recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Aleksanor pochta markasida (SSSR, 1987 ).
**Yelkanli Aleksanor**, yoki **Aleksanor** , ( lotincha: *Papilio alexanor*) — yelkanli yoki kavaler (lot.Papilionidae) oilasiga mansub kapalak ( lotincha: *Papilionidae*).

Tashqi ko‘rinishi
-----------------

Bunday kapalaklar turkumiga kiruvchilarning old qanot uzunligi 31-39 mm. Qanoti yoyilganda 60-70 mm. tashkil etadi. Qanotlari ochiq sariq, tashqi cheti qora. Old qanotda to‘rtta tasma bor: to‘liq postdiskal va bazal chiziqlar va ular orasida joylashgan ikkita to‘liq bo‘lmagan tasmalar markaziy hujayraning orqa chetiga tayanadi. Postdiskal tarmoqli yo‘l-yo‘l chiziqdan uzluksiz sariq bo‘shliq bilan ajratiladi. Orqa qanotda xanjar shaklidagi tasma bo‘lib, u markaziy hujayra bo‘ylab qovurg‘adan anal chekkagacha o‘tadi: aniq chegaralari bo‘lgan cho‘zilgan diskli nuqta. Postdiskal tasma to‘lqinsimon bo‘lib, yo‘l-yo‘l chiziqdan to‘liq sariq teshiklar bilan ajratilgan, ko‘k rangli parcha bilan ifodalanadi. Anal burchakda tiniq qora halqadagi ko‘k tuynuk bilan ichkaridan chegaralangan yumaloq g‘isht-qizil nuqta bor. Jinsiy dimorfizmi zaif tasvirlangan.

Tarqalishi
----------

Togʻlarning toshloqli hududlari (dengiz sathidan 1000-2500 m balandlikda) Bolqondan O‘rta va Markaziy Osiyogacha bo‘lgan o‘tloqli dashtlardauchratish mumkin. Aleksanorning tarqalishi Oʻrta yer dengizi mamlakatlari (Janubiy Fransiya, Janubiy Italiya, Sitsiliya, Albaniya, Gretsiya, Turkiya, Suriya, Livan, Isroil, Iordaniya, Iroq, Eron, Gʻarbiy Pokiston, Afgʻoniston , Janubiy Zaqafqaziya, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Tojikiston, Oʻzbekiston mamlakatlariga borib taqaladi

Yashash tarzi
-------------

Uchishi va tuxum qo‘yishi – may-iyunda. Gʻumbagi qish uyqusiga ketadi.

Soni
----

Bunday tur kamayib bormoqda: ba’zida mavsum davomida bir nechta donasi, ayrim vaqtlarda esa lokal populyasiyalarda har 100 kvadrat metrda 1 donagacha uchrashi mumkin.

Cheklovchi omillar
------------------

Chorvachilikda yaylovdan haddan tashqari ko‘p foydalanish va pichan tayyorlash, endoparazitizm.

Manbalar
--------

1. ↑  Красная книга СССР: Редкие и находящиеся под угрозой исчезновения виды животных и растений / Главная ред. коллегия: А. М. Бородин, А. Г. Банников, В. Е. Соколов и др. — 2-е изд. — М.: Лесная промышленность, 1984. — Т. 1. Животные — 392 с. — С. 304-305.
2. ↑  Мирзоян С. А. Батиашвили И.Д. Редкие насекомые. — Москва: Лесная промышленность, 1982. — 165 с. — С.100.
3. ↑  Красная книга Республики Таджикистан. Т. 2. Животный мир. Душанбе, 2017
4. ↑  Collins, N. Mark und Morris, Michael G. sowie International Union for Conservation of Nature and Natural Resources: *Threatened swallowtail butterflies of the world: the IUCN red data book.* IUCN, 1985, ISBN 2-88032-603-6, S. 93
5. ↑  Figuier, Louis: *The Insect World: Being a Popular Account of the Orders of Insects; Together with a Description of the Habits and Economy of Some of the Most Interesting Species.* READ BOOKS, 2007, ISBN 1-4086-2437-0,S. 174
6. ↑  Красная книга Республики Узбекистан — Алексанор[*sayt ishlamaydi*]

Adabiyot
--------

* Landman V. Butterflies: tasvirlangan ensiklopediya. - M.: Labirint matbuoti, 2002. - S. 79-80
**Royalti**, royyalti (ing. royalty — qirol imtiyozlari) — 1) litsenziya boʻyicha tovarlar, ixtirolar, patentlar, nouxau, filmlar prokati va boshqalardan foydalanish huquqi uchun olingan foydadan davriy ajratmalar shaklidagi litsenziya mukofoti; 2) yer osti boyliklarini qidirish va qazib olish huquqi uchun ijara haqi. ROYAL (frans. royal — qirol) — torli urma klavishli musiqa cholgʻu asbobi, fortepiano turi. R. torlari, deka (rezonans taxtasi) va mexanikasi gorizontal joylashgan, torlarining uzunqisqaligiga koʻra, moslangan kanotsimon korpusi 3 ta oyoqqa oʻrnatilgan. Kattakichikligiga koʻra, minʼon (uz. 1,5 m gacha), kabinet (1,6—1,8 m), salon (2 m atrofida) va konsert (3 m gacha) turlari bor. Diapazoni 7 yoki 7’/4 (salon va konsert R.larda) oktava. Diapazon va dinamik imkoniyatlar kengligi, tovushlar tembri rang-barangligi, garmoniya va polifoniya vositalarining boyligi tufayli R. Yevropa musiqa madaniyatida mukammal musiqa cholgʻu asbobi sifatida asosiy oʻrin tutadi (18-asr oxiridan). R. ishlab chiqaradigan eng mashhur firmalar: "Blyutner", "Bexshteyn", "Avgust Fyorster" (Germaniya), "Pleyel" (Fransiya), "Stenvey" (AQSH), "Petrov" (Chexiya) va boshqa Oʻzbekistonda R. 19-asrning 2-yarmidan paydo boʻlgan. Oʻsha davr mahalliy ziyolilari (Furqat va boshqalar) R.ning boy ijro va ifoda imkoniyatlarini olqishlagan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Управление АГМК Olmaliq kon-metallurgiya kombinati.

Olmaliq kon-metallurgiya kombinati — Oʻzbekistonda rangli metallurgiya sanoatining yirik korxonasi. Kombinat 2 majmuadan — qoʻrgʻoshin,rux,Qoʻrgʻoshinkon, Oltintopgan, Sardoba va Chalata konlari, qoʻrgʻoshin-rux boyitish fabrikasi va rux zavodihamda Mis ishlab chiqarish majmuasidan Qalmoqqir koni, mis boyitish fabrikasi, mis zavodidan iborat.

Korxona tomonidan Qurama togʻlaridagi polimetalli rudalarning boy zaxirasini keng koʻlamda oʻzlashtirish maqsadida kon-qurilish ishlari 1949-yildan boshlangan edi. 1950-yilda qoʻrgʻoshin koni, 1954-yilda qoʻrgʻoshinrux boyitish fabrikasi, 1955-yilda Oltintopgan koni qurib bitkazildi. 1961-yilda mis-molibden ruda boyitish fabrikasi, 1964-yilda miss eritish zavodi, 1970-yilda rux zavodi, 1971-yilda Chalata koni, 1974-yilda Sari-Cheka karyeri ishga tushirildi. Olmaliq konmetallurgiya kombinati aksiyadorlik jamiyati obʼyektlarini rivojlantirish 80-yillarda ham faol davom ettirildi. 1999-yildan kombinat ochiq aksiyadorlik jamiyatiga aylantirildi.

