Diabetik oyoq
**Diabetik** **oyoq sindromi**— ( *diabetik oyoq* inglizcha: *diabetic foot* ) diabetik neyropatiya, mikro- va makroangiopatiya, osteoartropatiya fonida rivojlanadigan anatomik va funktsional o'zgarishlar majmuasi bo'lib, oyoqning yumshoq to'qimalarining shikastlanishi va infektsiyasining kuchayishiga, yiringli-nekrotik jarayonning rivojlanishi bilan yuzaga chiqadigan kasallik. Juda ko'p hollarda oyoqlarni amputatsiya qilinishiga olib keladi. Diabetik oyoq sindromi - bu qandli diabetning kech asoratlari guruhini birlashtirgan umumiy tushuncha bo'lib, unda bemorning oyoqlarida patologik o'zgarishlar yiringli-nekrotik jarayonlar shaklida rivojlanadi, ular periferik o'ziga xos o'zgarishlar fonida yuzaga keladi. Diabetik oyoq sindromini tashxislash tashqi tekshiruvni, sezgirlikning har xil turlarini aniqlashni, Doppler va qon tomir angiografiyasini, oyoq rentgenografiyasini, oshqozon yarasi tarkibini mikrobiologik tekshirishni va boshqalarni o'z ichiga oladi.

Dolzarbligi
-----------

Diabetik oyoq sindromi diabet bilan og'rigan bemorlarda oyoq va qo'llarning amputatsiyasining asosiy sababidir. Diabetik oyoqni tavsiflovchi o'zgarishlar odatda diabet boshlanganidan 15—20 yil o'tgach rivojlanadi. Qandli diabet bilan og'rigan bemorlarning taxminan 8—10% zarar ko'radi va ularning 40—50% xavf ostidaqolmoqda. Diabetik oyoq holatlarining kamida 90% 2-toifa diabet bilan bog'liq. 2-toifa diabet bilan og'rigan odamlarda diabetik oyoq sindromi rivojlanish ehtimoli 10 barobar ko'p. Bemorlarning kamida 47 % da davolanish imkon qadar kechroq boshlanadi. Natijada oyoq-qo'llarning amputatsiyasi bo'lib, bu bemorlar o'limini 2 barobarga oshiradi va bemorlarni davolash va reabilitatsiya qilishning keyingi xarajatlarini 3 barobar oshiradi. Bemorlarni tashxislash, tibbiy ko'rikdan o'tkazish, davolash taktikasini takomillashtirish bemorlarda amputatsiyalar chastotasini 43—85% ga kamaytirishi mumkin.

Diabetik oyoq sindromi 1-toifa diabet bilan og'rigan bemorlarning ko'pchiligida kasallikning boshlanishidan 7-10 yil o'tgach rivojlanadi. 2-toifa diabet bilan og'rigan bemorlarda kasallikning boshlanishidan boshlab paydo bo'lishi mumkin. 85% hollarda u turli zararlanishlar natijasida oyoqlarda yaralar paydo bo'ladi. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, diabetga chalingan odamlarda hayot davomida kasallik bilan kasallanish darajasi taxminan 15% ni tashkil qiladi va eng yuqori darajasi 25% gacha chiqishi mumkin.

Tasnifi
-------

**Shakl bo'yicha**

* **neyropatik shakl.** Diabetik polinevropatiya fonida oyoqdagi halokatli jarayon bilan namoyon bo'ladi. Neyropatik oyoqning belgilari: quruq teri, giperkeratoz, oyoq-qo'llarning angidrozi, har xil turdagi sezgilarning pasayishi (issiq, og'riq, tak'til va boshqalar), oyoq suyaklarining deformatsiyasi, yassi oyoqlar, o'z-o'zidan yoriqlar bo'lib hisoblanadi.
* **neyroishemik shakl.** Diabetik angiopatiya fonida paydo bo'ladi. Diabetik oyoqning ishemik shaklida katta va kichik tomirlarning shikastlanishi tufayli oyoq-qo'llarga qon ta'minoti buzilishi ustunlik qiladi. Ishemik sindrom aniq doimiy shish, oqsoqlanish, oyoq og'rig'i, oyoqlarning tez charchashi, terining pigmentatsiyasi va boshqalar bilan kechadi.
* **Osteoartropatik shakl.**
	+ O'tkir bosqich
		- Rentgen nurlanishining salbiy davri.
		- Rentgen nurlanishining ijobiy davri
	+ Subakut bosqich
	+ surunkali bosqich

