recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Boyoʻgʻlilar**, boyqushlar (*Athene*) — yapaloqqushlar oilasiga mansub tungi yirtqich qushlar urugʻi. Yevropa, Osiyo, Amerika va Afrikada tarqalgan, 20 tacha turi bor. Oʻzbekistonda bir turi — uy boyoʻgʻlisi (*A. noctua*) uchraydi. Oyoqlari kuchli va paxmoq, tumshugʻi qayrilgan, pati mayin, tovushsiz uchib kelib, oʻljasini tutib oladi. Koʻzlari oʻtkirligidan salgina yorugʻni ham sezadi. Xira kulrang pati qorongʻida koʻzga chalinmaydi. B.ning bu turi Yevropa, Shimoliy Afrika, Osiyoda ham tarqalgan. Uni dasht va choʻllarda, haroba va qabristonlarda uchratish mumkin. Nari bilan modasi fakat urchish davrida birga yashaydi. Bahorda (urchiydigan vaqtda) kechalari, baʼzan kunduzi ham sayraydi. Ovozi yigʻlagan bolaning tovushini eslatadi. Uyasini turli kovaklarga quradi. 4—9 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumdan bir oyda joʻja chiqadi. B. mayda kemiruvchilar, kaltakesaklar, hasharotlar va kichik qushlar bilan oziklanadi. Zararkunanda kemiruvchilarni qirib, xoʻjalikka foyda keltiradi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Hayvon haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |

 
  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Olmaxon** (Gliridae) — kemiruvchilar turkumiga mansub sut emizuvchilar oilasining bir turi. Gavdasining uzunligi 40 sm gacha (dumi bilan). Janubiy Osiyo, Afrika va Yevropada tarqalgan. Asosan, oʻrmonlarda yashaydi. Koʻzi va eshitish organi yaxshi rivojlangan. Tunda faol. Daraxt kovaklarida yoki oʻt-oʻlanlardan toʻkdlgan inlarda yashaydi. Meva, urugʻ, hasharot va boshqa bilan oziqlanadi. Sichqonsimon O. bogʻ O.i, oʻrmon O. i, yongʻoqzor O.i va polchoq O. uchraydi. Ayrim O.lar terisidan kiyim tikiladi. Oʻrmon O.ining moʻynasi sargʻish-kulrang. Qishda uyquga kiradi. Yilda 1-marta may oyida 3—6 ta bola tug'adi. O.larning ayrimlari bog'dorchilik va tog'lardagi mevachilikka zarar keltiradi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Hayvon haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Tirik tugʻish** - hayvonlarda nasl qoldirish xili. Tirik tugʻishda embrion ona organizmida rivojlanadi, odatda, yoʻldosh orqali bevosita uning xisobidan oziklanadi va onadan birmuncha rivojlangan, tuxum pustidan xalos boʻlgan bola holida tugʻiladi. Tirik tugʻishning aksi, tuxum tugʻish hisoblanadi. Tirik tugʻish va tuxum tugʻish tarixiy oʻzaro bogʻliq; buning dalili sifatida tuxumdan Tirik tugʻish mavjudligini koʻrsatish mumkin. Tirik tugʻishda murtak urgochi organizm jinsiy yoʻllarida, bachadon (jinsiy yoʻllarning kengaygan qismi)da yoki jinsiy qinda rivojlanadi. Koʻpchilik hayvonlarda murtak sirtida murtak qobigʻi (xaltasi) hosil boʻladi. Ayrim boʻshliqichlilar, chuvalchanglar, onixoforalar, baʼzi boʻgʻimoyoqlilar, ignaterililar, mollyuskalar, xordalilardan salplar, koʻpgina akulalar, lappak baliklar, baʼzi karptishlilar, qurbaqalar, toshbaqalar, kaltakesaklar va ilonlar, koʻpchilik sut emizuvchilar (yexidna, proyexidna, oʻrdakburundan tashqari) va odam uchun xosdir. Baʼzi oʻsimliklar ham tirik tugʻadi (yana qarang Tirik tugʻuvchi oʻsimliklar).

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Koʻk kapalak | *Biologiyaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Oʻrik tunlami** — oʻrik daraxti zararkunandasi. Baʼzan behini ham zararlaydi. Oʻrta Osiyoda, ayniqsa, Fargʻona vodiysi va Tojikistonning ayrim tumanlarida tarqalgan. Bargi, guli va mevalariga zarar yetkazadi. Oʻrik tunlami qanotlari sariqpushti, orqa qanotlari oqimtir, keng hoshiya va unga parallel koʻkimtir yoʻlchasi bor. Tuxumi sharsimon, 1 mm, qurti yashil, 2,5 sm. Gʻumbagi 13–14 mm, qoʻngʻir, pillaga oʻralgan. Oʻrik tunlami tuxumlik bosqichida qishlaydi. Qurtlari koʻklamda barglar yozilishidan sal oldin paydo boʻladi, asosan, tunda oziklanadi. Bir oydan keyin rivojlanishni tugallab, yerga tushadi. Xazonlar tagida yoki tuproq yuza qavatida pilla oʻraydi va 2—3 hafta oʻtgach, voyaga yetgan kapalaklar uchib chiqadi. Ayrim qurtlari devor yoriqlari, daraxtlarning eski poʻstloqlari yoriqlarida uchraydi. 300—400 tagacha tuxum qoʻyadi, tuxumi lentasimon, yilda bir marta avlod beradi.

Kurash choralari: gullashdan oldin va gullashdan keyin daraxtlarga insektitsidlar (fozalon, zolon, sitrofosning 0,2—0,3% li eritmasi) bilan ishlov beriladi.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Statsiya** (lotincha: statio — joy, holat) — muayyan turdagi hayvon yashashi uchun zarur sharoit (relyef, iqlim, oziq, panajoy) mavjud boʻlgan joy. Tur uchun xos boʻlgan S. tur areali ichida mozaik taqsimlangan. Xususiy maʼnoda "S." tushunchasi tur hayot kechirayotgan joyni bildiradi (oziqlanadigan S, uya quradigan S, tunash Si). Alohida S. boshqasidan relyefi, oʻsimliklari bilan farq qiladi. Tur, odatda, bir necha Sga ega boʻladi. Turli S. turning hayotida har xil ahamiyatga ega. Masalan, qishlash Si hayvonni qishki sovuqsan asraydi; tarqalish S.si turning koʻpayishi va katta maydonni egallashiga yordam beradi. S tushunchasi koʻproq quruklikda yashaydigan hayvonlarga nisbatan ishlatiladi va mazmunan yashash joyi tushunchasiga yaqin keladi.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Sabancha**, dala mushugi (Felis ﬁ byca) — yirtqichlar turkumiga mansub sut emizuvchi hayvon. Uy mushuklarining nayel boshi boʻlsa kerak. Afrika, Oʻrta dengizning baʼzi orollari, Shim.

