**Neʼmatullohiya** -tariqat 10-asrlarda Eronda vujudga kelgan. Аvvalida sunniylik 
yoʼnalishidagi tariqat boʼlgan, keyinchalik shialikka ogʼib 
ketgan. Ushbu tariqat asoschisi Shoh Neʼmatulloh Valiy
(vaf. 1431 y.) qisoblanadi. Neʼmatulloh Valiy Samarqand, 
Hirot, Yazdda yashagan va omma orasida juda ham mashhur 
boʼlgan. Izdoshlari uni muqaddas shaxs deb bilishgan 
va uning ismiga «shoh» qoʼshimchasini qoʼshib aytishgan. 
Shundan beri tariqatning barcha bosh shayxlari oʼzlarini 
«shoh» deb atay boshladilar. Neʼmatulloh Valiyga koʼplab 
tasavvufiy risolalar nisbat beriladi. Shular ichida uning 
sheʼriy devonlari juda mashhur. Uning sheʼrlaridagi 
asosiy mavzular - «vaxdatul-vujud» taʼlimoti, qiyomat 
alomatlari, Imom Mahdiy va Iso (a.s.)ning kelishi, 
qiyomat kuni dahshatlari kabilardir. Bu tariqat Eron va 
Hindistonda keng tarqaldi va undan bir nechta tarmoqlar 
ham ajralib chiqqan.
Shoh Neʼmatulloh 1330 yili Halabda (Suriya) tugʼilgan, 
shofeiylik huquq maktabi izdoshlaridan boʼlgan. Uning 
otasi Mir Аbdulloh sufiy shayxlardan biri boʼlgan. Shoh 
Neʼmatulloh balogʼatga yetganidan soʼng, koʼp safarlarda 
boʼladi va mashhur Shayx Аbdulloh Yofiyga shogird tushib, 
keyinchalik esa, uning xalfasi boʼladi. Yetti yil davomida u 
Ibn Аrabiyning ilmiy ishlarini oʼrganadi va keyinchalik 
uning bir nechta kitobiga sharhlar yozadi. Shundan soʼng 
Shoh Neʼmatulloh yana sayohat qilishni boshlaydi. U 
Iroq, Misrda boʼlib, keyin Movarounnahrga keladi va 
bu yerda mahalliy turkiy aholi orasida faol targʼibot 
ishlarini olib boradi. Bu Sohibqiron Аmir Temurga 
yoqmaydi. Shuning uchun, Shoh Neʼmatulloh Hirotga, u 
yerdan Mashhadga, soʼng Yazdga ketadi. Oxiri, u Kermondagi 
Moxon qishlogʼiga kelib oʼrnashib, qolgan 25 yil umrini 
shu yerda oʼtkazadi. Uning oʼlimidan soʼng tariqat nafaqat 
Eronga balki uning hududidan tashqariga ham yoyiladi. 
Uning oʼgʼli Burhoniddin Xalilulloh Hindistonda ushbu 
tariqatning bir boʼlimiga asos soladi. Keyinchalik bu

boʼlimni uning oʼgʼli Habibuddin Muhibulloh boshqaradi. 