K-tda qazib chiqariladyotgan rudalar tarkibidan 13 ta kimyoviy elementlarni ajratib olib mis va mis buyumlar, rux, kadmiy, oltin, kumush, qoʻrgʻoshin, sulfat kislotasi, mis va molibden konsentratlari, selen, tellur, mis va rux kuporosi kabi mahsu-lotlar ishlab chiqariladi. Korxona boʻlinmalarini „Svedala" (Shvetsiya), „Varmon" (Germaniya), „Integra Gro-ur" (Amerika), „Mexanabr-Injiniring" (Rossiya) va boshqa ilgʻor firmalarning zamonaviy asbobuskunalari bilan jihozlash ishlari olib borilmoqda. Kombinatt mahsulotlari chet mamlakatlarga eksport qilinadi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Almansa** (ispancha talaffuzi: [alˈmansa]) Ispaniyaning Albasete provinsiyasidagi shahar va munisipalitetdir, Kastiliya-La-Mancha avtonom hamjamiyatiga kiradi. „Almansa" nomi arabcha المنصف kelib chiqqan (al-mansaf), „yo‘lning yarmi".  Munitsipalitet Alikante, Valensiya va Mursiya bilan chegaradosh. Almansa 1 dan 6 maygacha nishonlanadigan *Moros y cristianos* festivali bilan mashhur ekanligi aniq.

Almansa oq ohaktosh qoyaning etagida qurilgan boʻlib, uning tepasida Mavr qal’asi joylashgan boʻlib, unumdor va sugʻoriladigan tekislik oʻrtasida keskin koʻtariladi. Taxminan 1 milya (1.6 km) shahar markazidan janubda 1707-yil 25-aprelda Ispaniya vorisligi urushi paytida Almansa jangi xotirasiga bagʻishlangan obelisk oʻrnatilgan boʻlib, unda Jeymsning tugʻma oʻgʻli Bervik gertsogi qoʻmondonligi ostida fransuz, ispan va irland armiyasi qatnashgan. II, ittifoqchi ingliz, portugal va *ispanlarni* magʻlub etdi  qoʻshinlar. Oʻsha jangning yillik qayta koʻrinishlari Ispaniya madaniyati reestriga rasmiy ravishda kiritilgan ekan.

Manbalar
--------

1. ↑  Asín Palacios, Miguel*. Contribución a la toponimia árabe de España*. Madrid: Consejo Superior de Investigaciones Científicas, 1940 — 66 bet.
2. ↑  Celdrán, Pancracio*. Diccionario de topónimos españoles y sus gentilicios* (es). Madrid: Espasa Calpe, 2004 — 54 bet. ISBN 978-84-670-3054-9.
3. ↑  „La Batalla de Almansa: Bien de Interés Cultural" (29-aprel 2013-yil).
**Sheroz qalʼa** – Samarqand viloyati Bulungʻur tumanida joylashgan qal’a. Amir Temur tomonidan barpo etilgan.

Qal’ada soʻnggi yillarda arxeolog olimlar tomonidan qazishma ishlari olib borilyapti. Bu tarixiy hududdan „Buyuk ipak yoʻli" ham oʻtgan. Xoʻja Hofiz Merosiy XV asrning ikkinchi yarmi, XVI asrning birinchi yarmida yashab, ijtimoiy-diniy va madaniy, badiy sohalarda ham faoliyat koʻrsatgan mashhur shoir, xattot, diniy davlat arbobi boʻlib, „Qur’oni karim"ni 7 xil qiroatda oʻqiy olgan dunyodagi 7 allomalardan biri sanalgan.

Ibn Arabshohning „Amir Temur tarixi" kitobida ushbu qal’a barpo etilishi bilan bogʻliq quyidagi fikrlarni keltiriladi:

> Amir Temur 1393-yil 22-avgustdan toki 1396-yil 18-iyulgacha Sulton Ahmadga qarshi bo‘lgan 3 yillik urushni tugatgach o‘z yurti– Samarqandga qaytadi. Shundan so'ng Temur Samarqanddan uning etaklariga chiqib, tevarak-atroflarida bir yerdan ikkinchi yerga ko‘chib yuradi. U Samarqand atrofida bir qancha joylar (Sultoniya, Sheroz, Bog‘dod, Damashq va Misr nomi bilan atalgan qishloqlar) qurib, ularni yuqoridagi kabi dunyodagi poytaxt shaharlar nomi bilan ataydi. 
> 
> 

Sheroz qalʼa 1397-yil mart oyidan 1398-yil aprelgacha boʻlgan davrda bunyod etilgan. Uzoq davrdan buyon inshoot „Xoʻja Hofiz Merosiy" deb atalib kelinayotgan ushbu qadamjo – Sheroz qal’asining tarixi keyingi vaqtlarda keng va atroflicha tahlil qilinmoqda.

Mirzo Ulugʻbekning „Toʻrt ulus tarixi" asarida Sheroz qal’asi – Samarqandning sharq tarafida, undan 4 farsah (32 km.) uzoqlikda joylashgan Buzmojan qishlogʻi oʻrnida Amir Temur tomonidan bino qilinganligi aytiladi.

Manbalar
--------

1. ↑  „Bulung‘urda Sheroz qal’a qayta tiklanadi". Qaraldi: 30-sentabr 2023-yil.
2. ↑  „"ШЕРОЗ ҲАРБИЙ ҚАЛЪАСИ"". Qaraldi: 30-sentabr 2023-yil.
**Canta** - Peru g'arbiy qismida joylashgan Lima mintaqasidagi shaharcha hisoblanadi. Shahar Chillon daryosi bo'yida joylashgan va Kanta viloyatining poytaxti hisoblanadi. Aholisi 2,385 kishi ( 2017 yilgi aholini ro'yxatga olishdagi ma`lumotlar ), u shuningdek, Kanta tumanining poytaxti hisoblanadi. Jimligi va tabiiy landshaftlarining go'zalligi tufayli Limadan kelgan sayyohlar tez-tez tashrif buyurishadi. Shahar dengiz sathidan 2819 m balandlikda joylashgan.

Kelib chiqishi
--------------

*Canta* so'zi qadimgi aholi gapiradigan kauki tilidan olingan bo`lib , ularning ma'nosini quyidagi ikki ma'no bilan ko'rsatish mumkin:

* *canta* = vicunalarni tutish uchun bog'lash
* *canta* = tepalik, pasayish

Geografiyasi
------------

Shahar 103 kilometr (64 mi) Limadan, taxminan uch soatlik avtobusda va ko'pincha Pontificia Universidad Catolica del Perudan geografiya talabalari tashrif buyurishadi. Obrajillo kichik shaharchasi yaqin joylashgan hisoblanadi.

Tarixi
------

XVI asrda bir vaqtning o'zida shimolga yo'lida Inca Pachacutec hukmronlik qilgan. Ispaniya konkistadorlari Kantani gullab-yashnagan joyda topdilar. Bu don Nikolas de Riberaga posilka kabi berildi. Ispaniya tojidan mustaqillik uchun kampaniya paytida uning xalqi ozodlik ishini kuchli qo'llab-quvvatladi. Buning uchun 1839 yilda u "qahramon qishloq" deb e'lon qilingan.

Manbalar
--------

1. ↑  Homero Huamán*. Canta. Potencial turístico*, 1998.

