Dysnomia

**Dysnomia** (Disnomiya - rasmiy ravishda (136199) Eris I Dysnomia) karlik sayyora Erisning yagona ma'lum bo'lgan yo'ldoshidir. U 2005-yilda Mayk Braun va WM Keck rasadxonasining lazerli yoʻl-yoʻriqli yulduz adaptiv optika jamoasi tomonidan kashf etilgan va S/2005 (2003 UB 313) 1 nomini rasmiy ravishda Disnomiya (qadimgi yunoncha soʻzdan olingan) boʻlgunga qadar olib kelgan.
Disnomiyaning taxminiy diametri 700 ± 115 km (Eris diametrining 25% dan 35% gacha) va Neptun orti eng katta obyektlardan biridir.

Kashf etilishi
--------------

2005-yil davomida Gavayidagi Keck teleskoplaridagi adaptiv optika guruhi yangi ishga tushirilgan lazerli yo'riqnoma yulduz adaptiv optikasi tizimidan foydalangan holda Koyper belbog'ining to'rtta eng yorqin obyektlarini (Pluton, Makemake, Haumea va Eris) kuzatishlarini amalga oshirdi. 2005-yil 10-sentabrda olib borilgan kuzatishlar Eris atrofidagi orbitada vaqtincha S/2005 (2003 UB 313) 1 deb belgilangan oyni aniqladi. Eris uchun allaqachon qo'llanilgan Xena taxallusiga muvofiq, yo'ldosh "Gabriel" laqabini oldi.

Xususiyatlari
-------------

Eris va Disnomiya
Disnomiyaning taxminiy diametri 700 ± 115 km, albedo bilan 6998400000000000000♠0.04+0.02  
−0.01. Hisob-kitob ALMA observatoriyasi tomonidan submillimetrli spektral mintaqada radiometrik kuzatish yordamida olingan. Sun'iy yo'ldosh uchun potentsial massalarning keng diapazoni, uning zichligiga qarab, tizimning massa nisbati 37:1 dan 115:1 gacha bo'lishi mumkin. Minimal holatda 7020142999999999999♠0.143×1021 kg massa va 7002800000000000000♠0.8 g/cm3 zichlikka ega. Biroq, albedodagi haddan tashqari farqni hisobga olsak, Disnomiya Eris kabi qattiq jism bo'lishi dargumon va bu diapazonning pastki qismiga yaqinroq bo'lishi mumkin.

Disnomiyaning shakli noma'lum. Katta o'lchamlari tufayli u sharsimon shaklga ega bo'lishi mumkin; u Saturn va Uranning uchta eng kichik ellipsoidal yo'ldoshlaridan (Enceladus, Mimas va Miranda) kattaroqdir. Bu Quyosh tizimidagi eng katta maʼlum boʻlgan 17-chi tabiiy yo'ldosh hisoblanadi. Oʻzining kashfiyoti tasvirlarida Disnomiya K diapazonidagi Erisdan ~60 baravar zaifroq (yoki 4,43 magnitudali) boʻlgan va keyinchalik Hubble kosmik teleskopi bilan olib borilgan kuzatishlar uning koʻrinadigan diapazonda 500 marta zaifroq ekanligini aniqladi. Bu sezilarli darajada quyuqroq yuzani ko'rsatuvchi va ancha qizilroq spektrni bildiradi. Mitti sayyoralarning ma'lum bo'lgan yo'ldoshlaridan faqat Xaron Disnomiyadan kattaroqdir.

Orbita
------

Kek va Xabbl kuzatuvlarini birlashtirgan holda, Disnomiya orbitasi Keplerning sayyoralar harakatining uchinchi qonuni orqali Eris massasini aniqlash uchun ishlatilgan. Disnomiyaning Erisdan o'rtacha orbital masofasi taxminan 37,300 km (23,200 milya), hisoblangan orbital davri 15,786 kun yoki taxminan yarim oyga teng. Bu Erisning massasi Plutonnikidan 1,27 marta katta ekanligini koʻrsatadi. Xabbl tomonidan olib borilgan keng qamrovli kuzatishlar shuni koʻrsatadiki, Disnomiya Eris atrofida deyarli aylana orbitaga ega boʻlib, past orbital ekssentrisitetga ega (0,0062 ± 0,0010). Disnomiya orbitasi davomida uning eksantrik orbitasi tufayli Erisdan masofasi 462 ± 105 km (287 ± 65 mil) ga o'zgaradi.

Disnomiyaning dinamik simulyatsiyasi shuni ko'rsatadiki, uning orbitasi oyning zichligidan qat'i nazar, 5-17 million yil davomida Eris bilan o'zaro to'lqinli shovqinlar orqali butunlay aylana bo'lishi kerak edi. Bu nolga teng bo'lmagan ekssentriklik Disnomiya orbitasi buzilganligini anglatadi. Biroq, o'lchangan ekssentriklik haqiqiy emas, balki albedo xususiyatlari bilan o'lchovlarning aralashuvi yoki tizimli xatolar tufayli bo'lishi mumkin.