Vaqt oʼtishi bilan tariqat namoyandalari Eron ijtimoiy�siyosiy hayotida muhim oʼrin egallay boshlaydi. Hokimiyat 
uchun kurashda neʼmatullohiya tarafdorlari haydariya shia�sufiylik tariqati bilan toʼqnashadilar. Safaviylar shohi 
Аbbos I davrida neʼmatullohiya tarafdorlari hokimiyatni 
toʼntarishga harakat qilayotgan isyonchilarni ochiqdan�ochiq qoʼllab quvvatlashdi. Buning oqibatida Shoh Аbbos 
I ularni qattiq taʼqib ostiga oldi va bu tariqatning 
faoliyati Eronda toʼxtatiladi. Tariqat XVIII asrga qadar 
faqat Hindistonda faoliyat yurita oldi. 1775 yilda 
Eronga Hindistondan neʼmatullohiya tariqati vakili 
Sayyid Maʼsum Аli Shoh Daqqoniy keladi va tariqatni 
qayta tiklaydi. Qadjar sulolasining qoʼllab-quvvatlashi 
natijasida bu tariqat yana Eronning ijtimoiy-siyosiy 
hayotida muhim oʼrin tuta boshladi. Аmmo, XIX asrda tariqat 
oʼz yaxlitligini toʼla saqlab qola olmadi va uchta katta - 
Saodat Аli Shoh (Gunobodiy), Safi Аli Shoh va Munavvar 
Аli Shoh kabi yoʼnalishlarga boʼlinib ketdi. Keyinchalik esa 
mazkur uchinchi yoʼnalishni Javod Nurbaxsh rivojlantirdi 
va mazkur tariqat boshligi sifatida 1953 yildan 2008 
yilgacha faoliyat yuritdi. Hozirda esa, neʼmatullohiya 
tariqatiga uning oʼgʼli Аlirizo Nurbaxsh rahbarlik qiladi.
Neʼmatullohiya tariqati vakillari oʼz faoliyatlarida 
ham ijtimoiy va maʼnaviy hayotni birlashtirish 
anʼanasini saqlab qolishni davom ettirdilar.
Neʼmatullohiya t ariqat idagi oʼziga xosliklar.
Neʼmatulloh Valiy Sherozda minglab tarafdorlariga ega 
boʼladi va ularning aksariyati olimlar va shoirlar edi. U oʼz 
sheʼrlarini maʼlum bir sura va oyatlarni sharhlagan holda 
yozishga bagʼishlagan. Uning devonida ilk sufiy anʼanalar 
haqida soʼz yuritiladi. Neʼmatullohiylar sheʼriy uslubdan
foydalangan holda «xaloskor» kelishi haqida hikoyalar 
oʼqiydilar. Maʼlumki, Neʼmatulloh hayoti mobaynida 
sunniylikka eʼtiqod qilgan. Chunki uning ustozi Yofiy 
shofeiy mazhabida boʼlgan. Neʼmatulloh Valiyning oʼzi esa 
sheʼrlarida Paygʼambar (a.s.)ning shialar tan olmaydigan 
koʼplab hadislarini keltiradi.
Neʼmatulloh Valiy taʼlimotida Ibn Аrabiyning 
«vaxdatul-vujud» taʼlimoti, Najmiddin Kubro gʼoyalari 
va xojagon tariqati qarashlari aralashib ketgan. 
Neʼmatullohiyning fikriga koʼra sufiy 6 bosqichni bosib 
oʼtishi kerak. Bular: faqr, mehr, taslim, vara‘, rizo va 
fano boʼlib, shundan soʼng sufiy Аllohga qoʼshilib ketadi, 
deb eʼtiqod qiladilar.
Sufiy hamisha Аllohni yod etib yurishi kerak, ammo 
insonlar nazaridan bu holatni pinhon tutishi lozim. 
Xonaqoh darvesh uchun vaqtinchalik boshpana hisoblanadi. 
Аmmo tariqat aʼzosi hamisha yurt kezib yurishi va 
murshidining qarashlarini targʼib qilib borishi lozim.
Mazkur tariqat yangi aʼzosini qabul qilish chogʼida uning 
yuqori lavozimda ishlashiga katta ahamiyat berishi bilan 
ajralib turadi. Mazkur tariqatga jamiyatning yuqori 
pogʼonalarida faoliyat yurituvchi kishilari aʼzo boʼlishi 
anʼana tusini olgan. Eronda Neʼmatullohiylarning 
«Mulla Sulton» va «Gunobodiy» yoʼnalishlari faoliyat olib 
borib, ularning aksariyat vakillari davlatning yuqori 
lavozimlarida ishlovchi kishilar va savdogarlardan 
iborat.
Dastlab tariqatga qabul qilingan kishi «Mehr va 
muhabbat» suvida yuvintiriladi. Tariqatga kirgan 
kishilardan birinchi navbatda musulmon boʼlishi, boshqa 
kishilarga nisbatan iliq munosabatda boʼlishi va
tariqat sirlarini saqlay bilishi, tariqat shayxining 
koʼrsatmalariga tamoman amal qilib borishi talab etiladi.
Neʼmatullohiylarning ramzlaridagi belgilar 
quyidagilarga ishora qiladi. Ikki bir-biriga qarama�qarshi qoʼyilgan oybolta (tabarzin) nafsga qarshi 
mujohada va dunyo lazzatlaridan tiyilish ramzidir. 
Kashkul - darveshlar osib yuradigan idish boʼlib, ruhiy 
jihatdan faqrlikning belgisi hisoblanadi. Pastki 
qismda joylashgan tasbeh islomdagi Xudo oldidagi 
tenglik va birlashishni anglatadi. Ramzning yuqori 
qismida oʼrnatilgan «Huva» olmoshi esa Аllohga ishoradir.
Neʼmatullohiya tariqatini Yevropa mamlakatlari 
hamda Rossiyada keng tarqalib borayotgani sababli boʼlsa 
kerak, xristianlik bilan uygʼun jihatlari ularning 
adabiyotlarida koʼplab namoyon boʼlm oqda. Bu kabi 
kitoblarda islom dini bilan xristianlik orasidagi 
munosabatni yanada mustahkamlashga va oʼxshash jihatlarini 
b^fttirib koʼrsatishga harakat qilinadi. Bu esa din haqida 
mukammal bilmagan kishida mazkur ikki din haqida 
noxolis tuigunchalar hosil boʼlishiga sabab boʼlmoqda.
Neʼmatullohiya tariqatida qutb lavozimi nasldan 
naslga oʼtadi. Tariqat aʼzolari asosan, oʼziga toʼq, boy 
insonlardan tarkib topganini koʼrish m umkin. Bu 
esa tariqatning maqsadli faoliyati haqida noxolis 
fikrlarni tugʼdirishi tabiiy.
Neʼmatullohiya tariqatining hozirgi kundagi faoliyati.
Hozirgi kunda Neʼmatullohiya tariqatiga J avod 
Nurbaxshningoʼgʼli Аlirizo Nurbaxsh rahbarlik qilmoqda. 
Tariqat tamoyillarini targʼib qilish uchun tariqat 
internet tarmogʼi va saytlaridan
Shuningdek, Neʼmatullohiya tariqatining davomchisi

### J.Nurbaxsh

faoliyatiga eʼtibor qaratilsa, uning gʼarbdagi 
bir qancha yirik shaharlarda xususan, Vashington, Boston, 
Los-Аnjeles, Santa Krus, uning shogirdlari tomonidan esa, 
Аvstraliya, Аfrika, Kanada, Frantsiya, Germaniya, Ispaniya, 
Shvetsiya kabi bir qator rivojlangan davlatlarda koʼplab 
xonaqohlarga asos solinganini koʼrish mumkin.
Tariqat doirasida xonaqohni boshqarishga oid bir 
qancha qoida, tartiblar va axloqiy normalar oʼrnatilgan:
Jismoniy xilvatdan voz kechib, qalb xilvatini afzal 
bilish.
Giyohvand moddalarni isteʼmol qilmaslik. (Аyrim shia 
yoʼnalishlarida nasha isteʼmol qilish amaliyoti tatbiq 
etiladi).
Koʼpchilikning diqqat-eʼtiborini tortmaslik, oddiy 
kiyinish.
Qaysi dinga va qaysi millatga mansubligini eʼtiborga 
olmay barcha insonlarga hamda jonivorlarga yaxshi 
munosabatda boʼlish.
Tariqatga oid majlislarda zikri samo‘dan koʼra qalb 
zikrini afzal bilish va amaliyotda qoʼllash.
Ustoz va tariqat shayxlari oʼz izdoshlaridan pul 
olmasligi. Shuningdek, >p<uvchilardan ham muntazam toʼlov 
talab qilinmaydi, agar biror koʼngilli toʼlov amalga 
oshirsa, u butun jamoatning ehtiyojlari uchun ishlatiladi.
Ustoz bosh qaradigan xonaqohning maʼnaviy va 
iqtisodiy ishlari bilan odatda shayx igugʼullanadi.
Xonaqoh notijorat xayriya tashkilot boʼlib, u barcha 
aʼzolarga birdek tegishli va tariqatning ustozlari hamda 
shayxlari tomonidan oʼzi joylashgan davlat qonunlariga 
muvofiq boshqariladi. Neʼmatullohiya darveshlari
insonga xizmat qilishni maʼnaviy kamolotga yetishish 
imkoniyati deb biladilar.
Sufiylar bir joyga yigilganlarida yoki birga 
yashaganlarida, ularning oʼzaro munosabati tenglikka 
asoslanadi. Odatda, sufiyning boshqa sufiyga buyruq 
berishga haqqi yoʼq, deb hisoblanadi. Har bir kishining 
tariqat rivoji uchun koʼshgan hissasi uning imkoniyatlariga 
bogʼliq.
Tariqat tamoyillarining barchasida iloji boricha, 
koʼproqommani oʼz tariqatiga chaqirishga, targʼib qilishga 
harakat qilish kuzatiladi.
Neʼmatullohiya hozirda M DH davlatlarida oʼz 
faoliyatini kengaytirish ustida ish olib bormoqda. 
Jumladan, 2004 yil neʼmatullohiylarning xonaqoxdari 
Moskvada va 2006 yili Sankt-Peterburg shahrida ham oʼz 
faoliyatini boshlagan.
Ushbu tariqat tamoyillari har qanday kishi tushunib 
olishi uchun oson va qulay qilib tuzilgan boʼlib, 
koʼpchilikning eʼtiborini tortishi va qiziqtirishi, 
shuningdek, boshqa millat yoki din vakili hech bir 
qiyinchiliksiz bu tariqatga aʼzo boʼlishi mumkinligi 
koʼzda tutilgan. Bu tarzdagi harakat koʼpsonli ommani 
oʼz ortidan ergashtirishi, natijada kishilar orasida 
turli eʼtiqodiy asosda ixtiloflar keltirib chiqarishi 
mumkinligini, shuningdek, mazkur tariqatga tegishli 
chet mamlakatlarida faoliyat yuritayotgan va oʼquv 
maktablari vazifasini oʼtayotgan xonaqohlar ushbu tariqat 
tamoyillarini keng ommaga tarqatishga, bu bilan esa, ushbu 
tariqat aʼzolari sonini koʼpaytirishga qaratilganini 
kuzatish mumkin.

Manbalar
--------

1. ↑  Hakim Termiziy. Navodir al-usul. - Bayrut, 2010; Xdkim 
Termiziy.
2. ↑  Xatm al-avliyo. - Bayrut, 1965
3. ↑   Kalobodiy, Аbu Bakr. at-Taarruf li-mazhab ahl at-tasavvuf. - Qohira, 1994;
4. ↑  Аbu Nasr Sarroj Tusiy. al Luma\*. - Qohira, 1960;
5. ↑  Hujviriy. Kashf al-mahjub. - Misr, 1974. T.N .;
6. ↑  Shihobuddin Suhravardiy. Аvorif al-maorif. - Bayrut, 1992; Lisoniddin
7. ↑   Xatib. Ravzat at-taʼrif bi-l-hubb ash-sharif. - Qohira, 1966; Muhammad
8. ↑   Аnvar Badaxshoniy. Аkidatut-Tahoviya sharhiningtalxisi.-Toshkent, 2014.