Havolalar
---------

* (ispancha) La Viuda myth (Wayback Machine saytida 2023-04-24 sanasida arxivlangan)
* (ispancha) Cantamarca, archaeological site
Chov kanali
**Chov kanali** (lotincha: *canalis inguinalis*) - 4-5 sm uzunlikdagi qiya joylashgan bo'shliq. Chov kanali juftlashgan, o'ng va chap tomonda chov sohasining pastki qismida, to'g'ridan-to'g'ri chov boylamining medial yarmidan yuqorida, qorin bo'shlig'i fatsiyasining pastki qismiga lateral joylashgan.

Topografiya
-----------

Chov kanali old qorin devori orqali yuqoridan pastga qiya va medial ravishda chuqur chov halqasidan (chov boylamining o'rtasi ustidagi ko'ndalang fatsiyaning voronka shaklidagi chiqishi) yuzaki chov halqasiga (lateral va qorin bo'shlig'idan hosil bo'lgan) tashqi qiya qorin mushaklari aponevrozining medial oyoqlari). o'tadi. Spermatik shnur erkaklarda chov kanalidan, ayollarda esa bachadonning yumaloq boylami bo'sh biriktiruvchi to'qima bilan birga o'tadi.

Tuzilishi
---------

Chov kanalining to'rtta devori bor - old, orqa, yuqori, pastki. Bu devorlar hosil bo'ladi: 

* old - tashqi qiya qorin mushaklari aponevroz;
* orqa - ko'ndalang fatsiyasi;
* yuqori - ichki qiya va ko'ndalang qorin mushaklari tolalari ;
* Chov kanalipastki - chov bo'ylami (pastki) kanali ;

Klinik ahamiyati
----------------

Chov kanali qorin devorining zaif nuqtalariga ishora qiladi, ya'ni unda to'g'ridan-to'g'ri va qiya chov churralari paydo bo'lishi mumkin.

Manba
-----

1. ↑  Борзяк Э. И.*. Анатомия человека*. М.: Медицина, 1997.
2. ↑  Привес М. Г.*. Анатомия человека*. М.: Медицина, 1985.

Adabiyotlar
-----------

Sapin M. R. Bilich G. L. Inson anatomiyasi: 3 jildli darslik - М: GEOTAR-Media, 2007. - 1-jild. - 608 b. ISBN 978-5-9704-0600-7 (1-jild)
**Didaktik adabiyot** - badiiy ifodalangan pand-nasihat tarzidagi adabiyot. Bunda axloqiytaʼlimiy, ilmiyfalsafiy, diniy bilimlar va gʻoyalar badiiy talqin qilinadi. D. a. ildizi xalq ogʻzaki ijodiga borib takaladi (mas, "Qobusnoma"). Gʻarb va Sharq xalqlari, jumladan, turkiy xalqlar adabiyotida D.a. uzok, tarixga ega. D.a.ga doyr ilk namunalar Mahmud Koshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk" asarida uchraydi. Oʻzbek mumtoz adabiyotidagi D. a.ning dastlabki yirik namunalari Yusuf Xos Hojibning "Qutadgʻu bilig", Ahmad Yugnakiyning "Hibat ul-haqoyik" dostonlaridir. Bu asarlarda xalqning adolat, maʼrifat, axloq, odob haqidagi qarashlari, pand-nasihatlari sheʼriy shaklda bayon etilgan. D.a.dan ijtimoiy, falsafiy, ilmiy qarashlarni ommalashtirish vositasi sifatida ham foydalanganlar (mas, Ibn Sinonpnt tabobatga oid "Urjuza" sheʼriy asari). D.a.ga xos boʻlgan xususiyatlardan Ahmad Yassaviy, Boqirgʻoniy Sulaymon, Soʻfi Olloyor, Huvaydo, Haziniy kabi tasavvuf namoyandalari ham samarali foydalanganlar.

20-asr oʻzbek adiblari Behbudiy, Ayniy, Avloniy va b. ijodida pandnasihatga alohida ahamiyat berilgan. Ularning asarlarida, maktablar uchun qoʻllanmalarida taʼlimtarbiyaga oid D.a. namunalari koʻplab uchraydi.

Adabiyot
--------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |



  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Korsika** — Oʻrta dengizning shimolidagi qismidagi orol. Uzunligi 183 km, kengligi 85 km. Maydoni 8,7 ming km². Qirgʻoqlari gʻarbida tik va qoyali, kuchli parchalangan, qoʻltiq koʻp, sharqida tekis, past va kam parchalangan. Korsika, asosan, granit va gilli slanetslardan tuzilgan. Relyefi togʻli, eng baland joyi 2710 m (MonSento choʻqqisi). Iqlimi oʻrta dengiz iqlimi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 12—13°, iyulniki 24—26°, yillik yogʻin tekisliklarda 600 mm dan, togʻlarda 1200 mm gacha. Daryolari qisqa, yozda suvi kamayib, baʼzan qurib qoladi. Makvis va doim yashil butazorlar, dub, qaragʻay, qoraqaragʻay oʻrmonlari, togʻ tepalarida subalp va alp oʻtloqlari bor. Sohil va vodiylarda subtropik dehqonchilik qilinadi. Tokchilik, bogʻdorchilik rivojlangan, togʻ yon bagʻirlarida donli ekinlar yetishtiriladi. Chorvachilikda qoʻy, echki, yilqi boqiladi. Baliq ovlanadi. Turizm rivojlangan. Bosh shahri — Ayachcho. Qadimda Korsikada iberi va liguri qabilalari yashagan. Miloddan avvalgi 3-asrda Rim, milodiy 6—8 asrlarda Vizantiya, 9-asrda arablar egallagan. 11-asrda Piza, 1347—1764-yillarda Genuya, 1768-yildan Fransiya tarkibida. Korsikada Napoleon Bonapart tugʻilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Yagʻnob tili** — eroniy tillarning sharqiy guruhiga mansub va Tojikistondagi Yagʻnob daryosi vodiysida tarqalgan til. Yagʻnob tili qadimiy sugʻd tili lahjalaridan birining rivojlanishi natijasidir. Unda soʻzlashuvchilar 2,5 ming kishiga yaqin. 2 ta asosiy (gʻarbiy va sharqiy) va bir qancha oraliq shevalarga ega. Ular oʻrtasidagi tafovutlar asosan fonetika va qisman morfologiya, leksika sohalarida kuzatiladi.

Lugʻat tarkibi tojikcha oʻzlashmalar va tojik tili orqali kirib kelayotgan boshqa millat soʻzlari bilan boyib bormoqda. Asl yagʻnob soʻzlari bilan oʻzlashmalarning oʻzaro nisbati turli soʻz turkumlarida turlichadir. Masalan, asl yagʻnob soʻzlari feʼl va olmosh turkumlarida koʻproq uchraydi. Yagʻnoblar oʻz hududlaridan tashqarida va tojiklar orasida faqat yagʻnob soʻzlaridan iborat maxfiy tildan foydalanadilar. Oʻz yozuviga ega emas, yozma til sifatida tojik tili qoʻllanadi.

