recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Nataliya Kazimynana Basarab** (ukraincha: Natalya Kazimirіvna Basarab) 1954-yil 23-aprel Ukrainaning Ternopil viloyatida tugʻilgan rassomi.

Hayoti
------

U Ternopil Kooperativ kollejining dekorativ va badiiy boʻlimini 1975-yil tamomlagan. Bu oʻquv muassasi unda rassomchilikning shakllanishida muhim rol oʻynagan, shunindek, Igor Dudaning maʼruzalari ham namoyish etilgan. U Ternopil markaziy Doʻkonida rassom-deknorator (1975—1993-yil), Ternopil oʻrta maktabida (1993) rassom boʻlib ishlagan.

Faoliyati
---------

U oʻz rasmlarini yaratishda yogʻli boʻyoqlardan, qush patlaridan, shisha va shoyi boʻyoqlardan hamda aplikatsiyadan foydalangan. 1999-yildan beri u qoʻgʻirchoqlar bilan shugʻullanmoqda. 2022-yilda u „Ukrainian women" (20 ta rasm) deb nomlangan ayollar portretlari toʻplamini chizgan.

1975-yildan beri sanʼat koʻrgazmalarining ishtirokchisi hisoblanadi. Ternopildagi shaxsiy koʻrgazmalar (1994-yildan beri yetti marotaba), Kiyev (1998); Fransiyada (2001, 2004) davlatlarda koʻrgazmalarini namoyish qilgan. 2013-yilda rassom studiyadagi kvartirasida sanʼat salonini ochgan.

Asarlari Ternopil mintaqaviy muzeyida mahalliy lore va sanʼat, Ukraina, Germaniya, Polsha, Rossiya, AQSh vaFransiyada shaxsiy toʻplamlarda saqlanadi.

Manbalar
--------

* Anton Grib, Tarama Udіna. Basarab Natalya Kazimirіvna
* Ternopіlщini. Chastina 1. Obrazotvorche mistestvo: bіblіografіchniy pokajchik, departament kulturi, relіgіy ta natsіonalnostey Ternopіlskoї oblderjadmіnіstaratsії, Ternopіlska oblasna unіversiteska naukova bіblіoteka; ukladach Miskіv V.; vstupna stattya І. Duda; kerіvnik proєktu ta naukoviy redaktor Vіtenko V.; redaktor Jovtko G. Ternopіl : Pіdruchniki і posіbniki, 2015, s. 106—110, ISBN 978-966-07-2936-0.
* Oksana Tsvik (2022-05-19).
**Hindukush** (fors. Hindukoʻh - hind togʻi) — Osiyodagi togʻ sistemasi, asosan, Afgʻoniston, shuningdek, Pokiston hududida (jan.-sharqiy chekka-si). Uz. 800 km chamasida, eni 350 km gacha. Eng baland joyi 7690 m (Tirich-mir togʻi). Markaziy va sharqiy qismlarining oʻrtacha balandligi 4000 m. H. jan,-gʻarbdan shim.-sharqqa choʻzilgan boʻlib, Amudaryo, Hind va Hilmand daryolari havzalari oʻrtasida suvayirgich vazi-fasini, iqlim va landshaft chegarasini bajaradi. Asosiy tizmalari — Bobo, Pagʻmon va boshqa Toglar alp bur-malanishi davrida vujudga kelgan. Zamini qad. metamorfik jinslar (sla-nets, granit, ohaktosh va boshqalar)dan, shuningdek, mezokaynozoyning choʻkindi qatlamlaridan tarkib topgan. Seysmik faol zona. Iqlimi quruq, kontinen-tal. Yillik yogʻin 300–800 mm, janubi-sharqi yozgi mussonlar taʼsirida boʻladi. Iqlimi va landshafti balandlik mintaqalari boʻyicha oʻzgarib boradi. Daryolari qor va muzdan toʻyinadi, bahor va yozda toʻlib oqadi. Shimoliy va janubiy yon bagʻirlari landshafti bir-biridan farq qiladi. Pastdan yuqoriga shimoliy qismidagi boʻz tuproqlarda koʻp yillik baland boʻyli oʻtlar, shuvoq, pista, togʻ jigarrang va qizil tuproqlarda kserofit butalar, archa, kam chirindili togʻ choʻl tuproqlarida togʻ quruq dasht yoki choʻl oʻsimliklari oʻsadi. Nisbatan sernam janubi-sharqiy yon bagʻirlaridagi subtropik jigarrang tuproqlarda barg toʻkuvchi quruq oʻrmonlar va butalar, 2500 m gacha balandlikda hindhimolay tipidagi keng bargli oʻrmonlar, 2500 – 3300 m da igna bargli va aralash oʻrmonlar, 3300 – 3700 m va undan balandda subalp va alp oʻtloqlari tarqalgan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Geografiya | *Geografiyaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |

|  |  |
| --- | --- |
| Tashqi havolalar Buni Vikimaʼlumotlarda tahrirlash | 
* BnF: cb11937245p (maʼlumot)
* GND: 4024960-8
* LCCN: sh85060913
* LNB: 000306522
* NDL: 00629060
* NKC: ge129253
* VIAF: 5408168453547866300003
* en:WorldCat Identities (VIAF orqali): 5408168453547866300003

 |
**Jamiyatur Raza** - Hindistonning Bareli shahrida joylashgan islom seminariyasi. U 2000-yilda Axtar Rizo Xon tomonidan tashkil etilgan.

Ta'sischilar uni islom universitetiga aylantirish rejasini ishlab chiqqanlar. Hozirda uni muftiy Axtar Rizo Xonning o‘g‘li, ayni paytda Hindiston sunniy musulmonlari bosh muftiysi Asjad Rizo Xon boshqarmoqda.

Madrasa haqida
--------------

Madrasa 250 nafar talaba uchun tashkil etilgan boʻlib, hozirda Madrasa Taʼlim Kengashi tomonidan tasdiqlangan Tahtaniya, Favqaniya va Aaliya darajasiga qadar bir ming talabalar tahsil olmoqda. Ochiq maktablar milliy instituti (NIOS) tomonidan tasdiqlangan yoki tan olingan ko'plab kurslar ham o'qitiladi. Al-Azhar universiteti bilan hamkorlikda magistratura va PhD darajasidagi kurslar tashkil etilgan.

O'quv dasturi
-------------

U quyidagi o'quv dasturiga amal qiladi: 

* Ikkilamchi bosqich:

VI sinfdan VIII sinfgacha uch yil

* Yuqori bosqich:

Davomiyligi 7 yil. U uchta kichik bosqichga bo'lingan:

* Molviyah muddati 2 yil (ekvivalent o'rta maktab)
* Alima - Davomiyligi 2 yil (Ekvivalent Inter Mediate)
* Fadeelah - Davomiyligi 3 yil (Ekvivalent bitiruv)

### Ixtisoslashtirish bo'limi

Muassasa Fiqh, Tafsir, Hadis, Arab adabiyoti, Jahon Dinlari bo'yicha ixtisoslikni taklif etadi.

### Qur'on yod olish va uni tilovat qilish bo'limi

Qur'on ta'limining uch yillik kursi mavjud.

### O'rganish usuli

O'quv dasturi arab va fors tillariga asoslangan, ammo mazkur o'quv muassasaning o'quv dasturi islomiy masalalar arab, fors va zamonaviy ta'limlarning kombinatsiyasidan iborat.

### Fatvo berish

Jamiyatur Razoda Universitetning Fatvo bo'limi bo'lgan Markazi Darul Ifto nomli befarq bo'lim ham faoliyat yuritgan.

