Ikea Poang stulini yigʻayotgan odam
**IKEA effekti** — bu isteʼmolchilar qisman yaratgan mahsulotlariga nomutanosib ravishda yuqori qiymat qoʻyadigan kognitiv tarafkashlik. Bu nom shved ishlab chiqaruvchisi va mebel sotuvchi kompaniya IKEAni anglatadi, u yigʻishni talab qiladigan koʻplab mebel buyumlarini sotadi.

2011-yilgi tadqiqot shuni koʻrsatdiki, sub’ektlar oʻzlari yigʻgan mebel uchun oldindan yigʻilgan narsalarga qaraganda 63 % koʻproq toʻlashga tayyor.

Tarixi
------

Ikea effekti Maykl I. Nortonning Garvard biznes maktabi, Daniel Mochonning Yelvadan, Arielyning Dyuk tomonidan aniqlangan va nomlangan, 2011-yilda uchta tadqiqot natijalarini nashr etgan. Ular IKEA taʼsirini „yolgʻiz mehnat oʻz mehnatining mevalarini koʻproq yoqtirish uchun yetarli boʻlishi mumkin: hatto standartlashtirilgan byuroni qurish, mashaqqatli va yolgʻiz vazifa odamlarni oʻzlarining (koʻpincha yomon qurilgan) ijodlarini ortiqcha baholashga olib kelishi mumkin"ligini anglatadi.

Norton, Mochon va Ariely boshqa tadqiqotchilarning „harakatlarni oqlash" boʻyicha avvalgi ishlarini keltirdilar, bu kimdir biron bir narsaga qancha koʻp harakat qilsa, shuncha koʻp kimdir uni qadrlashini koʻrsatdi. Ushbu hodisa Leon Festinger (1957) va psixoterapiya (Axsom & Cooper, 1985) va xotirani oʻchirish (Schein, 1956) sohalarida kuzatilgan.

Mahsulot dizaynerlari IKEA effekti bilan unga nom berilishidan ancha oldin tanishgan. Norton va uning hamkasblari taʼkidlashicha, hali nomlanmagan yoki ilmiy jihatdan aniqlanmagan boʻlsa-da, uni sotuvchilar uzoq vaqt davomida tan olishgan. Norton va uning hamkasblari Build-A-Bear mahsulotini keltirdilar, bu odamlarga oʻzlarining ayiqlarini yasashga imkon beradi. Koʻpgina isteʼmolchilar ushbu parametrdan zavqlanishadi, garchi ular oʻzlarining mehnatlari tufayli ishlab chiqaruvchi ishlab chiqarish xarajatlarini toʻlashi shart boʻlmagan mahsulot uchun yuqori narx talab qilinsa ham. Bundan tashqari, tadqiqotchilar shahar aholisi ular uchun fermerlarning ishlarini bajarish uchun toʻlaydigan „haycations"ning mashhurligini taʼkidladilar. Bu barcha hollarda, tadqiqotchilar sayti, odamlar oʻz mehnati bir daraja qildik, ichiga qoʻshilgan har bir oʻz elementlari uchun toʻlashga koʻproq tayyor koʻrinadi.

Tadqiqotchilarning taʼkidlashicha, ilgari IKEA effekti mavjudligiga ishora qiluvchi isteʼmolchilar psixologiyasini oʻrganish natijasida koʻplab firmalar isteʼmolchilarni „qiymatni oluvchilar" sifatida koʻrishdan „qiymatning birgalikda yaratuvchisi"ga oʻtishgan. Ushbu siljishning elementlaridan biri isteʼmolchilarni mahsulot dizayni, marketingi va sinovlariga jalb qilish edi.

1959-yilda Aronson va Mills tomonidan „klassik" deb taʼriflangan tadqiqot IKEA effektini yoki yaqindan bogʻliq hodisani aks ettiruvchi natijalarni berdi. Ayol ishtirokchilar muhokama guruhiga kirishdan oldin „hech qanday tashabbus, engil tashabbus yoki jiddiy tashabbus" dan oʻtishlari kerak edi. Ayollarning keyinchalik guruh qiymatini baholashlari guruhga kirishdan oldin ulardan talab qilingan harakatlarga mutanosib edi.

Norton va boshq „inson effekt boʻlgan harakati — oʻz muhitida mahsulotni ishlab chiqarish taʼlimi" ni namoyish etuvchi boshqachilarning ishlarigayanib. „odamlar ushbu maqsadni amalga oshirishdan biri bu ob’ektlar va narsalarga taʼsir qilish va boshqarishdir." Ular Banduraning 1977-yildagi „seminal" tadqiqotiga alohida eʼtibor qaratdilar, bu „vazifalarni ijobiy natijalar" „odamlar oʻzlarining yutuqlariga erishish uchun oʻzlarini vakolatli va nazorat ostida his qilishlari uchun hal qiluvchi vosita" edi".