Ad.Xromov A.L. Yagnobskiy yazmk, M. 1972.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



  


|  |  |
| --- | --- |
| Tillarning yer shari | *Jahon tillaridan biri haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |

1. 1 2  *(unspecified title)*
**Vaxsh vodiysi** - Tojikistondagi Vaxsh daryosining oʻrta va quyi oqimidagi tektonik botiqda joylashgan vodiy. V. v. atrofi togʻlar bilan oʻralgan, meridian boʻylab 110 km dan ziyod masofaga choʻzilgan, eni 7—25 km, bal. 400 m dan 1200 m gacha. Mayd. 2500 km². Vodiyda, asosan, 5 ta terrasa bor, 2-va 3-terrasalar juda keng. Markaziy qismida shim.dan jan.ga Vaxsh daryosi oqib oʻtadi, daryoning oʻrta qismi boʻyida Qoʻrgʻontepa sh. joylashgan. Iqlimi yumshoq, issiq, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 1—3°, sovuq boʻlmaydigan davr 224—242 kun; yoz juda issiq, quruq, iyulning oʻrtacha temperaturasi 30—ZG, maksimal temperatura 45—47°, oʻrtacha yillik yogʻin miqdori 150—300 mm. Vodiyning pasttekislik qismlari och tusli boʻz tuproq, yuqori terrasalar va togʻ oldi qiyaliklari asl (tipik) boʻz tuproq, daryo qayirlari, xususan, Vaxsh daryosining quyi qismi oʻtloq, oʻtloqi-botqoq tuproqlardan iborat. Pastliklarda shoʻrlangan boʻz tuproq va shoʻrxoklar ham uchraydi. V. v.da erta bahorda yam-yashil efemerlar, yozda shuvoq, shoʻra kabi oʻsimliklar oʻsadi, daryo qayirlari va pastliklar qalin oʻt, buta va toʻqay oʻsimliklari bilan qoplangan. Toʻqayzorlarda xongul bugʻusi, nutriya (suv kalamushi), toʻngʻiz, toʻqay mushugi, jayra, suvsar kabi hayvonlar; oʻrdak, gʻoz, loyxoʻrak, baliqchi qush, qorabuzov, qirgʻovul kabi parrandalar yashaydi. Vaxsh daryosi etagidagi toʻqayzorlarda Pa\lavon toʻqay qoʻriqxonasi tashkil etilgan. Foydali qazilmalardan neft, gaz va osh tuzi konlari topilgan. V. v.da uzun tolali paxta ekiladi, bogʻdorchilik rivojlangan.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Tojikiston geografiyasi | *Tojikiston geografiyasi haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Termodinamika** (yun. termo issiq, dynamic — kuch) — termodinamik muvozanat holatida turgan makroskopik tizimlarning umumiy xossalariga bu holatlar orasidagi o'tish jarayonlari toʻgʻrisidagi fan. T. fundamental qonun va tamoyillar asosida quriladi.

T.ning birinchi bosh qonuni tizimning energiya saqlanish qonuni boʻlib, unga, asosan, tizim oʻzining ichki energiyasi yoki qandaydir tashqi energiya manbai hisobiga ish bajarishi mumkin. Bu qonunni B.Maribjonov taʼriflagan. G. Gelmgolts aniqroq shaklga keltirgan (1874). T.ning ikkinchi bosh qonun i quyidagicha: issiqlik energiyasi ishga aylanish jarayonida toʻliq miqdorda ishga aylanmaydi, issiqlik sovuq tizimdan issiq tizimga oʻzoʻzidan oʻta olmaydi. Bu qonunni R. Klauzius taʼriflagan (1850). Bu konunga asosan, har qanday mashina uzatilgan issiklikni toʻliq ishga aylantira olmaydi, issiklikning maʼlum qismi sovitkichda qoladi (qarang Karno sikli).

T.ning uchinchi bosh qonuni entropiyaning mutlaq qiymatini aniqlaydi; Nernstning issiqlik qonuni deb ham ataladi. Bu qonunga koʻra, ixtiyoriy tizimning entropiya S si mutlaq nolga intiladigan har qanday temperatura T.da bosimga, zichlikka bogʻliq boʻlmagan eng oxirgi chegaraviy qiymatiga erishadi. 1911-yilda M. Plank bu qonunni quyidagicha ifodalagan: temperatura mutlaq nolga intilganda tizim entropiyasi ham nolga intiladi.

T. umumiy yoki fizik T.ga, T. qonunlarini issiqlik texnikasiga tatbiq qiluvchi texnik T.ga, T. qonunlarini kimyoviy va fizikkimyoviy jarayonlarga tatbiq qiluvchi kimyoviy T. ga, T. qonunlari yordamida qaytmas jarayonlarni oʻrganuvchi qaytmas jarayonlar T.siga boʻlinadi.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
Moniylikni ibodat qilgan Sugʻdiylar, c. 8-9 asrlar
Suʻgd tilida bitilgan nasroniylar kitobidan matn, 9—11 asrlar, Turfon
**Sugʻdiylar**, sugʻdlar — Zarafshon vodiysi va Qashqadaryo vohasining qadimiy aholisi. Sharqiy eroniy tillarga oid sug'd tilida gaplashgan. Bu mintaqada Sug'dlar etnik xalq sifatida miloddan avval 7-6-asrlarda paydo boʻlgan va 11-14 asrlarga kelib oʻzbek va tojiklar tarkibiga singib ketgan.

Avesto kitobida Gava nomli yurtda Sug'dlar yashaydi deb koʻrsatilgan ("Videvdat", I fragard). Ahamoniylar qoyatosh bitiklaridagi Suguda nomli qaram satraplik aholisi Sug'dlar boʻlgan.

Sug'dlar har 2 vohada dehqonchilik va shahar madaniyatining shakllanishida muqim rol oʻynagan. Mil. av. 8—7-asrlarda Koʻktepa, Afrosiyob, Uzunqir, Sangirtepa, Yerqoʻrgʻon sh. harobalari oʻrnida boʻlgan qad. shaharlar Sugʻd xalqi shaharsozligining ilk yirik markazlari edi.

Sug'dlar uzoq muddat turli saltanatlar tarkibida boʻlib kelgan. Xususan, ahamoniylar, yunonlar, kushonlar, xioniylar, eftaliylar, kidariylar, Turk xoqonligi tarkibida boʻlgan.

Miloddan avval 2—1-asrlardan boshlab Sug'dlar oʻz hududlarida konfederativ davlat tizimi shakllandi. Asosiy poytaxt shaharlar Samarqand, Kesh, Buxoro kabilar edi. Ayni shu davrdan umumsugʻd alifboli yozuvi amal qila boshlagan va uning koʻplab yodgorliklari bizgacha yetib kelgan.

Sug'dlar Buyuk ipak yoʻli xalqaro munosabatlarda katta nufuzga ega edilar. Sugʻd tili xalqaro til darajasiga koʻtarilgan. Sugʻd yozuvi esa, qadimiy turkiy-runiy, uygʻur-turkiy, moʻgʻul, manjur va boshqa Sharq yozuvlariga grafik asos boʻlib xizmat qilgan. Sug'dlar oʻz yozma yodgorliklarida xalq sifatida "Sgʻudik nob" "Sugʻd xalqi" deb atalgan.

Sug'dlar Sharqiy Turkistonga savdo bilan kelib, Buyuk ipak yoʻlidagi shahar va qishloqlarda, 4—5-asrlar davomida (balki oldinroq) shu yerlarda qolib yashaganlar. Bu yerdagi viloyatlarning aksariyatida savdo-tijorat ishlari Sug'dlarning qoʻlida boʻlgan. Dunxuan va Guanchjou viloyatlarining hokimi maʼlum vaqtlargacha Sug'dlardan boʻlgan. 6—8-asrlar davomida Sug'dlarning aksariyati yo forsiylashib yo turkiylashib ketgan. Sug'dlar turkiy xalqlar bilan birgalikda o'zbeklarning asosini tashkil qiladi.