Yana qarang
-----------

* Islom ta'lim muassasalari ro'yxati
* Barelvi
* Ahmad Rizo Xon
* Manzori Islom
* Al Jamiyatul Ashrafiya
* Al-Jome-atul-Islomiya


1. ↑  Introduction: Jamiatur Raza Centre for Islamic Studies Bareilly Sharif India scribd.com
2. ↑  „A brief Introduction to Jamiat-ur-Raza, C.I.S. Bareilly Sharif.". *www.jamiaturraza.com*.
3. 1 2  Plan to develop Bareilly’s Jamiatur Raza into an Arabic Persian University By NA Ansari, The Milli Gazette
4. ↑  „Asjad Raza appointed leader of Barelwi Muslims". *Daily News*.
5. ↑  „Sections and Branches". *www.jamiaturraza.com*.
6. ↑  *Service.* „Dargah Ala Hazrat issues fatwa against Udaipur killers" (en-US). *The Siasat Daily* (7-iyul 2022-yil). Qaraldi: 11-avgust 2023-yil.
**Stadio Olimpico di Serravalle** — San Marinoning Serravalle kommunasida joylashgan koʻp maqsadli futbol stadioni. 1969-yilda ochilgan ushbu stadiondan hozirda futbol oʻyinlarini oʻtkazishda foydalaniladi. San Marinoning milliy stadioni hisoblanadi. San Marino milliy terma jamoasi va San Marino Calcio futbol klubi uydagi uchrashuvlarini shu stadionda oʻtkazishadi. Stadion oʻziga 6 664 kishini sigʻdira oladi. Maydon oʻlchami — 103 × 67.

Manbalar
--------

1. ↑  „First Division Clubs in Europe" 89.  UEFA (2011). Qaraldi: 27-iyun 2012-yil.

Havolalar
---------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Vikiomborda ***Stadio Olimpico (San Marino)*** haqida turkum mavjud |

* San Marino stadioni *World Stadiums* saytida

Koordinatalari: 43°58′16.55″N 12°28′37.16″E﻿ / ﻿43.9712639°N 12.4769889°E﻿ / 43.9712639; 12.4769889GO



|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Miyon Muhammad Navoz Sharif** (; 1949-yil 25-dekabrda tugʻilgan) – pokistonlik tadbirkor va siyosatchi, ketma-ket uch muddat Pokiston Bosh vaziri boʻlib ishlagan. Pokistonning eng uzoq muddatli bosh vaziri, uch marta lavozimda jami 9 yildan ortiq ishlagan. Har bir ishlagan muddati hokimiyatdan chetlatilishi bilan yakunlangan.

Navoz Lohurda oʻrta sinfdan yuqori boʻlgan Shariflar oilasida tugʻilgan, Ittefaq va Sharif guruhlari asoschisi Muhammad Sharifning oʻgʻlidir. 2022—2023-yillarda Pokiston bosh vaziri lavozimida ishlagan Shahboz Sharifning akasi. Pokiston Saylov komissiyasi maʼlumotlariga koʻra, Navoz Pokistondagi eng badavlat kishilardan biri boʻlib, uning boyligi kamida Rs. 1,75 milliard (2021-yilda 8,9 milliard rupiy yoki 31 million AQSh dollariga teng). Asosan temir konstruksiya biznesidan foyda koʻradi.

1980-yillarning oʻrtalarida siyosatga kirishdan oldin Navoz hukumat kollejida biznes va Panjob universitetida huquq boʻyicha tahsil olgan. 1981-yilda Navoz prezident Ziyo tomonidan Panjob viloyatiga moliya vaziri etib tayinlandi. Konservatorlarning erkin koalitsiyasi tomonidan qoʻllab-quvvatlangan Navoz 1985-yilda Panjob bosh vaziri etib saylangan va 1988-yilda harbiy holatdan soʻng yana qayta saylangan. 1990-yilda Navoz konservativ Islom Demokratik Ittifoqi rahbari va Pokistonning 12-bosh vaziri lavozimlarida faoliyat yuritgan.

1993-yilda prezident Gʻulom Ishoq Xon parlamentni tarqatib yuborib, hokimiyatdan agʻdarilganidan soʻng, Navoz 1993-yildan 1996+yilgacha Benazir Bxutto hukumatiga qarshi muxolifat yetakchisi boʻlib ishlaydi. Pokiston Musulmon Ligasi (N) (PML-N) dan keyin bosh vazirlikka qaytadi. 1997-yilda saylangan hamda 1999-yilda harbiylar tomonidan olib ketilgunga qadar xizmat qilgan. Advokat Ijaz Husayn Batalvi tomonidan ilgari surilgan, Xoʻja Sultonning katta advokati, Sher Afgʻon Asdi va Axtar Ali Kureshining advokati tomonidan ilgari surilgan samolyotni oʻgʻirlash ishi boʻyicha sudlangan. Qamoqxonada va keyinroq oʻn yildan ortiq surgundan keyin, 2011-yilda siyosatga qaytgan va 2013-yilda oʻz partiyasini uchinchi marta gʻalabaga olib chiqqan.

2017-yilda Navoz Pokiston Oliy sudi tomonidan „Panama hujjatlari" ishi boʻyicha fosh qilingani uchun lavozimidan chetlashtirilgan. 2018-yilda Pokiston Oliy sudi Navozni davlat lavozimida ishlash huquqidan mahrum qilgan va yana javobgarlik sudi tomonidan oʻn yillik qamoq jazosiga hukm qilingan. 2019-yildan Navoz garov evaziga davolanish uchun Londonda boʻlgan. Pokiston sudi uni qochib ketgan deb eʼlon qiladi, ammo Islomobod Oliy sudi (IHC) Avenfield va Al-Aziza ishlari boʻyicha unga 24-oktyabrgacha himoya garovi beradi. 2023-yilda toʻrt yillik surgundan soʻng Pokistonga qaytgan.

Sud jarayonida Islomobod Oliy sudi (IHC) Bosh sudyasi Aamir Faruk va sudya Miangul Hasan Aurangzebdan iborat boʻlinma sudyasi Navoz Sharifning Avenfield va Al-Azizia Steel Mills ishlari boʻyicha hukmlariga eʼtiroz bildirgan shikoyatlarini koʻrib chiqadi. Ushbu sud jarayonining natijasi PML-N yetakchisi Navoz Sharifning 2023-yil 29-noyabrda Islomobod Oliy sudi (IHC) tomonidan Avenfield Apartments murojaatlari bilan bogʻliq ayblovlardan oqlanishiga olib kelgan.
**Abdussalom Oxundzoda** ( ozarb. Əbdüssalam Axundzadə, fors. ʿbdạlslạm *ạkẖwndzạdh* ) — din arbobi, islom dinshunosi va Kavkaz al-islomining 5-shayxi  .

Biografiyasi
------------

### Yoshligi

1843-yil 13-yanvarda Salyon shahrida tugʻilgan. Otasi mahalliy din arbobi Oxund Vali Muhammad, onasi esa Xon Aliverdi. Yoshligida otasidan arab, fors va turk tillarini o‘rgangan. 1864-yilda u Tbilisiga ko'chib o'tdi. 1879-yil 6-oktabrda Said Azim Shirvoniyni tanlovida g‘oliblikni qo‘lga kiritib, Zakavkaz o‘qituvchilar seminariyasining tatar bo‘limiga o‘qituvchi bo‘lib ishlashga ruxsat oladi. 1880-yil 28-iyulga kelib, u rasmiy ravishda Zakavkaz o'qituvchilar seminariyasining o'qituvchisi etib tayinlandi.. Shu bilan birga, Tblisiida ishlagan va yashagan Ali og'a Shixlinskiy, Mirzo Oxundov va boshqa ozarbayjon ziyolilari bilan ham uchrashgan.

