**Jungʻorlar genotsidi** (xitoycha: 準噶爾滅族; lit. 'jungʻor qabilasining yoʻq qilinishi') – Moʻgʻul jungʻor xalqining Sin sulolasi tomonidan ommaviy qirgʻin qilinishi. Sinlar birinchi marta Amursana koʻmagida Jungʻor xonligini zabt etganidan soʻng, 1755-yilda jungʻorlar rahbari Amursana boshchiligida Sin hukmronligiga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolon tufayli imperator Syanlun genotsid oʻtkazishga buyruq berdi. Genotsid jungʻor hukmronligiga qarshi isyon koʻtargan turkiy aholi (hozirgi uygʻurlar) qoʻllab-quvvatlagan Sin armiyasining manjur generallari tomonidan amalga oshirilgan.

Jungʻor xonligi XVII asr boshlarida vujudga kelgan bir necha tibet buddist oyrat moʻgʻul qabilalarining konfederatsiyasi va Osiyodagi soʻnggi yirik koʻchmanchilar imperiyasi edi. Baʼzi olimlarning hisob-kitoblariga koʻra, 1755—1757-yillarda Sin istilosi paytida yoki undan keyin jungʻor aholisining qariyb 80 foizi yoki taxminan 500 000 dan 800 000 gacha odam urush va kasalliklar natijasida oʻldirilgan. Jungriyaning tub aholisi qirib tashlangach, Sin hukumati hududda aholini koʻpaytirish uchun Manjur aholisi bilan birga Xan, Xuey, Uygʻur va Xibe xalqlarini Jungriyadagi boʻsh hududlarga joylashtirdi.

Sinning jungʻorlarni bosib olishi
---------------------------------

### Kelib chiqishi

Asosiy maqola: Jungʻor—Sin urushi va Jungʻorlarning Oltishahrni zabt etishi
 Jungʻorlar rahbari Amursana
Sin sulolasi Jungʻor—Sin urushida jungʻorlarga qarshi urushga kirishdi. Jungʻorlar Buyuk Xitoy devorining gʻarbiy qismidan hozirgi Sharqiy Qozogʻiston va Shimoliy Qirgʻizistondan janubiy Sibirgacha boʻlgan hududda (ularning aksariyati hozirgi Shinjonda joylashgan) yashagan. Ular XVII asr boshidan XVIII asr oʻrtalarigacha Xitoyga tahdid solgan soʻnggi koʻchmanchi imperiya edi.

Bu davrda mahalliy jungʻor xalqlarida porox qurollarini ishlab chiqarish jarayoni takomillashib, Markaziy Yevroosiyoda „harbiy inqilob"ning mahalliy koʻrinishi kashshofi boʻlishdi. Shuningdek, jungʻorlar oʻz yerlarida aralash agro-yaylov xoʻjaligi, shuningdek, bir-birini toʻldiruvchi togʻ-kon sanoati va ishlab chiqarish tarmoqlarini yaratdilar. Bundan tashqari, jungʻorlar mintaqada oyrat tilidan foydalanishni kuchaytirish maqsadida imperiya boʻylab qonunlar va siyosatlar tizimini ishlab chiqishga muvaffaq boʻlishdi.

1680-yillarda boshlangan bir qator harbiy toʻqnashuvlardan soʻng, 1750-yillarning oxirida jungʻorlar Manjurlar boshchiligidagi Sin sulolasi (1644-1911) tomonidan boʻysundirildi. Klarkning taʼkidlashicha, 1757—1758-yillardagi Sin yurishi „nafaqat Jungʻorlar davlatining, balki bir xalq boʻlgan jungʻorlarning butunlay yoʻq qilinishiga olib keldi". Imperator Syanlun 1755-yilda Sin qoʻshinlari jungʻorlar ustidan gʻalaba qozonganidan soʻng, dastlab Jungʻor xonligini toʻrtta xon boshchiligidagi toʻrt qabilaga boʻlishni rejalashtirgan edi. Xoit qabilasi jungʻorlar rahbari Amursanani oʻz xoni etib tayinlashi kerak edi. Amursana Sinlarning kelishuv boʻyicha taklifini rad etib, isyon koʻtardi. Chunki u birlashgan jungʻor xalqining rahbari boʻlishni xohlardi. Bundan gʻazablangan imperator Syanlun butun jungʻor xalqi va xalq nomini yoʻq qilish toʻgʻrisida buyruq berdi. Moʻgʻul bayroqlari va manjurlar jungʻor ayollari va bolalarini qul qildilar. Qolgan jungʻorlar qirib yuborilishi kerak edi.

Tashqi moʻgʻul xalxa xalqi shahzodasi Chingünjav 1755-yilda Singa qarshi qoʻzgʻolon koʻtarish maqsadida Amursana bilan til biriktirdi. Shundan soʻng Chingünjav 1756-yilda Tashqi Moʻgʻulistonda Singa qarshi qoʻzgʻolon boshladi. Sin qoʻshinlari 1757-yilda qoʻzgʻolonni bostirdi. Sinlar qoʻzgʻolon bostirilgandan soʻng, Chingünjav va uning butun oilasini qatl etishgan. Shundan soʻng imperator Syanlun Manjur sakkiz bayroqlariga jungʻorlarni zabt etish haqida buyruq bergan.

### Yoʻq qilish siyosati

 Imperator Syanlun
Imperator Syanlun Peter C. Perdue tarjima qilgan quyidagi buyruqlarni bergan:

>  Bu qoʻzgʻolonchilarga hech qanday rahm-shafqat koʻrsatmang. Faqat keksalar va ayollar tirik qoldirilishi kerak. Biz oldingi harbiy yurishlarimizda juda xushmuomala edik. Agar biz avvalgidek harakat qilsak, qoʻshinlarimiz ortga chekinadi. Agar qoʻzgʻolonchi qoʻlga olinsa va safdoshlari taslim boʻlishni istasa, shaxsan garnizonga kelib, qoʻmondon huzuriga sajda qilib, taslim boʻlishni soʻrashi kerak. Agar boʻysunishni soʻrash uchun boshqa birovni yuborsa, bu, shubhasiz, hiyla. Tsengünjavga ayt, makkor jungʻorlarni qirgʻin qilsin. Ular nima desalar ham, gaplariga ishonmasin.
> 
> 
> 

Jungʻor genotsididagi oʻlimlar, 1755—1758-yillardagi kasallik va urushlar natijasida yoʻq qilingan 600 000 va undan ortiq jungʻorlar umumiy jungʻorlar sonining 70-80 foizini tashkil qiladi. Buni Maykl Klark „nafaqat jungʻor davlatining toʻliq yoʻq qilinishi, balki jungʻorlarning ham xalq sifatida yoʻq qilinishi", deya ta’riflagan. Sin olimi Vey Yuan (1794–1857) maʼlumotlariga koʻra, Sin istilosidan oldin jungʻor aholisi 200,000 xonadonda yashovchi 600,000 atrofida boʻlgan.

Sianlun bir necha marta buyruqlar berdi, chunki uning baʼzi harbiy ofitserlari ularni bajarishni istamasdi. Baʼzilari Jungʻorlarni ayagani va qochishlariga ruxsat bergani uchun jazolangan, masalan, Agui va Hadada. Boshqalari qirgʻinda qatnashgan Tangkelu va Jaohui kabi mukofotlangan.

Imperator tomonidan yosh jungʻor yigitlari alohida ajratib olinardi. Sodiq xalxalar jungʻor xoit ayollarini Chebudengjabudan qul sifatida qabul qildilar va ochlikdan azob chekayotgan jungʻorlarni oziq-ovqatdan mahrum qilish toʻgʻrisida buyruq berildi. Manjur bayroqdorlari va sodiq moʻgʻullar jungʻor ayollari, bolalari va chollarini qul sifatida qabul qildilar va ularning jungʻor sifatlari yoʻq qilindi. Jungʻor qabilalarini „butunlay yoʻq qilish" toʻgʻrisida buyruqlar berildi va genotsid Jungriyani asosan aholidan tozaladi.

Imperator oʻzining yoʻq qilish tartibi va Konfutsiylikning tinch tamoyillarini qoʻllab-quvvatlash oʻrtasida hech qanday tafovut koʻrmadi. Jungʻorlarni vahshiy va gʻayriinsoniy qilib koʻrsatish orqali oʻz pozitsiyasining qoʻllab-quvvatlanishiga erishdi. Imperator Syanlun „varvarlarni qirib yuborish – ichki makonga barqarorlik olib kelishning yoʻli", jungʻorlar „sivilizatsiyadan yuz oʻgirgan", „osmon imperatorni qoʻllab-quvvatlagan"lar ularni yoʻq qilishda davom etishini eʼlon qildi.

### Genotsid

Imperator Syanlun qolgan jungʻor xalqini Xitoyning boshqa hududlariga koʻchirdi. U generallarga Barkol yoki Sujouda (zamonaviy Jiuquan, Gansu) barcha jungʻor erkaklarini oʻldirishni buyurdi va ularning xotinlari va bolalarini Sin askarlari oʻrtasida taqsimladi. Sin olimi Vey Yuan oʻzining urush haqidagi hikoyasida jungʻor xonadonlarining 30 % ga yaqini armiya tomonidan oʻldirilgan, 40 % chechakdan oʻlgan, 20 % esa Rossiya yoki Qozoq xonligiga qochib, bir necha ming li uchun, taslim boʻlganlardan tashqari hududda uy-joy qolmaganligini yozgan. Klarkning yozishicha, 1755—1758-yillar oraligʻida taxminan 80 % yoki 480 000 dan 600 000 gacha odam urushlar va kasalliklar natijasida vafot etgan, bu esa „nafaqat jungʻor davlatining, balki jungʻorlarning xalq sifatida toʻliq halokatiga olib kelgan". Boshqa maʼlumotlarga koʻra, genotsidda mahalliy jungorlarning 70 % dan 80 % gacha qismi qirilib ketgan.

Sin bayroqdorlari va moʻgʻul otliqlari dastlabki ekspeditsiya armiyasini tashkil etdilar. Harbiy kampaniyalar davom etar ekan, oʻn minglab bir xil standartdagi piyoda askarlari ham shakllantirildi. Rus maʼlumotlariga koʻra, jungʻorlarning erkaklari, ayollari va bolalari manjur askarlari tomonidan oʻldirilgan. Faqat bir necha avlod oʻtgach, Jungriya aholisi qayta tiklana boshladi.

Tarixchi Piter Perdu jungorlarning yoʻq qilinishi imperator Syanlun tomonidan olib borilgan aniq qirgʻin siyosati natijasi ekanligini koʻrsatib berdi Perdu buni „qasddan qirgʻindan foydalanish" bilan bogʻladi va buni „etnik genotsid" deb taʼrifladi. Garchi zamonaviy olimlar tomonidan koʻp eʼtiborga olinmagan boʻlsa-da, tarixchi Mark Leven *jungʻorlarning* yoʻq qilinishi „ehtimol, XVIII asr genotsidi" deb yozgan. Nufuzli maʼlumotnoma boʻlmish *"Genotsid va insoniyatga qarshi jinoyatlar entsiklopediyasi"* imperator Syanlunning jungʻorlarga qarshi harakatlarini Birlashgan Millatlar Tashkilotining Genotsid jinoyatining oldini olish va jazolash toʻgʻrisidagi konventsiyasida berilgan taʼrifga koʻra genotsid deb tasniflaydi, chunki u katta qirgʻinni buyurgan. Jungʻor aholisining qulga aylantirilishi yoki qolgan qismining surgun qilinishi natijasida jungʻorlar madaniy va etnik guruh sifatida butunlay yoʻq boʻlib ketgan.

### Xoja Eminning Sin bilan ittifoqi

Jungʻorlar Afaqi Xoʻja tomonidan bosqinga taklif qilingandan soʻng Oltishahrni ishgʻol qilish davrida uygʻurlarni bosib olib, boʻysundirdilar. Jungʻorlar uygʻurlarga ogʻir soliqlar soldilar, uygʻurlar soliq yigʻuvchilarni ayollar va taomlar bilan taʼminlaganlar. Soliq miqdori qoniqarli boʻlmaganda, uygʻur ayollari soliqchilar tomonidan guruh boʻlib zoʻrlangani aytiladi.

Turfon va Hami vohalarining jungʻarga qarshi uygʻur qoʻzgʻolonchilari Sin hukmronligiga vassal sifatida boʻysunib, jungʻor hukmronligiga barham berish uchun Sindan yordam soʻragan. Emin Xoja kabi uygʻur rahbarlariga Sin zodagonlari ichida unvonlar berildi va bu uygʻurlar Jungʻorlarga qarshi yurish paytida Sin harbiy kuchlarini taʼminlashga yordam berishdi. Sin Jungʻorlarga qarshi yurishida Xoja Eminni ishga solgan va undan Tarim havzasidagi musulmonlar bilan munosabatlarda vositachi sifatida foydalangan va ularga Sin faqat oyratlarni (jungorlarni) qirishni maqsad qilgani va ular musulmonlarni tinch qoʻyishini bildirgan. Ularni jungarlarni qirishga va Sin tomoniga oʻtishga ishontirish uchun harakart qilgan.

Genotsidning oqibatlari
-----------------------

Sinlarning jungʻorlarga qarshi genotsidi aholi sonining kamayib, hududlarning boʻshab qolishiga olib keldi. Bu Sin homiyligida Jungriyaga millionlab etnik xan xitoylari, xueylar, Markaziy Osiyo vohasi xalqlari (uygʻurlar) va manchu bayroqdorlarining joylashishiga imkon yaratdi. Professor Stenli V.Toops bugungi demografik vaziyat Shinjondagi ilk Sin davriga oʻxshashligini taʼkidlaydi. Shimoliy Shinjonda sin, xan, xuey, uygʻur, xibe va qozoq aholisi hududdagi jungʻor oyrat moʻgʻullari qirib tashlanganidan soʻng olib kelindi, Shinjon umumiy aholisining uchdan bir qismi shimoliy hududda xuey va xanlardan tashkil topgan. Jungriyada Sinlar Urumchi va Yining kabi yangi shaharlarni qurdi. XVIII asrning 20-yillarida xitoylar Jahongir Xoʻja ustidan gʻalaba qozongach, 12 ming uygʻur taranchi oilasi Xitoy tomonidan Tarim havzasidan Jungriyaga surgun qilinib, bu yerlarni mustamlaka qilish va aholini qayta koʻpaytirishga jalb qildi. Ilgari jungʻorlar yashagan Jungʻor havzasida hozirda qozoqlar yashaydi.

Sinlar Shinjonni birlashtirib, uning demografiyasini oʻzgartirdi. Shimoliy Shinjonning aholi punktlari sonining qisqarishi sinliklarning shimolga manchu, sibo (xibe), daurlar, solonlar, xan xitoylari, xuey musulmonlari va musulmon taranchilarni joylashtirishiga olib keldi. Koʻchmanchilarning eng koʻp qismini Xan xitoylari va xuey migrantlari tashkil etdi. Buddist Öölod (Jungʻorlar) ning Sinlar tomonidan tor-mor etilishi islomni targʻib qilishga va janubiy Shinjonda musulmon beklarining kuchayishiga hamda musulmon taranchilarning Shinjonga koʻchishiga olib kelganligi sababli Genri Shvars tomonidan „Sinlar gʻalabasi, qaysidir maʼnoda Islomning gʻalabasi" deya taʼkidlanadi. Shinjon geografik oʻziga xoslik sifatida Sinlar tomonidan yaratilgan va rivojlangan. Aynan Sinlar mintaqada musulmonlarni hokimiyatiga olib keldi, moʻgʻullar kuchi Sinlar tomonidan magʻlubiyatga uchratilgach, musulmon madaniyati va oʻziga xosligi qabul qilinib, hatto targʻib qilingan. 1760-yildan 1820-yilgacha Xan dehqonlari tomonidan 1 million mu (17000 akr) dasht yaylovlardan qishloq xoʻjaligi yerlariga aylantirilgandan soʻng, Sinlar Jungriyaga Shinjon nomini berdi.

Ayrimlar Sinning aholi yashash joylari va dehqonchilik uyushmalarini tashkil etish kabi harakatlarini Shinjondagi zamonaviy vaziyatdan kelib chiqib, ularni oʻz yerlarida uygʻurlarga qarshi fitna sifatida koʻrsatishga harakat qilgan boʻlsa-da, professor Jeyms A. Millvord Sinlar qishloq xoʻjaligi koloniyalarining uygʻurlar va ularning yerlari bilan hech qanday aloqasi yoʻq edi. Sinlar haqiqatda xan xitoylarining uygʻurlar yashovchi Tarim havzasi vohalari hududida joylashishini taqiqlab qoʻydi va aslida xan koʻchmanchilarini uygʻur boʻlmagan Jungriya va yangi Urumchi shahriga joylashishga yoʻnaltirdi. 1760—1830-yillarda 155 ming xan xitoylari joylashgan davlat xoʻjaliklarining barchasi Jungriya va Urumchida boʻlib, u yerda arzimagan sondagi uygʻurlar yashagan.

Jungʻor genotsidi 1776-yilda Jinchuan Tibet xalqini Sinlar tomonidan yoʻq qilinishi bilan taqqoslanadi.

1948-yilda Oyrat moʻgʻul shahzodasi Dorje Strategik xizmatlar boshqarmasi agenti Leonard Frensis Klark va tibetliklar, xuey va salor musulmonlari Abdul va Sulaymon Maga manjurlar oʻz oyrat xalqiga qarshi jungʻor genotsidini qanday sodir etgani va Shinjonni oyrat moʻgʻullaridan qanday bosib olgani haqida gapirib berdi. Ular tashqi Moʻgʻulistondagi toʻrtta Xalxa xonligi va 5-xonlikni (Oyrat Torgut qoʻshini) oʻz nazoratiga oldilar. U shuningdek, Rossiyada Qalmogʻistonga koʻchib oʻtgan, keyin Usmonlilarga qarshi kurashgan, keyin Shvetsiya qiroli Karl XIIni tor-mor etgan Torgut Oyratlar 1771-yilda 400 000 Torgutlar Jungriyaga qaytib, kazak qoʻshinlariga qarshi kurashgan holda qanday qilib koʻchib oʻtgani, keyinchalik Rossiyaning ayol hukmdori Yekaterinaning kazaklar armiyasiga qarshi kurashi haqida gapirdi. Ular Shinjonga qaytib ketayotib, kazaklar bilan toʻqnashuvda 300 ming bola, ayol va erkaklardan ayrilib qoldilar. U bu Rossiyaning moʻgʻullar qoʻllab-quvvatlashini qanday „yoʻqotganini" eslatib oʻtdi. 300 000 oyrat moʻgʻullari Yekaterinaning buyrugʻi bilan rus kazaklari tomonidan qirgʻin qilinganidan keyin 50 000 oyrat tirik qoldi. Keyin knyaz Dorje Oyrat Torgut bayroqdorlari Sovet Rossiyasi Qizil Armiyasiga qarshi jang qilib, „slavyan ommasidan" qasos olishga tayyor ekanligini eʼlon qildi va Klarkdan Amerikadan gʻarbiy moʻgʻullarga slavyan ruslariga qarshi kurashda yordam berishni soʻradi. Klark Pentagon va Oq uy qaror qabul qilishini va bu haqda hech narsa qila olmasligini aytdi, chunki u Sinxaydagi musulmonlarni kommunistlarga qarshi jihodga chorlash va Amne Machin togʻida radioaktiv moddalar topish bilan band edi.

Jungʻor yurishi haqida Sinlar versiyasi
---------------------------------------

Imperator Syanlun Szyan jungʻorlarni bosib olinishini eslab, Shinjondagi yangi hududni „Xitoy"ga qoʻshib, Xitoyni koʻp millatli davlatga aylantirib, Xitoy „Xitoyga toʻgʻri keladigan" Xan hududlarini nazarda tutgan degan gʻoyani rad etdi. Sinlar maʼlumotlariga koʻra, Xan xalqi ham, xan boʻlmagan xalqlar ham „Xitoy" tarkibiga kirgan boʻlib, bu „Sinjon"ning yangi hududini oʻz ichiga olib, uni sinlar jungʻorlardan bosib olgan. Sinlar 1759-yilda Jungriyani bosib olgandan soʻng, ilgari jungʻorlarga tegishli boʻlgan yer endi „Xitoy" (Dulimbai gurun) tarkibiga kirganligini manchu tilidagi yodgorlikda eʼlon qildilar. Sinlar oʻz mafkurasini shunday tushuntirdilar, ular „tashqi" xan boʻlmagan xitoylarni (masalan, ichki moʻgʻullar, sharqiy moʻgʻullar, oyrat moʻgʻullari va tibetliklar) „ichki" xan xitoylari bilan birlashgan „bir oila"ga birlashtirmoqchilar. Sinlar davlati, Sinning turli sub’ektlari bir oilaning aʼzosi ekanligini koʻrsatib, Sin „Zhong Wai Yi Jia" yoki „Nei Wai Yi Jia" („ichki va tashqi koʻrinishi bir oila") iborasini ishlatgan. Shinjon xalqini Sin davrida chet ellik deb atashga ruxsat berilmagan. Manchju rasmiy Tulisenning manchu tilida Torgut rahbari Ayuka Xon bilan uchrashuvi haqida yozilishicha, Torgutlar ruslardan farqli oʻlaroq, „Markaziy qirollik xalqi" edi.

Imperator Syanlun faqat Xan Xitoyning sub’ektlari boʻlishi mumkinligi va faqat Xan erlari Xitoyning bir qismi sifatida koʻrib chiqilishi mumkinligi haqidagi oldingi gʻoyalarni rad etdi, buning oʻrniga u Xitoyni koʻp millatli deb qayta belgiladi. 1755-yilda u shunday degan edi: „Xitoy (Chjungxia) toʻgʻrisida shunday qarash mavjudki, unga koʻra xan boʻlmagan xalqlar Xitoyga tobe boʻla olmaydi va ularning yerlari Xitoy hududiga qoʻshilmaydi. Bu bizning sulolamizning Xitoy haqidagi tushunchasini ifodalamaydi, aksincha, avvalgi Xan, Tang, Song va Ming sulolalariga tegishlidir" Manchu imperator Syanlun Xitoyning koʻp millatli va faqat Xanga ishora qilmagani haqidagi fikrni ilgari surgan Xan amaldorlarining Shinjon Xitoy tarkibiga kirmaydi va uni bosib olmaslik kerak degan fikrlarini rad etdi. Xanlarning Shinjonga koʻchishiga Manchu imperator Syanlun ruxsat bergan, u ham moʻgʻul nomlarini yoʻqotish uchun shaharlarga xitoycha nomlar bergan va bu hududda davlat xizmati imtihonlarini joriy qilgan. U Xitoy uslubidagi maʼmuriy tizimning okruglari va prefekturalarini amalga oshirdi va Sinlar nazoratini mustahkamlash uchun Xanlarning Shinjonga koʻchishiga yordam berdi. *The Imperial Gazetteer of Western Regions*da Fuheng va uning manjur amaldorlari jamoasi va imperator Syanlun tomonidan Shinjon musulmonlari orasida konfutsiylikni targʻib qilish uchun davlat tomonidan moliyalashtiriladigan maktablardan foydalanish taklifi yozilgan. Shinjondagi qishloq va shaharlarga imperator tomonidan 1760-yilda Ürümchi uchun „Dixua", Shinjonning boshqa shaharlari uchun Changji, Fengqing, Fukang, Huifu va Suilay kabi konfutsiy nomlari berilgan.

imperator Syanlun oʻz yutuqlarini Xan va Tanglarning Oʻrta Osiyoga qilgan yutuqlari bilan taqqoslagan. Syanlunning Shinjonni zabt etishiga uning Xan va Tang misollarini diqqat bilan qaraganligi sabab boʻlgan. Shinjon uchun rasmiy Imperial Sin gazetasini chiqargan Sin olimlari mintaqaning Xan va Tang davri nomlariga tez-tez murojaat qilishdi. Shinjonni bosqinchi Chjao Xuy Tan sulolasi generali Gao Syanji va Xan sulolasi generallari Ban Chao va Li Guangli bilan erishgan yutuqlari uchun reytingga kiritilgan. Shinjonni boshqarishning Xan va Tang modellarining ikkala jihati Sinlar tomonidan qabul qilingan. Sinlar tizimi ham yuzaki jihatdan Qoraxitoy kabi koʻchmanchi davlatlarnikiga oʻxshar edi, lekin aslida Sinlar tizimi geografik jihatdan bosib olingan hududi jihatidan ham, gʻarb uslubiga (yevropa va rus) oʻxshash markazlashgan boshqaruv tizimi jihatidan ham koʻchmanchilarnikidan farq qilar edi. Sinlar oʻzlarining Shinjonni zabt etishlarini rasmiy asarlarda Xan va Tanlarning mintaqadagi yutuqlarining davomi va tiklanishi sifatida tasvirlagan. Sinlar oʻz istilolarini Xan va Tan davrlari chegaralari tiklanayotganini daʼvo qilib, Xan va Tanning ulugʻvorligi va hokimiyatini Sin bilan taqqoslagan holda koʻrsatdi. Shinjon haqida yozgan manchu va moʻgʻul sin yozuvchilari buni xitoy tilida, madaniy xitoy nuqtai nazaridan yozganlar. Xan va Tang davrining Shinjon haqidagi hikoyalari targʻib qilindi va qadimgi xitoylik joy nomlari qayta tiklandi. Xan va Tang davri yozuvlari va Shinjon haqidagi yozuvlar XVIII asrda Sin davridagi xitoylar uchun mavjud boʻlgan mintaqa haqidagi yagona yozuv boʻlib, adabiyotshunoslar tomonidan yangilangan yozuvlar bilan almashtirilishi kerak edi.