Adabiyot
--------

* Ishoqov M. Sugʻdiyona tarixi chorrahasida, T. 1990;
* Ishoqov M. Unutilgan podsholikdan xatlar, T. 1992;
* Sogdiyskiye dokumentov s gory Mug, vyp. 1—3, M. 1962-63.
* Mirsodiq Ishoqov.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Mavluda Ismatova** (1943-yil 7-may, Toshkent – 2018-yil 18-may) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995), Oʻzbekiston Qahramoni (1999). Toshkent pedagogika institutining filologiya fakultetini tugatgan (1968). 1961-yildan Toshkent viloyatidagi 26-maktab (1987-yildan Yunusobod tumanidagi 273-maktab)da boshlangʻich sinf oʻqituvchisi, maktab direktori oʻrinbosari, 1983-yildan direktor. I. rahbarlik qilgan maktab 1995-yil respublikada "Yilning eng yaxshi maktabi" deb eʼlon qilindi. Maktabning yangilik sari tashabbuskorlik faoli-yati, ilgʻor tajribalari bevosita I. rahbarligida amalga oshiriladi va u respublika miqyosida keng ommalashtiriladi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |
**Gʻayrat Gʻaniyevich Fozilov** – oʻzbek diplomati. 2018—2021-yillarda Oʻzbekistonning Yaponiyadagi elchisi.

Biografiya
----------

1974-yil 14-avgustda Toshkent shahrida tugʻilgan.

1996-yilda Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universitetini (bakalavriatura), 2005-yilda Oʻzbekiston Respublikasi Strategik tahlil va istiqbolni belgilash oliy maktabini tamomlagan. Fransuz va ingliz tillarini biladi.

1996—1999 – Oʻzbekiston Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi Yevropa mamlakatlari boshqarmasi attashesi.

1999—2002 – Oʻzbekistonning Fransiyadagi elchixonasi attashesi.

2002—2004 – Oʻzbekiston Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi Yevropa mamlakatlari boshqarmasi uchinchi kotibi.

2003—2005 – Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Milliy xavfsizlik kengashi apparati kichik mutaxassisi.

2005—2006 – Oʻzbekiston Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi Tashqi siyosiy faoliyat strategiyasi va tahlili bosh boshqarmasi boʻlim boshligʻi.

2006—2010 – Oʻzbekistonning Belgiyadagi elchixonasi birinchi kotibi, maslahatchisi, muvaqqat ishlari vakili.

2010—2012 – Oʻzbekiston Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi kadrlar va oʻquv yurtlari boshqarmasi boʻlim boshligʻi.

2012—2015 – Oʻzbekiston Respublikasining NATO huzuridagi missiyasi maslahatchisi.

2015—2017 — Oʻzbekiston Respublikasi Tashqi ishlar vazirining oʻrinbosari.

2017—2021 – Oʻzbekiston Respublikasining Yaponiyadagi favqulodda va muxtor elchisi.

2021-yil 8-apreldan 2023-yil 5-dekabrgacha – Oʻzbekiston Respublikasi Tashqi ishlar vazirining oʻrinbosari.

2023-yildan – Oʻzbekiston Respublikasining Benilyuksdagi favqulodda va muxtor elchisi.

Manbalar
--------

1. ↑
2. ↑  „Министерство иностранных дел Республики Узбекистан". 22-noyabr 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4-yanvar 2023-yil.
3. ↑  Tashqi ishlar vaziri oʻrinbosari lavozimidan ozod etildi
4. ↑  Gʻayrat Fozilov Oʻzbekistonning Belgiyadagi elchisi boʻldi
5. ↑  Tashqi ishlar vaziri oʻrinbosari elchi boʻldi
6. ↑  Oʻzbekistonning Belgiyadagi yangi elchisi tayinlandi
**Difenilsiyanarsin** (Clark II, DC) 1918-yilda italiyaliklar Sturniolo va Bellitsioni tomonidan kashf etilgan sternitlar guruhiga mansub jangovar kimyoviy zaharlovchi moddadir. Oʻsha yilning mart oyidayoq nemislar uni Birinchi Jahon urushi maydonlarida qoʻllashdi.

Xususiyatlari
-------------

Difenilsiyanarsin kimyoviy xossalari va odamlarga taʼsiri boʻyicha difenilxlorarsinga oʻxshash, ammo ikkala koʻrsatkichda ham ikkinchisidan past. Kimyoviy jihatdan kamroq chidamli va zaharililik xususiyati nisbatan kamroq. 0,00001 mg / l konsentratsiyada difenilsiyanarsinning taʼsiri sezila boshlaydi. 0,0005-0,001 mg / l konsentratsiyada esa odam uni gazga qarshi niqobisiz koʻtara olmaydi. Teri bilan aloqa qilganda kuyishga olib keladi.

Yana qarang
-----------

* Difenilxlorarsin
* Adamsit
* Birinchi jahon urushidagi jangovar zaharlovchi moddalar

Manbalar
--------

1. ↑  Chemical Weapons in World War I (Wayback Machine saytida 2010-09-19 sanasida arxivlangan)

Adabiyot
--------

* Александров В. Н. Емельянов В. И.*. Отравляющие вещества: Учебное пособие*, 2-е изд. перераб. и доп 100000 экз, М.: Воениздат, 1990. ISBN 5-203-00341-6.  (Wayback Machine saytida 2022-06-08 sanasida arxivlangan)

Havolalar
---------

* Difenilsiyanarsin „Pubmed Compound" (ingl.) (
**Naim Karimov** (1932-yil 12-dekabr — 2023-yil 17-sentyabr) — oʻzbek adabiyotshunosi, jamoat arbobi. Naim Fatihovich Karimov 1932-yil 12-dekabrda Toshkentda ziyoli oilada tugʻildi. Oʻzbekistan Respublikasi fan arbobi (1996). Filologiya fanlari doktori (1993), professor (1994). U 1955-yilda SAGU (hozirgi Oʻzbekiston Milliy universiteti) filologiya fakultetini tamomlagan.

Faoliyati
---------

Mehnat faoliyati Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Til va adabiyot instituti bilan uzviy bogʻliq. Sal kam ellik yildan beri shu institutda ilmiy xodim, katta ilmiy xodim, yetakchi ilmiy xodim, boʻlim boshligʻi boʻlib ishlaydi. Naim Karimov XX asr oʻzbek adabiyoti xususiyatlarini ochish borasida ilmiy tadqiqotlar olib bordi. U shu davrdagi oʻzbek adabiyoti va uning yirik vakillari ijodini milliy gʻoya mezonlari asosida oʻrganish ishini birinchilardan boʻlib boshlab berdi. Uning ilmiy faoliyatida adabiyot hodisalarini tarixiy voqealar, badiiy asarni esa yozuvchi hayoti va maʼnaviy-estetik olami bilan uzviy aloqada oʻrganish ustuvorlik qildi. Chunonchi, jadid adabiyoti, uning hur fikrli, adolatparvar vakillari Hamza, Fitrat, Choʻlpon va boshqalar ijodi haqidagi kitob, maqolalar muallifi. Matnshunos sifatida Oybekning 20, Gʻafur Gʻulomning 12, Hamid Olimjonning 10, Hamzaning 5 jildli toʻla asarlarini tayyorlash va nashr etishda ishtirok etgan.

Naim Karimov mustamlakachilik davri qurbonlari xotirasini abadiylashtirish boʻyicha jamoatchilik komissiyasi raisi (1999-yildan beri) sifatida Toshkentda Shahidlar xotirasi yodgorlik majmuasini bunyod etish (2001), shuningdek, Qatagʻon qurbonlari muzeyini tashkil qilishda (2002) jamoatchilik ishlarini amalga oshirdi.