#### Shayx ul-Islom

1893-yil 21-iyunda Mirzo Hasan Tohirzoda vafotidan so‘ng shayx ul-islom etib tayinlangan va 1907-yilda vafotigacha bu lavozimni egallagan. 1895-yilda Kavkaz musulmonlar idorasining rahbari etib saylandi. 1896-yil 26-mayda Nikolay II ning toj kiyish marosimida qatnashdi.

U arman-tatar qirgʻinida faol qatnashgan va jamoalar o'rtasida tinchlikni faol ravishda targ'ib qilgan. 1905-yil 15-mayda Naxichevanga tashrif buyurdi.

Vafoti
------

1907-yil 18-noyabrda u qizining o‘limi tufayli ruhiy tushkunlikdan vafot etdi. Uning oʻrniga muvaqqat Abbosquli Sulton Husaynbekov, soʻngra Muhammad Hasan Movlazoda tayinlandi.

Oila
----

Uch marta uylangan:

1. Ummu Salom — mahalliy zodagon Abdul Alibey Murodxonovning qizi.
	1. Abdullatif Bey.
	2. Rashid bey Oxundzoda (1880-yil 10-aprelda tugʻilgan) — Boku gubernatori .
	3. Asaf Bey.
	4. Validaxonim (1884-yil 20-dekabr).
	5. Zabitaxonim (1887–1905).
	6. Hidoyat bey (1893-yil 20-dekabr).
2. Gularaxonim — mahalliy din arbobi Hoji Alakbarning qizi.
	1. Osiyoxonim (1901-yil 25-sentyabr).
3. Sonaxonim — mahalliy zodagon Javad bekning qizi.

Manbalar
--------

1. 1 2  „Calil Mammedquluzade Ensiklopediyasi". *calilbook.musigi-dunya.az*. 14-iyun 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17-yanvar 2023-yil.
2. ↑  *Nəsrəddinov, Nazim.* „Naxçıvan "Əshabi - Kəhf"i" (az). *www.anl.az*. 19-oktyabr 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17-yanvar 2023-yil.
3. ↑  Valehoğlu, Fəxri*. Tiflis quberniyasında azərbaycanlılara qarşı 1905-ci il kütləvi qırğınları*, 2013.
4. ↑  *Ilya Zaytsev.* Документы эпохи Шамиля из Государственного архива Российской Федерации // Ломоносовские чтения. Востоковедение. Тезисы докладов научной конференции. М.2015.. — Andoza:Бсокр. Архивировано 17 yanvar 2023 года.
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Chu (maʼnolari).

**Chu** (qirgʻizcha: *Чүй*) yoki **Shu** (qozoqcha: *Шу*) — Qirgʻiziston va Qozogʻiston Respublikalari hududidagi daryo. Uz. 1067 km, havzasining maydoni 62,5 ming km². Markaziy Tyaniiandan boshlangan Krraxoʻjir (quyi oqimida Juvonariq) va Qoʻchqor daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻlib Sirdaryoga 110 km yetmasdan qumlar orasida tugaydi. Ch. bosh qismida chuqur vodiyda tez oqadi. Kungay Olatovi bilan Qirgʻiziston togʻ tizmalarini kesib oʻtib tor Boʻoʻm darasini hosil qiladi. Boʻoʻm darasidan oʻtgach, Chu vodiysiga chiqadi va Betpakdala hamda Moʻyinqum choʻllari orasida sekin oqadi. Ch.ning togʻli qismida Oʻrtatoʻqay suv ombori qurilgan. Toshqin paytida Kutemaldi tarmoqchasi orqali suvining bir qismi Issiqkoʻlga quyiladi. Ch. Boʻoʻm darasidan keyin oʻngdan Katta Kebin, Kichik Kebin, Irgʻayli, Koʻkpatos; chapdan Alameddin, Oqsuv, Qorabolta, Quragʻati irmoqlari qoʻshiladi. Asosan, qor suvlaridan, qisman muzliklardan toʻyinadi. Bahorda sersuv. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi togʻdan chiqaverishda 52,9 m³/sek. Ch. togʻli qismida muzlamaydi, tekislik qismida 3—3,5 oy muzlaydi. Daryodan Katta Chu, Shoʻrtepa, Otboshi, Choʻmish, Georgiyevka kanallari chiqarilgan; Otboshi, Alameddin GESlari kurilgan. Ch. sohilida Toʻqmoq, Chu shaharlari joylashgan. Daryo vodiysi boʻylab Taroz — Bishkek — Baliqchi temir yoʻl oʻtgan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Tashqi havolalar Buni Vikimaʼlumotlarda tahrirlash | 
* GND: 4359249-1
* VIAF: 236983327
* en:WorldCat Identities (VIAF orqali): 236983327

 |


  


|  |  |
| --- | --- |
| Gidrologiya | *Gidrologiyaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Tajan (maʼnolari).

**Tajan** (Turkmaniston chegarasidan tashqaridagi qismi Herirud) — Afgʻoniston, Eron va Turkmanistondagi dare. Uz. 1150 km. Havzasining maydoni 70600 km². Afgʻoniston hududida taxminan 3000 m balandlikdan boshlanadi. Hirot vohasigacha togʻlar orasidan tor vodiyda, ostonalar orqali oqadi. Hirot va Tajan vohasida vodiysi keng. Eng yirik irmoklari: Ishlan va Kashafrud. T. suvidan sugorishda keng foydalaniladi. Dare Hirot vohasidan chiqqach, Eron bilan Afgʻoniston chegarasidan, soʻngra Turkmaniston bilan Eron chegarasidan oqadi. T. Tajan vohasida irrigatsiya kanallariga taralib, soʻng tugaydi. Suvi juda loyka. Dare, asosan, krrdan, kisman, yomgʻirdan suv oladi. Mart — may oylarida toʻlib oqadi. Qishda muzlamaydi. Oʻrtacha suv sarfi Puli Xotun yakinida (dare tugagan joydan 325 km yukrrida) 30 moʻsek. eng kup suv sarfi 990 m³/sek. Daryoning Turkmaniston bilan Eron chegarasidan utgan kismi yoz oxirida kupincha qurib qoladi. T.ga Turkmaniston hududida ikkita suv ombori — Tajan (hajmi 142 mln. m³) va Tajan2 (hajmi 180 mln. m³) qurilgan. 1960 yildan Amudaryo suvining bir qismi Qoraqum kanali orqali T.ga quyilmoqda. T. boʻyida Tajan sh. bor.

Manbalar
--------


|  |  |
| --- | --- |
| Gidrologiya | *Gidrologiyaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |


1. ↑  „Tajan (daryo)" *OʻzME*. T-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diniy e'tiqod – insonning dinga bo’lgan munosabatini belgilashda qo’llaniladigan tushuncha. Diniy e’tiqod erkinligi O’zR Konstitutsiyasining 31-moddasida mustahkamlangan. Unda quyidagi qoida bayon etilgan: «Hamma uchun vijdon erkinligi kafolatlanadi. Har bir inson xohlagan dinga e’tiqod qilish yoki hech qaysi dinga e’tiqod qilmaslik huquqiga ega. Diniy qarashlarni majburan singdirish yo’l qo’yilmaydi». Shuningdek, 1991 yil 14 iyunda qabul qilingan, 1998 yil 1 mayda o’zgartishlar va qo’shimchalar kiritilib, yangi tahriri tasdiqlangan «Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to’g’risida»gi Qonunda ushbu konstitutsiyaviy qoida rivojlantirilgan. Chunonchi, Qonunning 5-moddasida shunday deyiladi: «O’zbekiston Respublikasida din davlatdan ajratilgan. Hech bir dinga yoki diniy e’tiqodga boshqalariga nisbatan biron-bir imtiyoz yoki cheklashlar belgilanishiga yo’l qo’yilmaydi». Shuningdek Qonunning 3-moddasida «Chet el fuqarolari va fuqaroligi bo’lmagan shaxslar O’zbekiston Respublikasi fuqarolari bilan teng ravishda vijdon erkinligi va diniy e’tiqod erkinligi huquqidan foydalanadilar hamda vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to’g’risidagi qonun hujjatlarini buzganlik uchun qonunda belgilangan tarzda javobgar bo’ladilar» deyilgan.

