Antarktidagi Amundsen dengizi hududi
 Amundsen dengizi suvida suzuvchi Antarktika aysbergi, 2009-yil oktyabr.
**Amundsen dengizi** Antarktidaning gʻarbiy qismidagi Mari Berd yerlari yaqinidagi Janubiy okeanning bir qismida joylashgan. U sharqda Cape Flying Fish (Tyurston orolining shimoli-gʻarbiy uchi) va gʻarbda Sipl orolidagi Cape Dart oʻrtasida oʻrnashgan. Cape Flying Fish Amundsen dengizi va Bellingshausen dengizi oʻrtasidagi chegarani belgilab beradi. Keyp Dartning gʻarbiy qismida Amundsen va Ross dengizlari oʻrtasida Janubiy okeanning marginal dengizi yoʻq. Kapitan Nils Larsen boshchiligidagi 1928—1929-yillardagi Norvegiya ekspeditsiyasi 1929-yil fevralida ushbu hududni oʻrgana turib suv havzasi nomini norvegiyalik qutb tadqiqotchisi Roald Amundsen ismi bilan atay boshlagan.

Dengiz asosan muz bilan qoplangan va uning ichiga Thwaites muzligining bir qismi chiqib turadi. Amundsen dengiziga tushadigan muz qatlami oʻrtacha 3 km (1.9 mi) ga yaqin qalinlikka ega boʻlib, bu taxminan Texas shtatining kattaligiga teng. Mazkur hudud **Amundsen dengizi embaymenti** (ASE) deb nomlanadi hamda Gʻarbiy Antarktika muz qatlamining uchta asosiy muzli drenaj havzalaridan birini tashkil qiladi.

Embayment
---------

 Tasvirning oʻng tomonidagi Pine-Aylend koʻrfazidagi Payn- Aylend muzligidan Thwaites muzligidan uzilgan yirik B-22 aysbergi va B-21 aysbergining qoldiqlari
Amundsen dengiziga oqib tushadigan muz qatlamining qalinligi oʻrtacha 3 km (1.9 mi) ni tashkil etadi. Bu taxminan Texas shtatining kattaligiga teng va Amundsen dengizi embaymenti (ASE) sifatida tanilgan. U Gʻarbiy Antarktika muz qatlamining uchta asosiy muz drenaj havzalaridan birini, shuningdek, Ross dengizi hamda Weddell dengizi qirgʻogʻini tashkil etadi.

Baʼzi olimlar bu mintaqa Gʻarbiy Antarktika muz qatlamining „zaif qism" boʻlishi mumkinligini taxmin qilishadi. Amundsen dengiziga quyiladigan Pine oroli va Thwaites muzliklari Antarktidaning eng katta beshlik muzliklarining ikkitasi hisoblanadi. Tadqiqotchilarning xabar berishicha, 2000-yillarning oʻrtalaridan boshlab bu muzliklarning oqimi koʻpaygan; agar ular butunlay erib ketsa, global dengiz sathi taxminan 0.9–1.9 meter (3.0–6.2 feet) ga koʻtariladi. Boshqa tadqiqotchilar ushbu muzliklarning yoʻqolishi butun Gʻarbiy Antarktika muz qatlamini va ehtimol Sharqiy Antarktika muz qatlamining qismlarini beqarorlashtirishi mumkinligini taxmin qilishgan.

2004-yilgi tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, Amundsen dengizidagi muz tez erishi va yoriqlar bilan ajralib ketganligi sababli, dengizdagi muz shelfi „besh yil ichida" qulab tushishi kerak edi. Tadqiqot dengiz sathining Gʻarbiy Antarktika muz qatlamidan 1.3 m (4.3 ft) ga koʻtarilishini Amundsen dengizidagi barcha dengiz muzlari erigach boʻlishini prognoz qilgan.

2005-yilda Britaniya Antarktika tadqiqoti tomonidan oʻtkazilgan oʻlchovlar shuni koʻrsatadiki, Amundsen dengizi qirgʻogʻiga muz tushirish darajasi yiliga 250 km3 ni tashkil etadi. Barqaror oqim tezligini hisobga olsa, buning oʻzi global dengiz sathining yiliga 0,2 mm koʻtarilishi uchun yetarli edi.