Mukofotlari
-----------

Naim Karimov „Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi" bosh tahrir hay’ati aʼzosi (1997), Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1985). U Oʻzbekiston Davlat fan arbobi (1996), „El-yurt hurmati" ordeni sohibi, „Birinchi darajali davlat mukofoti" (2022), filologiya fanlari doktori (1993), professor (1994), akademik (~2017)

Asarlari
--------

* N. Karimov. Hamid Olimjon. T.: „Yosh gvardiya", 1979.
* N. Karimov. Oybek. T.: „Yosh gvardiya", 1985.
* N. Karimov. Choʻlpon. T.: „Fan", 1991.
* N. Karimov. Usmon Nosir. T.: „Sharq", 1993.
* N. Karimov. Usmon Nosirning soʻnggi kunlari. T.: „Sharq", 1994.

Manbalar
--------

1. ↑  „Атоқли олим Наим Каримов оламдан ўтди" (17-sentabr 2023-yil). Qaraldi: 17-sentabr 2023-yil.

Adabiyot
--------

* Nazarov B. Noziktaʼb adabiyotshunos. „Oʻzbek tili va adabiyoti" jurnali, 2002-yil, 6-son.
**Vilgelm Zulfatovich Qaxxarov** (ruscha: *Каххаров, Вильгельм Зульфатович*; 1938-yil 5-avgust, Toshkent) — sovet futbolchisi, yarim himoyachi, murabbiy. SSSR sport ustasi

Futbolchilik faoliyati
----------------------

Toshkentning „Lokomotiv" futbol maktabi tarbiyalanuvchisi, birinchi murabbiy Ivan Zubarev. Toshkentning „Mehnat zahiralari" jamoasining „B" toifasida o‘ynay boshlagan (1958-1959). 1960-1961-yillarda Toshkentning „Paxtakor" klubining dubl futbolchisi bo‘lgan, SSSR chempionatidagi debyutini 1961-yil 3-sentyabrda „Rostov-na-Donu" SKA bilan mehmonda (2:2) o‘tkazgan. Keyingi ikki mavsumda u A toifasidagi jamoa uchun 56 ta oʻyin oʻtkazib, 4 ta gol urdi. 1964-yilda „B" klassida bitta oʻyin oʻtkazgan. Mehnat faoliyatini Toshkent viloyati „Siyosiy boshqarmasi" (1965) va Olmaliq „Metallurg" (1966)da tugatgan.

Sirdaryo viloyati „Paxtaaral" jamoasida murabbiy (1967).

Toshkent sport maktab-internatida va oliy sport mahorati maktabida ishlagan.

U 2020-yilning 22-aprelida 81 yoshida vafot etdi.

Manbalar
--------

1. ↑  Ushyol iz jizni Vilgelm Kaxxarov
2. ↑  Islam Karimov i Yozef Blatter nagrajdeni nagrudnimi znakami FFU
3. 1 2  „Не стало Вильгельма Зульфатовича Кахарова". 30-aprel 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 16-mart 2022-yil.
4. 1 2 3  „footbook.ru". 16-mart 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 16-mart 2022-yil.
5. ↑  „"Пахтакор"нинг собиқ футболчиси ҳаётдан кўз юмди" (23-aprel 2023-yil).

Havolalar
---------

* FootballFacts.ru
Koordinatalari: 23°44′46″N 90°34′03″E﻿ / ﻿23.74611°N 90.56750°E﻿ / 23.74611; 90.56750GO

 Tugallangan tuzilma
Toj Mahal qurilish vaqtida
**Bangladesh Toj Mahali** (bengalcha: *তাজ মহল বাংলাদেশ*) Hindistonning Agra shahrida joylashgan Boburiylar imperiyasi vakili Shoh Jahon asos solgan Toj Mahal inshootining me'moriy taqlidi. Ushbu inshoot bangladeshlik kinorejissyor Ahsanulloh Moni tomonidan Bangladeshdan kam ta'minlangan oilalar uchun turistik maskan sifatida qurilgan. 1,6 gektarlik majmua qurilishi 2003 yildan 2008 yilgacha besh yil davom etdi va inshoot uchun taxminan 58 million dollar sarflandi. U 2009-yilning mart oyida jamoatchilikka ochilgan.

Munozara
--------

Hindiston Oliy komissiyasi asl inshootning  mualliflik huquqining bu me'moriy taqlid orqali buzilishi mumkinligidan xavotirga tushdi, ammo u "asl binoning ulug'vorligiga putur yetkaza olmaydi". 

 Bangladeshdagi Toj Mahal minorasining yopiq ko'rinishi

Shuningdek qarang
-----------------

* Toj Mahal nusxalari va hosilalari
* Toj Mahal

Havolalar
---------

1. ↑  *Dummett, Mark*. „Bangladesh to open own Taj Mahal". BBC News (9-dekabr 2008-yil). Qaraldi: 20-oktyabr 2011-yil.
2. ↑  *Randeep Ramesh in Delhi*. „Bangladeshi director to build mini-Taj Mahal". *The Guardian* (10-dekabr 2008-yil). Qaraldi: 20-oktyabr 2011-yil.
3. ↑  *Sonargaon, Bangladesh.* „Bangladesh Gets a Preview of Faux Taj Mahal".  .voanews.com (2-yanvar 2009-yil). Qaraldi: 20-oktyabr 2011-yil.
4. ↑  „India fumes at duplicate Bangladeshi Taj Mahal". *Hindustan Times* (10-dekabr 2008-yil). 5-iyun 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-oktyabr 2011-yil.
5. ↑  *Rhys Blakely*. „No love lost over Bangladesh's copycat version of the Taj Mahal". *The Times* (12-dekabr 2008-yil). Qaraldi: 20-oktyabr 2011-yil.
**"Jimjitlik"** — Oʻzbekiston xalq yozuvchisi Said Ahmad ijodiga mansub boʻlgan roman. Roman yovuzlik bilan ezgulikning abadiy kurashiga bagʻishlangan. Ilk bora 1986-1987-yillarda „Sharq yulduzi" jurnalida davomli eʼlon qilingan. Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyoti asarni1989-yillarda 150 000 nusxada bosib chiqardi.

Ammo, oʻsha davrdagi yakkahokimlik mafkurasiga xizmat qiluvchi senzura muallifni ogohlantirmasdan asarning uchdan bir qismini olib tashladi. Oqibatda, „mayib" asar oʻquvchilar qoʻliga tegdi.

Muallif oʻn toʻrt yil davomida romanni qayta tiklash, yoʻqotilgan joylarini toʻldirish uchun koʻp marotaba urindi. U romanni bugungi kun talablariga mos tarzda qayta ishladi va oʻquvchilar eʼtiboriga havola etdi.

Romanning yangilangan versiyasi 2008-yilda Oʻzbekiston nashriyot-matbaa ijodiy uyi tomonidan 280 betli 5000 nusxada va 2016-yilda Sano-standart nashriyoti tomonidan 336 betli yumshoq muqovada qayta nashr etildi.

Sujet
-----

Jimjitlik romanida sovet davridagi rahbarlarning chirkin hayoti, ezilgan oddiy xalqning turmush tarzi, uzoq yillar rahbarlar taziyqi ostida Afrikada yashagan, ayoli va farzandidan ayrilib uyiga qaytgan Tolibjon, boylik va mansab uchun har qanday jirkanchlikka tayyor xotinboz rais Mirvali, otasi oʻldirilib, onasi Mirlvali tomonidan tortib olingan Azizbek kabi insonlar taqdiri hikoya qilinadi. Asarda turgʻunlik davri illatlari mukammal tarzda ochib berilgan.