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Elburs tog'larining Tehrondan ko'rinishi

**Elburs** — Eronning shim. qismidagi togʻlar, Kaspiy dengizining jan. qirgʻoqlariga tutash, Eron togʻligining shim. chekkasi. Uzunligi 900 km, eni 120 km gacha. Balandligi 2000–4000 m li bir nechta parallel tizmalardan iborat. Eng baland joyi 5604 m (Damovand soʻngan vulkani, Eronning eng baland nuqtasi). Asosan, ohaktosh va qumtoshlardan tuzilgan. E.ni Safidrud daryosining chuqur darasi kesib oʻtgan. Togʻ tepalari yassi, yon bagʻirlari tik. Shimoliy yon bagʻirlari zich keng bargli oʻrmonlar, togʻ dashti va yaylovlardan iborat, jan. nisbatan qurgʻoqchil yon bagʻri kserofit butalar bilan qoplangan. Milliy bogʻ va qoʻriqxonalar tashkil etilgan. Neft va gaz konlari ochilgan. 

**Elburs** (forscha: البرز — *Alborz*) — Eronning shimolidagi togʻ choʻqqisi, Kaspiy dengizining janubiy yoqasida. Uzunligi 900 km. eni 120 km. Balandligi 2000 – 3500 m boʻlgan birnecha choʻqqilardan tashkil topgan. Balandligi 5604 m (Demavend choʻqqisi — Eronning eng baland joyi). Asosan ohaktosh bilan qumtoshdan, Demavend — andezitli lavadan iborat. Sefidrud daryosi chuqur togʻ darasi qilib kesib oʻtadi. Neft va mislarning kon oʻrinlari bor. Gʻarbidae qalin yalpoq yapiroqli oʻrmon daraxtlari, janubida kserofitli butalar oʻsadi. Markaziy Elburs milliy parki va birnecha qoʻriqxonalar barpo etilgan.

Manbalar
--------

[*sayt ishlamaydi*]

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Olay tizmasi** (qirgʻizcha: *Алай кыркы*, tojikcha: *Қаторкӯҳи Олой*) — PomirOlay togʻlari sistemasidagi tizma. Qirgʻiziston va qisman Tojikistonda. Eng baland joyi 5539 m. Uzunligi 400 km. Jan.da Fargʻona vodiysi bilan chegaralanadi. Qum-gilli jinslar va kristalli slanetslardan tuzilgan. Shimoliy yon bagri qiya va bir necha koʻndalang vodiylarni oʻz ichiga oladi. Janubiy yon bagʻri Olay vodiysiga tik tushgan. Choʻqqilarida, ayniqsa, gʻarbiy qismida qor va muzliklar (568 km²) bor. Togʻ etaklarida chala choʻl oʻsimliklari oʻsadi, yon bagʻirlari quruq chalov-betaga dashtlaridan ibo-rat. 2000–3200 m balandlikda oʻtloqdasht oʻsimliklari va archa oʻrmonlari, undan yuqorida alp oʻtloklari bor.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Bekmurodboy madrasasi yon qismidan koʻrinishi
**Bekmurodboy madrasasi** — Qashqadaryo viloyati Qarshi shahri Darvozatutak MFYda joylashgan, hozirgi kungacha saqlanib qolingan tarixiy-madaniy yodgorliklaridan biri hisoblanadi. Bekmurodboy madrasasi Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining „Moddiy madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish sohasidagi faoliyatni tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida" 2018-yil 19-dekabrdagi PQ-4068-son qaroriga muvofiq Oʻzbekiston moddiy va madaniy merosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan — davlat muhofazasiga olingan.

Hozirda masjid Qarshi shahrining „Eski shahar" qismidagi Odina bogʻida joylashgan.

Nomlari
-------

Mazkur meʼmoriy yodgorlik Bekmurodboy tomonidan bunyod qiligan boʻlib u mangʻit urugʻining qozoqlaridan boʻlgan. U shahar aholisi oʻrtasida Bekmir Qozoq nomi bilan mashxur edi. Shu sababdan Bek­murodboy qurdirgan Madrasa „Bekmir qozoq" nomi bilan ham yuritilgan. Hozirgi kunda madrasa xalq orasida Bekmir madrasasi deb ataladi.

Tarixi
------

Bekmurodboy madrasasi 1911-yilda (hijriy 1329-yil) Qarshi qal’asnning bosh maydoni — Registonning shimol tomonida bunyod etilgan. Inqilobdan oldin ushbu madrasada xotin-qizlar tahsil olgan. Hatto, bir necha davrada uni „Ayollar akademiyasi" deb atashgan.

Meʼmorchiligi
-------------

Madrasa peshtoqi ostidagi marmar lavhada forsiy tilda madrasani qurdirgan kishi, uni qurgan meʼmorning ismi sharifi hamda qurilgan sanasi oʻyib yozilgan. Madrasa buxorocha uslubda koshinsiz, choʻzinchoq pishiq gʻishtlardan boʻyiga 24.0 metr, eniga 20.5 metr hajmda bunyod etilgan. Uning qurilishida chorgʻisht ishlatilmagan. Darvozaxonadan kirishda oʻng va chap tomonlarda darsxonalar joylashgan. Hovlisi ham katta bo‘lib, uning yuzasi 12,1 x 11,8 metrdan iborat. Atrofida tolibi ilmlarga atab qurilgan hujralar soni 23 tani tashkil etgan. Hujralar kirishda oʻng va chap tomonlarda joylashgan. Hujralar asosan bir xonadan iborat boʻlib, bezaksiz, eshik tanasida ganch panjaralar oʻrnatilgan boʻlib, ulardan yorugʻlik tushib turgan. Madrasaning peshtoqi uncha baland boʻlmagan. Peshtoqning ikki yoni tepasi naqshli gʻishtin qubbalar bilan bezatilgan. Binoning ikki yon burchagida minoralar boʻlib, ular anchayin katta bo‘lgan. Bekmurodboy madrasasi asosan bir qavatli boʻlib, uning peshtoq tarafidagi ikkinchi qavatida ham hujralar joylashgan. Madrasa qurilishi rejasi Shermuhammad madrasasiga o‘xshash bo‘lgan. Madrasaning janubiy-sharqiy tomonidagi ikkinchi qavatda joylash­gan 2 ta hujra madrasaning meʼmoriy koʻrinishiga mos boʻlmagan boʻlib, ular ancha keyin qurilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  „Ko‘hna va muazzam manzilning bugungi jamoli".
2. ↑  „Моддий маданий мероснинг кўчмас мулк объектлари миллий рўйхатини тасдиқлаш тўғрисида Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 846-сон 04.10.2019 й. қарори". *Lex.uz*. Qaraldi: 22-sentyabr 2020-yil.
3. 1 2  Poyon Ravshanov*. Qarshi tarixi*, Yangi asr avlodi nashriyoti, Toshkent, 2006 — 505-bet
4. 1 2  Nasriddinov K, Xujayarov U*. Qarshi shahrining meʼmoriy yodgorliklari*, Yangi asr avlodi, Toshkent, 2011 — 28—29-betlar
**Neva** (fincha *neva* — botqoqlik) — RF Leningrad viloyatidagi daryo. Uzunligi 74 km, eni 1300 m gacha, havzasining maydoni (Ladoga, Onega koʻllari va boshqalarning xavzasi bilan birga) 281 ming km². Neva havzasining oʻzi 5000 km². Ladoga koʻlidan boshlanib, Boltiq dengizi Fin qoʻltigʻining Neva qoʻltiqchasiga quyiladi. Oʻrtacha yillik suv sarfi dare quyilish joyida 2530 m³/sek. Jan.-gʻarbiy va gʻarbiy shamollar Fin qoʻltigʻi va Nevaning quyi oqimidan suvni haydaydi, natijada suv sat-hi koʻtariladi va ayrim vaqtlarda Sankt-Peterburgda suv toshadi. Dek.da muzlab, aprel oxiri — may boshlarida muzdan boʻshaydi. Irmoqlari: oʻngdan — Oxta; chapdan — Ijora, Tosna, M ga. Neva daryosi Rossiyadagi eng yirik suv magistrallaridan biridir. Nevada kema qatnaydi: Neva Volga—Boltiq suv yoʻlining bir qismi hisoblanadi. Nevaning deltasidagi 42 ta orolda Sankt-Peterburg shahri joylashgan.

