|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |
| --- |
|  |
|  |
|  |

 |  |
| **Asosiy qazib olinadigan yoqilg'ilar: gaz, neft va ko'mir.** |
|

  

**Fotoalbom yoqilg'i** - bu yoqilg'i sifatida qazib olinadigan va yondiriladigan, o'lik o'simliklar va hayvonlarning qoldiqlaridan yer qobig'ida tabiiy ravishda hosil bo'lgan uglevodorodli materialdir. Asosiy qazib olinadigan yoqilg'i ko'mir, xom neft va tabiiy gazdir. Fotoalbom yoqilg'ilarni to'g'ridan-to'g'ri issiqlik bilan ta'minlash (masalan, pishirish yoki isitish uchun), dvigatellarni quvvatlantirish (avtomobillardagi ichki yonuv dvigatellari kabi) yoki elektr energiyasini ishlab chiqarish uchun yondirilishi mumkin. Ba'zi qazilma yoqilg'ilar yonishdan oldin kerosin, benzin va propan kabi maxsulotlarga qayta ishlanadi. Fotoalbom yoqilg'ilarning kelib chiqishini quydagicha tushinish mumkin, ya'ni: fotosintez natijasida hosil bo'lgan organik molekulalarni (ko'milgan o'lik organizmlar) anaerobik parchalanishidir.

2019-yilda dunyoda birlamchi energiya iste'molining 84 foizi va elektr energiyasining 64 foizi fotoalbom yoqilg'ilarga to'g'ri keldi. Qazib olinadigan yoqilg'ining keng miqyosda yonishi atrof- muhitga jiddiy zarar yetkazadi. Inson faoliyati natijasida hosil bo'lgan karbonat angidridning (CO 2 ) 80% dan ortig'i ularni yoqish natijasida hosil bo'ladi. Yerdagi tabiiy jarayonlar, buning faqat kichik bir qismini olib tashlashi mumkin. Shu sababli, atmosferadagi karbonat angidridning yiliga milliard tonnaga ko'payishi kuzatilmoqda. Fotoalbom yoqilg'ilarning yonishi global isish va okeanlarning kislotalanishiga olib keladigan issiqxona gazlari emissiyasining asosiy manbayi hisoblanadi. Bundan tashqari, havo ifloslanishi tufayli o'limning ortishi qazib olinadigan yoqilg'i zarralari bilan bog'liq. Hisob-kitoblarga ko'ra, bu global yalpi ichki mahsulotning 3% dan ortig'ini tashkil qiladi va qazib olinadigan yoqilg'idan voz kechish har yili millionlab odamlarning hayotini saqlab qoladi.

  

2021-yilda Xalqaro energetika agentligi, agar global iqtisodiyot va jamiyat iqlim o'zgarishining eng yomon ta'siridan qochishni va iqlim o'zgarishini yumshatish bo'yicha xalqaro maqsadlarga erishishni istasa, qazib olinadigan yoqilg'ini qazib olish bo'yicha yangi loyihalarni amalga oshirishni to'xtatish kerak degan xulosaga keldi.

Kelib chiqishi
--------------

 Neft konlari yerning faqat ma'lum joylarida joylashganligi sababli faqat ba'zi mamlakatlar neftdan mustaqil; boshqa davlatlar ushbu mamlakatlarning neft ishlab chiqarish quvvatlariga bog'liq
Fotoalbom yoqilg'ilarning millionlab yillar davomida yer qobig'idagi issiqlik va bosim ta'sirida o'lik o'simliklarning toshga aylangan qoldiqlaridan hosil bo'lishi haqidagi nazariya birinchi marta Andreas Libavius tomonidan 1597-yilda "Alchemia "asarida, keyinroq Mixail Lomonosov tomonidan qo'llanilgan. 

Million yillar avval anoksik sharoitda ko'p miqdorda nobud bo'lgan va cho'kkan suv fitoplanktonlari va zooplanktonlar anaerobik parchalanish natijasida neft va tabiiy gaz hosil qila boshladilar. Geologik vaqt o'tishi bilan bu organik moddalar loy bilan aralashib, noorganik cho'kindilarning keyingi og'ir qatlamlari ostida ko'mildi. Natijada paydo bo'lgan yuqori harorat va bosim organik moddalarning kimyoviy jihatdan o'zgarishiga olib keldi.