Gʻarbiy Xitoy, Oʻrta Osiyo, Qozogʻiston, Zakavkazyeda tarqalgan. Gavdasi 63—70 sm, dumi 23—33 sm. Juni kulrangsariq, qora dogʻli, dumida bir nechta qora halqasimon chiziqdar bor. Koʻpayishida tulki, boʻrsiq, jayra va boshqa hayvonlarning inidan foydalanadi. Aprel—mayda 3—5 ta bola tugʻadi. Savanna, saxro va choʻllarda, togʻ etaklarida, toʻqaylarda yashaydi. Ondatra, yumronqoziq, qushlar, kamdankam quyon va boshqa hayvonlar bilan oziklanadi. Moʻynasining sifati past, kam ishlatiladi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Uzunoyoqlilar** (Tipulidae) -ikki qanotlilar turkumiga mansub hasharotlar oilasi. Tanasi choʻziq (12–30 mm), qanotlari ensiz uzun, oyoklari nozik va tanasiga nisbatan juda uzun (nomi shundan). 2500 ga yakin turi bor. Qurtlari tuproqdagi yoki suvdagi chiriyotgan oʻsimliklar, suvoʻtlar va yoʻsinlar, baʼzan oʻsimliklar ildizi va yosh barglari bilan oziqlanadi. Nam va birmuncha iliq iqlimli hududlarda tarqalgan. Oʻzbekistonda bir necha turi uchraydi. U. voyaga yetgan davrida oziqlanmaydi. Suv boʻyi va salkin joylarda oqshom payti yoki tunda sekin uchib yuradi. Xavf tugʻilganida oyoqlarini uzib tashlab, dushmandan qochib qutuladi. Zararkunanda U. kurtlari poliz ekinlariga ziyon keltiradi.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Sirchumchuqlar** (Saxicola) -qorayaloqlar oilasiga mansub qushlar urugʻi. 10 turi bor. Tanasining uz. 12,5—20 sm, vazni 15—16 g. Yevrosiyo va Afrikada uchraydi. Oʻzbekiston choʻllarida qora boshli sirchumchuq, qora sirchumchuq uya quradi. Uyasini oʻtlar orasidagi chuqurliklarga, baʼzan yiqilgan daraxt ildizlari ostiga quradi. 4—7 tuxum qoʻyadi.

Tuxumlarini modasi 12—13 kun bosadi. Bolalarini 2 hafta uyada va 2—3 hafta uyadan tashqarida boqadi. Har xil hasharotlar, oʻrgimchaksimonlar, mollyuskalar, chuvalchanglar bilan oziqlanadi. Va uning uyiga kaku degan qush tuxumlarini mimkiriya qiladi

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Laylaksimonlar** (Ciconiiformes) — qushlar turkumi. 10 oilaga mansub turlari maʼlum. Oʻzbekistonda qarqaralar, laylaklar, ibislar oilasiga mansub 13 turi uchraydi. L.ning tumshugi, boʻyni va oyoklari uzun. Ogʻirligi 100 g dan 6 kg gacha. Arktika va Antarktikadan tashqari yer yuzining hamma qismida tarqalgan, lekin koʻpchiligi tropik va subtropik iqlimda yashaydi. Uyasini daraxtlar shoxiga, qamishzorlar orasiga, qoyalar ustiga, binolar tomiga va yerga quradi. 2—8 ta tuxum qoʻyadi. Kichikroq turlari 2,5 haftagacha, yirik turlari 5 haftagacha tuxum bosadi. Suvda va quruklikda yashovchilar, sudralib yuruvchilar, sut emizuvchilar, hasharotlar va boshqa bilan oziqlanadi. Monogam. Baʼzilari qishloq xoʻjaligi zararkunandalarini qirib, foyda keltiradi. L.ning 9 turi Xalqaro Qizil kitobga, bir necha turlari har xil davlatlar Qizil kitoblariga kiritilgan. Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga 4 tur, jumladan, oq laylak va qora laylak kiritilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Hind** (sanskritcha Sindxu, pushtu tilida Abba-Sin — daryolar otasi) — Xitoy, Hindiston va Pokistondagi daryo. Uzunligi 3180 km, havzasining maydoni 980 ming km2. Kaylas tizmasi (Tibet togʻligi)dan, 5300 m balandlikdan boshlanadi. Yuqori oqimida chuqur tektonik vodiyda qoyali daralar hosil qilib, oʻrta va quyi qismida Hindgang tekisligining gʻarbiy qismidagi keng vodiyda irmoqlarga boʻlinib oqadi va Arabiston dengiziga delta (maydoni 8 ming km²) hosil qilib quyiladi. Asosiy irmoqlari: oʻngdan — Gilgit va Kobul, chapdan — Satlaj. H. togʻlarda erigan qor-muzlik suvlaridan, qolgan qismida musson yomgʻirlaridan toʻyinadi. Bahor va yozgi toʻlinsuv davrida suv sathi toglarda 10–15 m, tekisliklarda 5– 7 m gacha koʻtariladi. Suv toshqinlaridan himoya qilish maqsadida daryo oʻzani katta masofada marzalar bilan oʻralgan. Haydarobod shahri yaqinida suv sarfi 3850 mUsek. eng yuqorisi 30 ming m³/sek. dan ziyod. Quyi oqimida sugorishga koʻp suv sarflanishi va bugʻlanishi natijasida suvi kamayadi. Qurgʻoqchil yillar quyi oqimida Arabiston dengizigacha yetib bormay, baʼzan qurib qoladi. Daryo yiliga 450 mln. t oqiziq keltiradi. H. havzasida 11 mln. ga yer sugʻoriladi. Koʻplab toʻgʻon va boshqa irrigatsiya inshootlari qurilgan. Kobul daryosi quyilgan joydan boshlab vaqt-vaqti bilan kema qatnaydi. H. boʻyida Haydarobod, Sukkur shaharlari, deltasi yaqinida Karochi dengiz porti joylashgan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Reyn** (nemischa:, fransuzcha: *Rhin*, niderlandcha: *Rijn*) — Gʻarbiy Yevropadagi eng katta daryolardan biri, Shveysariya, Lixtenshteyn, Avstriya, Fransiya, Germaniya, Niderlandiya hududlaridan oqib oʻtadi. Uz. 1239 km, xavzasining maydoni 224,4 ming km². Alp togʻlaridan boshlanib, Boden koʻlidan oqib oʻtgach, Yura va Shvarsvald tizmalarini kesib oʻtadi. Soʻnfa Yuqori Reyn pastgekisligi boʻylab oqadi va oʻrta qismida tor vodiy orqali Reyn Slanetsli togʻlarini kesib oʻtib, Oʻrta Yevropa tekisligiga chiqadi. Shimoliy dengizga murakkab delta hosil qilib quyiladi. Yuqori qismida bahor — yoz oylarida, oʻrta va quyi qismlarida yil davomida sersuv. Yillik oʻrtacha suv sarfi 2500 m³/sek. yillik suv oqimi 79 km³.

