**Xitoy qarindoshlik .** oilani aniqlash uchun "Sudan" yoki "tavsiflovchi" tizim sifatida tasniflanadi.

Xitoy qarindoshlik tizimi barcha qarindoshlik tizimlarining eng murakkablaridan biridir. U deyarli har bir odamning qarindoshlari uchun ularning avlodi, nasl-nasabi, nisbiy yoshi va jinsi bo'yicha alohida belgini saqlaydi.

* Onalik va otalik nasl-nasabi farqlanadi. Masalan, onaning ukasi va otaning ukasi har xil atamalarga ega.
* Qardoshlik munosabatlarining nisbiy yoshi hisobga olinadi. Masalan, otaning ukasi katta akasidan farqli atamalarga ega.

Qarindoshlik va Xitoy jamiyatlari
---------------------------------

Qarindoshlik atamalari eng qadimgi xitoy leksikasi *Eryada* paydo bo'lgan. To‘rtinchi bob "Shiqin" (yīngīn) qarindoshlik va nikohni tushuntirishga bag‘ishlangan. 

Konfutsiylik ta'sirida qarindoshlik tushunchalari Xitoy madaniyatiga chuqur singib ketgan.  Ulardan uchtasi oilaga tegishli:

* hukmdor va sub'ekt ( pínín : *jūnchén)*
* ota va o'g'il ( *fùzǐ)*
* aka- uka (xiōngdì *)*
* er va xotin ( *fūfù)*
* do'stlar ( *péngyǒu)*

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

### Madaniyat

Katta oilalar hali ham xitoyda juda qadirlanadi. Xitoy madaniyatida qarindoshlik atamalari hozirgacha saqlanib qolgan. Bundan tashqari, kattaroq yoshdagi oila azosiga uning ismi bilan murojat qilish yoki murojat qilmaslik taqiqlanganligi sababli, qarindoshlik atamasi murojaat qilishning yagona mumhum bo'lgan atamasi hisoblanadi. Agar Ikkinchi Jahon Urushidan keyingi ko'plab bola tug'ilgan oilalarda bo'lgani kabi, ko'plab aka- uka va opa-singillar bo'lsa, munosabatlar yoshi yoki darajasiga qarab ajratilardi.

Ushbu atamalarning ba'zilari chet tillarida ekvivalenti yo'qligi sababli, ular osonlikcha tarjima qilinmaydi va ko'pincha tarjimada tavsifiylik yo'qoladi. Biroq, ba'zida "Ikkinchi amaki" kabi atamalar qo'llaniladi.  Qarindoshlik atamalarini boshqa tillardan tarjima qilish ko'pincha noaniqlik muammosini keltirib chiqaradi, chunki "xola" kabi umumiy atama mavjud emas.

Qarindoshlik manzili tizimining murakkabligiga qaramay (quyida terminologiya bo'limiga qarang), tanishlik uchun uni soddalashtirish odatiy holdir. Ba'zi rasmiy qarindoshlik shartlari ko'pchilik uchun tanish emas, og'ir yoki qabul qiluvchi tomonidan afzal ko'rilmaydi. Misol uchun, bir marta olib tashlangan amakivachcha, agar u ma'ruzachi bilan bir xil yoshda bo'lsa, uning ixtiyoriga ko'ra oddiygina amakivachcha deb atalishi mumkin.

### Qonun

*Buyuk xin Huquqiy Kodeksi* (《daqingluli) Xitoy qonunlarining oxirgi to'plami bo'lib, unda to'liq qarindoshlik shartlari ko'rsatilgan. xin kodeksi nafaqat qarindoshlik munosabatlarini belgilashning muhimligini tasdiqladi, balki oilaviy munosabatlar o'rtasidagi huquqiy va axloqiy xatti-harakatlarni ham belgilab berdi. xin kodeksida qarindoshlik shartlarini belgilash uchun maxsus qonun bo'lmagan bo'lsa-da, u motam tutuvchi va marhum o'rtasidagi munosabatga mos keladigan motam kiyimi va marosimini belgilab berdi. Qarindoshlik munosabatlari xin davrida adolatni amalga oshirishda ham hal qiluvchi rol o'ynagan. Oila ierarxiyasi doirasida katta qarindoshlarga nisbatan sodir etilgan jinoyatlar uchun jazo yanada qattiqroq edi. Katta oila a'zolaridan tashqarida sodir etilgan jinoyatlar uchun jazo kamroq bo'lgan. Katta yoshli oila a'zolari tomonidan o'zlaridan past bo'lganlarga nisbatan sodir etilgan jinoyatlar, eng kam hollarda, og'ir jazolar berilgan..