Manbalar
--------

1. 1 2 3  Perdue 2009, s. 285. sfn error: no target: CITEREFPerdue2009 (help)
2. 1 2  Clarke 2004, s. 37. sfn error: no target: CITEREFClarke2004 (help)
3. ↑  Klimeš, Ondřej*. Struggle by the Pen: The Uyghur Discourse of Nation and National Interest, c.1900-1949*. BRILL, 8-yanvar 2015-yil — 27– bet. ISBN 978-90-04-28809-6.
4. 1 2 3  Clarke 2004. sfn error: no target: CITEREFClarke2004 (help)
5. ↑  „"Archived copy" (PDF). Archived from the original (PDF) on 12-fevral 2011-yil. Retrieved 2013-02-19.". 10-aprel 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 22-may 2022-yil.
6. ↑  Perdue 2005 harvnb error: no target: CITEREFPerdue2005 (help). Chapters 3-7 describe the rise and fall of the Dzungar Khanate and its relations with other Mongol tribes, the Qing dynasty, and the Russian empire.
7. ↑  Haines, Spencer (2017). "The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745)". *Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies* **51**: 170–185.
8. ↑  Millward 2007, p. 95.
9. ↑  L. J. Newby*. The Empire And the Khanate: A Political History of Qing Relations With Khoqand C1760-1860*. BRILL, 2005 — 15– bet. ISBN 90-04-14550-8.
10. 1 2 3  Peter C Perdue*. China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia*. Harvard University Press, 30-iyun 2009-yil — 283– bet. ISBN 978-0-674-04202-5.
11. ↑  Chu, Wen-Djang*. The Moslem Rebellion in Northwest China 1862–1878*. Mouton & co. 1966 — 1 bet.
12. ↑  Powers & Templeman 2012, s. 537. sfn error: no target: CITEREFPowersTempleman2012 (help)
13. ↑  Clarke 2004, ss. 3, 7. sfn error: no target: CITEREFClarke2004 (help)
14. ↑  Millward, James A.*. Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang*. Columbia University Press, 2007 — 95– bet. ISBN 978-0-231-13924-3.
15. ↑  Crowe 2014, p. 31.
16. ↑  Crowe 2014, p. 32.
17. ↑  Nan & Mampilly & Bartoli 2011, p. 219.
18. ↑  Nan & Mampilly & Bartoli 2011, p. 219.
19. ↑  大清高宗純皇帝實錄, 乾隆二十四年
20. ↑  平定準噶爾方略
21. 1 2 3 4 5 6  Perdue 2009, p. 285.
22. ↑  Perdue 2005, p. 285.
23. ↑  ed. Starr 2004, p. 54.
24. ↑  Wei Yuan, 聖武記 *Military history of the Qing dynasty*, vol.4. „計數十萬戶中，先痘死者十之四，繼竄入俄羅斯哈薩克者十之二，卒殲於大兵者十之三。除婦孺充賞外，至今惟來降受屯之厄鲁特若干戶，編設佐領昂吉，此外數千里間，無瓦剌一氊帳。"
25. ↑  Lattimore 1950. sfn error: no target: CITEREFLattimore1950 (help)
26. ↑  Powers & Templeman 2012, p. 537.
27. ↑  Lorge, Peter*. War, Politics and Society in Early Modern China, 900–1795*. Routledge, 29-mart 2006-yil — 165– bet. ISBN 978-1-134-37286-7.
28. ↑  Peter C Perdue*. China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia*. Harvard University Press, 30-iyun 2009-yil — 284– bet. ISBN 978-0-674-04202-5.
29. ↑  Tyler 2004, p. 55.
30. ↑  Perdue 2005, pp. 283-285.
31. ↑  Moses 2008, p. 188
32. ↑  Shelton 2005, p. 1183.
33. ↑  Ahmad Hasan Dani*. History of Civilizations of Central Asia: Development in contrast : from the sixteenth to the mid-nineteenth century*. UNESCO, 1-yanvar 2003-yil — 197– bet. ISBN 978-92-3-103876-1.
34. ↑  Kim 2008, p. 308[*sayt ishlamaydi*]
35. ↑  Kim 2008, p. 134
36. ↑  Kim 2008, p. 49
37. ↑  Kim 2008, p. 139.
38. ↑  ed. Starr 2004, p. 243.
39. ↑  Toops, Stanley (May 2004). „Demographics and Development in Xinjiang after 1949" (PDF). *East-West Center Washington Working Papers*. № 1. East–West Center. 1-bet. 2007-07-16da asl nusxadan (PDF) arxivlandi. Qaraldi: 2014-08-04.
40. ↑  Millward 1998, p. 102.
41. ↑  Tyler 2004, p. 67.
42. ↑  Tyler 2004, p. 4.
43. ↑  Liu & Faure 1996, p. 71.
44. ↑  Liu & Faure 1996, p. 72.
45. ↑  Liu & Faure 1996, p. 76.
46. ↑  Marks 2011, p. 192.
47. ↑  Millward 2007, p. 104.
48. ↑  Theobald 2013, p. 21.
49. ↑  Clark, Leonard Francis*. The Marching Wind*. Funk & Wagnalls, 1954 — 338, 339 bet.
50. ↑  Clark, Leonard Francis*. The Marching Wind*. Funk & Wagnalls, 1954 — 340, 341 bet.
51. ↑  Zhao 2006, pp. 11,12.
52. ↑  Dunnell 2004, p. 77.
53. ↑  Dunnell 2004, p. 83.
54. ↑  Elliott 2001, p. 503.
55. ↑  Dunnell 2004, pp. 76-77.
56. ↑  Millward 1998, p. 4.
57. ↑  Perdue 2009, p. 218.
58. ↑  Zhao 2006, p. 4.
59. ↑  Zhao 2006, pp. 11-12.
60. ↑  Zhao 2006, p. 18.
61. ↑  Zhao 2006, p. 19.
62. ↑  Zhao 2006, p. 25.
63. ↑  Millward 1998, p. 25.
64. ↑  Millward 1998, p. 245.
65. ↑  Millward 1998, pp. 20-1.
66. ↑  Millward 2007, p. 356.
67. ↑  Millward 2007, pp. 97-8.
68. ↑  Liu & Faure 1996, p. 68.
69. ↑  Newby 2005, p. 254.
70. ↑  Newby 2005, p. 13.
71. 1 2  Newby 2005, p. 111.
72. ↑  Newby 2005, p. 112.
73. ↑  Newby 2005, p. 2.