Reyn — Gʻarbiy Yevropaning muhim xalqaro suv magistrali. Quyi oqimida yiliga 100 mln. t hajmda yuk tashiladi. Bazel shahridan boshlab 952 km masofada va Boden koʻlida muntazam kema qatnaydi. Reyn havzasidagi suv yoʻllarining umumiy uz. 3000 km chamasida. Kanallar orqali Rona, Marna, Vezer, Ems, Elba daryolari bilan tutashgan. GESlar qurilgan. Reyn boʻyida Bazel, Strasbur, Mangeym, Mayns, Bonn, Kyoln, Dyusseldorf, Duysburg shaharlari, deltasida Rotterdam dengiz porti joylashgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Tashqi havolalar Buni Vikimaʼlumotlarda tahrirlash | 
* BnF: cb11949068g (maʼlumot)
* GND: 4049739-2
* HDS: 008768
* LCCN: sh85113657
* NARA: 10045635
* NDL: 00629394
* NKC: ge139168
* VIAF: 3145602320301361474
* en:WorldCat Identities (VIAF orqali): 3145602320301361474

 |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Geografiya | *Geografiyaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Dnestr** (rumincha: *Nistru*, ukraincha: *Дністе́р*, qadimgi yunoncha: *Τύρας*, lotincha: *Tyras, Tiras*; inglizcha: *Dniester*) — Sharqiy Yevropadagi daryo, Ukraina va Moldavada. Uzunligi 1352 km. Havzasining mayd. 72,1 ming km2. Karpat togʻlarining shim. yon bagʻridan boshlanib, Kora dengizning Dnestr limaniga quyiladi. Quyi oqimida oʻrtacha suv sarfi 310 m3/sek. Suvi sugʻorishga sarflanadi, yuqori oqimida yogʻoch oqiziladi. Soroki sh.dan Dubossari GES gacha va GES dan quyilish joyigacha muntazam kema qatnaydi. Yomgʻir va qor suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik oqim qariyb 8 km3. Dnestr qish iliq kelganda muzlamaydi. Dnestr boʻyida Benderi, Tiraspol sh.lari joylashgan.

Adabiyot
--------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  


|  |  |
| --- | --- |
| Geografiya | *Geografiyaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |

|  |  |
| --- | --- |
| Tashqi havolalar Buni Vikimaʼlumotlarda tahrirlash | 
* GND: 4091067-2
* NKC: ge423212
* VIAF: 234158546
* en:WorldCat Identities (VIAF orqali): 234158546

 |
**Yangi gvineya** (indonezcha: *Pulau Irian*; inglizcha: *New Guinea*) — Tinch okeanning gʻarbiy qismidagi orol. Kattaligi boʻyicha dunyo. da 2-oʻrinda (Grenlandiyadan keyin). Mayd. 829 ming km²(baʼzi maʼlumotlarga koʻra 771,9 ming km²). Uzunligi 2000 km dan ziyod, eni 700 km gacha. Gʻarbiy qismi Indoneshya, sharqi PapuaYangi Gvineya davlatlari hududi.

Orolning qirgʻoqlari egribugri, quruqlik ichkarisiga ancha oʻyib kirgan qoʻltiqlar bor. Janubiy sohili yassi, qumli, shimoliy baland. Ya.G.ning markaziy qismidan gʻarbdan sharqqa choʻzilgan togʻ tizmalari kesib oʻtadi. Eng baland joyi 5029 m (Jaya choʻqqisi). Harakatdagi vulkanlar bor. Janubiy qismi keng pasttekislik. Ya.G.ning burmali zamini proterozoy va yuqori paleozoy jinslaridan tuzilgan, usti dengiz choʻkindilari bilan qoplangan. Iqlimi shimolida ekvatorial, janubida subekvatorial, togʻ tepalarida nival iqlim. Tekisliklarda oʻrtacha oylik temperatura 25—28°. Yillik oʻrtacha yogʻin tekisliklarda 1000 mm dan, togʻlarda 4000 mm dan ziyod. Tez-tez dovul boʻlib turadi. Daryolari sersuv, quyi qismida kema qatnaydi. Sernam tropik oʻrmonlar flora va fauna turlariga boy. Janubida savannalar uchraydi. Milliy bogʻlar tashkil etilgan. Makkajoʻxori, yams, batat ekiladi. Kofe, kakao, kokos palmasi, kauchuk daraxtlari plantatsiyalari bor. Baliq ovlanadi. Yirik shaharlari: PortMorsbi, Madang, Sorong, Jayapura. Orolga yevropaliklardan dastlab 16-asrning 1-yarmida portugal dengizchilari borgan.

  

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Geografiya | *Geografiyaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Gibraltar boʻgʻozi** — Pirenei yarim orolning janubiy chekkasi (Yevropa) bilan Afrikaning shim.-gʻarbiy uchi oʻrtasidagi boʻgʻoz. Atlantika okeanini Oʻrta dengiz bilan birlashtirib turadi. Uzunligi 65 km, eni 14—44 km, chuq. 1181 m gacha, eng sayoz joyi farvaterida 53 m. Shim. da Gibraltar qoyasi, jan.da yunon afsonalariga koʻra, Gerakl (Gerkules) oʻrnatgan Gerkules ustunlari deb nomlanuvchi Jabal-Muso togʻi bor. Suvning ostki qismi (oʻrtacha temperaturasi 13,5°, shoʻrligi 33%o) Atlantika okeaniga, ustki qismi (oʻrtacha temperaturasi 17°, shoʻrligi 36%o) Oʻrta dengizga okadi. Gibraltar boʻgʻozi qulay geografik oʻrin egallaganligi uchun iqtisodiy va strategik jihatdan muhim ahamiyatga ega. Shim.da Alxesiras va jan.da Tanjer porti bor. Gibraltar boʻgʻoziga kiraverishda Buyuk Britaniya mulki — Gibraltar joylashgan.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Geografiya | *Geografiyaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |

|  |  |
| --- | --- |
| Tashqi havolalar Buni Vikimaʼlumotlarda tahrirlash | 
* BNE: XX451341
* BnF: cb152385693 (maʼlumot)
* GND: 4093478-0
* LCCN: sh85054865
* NARA: 10038207
* NKC: ge131443
* SUDOC: 027862844
* VIAF: 1145243764274441519
* en:WorldCat Identities (VIAF orqali): 1145243764274441519

 |
Turkistonsibir temir yoʻli
**Turkistonsibir temir yoʻli**, Turksib — "Qozogʻiston temir yoʻllari" kompaniyasiga qarashli temir yoʻl Qozogʻistonning sharqiy kismi boʻylab Semey (shim.da)dan Olmaota orqali Lugovaya (jan.da) styasigacha davom etadi. Uz. 1452 km. 1927—31 yillarda katta iqtisodiy va davlat ahamiyatiga ega boʻlgan eng yirik umumxalq qurilishlaridan biri tarzida barpo etilgan (qidiruvloyiha ishlari 1906—07 yillarda olib borilgan). Turksib Lugovaya—Aris temir yoʻl tarmogʻi orqali Oʻzbekiston temir yoʻllari bilan, SemipalatinskNovosibirsk temir yoʻl tarmogʻi orqali Gʻarbiy Sibir temir yoʻl bilan bogʻlanadi. Turksib orqali Novosibirskdan Arisga qadar yoʻlning uz. 2531 km, bu Chelyabinsk va Orenburg orqali oʻtgan eski yoʻldan 1000 km qisqa. Turksib gʻalla, yogʻoch va koʻmirga boy Sibirni Janubiy Qozogʻiston va Oʻrta Osiyoning paxtakor mintakalari bilan bogʻladi, bu mintaqada paxtachilikni rivojlantirishga, shuningdek, Markaziy Osiyo respublikalarini yogʻoch, kumir, don bilan taʼminlashda muhim ahamiyat kasb etgan edi.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Chayonlar** (Scorpiones) — oʻrgimchaksimonlar turkumi, baʼzan mustaqil sinf sifatida qaraladi. Uz. 1—20 sm. Boshkoʻkragi yaxlit qalqon bilan qoplangan. Bu qalqon oʻrtasida 2 juft, uning 2 yonida bir necha juft koʻzlari bor. Kutikulasi mum qavati bilan qoplangan. Korin qismi kengaygan. Ingichka keyingi boʻlimi boshkoʻkrak tomoniga egiluvchan. Bir juft zahar bezi keyingi qorinning oxirgi boʻgʻimida joylashgan boʻlib, sanchuvchi nashtarga ochiladi. Xelitseralari mayda, qiskichsimon. Oyoq paypaslagichlari uchki kismi yirik qisqichga aylangan. Oʻpka orqali nafas oladi. Spermatoforlar yordamida urugʻlanadi. Ch. tirik tugʻadi. 750 ga yakin turi, jumladan, Oʻzbekistonda bir necha turi bor. Chipor (sariq) Ch. koʻp uchraydi. Yirtkich, tunda ov qiladi. Chaqqanida qattiq ogʻriydi. Ammo chayon chaqishi o'limga olib kelmaydi

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Hayvon haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Turfon soyligi**, Turfon botigʻi — Tyanshan togʻlarining sharqiy tarmoqlaridagi tektonik botiq, Xitoy hududida. Uz. 200 km, eni 70 km chamasida. Turfon soyligining eng choʻkkan qismi dengiz satxidan 154 m pastda, bu Osiyoning quruklik qismidagi eng past joy. Yer yuzasi tekislik. Mezozoy va kaynozoyning qumgil yotqizikdaridan, togʻ oldi chaqirtosh qatlamlaridan tuzilgan. Tubining bir qismi achchiqshoʻr suvli koʻl. Iklimi keskin kontinental, yozi issiq (iyulning oʻrtacha temperaturasi 33°, eng yuqori temperatura 47,6°), kishi sovuq (yanvarning oʻrtacha temperaturasi —9,6°). Yiliga 20 mm gacha yogʻin yogʻadi. Oʻsimliklar vaqtincha oqar soylar oʻzanida uchraydi. Turfon soyligining koʻp qismi choʻldan iborat, shoʻrxoklar, chekkalarida vohalar bor. Turfon soyligida Turfon shahri joylashgan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Geografiya | *Geografiyaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Rodop togʻlari** — Bolqon yarim oroldagi togʻlar. Bolgariya va Gretsiyada. Uzunligi 240 km. Eng baland joyi 2191 m. Sharqqa tomon pasayib borgan bir qator togʻ massivlaridan iborat. Ohaktosh, qumtosh, kristalli va vulkan jinslaridan tuzilgan. Yillik yogʻin gʻarbida 1000 mm gacha, sharqiy qismida 650 mm. Daryolari serostona, gidroenergiya zaxiralariga boy, GES, suv omborlari qurilgan. Yon bagʻirlarining quyi qismida butazorlar, shim. yon bagʻirlarida keng bargli va igna bargli oʻrmonlar, 1800–2000 m dan balandda subalp oʻtloqlari bor. Rodop togʻlarining gʻarbiy qismida oʻrmonchilik rivojlangan. Sharqiy Rodop togʻlarida tamaki plantatsiyalari, tokzorlar barpo qilingan. Foydali qazilmalardan temir, xrom, polimetall rudalari uchraydi. Mineral suvli buloqlar bor. Balneologik va iklim kurorti koʻp. Turizm rivojlangan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Oʻrta rossiya qirlari** — Rossiya Federatsiyasi Yevropa qismining markazidagi qirlar. Shimolida Oka vodiysidan janubida Donetsk kryajigacha choʻzilgan. Qirlar Kaspiy, Qora va Azov dengizlari suvayirgʻichi hisoblanadi. Uz. 1000 km, enining keng joyi 500 km, balandligi 220–250 m (eng baland joyi 293 m); janubi-sharqiy qismi Kalach qirlari deb ataladi. Oʻ.Oʻrta Rossiya qirlarining oʻrta qismida tokembriy kristall zamini yer yuzasiga yaqin va Don daryosi vodiysida, Pavlovsk va Boguchar shahrilari orasida yer yuzasiga chiqib yotadi. Yer yuzasida hamma joyda lyossimon qumoqlar va lyosslar uchraydi. Qirlar Rossiya platformasining anteklizidir. Bu hududda tokembriy davri yotqiqizlaridan tashkil topgan platforma poydevori yer yuzasiga yaqinlashadi. Foydali qazilmalari: Kursk magnit anomaliyasi temir rudasi (Mixaylovsk koni), qoʻngʻir koʻmir va boshqalar Qirdan yirik daryolar boshlanadi. Tuprogʻi qoratuproq (shim.da sur tusli oʻrmon tuprogʻi). Hududida Markaziy qoratuproq va Galichya gora qoʻriqxonalari joylashgan. Koʻp qismi haydalgan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Geografiya | *Geografiyaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
Qisqa izoh|Fransuz Gvianasidagi kommun
Infobox Fransuz kommunasi
|nomi = Apatu
|kommun statusi = Kommuna
|rasm = Taksilar apatu. JPG
|rasm\_tavsifi = Apatu’dagi kanoe taksi
|gerb rasm = Blazon de la ville d’Apatou en Guyane.svg
|xarita oʻlchami = 220px
|oʻzgartirish mumkin xarita = apatou. PNG
|xarita tavsifi = Kommunaning joylashuvi (qizil rangda) Fransuz Gvianasi ichida
|arrondissement = Sen-Loran-du-Maroni
|kanton =
|INSEE = 97360
|pocht indeksi = 97317
|mer = Moïse Edwin
|mudat = 2021–2026
|interkommunallik = Ouest Guyanais
|koordinatalar = coord|5.1533|-54.336|format=dms|display=inline, title
|balandlik m =
|min balandlik m =
|maks balandlik m =
|maydon kv km = 2020
|aholisi = France metadata Wikidata|population\_total
|aholisi sanasi = France metadata Wikidata|population\_as\_of
|aholisi izohlar = France metadata Wikidata|population\_footnotes

  

„'Apatu"' (IPA-fr|apatu) Fransuz Gvianasida joylashgan bir kommunadir, Fransuzning Janubiy Amerikadagi tashqi mintaqa va Tashqi viloyatlaridan biridir. Apatu Aluku, Paramacca, Ndyuka, va Saramaka qabila aʼzolarini oʻz ichiga olgan.

Tarix
-----

Apatu shahri 1882-yilda Moutendé nomi bilan qurulgan. 19-asr oxirida Apatu Fransuz istiqboli uchun yoʻl koʻrsatuvchi boʻldi. 1891-yilda Apatu Fransiya va Surinam koloniyasi orasida chegarani muhokama qilishda va Aluku qabilasini Fransiya bilan ittifogga olib kelishda mediatorlik qildi. U shuningdek, Apatu Fransuz tomonidagi turli qabilalarni birlashtirdi.

Apatu 1969-yilgacha Inini hududining bir qismi edi, bu Maroonlar uchun chegarasiz va oʻzaro yetarli qabila tizimi imkoniyatini berdi. Kommuna bilan birga, hukumat tuzilishi va frantsuzlash kelib chiqdi. Eng muhim ravishda, bu katta qishloq aholisiga toʻplanish va kichik yashash joylarining tez-tez terk etilishiga olib kelgan.

Apatu kommunasi 12-Noyabr 1976-yilda Grand-Santi-Papaichton kommunasidan (keyinchalik Grand-Santi deb nomlangan) joylashuvini ajratib chiqarib yaratildi.

Aholi
-----

Tarixiy aholi
|manba = INSEE
|foizlar = pagr
|tekkunlash = hech
|1967 |318
|1974 |453
|1982 |618
|1990 |2451
|1999 |3628
|2007 |6357
|2012 |7257
|2017 |9241

Transport
---------

Apatou, 2004
Kommunadagi qishloqlarga faqat Maroni daryosidan qayiq orqali yetib borish mumkin edi. Yoʻl Maripasoula ga uzatilishi rejalashtirilgan. Papaïchton yoʻlini qurish ishlari 2021-yilda boshlanishi rejalashtirilgan.

Koʻrishlar
----------

* Fransuz Gvianasidagi kommunalar
* Lucifer Dékou-Dékou Biologik Rezervati, kommunadagi yaban hayot sahasi.
* Provansd, kommunadagi qishloq.

Manbalar
--------

reflist

Tashqi havolalar
----------------

commons category|position=left

Fransuz Gvianasi kommunalari|holat=kengaytirilgan

avtoritet nazorati
**Yagʻnob**, Yagʻnobdaryo — Tojikistonning Sugʻd viloyati Ayniy tumanidagi daryo. Fondaryoning oʻng boshi irmogi. Hisor tizmasining shim. yon bagʻrida, 3400 m balandlikdagi kichik muzlikdan boshlanadi. Zarafshon va Hisor tizmalari oraligʻi boʻylab gʻarbga tomon oqadi va Iskandardaryo bilan qoʻshilib Fondaryoni (Zarafshon havzasi) hosil qiladi. Uz. 116 km, havzasining mayd. 1660 km². Vodiyning yon bagʻirlari tik va pastroq. Ya. muzlik, qor suvlaridan toʻyinadi. Havzasida umumiy mayd. 100,7 km²boʻlgan 435 muzlik bor. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi (Takfon qishlogʻi yonida) 33,3 m³/sek. Oʻrtacha yillik suv sarfi 41,9 m³/sek. dan 23,9 m³/sek. gacha oʻzgaradi. Ya. loyqa daryo, har 1 m³suvida oʻrta hisobda 300 g loyqa bor. Qishda muzlamaydi, faqat shovush oqishi kuzatiladi. Suvi sugʻorishda foydalaniladi. Toʻlinsuv davri aprel — sentyabr oylarida boʻlib oʻtadi. Ya.ga umumiy uz. 200 km dan ortiqroq boʻlgan 80 dan ziyod irmoqchalar quyiladi. Shulardan yiriklari: oʻngdan Hazorchashma, chapdagi irmoqlari Tagobigul, Tagrich, Pindor, Dijikrud.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Gidrologiya | *Gidrologiyaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
Rux, tipik metall, xlorid kislota, tipik kislota bilan reaksiyaga kirishmoqda.
**Kislota** (rus. *кислота* - "nordonlik") asos bilan reaksiyaga kirishadigan moddadir. Kislota vodorod va kislota qoldigʻidan iborat boʻladi. Kislota kalsiy kabi metallar va natriy karbonat kabi asoslar bilan reaksiyaga kirishadi. Suvli kislotalar pH koʻrsatkichi 7 dan kam, bunda qancha kichik pH boʻlsa, kislota shunchalik kuchlidir.

Keng tarqalgan kislotalar sirasiga sirka kislotasi (sirkada), sulfat kislotasi (akkumulatorlarda) va vino kislotasi (mevalarda) kiradi. Kislotalar eritma, suyuq, qattiq yoki gaz holatlarda boʻladi. Kuchli va baʼzi kuchsiz konsentratsiyalangan kislotalar yemirish xususiyatiga ega, biroq karboran va bor kislotasi kabilarda bu xususiyat mavjud emas.

Kislotalar uchun keng tarqalgan uchta taʼrif bor: Arrhenius (talaffuzi: *Arrenius*), Brønsted-Lowry (talaffuzi: *Broʻnsted-Louri*) va Lewis (talaffuzi: *Luis*) taʼriflari. Arrhenius taʼrifi kislota eritmada gidroksoniy ionlari (H3O+) konsentratsiyasini oshiradigan moddadir, deydi. Brønsted-Lowry taʼrifi qoʻshimcha qiladi: kislota proton donori boʻla oladigan moddadir. Kundalik hayotda duch keladigan aksariyat kislotalar suvli eritma yoxud suvda eriydi, shuning uchun ushbu ikki taʼrif koʻproq qaraladi. Kislota pHi 7 dan kamligi sababi gidroksoniy ionlari konsentratsiyasi 10-7 mol/l dan oshiqligidadir. pH gidroksoniy ionlari konsentratsiyasi manfiy logarifmi, deb taʼriflangani uchun kislota pHi 7 dan kichikdir. Brønsted-Lowry taʼrifiga koʻra osonlikcha protonsizlasha oladigan har qanday birikma kislota, deb hisoblanishi mumkin. Misol qilib O-H yoki N-H qismlarini oʻz ichiga oladigan spirt yoki aminlarni olish mumkin.

Lewis taʼrifi esa kimyoda kam ishlatiladi. Lewis kislotalari elektron juftlari akseptorlaridir. Lewis kislotalariga metall kationlari hamda bor triftoridi va aluminiy trixloridi kabi elektroni kam molekulalar kiradi. Gidroksoniy ionlari keltirilgan uch taʼrifga binoan kislotalardir. Qiziqarlisi shundaki, spirt va aminlar ularning kislorod va azot atomlaridagi yolgʻiz elektronlar tufayli Brønsted-Lowry taʼrifiga koʻra kislota, Lewis taʼrifiga koʻra esa asos, deb qaraladi.

Havolalar
---------

* Kislotalar haqida (Wayback Machine saytida 2012-05-26 sanasida arxivlangan), *utube.uz*

|  |  |
| --- | --- |
| Kimyo | *Kimyoga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Ugom** (Oqburxon, Tikanak) — Toshkent viloyatidagi daryo. Chirchiq daryosining oʻng irmogʻi. Daryo havzasi shim.dan Talas Olatovi, gʻarbdan Qorjontov, sharkdan Ugom tog tizmalari bilan chegaralangan. Bir necha buloq suvlarining qoʻshilishidan hosil boʻladi. Uz. 68,5 km, xavzasining maydoni 870 km². Ugom Chorvoq suv omborining quyi toʻgʻoni (bʼyef)dan oʻtgach, Chirchiq daryosiga quyiladi. Asosan, qor va qisman yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Daryoning oʻrtacha yillik suv sarfi 43 m³/sek.dan (koʻp suvli yilda), 12 m³/sek.gacha (kam suvli yilda). Toʻlinsuv davri martda boshlanadi, eng koʻp sutkalik suv sarfi aprel va iyunda boʻlib oʻtadi va 177 m³/sek.dan (koʻp suvli yilda) 54,5 m³/sek.gacha (kam suvli yilda) yetadi. Toʻlinsuv davri avgustda tugaydi. Daryo tez oqadi, oʻzanida ostonalar hosil qilgan. Oʻrta oqimi vodiysida keng terrasalar, daraxtzor, butazor va oʻtloqlar mavjud. Daryo vodiysida Chorvoq qishlogʻi, dam olish uylari, bolalar oromgohlari joylashgan.

Ugom daryosi yozdaUgom daryosi
Ugom va Chirchiq  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Lotus Emeya** – Lotus kompaniyasi tomonidan ishlab chiqariluvchi elektro sportkar. Avtomobil 2023-yil Guanchjou avtosalonida taqdim qilingan. Lotus brendi Geelyga tegishli brend hisoblanadi. Ushbu model Geely EPA platformasida qurilgan. Elektro sportkar Geelyning Uxandagi zavodida ishlab chiqariladi.

Tarixi
------

Elektro sport mashinasining taqdimoti 2023-yilning noyabr oyida Guanchjou avtosalonida bo'lib o'tgan. Lotusning ushbu sportkari kompaniyaning avtomobillari ichida yagona sedan hisoblanadi. Lotus brendi Geelyga tegishli brend bo'lganligi sababli, Ushbu model Geely EPA platformasida qurilgan. Avtomobil Uxandagi Geelyning zavodida ishlab chiqariladi.

Texnik koʻrsatkichlar
---------------------

Lotus Emeya katta o'lchamdagi sedandir. Avtomobilning quvvati mos ravishda 612 va 905 ot kuchiga ega ikkita elektr motorli versiyasi mavjud. Bazaviy model bo'lmish Lotus Emeya S 612 ot kuchiga (710 Nm) ega. Top versiya bo'lgan Lotus Emeya R esa 905 ot kuchiga (985 Nm) ega. Emeya R 2,78 soniyada 100 km/soat tezlikka erisha oladi, maksimal tezligi esa 256 km/soatni tashkil qiladi. Ikki holatda ham sedan to'liq g'ildiraklari tortuvchi hisoblanib, har bir o'qda bittadan dvigatel o'rnatilgan. 4 eshikli liftbekning uzunligi 5139 mm, kengligi 2005 mm, bo'yi 1464 mm, g'ildirak bazasi esa 3069 mmni tashkil qiladi. Lotus Emeya moslashuvchan pnevmatik podveska, 90 km/soat dan yuqori tezlikda ochiluvchi faol diffuzor va o'zi ochiluvchi qanotga ega. Muhandislar akkumulyatorni avtomobilning o'rta qismiga yaqinroq joylashtirib, old panelni oldinga siljitganlari sababli avtomobil vazni deyarli ideal taqsimot qilingan. Liftbek Geely xoldingining EPA (inglizcha: *) platformasida qurilgan.*

Batareyalar
-----------

Akkumulyatorining quvvati 102 kVt/soatni tashkil qiladi hamda ular CATL tomonidan ishlab chiqariladi. Ikkala modifikatsiya ushbu akkumulyator bilan jihozlangan. Bir marotaba quvvatlanganda S versiyasining yurish masofasi 600 kmni, R versiyasi esa 489 kmni tashkil qiladi. Sportkar tez zaryadlanishni qo'llab-quvvatlaydi. Quvvatlash uskunasi 350 kVtgacha bo'lgan doimiy tokda quvvatlash imkonini beradi. Bu esa avtomobilni 15 daqiqa ichida 10% dan 80% gacha quvvatlash imkonini beradi.

Yana qarang
-----------

* Xitoy avtomobil ishlab chiqaruvchilari
* Shanxay Avtomobillar muzeyi
* Xitoy avtomobil sanoati

Manbalar
--------

1. 1 2 3 4 5  „905 л.с. полный привод, адаптивная пневмоподвеска, активный диффузор и развесовка, близкая к 50:50. Представлен седан Lotus Emeya на платформе Geely". *www.ixbt.com* (2023-yil 18-noyabr). Qaraldi: 11-fevral.
2. ↑  *Opletal, Jiri* „Lotus Emeya debuts at Guangzhou Auto Show in China" (en). *Lotus Emeya debuts at Guangzhou Auto Show in China* (2023-yil 17-noyabr). Qaraldi: 11-fevral.
3. 1 2 3  *Бессонов, Владимир* „Lotus Emeya стал первым лифтбеком британской марки" (ru). *autoreview.ru*. Qaraldi: 11-fevral.
**Xon Sulton** (forscha: خان سلطان) (1190—1227) — Xorazmshohlar davlati malikasi, Muhammad Xorazmshohning qizi, Jaloliddin Manguberdining opasi.

Hayoti
------

Xorazmshoh Muhammadning qizlaridan biri boʻlgan Xon Sultonning onasi kim boʻlgani nomaʼlum. Faqat buvisi Turkon xotun ajdodlari orqali qipchoq xonlariga borib taqalishi aytiladi. 1210-yilda Xorazmshohlar saroyida garovda boʻlgan Qoraxoniylar davlati valiahdi Usmonga turmushga chiqqan. 1212-yili Samarqandda Xorazmshohlar davlatiga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolondan keyin uni oʻldirmoqchi boʻlgan Usmondan qochib qalʼaga yashirinib oladi va eriga shunday mazmundagi maktub bitadi.

> Men bir ayolman, meni oʻldirishing sharmandali holatdan boshqa narsa emas. Men senga hech qanday yomonlik tilagan emasman. Meni tirik qoldirish orqali hayotingdagi eng marhamatli ishni amalga oshirgan boʻlasan.
> 
> 

Qoʻzgʻolon Xorazmshoh Muhammad tomonidan shavfqatsizlarcha bostirilgan. Xorazmshoh Muhammadning buyrugʻi bilan Usmon va uning barcha qarindoshlari qatl qilinadi. Suloladan taxtga daʼvo qilishi mumkin boʻlgan birorta vakil qolmaydi. Shu tariqa Qoraxoniylar davlati ham barham topadi.

Keyingi taqdiri
---------------

Xon Sulton 1219-yilda moʻgʻullar bosqini arafasida bir qancha Xorazmshoh sulolasi vakillari, shuningdek, katta miqdordagi xazina bilan poytaxt Gurganchni tark etgan. Qochqinlar Qoraqurum choʻlini kesib oʻtib, Ilol qalʼasiga borib sigʻinishadi. Qalʼa 4 oylik qamaldan soʻng egallanadi. Xorazmshoh Muhammadning onasi, qizlari va xotinlari Chingizxon qarorgohiga yuboriladi. U yerda asirlar Chingizxon avlodlari orasida boʻlib olinadi. Manbalarda Xon Sulton Joʻjiga nikohlab berilgani aytiladi. Nikohdan Berke, Berkechar va Buri ismli farzandlar tugʻilgani taxmin qilinadi. 

Joʻjining 1227-yilda vafot etishi munosabati bilan ukasi Jaloliddin Manguberdiga moʻgʻullar haqida maʼlumotlar yetkazgan.

Manbalar
--------


1. ↑  „Теркен-хатун. Повелительница женщин мира". 2019-yil 28-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 13-mart.
2. ↑  Ибн ал-Асир. Полный свод истории .
3. ↑  „Династии кыпчакских ханов". 2020-yil 8-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 13-mart.
**Al-Gʻazzoliy universiteti** Karachi shahridagi davlat universiteti bo'lib, Jamiya Tur Rashid tomonidan 2022-yil 9-dekabrda asos solingan. Muftiy Abdurahim ta'lim maskanining asoschisi va hozirgi kansleridir. Zeeshan Ahmad - prorektor lavozimida faoliyat olib boradi.

Universitet 12-asrda yashab ijod etgan olim Imom Al-G'azzoliy sharafiga nomlangan.

Tarixi
------

2022-yil mart oyida Nizomni tekshirish va baholash qo'mitasi Al-G'azzoliy universitetiga tashrif buyurgan, shundan so'ng ular o'z hisobotini tasdiqlash uchun Sind oliy ta'lim komissiyasiga taqdim etishgan.

2022-yil oktabr oyi oxirida Sind gubernatori Kamran Xon Tessori Jamiya Tur Rashidga tashrifi chog‘ida Jamiyaning Al-G‘azzoliy universiteti loyihasi ham maqtovga loyiq ekanligini va Al-G‘azzoliy universiteti faoliyatini ma’qullanishini hamda qo‘llab-quvvatlashini ma'lum qilgan.

Keyinchalik, 2022-yil 9-dekabrda Sind assambleyasi va gubernatori universitet faoliyatiga ruxsat bergan.

Fakultetlari
------------

* Islomshunoslik fakulteti
* Ijtimoiy fanlar fakulteti
* Ta'lim fakulteti
* Huquq fakulteti

Havolalar
---------

* Al-G'azzoliy universiteti (jạmʿۃ ạlgzaly̰), Karachi qonuni, 2022 yil


1. ↑  „The Al Ghazali University (جامعۃ الغزالی), Karachi Act, 2022".
2. ↑  „Jamia Ghazali granted university status" (2023-yil 31-yanvar).
3. ↑  *SS.* „ملک میں پہلی باردینی مدرسےکویونیورسٹی کادرجہ دینےکی تیاریاں". *aimstv.tv*.
4. ↑  „Governor Sindh Visits Jamia Tur Rasheed". *UrduPoint*.
5. ↑  „Sindh governor visits Jamiat-ul-Rasheed". *The Nation* (2022-yil 1-noyabr).
6. ↑  „Jamia Ghazali Karachi gets University status".
Waterfall in Mount Belumut.
**Belumut togʻi** (malaycha: *Gunung Belumut*) yoki mahalliy **Gunung Lumut** (malay tilida „moxli togʻ") nomi bilan tanilgan balandligi 1,010 metr (3,314 ft), Kluang tumanidagi Belumut togʻi dam olish oʻrmonida, Johor, Malayziya, Linggiu suv omborining shimolidagi massivda joylashgan. Belumut togʻi Johordagi uchinchi eng baland choʻqqidir.

Choʼqqiga chiqish
-----------------

Alpinist uchun choʻqqiga koʻtarilish oʻrtacha toʻrt-olti soat davom etadi va ortga qaytish (xuddi shu yoʻnalish boʻyicha) uch-toʻrt soat davom etadi.

Gunung Belumut choʻqqisiga chiqishdan oldin, alpinistlar birinchi navbatda „false summit" dan oʻtadilar, bu erda yaxshi ob-havo sharoitida tunda lager qilish mumkin. „False summit"dan choʻqqigacha yarim soatcha yoʻl bor. Choʻqqida Toj qoya deb nomlangan ulkan tosh bor. Tosh ulkan tojga oʻxshagani sababli Toj qoya nomlangan..

Yoʻlning baʼzi qismlari yomon boʻlgani uchun sayyohlar yomon eroziyaga uchragan.choʻqqi biroz iflos, chunki baʼzi alpinistlar axlatni tashlab ketishgan.

Transport
---------

Gunung Belumutga borish uchun Kluangga (shaharga) borish va avtobus terminalidan taksiga chiqish kerak.

Manbalar
--------

1. ↑  „Mount Belumut Recreational Forest - the Official e-Tourism Portal for the Ministry of Tourism - Virtual Malaysia". 2008-yil 5-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2008-yil 3-oktyabr.

Andoza:Malaysia-geo-stub
**Arslanköy** (shuningdek: **Efrenk** ) — Turkiyaning Mersin viloyati Toroslar tumaniga qarashli mahalladir. Aholisi 1683 nafar (2022). 2013-yilda qayta tashkil etilishidan oldin u shaharcha (*belde*) edi.

Geografiyasi
------------

Arslanko'y — Toros tog'larida, taxminan 1,475 metr (4,839 ft). Mersingacha bo'lgan yo'l bilan masofa 51 kilometr (32 mi).

Tarixi
------

Shahardan taxminan 3 kilometr janubda joylashgan kichik garnizon qal'asi bir necha devor va ohaktosh cho'qqisiga chiqishni to'sib qo'yadigan darvozadan iborat. Duvarcılık , Kilikiya Armaniston Qirolligi davrida 12 yoki 13-asrda qishloq alohida erta Vizantiya davridan kelib chiqqanligini ko'rsatadi. U Toros tog'larida, Chandir qal'asi (Papeṙōn) va O'rta yer dengizidan Kapadokiyaga olib boradigan bir qancha strategik yo'llarning tutashgan joyida joylashgan. Fortifikatsiya 1979-yilda tekshirilgan.

Ilk ko'chmanchilar orasida ko'chmanchi o'g'uz turklari (turkmanlar) bo'lib, ular yaqin atrofdan yozgi lager sifatida foydalana boshladilar. 14- asrda qishloq tashkil etildi. 17-asrning Karacao'g'lan va 19-asrning Dadalo'g'li kabi eng nufuzli xalq shoirlaridan ba'zilari bir necha yilni Arslanko'yda o'tkazganiga ishoniladi.

Arslanko'y ilgari noaniq qishloq bo'lib, 1947-yilgi mahalliy saylovlarda yangilik qilgan. Qishloq muhtarligiga saylovlarda muxolifat nomzodi g'alaba qozondi. Hukmron partiyani qo'llab-quvvatlovchi davlat xizmatchisi rasmiy bayonnomani o'zgartirishga harakat qildi. Ammo qishloq aholisi qarshilik ko'rsatib, o'zlarining afzalligi uchun kurashdilar. 

Arslanko'y 1954-yilda shaharchaning markazi deb e'lon qilingan.

Iqtisodiyoti
------------

Balandligi tufayli Arslanko'y viloyatning eng salqin joylaridan biridir. Asosiy ekinlar donli ekinlar va olma va shaftoli kabi ba'zi mevalardir.

Manbalar
--------

1. ↑  Mahalle, Turkey Civil Administration Departments Inventory. Retrieved 12 July 2023.
2. ↑  „Address-based population registration system (ADNKS) results dated 31 December 2022, Favorite Reports" (en) (XLS).  TÜİK. Qaraldi: 2023-yil 12-iyul.
3. ↑  „Law No. 6360" (tr). *Official Gazette* (2012-yil 6-dekabr).
4. ↑  „Classification tables of municipalities and their affiliates and local administrative units" (tr) (DOC). *Official Gazette* (2010-yil 12-sentyabr).
5. ↑  Edwards, Robert W.*. The Fortifications of Armenian Cilicia: Dumbarton Oaks Studies XXIII*. Washington, D.C.: Dumbarton Oaks, Trustees for Harvard University, 1987 — 76–77 bet. ISBN 0-88402-163-7.
6. ↑  „ChArLv Archive - Arslanköy". *charlvarchive.org*.
7. ↑  „An essay in Turkish". 2010-yil 29-aprelda asl nusxadan arxivlangan.

| * k
* m
* t
Toroslar tumanidagi mahallalar |
| --- |
| 
* Aladağ
* Alanyalı
* Arslanköy
* Atlılar
* Ayvagediği
* Bekiralanı
* Çağlarca
* Çamlıdere
* Çandır
* Çelebili
* Çopurlu
* Dalakdere
* Darısekisi
* Değirmendere
* Değnek
* Doruklu
* Düğdüören
* Evrenli
* Gözne
* Güzelyayla
* Hamzabeyli
* Horozlu
* Işıktepe
* Kavaklıpınar
* Kayrakkeşli
* Kepirli
* Kerimler
* Kızılkaya
* Korucular
* Kurudere
* Musalı
* Resulköy
* Şahinpınarı
* Soğucak
* Tırtar
* Yavca
* Yeniköy
* Yüksekoluk

 |
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Niger (maʼnolari).

**Niger** — Gʻarbiy Afrikadagi daryo, Gvineya, Mali, Niger va Nigeriya hududlaridan oqadi. Uz. 4160 km, havzasining maydoni 2092 ming km². Kattaligi jihatidan Afrikada Nil va Kongo daryolaridan keyin 3-oʻrinda turadi. LeonLiberiya qirlaridan Joliba nomi bilan boshlanib, yuqori qismida togʻlar orasidagi tor vodiylardan, soʻngra Sudan tekisliklaridan oqadi. Tekislikda koʻplab tarmoq va oʻzanlarga boʻlinadi, Tombuktu shahri yaqinida ular yana yagona oʻzanga birlashadi. Quyi oqimida keng vodiydan oqib, delta hosil qilib (maydoni 24 ming km²) Atlantika okeanining Gvineya qoʻltigʻiga quyiladi. Yirik irmoqlari: oʻngdan — Bani, Milo, chapdan — Sokoto, Kaduna, Benue. Iyun— oktabrda, quyi oqimida fevral—aprelda sersuv buladi. Dare yozgi musson yomgʻirlaridan suv oladi. Yillik oʻrtacha suv sarfi 9300 m³/sek. (maksimal 35 ming m³/sek). Dare yiliga 300 km3 suv, 67 mln. t loyqa keltiradi. Ayrim qismida kema qatnaydi, GES kurilgan. Baliq ovlanadi. N. sohilida Kurusa, Bamako, Tombuktu, Niamey, Jobba, PortHarkort shaharlari joylashgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Andoza:Tgr

Koordinatalari: 46°25′01″N 6°16′16″E﻿ / ﻿46.417°N 6.2711°E﻿ / 46.417; 6.2711GO

**Butunjahon yovvoyi tabiat fondi** (qisqa. WWF; hozirda rasman Butunjahon tabiat fondi deb ataladi, faqat AQSh va Kanadada eski nomi saqlanib qolgan) Shveysariya transmilliy jamoat tashkiloti boʻlib, atrof-muhitni muhofaza qilish, tadqiq qilish va tiklash bilan bogʻliq sohalarda faoliyat yuritadi. Tashkilot dunyo boʻylab 5 milliondan ortiq tarafdorlari boʻlgan dunyodagi eng yirik mustaqil ekologik tuzilmadir[2], 100 dan ortiq[2] mamlakatlarda faoliyat yuritadi va butun dunyo boʻylab taxminan 1300[6] tabiatni muhofaza qilish loyihalarini qoʻllab-quvvatlaydi.

Butunjahon yovvoyi tabiat fondining vazifasi sayyoramiz tabiiy muhitining tobora ortib borayotgan degradatsiyasining oldini olish va inson va tabiat oʻrtasidagi uygʻunlikka erishishdan iborat. Asosiy maqsad Yerning biologik xilma-xilligini saqlab qolishdir[2].

Manbalar
--------

1. ↑  „Архивированная копия". 2021-yil 7-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 25-aprel.
2. ↑  „Архивированная копия". 2020-yil 6-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 25-aprel.
3. ↑
4. ↑  „Архивированная копия". 2020-yil 5-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 25-aprel.
**Qrimning janubiy sohili** — Qrim yarim orolning gʻarbda Ayya burnidan sharqda Qoradogʻ massivigacha choʻzilgan Qora dengiz sohilining bir qismi. Uz. 150 km chamasida, eni 2 –8 km. Gilli slanets va ohaktoshlardan tashkil topgan pasttekisliklar shimolida Yayla chiqigʻi bilan chegaradosh. Qrimning janubiy sohilis. — Qrim sohilining eng issiq qismi. Iqlimi Oʻrta dengiz iqlimi. Iyul va avgustning oʻrtacha temperaturasi 24°, yanvarniki 4°. Yiliga 600 mm yogʻin tushadi. Qrimning janubiy sohilis.da Oʻrta dengiz boʻyiga xos oʻsimlik turlari bilan birga kserofit oʻsimliklar ham tarqalgan, togʻ yon bagʻirlarining yuqori qismida keng bargli oʻrmonlar (qoraqayin va dub), baʼzi joylarda Qrim qaragʻayzorlari bor. Bogʻ va parklar koʻp. Qrimning janubiy sohilis.da Alushta, Alupka, Simeiz, Gurzuf, Artek, Misxor, Koreiz, Foros, Melas va boshqa kurortlar, sanatoriy, dam olish uylari, pansionatlar faoliyat koʻrsatadi.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |