**Yevropa Ittifoqi (YI) va Turkiya o‘rtasidagi munosabatlar** 1959-yilda tashkil etilgan va institutsional asoslar 1963-yilgi Anqara bitimi bilan rasmiylashtirilgan. Turkiya rasmiy ravishda Yevropa Ittifoqi tarkibiga kirmasa ham, u Yevropa ittifoqining asosiy sheriklaridan biridir va ikkalasi ham Yevropa-Turkiya bojxona ittifoqining a'zolari. Turkiya ikki Yevropa Ittifoqi a'zosi bo‘lgan davlatlar bilan chegaradosh: Bolgariya va Gretsiya.

Turkiya 1987-yildan beri Yevropa Ittifoqiga qo'shilish uchun ariza beruvchi davlat bo'lib kelgan , lekin 2016-yildan beri qo'shiluv muzokaralari to'xtatilgan. Yevropa Ittifoqi Turkiyaga inson huquqlari buzilishi va huquq ustuvorligida kamchiliklar uchun tanqid qildi. 2017-yilda Yevropa Ittifoqi rasmiylari Turkiyaning rejalashtirilgan siyosati Yevropa ittifoqi a'zoligi uchun ko‘pincha mezonlarni buzganlik fikrini bildirishdi. 2018-yil 26-iyun kuni Yevropa Ittifoqi Umumiy ishlar kengashi "Türkiya Yevropa ittifoqidan uzoqroq ketayotganini ta'kidladi. Shuning uchun Turkiya Qo'shilish muzokaralari samarasiz to'xtadi va boshqa boblar ochilishi yoki yopilishi haqida ko‘rib chiqilishi mumkin emas va Yevropa-Türkiya bojxona ittifoqini modernizatsiya qilish borasida boshqa ish ko'zda tutilgan emas".

Tarixi
------

Birinchi jahon urushi oqibatida Usmonli imperiyasi vayron bo‘lganidan so‘ng Mustafa Kemal Ataturk boshchiligidagi turk inqilobchilari Turkiya mustaqillik urushida g'olib chiqishdi va zamonaviy Turkiya Respublikasini tashkil etishdi. Ataturk, Turkiya prezidenti, mamlakatni "yevroplashtirish" yoki g'arblashtirish maqsadida sekularlashtirish va sanoatlashtirish kabi qator islohotlarni amalga oshirdi. Ikkinchi jahon urushi paytida Turkiya 1945-yil fevral oyida ittifoqchilarga qo'shilganidan so'ng betaraf qoldi. Mamlakat 1947-yilgi Marshall rejasiga qo'shildi, 1950-yilda Yevropa Kengashi a'zosi bo'ldi va 1952-yilda NATO a'zosi. Sovuq urush paytida Turkiya AQSh va G'arbiy Evropa bilan ittifoqdosh bo'ldi. Turkiyalik ekspert Meltem Ahıska "Yevropa uzoq va g'alati tarixda Turkiya milliy kimligi uchun istakning obyekti va umidsizlik manbai bo'lgan"ligini tushuntirib, Yevropaga nisbatan Turkiya pozitsiyasini tasvirlaydi.

Turkiya Respublikasi tashqi munosabatlar siyosati Mustafa Kemal Ataturk G'arbga ilhomlantirilgan islohotlariga asoslanib, Turkiya G'arb dunyosi bilan, ayniqsa, AQSh, Shimoliy Atlantika shartnomasi tashkiloti va Yevropa Ittifoqi bilan munosabatlariga katta e'tibor qaratdi. Sovuq urushdan keyingi davrda Turkiya o'z mintaqaviy mavjudligini Balkan, Yaqin Sharq va Kavkaz va tarixiy maqsad bo'lgan Yevropa Ittifoqiga a'zo bo'lishni mustahkamlash uchun munosabatlarni diversifikatsiya qildi. AKP hukumati ostida Turkiyaning O'rta Sharqda ta'siri o'sdi. G'arbda Turkiya haqidagi munozaralar Turkiya G'arbdan uzoqlashib, o'rta sharqiy va islomga mo'ljallangan yo'nalishlarga borayotganini ko'rganlar va Ankaraning islom qo'shnilari bilan yaxshilashgan aloqalarini muvozanat va diversifikatsiyaga yo'naltirilgan tabiiy avj olganlar o'rtasida keskin bo'linadi.

Munosabatlar tarixi
-------------------

Turkiya 1959-yilda Yevropa Iqtisodiy Hamjamiyati (YEIH) bilan yaqin hamkorlikka erishgan birinchi mamlakatlardan biri bo'ldi. Ushbu hamkorlik Ankaradagi kelishuv deb nomlangan assotsiatsiya bitimi doirasida amalga oshirildi. Ushbu reja muhim elementlaridan biri - bojxona uyushmasi tuzilishi, shunda Turkiya YEIH mamlakatlari bilan tovar va qishloq xo'jaligi mahsulotlari bilan cheklovsiz savdo qila olishi mumkin edi. 

### Turkiyaning Yevropa Ittifoqiga qo'shilishi

Kenglashtirish - bu Yevropa Ittifoqining eng kuchli siyosat vositalaridan biridir. Bu muhim ahamiyatga ega bo'lgan jarayon, bu esa ishtirok etuvchi mamlakatlarning o'zgarishiga, butun Yevropa bo'ylab tinchlik, barqarorlik, farovonlik, demokratiya, inson huquqlari va huquq ustuvorligini kengaytirishga yordam beradi. Yevropa Ittifoqi kengayish jarayoni 2005-yil 3-oktabr kuni Xorvatiya (Yevropa Ittifoqi a'zosi 2013-yildan buyon) va Turkiya bilan qo'shilish muzokaralari ochilganda jasoratli qadam qo'ydi. Yillar davomida tayyorgarlik ko'rgach, ikki nomzod qo'shilish jarayonining keyingi bosqichini rasmiy ravishda ochdi. Muzokaralar Yevropa Ittifoqi qonunini qabul qilish va amalga oshirish bilan bog'liq, bu qonun acquis deb tanilgan. Bu qonun hujjatlarining soni taxminan 130 ming sahifa bo'lib, 35 bobga bo'lib o'tadi va bu qonunlarga Yevropa Ittifoqi davlatlari amal qilishi kerak. Turkiya nomzod mamlakat sifatida o'z milliy qonunchiligining katta qismini Yevropa Ittifoqi qonunchiligiga muvofiqlashtirishi kerak. Bu jamiyat uchun deyarli barcha sohalarga, atrof-muhitdan boshlab sud tizimiga, transportdan qishloq xo'jaligiga va aholining barcha qatlamlariga ta'sir qiladigan fundamental o'zgarishlar bilan bog'liq. Biroq, nomzod mamlakat "ijtimoiy qonunchilikni muhokama qilmaydi", chunki ushbu "qoidalar" nomzod mamlakat tomonidan to'liq qabul qilinishi kerak. Muzokaralar jihatidan esa, bu qonunni muvofiqlashtirish va amalga oshirish shartlari, ya'ni qoidalar qanday va qachon qo'llaniladi. Shu sababli, qo'shilish muzokaralari klassik ma'noda muzokaralar deb hisoblanmaydi. Mamlakatga aylanish uchun, nomzod mamlakat o'z institutlari, boshqaruv salohiyati va ma'muriy va sud tizimlarini ham milliy, ham mintaqaviy miqyosda Yevropa Ittifoqi standartlariga moslashtirishi kerak. Bu ularga *acquis* qo'shilish paytida samarali amalga oshirishga va, zarur bo'lganda, uni qo'shilishdan oldin samarali amalga oshirish uchun imkon beradi. Buning uchun samarali va taraqqiyotsiz davlat xizmatiga asoslangan yaxshi faoliyat ko'rsatuvchi va barqaror davlat ma'muriyati hamda mustaqil va samarali sud tizimi zarur.2016-yil 26-iyul kuni Yevropa Komissiyasi prezidenti Jean-Claude Juncker Turkiyaning YIga a'zo bo'lish jarayoni Turkiyada o'lim jazosi qaytarilganda yakunlanishini e'lon qildi. 24-noyabrda Yevropa parlamenti Turkiya bilan inson huquqlari va huquq ustuvorligi masalalari bo'yicha qo'shilish muzokaralarini to'xtatishga ovoz berdi, ammo bu qaror majburiy emas edi. 13-dekabr kuni Yevropa kengashi (AQSh rahbarlari) "boshqarish sharoitida" Turkiyaga a'zolik muzokaralarida yangi sohalarni ochmaslikka qaror qildi, chunki Turkiya avtokrat hukmronlikka yo'l qo'yganligi uchun Yevropa Ittifoqiga qo'shilishdagi yutuqlarni imkonsiz qiladi.

2016-yilda Yevropa Ittifoqi a'zosi Avstriya Turkiyaning Yevropa ittifoqi aʼzoligiga qarshi chiqdi. 2018-yil mart oyida o'sha paytdagi Avstriya kansleri Sebastian Kurz Turkiyaning Yevropa Ittifoqiga Qo'shilish muzokaralariga qarshilik ko'rsatib, uni a'zolik muzokaralarini to'xtatishga undagan.

2017-yilda Yevropa Ittifoqi rasmiylari Turkiyaning rejalashtirilgan siyosati Yevropa ittifoqi talablariga zid ekanligini bildirishdi. 2017-yil 6-iyul kuni Yevropa parlamenti Yevropa Ittifoqi va Turkiya o'rtasidagi to'liq a'zolik muzokaralarini to'xtatish da'vosiga bir ovozdan rozilik berdi.. 2018-yil 26-iyun kuni Yevropa Ittifoqi Yevropa parlamenti kengashi "Turkiyaning Yevropa ittifoqidan uzoqroq ketayotganini ta'kidlaydi. Shuning uchun Turkiyaga Qo'shilish muzokaralari to'xtatib qo'yildi va boshqa boblar ochilishi yoki yopilishi mumkin emas va Yevropa-Turkiya bojxona ittifoqini modernizatsiya qilish bo'yicha boshqa ish ko'zda tutilgan emas" deb ta'kidladi. Kengash "huquq ustuvorligiga va fikr bildirish erkinligi o'z ichiga olgan fundamental huquqlarga nisbatan davom etayotgan va chuqur tashvishlantiruvchi orqa tomonni tashvishlanayotganini" ta'kidlagan. Biroq, 2023-yil iyul oyida Erdo'g'an Shvetsiyaning NATOga a'zolik uchun arizasi doirasida Turkiyaga a'zosi bo'lish haqida gapirgan. 2023-yil 18-iyul kuni Yevropa Ittifoqi Turkiya bilan to'liq a'zolik muzokaralarini qayta boshlashni hal qilmadi. Dagens Nyheter ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yil sentyabr oyida 60% shvedlar Shvetsiya Turkiyaning Yevropa Ittifoqiga a'zoligiTurkiyaning Yevropa Ittifoqiga a'zoligi qo'llab-quvvatlamaydi, 7% Shvetsiya Shvetsiyaning Turkiyaga a'zolikka qarshilik koʻrsatmagan va a'zosilik jarayonini ko'rsatadi, deb aytishdi.

**Muhim sanalar**

* **1963:** Turkiya va EI o'rtasida uyushma bitimi imzolandi.
* **1987:** Turkiya to'liq a'zolikka ariza beradi.
* **1993:** Yevropa Ittifoqi va Turkiya bojxona ittifoqi muzokaralari boshlandi.
* **1996:** Turkiya va Yevropa Ittifoqi o'rtasidagi bojxona ittifoqi kuchga kirdi.
* **1999:** Helsinki sammitida Yevropa kengashi, Komissiyaning Turkiyaning ikkinchi muntazam hisobotida berilgan tavsifiga binoan, Turkiyaga Yevropa Ittifoqiga a'zolikka nomzod davlat maqomi beradi.
* **2001:** Yevropa Kengashi Yevropa Ittifoqi-Turkiyaga qo'shilish sherikligini qabul qildi. Turkiya hukumati qo'shilish sherikligini aks ettiruvchi NPAA, Acquis qabul qilish milliy dasturi qabul qiladi. Kopenhagen sammitida Yevropa kengashi hozir "a'zolanishdan oldingi vosita" (IPA) deb nomlangan orqali Yevropa Ittifoqi moliyaviy qo'llab-quvvatlanishini sezilarli darajada oshirishni qaror qildi.
* **2004:** Yevropa kengashi Turkiya bilan Qo'shilish muzokaralari boshlashga qaror qildi.
* **2005:** Qo'shilish muzokaralari ochildi.
* **2016:** Evrop parlament inson huquqlari va huquq ustuvorligi masalasi bo'yicha Turkiya bilan qo'shilish muzokaralarini to'xtatishga ovoz berdi.
* **2017:** Yevropa Ittifoqi parlamenti Yevropa ittifoqi va Turkiya o'rtasidagi to'liq a'zolik muzokaralarini to'xtatish taklifini bir ovozdan qabul qildi.
* **2018:** Yevropa Ittifoqi Umumiy ishlar kengashi "Türkiya Yevropa ittifoqidan uzoqlashmoqda. Shuning uchun Turkiya qo'shilish muzokaralari samarali to'xtatildi va boshqa boblar ochilishi yoki yopilishi haqida ko'rib chiqilmaydi va Yevropa-Türkiya bojxona ittifoqini modernizatsiya qilish borasida boshqa ishlar ko'zda tutilgan emas" deb ta'kidlaydi.
* **2019:** Yevropa parlamenti Yevropa Ittifoqi va Turkiya o'rtasidagi to'liq a'zolik muzokaralarini to'xtatish taklifini bir ovozdan qabul qildi.

### Institutional hamkorlik

Turkiya bilan Yevropa Ittifoqi bilan tuzgan assotsiatsiya bitimi qo'shilish jarayonini amalga oshirish uchun asos bo'lib xizmat qiladi. A'zolikka tayyorgarlik jarayonida siyosiy muloqot va hamkorlikni ta'minlash uchun bir nechta institutlar tashkil etildi.

**Uyushma kengashi**

Kengashda Turkiya hukumati, Yevropa Kengashi va Yevropa Komissiyasi vakillari ishtirok etadi. Bu Turkiya va Yevropa Ittifoqi munosabatlarini shakllantirish va yo'naltirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Uning maqsadi - assotsiatsiya bitimini siyosiy, iqtisodiy va tijorat masalalarida amalga oshirishdir. Assotsiatsiya kengashi vazirlar darajasida yiliga ikki marta yig'iladi. Kengash qarorlarini bir ovozdan qabul qiladi. Turkiya va Yevropa Ittifoqi tomonlari har biri bir ovozga ega.

**Uyushma qo'mitasi**

Uyushma qo'mitasi Uyushma kengashi kun tartibini tayyorlash va Uyushma bilan bog'liq texnik masalalarni ko'rib chiqish uchun Yevropa Ittifoqi va Turkiya ekspertlarini yig'adi. Muzokaralar bo'limlari quyidagicha tashkil etilgan sakkiz kichik qo'mitalarda muhokama qilinadi:

1. Qishloq va suv xo'jaligi qo'mitasi
2. Ichki bozor va raqobat qo'mitasi
3. Savdo, sanoat va EKXO mahsulotlari qo'mitasi
4. Iqtisodiy va monetar masalalar qo'mitasi
5. Innovatsion qo'mita
6. Transport, atrof-muhit va energetika qo'mitasi
7. Hududiy rivojlanish, ish bilan ta'minlash va ijtimoiy siyosat qo'mitasi
8. Bojxona, soliq, giyohvandlik va pul o'chirish bo'yicha qo'mita

**Qo'shma Parlament komissiyasi**

Turkiya-YI uyushmasining nazorat organi - Qo'shma Parlament komissiyasi. Uning vazifasi - assotsiatsiya kengashi tomonidan unga taqdim etilgan yillik faoliyat hisobotlarini tahlil qilish va YI-Turkiya assotsiatsiyasi bilan bog'liq masalalar bo'yicha tavsiyalar berish.

U 18 nafar Turkiya buyuk milliy assambleyasi va Yevropa parlamentidan tanlangan a'zolardan iborat bo'lib, yiliga ikki marta uchraydi.

**Bojxona ittifoqi qo'shma qo'mitasi**

Bojxona ittifoqi qo'shma qo'mitasining asosiy vazifasi - Turkiya va Yevropa Ittifoqi o'rtasidagi bojxona ittifoqi faoliyati bilan bevosita bog'liq sohalarda nazarda tutilgan qonunchilik uyg'unligini ta'minlash uchun maslahat tartibini tuzishdir. CUJC assotsiatsiya kengashiga tavsiyalar beradi. Bu uchrashuvlar oyiga bir marta muntazam o'tkaziladi.

**Qo'shma maslahat qo'mitasi**

Qo'shma maslahat qo'mitasi (QKK) Anqara bitimi 25-moddasiga muvofiq 1995-yil 16-noyabrda tashkil etilgan. Mazkur qo'mita Evropa Ittifoqi va Turkiya iqtisodiy va ijtimoiy manfaat guruhlari o'rtasidagi muloqotni va hamkorlikni rivojlantirish va Turkiyadagi ushbu muloqotni o'tkazish sheriklarining institutsiyalashuviga ko'maklashish maqsadida tashkil etilgan. Qo'shma maslahat qo'mitasining tarkibi aralash, hamkorlik va ikki qavatli bo'lib, u Yevropa Ittifoqi va Turkiyaga tegishli. U jami 36 nafar a'zosiga ega, u 18 nafar Turkiya va 18 nafar Yevropa Ittifoqi vakillaridan iborat va u ikki nafar saylangan raislardan iborat, biri Turkiya tomondan, ikkinchisi esa Yevropa ittifoqidan.

**Turkiya ma'muriyatida Yevropa Ittifoqi bilan bog'liq ma'muriy organlar**

Turkiyaga **Yevropa Ittifoqi ishlari bo'yicha Bosh kotibiyat** 2000-yil iyulda tashkil etilgan bo'lib, uning Yevropa ittifoqiga a'zo bo'lishga tayyorgarlik ko'rishida ichki muvofiqlik va uyg'unlikni ta'minlash maqsadida tashkil etilgan.

Tashqi savdo bo'yicha Yevropa Ittifoqi Bosh idorasi bo'yicha bo'lakshislik kotibiyati bojxona ittifoqi doirasida amalga oshiriladigan ishlar yo'nalishi, kuzatuvi va yakunlanishi hamda integratsiya maqsadlarini ta'minlash uchun tashkil etilgan.

Taqqoslash
----------

|  |  European Union |  Turkey |
| --- | --- | --- |
| **Aholisi** | 447,206,135 | 84,680,273 |
| **Hudud** | 4,324,782 km2 (1,669,808 mi²) | 783 356 km2 (302 455 kvadrat mil)   |
| **Aholining zichligi** | 115/km2 (300/sq mi) | 110/km2 (284,9/sq mi) |
| **Kapital** | Brüksel (*de facto*) | Anqara |
| **Hukumat** | Evropa shartnomalariga asoslangan milliy parlament demokratiya | Birlik prezidentlik
konstitutsiyaviy respublika |
| **Birinchi rahbar** | Oliy ma'muriyat raisi Jean Monnet | Prezident Mustafa Kemal Ataturk |
| **Hozirgi rahbar** | Kengash raisi Charlz Michel raisi Ursula von der Leyen | Prezident Retsep Tayyib ErdoʻgʻonViceprezident Cevdet Yilmaz |
| **Rasmiy tillar** | 24 ta rasmiy til, ulardan 3 tasi "protsessual" deb hisoblanadi (ingliz, frantsuz va nemis)  | Turkiya |
| **Asosiy dinlar** | 72% xristianlik (48% Rim katolikligi, 12% Protestantlik, 8% Sharqiy pravoslavlik, 4% Boshqa xristianlik), 23% dinsiz, 3% Boshqa, 2% Islom | 92% Islom, 6% dinsiz, 2% Boshqalar, 0.2% xristianlikXristian olamida |
| **Etnik guruhlar** | Nemislar (taxminan 80 million), frantsuzlar (taxmilan 67 million), italyanlar (taxamilan 60 million), ispanlar (taxmailan 47 million), polshalar (taxmasilan 46 million), ruminlar (taxmtilan 16 million), olandliklar (taxmidan 13 million), yunonlar (taxminilan 11 million), portugalliklar (taxminan 11 million) va boshqa | 70-75% turk, 19% kurds, 6-11% boshqa yoki ma'lum qilinmagan |
| **YIM (nominal)**  | 16.477 trillion dollar, har bir kishiga 31.801 dollar | 942 milliard dollar, 10 863 dollar boshiga |

Havolalar
---------

* Turkiyadagi Yevropa Ittifoqi delegatsiyasining rasmiy veb-sayti
* Turkiyaning Yevropa Ittifoqidagi doimiy delegatsiyasining rasmiy veb-sayti

Manba
-----

1. ↑  „Fifty Years On, Turkey Still Pines to Become European". *TIME*. 8 September 2009. September 11, 2009da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8 September 2009.
2. ↑  „Turkey's bid to join the EU is a bad joke; but don't kill it". The Economist. 2017-yil 11-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 27-avgust.
3. ↑  „Turkey's EU dream is over, for now, top EU official says".  Hürriyet Daily News (2017-yil 2-may). 2017-yil 29-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 2-may.
4. ↑  „Erdogan warns Europeans 'will not walk safely' if attitude persists, as row carries on". *Reuters* (2017-yil 22-mart). 2020-yil 7-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 2-iyul.
5. 1 2  „New clashes likely between Turkey, Europe".  Al-Monitor (2017-yil 23-iyun). 2019-yil 26-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 24-iyun.
6. 1 2  „EU Council issues strong message about Turkey's obligations".  Cyprus Mail (2018-yil 26-iyun). 2020-yil 7-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 27-iyun.
7. 1 2  „EU will Zollunion mit der Türkei nicht ausbauen" (de).  Die Zeit (2018-yil 27-iyun). 2018-yil 27-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 27-iyun.
8. ↑  „Turkey and EU".  Embassy of the Republic of Turkey (Washington, DC). 2007-yil 27-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2007-yil 4-iyul.
9. ↑  „Turkey and the Council of Europe".  Council of Europe (2006-yil 27-oktyabr). 2006-yil 7-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2006-yil 30-oktyabr.
10. ↑  „Greece and Turkey accede to the North Atlantic Treaty Organization". *NATO Media Library*.  NATO (1952-yil 18-fevral). 2006-yil 1-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2006-yil 30-oktyabr.
11. ↑  Ahıska, Meltem (2003) "Occidentalism: The Historical Fantasy of the Modern" South Atlantic Quarterly 102/2-3, Spring-Summer 2003 (Special Issue on Turkey: "Relocating the Fault Lines. Turkey Beyond the East-West Divide"), pp. 351–379.
12. ↑  *Taspinar.* „Turkey's Middle East Policies: Between Neo-Ottomanism and Kemalism".  Carnegie Endowment for International Peace (2008-yil sentyabr). 2011-yil 12-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 5-iyun.
13. ↑  Murinson, Alexander*. Turkey's Entente with Israel and Azerbaijan: State Identity and Security in the Middle East and Caucasus (Routledge Studies in Middle Eastern Politics)*. Routledge, 2009 — 119 bet. ISBN 978-0-415-77892-3.
14. ↑  Kubilay Yado Arin: *The AKP's Foreign Policy, Turkey's Reorientation from the West to the East?* Wissenschaftlicher Verlag Berlin, Berlin 2013. ISBN 9 783865 737199.
15. ↑  „AB'den Türkiye'ye: İdam cezası geri gelirse..." (tr). *Hürriyet* (2016-yil 26-iyul).
16. ↑  „Freeze EU accession talks with Turkey until it halts repression, urge MEPs". European Parliament. 2017-yil 10-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 27-mart.
17. ↑  „EU parliament votes overwhelmingly in favour of scrapping Turkey accession talks". *The Telegraph*. 2019-yil 24-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 8-dekabr.
18. ↑  „EU says won't expand Turkey membership talks". Yahoo (2016-yil 13-dekabr). 2019-yil 30-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 27-mart.
19. ↑  Marc Pierini. „Turkey's Impending Estrangement From the West". Carnegie Europe (2016-yil 12-dekabr). 2020-yil 6-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 27-mart.
20. ↑  „Turkey scolds Austria in EU membership dispute". *bbc.com* (2016-yil 4-avgust). 2022-yil 19-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 19-noyabr.
21. ↑  „Austrian Chancellor Kurz urges to stop Turkey's EU accession talks". *armenpress.am* (2018-yil 26-mart). 2018-yil 16-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 19-noyabr.
22. ↑  „AP: Türkiye ile müzakereler askıya alınsın" (tr). *DW Türkçe* (2017-yil 6-iyul).
23. ↑  „ENLARGEMENT AND STABILISATION AND ASSOCIATION PROCESS Council conclusions". *Council of the European Union* (2018-yil 26-iyun). 2018-yil 22-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 27-iyun.
24. ↑  „European Parliament calls for suspension of Turkey EU accession talks". *Euronews* (2019-yil 13-mart).
25. ↑  *Huseyin Hayatsever.* „Erdogan links Sweden's NATO membership to Turkey's EU accession". *Reuters* (2023-yil 10-iyul). Qaraldi: 2023-yil 10-iyul.
26. ↑  „AP raporu: Türkiye'nin AB üyelik süreci mevcut koşullarda devam edemez" (tr).  Gazete Duvar (2023-yil 18-iyul).
27. ↑  „DN/Ipsos: Väljarna vill inte ha Turkiet i EU" (sv).  Dagens Nyheter (2023-yil 4-sentyabr).
28. ↑  „Council Conclusions on Enlargement and Stabilisation and Association Process". *consilium.europa.eu* (2018). 2018-yil 22-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 31-oktyabr.
29. ↑  „Population on 1 January". *Eurostat*.  European Commission. 2019-yil 9-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2015-yil 9-mart.
30. ↑  „Field Listing – Area". *The World Factbook*.  Central Intelligence Agency. 2018-yil 20-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2015-yil 9-mart.
31. ↑  „Archived copy". 2015-yil 21-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2015-yil 21-yanvar.
32. ↑  „European Commission - PRESS RELEASES - Press release - Frequently asked questions on languages in Europe". *europa.eu*. 2020-yil 16-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 24-iyun.
Andoza:Foreign relations of the European UnionAndoza:Foreign relations of Turkey