Market Analysis (31-iyul 2009-yil). Qaraldi: 8-avgust 2009-yil.
8. ↑  
Inter RAO UES (31-iyul 2009-yil). „Подписан акт о приемке в эксплуатацию Сангтудинской ГЭС-1 (*Commissioning act of Sangtuda HPP-1 is signed*)" (Russian). Press-reliz.
9. ↑  
„RF, Tajik presidents launch Sangtuda HPP-1". ITAR TASS (31-iyul 2009-yil). Qaraldi: 31-iyul 2009-yil.[*sayt ishlamaydi*]
10. ↑  „Потребителям".  ОАО «Сангтудинская ГЭС-1». 12-avgust 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-avgust 2020-yil.
11. ↑  „Last system at Tajikistan's Sangtuda power plant started up".  Central Asia Online. Qaraldi: 18-iyul 2012-yil.
12. 1 2  
„Russia boosts C. Asia ties, opens plant in Tajikistan". Reuters (31-iyul 2009-yil). Qaraldi: 4-avgust 2009-yil.
13. ↑  „О компании".  ОАО «Сангтудинская ГЭС-1». 12-avgust 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-avgust 2020-yil.
14. ↑  „Динамика производства".  ОАО «Сангтудинская ГЭС-1». 23-oktyabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-avgust 2020-yil.
15. ↑  „Tajikistan to Export Electricity to Afghanistan".  OilPrice.com. Qaraldi: 18-iyul 2012-yil.
16. ↑  *Chorshanbiyev, Payrav*. „Energy blockade reportedly costs Sangtudinskaya GES-1 at US$20 mln". ASIA-Plus (30-iyul 2010-yil). Qaraldi: 13-noyabr 2010-yil.[*sayt ishlamaydi*]

Havolalar
---------

* „Официальный сайт ОАО «Сангтудинская ГЭС-1»".  ОАО «Сангтудинская ГЭС-1». Qaraldi: 19-avgust 2020-yil.