Manbalar
--------

1. ↑  „Нева". Qaraldi: 14-noyabr 2022-yil.
2. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Nikolay Ivanovich Xodukin**  (1896-yil 15-iyul, Troitske shahri – 1957-yil 22-may, Toshkent) – sovet parazitolog va epidemiolog olim. SSSR Tibbiyot fanlari akademiyasi va Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1947). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1940). Tibbiyot fanlari doktori (1936), professor (1936).

Biografiyasi
------------

Nikolay Ivanovich 1896-yil 15-iyulda Troitske shahrida tavallud topgan. 1919-yil Qozon universitetining tibbiyot fakultetini tugatgan. 1919–1925-yillarda Qizil Armiyada shifokor boʻlib xizmat qilgan. Keyinchalik Maryam shahrida ishlagan. Xodukin u yerda bezgak stansiyasini tashkil qilgan. 1924-yilda Mirzachulinskiy bezgak stansiyasiga rahbarlik qila boshlagan. Keyinchalik Toshkentdagi bezgak stansiyasini boshqargan. 1925–1940-yillarda Toshkent Vaksina va zardoblar institutining parazitologiya boʻlimi mudiri, 1940–1957-yillarda ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari boʻlib ishlagan. Uning ilmiy ishlari Oʻzbekistonning oʻlka patologiyasi, bezgak, leyshmanioz kasalliklarini oʻrganishga oid.

1928-yilda Toshkentda boʻlib oʻtgan Oʻrta Osiyo shifokorlarining III ilmiy kongressida Xodukin va uning hamkasbi B. N. Derevshikovlar „Teri leyshmaniozida intradermal probp" mavzusida maʼruza qilganlar.

Xodukin 1933-yilda Toshkentda boʻlib oʻtgan Oʻrta Osiyodagi tropik kasalliklarni oʻrganishga bagʻishlangan anjumanda „Oʻrta Osiyoda leyshmanioz va unga qarshi kurash" mavzusida maʼruza qilgan.

1940–1957-yillarda Toshkent ichki kasalliklar ilmiy-tadqiqot instituti direktorining fan boʻyicha oʻrinbosari boʻlib ishlagan.

Xodukin Oʻrta Osiyoda mikrobiologiya va parazitologiya boʻyicha mutaxassis edi. Bir necha yillar davomida Oʻrta Osiyo universitetining biologiya fakultetida umumiy va xususiy parazitologiya kursidan dars bergan. Uning rahbarligida 10 ta doktorlik va nomzodlik dissertatsiyalari yozilgan.

Xodukin Oʻzbekistonning tabiiy kasalliklari va mintaqaviy patologiyasini (bezgak, leyshmanioz) oʻrganish boʻyicha 150 dan ortiq ilmiy ishlar yozgan. Itlarda leyshmanioz boʻyicha tadqiqotlar oʻtkazgan, ensefalit, flebotomiya isitmasi va rikketsioz ​​kabi virusli infeksiyalarni oʻrgangan.

Nikolay 1957-yil 22-mayda vafot etgan va Botkin qabristoniga dafn qilingan.

Mukofotlari
-----------

Xodukin ikki marta Lenin ordeni, "Hurmat Belgisi" ordeni va „Sogʻliqni saqlash aʼlochisi" koʻkrak nishoni bilan taqdirlandan.

1950-yilda visseral leyshmaniozga oid sikli uchun Braziliyaning „Kaspar Vian" medali bilan taqdirlangan.

Manbalar
--------

1. ↑  „ХОДУКИН Николай Иванович". 18-yanvar 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 5-sentyabr 2020-yil.
2. ↑  „ХОДУКИН Николай Иванович". 29-oktyabr 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6-sentyabr 2020-yil.
3. ↑  „ХОДУКИН Николай Иванович".
4. ↑  „Ходукин, Николай Иванович - Очерк истории Ташкентс".
5. ↑  „Алфавитный каталог НБ МГУ".
6. ↑  „ВЕСТНИК ПОСЛЕДИПЛОМНОГО МЕДИЦИНСКОГО ОБРАЗОВАНИЯ". 18-sentyabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 5-sentyabr 2020-yil.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Yangi masjid** ( turkcha: *Yeni Cami* , pronounced [jeni dʒami], asli nomi **Valide Sulton masjidi**, turkcha: *Valide Sultan Camii* ) va keyinchalik **Yangi Valide Sulton masjidi** ( turkcha: *Yeni Valide Sultan Camii* ) 1660-1665 yillar mobaynida qisman rekonstruksiya qilingan va qurib bitkazilganidan soʻng, Turkiyaning Istanbul shahrining Eminönü kvartalida joylashgan Usmonli imperator masjididir. U Oltin shohda, Galata ko'prigining janubiy uchida joylashgan. Masjid Usmonli Imperiyasidagi Ayollar Sultonligi davrining namunasidir.

Tarixi
------

Masjid qurilishi 1597 yilda boshlangan. Bu Sulton Murod III ning rafiqasi Safiya Sulton tomonidan, keyinroq Sulton Mehmed III ning Valida Sulton (Malika onasi) tomonidan qurulishi buyurilgan. U 1595 yilda Mehmed III Usmonli taxtiga o'tirganidan ikki yil o'tib *Valida Sulton* sifatida masjidni qurishni buyurdi, shuning uchun masjid nomi "Volida Sulton masjidi".

1603 yildan keyin qisman qurilgan inshoot asta-sekin xarobaga aylandi; va 1660 yilgi yirik yongʻin paytida shahardagi koʻplab mahallalarni vayron qilgan. O'sha yilning oxirida sulton arxitektori Mustafo og'a Sulton Mehmed IV ning onasi Turxon Sultonga taqvo ishi sifatida loyihani tugatishni taklif qildi. Turxon, shuningdek, Yangi masjidning kulliyasining bir qismini tashkil etuvchi yaqin atrofdagi Ziravorlar bozorini qurishni buyurdi. Shunday qilib, 1660 yilning so‘nggi oylarida masjid qurilishi qayta tiklandi, shu bilan birga unga tutash bozor qurilishi boshlandi.

1. 1 2  Baer, Marc David (2004). "The great fire of 1660 and the Islamization of Christian and Jewish space in Istanbul". *International Journal of Middle East Studies* **36** (2): 159–181. doi:10.1017/s002074380436201x. .
2. ↑  „Istanbul Fire Brigade: A chronological list of major fires in the history of Istanbul". 28-dekabr 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 27-dekabr 2013-yil.
3. 1 2 3  Walkingistanbul.com: Fountain of Sultana Turhan Hatice
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Yelik (maʼnolari).

Yelik (Capreolus capreolus) — kiyiklar oilasiga mansub juft tuyoqli hayvon, Ye. urugʻining yagona turi.

Urgʻochisi tanasining uz. 140 sm gacha, boʻyi 90 sm gacha, ogʻirligi 55 kg gacha. Erkaklari kichikroq, dumi kalta, 3, baʼzan 4 qisqa butoqli kichik shoxi bor. Yozgi juni juda kalta va silliq, orqasi sargʻish-malla, biqinlaridagi juni oqish. Koʻkragi, qorni va oyoklari sargʻish. Qishki juni uzun, orqasi qorniga nisbatan qoramtir, qoʻngʻir tusda tovlanadi. Sonida oq dogʻi bor. Ye. Yevropa va Osiyoda tarqalgan. Yozda oʻtloklar va togʻ yon bagʻirlarida yashaydi. Qishda togʻdan vodiylarga tushadi. Koʻpincha 2 ta, baʼzan 3 ta bola tugʻadi.
Ye. daraxt bargi va novdalari, rezavormevalar, yoʻsin hamda lishayniklar bilan oziqlanadi. Mazali goʻshti va terisi
uchun ovlanadi. 2 kenja turi: Yevropa Ye. (S. s. capreolus) va Sibir Ye. (S. s. pygargus) bor. Oʻzbekistonda faqat Toshkent viloyatining togʻli hududlarida uchraydi. YeLIK, englik — tandirga non yopishda ishlatiladigan anjom. Non yopishda qoʻlni tandir issigʻidan ximoya qilish
uchun kiyiladi. Uzunligi 30—40 sm gacha boʻladi. Chopon engi singari astar-avra qilib, paxta solib, kavilib tayyorlanadi..

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Bomiyon**, Bomikon, Bomyanna — Afgʻonistonning markaziy qismidagi qadimiy shahar, B. viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 10 ming kishiga yaqin. B. 1-asrda barpo boʻlgan, 7-asrda uni arablar fath etgan. 10—13-asr boshida B. dastlab gʻaznaviylar, soʻng gʻuriylar, keyin xorazmshohlarga tobe boʻlgan. 1221 y. B.ni moʻgʻullar vayron qilgan, 16-asrdan u boburiylar tasarrufidaboʻlgan. B. 18-asr 2-yarmidan Afgʻoniston davlati tarkibida.

Xitoylik sayyoh Syuan Szan va arab tarixchilari keltirgan maʼlumotlarga koʻra, B. islom dini kirib kelgunga qadar buddizmnint yirik markazi hisoblangan. U yerda qoyatoshlarni yoʻnib bunyod etilgan oʻndan ortiq butxona oʻtmishda mavjud boʻlib, ularning mingdan ziyod rohib (monax) lari boʻlgan. Butxonalar oʻyma naqshlar bilan bezatilgan, ularga koʻplab erkak va ayol qiyofasidagi tosh sanamlar oʻrnatilgan. Erkak qiyofasidagi sanamlardan birining boʻyi 53 m, ayol qiyofasidagilaridan birining boʻyi esa 3S m. boʻlgan. Afgʻonistondagi Tolibon rahbariyati qaroriga muvofiq, mamlakatdagi islomiyatga qadar yaratilgan moddiymadaniy obi dal ar, shu jumladan B.dagi budda sanamlari vayron qilingan (2001-yil mart).

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Foydali ish koeffitsiyenti** — biron bir tizim (qurilma, mashina, dvigatel va boshqalar) sarflagan energiyaning samaradorligini ifodalovchi tushuncha; qancha energiya foydali ishga aylanishini, qancha energiya yoʻqolishini koʻrsatadigan son (odatda, foizlarda ifodalanadi). Foydali ishga sarflangan energiyaning mashina olgan umumiy energiya miqdoriga nisbati bilan aniklanadi.

Issiqlik dvigatellaridagi foydali ish koeffitsiyenti — mexanik foydali ishning sarflangan issiklik miqdoriga nisbati, elektr transformatorlardagi foydali ish koeffitsiyenti — ikkinchi chulgamda olingan elektromagnit energiyasining birlamchi isteʼmol chulgʻamidagi energiyaga nisbati, elektr dvigatellaridagi foydali ish koeffitsiyenti — foydali mexanik ishning manbadan olingan elektr energiyasiga nisbatidan iborat va boshqa.

Mashinaning umumiy foydali ish koeffitsiyenti uning ayrim qismlari foydali ish koeffitsiyentilari yigindisiga teng. Energiyaning turli koʻrinishda yoʻqolishi tufayli foydali ish koeffitsiyenti hamisha 1,0 dan kichik boʻladi. Takomillashgan elektr transformatorlarda foydali ish koeffitsiyenti 98—99%, elektr generatorlarida 90—95%, ichki yonuv dvigatellarida 40—50% va issiklik elektr styalarida 35—40%.

  

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Odra**, Oder (chex va polyak tilida *Odra*, nemis tilida *Oder*, lotin tilida *Viadrina*) — Gʻarbiy Yevropadagi daryo. Chexiyadagi Odra togʻlaridan boshlanadi, soʻngra Polsha hududidan oqadi. Odraga Nisa-Lujitska daryosi qoʻshilgan joydan Grifino shahargacha Polsha va Germaniya oʻrtasida chegara vazifasini oʻtaydi. Boltiq dengizining Shchetsin qoʻltigʻiga quyiladi. Uz. 854 km, havzasining maydoni 119 ming km² ga yaqin. Nisa-Lujitska daryosi quyilgan joydan boshlab keng (eni 200 m dan ziyod) va sersuv. Quyi qismida 2 tarmoqqa boʻlingan. Qor va yomgʻirdan toʻyinadi. Quyilish joyida suv sarfi oʻrtacha 565 m³/sek. Elba va Visla daryolari bilan kanallar orqali tutashgan. Odra boʻyida Opole, Vrotslav, Shchetsin shaharlari joylashgan.

**Odra**, Oder (chex va polyakcha Odra; nem. Oder) — Gʻarbiy Yevropadagi daryo. Chexiyadagi Sharqiy Sudet togʻlaridan boshlanadi, soʻngra Polsha hududidan oqadi. O.ga Nisa-Lujitska daryosi qoʻshilgan joydan Grifino shahrigacha Polsha va Germaniya oʻrtasida chegara vazifasini oʻtaydi. Boltiq dengizining Shchetsin qoʻltigʻiga quyiladi. Uz. 891 km, havzasining maydoni 149 ming km² ga yaqin. Nisa-Lujitska daryosi quyilgan joydan boshlab keng (eni 200 m dan ziyod) va sersuv. Quyi qismida 2 tarmoqqa boʻlingan. Qor va yomgʻirdan toʻyinadi. Quyilish joyida suv sarfi oʻrtacha 580 m³/sek, maksimali 3000 m³/sek. Dengiz yiliga 16 km3 suv keltiradi. Bahorda sersuv. Qish sovuq kelgan yillari muzlaydi. O.ning qu-yilish joyidan Kozle shahrigacha yirik kemalar qatnaydi. Elba va Visla da-ryolari bilan kanallar orqali tutashgan. O. boʻyida Ostrava, Opole, Vrotslav, Shchetsin, FrankfurtOder shaharlari joylashgan.