Norton va boshqlarning tajribalari
----------------------------------

Norton va uning hamkasblari isteʼmolchilar oʻz-oʻzini yigʻishni talab qiladigan mahsulotlar uchun yuqori narxlarni toʻlashlarini aniqlash uchun tadqiqotlar oʻtkazdilar. Tadqiqot uch xil tajribadan iborat boʻlib, unda ishtirokchilar Lego buyumlari, buklangan origami raqamlari va IKEA qutilarini yigʻishdi.

Tajribaning birinchi qismida sub’ektlarning bir qismiga IKEA mebellarini yigʻish topshirigʻi berildi, boshqalarga esa xuddi shu mebelning oldindan tayyorlangan versiyasini tekshirishga ruxsat berildi. Keyin tadqiqotchilar ishtirokchilardan buyumlarning narxini soʻrashdi. Natijalar shuni koʻrsatdiki, mebel qurgan sub’ektlar oldindan qurilgan mebellarga qaraganda 63 % koʻproq pul toʻlashga tayyor.

Eksperimentning ikkinchi qismida tadqiqotchilar taqdim etilgan koʻrsatmalarga muvofiq, sub’ektlardan origami qurbaqalari yoki turnalar yasashni soʻrashdi. Keyin ular sub’ektlardan oʻz ishlari uchun qancha pul toʻlashga tayyor ekanliklarini soʻrashdi. Keyin tadqiqotchilar origami yaratishda ishtirok etmagan boshqa bir guruh sub’ektlarni toʻplashdi. Yangi mavzular ishtirokchilar tomonidan qurilgan origami uchun qancha pul toʻlashga tayyor ekanliklari soʻralgan. Shundan soʻng, tadqiqotchilar boshqa quruvchi boʻlmaganlar toʻplamiga mutaxassislar tomonidan yaratilgan origami koʻrsatishdi va buning uchun qancha pul toʻlashga tayyor ekanliklarini soʻrashdi. Aniqlanishicha, quruvchilar eksperimentning birinchi qismidan kutilganidek, quruvchi boʻlmaganlarga qaraganda oʻz ijodi uchun taxminan 5 barobar koʻproq pul toʻlashga tayyor. Boshqa birovning origami uchun qancha toʻlashi haqida soʻralganda, quruvchilar ham oʻz ishlariga yuqori baho berishdi, bu esa aslida origami yuqori qiymatga ega deb oʻylashlarini koʻrsatdi. Quruvchi boʻlmaganlarning ikkinchi guruhi yaxshi tayyorlangan origami uchun quruvchilar oʻzlarining origami uchun toʻlashga tayyor boʻlgan darajada toʻlashga tayyor edilar.

Uchinchi va tajribada ikkita mavzu toʻplami ishtirok etdi. Birinchi toʻplamga IKEA mebelining bir toʻliq yigʻish kerakligi aytilgan. Ikkinchi toʻplamga IKEA mebelining bir yigʻish buyurilgan, ammo qisman. Keyin ikkala guruh ham ushbu ob’ektlar boʻyicha savdolarda qatnashdilar. Natijalar shuni koʻrsatadigan qisman, qutini toʻqilgan buyumlar buyum qurgan shaxslarga koʻproq toʻlashga tayyor edilar.

Norton va boshqalarning xulosalari
----------------------------------

Norton va hamkasblari oʻzining tajribalarini shuni koʻrsatadiki, oʻz-oʻzini yigʻish uning ishlashini taʼminlaydi. Natijalar shuni koʻrsatadiki, odamlar maʼlumlarida bir oʻzlari qurgan, hatto ular yomon ish qilsalar ham, yakuniy natijani uning yaratilishiga hech qanday kuch sarflanmaganlaridan koʻra koʻproq qadrlashadi.

Ishtirokchilar, deb yozgan Norton va uning hamkasblari, „havaskor ijodlarini ekspertlar yaratgan qiymatga oʻxshashligini koʻrdilar va boshqalar ham oʻz fikrlari bilan oʻrtoqlashishlarini kutishdi". Shubhasiz, „mehnat sevgiga olib keladi, agar mehnat natijasida topshiriqlar muvaffaqiyatli bajariladi; ishtirokchilar oʻz ijodlarini qurib, keyin yoʻq qilganda yoki ularni bajara olmasalar, IKEA effekti tarqab ketdi". Tadqiqotchilar, shuningdek, "mehnat „oʻz-oʻzidan qiladiganlar" uchun ham, yangi boshlanuvchilar uchun ham bahoni oshiradi" degan xulosaga kelishdi.

