**Iqtisodiy sikllar** Iqtisodiy sikl deganda, odatda iqtisodiyot rivojlanishining bir holatidan boshlanib, birin-ketin bir necha fazalarni bosib oʻtib, oʻzining dastlabki holatiga qaytib kelgunga qadat oʻtgan davr tushuniladi.¹

Ko‘pchilik iqtisodchilar iqtisodiy sikllar nazariyasi iqtisodiy o‘sish nazariyasibilan bir qatorda iqtisodiy dinamika nazariyalari tarkibiga kirishi, iqtisodiy sikltabiatining o‘ziesa munozarali va kam o‘rganilgan muammolardan biri ekanligini taʼkidlaydi.² Iqtisodiy sikl milliy iqtisodiyotningbir inqiroz boshlangandan keyingi inqiroz boshlangunchadavrdagi harakat shaklidir.

Iqtisodiyotning rivojlanishidagi harakati bir sikl bilan to‘xtab qolmaydi, balki u to‘xtovsiz to‘lqinsimon harakat sifatida davom etadi. Siklli harakat milliy xo‘jalik turli tarkibiy qismlarining amal qilishidagi notekislikni, uning rivojlanishidagi inqilobiy vatadrijiy bosqichlarni iqtisodiy taraqqiyot jarayonidagi chuqur o‘zgarishlarni aks ettiradi.

**Iqtisodiy sikl fazalari.**
Iqtisodiy sikl toʻrtta fazadan iborat.

1. Inqiroz.
2. Turgʻunlik.
3. Jonlanish.
4. Yuksalish.

* Inqiroz-Iqtisodiy faollikning keskin pasayib ketishini anglatadi.
* Turgʻunlik-Iqtisodiy faollik oʻzining eng pastki darajasida turgʻun boʻlib qoladi.
* Jonlanish-Iqtisodiy faollik turgʻunlik holatidan chiqib, asta sekin oʻsish tamoyiliga ega boʻladi.
* Yuksalish-Iqtisodiy faollik inqirozdan oldingi darajadan ham yuqoriga koʻtariladi.

**Siklni keltirib chiqaruvchi sabablar.**

* Takror ishlab chiqarishdagi nomutanosibliklar;
* Talab va taklif oʻrtasidagi nomutanosibliklar;
* Yalpi sarflar darajasining oʻzgarishi (oʻz navbatida bu sarflar xajmini ishlab chiqarish va bandlik darajasi belgilab beradi);
* Investitsiyalar hajmining davriy kamayishi;
* Pul massasi hajmining tebranishi;
* Asosiy kapitalning yangilanishi;
* Multiplikator samarsining kuchsizlanishi va boshqalar.

Iqtisodiy siklning kelib chiqishini faqat tashqi yoki ichki omillarga bogʻlovchi qarashlar mavjud boʻlib, ular fanda **eksternal** va **internal** nazariyalar deb nomlanadi.

**Eksternal nazariya**da tashqi omillarga iqtisodiy tizimdan tashqarida yotuvchi va iqtisodiy hodisalarning davriy takrorlanishini keltirib chiqaradigan omillar kiritiladi. Ularning asosiylari quyidagilar;

* Urushlar, inqilobiy oʻzgarishlar va boshqa siyosiy larzalar;
* Oltin, uran, neft va boshqa qimmatli resurslar hamda yirik konlarning ochilishi;
* Yangi hududlarning ochilishi va u bilan bogʻliq ravishda aholi migratsiya hamda yer shari aholisi soning oʻzgarib turishi;
* Ishlab chiqarish tarkibini tubdan oʻzgartirishga qodir boʻlgan texnologiya, tadqiqotlar va innovatsiyalardagi oʻzgarishlar/

**Internal nazariya** siklni iqtisodiy tizimning oʻziga xos ichki omillari tugʻdiradideb hisoblaydi. Bu omillar quyidagilar;

* asosiy kapitalning jismoniy xizmzt muddati;
* shaxsiy isteʼmolning oʻzgarishi;
* ishlab chiqarishni kengaytirish, uni yangilash va yangi ish oʻrinlarini vujudga keltirishga yoʻnaltiriladigan investitsion mablagʻlar hajmi;
* ishlab chiqarish hamda talab hajmiga taʼsir koʻrsatishga qaratilgan davlatning iqtisodiy siyosati.

**Siklarning asosiy turlari.**

1. Kitchen sikli.
2. Jyuglar sikli.
3. Kuznes sikli.
4. Kondratev sikli.
5. Forrester sikli.
6. Toffler sikli.

**Kitchen sikli**-zaxiralar sikli deb nomlanadi. Moliyaviy va tovar zaxiralari harakatida sotish narxlarini tahlil qilib qisqa toʻlqinlar (2-4 yil) tadqiq qilinadi.

**Jyuglar sikli**- investitsion sikl, biznes sikli, sanoat sikli, oʻrtacha sikl va katta sikl deb ham nomlanadi. Bu sikl 7-12 yil davom etadi.

**Kuznes sikli**-(„qurilish sikli" deb ham nomlanadi). S.Kuznes milliy daromad, isteʼmol sarflari va ishlab chiqarish maqsadidagi yalpi investitsiyalarda 20 yillik davrda oʻzaro bogʻliq tebranishlar mavjud boʻlishini aniqlaydi.

**Kondratev sikli**-(„Uzoq toʻlqinlar" sikli deb nomlanadi). Siklning asosiy hususiyati- texnika taraqqiyoti va tarkibiy oʻzgarishlardir. Sikl davomiyligi 40-60 yil.

**Forrester sikli** asosiy hususiyati; energiya va materiallar. Sikl davomiyligi: 200 yil.

**Toffler sikli**asosiy hususiyatlari: sivilizatsiyalarning rivojlanishi. Sikl davomiyligi; 1000-2000 yil.

Manbalar
--------

Adabiyotlar
-----------

T.T Joʻrayev Iqtisodiyot nazariyasi
Sh. Sh. Shodmonov Iqtisodiyot nazariyasi.
¹McConnell, Campbell R. Economics : principles, problems, and policies 17th ed. 2008 page 157. ²Qaralsin: Ekonomicheskaya teoriya: Uchebnik.- Izd. ispr. i dop./ Pod obщ.red. akad. V. I. Vidyapina, A. I. Dobrinina, G. P. Juravlevoy, L. S. Tarasevicha. -M.: INFRA-M,2005,465-486-b.