2005-yildan 2018-yilgacha Xabbl kuzatuvlariga ko'ra, Disnomiya orbitasining Erisning geliotsentrik orbitasiga nisbatan moyilligi taxminan 78° deb hisoblangan. Nishab 90° dan kam bo'lganligi sababli, Disnomiya orbitasi Eris orbitasiga nisbatan oldinga siljiydi. 2239-yilda Eris va Disnomiya o'zaro ta'sir davriga kirishadi, bunda Disnomiyaning orbital tekisligi Quyoshning chekkasida joylashgan bo'lib, Eris va Disnomiya navbatma-navbat bir-birini tutib turishiga imkon beradi.

Shakllanish
-----------

Astronomlar endi Koyper belbog'ining oltita eng yorqin obyektlarida (KBO) tabiiy yo'ldoshlar borligini bilishadi. Belbog'ning zaif a'zolari orasida faqat taxminan 10% tabiiy yo'ldoshlarga ega ekanligi ma'lum. Bu o'tmishda yirik KBO lar o'rtasidagi to'qnashuvlar tez-tez sodir bo'lganligini anglatadi. Shunga o'xshash mexanizm Quyosh tizimi tarixining boshida Yerga ulkan zarba beruvchi tomonidan urilganda Oyning paydo bo'lishiga olib kelgan deb taxmin qilinadi.

Nom
---

Erisning yo'ldoshi Disnomiya
Tabiiy yo'ldoshning kashfiyotchisi Mayk Braun yo'ldosh uchun Disnomiya nomini tanladi. Bu nom Erisning qizi sifatida mifologik Disnomiya yo'ldoshlarni birlamchi nom bilan bog'liq bo'lgan xudolar sharafiga nomlashning o'rnatilgan namunasiga mos keladi (shuning uchun Yupiterning eng katta yo'ldoshlari Yupiterni sevuvchilar sharafiga nomlangan, Saturn esa uning boshqa Titanlari sharafiga nomlangan). Shuningdek, "Dysnomia", "qonunsizlik" ning ingliz tilidagi tarjimasi, televizorda Xena: Jangchi malika filmida Xena rolini o'ynagan aktrisa Lyusi Loulessni aks ettiradi. Rasmiy ismlarini olishdan oldin Eris va Disnomiya "Xena" va "Gabrielle" laqablarini olishgan, ammo Braun bu ulanish tasodifiy ekanligini ta'kidlaydi.

Bu ismning asosiy sababi uning Braunning rafiqasi Diane ismiga o'xshashligidir. Pluton o'z nomini qisman uning kashfiyotchisi Klayd Tombaugh ishlagan rasadxona asoschisi Persival Louellning bosh harflarini va "Sayyora X" ni izlashga ilhomlantirgan shaxsning bosh harflarini tashkil etuvchi birinchi ikkita harfiga bog'liq. Xaronni kashf etgan Jeyms Kristi ham shunga o'xshash narsani qildi, xotini Charlenning laqabi bo'lgan Charga yunoncha tugaydigan -on qo'shdi. (Kristi "Xaron" yunon mifologiyasidagi shaxs ekanligini bilmas edi.) "Disnomiya" ham Braunning xotini bilan bir xil birinchi harfga ega va Braun oy uchun "Dy" (ˈdaɪ) taxallusini ishlatadi va u xotinining Di taxallusi bilan bir xil talaffuz qilinadi. Shu sababli Braun toʻliq ismni / d aɪ s ˈn oʊ m i ə / ni uzun "y" tovushi bilan talaffuz qiladi.

Manbalar
--------

1. ↑  *Green, D. W. E. (13 September 2006)* „(134340) Pluto, (136199) Eris, and (136199) Eris I (Dysnomia)".  IAU Circular.
2. ↑  *Lakdawalla, Emily (25 January 2018)* „Some big moons in the Kuiper belt".  The Planetary Society.
3. ↑  „List Of The Solar System's 30 Biggest Moons".  Spaceopedia.
4. ↑  *Johnston, W. R. (30 December 2008)* „(136199) Eris and Dysnomia".  Johnston's Archive. Qaraldi: 20-iyul 2023-yil.
5. ↑  *Green, D. W. E. (4 October 2005)* „S/2005 (2003 UB313) 1".  IAU Circular.
6. ↑  *Sicardy, B. et al. (2011)* „A Pluto-like radius and a high albedo for the dwarf planet Eris from an occultation".  Nature.
7. ↑  *Brown, M. E. Schaller, E. L. (2007)* „Supporting Online Material for The Mass of Dwarf Planet Eris".  (PDF). Science. Qaraldi: 20-iyul 2023-yil.
8. ↑  *Tytell, D. (14 September 2006)* „All Hail Eris and Dysnomia".  Sky & Telescope. 19-oktabr 2006-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4-iyun 2022-yil.

Havolalar
---------

* Erisning tabiiy yo'ldoshi Disnomiya
* Dysnomia, the moon of Eris[*sayt ishlamaydi*]
* Tabiiy yo'ldosh Disnomiya haqida[*sayt ishlamaydi*]
* Eris va uning yo'ldoshi Disnomiya animatsiyasi Youtube
* Eris va uning tabiiy yo'ldoshi Disnomiya Youtube