Eslatmalar
----------

1. 1 2  *(unspecified title)*
2. ↑  Odra. Encyklopedia PWN.
3. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsda ***Oder River*** mavzusiga oid fayllar bor. |

Manbalar
--------

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Tashqi havolalar Buni Vikimaʼlumotlarda tahrirlash | 
* GND: 4043112-5
* LCCN: sh85094074
* NKC: ge137826
* VIAF: 2145602485001362483
* en:WorldCat Identities: viaf-2145602485001362483

 |
**Barakat** — Turkmanistonning Bolxon viloyati Barakat tumanidagi shahar. Tuman markazi. Kurendogʻtizmasiningetagida, Qoraqum kanalining quyilish qismida joylashgan. Ashxoboddan 292 km shim.-gʻarbda. Ashxobod — Turkmanboshi yoʻnalishidagi temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 20 ming kishiga yaqin (2005). Shahar oʻtmishda Qarsanjiq (1881-yilgacha shu nomdagi qishloq), keyinchalik Qazan-jiq (1895-yildan) deb atalgan. Barakat qurilgandan keyin qishloq yaqinida st-ya vujudga kelgan. Bu nomlar mahalliy bulokdarning tuzilish shakliga qarab xalq tomonidan berilgan. 1939-yil Qazanjiq qishlogʻi shahar maqomini oldi, 1999-yildan Barakat shahri deb yuritiladi. B.da temir yoʻl transporti korxonalari, gilamchilik fabrikasi, qurilish materiallari zavodi faoliyat koʻrsatadi. 4 umumiy taʼlim maktabi, kutubxona, kasalxona, savdo va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari mavjud.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Qirgʻiz tizmasi** - Shimoliy Tyanshandagi tizma. Asosan, Qirgʻiziston hududida joylashgan. Uning gʻarbiy qismining shimoliy yon bagʻri Qozogʻiston Respublikasi hududida. Uz. 380 km. Kenglik boʻylab gʻarbda Taroz shahridan, sharkda Chu daryosining Boʻoʻm darasigacha choʻzilgan. Eng baland joyi 4857 m (Gʻarbiy Alamuddin choʻqqisi). Qirgʻiz tizmasi kaledon burmalanishi davrida shakllangan va yangi tektonik harakatlar taʼsirida koʻtarilgan antiklinoriy. Paleozoy davri granit, granodiorit, porfirit, ohaktosh, konglomerat, qumtosh kabi jinslaridan tuzilgan. Shimoliy yon bagʻri qiya, janubida Chu vodiysini oʻz ichiga olgan. Yon bagʻirlarida 2500 m gacha dasht, oʻrmonlar (qoraqaragʻay, archa), undan yuqoriroqda sub-alp oʻtloqlari bor. 3700 m balandlikdan qor va muzliklar boshlanadi (muzliklarning umumiy maydoni 223 km²). Tizmada Chu vodiysining Markaziy Tyanshan va Janubiy Qirgʻizistonni bogʻlovchi bir necha dovon (Tyos-Ashuu, balandligi 3586 m, Shamsi. balandligi 3570 m va boshqalar) mavjud. TyosAshuu dovonidan Bishkek va Oʻsh shaharlarini bogʻlovchi avtomobil yoʻli oʻtgan. Termal buloqlar bor.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Oʻpkasiz salamandralar** — dumsiz suvda va kuruqlikda yashovchilar oilasi. Uz. 5—15 sm. Oʻpkasi reduksiyaga uchragan (nomi shundan), yuragi 2 kamerali, terisi va ogʻiz boʻshligʻi shilliq qavati orqali nafas oladi. 22 urugʻi, 215 turi bor. Amerika va Janubiy Yevropada tarqalgan. Koʻpchiligi suvda doimiy (togʻdagi soylar, gʻor va oʻrmonlardagi suv havzalari, quduqlarda), baʼzi turlari daraxtlarda oʻrmalab yuradi. Mayda umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi. Gʻor Oʻpkasiz salamandralari uzun tili yordamida hasharotlarni tutib oladi. Tuxumlari va lichinkalari suvda yoki quruqlikda toshlar ostida va nam tuproqda, daraxtlar kovagida rivojlanadi. Urgʻochilari quruqlikda, odatda, tanasi bilan tuxumlarini oʻrab olib, ularni himoya qiladi. Metamorfoz orqali yoki metamorfozsiz rivojlanadi. Ayrim turlari tirik tugʻadi.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * k
* m
* t

Dumli Suvda va quruqlikda yashovchilar |
| --- |
|  |
| Cryptobranchoidea | 
Yashirin jabralilar • Burchaktishlar |
|  |
| Salamandroidea | 
Ambistomasimonlar • Amfiumalar • Oʻpkasiz salamandralar • Ulkan Ambistomalar • Chinakam salmandrlar • Proteylar |
|  |
| Sirenoidea | 
Nastarin rangli |

 |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Muhammad Maarifi masjidi** (turkcha: *Maarifi Sultan Camii*) – Turkiyaning Istanbul shahri, Kartal tumanida joylashgan tarixiy masjid, bir vaqtlar Rifaʼi xonaqohi boʻlgan.

Tarixi
------

Masjid hududi 1818-yildan buyon Muhammad Maarifi tomonidan qurilgan Rifaʼi xonaqohi boʻlgan. Xonaqoh 1894-yil Istanbul zilzilasida vayron boʻlgan, ammo qisqa muddatda qayta tiklangan. 1925-yilgi Atatürk inqiloblari Turkiyada xonliklar faoliyatini taqiqlab qoʻyadi va xonaqoh ham uyga aylantirilgan. Taxminan 1940-yilga kelib, namozxona va qabrdan tashqari bino qarovsiz qolgan. 1964-yilda xonaqohda taʼmirlash ishlari boshlangan, 1976-yilga kelib esa bino masjidga aylantirilgan. 1980-yilda masjidga qoʻshimcha ravishda minora va shodirvon (tahorat olinadigan favvora) qurilgan.

Muhammad Maarifi
----------------

Muhammad Maarifi Muhammad paygʻambarning avlodlaridan boʻlib, Edirneda (baʼzi manbalarga koʻra Misr) tavallud topgan. Soʻnggi Usmoniylar imperiyasi davrida Kartalda qoʻnim topgan va oʻsha yerda Maarifiyye Rifaʼi tasavvuf tariqatiga asos solgan. Muhammad Maarifi vafot etgach, qabri ustiga türbe (maqbara) qurilgan. Maarifi asos solgan tariqat Istanbuldan tashqarida unchalik keng tarqalmagan boʻlsa-da, mamlakatda kamida ikkita Maarifi xonaqohi mavjud boʻlib, ularning biri Kartalda, ikkinchisi shaharning Yevropaga yaqin qismida joylashgan.

Manbalar
--------

1. ↑  „Kartal Belediyesi".
2. ↑  Maarifi Camii, Kartal Mufti, access date: 27.02.2013
Koordinatalari: 40°53′18″N 29°11′26″E﻿ / ﻿40.8883°N 29.1906°E﻿ / 40.8883; 29.1906GO
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Ipak (maʼnolari).

