Tsitsernakaberd — arman genotsidi qurbonlari uchun yodgorlik majmuasi
**Arman genotsidi** (armancha: *Հայոց Ցեղասպանություն*, turkcha: *Ermeni soykırımı* — arman genotsidi, turkcha: *Ermeni Kırımı* — arman qirgʻini; arman Մեծ Եղեռն - *Buyuk vahshiylik*) — genotsid, 1915—yilda uyushtirilgan va amalga oshirilgan. 1923-—yilgacha davom etgan baʼzi manbalarga koʻra. Usmonli imperiyasi hokimiyati tomonidan nazorat qilinadigan hududlarda armangenotsidi amalga oshirilgan. Genotsid qirib tashlash va majburan deportatsiya qilish, shu jumladan muqarrar oʻlimga olib keladigan sharoitlarda tinch aholini koʻchirish orqali amalga oshirildi. Deportatsiyani talab qiluvchi yozma buyruqlar bilan bir qatorda, Ichki ishlar vazirligi va „Birlik va taraqqiyot" partiyasi Markaziy qoʻmitasi arman koʻchmanchilarini qirgʻin qilish toʻgʻrisida ogʻzaki maxfiy buyruqlar tarqatgan. Bu siyosatning maqsadlaridan biri Arman aholisini Usmonli imperiyasining oltita „Arman viloyati"dan toʻliq tozalash boʻlgan.

Arman genotsidi bir necha bosqichda amalga oshirilgan: Usmonli armiyasi xizmatidagi arman askarlarini qurolsizlantirish, harbiy harakatlar bilan chegaradosh hududlardan armanlarni tanlab deportatsiya qilish, badargʻa qilish toʻgʻrisidagi qonunning qabul qilinishi, ommaviy surgun va qotillik kabilar shular jumlasidandir.

Genotsidning asosiy tashkilotchilari yosh turklar rahbarlari Mehmed Talaat Posho, Ahmad Jemal Posho va Enver Posho, shuningdek, "Maxsus tashkilot "rahbari Behaeddin Shakir hisoblangan. Arman genotsidi bilan bir vaqtda Usmonli imperiyasida Ossuriya genotsidi va Pontik yunon genotsidi sodir boʻlgan.

„Genotsid" atamasi uning muallifi Rafael Lemkin tomonidan Usmonlilar imperiyasidagi armanlar va fashistlar Germaniyasi tomonidan bosib olingan hududlarda yahudiylarning ommaviy qirgʻin qilinishiga ishora qilish uchun taklif qilingan. Arman genotsidi tarixda Xolokostdan keyin ikkinchi eng koʻp oʻrganilgan genotsid akti hisoblanadi. Ittifoqchi davlatlarning (Buyuk Britaniya, Fransiya va Rossiya) 1915—yil 24—maydagi qoʻshma deklaratsiyasida tarixda birinchi marta armanlarning qirgʻinlari Butun insoniyat ahliga qarshi jinoyat sifatida eʼtirof etildi.

Turkiya va Ozarbayjon, shuningdek, ushbu mamlakatlarning rasmiy tarixshunosligi genotsid faktini inkor etadi, ammo hozirda koʻplab arman qurbonlarini tan olgan hisoblanadi.

Tarixiy jarayon
---------------

 Britannica ensiklopediyasiga koʻra tarixiy Armaniston. Katta Armaniston hududi toʻq sariq rangda, Vizantiya Armanistoni yoki Kichik Armaniston yashil rangda, Kilikiya Armanistoni binafsha rangda, Armaniston Respublikasi sariq rangda koʻrsatilgan.
Arman etnosi miloddan avvalgi VI asrga kelib shakllangan boʻlib, ular Arman togʻlari hududida (hozirgi Ozarbayjon, Armaniston, Eron va Turkiya hududlari) joylashgan.

Tarix davomida Yevropa va Osiyo chorrahasida joylashgan Armaniston ustidan nazorat mintaqa davlatlarining siyosatida asosiy rol oʻynab bergan. Asosiy savdo yoʻllari chorrahasida va yirik ipak va boshqa muhim mahsulotlar ishlab chiqarish markazlariga yaqin boʻlgan Armaniston togʻligi doimiy harbiy toʻqnashuvlar va halokatli hududlar markazi boʻlib kelgan.

Miloddan avvalgi II asrga kelib armanlar qirol Artashes I hukmronligi ostida birlashib, Katta Armaniston davlatini tashkil qildilar. U Buyuk Qirol Tigran II davrida, uning imperiyasining chegaralari gʻarbda Furot, Oʻrta yer dengizi va Falastindan sharqda Kaspiy dengizigacha kengaygan paytda eng katta hududga ega boʻlgan edi. IV asrning boshida Armaniston xristianlikni davlat dini sifatida rasman qabul qilgan birinchi davlat boʻldi, arman alifbosi olim Mesrop Mashtots tomonidan 405—yilda yaratilgan, Injil esa V asrning birinchi yarmida arman tiliga tarjima qilingan. Xristianlikning qabul qilinishi arman etnosini boʻlinib, davlatchilik yoʻqolganidan keyin birlashtirgan hal qiluvchi omil boʻlgan, arman apostol cherkovi esa milliy hayotning eng muhim institut boʻgʻiniga aylangan. 428-yilda Buyuk Armaniston quladii va VII asrgacha Gʻarbiy Armanistonni Vizantiyaliklar, Sharqni esa forslar boshqargan edi. VII asrning oʻrtalaridan Armaniston hududining katta qismi arablar tomonidan boshqarilgan. 860-yillarda Armaniston qirolligi Bagratiylar sulolasi hukmronligi ostida oʻz mustaqilligini tiklagan. 1045—yilda Vizantiyaliklar Armaniston poytaxti Anini egallab olishdi. 1080-yilda knyaz Ruben I Armaniston Kilikiya davlatiga asos soldi, 1198—yilda knyaz Levon II qirol unvonini oldi. 1375—yilda Misr mamluklar davlati Kilikiyani egallab olishdi, natijada mustaqil Armaniston davlati yana quladi. Kelajakda arman davlatchiligining qoldiqlari faqat Togʻli Qorabogʻ (Xamsa melikdom) va Syunik (Zangezur) da saqlanib qoldi. Asrlar davomida tarixiy Armaniston hududiga musulmonlarning (arab abbosiylar, saljuqiylar va oʻgʻuz turklari, forslar) koʻplab bosqinlari, shuningdek, halokatli urushlar paytida nasroniylikdan voz kechishni istamagan armanlarning diniy qarama-qarshiligi va armanlarning majburiy ommaviy migratsiyalari mintaqa aholisining etnik tarkibida kuchli oʻzgarishlarga olib keldi — arman aholisining soni kamayishga yuz tutdi.

Usmonlilar imperiyasi aholisi va terminologiyasi
------------------------------------------------

 Arman aholisining Usmonli imperiyasining sharqiy hududlariga (*Gʻarbiy Armaniston*) joylashtirilish xaritasi. 1896-yil.
XIX asr oxirida Usmonli imperiyasining aholisi etnik jihatdan xilma-xil boʻlgan. Usmonli imperiyasining tarkibiga bir qancha musulmon etnik guruhlari kirgan: turklar, kurdlar, arablar, cherkeslar va Shimoliy Kavkazdan kelgan boshqa xalqlar, nasroniy etnik guruhlar orasida armanlar, yunonlar, bolgarlar bilan ajralib turar edi. Ushbu hududlarda Yahudiylar va boshqa xalqlarning vakillari ham yashagan.

XX asr boshlarigacha „turk" (turk) etnonimi koʻpincha kamsituvchi maʼnoda qoʻllanilgan. „Turk" Anadoludagi turkiyzabon dehqonlarga berilgan nom boʻlib, ularning jaholatiga nisbatan nafrat bilan ishora qilingan (masalan, *kaba türkler* „qoʻpol turklar"). XX asr boshlarida yosh turklarning hokimiyat tepasiga kelishi bilan turk millatchiligi siyosati yanada yaqqol namoyon boʻldi, panturkizm rasmiy mafkuraga aylandi, „turk" etnonimi oʻzining salbiy maʼnosini yoʻqotdi.

Birinchi jahon urushi davridagi Usmonli qoʻshinlari tarkibiga Usmonli sultonlariga boʻysunadigan deyarli barcha xalqlarning vakillari, shu jumladan armanlar ham bor edi. Birinchi jahon urushi tugagunga qadar imperiyaning davlat institutlarini tavsiflashda asosan „usmonli" yoki „usmonli" atamalari qoʻllaniladi, kamroq „turk" — garchi bu rus tarixshunosligida qabul qilingan nom boʻlsa ham (masalan, Rossiya-Turkiya urushi (1877—1878).

Usmonlilar imperiyasi va arman masalasi
---------------------------------------

 6 ta arman vilayati koʻrsatilgan.Kichik Osiyo, Turkiya. 1903-yil xaritasi
Usmonli imperiyasining armanlari musulmon boʻlmagani uchun ikkinchi darajali fuqarolar — zimmiylar hisoblangan. Armanlarga qurol olib yurish taqiqlangan va koʻproq soliq toʻlashga majbur boʻlgan. Xristian armanlar sudda guvohlik berish huquqiga ega boʻlmagan.

Armaniston aholisining 70% kambagʻal dehqonlar boʻlishiga qaramay, musulmon aholisi orasida ayyor va muvaffaqiyatli armanning katta tijorat qobiliyatiga ega boʻlgan stereotipi keng tarqalgan edi. Oʻz navbatida, boyib keta olgan armanlarning doimiy ravishda musulmon aholisining gʻazabini keltirib chiqardi. Armanlarga boʻlgan dushmanlik shaharlardagi ijtimoiy muammolarning hal etilmaganligi va qishloq xoʻjaligidagi resurslar uchun kurash tufayli kuchaydi. Bu jarayonlar Kavkazdan (Kavkaz urushi va 1877—1878-yillardagi rus-turk urushidan keyin) va yangi tashkil etilgan Bolqon davlatlaridan, shuningdek, Qrim tatarlaridan muhojirlar, musulmon qochqinlar oqimi bilan murakkablashdi. Xristianlar tomonidan oʻz yurtlaridan quvilgan qochqinlar oʻzlarining nafratlarini mahalliy nasroniylarga oʻtkazdilar. Bu esa usmonlilar imperiyasida arman masalasining paydo boʻlishiga olib keldi.

1882-yilda Arzirum viloyatida armanlarni kurd va boshqa koʻchmanchi qabilalar tomonidan amalga oshirilgan talonchilikdan himoya qilish uchun birinchi arman uyushmalaridan biri „Qishloq xoʻjaligi jamiyati" tashkil etildi. 1887-yilda Xnchakyan sotsial-demokratik partiyasi vujudga keldi, uning maqsadi Turk Armanistonini inqilob orqali barcha etnik guruhlar ishtirokida ozod qilish va mustaqil sotsialistik davlat yaratish edi. Nihoyat, 1890-yilda Tiflisda eng radikal Dashnaksutyun partiyasining birinchi qurultoyi boʻlib oʻtdi. Partiya dasturi Usmonli imperiyasi tarkibida muxtoriyatni, aholining barcha guruhlari uchun erkinlik va tenglikni nazarda tutgan, ijtimoiy qismida esa yangi jamiyatning asosiy elementlari sifatida dehqon kommunalarini yaratishga asoslangan edi.

1894—1896-yillarda armanlarning qirgʻinlari
-------------------------------------------

 Arzirumdagi qirgʻin, 1895-yil
1894—1896-yillarda oʻnlab, hatto yuz minglab armanlarning hayotiga zomin boʻlgan qirgʻinlar uchta asosiy epizodni oʻz ichiga oladi: Sasundagi qirgʻin, 1895-yilning kuz va qish oylarida imperiya boʻylab armanlarning qirgʻinlari.

Sasun viloyatida kurd rahbarlari arman aholisiga soliq toʻlashdi. Shu bilan birga, Usmonli hukumati kurdlarning talon-toroj qilish faktlarini hisobga olgan holda, avvallari kechirilgan davlat soliq qarzlarini qaytarishni talab qildi. Usmonli rasmiylari armanlardan soliq toʻlashni talab qilishdi, ammo qarshilikka duch kelishdi. Buning natijasida kamida 3000 kishi halok boʻldi. Buyuk Britaniya, Fransiya va Rossiya elchilari tergov komissiyasini tuzishni taklif qilishdi, ammo bu taklif Porte tomonidan rad etildi.

 Sulton Abdul-Hamid II karikaturasi, „Le Rire", 29-may, Parij, 1897-yil
Arman muammolarining hal qilinmaganiga norozilik bildirgan xnchakistlar 1895-yil sentyabr oyida katta namoyish oʻtkazishga qaror qilishdi. Boshlangan toʻqnashuv natijasida oʻnlab armanlar halok boʻldi, yuzlab odamlar yaralandi. Politsiya armanlarni qoʻlga olib*, dasturiy taʼminot* — Istanbuldagi islomiy taʼlim muassasalari talabalariga topshirdi, ular ularni oʻldirganlaricha kaltakladilar. Qirgʻin 3-oktyabrgacha davom etdi. 8—oktyabr kuni Trabzonda musulmonlar mingga yaqin armanni oʻldirib, tiriklayin yoqib yubordi. Bu voqea Sharqiy Turkiyada: Erzinjon, Erzurum, Gumushxon, Bayburt, Urfa va Bitlisda Usmonli hukumati tomonidan uyushtirilgan armanlarning bir qator qirgʻinlaridan xabar berar edi.

Dashnoqlar ommaviy harakatlardan tiyilishganiga qaramay, 1895-yilgi qirgʻin ularni Istanbuldagi Usmonli banki binosini egallashga qaror qilishiga olib keldi. 1896-yil 26-avgustda yaxshi qurollangan dashnoqlar guruhi Usmonli banki binosini egallab, yevropalik xodimlarni garovga oldi va bankni portlatish bilan tahdid qilib, Turkiya hukumatidan vaʼda qilingan siyosiy islohotlarni amalga oshirishni talab qildi. Muzokaralar natijasida Rossiya elchixonasi vakili va bank direktori Edgar Vinsent hujumchilarni shaxsiy xavfsizlik kafolati ostida bank binosidan chiqib ketishga koʻndirganlar. Ikki kun ichida 6000 dan ortiq odam halok boʻlgan.

1894—1896-yillardagi qirgʻin qurbonlarining aniq sonini hisoblab boʻlmadi. Oʻsha paytda Turkiyada boʻlgan lyuteran missioneri Iogannes Lepsius zoʻravonlik harakatlari tugashidan oldin nemis va boshqa manbalardan foydalangan holda quyidagi statistik maʼlumotlarni toʻpladi: Oʻldirilgan — 88 243 kishi, vayron qilingan — 546 000 kishi aholi uylari, shahar va qishloqlar talon-toroj qilingan — 2493 kishiniki, islom dinini qabul qilgan qishloqlar — 456 ta, harom qilingan cherkov va monastirlar — 649, cherkovni masjidlarga aylantirilgan — 328 ta. Halok boʻlganlarning umumiy sonini hisoblab, Kinross 50-100 ming, Bloxham — 80-100 ming, Ovannisyan — taxminan 100 ming, Adalyan va Totten — 100 dan 300 minggacha, Dadrian — 250-300 ming, Syuni — 300 ming kishini tashkil etgan.

Yosh turklarning hokimiyat tepasiga kelishi. Kilikiya qirgʻini
--------------------------------------------------------------

 Adana, 1909—yil
1860—yillarda Usmonli imperiyasida keng tarqalgan burjua-liberal konstitutsiyaviy gʻoyalar Sulton Abdul-Hamid (1876—1909) davridagi Yosh turklar harakatida oʻz ifodasini topgan edi. Yosh turklarning II qurultoyida (Parij, 1907) arman milliy partiyalari va Makedoniya ozodlik harakati rahbarlari ishtirokida konstitutsiyani tiklash va parlamentni chaqirish toʻgʻrisida „Deklaratsiya" qabul qilindi. U Abdul-Hamid tuzumini agʻdarish uchun imperiyaning barcha xalqlarini umumiy qoʻzgʻolonga chaqirdi.

1908-yil 24-iyulda Abdul-Hamid yon berishga majbur boʻldi va 24-iyulda konstitutsiyani tiklash toʻgʻrisida farmon eʼlon qildi. Yosh turklarning gʻalabasi imperiyaning musulmon va arman aholisini ruhlantirdi.

 1913—yilda Rossiya imperiyasi, Armaniston milliy majlisi va arman katolik tomonidan taklif qilingan Usmonli imperiyasi tarkibidagi avtonom Arman viloyati.
 1914-yil 8-fevralda Usmonli imperiyasi va Rossiya imperiyasi vakillari tomonidan imzolangan va inspektorlar nazorati ostida 2 ta viloyatni tashkil etishni nazarda tutuvchi Usmonli imperiyasidagi arman islohotlarining yakuniy loyihasi boʻyicha Turkiya Armanistonining maʼmuriy-hududiy boʻlinishi.
Yosh turklar Abdul-Hamid davrida arman aholisining yerlarini tortib olishni haqiqatda tan oldilar va bu hududlarga muhojirlarni koʻchirishni boshladilar. Istanbul qoʻzgʻoloni bostirilgach, „Yosh turklar" aholini majburan turklashtirish siyosatini boshladilar va turkiy boʻlmagan etnik maqsadlar bilan bogʻliq tashkilotlarni taqiqladilar. Anadoluda 400 000 muhojirlar joylashgan edi, bu esa imperiyada musulmonlarning sezilarli ustunligiga olib keldi, garchi XIX asrning oʻrtalarida musulmon boʻlmaganlar uning aholisining qariyb 56 % tashkil qilgan. "Ittihat "turk burjua inqilobiy partiyasi bilan hamkorlikni toʻxtatgach, arman siyosiy partiyalari yana Yevropa davlatlariga yordam soʻrab murojaat qildilar. 1914—yilga kelib, Rossiya Turkiya hukumatidan Turkiya Armanistoniga nisbatan jiddiy imtiyozlar oldi. Koʻp yillik muzokaralardan soʻng, Rossiya boshqa Yevropa kuchlari bilan birgalikda Armaniston viloyatlarida islohotlar oʻtkazish toʻgʻrisida bitim tuzdi, unda oltita arman viloyati va Trebizond shahridan ikkita zona tashkil etilishi koʻzda tutilgan boʻlib, ular vakillari tomonidan nazorat qilinishi kerak edi. Yevropa kuchlari kelishilgan shartnomalar — xususan, Art. Berlin kongressining 61-soni va 1895—yil oktabrda Abdul-Hamid II tomonidan chiqarilgan Armanistonda islohotlar oʻtkazish toʻgʻrisidagi dekret faqat qogʻozda qolib, turk davlatining armanlarga nisbatan munosabatini yanada ogʻirlashtirdi. Bu reja islohot rejasini arman davlatchiligiga qoʻyilgan birinchi qadam va Usmonlilar imperiyasining mavjudligiga tahdid deb bilgan Yosh turk rejimi nazarida arman masalasini yanada ogʻirlashtirdi. Ichki ishlar vaziri va hukmron triumvirat aʼzosi Taʼlat Posho islohot oʻtkazish zaruratining oldini olish maqsadida oltita Sharqiy Anadolu viloyatidan arman aholisini koʻchirish choralarini ishlab chiqa boshladi.

Birinchi jahon urushi. Arman genotsidi
--------------------------------------

### Armanlarni yoʻq qilishni tashkil etish

1908-yilgi Ittixot inqilobidan keyin turklar yangi oʻzlikni topish muammosiga duch keldilar. Imperator Usmonli oʻziga xosligi konstitutsiya bilan buzildi, bu Usmonli imperiyasi aholisining turli guruhlarini huquqlar boʻyicha tenglashtirdi va turklarni imperatorlik maqomidan mahrum qildi. Qolaversa, bu mafkura agressiv panturkizm mafkurasi va islom taʼlimotiga yutqazdi. Oʻz navbatida islom mafkurasi pozitsiyalari qoʻshni shia davlati Forsning mavjudligiga va Ittihat yetakchilarining ateistik dunyoqarashiga putur yetkazdi. Bu tamoyillar turkiyzabon musulmonlar yashaydigan Turon davlatini oʻz ichiga olgan va Turon hududi turkiy etnik guruhning butun doirasini qamrab olishi kerak edi. Turk boʻlmaganlarni nafaqat hokimiyatdan, balki umuman fuqarolik jamiyatidan ham samarali ravishda chetlab oʻtuvchi bu tushuncha armanlar va Usmonli imperiyasining boshqa etnik ozchiliklari uchun nomaqbul edi. Imperiyaning asosiy aholisi uchun eng qulay hisoblangan panturkizm bir necha yillar davomida Ittihatning deyarli barcha rahbarlari tomonidan asosiy mafkura sifatida qabul qilindi. 1912—yil Bolqon urushi paytida armanlarning koʻpchiligi Usmoniylik mafkurasiga moyil boʻlgan va arman askarlari — 8 mingdan ortiq koʻngillilar turk qoʻshinlarida muhim rol oʻynagan. Britaniya elchisining koʻrsatmasiga koʻra, koʻplab arman askarlari alohida jasorat koʻrsatganlar. Oʻz navbatida arman partiyalari Xunchak va Dashnaktsutyun Usmonlilarga qarshi pozitsiyani egalladi. Dashnoqlar vakili Turkiyaga qarshi operatsiyalar uchun Tbilisidagi armanparast otryadlar tashkil qilgan, hnchakistlar vakillari esa Kavkazdagi rus shtab-kvartirasiga harbiy yordam taklif qilganlar .

 1915-yil karikaturasi. Nemis va turk. Yevropaning eng qudratli harbiy qiroli: "Abdul mening sevimli doʻstim! Keling, paktni ratifikatsiya qilaylik. Menga temir yoʻlimni bering va xohlaganingizcha qirgʻin qiling … "
1914-yil 2-avgustda Turkiya Germaniya bilan yashirin shartnoma imzoladi, uning bandlaridan biri Usmonlilar imperiyasining sharqiy chegaralarini Rossiya musulmon xalqlariga olib boradigan yoʻlak yaratish uchun oʻzgartirish edi, bu armanlarning mavjudligini yoʻq qilishni anglatadi.. Bu siyosat 1914-yil 30-oktabrda urushga kirgandan keyin Usmonli hukumati tomonidan ommaga eʼlon qilindi. Murojaatda turk irqining barcha vakillarining „tabiiy" birlashuvi haqidagi bayonot bor edi.

 1 000 000 arman oʻldirilgan yoki quvgʻin qilingan. New York Times, dekabr. 15, 1915-yil
Germaniya bilan shartnoma tuzilgandan soʻng, Usmonli imperiyasi nasroniylarga nisbatan nomutanosib ravishda mulkni rekvizitsiya qilishni boshladi. 1914-yil noyabrda jihod eʼlon qilindi, bu musulmon aholi orasida xristianlarga qarshi shovinizmni kuchaytirdi. Enver va Jemalning buyrugʻi bilan Istanbulning ingliz va fransuz aholisi frontlardagi hujumlarda tirik qalqon sifatida foydalanildi. Dushman hududida yashovchi potentsial isyonkor etnik jamoalardan foydalanish strategiyasi keng tarqaldi: masalan, Turkiya Rossiya musulmonlariga murojaat qilib, ularni jihodga qoʻshilishga undadi, Angliya arab qoʻzgʻolonlarini faol qoʻllab-quvvatladi, Germaniya esa ukrain millatchilarini faol qoʻllab-quvvatladi. Usmonli hukumati Rossiyaning Kavkazortida yashovchi armanlar qoʻzgʻolonini tashkil qilish uchunDashnaktsutyundan foydalanishga urinib koʻrdi, gʻalaba qozongan taqdirda turklar hukmronligi ostida armanlar viloyatini yaratishni vaʼda qildi, ammo Dashnaksutyun vakillari har bir tomonning armanlari qolishi kerakligini taʼkidladilar. Bu rad etishdan gʻazablangan "Maxsus tashkilot "rahbari Bexaiddin Shokir bir qancha dashnoq rahbarlarini qatl etishni buyurdi. Jabhaning narigi tomonida Rossiya imperiyasining tashqi ishlar vaziri Turkiyada qoʻzgʻolonlarni uyushtirish uchun armanlar va kurdlardan foydalanishni taklif qildi. Kavkaz vitse-qiroli Vorontsov-Dashkov armanlarni Rossiyani qoʻllab-quvvatlashga chaqirdi va Rossiya Turkiyaning arman viloyatlarini muxtoriyat qilish rejasiga rioya qilishiga vaʼda berdi, ammo bu vaʼdalar qasddan qilingan yolgʻon edi: aholi, yuqori rahbariyat. imperiya arman millatchiligi bilan shugʻullanishni istamay, bu istiqbolni umuman maʼqullamadi. Shuning uchun rus qoʻshinlarining Anadoluga chuqur kirib borishi faqat harbiy mulohazalar bilan oqlangan darajada sodir boʻldi; Tashqi ishlar vaziri S. D. Sazonov, Britaniya elchisi Byukenanning soʻzlariga koʻra, ruslarning „Arzirum gʻarbida iloji boricha kamroq yerni egallash" niyatini bildirgan. Vorontsov-Dashkov rejasi Kavkazda, Turk Armanistonida va Forsda Rossiya boshchiligidagi arman otryadlarini yaratishni nazarda tutgan edi. 1878-yilda Rossiya tomonidan Turkiyadan tortib olingan va Turkiyadan qochgan armanlardan iborat beshta batalon tuzildi. Chegaraning narigi tomonidagi armanlar qoʻzgʻolon koʻtaradi degan umidda Turkiya bilan chegaraga arman boʻlinmalari joylashtirildi. Turkiya tomonidan qoʻzgʻolon koʻtargan Kavkaz musulmonlari orasida ham xuddi shunday oʻz-oʻzini tashkil qilish sodir boʻldi. Armanlar va turklar oʻrtasida toʻqnashuvlar, masalan, Vandagi telegraf liniyasida sabotaj va Bitlisda 1914—-yil oxiri 1915-yil boshida toʻqnashuvlar boʻlgan. Armanlarning asosiy aholisi Usmonlilarga qarshi siyosatni qoʻllab-quvvatlamadi.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |

Yashirin turk-german harbiy shartnomasi tuzilganidan bir necha soat oʻtgach, Ittixat umumiy safarbarlik eʼlon qildi, buning natijasida deyarli barcha mehnatga layoqatli arman erkaklari armiyaga chaqirildi. Birinchi jahon urushiga kirganidan koʻp oʻtmay, Usmonli imperiyasi bir necha jabhada jangovar harakatlarga kirishdi. Usmonli qoʻshinlarining Rossiya va Fors hududiga bostirib kirishi armanlarga qarshi qatagʻon maydonini oshirdi: 1914-yil noyabrdan 1915-yil aprelgacha 4-5 ming arman qishloqlari talon-toroj qilindi va jami 27 000 arman va koʻplab ossuriyaliklar oʻldirildi.

Sharqiy jabhada Enver qoʻshinlari 1915-yil yanvar oyida Sariqamish yaqinida rus qoʻshinidan ayovsiz magʻlubiyatga uchradi. Natijada Usmonli qoʻshini Tabriz va Xoydan ortga surildi. Rus armiyasining gʻalabasiga asosan Rossiya imperiyasida yashayotgan armanlar orasidan arman koʻngillilarining harakatlari yordam berdi.

Enver, Konya arxiyepiskopiga maktub yoʻllab, Sarykamysh operatsiyasi paytida turk armanlariga sodiqliklari uchun ochiqchasiga minnatdorchilik bildirdi. Enver maktubida oʻz hayotini Sivaslik arman zobitiga tiqilinch paytida uni jang maydonidan olib chiqqan dan qarzdor ekanligini aytdi. Erzurumdan Konstantinopolga ketayotib, u ham turk armanlariga „Usmonlilar hukumatiga toʻliq sodiqliklari" uchun minnatdorchilik bildirdi. Konstantinopolda esa Enver gazeta noshiri Tanin va Usmonli parlamenti vitse-prezidentiga magʻlubiyat armanlarning xiyonati natijasi boʻlganini va armanlarni sharqiy viloyatlardan deportatsiya qilish vaqti kelganini aytdi. Asaturyan Enverning mavqeining bu oʻzgarishini uning obroʻ eʼtiborini saqlab qolish va magʻlubiyatini oqlash harakati bilan bogʻladi. Fevral oyida Usmonli armanlariga qarshi favqulodda choralar koʻrildi. Qurolsizlanish, guvohlarning soʻzlariga koʻra, arman askarlarini vahshiylarcha oʻldirish, ularning tomogʻi kesilgan yoki tiriklayin koʻmilganligi haqida aytilgan.

AQShning Turkiyadagi elchisi Genri Morgentau bu qurolsizlanishni armanlarni yoʻq qilishning debochasi deb taʼrifladi. Baʼzi shaharlarda rasmiylar ommaviy qatagʻonlar bilan tahdid qilishdi, shuningdek, armanlar hukumat tomonidan belgilangan miqdordagi qurollarni yigʻib olmaguncha, yuzlab odamlarni qamoqxonalarda garovda ushlab turishdi. Armanlarni qurolsizlantirish shafqatsiz qiynoqlar bilan boʻlib oʻtdi.

### Armanlarni deportatsiya qilishni tashkil etish

 Ichki ishlar vazirligining 1915—yil 24—apreldagi Istanbul arman ziyolilarining hibsga olinishi va surgun qilinganligi haqidagi hujjati.
Armanlarning qurolsizlanishi Usmonli imperiyasining arman aholisiga qarshi muntazam qiynoqlar oʻtkazishga imkon berdi, bu armanlarni sahroga quvib chiqarishdan iborat boʻlib, u yerda ular talonchilar guruhlari yoki ochlik va tashnalikdan oʻlishga mahkum edi. Deportatsiyalar imperiyaning deyarli barcha asosiy markazlaridan armanlar tomonidan amalga oshirilgan, nafaqat harbiy harakatlardan jabrlangan chegara hududlaridan. Genotsid tashkilotchilari sharqiy viloyatlarni imperiyaning arman aholisidan toʻliq tozalash, shu jumladan armanlar bu viloyatlarda eng kam aholi soni tufayli muxtoriyatga daʼvo qila olmasligini oʻz oldilariga qoʻygan edilar.

Hukumat dastlab sogʻlom odamlarni yigʻib, ularga xayrixoh hukumat harbiy zaruratdan kelib chiqib, armanlarni yangi uylarga koʻchirishga tayyorgarlik koʻrayotganini eʼlon qildi. Yigʻilgan odamlar qamoqqa tashlandi, keyin esa shahar tashqarisiga tashlab, kimsasiz joylarga olib borildi va oʻqotar qurollar va sovuq qurollar yordamida yoʻq qilindi. Keyin keksalar, ayollar va bolalar yigʻilib, ularni koʻchirish kerakligi haqida xabar berishdi. Davom eta olmaganlar oʻldirildi; hatto homilador ayollar uchun ham istisno qilinmadi. Jandarmlar imkon qadar uzoq yoʻllarni tanladilar yoki odamlarni chanqoqlikdan yoki ochlikdan vafot etguniga qadar xuddi shu yoʻl boʻylab orqaga qaytishga majbur qilishdi. Bu esa arman millatining yoq qilib yuborilishi borasida katta qirgʻinlardan yana biri edi.

Deportatsiyaning birinchi bosqichi 1915-yil aprel oyi boshida armanlar Zeytun va Dörtyolning quvilishi bilan boshlandi. 24-aprelda Istanbulning arman elitasi hibsga olinib, deportatsiya qilindi, Aleksandretta va Adananing arman aholisi ham deportatsiya qilindi. 9-may kuni Usmonli imperiyasi hukumati Sharqiy Anadolu armanlarini aholi zich joylashgan hududlaridan quvib chiqarishga qaror qildi. Deportatsiya qilingan armanlar rus armiyasi bilan hamkorlik qilishi mumkinligidan qoʻrqib, deportatsiya janubga oʻtkazilishi kerak edi, ammo urush davridagi tartibsizliklarda bu buyruq bajarilmadi.Van qoʻzgʻolonidan keyin departatsiyaning 4-bosqichi boshlandi.

Taloat 1915-yil 26-mayda tinchlik davrida hukumatga qarshi chiqqanlarga qarshi kurashga bagʻishlangan „Deportatsiya qonuni"ni kiritdi. Qonun 1915-yil 30-mayda Majlis tomonidan tasdiqlangan. Garchi u yerda armanlar haqida soʻz yuritilmagan boʻlsa-da, qonun ular haqida yozilgani aniq edi. 1915-yil 21-iyunda soʻnggi deportatsiya akti paytida Taloat Usmonli imperiyasining sharqiy mintaqasining oʻnta viloyatida istiqomat qilgan „barcha armanlar"ni, davlatga foydali deb topilganlardan tashqari, deportatsiya qilishni buyurdi. Deportatsiya uch tamoyil asosida amalga oshirildi: 1) „oʻn foizlik tamoyil", unga koʻra, armanlar mintaqadagi musulmonlarning 10 foizidan oshmasligi kerak, 2) surgun qilinganlarning uylari soni elliktadan oshmasligi kerak; 3) deportatsiya qilinganlarga oʻz manzillarini oʻzgartirish taqiqlangan. Armanlarga oʻz maktablarini ochish taqiqlangan, arman qishloqlari bir-biridan kamida besh soat uzoqlikda boʻlishi kerak edi. Izmirning arman aholisini armanlarning quvgʻin qilinishi shahardagi savdoga halokatli zarba berishiga ishongan hokim Rahmi Bey tomonidan qutqarildi. 5-iyulda deportatsiya chegaralari yana gʻarbiy viloyatlar (Anqara, Eskishehir), Kirkuk, Mosul, Furot vodiysi va boshqalarni oʻz ichiga olgan holda kengaytirildi. 1915-yil 13-iyulda Taloat deportatsiya qilish uchun amalga oshirilganligini aytdi. „Arman masalasining yakuniy yechimi" aslida Usmonlilar imperiyasidagi armanlar muammosini bartaraf etishni anglatardi edi.

### Birinchi deportatsiyalar

1915—yil mart oyining oʻrtalarida ingliz-fransuz qoʻshinlari Dardanelga hujum qilishdi. Istanbulda poytaxtning Eskishehirga koʻchirilishi va mahalliy aholini evakuatsiya qilish uchun tayyorgarlik boshlandi. Armanlarning ittifoqchilarga qoʻshilishidan choʻchigan Usmonli imperiyasi hukumati butun arman aholisini Istanbul va Eskishehir oʻrtasida deportatsiya qilishni maqsad qilgan edi. „Ichki dushman" „tashqi dushman"dan kam xavfli emasligini taʼkidlagan Shokirga kengaytirilgan vakolatlar berildi. Mart oyining oxiri — aprel oyi boshida „Maxsus tashkilot" Erzurumda armanlarni qirgʻin qilishni uyushtirishga urinib koʻrdi va Ittihatning eng radikal emissarlarini, jumladan Reshid Beyni (turkcha: *Reşit Bey*), Diyarbakirda hibsga olish va qiynoqlar kabi oʻta shafqatsiz usullar bilan qurol qidirgan va keyin armanlarning eng fanatik qotillaridan biriga aylangan. Taner Akcam armanlarni umumiy deportatsiya qilish toʻgʻrisidagi qaror mart oyida qabul qilingan, degan versiyani ifoda etdi.

Yosh turklarning deportatsiyalar armanlarning Sharqiy jabhadagi xiyonatiga javob ekanligi haqidagi daʼvolariga qaramay, armanlarning birinchi deportatsiyasi Djemal boshchiligida Sharqiy frontga tutashgan hududlarda emas, balki Anadolu markazi (Kilikiya) Suriyaga. armanlardan olib borilgan. Aholisi asrlar davomida qisman mustaqillikka erishgan va turk hukumati bilan toʻqnash kelgan Zeytun shahridan 8-aprel kuni armanlarni deportatsiya qilish boshlandi. Asos sifatida, Zeytun armanlari va Rossiya harbiy shtab-kvartirasi oʻrtasida mavjud boʻlgan yashirin kelishuv haqida maʼlumot berilgan, ammo Zeytun armanlari hech qanday dushmanlik harakatlarini amalga oshirmaganlar.

 Armanistonlik qochqinlar Dayr-az-Zor kontslageridagi oʻlik ot jasadini yemoqda.
### Armanlar ustida tibbiy tajribalar

 Arman bolalari
Biologik asoslash Usmonli armanlarini yoʻq qilish uchun asoslardan biri sifatida ishlatilgan. Armanlarni „xavfli mikroblar" deb atashgan, ularga musulmonlarga qaraganda pastroq maqom berilgan. Bu siyosatning asosiy targʻibotchisi Diyarbakir hokimi doktor Mehmet Reshid boʻlib, deportatsiya qilinganlarning oyoqlariga taqa mixlashni birinchi boʻlib buyurgan. Reshid, shuningdek, Masihning xochga mixlanishiga taqlid qilib, armanlarning xochga mixlanishi bilan shugʻullangan.

Qabul qilinadigan yashash sharoitlari va dori-darmonlarning yoʻqligi turk armiyasida har oʻninchi askarning hayotiga zomin boʻlgan epidemiyalarning tarqalishiga olib keldi. Uchinchi armiya shifokori Tevfik Saglam buyrugʻi bilan, Erzinjon markaziy kasalxonasida tifga qarshi emlashni ishlab chiqish uchun arman askarlari va harbiy maktab kursantlari ustida tajribalar oʻtkazildi, ularning aksariyati vafot etdi. Bilvosita dalillar bu tajribalarda ishtirok etish va Behaeddin Shokirga ishora qiladi. Tajribalar bevosita Istanbul tibbiyot fakulteti professori Hamdi Suat Aknar tomonidan amalga oshirild, tif bilan kasallangan qon bilan kasallangan bemorlarga ukol qilgan.

Bugungi kunda Turkiyada Hamdi Suat turk bakteriologiyasining asoschisi hisoblanadi va Istanbuldagi yodgorlik uy-muzeyi unga bagʻishlangan. Uning tajribalari Usmonli qurolli kuchlarining bosh sanitariya inspektori Sulaymon Numan (tur turkcha: *Süleyman Numan*). Tajribalar Turkiyadagi nemis shifokorlari bilan bir qatorda bir qancha turkiyalik shifokorlarning noroziligiga sabab boʻldi. Ulardan biri Jemal Haydar Tajribalarda shaxsan ishtirok etgan Jemal Haydar 1918-yilda Ichki ishlar vaziriga yozgan ochiq xatida ularni „varvarlik" va „ilmiy jinoyatlar" deb taʼriflagan. Haydarni Erzinjon Qizil Yarim Oy kasalxonasi bosh shifokori doktor Salohiddin qoʻllab-quvvatlab, tibbiy tajribalarni tashkil qilish va oʻtkazish uchun masʼullarni topishda hukumatga yordam taklif qildi. Mudofaa vazirligi bu ayblovlarni rad etdi, lekin Haydar va Salohiddin koʻrsatuvni tasdiqladi. Haydar tibbiy tajribalar natijasida yuzlab armanlarning oʻldirilganini yana bir bor takrorladi va Salohiddin, jim turishi uchun bosim ostida boʻlganini daʼvo qildi..

1919-yilgi harbiy tribunal tomonidan olib borilgan tergov natijasida Trebizond sanitariya-gigiyena xizmati va sogʻliqni saqlash boshqarmasi boshligʻi Ali Seib tomonidan arman bolalari va homilador ayollarning zaharlanishi faktlari aniqlandi. Zaharni olishdan bosh tortganlar uni olishga majbur boʻlgan yoki dengizga choʻkib ketgan. Mesopotamiya lagerlariga yetib kelgan armanlarning deportatsiyasidan omon qolgan Seib ularni oʻldiradigan morfin yoki zaharli moddalar bilan inʼfektsiya qilish orqali oʻldirdi. Fransiya va turk guvohlari kasalxonalar va maktablarda bolalar zaharlanganini tasdiqladi. Seib bugʻ hammomlaridan ham foydalangan, unda bolalar qizib ketgan bugʻ bilan oʻldirilgan. .

### Armanlarni himoya qilish

Antioxiyadan uncha uzoq boʻlmagan Musa-Dag togʻi hududida yashovchi arman aholisi vayronagarchilikni kutgan holda, 1915-yil iyul oyida hokimiyatdan togʻlarga qochib ketishdi va u yerda yetti hafta davomida Usmonli qoʻshinlarining hujumlarini qaytargan holda muvaffaqiyatli mudofaa uyushtirishdi. Taxminan 4000 kishi Fransiya harbiy kemasi tomonidan qutqarilib, Port Saidga olib ketildi. Himoyachilarning bir qismi keyinchalik Fransiyaning-arman legioniga qoʻshildi va ayniqsa 1918-yilda Ararda turklarga qarshi jangda oʻzini koʻrsatdi.

Urfa, Mush, Sasun va Vanda ham yirik uyushgan qarshiliklar boʻlganligi haqida maʼlumotlar mavjud.

### Turklar va nemislarning armanlarni yoʻq qilishga qarshi chiqishlari

Musulmonlarning armanlarga yordamini oʻrganish qiyin, armanlarga yordam koʻp hollarda oʻlim bilan jazolangan va shunga mos ravishda yashiringanlar. Shunga qaramay, turk oilalari tomonidan arman bolalarini qutqarishning koʻplab holatlari, shuningdek, arman aholisini oʻldirishda ishtirok etishdan bosh tortgan Usmonli amaldorlarining noroziliklari maʼlum edi. Armanlarning deportatsiyasiga Aleppo shahri rahbari Mehmed Jelal-bey qarshi chiqdi va armanlar oʻzlarini himoya qilishlarini va yashash huquqi har qanday shaxsning tabiiy huquqi ekanligini taʼkidlab, armanlarga qarshi har qanday repressiyalarni taqiqlashini aytdi. Der-Zor choʻlidagi kontslager qoʻmondoni, armanlarning ogʻir ahvolini yengillashtirishga harakat qilgan Ali Sued Bey lavozimidan chetlashtirildi va armanlarga nisbatan oʻta shafqatsizlik koʻrsatgan Zeki Bey esa oʻz oʻrniga qoʻyildi. Yosh turklar yetakchilaridan biri Jemal Posho oʻz xotiralarida armanlarga qarshi jinoyatlardan dahshatga tushganini va ularning taqdirini yumshatishga harakat qilganini yozgan.

|  |  |  |  |  |
| Oʻldirilgan armanlarning qoldiqlari (fotosurat 1918—yilda chop etilganAQSh elchisi Genri Morgentau kitobida |  | Halabda armanlar qirgʻin qilinishi | Armanlar kolonnasi harakatlanmoqda |  |

### Arman aholisini yoʻq qilishning asosiy hududlari xaritasi. Kontslagerlar

### Jabrlanganlar soni

 Qorda qolgan arman yetim bolalari boshpanaga qabul qilish uchun navbat kutishmoqda. Surat muallifi A.Vegner
 Un qoplaridan tikilgan arman qochqin bolalarining kiyimlari
Qurbonlar sonini baholashga taʼsir qiluvchi parametr — bu genotsidning davomiyligi sifatida qabul qilinadigan vaqt davri: zamonaviy hisob-kitoblar toʻliq boʻlmagan 1915-yil va 1915-yildan 1923-yilgacha boʻlgan davr orasida oʻzgarib turadi.

1915-yil 28-sentyabrda Diyorbekir gubernatori Reshid bey Talatga yoʻllagan telegrammasida 120 000 armanni hududdan quvib chiqarganini maʼlum qilgan, rasmiy Usmonli statistikasi esa ularning deyarli yarmini koʻrsatgan. 1918-yilda Usmonlilar Kavkazortiga bostirib kirishi paytida 50 dan 100 minggacha armanlar oʻldirilgan. „Germaniya yordam uyushmasi" dan deportatsiya qilinganlar sonini 1 400 000 kishi, tirik qolganlarni esa 250 000 kishi deb hisoblagan. 1915-yil 20-dekabrda Germaniyaning Aleppodagi konsuli Ryosler Reyx kansleriga 2,5 millionlik arman aholisining umumiy hisobiga koʻra, 800 000 kishining oʻlimi ehtimoli juda katta va bundan ham yuqori boʻlishi mumkinligini maʼlum qildi.

 Turkiyadagi oʻzgartirilgan arman joy nomlari xaritasi

Yuridik tomoni
--------------

### Xalqaro huquqiy tan olish

 Armanlarning qirgʻinini genotsid deb rasman tan olgan davlatlar xaritasi. Ochiq yashil rang genotsid viloyatlar yoki munitsipalitetlar darajasida tan olingan shtatlarni bildiradi.
### Kompensatsiya

2000-yilda Kaliforniya Kongressi 1915-yilda oʻldirilgan armanlarning merosxoʻrlarining tegishli sugʻurta kompaniyalaridan tovon olish huquqini tan olgan qonunni qabul qildi. 2003-yilda New York Life sugʻurta kompaniyasi 1915-yilgi arman qotilliklari qurbonlarining qarindoshlariga tovon toʻlashni boshladi (tovonning umumiy miqdori taxminan 20 million dollarni tashkil qiladi). Biroq, 2009-yil avgust oyida AQShning Kaliforniya apellyatsiya sudi armanlarning qarindoshlariga sugʻurta tovonini toʻlash toʻgʻrisidagi qonunni bekor qilishga qaror qildi. Sudya Devid Tompson armanlarning ularga sugʻurta toʻlash haqidagi daʼvolari asossiz, chunki „bu voqealarning barchasi AQShdan minglab mil uzoqlikda sodir boʻlgan, shuning uchun Kaliforniya shtati bu odamlar oldida hech qanday javobgarlikni oʻz zimmasiga olmaydi" va „AQSh federal hukumati arman genotsidini tan olish toʻgʻrisida qaror qabul qilmadi" deb izohlab bergan.

Fransiyaning Aksa sugʻurta kompaniyasi qurbonlarning merosxoʻrlariga tovon 17,5 million dollar toʻlashga vaʼda bergan.

### Qurbonlarni xotirlash kuni

 2009-yil 24-aprelda Yerevanda armanlar genotsidi yodgorlik majmuasi.

Yodgorliklar
------------

* Qirq shahidlar soboridagi arman genotsidi yodgorligi, Halab, Suriya (1989).
* Samara viloyati, Syzran shahridagi Xachkar „Arman genotsidining 100 yilligi toʻgʻrisida". Daryo porti hududida (2015).

Yana qarang
-----------

* Xolokost
* Ruandadagi genotsid

Manbalar
--------

1. ↑  "Armenian Genocide and Genocide Encyclopedias", Alan Whitehorn // The Armenian Genocide. The Essential Reference Guide (Alan Whitehorn, Editor). ABC-CLIO, 2015. „Quite significantly, all of the genocide encyclopedias together show that the Armenian Genocide constitutes an important case study that is included in each and every genocide encyclopedia from the first to the most recent. This reflects academic consensus among genocide scholars that the mass deportations and killings of Armenians constitute genocide. These important scholarly reference works thus provide significant academic documentation that can serve to repudiate the Turkish stateʼs repeated polemical denials of the Armenian Genocide."
2. 1 2 3 4 5  Bournoutian 1994. sfn error: no target: CITEREFBournoutian1994 (help)
3. ↑  Саркисян 1995. sfn error: no target: CITEREFСаркисян1995 (help)
4. 1 2 3 4 5 6  Роган 2018. sfn error: no target: CITEREFРоган2018 (help)
5. 1 2  Akçam 2007. sfn error: no target: CITEREFAkçam2007 (help)
6. ↑  Ronald Grigor Suny „Eastern Armenians under tsarist rule",*. The Armenian People from Ancient to Modern Times*. Palgrave Macmillan, 1997 — 136 bet. ISBN 0312101686.
7. 1 2  Dadrian 2005. sfn error: no target: CITEREFDadrian2005 (help)
8. ↑  Айрапетов О. Р.*. Участие Российской империи в Первой мировой войне (1914–1917). 1915 год. Апогей*. М.: Кучково поле, 2014 — 173 bet. ISBN 978-5-9950-0420-2.
9. ↑  А. В. Гадло „Армяне",*. Этнография народов Средней Азии и Закавказья: традиционная культура*. Изд-во Санкт-Петербургского университета, 1998 — 64 bet.
10. ↑  George A. Bournoutian „Eastern Armenia from the 17th Century to the Russian Annexation",*. The Armenian People from Ancient to Modern Times*. Palgrave Macmillan, 1997 — 94 bet. ISBN 0312101686.
11. ↑
12. ↑  Dickran Kouymjian[en]*.*  — 1—50 bet. ISBN 0312101686.
13. ↑  Payaslian 2008. sfn error: no target: CITEREFPayaslian2008 (help)
14. ↑  Н. А. Кузнецова*. "Иран в первой половине XIX века"*. Москва: Наука, 1983 — 173 bet.
15. ↑  Barishnikov V. N. (otv. red.), AKADYeMIChYeSKIY SLOVAR TYeORII I ISTORII IMPYeRIY — SPb.: Izdatelstvo Sankt-Peterburgskogo gosudarstvennogo universiteta, 2012. — 728 s.
16. ↑  Sunny 2016. sfn error: no target: CITEREFSunny2016 (help)
17. ↑  Akcam, Taner, „Armenien und der Völkermord: Die Istanbuler Prozesse und die türkische Nationalbewegung". Hamburg: Hamburger Edition, 1996. P.59

Adabiyotlar
-----------

### Kitoblar

* Джованни Гуайта*. Крик с Арарата. Армин Вегнер и геноцид армян*, 4000 экз, Юнистрой СК, 2005. ISBN 5-98789-025-3.
* Дживелегов А. К.*. Турция и Армянский вопрос*. ISBN 978-5-8084-1893-6.
* „Дипломатический архив",*Будущее устройство Армении. По официальным данным. Третья оранжевая книга*. Пг.: Освобождение, 1915.  Takje dostupna dlya skachivaniya na cayte NEB
* Тунян В. Г.*. Армянский вопрос в русской печати: 1900—1917 гг*.
* Зелёный А.С.*. Карта распределения армянского населения в Турецкой Армении и Курдистане с пояснительною запискою*. М.: Книга по требованию (репринт "Воен. тип", 1895 год), 2012. ISBN 978-545815573.  Tak je dostupno na sayte NEB
* В.Д. Камынин, А.В. Атанесян, А.В. Лямзин, С.В. Аствацатуров*. 100-летие Геноцида армян в Османской империи: уроки истории. Сборник статей по материалам международной научно-практической конференции 20 апреля 2015 г. в Уральском федеральном университете*. ЕГУ, 2016. ISBN 978-5-8084-2108-0.
* Дж. С. Киракосян*. Младотурки перед судом истории*, 50000 экз, Ер.: Айастан, 1989.

* Akçam T. From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide. — Zed Books Ltd[en], 2004. — 273 p. — ISBN 1842775278, ISBN 9781842775271.
* Akçam T.*. A Shameful Act: The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility(ingl.)*. ISBN 1466832126.
* Taner Akçam*. The Young Turks' Crime against Humanity: The Armenian Genocide and Ethnic Cleansing in the Ottoman Empire*. Princeton & Oxford: Princeton University Press, 2012. ISBN 9781400841844.
* Munsell E. Bliss F. E. W. Turkey and the Armenian Atrocities: A Reign of Terror from Tartar Huts to Constantinople Palaces. — Edgewood Publishing Company, 1896. — 590 p.
* Hovannisian R. G. The Armenian genocide: history, politics, ethics. — Palgrave Macmillan, 1992. — 362 p. — ISBN 0312048475, ISBN 9780312048471.
* Ronald Grigor Suny. Looking toward Ararat: Armenia in modern history. — Indiana University Press, 1993. — 289 p. — ISBN 0253207738.
* Melson R. Revolution and Genocide: On the Origins of the Armenian Genocide and the Holocaust. — University of Chicago Press, 1996. — 386 p. — ISBN 0226519910, ISBN 9780226519913.
* Hovannisian R. G. Remembrance and denial: The Case of the Armenian Genocide. — Wayne State University Press, 1998. — 328 p. — ISBN 0-8143-2777-X, ISBN 978-0-8143-2777-7.
* Lord Kinross. Rassvet i upadok Osmanskoy imperii = Lord Kinross. The Ottoman Centuries. The Rise and Fall of the Turkish Empire. — 1. — M.: Kron-press, 1999. — 696 s. — ISBN 5-232-00732-7.
* „Armenia",*The Oxford Encyclopedia of Economic History.*. NY: Oxford University Press, 2003. ISBN 9780195105070.
* Charny I. W. Encyclopedia of genocide. — Santa Barbara, California: ABC-CLIO, 1999. — 718 p. — ISBN 9780874369281.
* Bryce J. Toynbee A. J. Sarafian A.[en]. The treatment of Armenians in the Ottoman Empire, 1915-1916: documents presented to Viscount Grey of Falloden by Viscount Bryce. — Gomidas Institute[en], 2000. — 667 p. — ISBN 0953519155, ISBN 9780953519156.
* Samuel Totten, Steven L. Jacobs. Pioneers of genocide studies. — Transaction Publishers, 2002. — 617 p. — ISBN 0765801515.
* Winter J.[en]. America and the Armenian Genocide of 1915. — Cambridge University Press, 2003. — Vol. 15. — 317 p. — (Studies in the social and cultural history of modern warfare). — ISBN 0521829585, ISBN 9780521829588.
* Dadrian V. N. The history of the Armenian genocide: ethnic conflict from the Balkans to Anatolia to the Caucasus. — Berghahn Books[en], 2004. — 460 p. — ISBN 1571816666, ISBN 9781571816665.
* Hovannisian R. G. The Armenian People from Ancient to Modern Times. — Palgrave Macmillan, 1997. — Vol. II. Foreign Dominion to Statehood: The Fifteenth Century to the Twentieth Century. — 493 p. — ISBN 0312101686, ISBN 9780312101688.
* George A. Bournoutian „Armenian",*. An Ethnohistorical Dictionary of the Russian and Soviet Empires*. Westport, Conn.: Greenwood press, 1994. ISBN 9780313274978.
* Auron Y. The Banality of Denial: Israel and the Armenian Genocide. — Transaction Publishers[en], 2004. — 338 p. — ISBN 076580834X, ISBN 9780765808349.
* Akçam T. From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide. — Zed Books Ltd[en], 2004. — 273 p. — ISBN 1842775278, ISBN 9781842775271.
* Totten S.[en], Parsons W. S. Charny I. W. A century of genocide: critical essays and eyewitness accounts. — 2nd ed.. — Routledge, 2004. — 507 p. — ISBN 0415944295, ISBN 0415944309.
* Bloxham D. The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians. — Oxford University Press, 2005. — 329 p. — ISBN 0199273561, ISBN 9780199273560.
* Shelton D. L. Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity. — Macmillan Reference[en], 2005. — 1458 p. — ISBN 0028658485, ISBN 9780028658483.
* Kireev N. G. Istoriya Tursii XX vek. — Kraft+, IV RAN, 2007. — 609 p. — ISBN 978-5-89282-292-3.
* Hovannisian R. G. The Armenian genocide: cultural and ethical legacies. — Transaction Publishers[en], 2007. — 449 p. — ISBN 1412806194, ISBN 9781412806190.
* Totten S.[en], Bartrop P. R.[en], Jacobs S. L.[en]. Dictionary of Genocide. — Greenwood Press, 2008. — 534 p. — ISBN 0-31332-967-2, ISBN 978-0-31332-967-8.
* David Bruce MacDonald[en]. Identity Politics in the Age of Genocide. The Holocaust and historical representation. — Routledge, 2008. — 261 p. — ISBN 0415430615, ISBN 9780415430616.
* Suny R. G. Göçek F. M. Naimark N. M. A Question of Genocide: Armenians and Turks at the End of the Ottoman Empire. — Oxford University Press, 2011. — 465 p. — ISBN 9780195393743.
* Kévorkian R.[en]. The Armenian Genocide: A Complete History. — I.B.Tauris, 2011. — 1008 p. — ISBN 1848855613, ISBN 9781848855618.
	+ Kevorkyan R.[en]. Genotsid armyan: Polnaya istoriya = Raymond Kévorkian. The Armenian Genocide: A Complete History. — Aniv, Yauza-katalog, 2015. — 912 p. — ISBN 978-5-906716-36-1.
* Eugene Rogan*. The Fall of the Ottomans The Great War in the Middle East*. Basic Books, 2015. ISBN 978-0-465-02307-3. 
	+ Юджин Роган*. Падение Османской империи. Первая мировая война на Ближнем Востоке, 1914–1920 гг*. М.: Альпина Нон-фикшн, 2018. ISBN 978-5-91671-762-4.
* Simon Payaslian[en]*.*. ISBN 9780230608580.

### Maqolalar

* *Идея автономного строя в Турецкой Армении под протекторатом России*.
* *Трагедия армян-беженцев*.
* *К вопросу о геноциде армянского народа в Турции и Закавказье XIX—ХХ вв*. .
* *Дети как жертвы геноцида: пример армян*. .
* *Raymond Kevorkyan.* Logika nenavisti ne izjita. Ogonyok № 15, 20-aprelya 2015.
* *Армянский вопрос и Россия в 1912—1914 гг.*. .
* *Причины Геноцида армян*. .

* Astourian, Stephan. The Armenian Genocide: An Interpretation : [angl.] // The History Teacher : j.. — Society for the History of Education, 1990. — Vol. 23, № 2 (February). — P. 111—160. — ISSN 0018-2745. — doi:10.2307/494919. — JSTOR 494919.
* Vahakn N. Dadrian. The Armenian Genocide: an interpretation (angl.) // America and the Armenian Genocide of 1915 / Winter Jay[en]. — Cambridge University Press, 2003. — P. 52—100. — ISBN 0521829585.
* Vahakn N. Dadrian. Armenians in Ottoman Turkey and the Armenian Genocide (angl.) // Dinah L. Shelton. Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity. Vol. 1 (A—H). — Macmillan Reference, 2005. — P. 67—76. — ISBN 0-02-865992-9.
* Suny R. G. Dialogue on Genocide: Efforts by Armenian and Turkish Scholars to Understand the Deportations and Massacres of Armenians During World War I (angl.) // Ab imperio. — 2004. — No. 4. — P. 79—86.
* Ronald G.Suny. „They Can Live in the Desert but Nowhere Else": Explaining the Armenian Genocide One Hundred Years Later (angl.). — Juniata College, Pennsylvania: Juniata Voices, 2016. — P. 208—229.
* Deringil S.[en]. „The Armenian Question Is Finally Closed": Mass Conversions of Armenians in Anatolia during the Hamidian Massacres of 1895-1897 // Comparative Studies in Society and History[en]. — Society for the Comparative Study of Society and History, 2009. — Vol. 51, № 2. — P. 344−371.

### Badiiy adabiyot

* Верфель, Франц*. Сорок дней Муса-Дага. Роман*. СПб.: Симпозиум, 2010. ISBN 978-5-89091-437-8.

Havolalar
---------

* Arman genotsidi muzey-institutining rasmiy sayti (Yerevan, Tsitsernakaberd) (foto toʻplami)(ingl.) ) (qoʻl. )(turk.) )
* [ current-page:1 ] /documents/IAGSAarmenian%20Genocide%20Resolution%20\_0.pdf Genotsid olimlari xalqaro assotsiatsiyasi
* Arman genotsidining 100 yilligiga bagʻishlangan rasmiy veb-sayt
* Turkiyadagi arman genotsidi — tarix, hujjatlar, guvohliklar, fotosuratlar, xaritalar.
* Arman milliy instituti (ANI)(ingl.) )
* Amerika Arman milliy qoʻmitasi(ingl.) )
* Arman genotsidi(ingl.) )
* Arman genotsidining 100 yilligiga bagʻishlangan rasmiy veb-sayt (rus. )
* *Pavel Polyan*. 1915-yil. Usmonli imperiyasida arman genotsidi. „Moskva aks-sadosi" da „Inqilob bahosi" dasturi. 2016-yil 1-may
* Кавказский фронт 1914-1915 гг. Геноцид армян турками 1915. Лекция Б.Г. Кипниса YouTubeda