Yer usti o'simliklari ko'mir va metan hosil qilishga moyil hisoblanadi. Ko'mir konlarining aksariyati Yer tarixining karbon davriga to'g'ri keladi. Yer usti o'simliklari tabiiy gaz manbayi bo'lgan III turdagi kerogenlarni ham hosil qiladi. Fotoalbom yoqilg'ilar doimiy ravishda tabiiy jarayonlar natijasida hosil bo'lishiga qaramasdan, ular qayta tiklanmaydigan resurslar sifatida tasniflanadi, chunki ularning shakllanishi uchun millionlab yillar kerak bo'ladi va ma'lum bo'lgan zaxiralar yangilari paydo bo'lishiga qaraganda ancha tezroq tugaydi.

Muhimligi
---------

 Grangemutdagi neft-kimyo zavodi, Shotlandiya, Buyuk Britaniya
Fotoalbom yoqilg'ilar insoniyat rivojlanishi uchun muhim ahamiyatga ega bo'lgan, chunki ular issiqlik hosil qilish uchun ochiq atmosferada osongina yondirilishi mumkin. Torfdan maishiy yoqilg'i sifatida foydalanish tarixdan oldin sodir bo'lgan. Ko'mir ba'zi bir dastlabki pechlarda metall rudalarini eritish uchun yoqilsa, neft sizindilaridan yarim qattiq uglevodorodlar ham yoqib yuborilgan, ular asosan gidroizolyatsiya va balzamlash uchun ishlatilgan.

Neftdan tijorat maqsadlarida foydalanish 19-asrda boshlangan.

Bir paytlar neft qazib olishnishidagi keraksiz qo'shimcha mahsuloti sifatida yoqilgan tabiiy gaz hozir juda qimmatli manba hisoblanadi. Tabiiy gaz konlari geliyning asosiy manbayi hisoblanadi.

  

18-asrning ikkinchi yarmigacha shamol tegirmonlari va suv tegirmonlari un qorish, yog'ochni arralash yoki suv quyish kabi ishlar uchun zarur bo'lgan energiyani, o'tin yoki torfni yoqish esa uy ichidagi issiqlikni ta'minlagan. Fotoalbom yoqilg'ilardan, dastlab ko'mirdan, keyinroq esa neftdan bug' dvigatellarida keng miqyosda foydalanish sanoat inqilobiga imkon berdi. Shu bilan birga, tabiiy gaz yoki ko'mir gazidan foydalanadigan gaz chiroqlari keng qo'llanila boshlandi. Ichki yonuv dvigatelining ixtirosi va uning avtomobillar va yuk mashinalarida ishlatilishi, qazib olinadigan yoqilg'idan ishlab chiqarilgan benzin va dizel moyiga talabni sezilarli darajada oshirdi. Boshqa transport turlari, temir yo'llar va samolyotlar ham qazib olinadigan yoqilg'ilarni talab qiladi. Fotoalbom yoqilg'ilardan boshqa asosiy yo'nalishlarda: elektr energiyasi ishlab chiqarish va neft- kimyo sanoati uchun xom ashyo sifatida ishlatiladi. Neft qazib olishdan qolgan smola yo'l qurilishida ishlatiladi.

Yashil inqilob uchun energiya o'g'itlar (tabiiy gaz), pestitsidlar (neft) va uglevodorod yoqilg'isi bilan ishlaydigan uskunalar yordamida qazib olinadigan yoqilg'ilar tomonidan ta'minlandi. Sintetik azotli o'g'itning rivojlanishi global aholi o'sishini sezilarli darajada qo'llab-quvvatladi — hozirda yer yuzidagi odamlarning deyarli yarmi sintetik azotli oʻgʻitlardan foydalanish natijasida oziqlanayotgani taxmin qilingan.

 Meksika ko'rfazida neft qudug'i

Atrof-muhit ta'siri
-------------------

 Global uglerod loyihasi 1880-yildan beri CO ga qo'shilgan turli manbalar birin-ketin kuchayib borayotganini ko'rsatadi.
Fotoalbom yoqilg'ilarni yoqish bir qator salbiy tashqi ta'sirlarga ega. Barcha qazib olinadigan yoqilg'ilar yonganda CO2 ni chiqaradi, bu esa iqlim o'zgarishini tezlashtiradi. Yonayotgan ko'mir va kamroq darajada neft va uning hosilalari atmosfera zarralari, tutun va kislotali yomg'irlarga hissa qo'shadi.

 2000 yil ichida global sirt haroratini qayta qurish grafigi.
 2020-yilda qayta tiklanadigan manbalar birinchi marta Yevropa Ittifoqining asosiy elektr energiyasi manbayi sifatida qazib olinadigan yoqilg'idan o'tib ketdi.
Iqlim o'zgarishi asosan CO2 kabi issiqxona gazlarining chiqishi bilan bog'liq bo'lib, qazib olinadigan yoqilg'ilarning yonishi bu chiqindilarning asosiy manbayi hisoblanadi. Dunyoning aksariyat qismlarida iqlim o'zgarishi ekotizimlarga salbiy ta'sir ko'rsatmoqda. Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti iqlim o'zgarishi 21-asrda inson salomatligi uchun eng katta tahdid ekanligini ta'kidlagan holda, global haroratning doimiy ko'tarilishi ham ekotizimlar, ham odamlar uchun keyingi salbiy oqibatlarga olib keladi .

Qazib olinadigan yoqilg'ilarning yonishi natijasida sulfat va nitrat kislotalar hosil bo'ladi, ular kislotali yomg'ir sifatida yerga tushadi va tabiiy hududlarga, qurilgan atrof-muhitga salbiy ta'sir qiladi.

Qazib olinadigan yoqilg'i tarkibida radioaktiv moddalar, asosan uran va toriy mavjud bo'lib, ular atmosferaga chiqariladi. 2000-yilda butun dunyo bo'ylab 12 000 tonnaga yaqin toriy va 5 000 tonna uran, ko'mirni yoqish natijasida ajralib chiqdi.

  

Yonish natijasida yuzaga keladigan ta'sirlardan tashqari, qazib olinadigan yoqilg'ilarni yig'ish, qayta ishlash va tarqatish ham atrof-muhitga ta'sir qiladi. Ko'mir qazib olish usullari, xususan, tog' cho'qqilarini olib tashlash va chiziqlarni qazib olish atrof-muhitga salbiy ta'sir ko'rsatadi va dengizda neft burg'ulash suv organizmlari uchun xavf tug'diradi. Fotoalbom yoqilg'i quduqlari qochqin gaz emissiyasi orqali metan chiqishiga hissa qo'shishi mumkin. Neftni qayta ishlash zavodlari ham atrof-muhitga salbiy ta'sir ko'rsatadi, jumladan havo va suvning ifloslanishi. Ko'mir ba'zan dizel teplovozlarida tashiladi, xom neft esa odatda tanker kemalarida tashiladi, bu esa qo'shimcha qazilma yoqilg'ilarni yoqishni talab qiladi.

Fotoalbom yoqilg'ilarning salbiy ta'siriga qarshi kurashish uchun turli yumshatish choralari ko'rildi. Bunga muqobil energiya manbalaridan, masalan, qayta tiklanadigan energiyadan foydalanish harakati kiradi. Atrof-muhitni tartibga solish ushbu chiqindilarni cheklash uchun turli yondashuvlardan foydalanadi; masalan, kul kabi chiqindilarni atmosferaga chiqarishga qarshi qoidalar.

Kasallik va o'lim
-----------------

Qazib olinadigan yoqilg'idan atrof-muhitning ifloslanishi odamlarga ta'sir qiladi, chunki qazib olinadigan yoqilg'ining yonishi natijasida hosil bo'lgan zarrachalar va boshqa havo ifloslanishi natijasida kasallik va o'limga olib keladi. Ushbu salomatlik ta'siriga erta o'lim, o'tkir respirator kasalliklar, astmaning kuchayishi, surunkali bronxit va o'pka funktsiyasining pasayishi kiradi. Kambag'allar, to'yib ovqatlanmaganlar, juda yosh va juda keksalar, shuningdek, nafas olish tizimi kasalliklari va boshqa kasalliklarga chalingan odamlar ko'proq xavf ostida yashaydi. 2018-yilda qazib olinadigan yoqilg'ilar tufayli global havo ifloslanishidan o'limlar soni 8 milliondan ortiq kishini tashkil etadi, bu dunyo bo'ylab deyarli har 5 o'limdan 1 tasi degani.

Havolalar
---------

* Global qazilma infratuzilma kuzatuvchisi (Wayback Machine saytida 2019-12-10 sanasida arxivlangan)

Manbalar
--------

* Energiya va toza havo tadqiqotlari markazi


1. ↑  „Fossil fuel". *ScienceDaily*. Qaraldi: 2021-yil 29-oktyabr.
2. ↑  „Fossil fuels".  Geological Survey Ireland. Qaraldi: 2021-yil 29-oktyabr.
3. 1 2  „thermochemistry of fossil fuel formation".
4. ↑  Ritchie, Hannah; Roser, Max (2020-11-28). "Energy". *Our World in Data*. .
5. ↑  „What Are Greenhouse Gases?". *US Department of Energy*. Qaraldi: 2007-yil 9-sentyabr.
6. ↑  „Quantifying the Economic Costs of Air Pollution from Fossil Fuels". 2020-yil 6-aprelda asl nusxadan arxivlangan.
7. ↑  *Zhang.* „Air Pollution Is Killing More People Than Smoking—and Fossil Fuels Are Largely to Blame" (en). *Pacific Standard*. Qaraldi: 2020-yil 5-fevral.
8. ↑  „No new oil, gas or coal development if world is to reach net zero by 2050, says world energy body" (en). *the Guardian* (2021-yil 18-may). Qaraldi: 2021-yil 15-oktyabr.
9. ↑  Miller, G.*. Environmental Science: Problems, Connections and Solutions*. Cengage Learning, 2007. ISBN 978-0-495-38337-6. 2018-yil 14-aprelda qaraldi.
10. ↑  Ahuja, Satinder*. Food, Energy, and Water: The Chemistry Connection*. Elsevier, 2015. ISBN 978-0-12-800374-9. 2018-yil 14-aprelda qaraldi.
11. ↑  „Encyclopædia Britannica, use of oil seeps in ancient times". Qaraldi: 2007-yil 9-sentyabr.
12. ↑  *Bilkadi.* „Bulls From the Sea: Ancient Oil Industries".  Aramco World (1992). 2007-yil 13-noyabrda asl nusxadan arxivlangan.
13. ↑  Ball, Max W.*. This Fascinating Oil Business*. Indianapolis: Bobbs-Merrill, 1965. ISBN 978-0-672-50829-5.
14. ↑  Kaldany, Rashad, Director Oil, Gas, Mining and Chemicals Dept, World Bank (13 December 2006). "Global Gas Flaring Reduction: A Time for Action!". Global Forum on Flaring & Gas Utilization. Paris.. Qaraldi: 9 September 2007.
15. ↑  „Soaring fertilizer prices put global food security at risk". *Axios* (2022-yil 6-may).
16. ↑  Erisman, Jan Willem; MA Sutton, J Galloway, Z Klimont, W Winiwarter (October 2008). "How a century of ammonia synthesis changed the world". *Nature Geoscience* **1** (10): 636–639. doi:10.1038/ngeo325. Archived from the original on 23 July 2010. .
17. ↑  Oswald Spengler*. Man and Technics*. Alfred A. Knopf, 1932. ISBN 0-8371-8875-X. 2020-yil 7-dekabrda qaraldi.  (Wayback Machine saytida 2020-11-12 sanasida arxivlangan)
18. ↑  Griffin, Rodman (10 July 1992). *Alternative Energy*. **2**. pp. 573–596.
19. 1 2  Michael Stephenson*. Energy and Climate Change: An Introduction to Geological Controls, Interventions and Mitigations*. Elsevier, 2018. ISBN 978-0128120217.
20. ↑  Neukom, Raphael; Barboza, Luis A.; Erb, Michael P.; Shi, Feng *et al*. (2019). "Consistent multidecadal variability in global temperature reconstructions and simulations over the Common Era". *Nature Geoscience* **12** (8): 643–649. doi:10.1038/s41561-019-0400-0. ISSN 1752-0908. PMID 31372180. PMC 6675609. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=6675609.
21. ↑  „The European Power Sector in 2020 / Up-to-Date Analysis on the Electricity Transition". *ember-climate.org*.  Ember and Agora Energiewende (2021-yil 25-yanvar). 2021-yil 25-yanvarda asl nusxadan arxivlangan.
22. ↑  *EPA.* „Climate Impacts on Ecosystems" (2017-yil 19-yanvar). Qaraldi: 2020-yil 7-dekabr.
23. ↑  „WHO calls for urgent action to protect health from climate change". *World Health Organization* (2015-yil noyabr). 2015-yil 8-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 7-dekabr.
24. ↑  World Meteorological Organization*. WMO Statement on the State of the Global Climate in 2019*, WMO-No. 1248, Geneva, 2020. ISBN 978-92-63-11248-4.  (Wayback Machine saytida 2020-03-10 sanasida arxivlangan)
25. ↑  Liodakis, E; Dashdorj, Dugersuren; Mitchell, Gary E. (2011). "The nuclear alternative: Energy Production within Ulaanbaatar, Mongolia". **1342**. AIP Conference Proceedings. p. 91. doi:10.1063/1.3583174.
26. ↑  *February 19.* „Fossil Fuel Air Pollution Kills One in Five People" (en). *NRDC*. Qaraldi: 2022-yil 5-aprel.