1740-yilda xianlong imperatori davrida qoʻshilgan 47 ta nizomdan 2-nizom ( *Motam liboslari* ) va 3- chi nizom ( *Kiyim-kechak qonuni*, 《kāngīng》) motam bilan yakunlandi. xin qonuniga ko'ra, qarindoshi vafot etganida motam tutish kerak edi. O'lgan oila a'zosi qanchalik yaqin va kattaroq bo'lsa, qonun bilan motam muddati shunchalik uzoqroq bo'lgan. Motam davri uch oydan uch yilgacha. Bu davrda o'z yaqinini yo'qotgan kishi uyda o'tirishi kerak bo'lgan, har xil bayramlardan voz kechishi va boshqa narsalar qatorida o'zini qo'lga olishi kerak edi.

"To'qqiz urug'ni yo'q qilish" (chánzīng) an'anaviy Xitoy qonunchiligida xin davrining oxirigacha qo'llanilgan eng og'ir jazolardan biri hisoblangan. Qarindoshlarni yo'q qilish amaliyoti xin imperatori xin Shi Huangdi (miloddan avvalgi 247-221 yillar hukmronlik qilgan). *Zu* (kì) "uch toifani yo'q qilish" (yǎng)ni nazarda tutgan: ota, o'g'il va nabirani Yo'q qilish taxt va siyosiy dushmanlar oldidagi qiyinchiliklarni bartaraf etishni ta'minlash edi. Suy imperatori Ven (581-604 yillarda hukmronlik qilgan) bu amaliyotni bekor qildi, ammo uni keyingi imperator Yang (604-617 yillar hukmronligi) qayta joriy qildi. U jazon yo'q qildi .

Yongle imperatori ( Ming sulolasi, 1402-1424 yillarda hukmronlik qilgan) hukmronligining birinchi yilida taniqli tarixchi Fang Xìao-ru ( jíao -ru) o'z so'zini yozishdan bosh tortgani uchun "to'qqiz urug'ni yo'q qilishga" loyiq jinoyat qildi. va imperatorni haqorat qilgani uchun. U bo'lajak imperatorga qarshi bo'lib shunday degani qayd etilgan:！" ("To'qqiz agnatga qarshi bo'lmang, o'nta bilan oldinga boring!" ). Uning to'qqiz agnatlik oilaviy ierarxiyasidagi qon munosabatlaridan tashqari, uning shogirdlari va tengdoshlari o'ninchi guruhga qo'shildi. Hammasi bo'lib 873 kishi qatl etilgani aytiladi.

### Klan

Xitoy klani - bu umumiy ajdodga ega bo'lgan umumiy familiyaga ega bo'lgan qarindosh-urug'li xitoyliklarning patrilineal va patrilokal guruhi. Janubiy Xitoyda urug' a'zolari ajdodlar qishlog'i deb nomlanuvchi qishloqni tashkiil etagan.Gonkongda qabilalarning turar-joylari devor bilan o'ralgan qishloqlarga misol bo'la oladi. Ota-bobolar qishlog'ida odatda ajdodlar urug'i a'zolarini sharaflaydigan zal va ziyoratgoh mavjud. Klan nasl-nasabnomasida urug'ning erkak a'zolarini qayd etish mumkin. Turmushga chiqqan ayol erining urug'iga kiradi.

