**Formula Bir** (koʻproq **Formula 1** yoki **F1** nomi bilan tanilgan) – Xalqaro avtomobil federatsiyasi (FIA) tomonidan ruxsat etilgan ochiq, bir oʻrindiqli poyga avtomobillari uchun xalqaro poygalarning eng yuqori sinfi. FIA Formula 1 boʻyicha jahon chempionati 1950 yilda boshlangan mavsumdan buyon butun dunyo boʻylab poyganing asosiy turlaridan biri boʻlib kelgan. Nomdagi *formula* soʻzi barcha ishtirokchilarning avtomobillari mos kelishi kerak boʻlgan qoidalar toʻplamini anglatadi. Formula 1 mavsumi Grand Pri deb nomlanuvchi bir qator poygalardan iborat. Gran-prilar dunyoning koʻplab mamlakatlari va qitʼalarida maxsus qurilgan yoʻllarda yoki yopiq jamoat yoʻllarida boʻlib oʻtadi.

Yillik ikki jahon chempionatlarini aniqlash uchun Gran-prida ball tizimi qoʻllaniladi: biri haydovchilar uchun, ikkinchisi esa konstruktorlar uchun. Har bir haydovchida haqiqiy Super Litsenziya boʻlishi kerak, bu FIA tomonidan berilgan eng yuqori poyga litsenziyasi  va poygalar FIA tomonidan treklar uchun berilgan eng yuqori reyting boʻlgan „1" treklarda oʻtkazilishi kerak.

Formula 1 avtomobillari dunyodagi eng tez tartibga solinadigan poyga avtomobillari hisoblanib, katta hajmdagi aerodinamik kuch hosil qilish orqali juda yuqori burilish tezligiga erishadi. Ushbu kuchning katta qismi orqa va old tomon qanotlar tomonidan ishlab chiqariladi, bu esa har bir avtomobil orqasida kuchli turbulentlikni keltirib chiqaradigan yon taʼsirga ega. Turbulentlik toʻgʻridan-toʻgʻri orqada ketayotgan mashinalar tomonidan hosil boʻladigan pastga tushirish kuchini kamaytiradi, bu esa bosib oʻtishni qiyinlashtiradi. 2022 yilgi mavsumda avtomobillarga kiritilgan asosiy oʻzgarishlar yer effekti aerodinamikasidan va oʻzgartirilgan qanotlardan koʻproq foydalanishga olib keldi, bunda avtomobillar orqasidagi turbulentlikni kamaytirish maqsadida, bosib oʻtishni osonlashtirdi. Avtomobillar elektronika, aerodinamika, suspenziya va shinalarga bogʻliq. Traksiyani boshqarish, ishga tushirishni boshqarish va avtomatik oʻzgartirish, shuningdek, boshqa elektron haydash vositalari birinchi marta 1994 yilda taqiqlangan. Ular 2001 yilda qisqacha qayta kiritilgan va yaqinda mos ravishda 2004 va 2008 yillardan beri taqiqlangan.

Jamoani boshqarish uchun oʻrtacha yillik xarajat- avtomobillarni loyihalash, qurish va texnik xizmat koʻrsatish, toʻlash, transport – taxminan 220 000 000 funt sterling (yoki 265 000 000 dollar)ni tashkil etgan holda  uning moliyaviy va siyosiy holati toʻgʻrisida keng maʼlumot beriladi. 2017-yil 23-yanvarda Liberty Media Formula 1 guruhini CVC Capital Partners xususiy firmasidan 6,4 milliard funt sterlingga (8 milliard dollar) sotib olishni yakunladi .

Tarix
-----

Formula 1 1920 va 1930 yillardagi avtopoygalar boʻyicha Evropa chempionatidan kelib chiqqan. Formula barcha ishtirokchilarning avtomobillari rioya qilishi kerak boʻlgan qoidalar toʻplamidan iborat. Formula 1 1946 yilda kelishilgan yangi formula boʻlib, oʻsha yili chempionatdan tashqari birinchi poygalar boʻlib oʻtdi. Birinchi Formula-1 Gran-prisi 1946 yilgi Turin Gran-prisi edi. Bir qator Gran-pri poyga tashkilotlari Ikkinchi Jahon Urushidan oldin avtopoyga boʻyicha jahon chempionati qoidalarini ishlab chiqdilar, ammo mojaro paytida poygalar toʻxtatilganligi sababli, haydovchilar oʻrtasidagi Jahon chempionati 1947 yilgacha rasmiylashtirilmadi.

Birinchi jahon chempionati 1950-yil 13-mayda Buyuk Britaniyadagi Silverstoun trassasida boʻlib oʻtdi. Alfa Romeo uchun kurashayotgan Juzeppe Farina oʻzining jamoadoshi Xuan Manuel Fanjioni qiyinchilik bilan magʻlub etib, birinchi haydovchilar jahon chempionatida gʻolib chiqdi. Fanjio 1951, 1954, 1955, 1956 va 1957 yillarda chempionlikni qoʻlga kiritdi. Bu bitta haydovchi tomonidan eng koʻp jahon chempionatlarida gʻalaba qozonish boʻyicha rekord oʻrnatdi, bu rekord Mixael Shumaxer 2003 yilda oltinchi chempionligini qoʻlga kiritgunga qadar 46 yil davomida saqlanib qoldi.

Manbalar
--------


1. 1 2  „Discovering What Makes Formula One, Formula One – For Dummies".  Dummies.com. 2021-yil 8-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2009-yil 14-sentyabr.
2. 1 2  „International Sporting Code".  FIA (2007-yil 28-mart). 2009-yil 6-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2009-yil 30-avgust.
3. ↑  „10 things you need to know about the all-new 2022 F1 car" (en). *www.formula1.com*. 2022-yil 25-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 21-aprel.
4. ↑  „F1 bans traction control for 2008". *BBC Sport*. BBC Sport (2007-yil 30-mart). 2020-yil 3-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 3-yanvar.
5. ↑  Sylt, Christian. „Formula One budget cuts are expected to crash 1,600 jobs" (en). *Daily Telegraph* (2020-yil 20-aprel). 2022-yil 14-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 14-iyun.
6. ↑  „Bernie Ecclestone removed as Liberty Media completes $8bn takeover". *BBC Sport* (2017-yil 23-yanvar). 2020-yil 26-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 23-yanvar. „Bernie Ecclestone has been removed from his position running Formula 1 as US giant Liberty Media completed its $8bn (£6.4bn) takeover of the sport.".
7. 1 2  „Liberty Media Corporation Completes Acquisition of Formula 1". *Liberty Media Corporation*. 2019-yil 12-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 7-dekabr.