Tadqiqotchilarning taʼkidlashicha, „oddiy IKEA qutilari va moslashtirishga ruxsat bermaydigan Lego toʻplamlaridan" foydalanish ishtirokchilarga IKEA effektini koʻrsatishga toʻsqinlik qilmadi..

Keyingi tadqiqotlar
-------------------

Gibbs va Drolet (2003) isteʼmolchilarning energiya darajasini oshirish ularni koʻproq kuch sarflaydigan tajribalarni tanlashga koʻndirishini koʻrsatdi. Ammo kompaniyalar isteʼmolchilarga haddan tashqari eʼtiroz bildirmasliklari haqida ogohlantirilgan, chunki ular biron bir vazifani bajara olmaydilar va natijada norozi boʻlishadi.

Dahl va Moreau (2007) tomonidan olib borilgan tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, mijozlar mahsulotni yigʻishda namoyon boʻladigan ijodkorlik miqdori chegaralanganda koʻproq qoniqishadi.

Sabablari
---------

Bir omil shundaki, „mahsulotlarni oʻz-oʻzidan yigʻish odamlarga oʻzlarini malakali his qilishlari va bu malakani isbotlashlariga imkon beradi". Bundan tashqari, ular „bir oz yigʻishni talab qiladigan mahsulotlarni sotib olib, pulni tejashmoqda" degan fikr ularni „aqlli xaridorlar" kabi his qilishi mumkin".

IKEA effekti uchun boshqa mumkin boʻlgan tushuntirishlar taklif qilingan, masalan, „mahsulotning ijobiy atributlariga eʼtibor va harakat va yoqtirish oʻrtasidagi bogʻliqlik". IKEA effekti kognitiv qarama-qarshiliklardan biri boʻlib, u idrok etilgan harakat va baholash oʻrtasidagi sababchi bogʻliqlikni aks ettiradi.

Norton va boshqalarning ishi. ishtirokchilarning mahsulotlarni baholashi ularga egalik qilish yoki „ularga tegishga koʻproq vaqt sarflash" bilan bogʻliq emasligini koʻrsatdi".

Misollar
--------

IKEA taʼsiri, menejerlar oʻz mehnatini sarflagan baʼzan muvaffaqiyatsiz loyihalarga resurslarni sarflashda davom etganda yuzaga keladigan choʻkib ketgan xarajatlar effektiga hissa qoʻshadi deb taxmin qilinadi. Bu taʼsir, shuningdek, menejerlar yaxshilikni mensimaydigan „bu erda ixtiro qilinmagan" sindromi bilan bogʻliq. boshqa joylarda ishlab chiqilgan gʻoyalar, (ehtimol, pastroq) ichki rivojlangan gʻoyalar foydasiga.

Yozuvchi Tayler Tervuren IKEA effektining namunasiga guvoh boʻlganini, u „kamida 30 000 dollardan ortiq" narxda sotiladigan uyni aylanib chiqqanida tushundi va egasining uyni bunchalik keskin baholaganining sababi shu ekanligini aniqladi. u „uyni oʻzi qurdirdi va uning har bir jihatini oʻz didiga moslashtirdi". Ammo u uyni „asar" deb bilgan boʻlsa-da, Tervuoren „boshqalar kabi uyni koʻrdi, lekin men hech qachon tanlamayman". Tervooren u ham turli vaziyatlarda IKEA effekti qurboniga aylanganini tushundi: „Men eski mashinam bilan alohida aloqada edim, chunki men har doim uning ustida ishlaganman. Va oʻtgan yili iPhoneim buzilib qolganda, men uni ajratib oldim va Men undan foydalanishni davom ettirishim uchun uni tuzatishni oʻrgandim".

IKEA effekti dasturchilar Linux kabi ochiq manbali dasturlar va operatsion tizimlarni yaratishda (toʻlovsiz) yordam berishga taklif qilingan holatlarda oʻzini namoyon qiladi deyish mumkin.

### Hayvonlar

IKEA effekti kalamushlar va starlings kabi hayvonlarda ham kuzatilgan boʻlib, ular oʻz kuchlarini talab qiladigan manbalardan oziq-ovqat olishni afzal koʻrishadi (Kacelnik & Marsh, 2002; Lourens & Festinger, 1962).

### Biznes

Tervooren ular „sizning mijozlar uchun ishlash IKEA taʼsir qoʻyib katta savob mumkin biznes egalariga maslahat berdi. Qachon mumkin, ularni mahsulotlar va xizmatlar oʻz ehtiyojlariga mos taklif sozlashingiz qilaylik. Ularni oʻz ijod va harakat, ular sizdan nima kerak olish kirdi kabi his qiling. Ular buning uchun koʻproq pul toʻlaydilar."