### Nikoh va ajralish

Nikoh ikki urug'ning birlashishi va yangi oilaning boshlanishini anglatuvchi muhim marosimdir.  To'ylar oila hayotidagi muhum narsa xisoblangan. Turmush o'rtoqlar ota-onalar tomonidan ehtiyotkorlik bilan tanlangan. Nikoh bitimlari, ayniqsa, badavlat kishilar o'rtasida, ikkala oila o'rtasidagi shartnomalar asosida tuzilgan. Bu ananalar asrlar davomida davom etgan, butun dunyoga tarqaldi va hozirgacha davom etmoqda. Ajralish deyarli mumkin emas edi. Oilalar o'rtasida qilingan tanlovlar katta ahamiyatga ega bo'lgan to'ylar omadli bo'lishi uchun ma'lum kunlarda o'tkaziladi. Bu amaliyot Xan sulolasi davrida (miloddan avvalgi 202-220) mashhur bo'ldi. 

### Ko'pxotinlilik

Ko'pxotinlilik (ayniqsa, ko'pxotinlilik ) Xitoy jamiyatlarida ming yillar davomida amalda bo'lgan. Xan sulolasidan beri xitoylik erkaklar qonuniy ravishda faqat bitta xotinga uylanishlari mumkin edi. Biroq, imtiyozli xitoylik erkaklarning xotini va turli kanizaklari bo'lishi odatiy hol edi. Kelinning narxini ko'tara oladigan va bir nechta kanizak va bolalardan iborat oilani boqishi mumkin bo'lganlar uchun ko'pxotinlilik merosxo'rlarni berish uchun ko'proq imkoniyat yaratdi. Buning ahamiyati odatda yuzlab kanizaklarni joylashtirgan imperator saroyida yaqqol ko'rinib turardi. Kanizaklikdan tashqari, ko'pxotinlilikni taqiqlashdan oldin, teng maqomga ega bir nechta xotinga ega bo'lish ham qabul qilingan.

Kanikolik holatida xotin, kanizaklar va ularning bolalari bir xonadonda yashashadi. Xotinlar va kanizaklar ko'pincha bir-birlarini "singillar" deb atashadi. Kanizak nikoh marosimida turmushga chiqmaganligi sababli, u uy xo'jaligida kamroq huquqlarga ega edi. Erkakning urug‘i bilan kanizakning qarindoshlari o‘rtasida ham urug‘lararo aloqa yo‘q edi.

1930 yilda Xitoy Respublikasi hukumati Fuqarolik kodeksini (IV qism) e'lon qilganida, Xitoyda ko'pxotinlilik taqiqlangan edi, bu erda 985-bo'limda "turmush o'rtog'i bo'lgan shaxs boshqa nikoh tuza olmaydi. Bir kishi bir vaqtning o'zida ikki yoki undan ortiq kishi bilan nikoh qura olmaydi". Bu bugungi kunda ham Xitoy Respublikasining samarali boshqaruvi ostidagi hududlarda, jumladan Tayvan, Kinmen va Matsuda ham amal qiladi. Biroq, nikohni buzganlik uchun xotinning shikoyatisiz jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkin emasligi sababli, faqat bitta nikohni qayd etish orqali ko'pxotinlilikni norasmiy ravishda amalga oshirish mumkin. Bunday amaliyot hali ham keksa va badavlat erkaklar orasida vaqti-vaqti bilan sodir bo'ladi. Xitoy kommunistlari tomonidan Xitoy Xalq Respublikasi tashkil etilgandan so'ng, bu taqiq 1950 yildagi Nikoh kodeksining qabul qilinishida yana bir bor tasdiqlandi. Gonkongda 1971-yildan keyin Nikoh to‘g‘risidagi qonun qabul qilingandan keyin yangi ko‘pxotinli nikohlarga qonuniy ruxsat berilmagan. Shu sababli, nikohdan tashqari munosabatlar ko'paymoqda. 

1. ↑  (xitoycha) Transcript of essay on Chinese kinship. Dated 1561. - NB. link broken, Internet Archive copy instead
2. ↑  Yang, Rae (1998), *Spider Eaters: A Memoir*, University of California Press, 46-bet, ISBN 0-520-21598-2, qaraldi: 2009-07-14, „The letter became evidence of Second Uncle's yearning for the Nationalists to come back."
3. ↑  Wiesner-Hanks*. Gender In History*. Wiley-Blackwell — 30 bet.
4. ↑  Wiesner-Hanks*. Gender In History*. Wiley-Blackwell — 30 bet.