Gudzon togʻlari yaqinidagi Pine oroli muzligidan shimolda subglasial vulqon aniqlangan. U oxirgi marta taxminan 2200 yil oldin otilgan, bu muz ichida keng tarqalgan kul konlari orqali aniqlangan. Mazkur vulqon harakati Antarktidada avvalgi 10 ming yillikda sodir boʻlgan eng katta otilish hisoblanadi. Vulqon faolligi muzlik oqimining kuzatilgan oʻsishiga yordam berishi mumkin edi, garchi eng mashhur nazariya bu oqim okean suvining isishi tufayli ortganligini taʼkidlasa-da ayrim olimlar shunga ishonishgan. Bu okean suvlarining global isish taʼsir qilishi mumkin boʻlgan bosim tizimlarining oʻzgarishi, chuqur okean suvining koʻtarilishi tufayli isishi mumkin.

 Amundsen dengizi Janubiy okeanning bir qismi sifatida
2010-yil yanvar oyida modellashtirish boʻyicha tadqiqot Pine Island muzliklarining „burilish nuqtasi" 1996-yilda oʻtgan boʻlishi mumkinligini koʻrsatadi, 2100-yilga kelib muzlikning 200 kilometer (120 milya) orqaga chekinish mumkin, bu esa mos ravishda 24 cm (0.79 ft) likdengiz sathining koʻtarilishiga sabab boʻlishi mumkin. Bu taxminlar konservativ boʻlishi taklif qilingan. Modellashtirish tadqiqotida, shuningdek, „Haqiqiy Pine Island muzligining murakkab, uch oʻlchovli tabiatini hisobga olgan holda … […] modeli haqiqatning juda qoʻpol tasviri boʻlishi mumkin" deya tariflanadi.

2023-yilda oʻtkazilgan tadqiqotlardan xulosa qilinishicha, 1996—2021-yillarda hududda 3,3 trillion tonna muz yoʻqolib, dengiz sathi 9 millimetrga koʻtarilgan.

Pine Island koʻrfazi
--------------------

**Pine Island Bay** (74°50′S 102°40′W﻿ / ﻿74.833°S 102.667°W﻿ / -74.833; -102.667GO) — taxminan 40 milya (64 km) uzunligi va 30 milya (48 km) kenglikka ega boʻlgan hudud boʻlib, unga Amundsen dengizining janubi-sharqiy chekkasidagi Pine oroli muzligining muzlari oqib boradi. U 1946-yil dekabr oyida Amerika Qoʻshma Shtatlari Harbiy-dengiz kuchlarining (USN) HIGHJUMP operatsiyasi tomonidan olingan aerofotosuratlardan tasvirlangan va USS *Pine orolining* Antarktika nomlari boʻyicha maslahat qoʻmitasi tomonidan nomlangan. Dengiz samolyoti tenderi va USN HIGHJUMP operatsiyasining sharqiy ishchi guruhining flagmani ayni shu hududda joylashgan.

Rassell Bay
-----------

**Rassell Bay** (73°27′S 123°54′W﻿ / ﻿73.450°S 123.900°W﻿ / -73.450; -123.900GO) Amundsen dengizining janubi-gʻarbiy qismidagi juda ochiq koʻrfaz boʻlib, Siple orolining shimoliy tomonlari, Getz muzliklari va Karni orollari boʻylab, Pranke orolidan Keyp Geytsga qadar choʻzilgan. U 1959—1966-yillardagi tadqiqotlar va USN havo fotosuratlari asosida Amerika Qoʻshma Shtatlari Geologiya xizmati tomonidan xaritaga kiritilgan va 1957—1958-yilgi IGY davridan keyingi davrda dengiz operatsiyalari boshligʻi oʻrinbosari admiral Jeyms S.Rassel uchun Antarktika nomlari boʻyicha maslahat qoʻmitasi tomonidan nomlangan.