Ipak, pilla tolasi — ingichka, pishiq, yaltiroq, tovlanib turadigan tola; ipak qurtining ipak ajratuvchi ikkita bezidan chiquvchi suyuqlikdan hosil boʻladigan tabiiy toʻqimachilik xomashyosi. Ipak - ipak qurti pillasini oʻrab turgan uzunasiga bir-biriga yopishmagan, seritsin (ipak yelimi) bilan qoplangan va yelimlangan ikki toladan iborat. Bu tolada 70—75% fibroin (oqsil modda), 20—25% seritsin, 2—3% turli mineral moddalar, 1 — 1,5% mum va yogʻlar bor. Ipak qurtining turiga qarab, pilla tolasining uzunligi 400—1500 m, ingichkaligini ifodalovchi koʻrsatkich — metrik nomeri (№) 2500—3500 yoki 0,4—0,3 teks boʻladi. Bitta pilladan olinadigan tola juda ingichka boʻlgani sababli sanoatda ishlatilmaydi. Pillakashlik fabrikasida pillani qaynatib, har bir pilladagi tola uchini topib, chuviladi. Tolalarning 5—10 tasi uzunasiga qoʻshib yigirilib, kalava holidagi xom ipak olinadi. Qaynatilgan pillaning hammasidan ipak chiqmaydi; pilla tolasining 10—15% gʻumbak bilan birga qoladi.

Bu qoldiq pilla chiqindisidir. Ularni ham yigirib ipak olinadi. Nam Ipak tolasining pishiqligi 10—15% ga kamayadi. Ipak yaxshi elektr izolyatsiya materiali hisoblanadi. Ipak olish uchun katta mehnat sarf boʻladi. Shu sababli ipak qimmatbaho toʻqimachilik xomashyosiga kiradi. Ipakdan shoyi toʻqish, pishitilgan ip tayyorlash va texnika, aviatsiya, kosmonavtika, elektrotexnika maqsadlarida foydalaniladi (qarang Pillachilik).

Manbalar
--------

1. ↑  Tabiiy ipak nima va u nimadan iborat
2. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Kirmonshoh** (forscha: کرمانشاه 1979-1990; kurdcha: *Kirmaşan, Kirmanşan, Kirmanşah*; yillarda: Baxtaron) — Eronning gʻarbidagi shahar, Kirmonshoh viloyatining maʼmuriy markazi. Shahar o'z nomini Gerodot tilga olgan janubiy Eron qabilasi germanii etnonimidan olgan. Savdo va transport markazi.  Neftni qayta ishlash zavodi (neft Neftshohdan neft quvuri orqali yetkazib beriladi), shakar va toʻqimachilik sanoati kuchli rivojlangan.

Islom davri
-----------

Kirmonshoh eramizning 640-yilda arablar tomonidan bosib olingan.  1038-yilgacha bu yerda mahalliy Kuhidlar sulolasi hukmronlik qilgan, keyin uning oʻrniga boshqa kurd sulolasi Annazidlar kelgan, biroq 7 yildan soʻng shahar saljuqiy turklar tomonidan bosib olingan. 11-asrda Saljuqiylar hukmronligi davrida Kirmonshoh Eronning gʻarbiy qismida va umuman janubiy kurdlar yashovchi hududlarda yirik madaniy va savdo markaziga aylandi.

Fath Alishoh (1797-1834) davrida Safaviylar shaharni mustahkamladi. Qojarlar esa shaharga Usmonlilarni qaytardilar.  Kirmonshoh 1723-1729 va 1731-1732 yillarda Usmonlilar tomonidan bosib olingan. 

18-asrning 30-yillarida Kirmonshoh so‘fiylikka qarshi kurash markazi bo‘lgan. Shaharning diniy yetakchisi Ogʻa Muhammad Ali Behbehoniy bu yerda soʻfiylar yetakchisi Maʼsum Ali Shohni qatl qilgan.

Yangi tarix
-----------

1914-yilda Rossiya imperatorlik armiyasi, keyin esa 1915-yilda Birinchi jahon urushi paytida Usmonli armiyasi tomonidan bosib olingan. 1917-yilda ingliz qoʻshinlari Usmonlilarni quvib chiqarish uchun kelganida shahar evakuatsiya qilingan.  Kirmonshoh Qojarlar sulolasi davrida Eron konstitutsiyaviy inqilobida, Pahlaviylar sulolasi davridagi respublika harakatida muhim rol o‘ynagan.  Eron-Iroq urushi paytida shahar qattiq vayron bo'lgan va u qayta qurilgan bo'lsa-da, hali to'liq tiklanmagan.

Hozirda shahar aholisi 1.083.833 kishini tashkil etadi (2016-yil).

Birodar shaharlar
-----------------

AQSH. Rouzberg shahri, Oregon shtati. 

Italiya. Sitsiliya shahri. 

Turkiya. G'oziantep shahri. 

Xorvatiya. Split shahri.

|  |  |
| --- | --- |
| Tashqi havolalar Buni Vikimaʼlumotlarda tahrirlash | 
* BnF: cb12496620q (maʼlumot)
* GND: 4495861-4
* LCCN: n91067809
* MusicBrainz: b8ac3654-b8f2-40bd-ab49-2549655271c2
* VIAF: 157241741
* en:WorldCat Identities: lccn-n91067809

 |
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Koordinatalar (maʼnolari).

**Geografik koordinatalar** — yer sathidagi nuqtaning vaziyatini ekvator tekisligi va boshlangʻich meridian tekisligiga nisbatan oʻlchangan kenglik va uzunlik deb ataluvchi burchak qiymatlari. Astronomik va geodezik geografik koordinatalar  boʻladi. Referens-ellipsoid sirtida geodezik oʻlchashlar natijasida olingan va hisoblangan kenglik va uzunlik geodezik koordinatalar deyiladi. Ular, odatda, V va J harflari bilan belgilanadi. Astronomik koordinatalar oʻsha nuqtalarning referens-ellipsoid sirtida osmon yoritqichlarini kuzatish orqali aniqlangan koordinatalarga aytiladi. Bu koordinatalar r va u bilan belgilanadi. Geodezik koordinatalar berilgan nuqtadan referens-ellipsoid ustiga tushirilgan normal chizigʻiga bogʻliq, geografik koordinatalar  esa oʻsha nuqtadan tushirilgan shovun chizigʻiga nisbatan olinadi. Kengliklar meridian boʻylab ekvatorning har ikki tomoniga qarab 0° dan 90° gacha hisoblanadi va ekvatordan shimolidagi kengliklar shim. janubidagilari — janubiy kengliklar deb ataladi. Mas, Toshkent shahri 4GZS sh.k.da joylashgan. Uzunliklar boshlangʻich meridian 0° dan 360° gacha yoki sharqqa (sharqiy uzunlik), yoxud gʻarbga (gʻarbiy uzunlik) hisoblanadi. Mas, Samarkand shahri 67° shq. u.da joylashgan. Shuningdek, boshlangʻich meridian 0° dan 180° gacha sharqqa va gʻarbga hisoblashda ham qoʻllaniladi. Ular parallellar boʻylab hisoblanadi. Xalqaro kelishuvga muvofiq, London chekkasidagi eski Grinvich astronomik rasadxonasidan oʻtuvchi meridian „boshlangʻich meridian", „nolinchi meridian" deb qabul qilingan. Qadimda uzunliklarni oʻlchashda turli joylardan oʻtgan meridianlar — Ferro olari (Kanar orollarida), Parij, Berlin, Rim, Nankin rasadxonalari, Rossiya uchun 19-asrgacha Pulkovo rasadxonasidan oʻtgan meridian bosh meridian qilib olingan. Sharqda Oʻrta asrlarda xarita tuzishda Xoʻjand sh.dan oʻtgan meridianni bosh meridian deb qabul qilinganligi toʻgʻrisida maʼlumotlar bor.

Yana qarang
-----------

* Koordinatalar

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Geografiya | *Geografiyaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |