***Zantedeschia*** /ˌzæntɪˈdɛskiə/ — Araceae oilasiga mansub, gulli oʻsimliklarning sakkiz turidan iborat turkum, vatani Janubiy Afrikadan Malavigacha. Turkum Antarktidadan tashqari barcha qitʼalarga olib kirilgan. Umumiy nomlari *Z. aethiopica* uchun **arum nilufar,** *Z. elliottiana*, *Z.* **rehmannii** uchun kalla va kalla nilufar. Bu turkum vakillari Liliaceae, *Arums*, *Callas* (Araceaedagi tegishli turkumlar) turkumlariga aloqador emas. Turkumga mansub turlar va navlar rang-barang gullari, barglari uchun juda qadrlanadi. Odatda bezak oʻsimliklari sifatida oʻstiriladi.

Tavsif
------

*Zantedeschia* turlari - ildizpoyali, koʻp yillik oʻt oʻsimliklar, baʼzi turlari, masalan, *Zantedeschia aethiopica*, boʻyi 1,2 m gacha oʻsadi, *Zantedeschia rehmannii* esa 60 sm dan oshmaydi. **Ildizlari** popuk ildiz tizimli. **Poyasining** yer osti qismi ildizpoya yoki ildiz deb taʼriflanadi. 

 Makulyatsiyali barg shakli
 To'lqinsimon barg shakli
**Barglari**: Barglari uzun, shimgichli, tagida qobiq bilan qoplangan, uzunligi 15 smdan (*Zantedeschia rehmannii*) dan 1,5 m gacha (*Zantedeschia aethiopica*). Barg shakllari oddiy, choʻzilgan va turli shakllarga ega. Barglari toʻq yashil rangda, patli tomirli (pinnate) va tik yoki toʻlqinsimon chetlari bilan yoyilgan boʻlishi mumkin. Baʼzi turlarida shaffof dogʻlar bor (makulyatsiya). 

1-jadval: *Zantedeschia* turlarining barglarining tavsiflovchi xususiyatlari| Turlar | Barg shakli | Barg hajmi | Makulyatsiya |
| --- | --- | --- | --- |
| *Z. aethiopica* | Yumurtasimon | 15–45×10–25 sm | kamdan-kam |
| *Z. odorata* | Yumurtasimon shaklda |  | yoʻq |
| Z. albomaculata | Choʻzinchoq | 20–50×6–8 sm | kamdan-kam |
| *Z. albomaculata*subsp. *makrokarpa* | Uchburchak | 18–20×5–7 sm | siyrak |
| *Z. valida* | Yumurtasimon |  | yoʻq |
| *Z. elliottiana* | Orbikulyar tuxumsimon | 22×18 sm | hozir |
| *Z. jucunda* | Uchburchak |  | zich |
| *Z. pentlandii* | Choʻzinchoq-elliptikdan choʻzinchoq-nayzasimon |  | kamdan-kam hollarda |
| *Z. rehmannii* | Lansetsimon | 20–30×3 sm | yoʻq |

 *Zantedeschia aethiopica* ning gullashi, markaziy, sariq spadiksni o'rab turgan oq bo'lakni ko'rsatadi.
**Gullash**: Gullari yakka psevdantiy (yolgʻon gul) shaklida, oq yoki sariq rangdagi (ixtisoslashgan gulbarg kabi) voronkaga oʻxshash, markazida barmoqsimon spadiksli haqiqiy gullarni olib yuradi. Spathe va spadix ikkalasi ham goʻshtli gul poyasida barglar ustida yoki tepasida olib boriladi. **Gullar**: *Zantedeschia* bir uyli boʻlib, unda alohida erkak (staminat) va urgʻochi (pistillate) gullari („nomukammal" yoki „bir jinsli" gullar) bor. 

2-jadval: *Zantedeschia* turlarining inflorescences tavsiflovchi xususiyatlari| Turlar | Shaffof rang | Gullash davri | Tomoq qorayib ketdi |
| --- | --- | --- | --- |
| *Z. aethiopica* | oq-pushti | kech qish - kech bahor | Yoʻq |
| *Z. odorata* | oq | kech qish - kech bahor | Yoʻq |
| *Z. albomaculata* subsp. *albomaculata* | oq-och sariq-marjon pushti | kech qish | Ha |
| *Z. albomaculata*subsp. *makrokarpa* | sariq | yoz | Ha |
| *Z. valida* | krem | yoz | Ha |
| *Z. elliottiana* | oltin-sariq | yoz | Ha |
| *Z. jucunda* | oltin-sariq | yoz | Ha |
| *Z. pentlandii* | limon-xrom sariq | yoz | Ha |
| *Z. rehmannii* | oq-pushti-toʻq qizil | yoz | Yoʻq |

Taksonomiya
-----------

*Zantedeschia* - Zantedeschieae oilasiga mansub yagona turkum.

### Turlar

 *Zantedeschia albomaculata*
 *Zantedeschia albomaculata*, *L'Illustration Horticole* v.7 dan (1860), Charlz Antuan Lemaire (1801-1871) va Ambroise Verschaffelt (1825-1886)
 *Zantedeschia elliottiana*
 *Zantedeschia rehmannii*
Hozirda sakkiz tur tan olingan:

* *Zantedeschia aethiopica* – ulkan oq arum nilufar yoki oddiy arum nilufar vatani Janubiy Afrika, Esvatini, Lesoto
* *Zantedeschia albomaculata* ( – dogʻli nilufar – Janubiy Afrika shimolidan Nigeriya va Tanzaniyagacha keng tarqalgan
* *Zantedeschia elliottiana* – sariq yoki oltin arum zambaklar – Janubiy Afrikaning Mpumalanga provinsiyasi
* *Zantedeschia jucunda* - Janubiy Afrikaning shimolidagi Leolo togʻlari
* *Zantedeschia odorata* - Gʻarbiy Keyp viloyati
* *Zantedeschia pentlandii* - Janubiy Afrikaning Mpumalanga provinsiyasi
* *Zantedeschia rehmannii* – pushti arum nilufar Janubiy Afrika, Esvatini, Mozambik
* *Zantedeschia valida* - Janubiy Afrikaning KvaZulu-Natal viloyati

### Etimologiya

Bu turkumning nomi italiyalik botanik Jovanni Zantedeschi (1773—1846) sharafiga berilgan.

Tarqalishi va yashash joyi
--------------------------

Barcha turlar markaziy va janubiy Afrika, Nigeriya Tanzaniya va Janubiy Afrikada endemikdir. *Z. aethiopica* tabiiy sharoitda botqoqli joylarda oʻsadi. Muntazam sugʻorilganda uzluksiz oʻsadi va kichik sovuq davrlarida omon qolishi mumkin. *Z. aethiopica* juda kuchli va mustahkam oʻsimlik boʻlib, koʻplab tuproqlarda oʻsishga qodir, ildizpoyalari bilan koʻpayadi. *Z. odorata* noyob tur boʻlib, *Z. aethiopica* ga oʻxshaydi, lekin bargli va freziyaga oʻxshab hidli, Janubiy Afrikaning bir necha joylariga endemik. *Z. albomaculata* keng tarqalgan va oʻzgaruvchan tur boʻlib, Janubiy Afrikadan shimoldan Keniyagacha oʻsadi. *Z. jucunda* va *Z. pentlandii* - yirik sariq gulli gulli kamyob turlar. *Z. rehmannii* - qilich shaklidagi barglari bilan pushti gulli tur. *Z. elliotiana* faqat bogʻdorchilik manbalaridan maʼlum.

### Yashash joyi

*Z. aethiopica* tabiiy sharoitda botqoqli joylarda oʻsadi. Muntazam sugʻorilganda va oziqlanganda uzluksiz oʻsadi va kichik sovuqlarda ham omon qoladi. *Z. aethiopica* juda kuchli va mustahkam oʻsimlik boʻlib, koʻplab tuproqlarda va yashash muhitida oʻsishga qodir.

Kultivatsiya
------------

Barcha *Zantedeschia* katta, koʻzga koʻrinadigan gullarni hosil qiladi va koʻpincha manzarali oʻsimliklar sifatida oʻstiriladi. *Zantedeschia* nisbatan chidamli oʻsimlikdir. Chidamlilik nuqtai nazardan, ikkita guruhni koʻrib chiqish mumkin: katta oq gullari (arum liliyalar) boʻlgan o ta chidamli guruh va sariq, toʻq sariq, pushti va binafsha kabi oq dogʻli barglari va gullari (kalla liliyalad) bilan kamroq bardoshli guruh.

### Qattiq shakllar (arum liliyalar)

Bularga *Zantedeschia aethiopica* va *Zantedeschia pentlandii* va ulardan olingan navlar kiradi. *Zantedeschia aethiopica* va uning baʼzi qarindoshlari qishda -23°C dan past haroratlarda omon qolishi mumkin. *Z. pentlandii* duragaylariga «Millenium Gold» kiradi.

### Tender shakllari (kalla liliyalar)

Eng nozik namunalarga asosan *Zantedeschia elliotiana* va *Zantedeschia* rehmanniidan olingan navlar kiradi. Bu kamroq bardoshli shakllar qishki haroratda faqat -12°C gacha omon qolishi mumkin. *Z. elliotiana*, *Z. jucunda*, *Z. pentlandii* va *Z.* rehmannii oʻrtasidagi tur va duragaylar oʻsishi uchun 25°C optimal haroratga ega.

 *Zantedeschia* × *rehmanii* "Neon Amour"
 *Zantedeschia elliotiana* × *maculata* "Limon tomchisi"
*Z. rehmannii* duragaylariga 'Ametistʼ, 'Kristal Blush' va 'Neon Amour' kiradi. *Z. elliotiana* × *Z.* rehmannii gibridiga esa 'Blazeʼ misol boʻladi. *Z. elliotiana* × *Z. maculata* duragaylariga «Limon tomchisi» kiradi. *Z. elliotiana* duragaylariga «Quyosh chaqnashi» kiradi.

Toksiklik
---------

*Zantedeschia*, qichishishni keltirib chiqaradi. *Zantedeschia* turlari kalsiy oksalat kristallari mavjudligi sababli zaharli hisoblanadi. Oʻsimlikning barcha qismlari zaharli boʻlib, odatda mahalliy qichishish xususiyati yoki ogʻizda yonish hissi, qusish va diareya keltirib chiqaradi. Biroq, barglar baʼzan pishiriladi va isteʼmol qilinadi.

Foydalanish
-----------

 Zantedeschiadan tayyorlangan kelin guldastasi
Kaliforniya va Yangi Zelandiyadagi seleksionerlar yangi gibrid navlarni ishlab chiqarishni davom ettirmoqdalar. *Z. aethiopica* dan olingan oq kalla deb ataladigan nav. Sariq, toʻq sariq, qizil, binafsha rang soyali gullarga ega barcha navlar asosan *Z. albomaculata*, *Z. pentlandii*, *Z. elliottiana* va *Z. rehmanni* dan olingan.

Madaniyat
---------

Zantedeschia guli Diyego Riveraning koʻplab sanʼat asarlarida tasvirlangan. Bu gul rassom Jorjiya OʻKifning sevimli mavzusi edi.

Viktoriya davrida qatʼiy ijtimoiy kodlar mavjud edi va gullar his-tuygʻularni ifodalash uchun eng yaxshi vosita deb hisoblangan. Gullar orqali xabarlarini nozik tarzda yetkazishgan, gul sovgʻa qilishning har bir jihati oʻziga xos maʼnolarga ega edi. Har bir gul turi oʻziga xos, ramziy maʼno bilan bogʻliq edi. Kalla nilufarining ayol jinsiy aʼzolariga oʻxshashligi tufayli, kalla nilufarini sovgʻa qilish oʻzaro yaqinlik qilish xabarini yetkazib bergan.

Manbalar
--------

1. 1 2  *Zantedeschia* Spreng. in World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew
2. ↑  "Index Nominum Genericorum". Retrieved 19 April 2014.
3. ↑  *Sunset Western Garden Book,* 1995:606–607
4. 1 2 3 4 5 6  *K.A. Funnell.* „The genus Zantedeschia. Botanical Classification and Morphology".  New Zealand Calla Council (2006). 24-aprel 2014-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 21-aprel 2014-yil.
5. ↑  *Aubrey.* „Zantedeschia aethiopica (L.) Spreng.".  Witwatersrand National Botanical Garden (2001). 2010-yil 30-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 9-aprel 2014-yil.
6. ↑  Mayo, Simon*. The Genera of Araceae*. Royal Botanic Gardens Kew, 1997-yil yanvar. ISBN 1-900347-22-9.
7. ↑  *Stevens.* „Angiosperm Phylogeny Website". Qaraldi: 19-aprel 2014-yil.
8. ↑  „African flowering plants database".  Conservatoire et Jardin Botaniques Ville de Genève. Qaraldi: 7-noyabr 2008-yil.
9. ↑  Pacific Callas: Millennium Gold
10. ↑  Funnell, K.A. 1993.
11. ↑  Pacific Callas: Amethyst
12. ↑  Pacific Callas: Crystal Blush
13. ↑  Pacific Callas: Neon Amour
14. ↑  Pacific Callas: Blaze
15. ↑  Pacific Callas: Lemon Drop
16. ↑  Pacific Callas: Solar Flare
17. ↑  „Poisonous plants in New Zealand: a review of those that are most commonly enquired about to the National Poisons Centre". *The New Zealand Medical Journal*. 125-jild, № 1367. 2012-yil dekabr. 87–118-bet. PMID 23321887. 2013-01-09da asl nusxadan arxivlandi. `{{cite magazine}}`: sana kiritilishi kerak boʻlgan parametrga berilgan qiymatni tekshirish lozim: `|date=` (yordam)
18. ↑  *Miles, Jackie.* „Arum or calla lily (Zantedeschia aethiopica)". *South Coast Weeds*.  Eurobodalla Shire Council (12-sentabr 2002-yil). 2012-yil 29-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 18-noyabr 2007-yil.
19. ↑  „Plants for a Future: Zantedeschia aethiopica - (L.)Spreng.". 2022-yil 24-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 24-oktyabr.
20. ↑  "Calla Lily Meaning & Cala Lily Flower Symbols in the Language of Flowers."