### Qoʻshimcha adabiyotlar

* Andreyev, Alexandre*. Soviet Russia and Tibet: The Debarcle of Secret Diplomacy, 1918-1930s*, illustrated, BRILL, 2003. ISBN 9004129529. 24-aprel 2014-yilda qaraldi.
* Andreyev, Alexandre*. The Myth of the Masters Revived: The Occult Lives of Nikolai and Elena Roerich*. BRILL, 2014. ISBN 978-9004270435. 24-aprel 2014-yilda qaraldi.
* Baabar*. Twentieth Century Mongolia*, illustrated Kaplonski:, White Horse Press, 1999. ISBN 1874267405. 24-aprel 2014-yilda qaraldi.
* Baabar, Bat-Ėrdėniĭn*. History of Mongolia*, illustrated, reprint Kaplonski:, Monsudar Pub. 1999. ISBN 9992900385. 24-aprel 2014-yilda qaraldi.
* (Thesis). `{{cite thesis}}`: Missing or empty `|title=` (yordam)
* Crowe, David M.*. War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History*. Palgrave Macmillan, 2014. ISBN 978-1137037015. 22-aprel 2014-yilda qaraldi.
* Dunnell, Ruth W.*. New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde*. Routledge, 2004. ISBN 1134362226. 10-mart 2014-yilda qaraldi.
* Dupree, Louis*. The Modernization of Inner Asia*, Contributor Elizabeth Endicott-West, reprint Black:, M.E. Sharpe, 1994. ISBN 0873327799. 24-aprel 2014-yilda qaraldi.
* Elliott, Mark C.*. The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China*, illustrated, reprint, Stanford University Press, 2001. ISBN 0804746842. 10-mart 2014-yilda qaraldi.
* Kim, Kwangmin*. Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696--1814*, University of California, Berkeley, 2008. ISBN 978-1109101263. 10-mart 2014-yilda qaraldi. [*sayt ishlamaydi*]
* Lattimore, Owen*. Pivot of Asia; Sinkiang and the inner Asian frontiers of China and Russia*. Little, Brown, 1950.
* Lattimore, Owen*. Nationalism and Revolution in Mongolia*. Brill Archive, 1955. 24-aprel 2014-yilda qaraldi.
* Levene, Mark „Empires, Native Peoples, and Genocides",*. Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History* Moses:. Oxford and New York: Berghahn, 2008 — 183–204 bet. ISBN 978-1-84545-452-4. 22-aprel 2014-yilda qaraldi.
* Liu, Tao Tao*. Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China*. Hong Kong University Press, 1996. ISBN 9622094023. 10-mart 2014-yilda qaraldi.
* Lorge, Peter*. War, Politics and Society in Early Modern China, 900–1795*. Routledge, 2006. ISBN 1134372868. 22-aprel 2014-yilda qaraldi.
* Marks, Robert B.*. China: Its Environment and History*. Rowman & Littlefield Publishers, 2011. ISBN 978-1442212770. 10-mart 2014-yilda qaraldi.
* Lyu 呂, Zhengli 正理*. 另眼看歷史（上）：一部有關中、日、韓、台灣及周邊世界的多角互動歷史*, illustrated, 遠流出版, 2010. ISBN 978-9573266648. 22-aprel 2014-yilda qaraldi.
* Millward, James A.*. Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang*, illustrated, Columbia University Press, 2007. ISBN 978-0231139243. 22-aprel 2014-yilda qaraldi.
* Morozova, Irina Y.*. Socialist Revolutions in Asia: The Social History of Mongolia in the 20th Century*. Routledge, 2009. ISBN 978-1135784379. 24-aprel 2014-yilda qaraldi.
* *Peacemaking: From Practice to Theory [2 volumes: From Practice to Theory]* Nan:. ABC-CLIO, 2011. ISBN 978-0313375774. 22-aprel 2014-yilda qaraldi.
* *Peacemaking: From Practice to Theory* Nan:. ABC-CLIO, 2011. ISBN 978-0313375767. 22-aprel 2014-yilda qaraldi.
* Palmer, James*. The Bloody White Baron: The Extraordinary Story of the Russian Nobleman Who Became the Last Khan of Mongolia*, reprint, Basic Books, 2011. ISBN 978-0465022076. 22-aprel 2014-yilda qaraldi. [*sayt ishlamaydi*]
* Paine, S. C. M.*. Imperial Rivals: China, Russia, and Their Disputed Frontier*, illustrated, M.E. Sharpe, 1996. ISBN 1563247240. 24-aprel 2014-yilda qaraldi.
* Pegg, Carole*. Mongolian Music, Dance, & Oral Narrative: Performing Diverse Identities*, illustrated, University of Washington Press, 2001. ISBN 0295980303. 24-aprel 2014-yilda qaraldi.
* Perdue, Peter C.*. China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia*, illustrated, Harvard University Press, 2005. ISBN 067401684X. 22-aprel 2014-yilda qaraldi.
* Perdue, Peter C.*. China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia*, reprint, Harvard University Press, 2009. ISBN 978-0674042025. 22-aprel 2014-yilda qaraldi.
* Powers, John*. Historical Dictionary of Tibet*, illustrated, Scarecrow Press, 2012. ISBN 978-0810879843. 22-aprel 2014-yilda qaraldi.
* Roberts, John A. G.*. A History of China*, revised, Palgrave Macmillan, 2011. ISBN 978-0230344112. 22-aprel 2014-yilda qaraldi. [*sayt ishlamaydi*]
* Sanders, Alan J. K.*. Historical Dictionary of Mongolia*, 3rd, illustrated, Scarecrow Press, 2010. ISBN 978-0810874527. 24-aprel 2014-yilda qaraldi.
* Shelton, Dinah C.*. Encyclopedia of genocide and crimes against humanity*, illustrated Shelton:, Macmillan Reference, 2005. ISBN 0028658507. 22-aprel 2014-yilda qaraldi.
* *Aspects of Altaic Civilization III: Proceedings of the Thirtieth Meeting of the Permanent International Altaistic Conference, Indiana University, Bloomington, Indiana, June 19-25, 1987*, Contributor Indiana University, Bloomington. Research Institute for Inner Asian Studies Sinor:, Psychology Press, 1990. ISBN 0700703802. 24-aprel 2014-yilda qaraldi.
* *Xinjiang: China's Muslim Borderland*, illustrated Starr:, M.E. Sharpe, 2004. ISBN 0765613182. 10-mart 2014-yilda qaraldi.
* Tamm, Eric*. The Horse that Leaps Through Clouds: A Tale of Espionage, the Silk Road, and the Rise of Modern China*. Counterpoint, 2013. ISBN 978-1582438764. 10-mart 2014-yilda qaraldi. [*sayt ishlamaydi*]
* Theobald, Ulrich*. War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776)*. BRILL, 2013. ISBN 978-9004255678. 22-aprel 2014-yilda qaraldi.
* Tyler, Christian*. Wild West China: The Taming of Xinjiang*, illustrated, reprint, Rutgers University Press, 2004. ISBN 0813535336. 10-mart 2014-yilda qaraldi.
* Universität Bonn. Ostasiatisches Seminar*. Asiatische Forschungen, Volumes 73-75*. O. Harrassowitz, 1982. ISBN 344702237X. 24-aprel 2014-yilda qaraldi.
* Westad, Odd Arne*. Restless Empire: China and the World Since 1750*, illustrated, Basic Books, 2012. ISBN 978-0465029365. 22-aprel 2014-yilda qaraldi.
* Zhao, Gang (January 2006). „Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century" (PDF). *Modern China*. 32-jild, № 1. Sage Publications. 3–30-bet. doi:10.1177/0097700405282349. JSTOR 20062627. 2014-03-25da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17–aprel 2014–yil. `{{cite magazine}}`: Andozada hech qanday qiymat berilmagan (boʻsh) nomaʼlum parametr mavjud: `|seperator=` (yordam)CS1 maint: date format ()
* Znamenski, Andrei*. Red Shambhala: Magic, Prophecy, and Geopolitics in the Heart of Asi a*, illustrated, Quest Books, 2011. ISBN 978-0835608916. 24-aprel 2014-yilda qaraldi.
* *The Mongolia Society Bulletin: A Publication of the Mongolia Society*, Contributor Mongolia Society, The Society, 1970. 24-aprel 2014-yilda qaraldi.
* *Mongolia Society Bulletin, Volumes 9-12*. Mongolia Society, 1970. 24-aprel 2014-yilda qaraldi.