Romanida sirtdan tinch, sokin koʻringan shoʻro davrining ichki dramalari, tuzum inqirozi butun keskinligi, shiddati bilan koʻrsatilgan. Asardagi deyarli barcha yetakchi personajlar fojiyaviy qismat egalaridir. Roman oʻzining asov, „bebosh" ifoda tarzi bilan jozibalidir.

Qahramonlar
-----------

* Tolibjon- bosh qahramon. Olim. Amaldorlar taziyqi bilan uzoq yillar davomida vatanidan olisda yashagan, ayoli va farzandi vafotidan keyin tugʻilib oʻsgan uyiga qaytgan, onasining taʼbiri bilan aytganda „baxtini tuproqqa koʻmib kelgan" inson.
* Mirvali- Tolibjonning doʻsti. Kolxoz rayisi.
* Zaynab- Tolibjonning singlisi.
* Kampir-90 yoshdan oshgan koʻzi koʻr boʻlib qolgan ayol, Tolibjonning oʻgay onasi.
* Azizbek- otasi Mirvali tomonidan oʻldirtirilgan, onasini Mirvali mashuqa qilib olgan yigit.

Manbalar
--------

1. ↑

Havolalar
---------

|  |  |
| --- | --- |
| Kitoblar | *Kitobga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
| Turkiy xalqlar tarixi XIV asrga qadar |
| --- |
| History of the Turkic peoplesHistory of the Turkic peoples |
| **Turk xoqonligi** 552-744 |
| * G'arbiy Turk xoqonligi
* Sharqiy Turk xoqonligi
 |
| **Xazar xoqonligi** 618-1048 |
| **Sirtor** 628-646 |
| **Kangar birlashmasi** 659-750 |
| **Turk Shahi** 665-850 |
| **Turkash xoqonligi** 699-766 |
| **Kimaklar xoqonligi** 743-1035 |
| **Uygʻur hoqonligi** 744-840 |
| **Og'uz Yabg'u davlati** 750-1055 |
| **Qarluk Yabg'u davlati** 756-940 |
| **Qoraxoniylar davlati** 840-1212 |
| **Kansa Uyg'ur davlati** 848-1036 |
| **Qocho** 856-1335 |
| **Bijanak xoqonligi** 860-1091 |
| **Gʻaznaviylar imperiyasi** 963-1186 |
| **Saljuqiylar davlati** 1037-1194 |
| * **Konya sultonligi**
 |
| **Dashti qipchoq** 1067-1239 |
| **Xorazmshohlar imperiyasi** 1077-1231 |
| **Keraitlar** 11th century-13th century |
| **Dehli sultonligi** 1206-1526 |
| * **Mamluk sulolasi**
* **Halji sulolasi**
* **Tugʻloqiy sulolasi**
 |
| **Qarluqidlar** 1224-1266 |
| **Oltin Oʻrda** 1240s-1502 |
| **Mamluklar davlati** 1250-1517 |
| * **Bahriy sulolasi**
 |
| * k
* m
* t
 |

**Turkash xoqonligi** — ilk oʻrta asr turkiy davlatlaridan biri (699— 766). 7-asrning oxirida Gʻarbiy Tyanshanda koʻchib yurgan turkash qabilalarining boshligʻi Uchelig (699—706), Yettisuvdagi Tan imperiyasi gumashtasi Xusrav Burishodni quvib chiqardi va Chochdan Jungʻoriyagacha oʻz hokimiyatini oʻrnatdi. Natijada yangi turkiy davlat tashkil topdi. Uchelig 2 qarorgohga asos soldi. Biri Navokat sh. Chu daryosi boʻyida, ikkinchisi Kungut sh. Ili daryosi boʻyida joylashgan edi. Davlat 20 tuman — tutuqlnkdan iborat edi. Har birini hokim — tutuq boshqarardi. Uchelig gʻarbiy turklar hukmdorlarining sobiq „oʻn oʻq eli xoqoni" unvonini qabul qildi. Shu bilan birga u „turkash xoqon" unvonini ham joriy etdi. Turkash xoqonlari oʻz tangalarini zarb qilganlar. 711—715 yillarda Turkash xoqonligi Sharqiy Turk xoqrnligiga qaram boʻlib turdi. 715 yil Suluk Chobishchurxoqon (715—737) davlat mustaqilligini qaytadan tikladi. U asosan, bosqinchi arab qoʻshinlari bilan urushlar olib borishga majbur boʻlgan. Uning vafotidan keyin (737) Turkash xoqonligida „sariq" va „qora" turkash qabilalari oʻrtasida oʻzaro urushlar boshlanib ketgan va 766 yil davlat qarluqlar tomonidan tugatilgan.

Adabiyot
--------

* Gumilyov L. N. Drevniye tyurki, M. 1967; Istoriya Vostoka, T. 1995.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Metallurg.

*Buni AGMK futbol klubi bilan va Bekabodning hozirgi futbol klubi Metallurg bilan adashtirmaslik kerak.*

Bu atamaning boshqa maʼnolari ham bor, qarang: Metallurg.

„Metallurg" (ruscha: *Металлург (футбольный клуб, Алмалык)* — sobiq Ittifoq va Oʻzbekiston futbol klubi, Toshkent viloyati Olmaliq shahrida tashkil etilgan. 1966—1988, 2003, 2008—2009 yillarda professional faoliyat yuritgan. Bugubgi kunda havaskorlas jamoasi mavjud.

Tarixi
------

1966—1969-yillarda SSSR chempionatining „B" toifasida, 1970—1986-yillarda Oʻzbekiston SSR chempionatida, 1987—1988-yillarda esa SSSR chempionati ikkinchi ligasida ishtirok etgan.

3 marta (1965/66, 1966/67 va 1967/68 yilgi mavsumlarda) SSSR kubogida qatnashib, turnirni dastlabki bosqichlardayoq tark etgan.

Oʻzbekiston SSR kubogida ham oʻynagan. 2003, 2008 va 2009-yillarda esa Oʻzbekiston Ikkinchi ligasining final bosqichida oʻynagan.

Stadioni
--------

Klub uy uchrashuvlarini 1960-yilda qurilgan va 11 000 tomoshabinga moʻljallangan shu nomdagi "Metallurg" Olmaliq stadionda oʻtkazgan.

Yana qarang
-----------

* AGMK
* Kimyogar (futbol klubi, Olmaliq)

Havolalar
---------

* Wildstat.ru saytidagi maʼlumotlar
**Vyacheslav Pavlovich Kupchenko** (1948-yil) — sovet futbolchisi, himoyachi va hujumchi sifatida oʻynagan. Navoiyning „Zarafshon" klubi tarkibida oʻz oʻyinlari bilan tanilgan, „B" klassi, „A" toifasi birinchi guruhi va SSSR ikkinchi ligasida 100 ga yaqin oʻyin oʻtkazgan, gʻalabali mavsumda ishtirok etgan. Toshkentning Paxtakor jamoasi 1972-yil SSSR birinchi ligasida.

Biografiyasi
------------

Vyacheslav Kupchenko Navoiyning „B" toifasidagi „Zarafshon" jamoasi tarkibida ustalar jamoalarida chiqish qila boshladi.

1968-yilda Oʻzbekiston jamoasi „A" toifasining birinchi guruhida oʻynagan. „Zaravshan" tarkibida Kupchenko 1969-yilgi mavsum oxirigacha toʻp surdi, shundan soʻng SSSR futbol ligalari tizimida jiddiy oʻzgarishlar roʻy berdi va navaxoliklar quyi ligada oʻynashga majbur boʻldi.

