**Huseyngulu Xon** Bokuning beshinchi va oxirgi xoni edi.

Hayoti
------

Husaynguluxon 1774-yilda Aligulu ogʻa (Malik Muhammad va Muhammadqulixonning ukasi) oilasida tugʻilgan. 1792-yilda xon vafotidan soʻng Qosim begim Selimxonov boshchiligidagi beglar (boshqa maʼlumotlarga koʻra, uning familiyasi Mansurov) uni oʻzlarining yangi xonlari deb eʼlon qildilar.

Dastlabki hukmronligi
---------------------

Uning hukmronligi asosan amakivachchasi, sobiq xon Mirzo Muhammad II bilan kurashda oʻtgan. Taxtga oʻtirganidan koʻp oʻtmay, u Qubaga qochgan Mirzo Muhammadni magʻlub etdi. Shuningdek, u Manaf beg Selimxonovni 1792-yilda Rossiya fuqaroligini olish maqsadida ariza berish uchun graf Gudovich huzuriga yubordi. Ammo u 1795-yilgacha oʻzini Bokuning hukmdori deb hisoblagan Shayxalixonning odamlari tomonidan Darabandda hibsga olingan.

Shayxali xon 1794-yilda Bokuga yurish qildi, biroq Shakining yangi xoni Salim xondan sobiq xonning barcha bolalari, shu jumladan Shayxalining jiyani ham Shakiga yurish qilgani haqidagi xabarni eshitib, Mirzo Muhammad IIni ming kishi bilan Balaxona yaqinida qoldirib ketdi. Mirzo Muhammad Bokudan uncha uzoq boʻlmagan joyda shaharga olib boruvchi barcha savdo va madad yoʻllarini toʻsib qoʻydi, natijada Huseyngulu Manaf begini Gudovichga yana Shayxali xondan shikoyat qilib yubordi, oʻzi esa toʻsatdan Mirzo Muhammadni pistirma qilib, uni oilasi bilan tutib oldi. Ukasi Husayn ogʻaning yolgʻiz oʻzi jangdan qutulib, Quboga borib, voqeani aytib beradi. Gudovich esa Shayxaliga ishni tinch yoʻl bilan hal qilishni maslahat berdi. Darhaqiqat, Mustafoxonning yordami bilan amakivachchalar sulh tuzdilar va Mirzo Muhammad Boku neft konlaridan olgan daromadini saqlab qolgan holda Qubaga qaytib ketdi. 1795-yil dekabrda imzolangan shartnomaga muvofiq:

> 1. Xon va uning vorislari imperator janoblari tomonidan tasdiqlanishi kerak.
> 
> 
> 2. Xon Kavkaz fronti bosh qo'mondoni bilan oldindan kelishuvsiz Rossiyaga bo'ysunmaydigan qo'shni davlatlar bilan diplomatik aloqada bo'lolmaydi.
> 
> 
> 3. Rossiya savdogarlariga eng foydali imtiyozlar beriladi.
> 
> 
> 4. Kemalar halokatga uchragan taqdirda, tovarlar belgilangan muddatda egalariga qaytarilishi kerak.
> 
> 
> 5. Hech bo'lmaganda bitta rus kemasi har doim Boku portida langarda bo'lishi kerak.
> 6. Ruslar, forslar va boshqalar o'rtasidagi savdogarlik ishlari Boku oqsoqollarining emas, balki konsulning ishi bo'lishi kerak.
> 
> 
> 7. Shayxalixon o'lpon to'lashi Rossiya fuqaroligiga to'g'ri kelmaydi
> 
> — Materials for the new history of the Caucasus, from 1722 to 1893 [Text] / P.G.Butkov. – St.Petersburg: Printing house of the Imperial Academy of Sciences, 1869. Part 2. p. 293 (in Russian)

Bokuni bosib olish
------------------

Ogʻa Muhammadshoh Gruziyaga bostirib kirganidan keyin Shayxali xon Qojarlar hukmronligiga boʻysunishga shoshildi. Bu harakat Rossiya tomonidan javobsiz qoldirilmadi. Yekaterina II Valerian Zubovga Shirvonga bostirib kirishni buyurdi. Zubov 10-may kuni Darbandga bostirib kirib, Shayxalini egallab, Bokuga yoʻl oldi. Biroq Huseyngulu 20-may kuni Zubovga elchilarini yuborib, boʻysunish istagini ma'lum qildi. Xonning oʻzi 13-iyun kuni Gilgilchay yaqinidagi rus lageriga shahar kalitlari bilan keldi. General Vasiliy Raxmanov 3 ta piyoda askar batalyoni, 2 ta otliq otryad va 3 ta artilleriya quroli bilan Bokuni egallash uchun yuborildi. 1797-yilda Tsitsianov qal'aning qoʻmondoni etib tayinlandi. Biroq, Yekaterina II ning oʻlimi va Pavel Ining ekspeditsiyani bekor qilishi Zubovni 1797-yilda Rossiyaga qaytishga majbur qildi.

Keyingi hukmronlik
------------------

Huseyngulu Ogʻa Muhammad tomonidan 11-mayda qoʻlga olinib, Shushada qamoqqa tashlangan. Ammo ertasi kuni shoh oʻldirildi, Husayngulu Bokuga joʻnadi. Voqealarni eshitgan Mirzo Muhammad Bokuni egallashga shoshildi. Husayngulu xonning tezda yetib kelishi uning rejalarini barbod qildi. Yangi shartnomadan soʻng u Mashtagʻda xon oʻrinbosari lavozimini egalladi. Biroq, u keyinchalik boshqa bosqindan qoʻrqib, Fatali shohga sovgʻalar yubordi.

Rossiyaning Erondagi konsuli - Skibinevski 1800-yil 22-yanvarda Bokuga keldi va Rossiya qoʻshinlari olib chiqib ketilganidan keyin katta miqdorda puli olib qoʻyilgan rus savdogarlari uchun tovon toʻlashni talab qildi. Xon rad javobini berdi. Biroq 6-fevral kuni Rossiyaning "Kizlyar" kemasi shaharni toʻpdan oʻqqa tutganida aybini tan oldi. U 1801-yil 1-martda Aleksandr Ini taxtga oʻtirganligi bilan tabriklash uchun elchilar yubordi.

U 1803-yilda Mustafo xonning yordami bilan Mashtagani bosib oldi. Mirzo Muhammad II Quboga surgun qilindi.

Bokuning bosib olinishi
-----------------------

Boku 1804-1813-yillardagi rus-fors urushi davrida ruslarni yana qiziqtirdi. 1803-yil boshida Sitsianovning muzokaralari natijasida Boku xoni elchisi – Ollohverdi beg bilan Bokuni Rossiyaga berish haqida kelishuvga erishildi. 1803-yil 24-aprelda Sitsianov Vorontsovdan oʻz ixtiyoridagi ikkita polkni (Taman va Qrimdan) Bokudagi garnizonga va boshqa joylarni egallashga yuborishni soʻradi. Biroq 1804-yilda Boku va Shemaxon zodagonlarining talabi bilan Huseyngulu Rossiya bilan tuzilgan shartnomani bekor qildi. Koʻp oʻtmay Bokuda keskinlik kuchaydi. Shahar aholisi rus konsulining 7 askarini oʻldirib, uni shahardan haydab chiqardi.

1805-yilda rus otryadi general Irinarx Zavalishin qoʻmondonligi ostida Boku koʻrfaziga kirib, shaharni qamal qilishga kirishdi. Xon muzokaralar olib borish uchun Zavalishinga elchi yubordi. Biroq u imperator tomonidan Bokuni egallash uchun yuborilganligini aytdi va shahar zudlik bilan taslim boʻlishini talab qildi. Xon javob berish uchun vaqt soʻradi. 15-aprelda, belgilangan muddat oʻtib, shahar taslim boʻlmaganida, Zavalishin qirgʻoqqa tushdi. Biroq, Shayxalixon va Darbandlik Nuh begimning qoʻshimcha kuchlari yordami bilan xon shaharni himoya qilishda gʻalaba qozondi. Bir necha janglardan soʻng magʻlubiyatga uchragan ruslar kemalarga oʻtirib, Sari oroliga (Lankaron yaqinida) chekinishdi.

1805-yil 27-dekabrda Sitsianov Aleksandr Iga oʻzi armiya bilan Bokuga, Zavalishinga yordam berish uchun ketayotganini maʼlum qildi. 1806-yil fevral oyining boshida Sitsianov katta qoʻshin bilan yurish qilib, Bokudan 2 verst masofada general Zavalishin bilan qoʻshildi va qal'ani ruslarga topshirish haqida xon bilan muzokaralar boshladi. Rus qoʻshinlari Naxirbulogʻ yaqinida, shahar devorlari yonida qarorgoh qurishdi. 8-fevralda xon oʻz mulozimlari hamrohligida knyaz Sitsianovga shahar kalitlarini topshirish uchun qalʼani tark etdi. Xonning amakivachchasi Ibrohim tilanchilik qilib, koʻpchilikni ajablantirdi va toʻsatdan Sitsianovni otib oʻldirdi.

Huseyngulu Abbos Mirzoga hukmronlikni topshirmoq uchun shaxsan Agsuga bordi. Bu orada Mirzo Muhammadxon II rus qoʻshinini Bokuga yoʻnaltirish uchun 1806-yil iyul oyida rus generali Sergey Bulgakov qoʻshiniga qoʻshildi. Ular birgalikda 1806-yil 6-oktabrda Bokuni egallab olishdi, Huseyngulu esa oilasi bilan Ardabilga qochib ketdi. Huseyngulu 1826-yilda, Qajar qoʻshini bilan Bokuni qaytarib olish uchun yana harakat qildi, ammo buni uddalay olmadi. 1845-yilda Ardabilda vafot etgan va Karbaloda dafn etilgan.

Oilasi
------

Uning 8 xotini, 5 oʻgʻli va 17 qizi bor edi.

### Xotinlar

1. Zaynatxonim
2. Fotma sulton (t. 1776, nikoh: 1801, 1804 y.) — Malik Muhammadxonning qizi.
3. Fatmaxon
4. Hajetxonim
5. Begistonxonim
6. Xushendamxonim
7. Zaynishofxon
8. Gulistonxonim

### O'gʻillari

1. Lutfali xon - sogʻligʻida muammolari bor edi
2. Isgandarxon - sogʻligʻida muammolari bor edi
3. Nuhxon - sogʻligʻida muammolari bor edi
4. Salmonxon - sogʻligʻida muammolari bor edi
5. Musoxon (Gulistonxonimning oʻgʻli) - sogʻligʻida muammolari bor edi

### Qizlari

1. Fatma Sultonat bika
2. Badr Jahonxonim
3. Sohib Sulton bika
4. Xurshidxonim
5. Ummu Salamaxon
6. Saadet begim
7. Zaynat begim
8. Sharifxonim
9. Oysha begimxonim
10. Chimnozxonim – Qozim beg Salimxonovga turmushga chiqqan (1814–1874).
11. Tila begimxonim
12. Ruxsara begimxonim
13. Muhammad ogʻa Boqixonovga turmushga chiqqan qizi
14. Abdullaxon Rudbariyga turmushga chiqqan qizi
15. Ogʻamir Karimovga turmushga chiqqan qizi
16. Zulfugar ogʻaga (Husaynguluning amakivachchasi) turmushga chiqqan qizi
17. Muhammad ogʻaga (Husaynguluning amakivachchasi) turmushga chiqqan qizi

Manbalar
--------

1. 1 2 3 4  A. BERZHE*. AKTY, SOBRANNYE KAVKAZSKOJ ARHEOGRAFICHESKOJ KOMISSIEJ TOM 5 CHAST 1.*. [S.l.]: BOOK ON DEMAND LTD, 2014 — 1119 bet. ISBN 978-5458678100. OCLC 972599590. A. BERZHE (2014). *AKTY, SOBRANNYE KAVKAZSKOJ ARHEOGRAFICHESKOJ KOMISSIEJ TOM 5 CHAST 1*. [S.l.]: BOOK ON DEMAND LTD. p. 1119. ISBN 978-5458678100. OCLC 972599590.
2. ↑  Mansurov, Eldar Bähramoğlu*. Mansurovlar*, Bakı, 2011 — 27 bet. ISBN 9789952272802. OCLC 839116794.
3. ↑  Ashurbeyli, Sara*. Istorii︠a︡ goroda Baku : period srednevekovʹi︠a︡*. Baku: Azerbaĭdzhanskoe gos. izdatelʹsko-poligraficheskoe obʹedinenie, 1992 — 289 bet. ISBN 978-5552004799. OCLC 39178990.
4. ↑  Ashurbeyli, p. 294
5. ↑  A. Bāqīẖānli*. Gülüstani-İräm*, Bähmänli, V. Bakı: Xatun Plyus, 2010 — 211 bet. ISBN 978-9952210453. OCLC 837882352.
6. ↑  Ashurbeyli, p. 300
7. ↑  Ashurbeyli, p. 301