Manbalar
--------

1. ↑  
[[[:Andoza:Gnis3]] „Amundsen Sea"]. *Geographic Names Information System*.  United States Geological Survey. Qaraldi: 23-oktabr 2011-yil.
2. ↑  
Pearce, Fred*. With Speed and Violence: Why scientists fear tipping points in climate change*. Beacon Press Books, 2007. ISBN 978-0-8070-8576-9.
3. ↑  
Flannery, Tim F.*. The Weather Makers: How man is changing the climate and what it means for life on Earth*. HarperCollins, 2006 — 356 bet. ISBN 978-0-00-200751-1.
4. ↑  
Strom, Robert „The Melting Earth",*. Hot House: Global Climate Change and the Human Condition*. Coprenicus Books, 2007 — 302 bet.
5. ↑  
*Black, Richard*. „Ancient Antarctic eruption noted". *BBC News*. London: BBC (20-yanvar 2008-yil). Qaraldi: 22-oktabr 2011-yil.
6. ↑  
Corr, H. F. J.; Vaughan, D. G. (2008). „A recent volcanic eruption beneath the West Antarctic ice sheet". *Nature Geoscience*. 1-jild, № 2. 122–125-bet. Bibcode:2008NatGe...1..122C. doi:10.1038/ngeo106.
7. ↑  
*Mosher, Dave* „Buried Volcano Discovered in Antarctica". *Imaginova Corp*.  LiveScience.com (20-yanvar 2008-yil). Qaraldi: 11-aprel 2009-yil.
8. ↑  
Payne, A. J.; Vieli, A.; Shepherd, A. P.; Wingham, D. J.; Rignot, E. (2004). „Recent dramatic thinning of largest West Antarctic ice stream triggered by oceans". *Geophysical Research Letters*. 31-jild, № 23. L23401-bet. Bibcode:2004GeoRL..3123401P. CiteSeerX 10.1.1.1001.6901. doi:10.1029/2004GL021284.
9. ↑  
Shepherd, A. P.; Wingham, D. J.; Rignot, E. (2004). „Warm ocean is eroding West Antarctic Ice Sheet" (PDF). *Geophysical Research Letters*. 31-jild, № 23. L23402-bet. Bibcode:2004GeoRL..3123402S. doi:10.1029/2004GL021106.
10. ↑  
Thoma, M.; Jenkins, A.; Holland, D.; Jacobs, S. (2008). „Modelling Circumpolar Deep Water intrusions on the Amundsen Sea continental shelf, Antarctica" (PDF). *Geophysical Research Letters*. 35-jild, № 18. L18602-bet. Bibcode:2008GeoRL..3518602T. doi:10.1029/2008GL034939.
11. ↑  
*Barley, Shanta* „Major Antarctic glacier is 'past its tipping point'". *Reed Business Information Ltd*.  New Scientist (13-yanvar 2010-yil). 16-yanvar 2010-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17-yanvar 2010-yil.
12. ↑  
Katz, R. F.; Worster, M.G. (2010). „Stability of ice sheet grounding lines". *Proceedings of the Royal Society A*. 466-jild, № 2118. 1597-bet. Bibcode:2010RSPSA.466.1597K. doi:10.1098/rspa.2009.0434.
13. ↑  
[[[:Andoza:Gnis3]] „Pine Island Bay"]. *Geographic Names Information System*.  United States Geological Survey. Qaraldi: 23-oktabr 2011-yil.
14. ↑  
[[[:Andoza:Gnis3]] „Russell Bay"]. *Geographic Names Information System*.  United States Geological Survey. Qaraldi: 23-oktabr 2011-yil.

Adabiyotlar
-----------

* Lubin, Dan*. Polar Remote Sensing*. New York: Springer, 2006.
* *Avoiding Dangerous Climate Change* Schnellnhuber:. Cambridge: Cambridge University Press, 2006.

Havolalar
---------

* Okeanlar portali

* Amundsen koʻrfazining havo-geofizik tadqiqoti
* Muz osti topografiyasi Wayback Machine saytida arxivlandi (2008-06-04).
* Yupqa muz