1970-yil boshida Vyacheslav Kupchenko Ivano-Frankivskning „A" toifasidagi „Spartak" ikkinchi guruhining oʻyinchisi boʻldi, unda u bir mavsum oʻynadi va 30 ta oʻyin oʻtkazdi. 1971-yil boshida Kupchenko yangi tashkil etilgan ikkinchi ligada oʻz faoliyatini boshlagan „Zaravshon"ga qaytdi. Futbolchi 1972-yilning oʻrtalarida bu yil oliy ligadan tushib ketgan. Toshkentning Paxtakor jamoasiga kelib qoʻshildi va uning tarkibida birinchi liga gʻolibiga aylandi. Birinchi liga gʻolibining oltin nishonini oling, chunki u mavsumda atigi 9 ta oʻyin oʻtkazdi. 1973—1974-yillarda Vyacheslav Kupchenko Navoiy shahridagi havaskorlar klublarida toʻp surgan, shundan soʻng u futbol maydonlarida oʻz chiqishlarini yakunlagan.

Muvaffaqiyati
-------------

U SSSR chempionati birinchi ligasida „Paxtakorning" „oltin" mavsumida ishtirok etgan (1972-yil), lekin bor-yoʻgʻi 9 ta oʻyin oʻtkazgan va bu medallar uchun yetarli boʻlmagan.

Manbalar
--------

1. ↑  Перша ліга — 1972 (rus.)
2. ↑  Состав команды «Пахтакор» Ташкент в сезоне 1972 (rus.)

Havolalar
---------

* Profil FootballFacts.ru saytida
**Firsov Sergey Aleksandrovich** (1971-yil 11-sentyabr, Angren shahri, Toshkent viloyati, Oʻzbekiston SSR – 1995-yil 7-fevral, Grozniy, Rossiya) – rossiyalik dengiz zobiti, Birinchi Chechen urushi qatnashchisi. Katta leytenant (1994). Rossiya Federatsiyasi Qahramoni (1995-yil 5-mart, vafotidan keyin).

Hayoti
------

Firsov Sergey Aleksandrovich 1971-yil 11-sentyabrda Oʻzbekiston SSR, Toshkent viloyati, Angren shahrida tugʻilgan. 1988-yilda Sverdlovsk Suvorov harbiy bilim yurtini tamomlagan, shundan soʻng SSSR Qurolli Kuchlari safiga chaqirilgan. Xuddi shu yili u 1991-yilda tarqatib yuborilgan Ulyanovsk oliy tank qoʻmondonlik bilim yurtiga oʻqishga kirgan hamda u yerdan Toshkent oliy tank qoʻmondonlik bilim yurtiga yuborilib, uni 1992-yilda tugatgan. Kollejni tugatgandan soʻng, Tinch okean flotiga yuborilgan va u yerda Tinch okean flotining 40-chi Lenin ordeni va Suvorov qirgʻoq mudofaasi diviziyasining 141-gvardiya tank polkida Tinch okean floti qirgʻoq kuchlarining Sergo Orjonikidze tarkibidagi tank vzvodiga qoʻmondonlik qildgan. 1994-yil iyun oyida u „katta leytenant" unvoni bilan tank polkining razvedka kompaniyasi komandiri lavozimiga tayinlandi .

1995-yil yanvar oyida Firsov Tinch okean flotining 165-dengiz polkining birlashgan polk-taktik guruhi tarkibida Birinchi Chechen urushi boʻlayotgan Chechenistonga yuborilgan. U polkning razvedka kompaniyasi komandirining oʻrinbosari boʻlgan va Grozniyga hujumda qatnashgan. 1995-yil 7-fevralda Firsov qoʻmondonligi ostidagi skautlar shahar avtovokzalida jangarilar joylashgan joyni aniqlagan. Toʻrt soatlik teng boʻlmagan jangda, toʻrtta skautni yuzdan ortiq jangari oʻrab olgan. Ularning qoʻmondoni bir necha bor dengiz piyodalariga taslim boʻlishni taklif qilgan, ammo ular jangarilarga qarata oʻq uzishni davom ettirgan. Jang paytida barcha skautlar (katta leytenant Firsov, serjant Yuriy Zubarev, dengizchilar Vadim Vyjimov va Andrey Soshelin) halok boʻlgan. Koʻp oʻtmay, Firsovning tanasida 72 ta oʻq jarohati aniqlangan. Sergey Aleksandrovich Firsov Moskva viloyati Serebryanye Prudi qishlogʻida dafn qilingan.

Rossiya Federatsiyasi Prezidentining 1995-yil 3-maydagi 434-sonli farmoni bilan katta leytenant Sergey Aleksandrovich Firsov harbiy burchini bajarishda koʻrsatgan jasorati va qahramonligi uchun vafotidan keyin Rossiya Federatsiyasi Qahramoni unvoni bilan taqdirlangan.

Mukofotlari
-----------

* Rossiya Federatsiyasi Qahramoni (1995)

Manbalar
--------

1. ↑  „Firsov Sergey Aleksandrovich". *www.warheroes.ru*. 25-iyun 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-oktabr 2023-yil.
2. ↑  "Sovetskaya Armiya v godi Xolodnoy voyni (1945—1991)". Feskov V. I. Kalashnikov K. A. Golikov V. I. Tomsk. 2004 god. Izdatelstvo Tomskogo universiteta 246 str. Stranitsa 162. ISBN 5-7511-1819-7
3. ↑  „40 стрелковая орденов Ленина и Суворова дивизия имени Серго Орджоникидзе". 5-iyul 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4-iyul 2015-yil.
4. ↑  „Фирсов Сергей Александрович. Сайт Боевого Братства". 5-iyul 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4-iyul 2015-yil.

Havolalar
---------

* *Семёнов Д.* Мы чтим морпехов из разведки. // «Красная Звезда». — 2020, 19 февраля.
**Vladimir Aleksandrovich Grishchenko** (1972-yil 20-martda tugʻilgan) — sobiq rossiyalik futbolchi.

Futbolchilik faoliyati
----------------------

1989-1992-yillarda oʻynagan „Surxon" klubi tarbiyalanuvchisi. U klub safida O‘zbekiston chempionatida 10 ta o‘yin o‘tkazib, 1ta gol urgan. 1993-1996-yillarda „Niva" (Slovyansk-na-Kubani) havaskorlar klubida oʻynagan. 1996-yilda u oʻsha paytda oliy ligada oʻynagan Novorossiysk Chornomorets jamoasiga oʻtdi. 1996-yil 3 iyulda Moskvaning „Lokomotiv" klubiga qarshi oʻyinda u Rossiya chempionatida debyut qildi, bu oʻyinda oʻtkazib yuborilgan penaltini aniq amalga oshirdi. U Rossiya chempionatida jami 6ta o‘yin o‘tkazgan. 1997-2000-yillarda u Rossiya chempionatining quyi divizioni jamoalarida oʻynagan. 2000/01-yilgi mavsumda u Ukraina Birinchi ligasida 14 ta oʻyin oʻtkazdi .Sumining „Spartak" jamoasi keyinchalik „Ugolok" havaskorlar klubida bir necha oʻyin oʻtkazdi. 2002-yilda futbolchilik faoliyatini yakunladi. Oxirgi professional klub „Bioximik-Mordoviya" edi.

Manbalar
--------

1. ↑  „Profile by footballfacts.ru" (Russian).  Footballfacts.
2. ↑  „Chornomores" (Novorosіysk) 1 : 1 „Lokomotiv" (Moskva)

Havolalar
---------

* *FootballFacts.ru* saytidagi futbolchi profili

* „UKRAIN FUTBOLI (tarix va statistika)" veb-saytidagi oʻyinchi profili