*Forbes* 2012-maqolasida sotuvchilarga „agar sizning mijozlaringiz sizning mahsulotingizni birlashtirsa, ularga koʻproq yoqadi", deb maslahat bergan, ammo „aniq va umidsizlikdan xoli boʻlgan yigʻilish jarayoni juda zarur".

Kompyuter dasturlari dizaynerlariga IKEA effektidan foydalanib, „sizning ilovangiz tarkib va ulanishlar bilan jonlantirilgan va foydalanuvchilarga tirik boʻlishiga yordam beradigan namunaviy maʼlumotlar, oldindan toʻldirilgan standartliklar va tahrirlanadigan shablonlarni taqdim etish orqali maslahat berildi. Keyin odamlarni ushbu tarkib bilan oʻzaro aloqada boʻlishlari uchun elektron pochta tetiklari, koʻrsatmalari va koʻrsatmalaridan foydalaning — hatto kartani taxtada siljitish yoki elektron pochtaga javob berish boʻlsa ham. Bu qobiliyatini oshirish esa yangi mahsulot bilan muomala qoʻrquv va umidsizlik kamaytirish uchun yordam beradi." Vistiya, Basecamp va iDoneThis kabi kompyuter mahsulotlarini ishlab chiqaruvchilar ularni jamoatchilikka tanishtirishda IKEA effektiga rahbarlik qildilar.

### Isteʼmolchilar

Norton va uning hamkasblari IKEA effekti odamlarni sotuvga taklif qilishda oʻz narsalarini ortiqcha baholashga olib kelishi mumkinligi haqida ogohlantirdilar. Masalan, „ odamlar oʻz uylariga qilgan yaxshilanishlarini, masalan, qoʻl bilan qoʻyilgan gʻisht yoʻlaklarini—uyning qiymatini xaridorlardan koʻra koʻproq oshirayotganini koʻrishlari mumkin, ular faqat shoddily qurilgan yoʻlakchani koʻrishadi"

Boshqa tomondan, 2012-yilgi maqolada *bugungi psixologiya* „agar siz oldindan qurilgan narsani sotib olish yoki uni oʻzingiz birlashtirish oʻrtasida qaror qabul qilishda qiynalayotgan boʻlsangiz, endi bunga loyiq koʻrinmasligi mumkin boʻlgan qoʻshimcha ish juda yaxshi boʻlishi mumkin.hammasi tugagandan soʻng yuzingizga tabassum qoʻying. Oʻzingizni mehnatni tejash sizga baxt keltirishi mumkin".

Manbalar
--------

1. 1 2  Berman, Jillian, „The IKEA Effect: Study Finds Consumers Over-Value Products They Build Themselves", September 2011
2. ↑  Landers, Richard (2012). „Unfolding the IKEA Effect: Why We Love the Things We Build". *Journal of Consumer Psychology*. 22-jild, № 3. 453–460-bet. doi:10.1016/j.jcps.2011.08.002. Qaraldi: 18–mart 2017–yil.`{{cite magazine}}`: CS1 maint: date format ()
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Norton, Michael; Mochon, Daniel; Ariely, Dan (9–sentabr 2011–yil). „The IKEA effect: When labor leads to love" (PDF). *Journal of Consumer Psychology*. 22-jild, № 3. 453–460-bet. doi:10.1016/j.jcps.2011.08.002. Qaraldi: 18–mart 2017–yil.`{{cite magazine}}`: CS1 maint: date format ()
4. ↑  *Dibeehi.* „Ever Heard of the IKEA Effect? Increasing perceived value while reducing costs". *Beyond Philosophy*.  Beyond Philosophy (14-mart 2013-yil). 15-mart 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 21-mart 2017-yil.
5. ↑  „IKEA effect". *Behavioral Economics*. Qaraldi: 21-mart 2017-yil.
6. ↑  *Tervooren.* „Ikea Effect: The Science Of Labor, Love, And DIY Furniture". *Riskology*.  Riskology (24-fevral 2015-yil). Qaraldi: 21-mart 2017-yil.
7. ↑  *Dooley, Roger*. „Build Product Love with the IKEA Effect". *Forbes* (3-iyul 2012-yil). Qaraldi: 21-mart 2017-yil.
8. ↑  *Choi.* „How to Activate New Customers With the IKEA Effect". *Customer.io* (5-mart 2015-yil). Qaraldi: 21-mart 2017-yil.
9. ↑  *Carter.* „The IKEA Effect: Why We Cherish Things We Build". *Psychology Today*.  Psychology Today. Qaraldi: 21-mart 2017-yil.

Havolalar
---------

* Dunning-Kruger effekti
* Harakatni asoslash
* Majburiyatning kuchayishi
* Kamchilik tarafkashligi
* Pigmalion effekti