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * k
* m
* t

Yer sharidagi okeanlar va dengizlar |
| --- |
|  |
| Antarktika/Janubiy okean | 
* Amundsen dengizi
* Bellinsgauzen dengizi
* Hamkorlik dengizi
* Kosmonavtlar dengizi
* Deyvis dengizi
* D'Urville dengizi
* Qirol Xokon VII dengizi
* Lazarev dengizi
* Mavson dengizi
* Riser-Larsen dengizi
* Ross dengizi
* Shotlandiya dengizi
* Somov dengizi
* Ueddell dengizi
 |
|  |
| Shimoliy Muz okeani | 
* Amundsen koʻrfazi
* Barens dengizi
* Bofort dengizi
* Chukotka dengizi
* Sharqiy Sibir dengizi
* Grenlandiya dengizi
* Butiya koʻrfazi
* Kara dengizi
* Laptev dengizi
* Linkoln dengizi
* Shahzoda Gustaf Adolf dengizi
* Pechora dengizi
* Qirolicha Viktoriya dengizi
* Vandel dengizi
* Oq dengiz
 |
|  |
| Atlantika okeani | 
* Adriatika dengizi
* Egey dengizi
* Alboran dengizi
* Amerika Oʻrta yer dengizi
* Archipelago dengizi
* Argentina dengizi
* Baffin dengizi
* Balearik dengizi
* Boltiq dengizi
* Biskay qoʻltigʻi
* Botniya koʻrfazi
* Kampeche koʻrfazi
* Fandi qoʻltigʻi
* Qora dengiz
* Botniya dengizi
* Karib dengizi
* Keltik dengizi
* La-mansh
* Foks qoʻltigʻi
* Grenlandiya dengizi
* Botniya qoʻltigʻi
* Fin qoʻltigʻi
* Lion qoʻltigʻi
* Gvineya qoʻltigʻi
* Meyn qoʻltigʻi
* Meksika qoʻltigʻi
* San-lavrentiy qoʻltigʻi
* Sidra
* Venesuela qoʻltigʻi
* Gudzon qoʻltigʻi
* Ioni dengizi
* Irlandiya dengizi
* Irminger dengizi
* James qoʻltigʻi
* Labrador dengizi
* Levantin dengizi
* Liviya dengizi
* Liguri dengizi
* Marmar dengizi
* Oʻrta yer dengiz
* Mirtoy dengizi
* Shimoliy dengiz
* Norvegiya dengizi
* Sargasso dengizi
* Åland dengizi
* Azov dengizi
* Krit dengizi
* Gibrid dengizi
* Frakiy dengizi
* Tirren dengizi
* Vatto dengizi
 |
|  |
| Hind okeani | 
* Andaman dengizi
* Arab dengizi
* Bengaliya qoʻltigʻi
* Flores dengizi
* Katta Avstraliya qoʻltigʻi
* Adan qoʻltigʻi
* Aqaba qoʻltigʻi
* Khambhat qoʻltigʻi
* Katch qoʻltigʻi
* Ummon qoʻltigʻi
* Suvaysh qoʻltigʻi
* Lakkadiv dengizi
* Mozambik kanali
* Fors koʻrfazi
* Qizil dengiz
* Timor dengizi
 |
|  |
| Tinch okeani | 
* Arafura dengizi
* Bali dengizi
* Banda dengizi
* Bering dengizi
* Bismark dengizi
* Bohai dengizi
* Mindano dengizi
* Kamotes dengizi
* Sulavesi (dengiz)
* Chili dengizi
* Marjon dengizi
* Sharqiy Xitoy dengizi
* Alaska qoʻltiʻi
* Anadir qoʻltiʻi
* Kaliforniya qoʻltiʻi
* Karpentariya qoʻltiʻi
* Fonseka qoʻltiʻi
* Panama qoʻltiʻi
* Siyam qoʻltiʻi
* Bakbo qoʻltiʻi
* Halmahera dengizi
* Java dengizi
* Koro dengizi
* Mar de Grau
* Molukka dengizi
* Moro qoʻltiʻi
* Filippin dengizi
* Salish dengizi
* Savu dengizi
* Yapon dengizi
* Oxota dengizi
* Seram dengizi
* Yaponiyaning ichki dengizi
* Shantar dengizi
* Sibuyan dengizi
* Solomon dengizi
* Janubiy Xitoy dengizi
* Sulu
* Tasman dengizi
* Visayan dengizi
* Sariq dengiz
 |
|  |
| Endorik havzalar | 
* Orol dengizi
* Kaspiy dengizi
* Oʻlik dengiz
* Salton dengizi
 |
|  |
| Boshqalar | 
* Okean
* Dengiz
* Superokean
 |
|  |
| 
* **Okeanlar portal**
* **Turkum**
 |

 |

Koordinatalari: 73°S 112°W﻿ / ﻿73°S 112°W﻿ / -73; -112GO

|  |  |
| --- | --- |
| Tashqi havolalar Buni Vikimaʼlumotlarda tahrirlash | 
* GND: 4502786-9
* LCCN: sh99000362
* NARA: 10038061
* NKC: ge1065847
* VIAF: 245851301
* en:WorldCat Identities (VIAF orqali): 245851301

 |