**Asoratlarning mavjudligiga ko'ra**

* Oyoq-qo'llarining surunkali kritik ishemiyasi
* Oshqozon yarasi, joylashuvi, Vagner darajasi (1-5)
* Menkeberg sindromi
* Patologik sinish
* Oyoq deformatsiyasi

Xavf guruhlari
--------------

Qandli diabet bilan og'rigan bemorlarning taxminan 40-50% xavf ostida yashashi achinarli holatlardan biridir. Bemorni diabetik oyoq sindromi uchun xavf guruhiga tasniflash mezonlari:

* periferik neyropatiya holatlari,
* oyoq tomirlarida puls yetishmovchiligi,
* oyoq deformatsiyasi,
* oyoqning aniq giperkeratozi,
* avval yaralar, yiringli-nekrotik jarayonlar, amputatsiyalar mavjudligi.

Uchta xavf guruhini ajratish odatiy holdir:

* **I.** Barcha nuqtalarda sezuvchanlik saqlanib qolgan, oyoq arteriyalarida pulsatsiya yaxshi. Har yili tekshiriladi.
* **II**. Sezuvchanlik pasayadi, distal puls yo'q, deformatsiyalar mavjud. Har yarim yilda tekshiriladi.
* **III**. Oyoqda yaralar va avvalgi amputatsiyalar, sezilarli neyropatiya mavjud. Har 3 oyda tekshiriladi.

Tekshirish
----------

Diabetik oyoq rivojlanish xavfi yuqori bo'lgan bemorlarni nafaqat endokrinolog-diabetolog, balki podolog, qon tomir jarroh, ortoped ham kuzatishi kerak. O'zgarishlarni aniqlashda o'z – o'zini tekshirish muhim rol o'ynaydi, uning maqsadi diabetik oyoqqa xos bo'lgan belgilarni o'z vaqtida aniqlashdir: terining rangi o'zgarishi, quruqlik, shishish va og'riq paydo bo'lishi, barmoqlarning egriligi, qo'ziqorin infektsiyalari va boshqalar.

Diabetik oyoq sindromida laboratoriya diagnostikasi ma'lumotlariga – qon glyukoza, glikozillangan gemoglobin, xolesterin, lipoproteinlar ko'rsatkichlariga alohida e'tibor beriladi; siydikda qand va keton tanalari mavjudligi tekshiriladi.

Diabetik oyoqning ishemik shakli bilan oyoq tomirlari ultratovush tekshiruvi, radioizotop angiografiyasi, periferik KT arteriografiyasi amalga oshiriladi. Agar osteoartropatiyaga shubha qilingan bo'lsa, oyoqning rentgenografiyasi 2 proektsiyada, rentgen va ultratovushli tekshiruvlar amalga oshiriladi.

Davolash
--------

Diabetik oyoqni davolashning asosiy yondashuvlari quyidagilardir: uglevod almashinuvi va qon bosimini normallashtirish, yaralarni mahalliy davolash, tizimli dori terapiyasi, samaradorligi past bo'lsa: jarrohlik yo'li bilan davolash. 1-toifa diabetda glyukemiya darajasini optimallashtirish uchun insulin dozasi o'rnatiladi; 2 – toifa diabetda bemorni insulin terapiyasiga o'tkazish. Qon bosimini normallashtirish uchun APF ingibitorlari, kaltsiy antagonistlari, diuretiklar qo'llaniladi.

Yiringli-nekrotik shikastlanishlar mavjud bo'lganda (ayniqsa diabetik oyoqning neyropatik shakli bilan), harakatni cheklash, qo'ltiq tayoqlar yoki nogironlar aravachasidan foydalanish, maxsus ortopedik asboblar, tagliklar yoki poyabzal yordamida zararlangan oyoq-qo'llarni harakatlantirish rejimini ta'minlash kerak. Diabetik oyoq sindromida yarali nuqsonlarning mavjudligi jarohatni muntazam davolashni talab qiladi. Nekrotik to'qimalarni olib tashlash, antibakterial va antiseptik vositalar yordamida bog'lash, lazer bilan davolash muolajalari qo'llaniladi. 

Diabetik oyoq sindromi uchun tizimli antibiotik terapiyasi keng ko'lamli mikroblarga qarshi ta'sirga ega dorilar bilan amalga oshiriladi. Diabetik oyoqning konservativ terapiyasining bir qismi sifatida a–lipoik kislota, antispazmodiklar (drotaverin, papaverin) va har xil eritma infuziyalari buyuriladi.

### Konservativ

 Konservativ terapiyani talab qiladigan diabetik oyoq
Diabetik oyoqni davolash asosiy (barcha bemorlar uchun majburiy) va qo'shimcha (ko'rsatmalarga muvofiq qo'llaniladigan) choralarni o'z ichiga oladi.

Asosiylariga quyidagilar kiradi:

* polinevropatiyaning oldini olish: glyukoza, arterial bosim, giperlipidemiyani nazorat qilish;
* podiatrik oyoq parvarishi;
* oyoqni tushirish.

Qo'shimcha uchun:

* mikroblarga qarshi terapiya (keng spektrli antibiotiklar, oshqozon yarasidan olingan material natijalariga ko'ra; dozasi individualdir);
* og'riq sindromini davolash (og'riq qoldiruvchi vositalar);
* neyropatiyani davolash;
* oyoqni terapevtik tushirish va immobilizatsiya qilish;
* qon oqimini yaxshilash orqali angiopatiyani davolash;
* yaralar va yaralarni mahalliy davolash (mahalliy antiseptik va antibakterial preparatlar).

### Infektsiyalangan diabetik oyoq uchun antibakterial terapiya

Davolashning dastlabki bosqichida antibiotik terapiyasi sxemasini tanlash mumkin bo'lgan yuqumli mikroorganizmlar spektrini va oyoq-qo'l ishemiyasining og'irligini baholashni va qo'shimcha ravishda preparatni qo'llash yo'lini aniqlashni o'z ichiga oladi.

O'rtacha og'irlikdagi yengil va asoratlanmagan infektsiyalar uchun aerob grammusbat kokklarga qarshi faol bo'lgan va og'iz orqali (sefaleksin, klindamitsin, linkomitsin, ko-trimoksazol) antibiotiklarni yuborish tavsiya etiladi.

Og'ir infektsiyalarni, shuningdek, o'rtacha og'irlikdagi keng tarqalgan, surunkali infektsiyalarni davolash uchun empirik terapiya uchun keng spektrli antibiotiklar qo'llaniladi. Davolash rejimi grammmusbat kokklarga (shu jumladan metitsillinga chidamli Staphylococcus aureus) va grammmanfiy bakteriyalarga va majburiy anaeroblarga (levofloksatsin, siprofloksatsin, klindamitsin, imipenem, metronidazol bilan birgalikda seftazidim) qarshi faol bo'lgan dorilarni o'z ichiga olishi kerak. Antibiotikni qo'llash yo'nalishi parenteral bo'lishi kerak, ayniqsa davolashning dastlabki bosqichida, oshqozon yarasi hududida preparatning samarali kontsentratsiyasiga tezda erishish uchun.

Konservativ davoga javob bermaydigan pastki ekstremitalarning jiddiy shikastlanishi jarrohlik aralashuvni talab qiladi. Diabetik oyoqning ishemik shakli bilan periferik arteriyalarning endovaskulyar kengayishi va stentlanishi, tromboembolektomiya, oyoq tomirlarining arterializatsiyasi va boshqalar qo'llaniladi. Katta yara nuqsonlarini yopish uchun teri yaralari plastikasidan foydalaniladi. Ko'rsatmalarga ko'ra, chuqur yiringli o'choqlarni (xo'ppoz, flegmona) drenajlash amalga oshiriladi. Gangrenada va osteomiyelitda barmoqlar yoki oyoqlarning amputatsiyasi yoki eksartikulyatsiyasi amalga oshiriladi.

### Operatsion

 Operatsiyani talab qiladigan diabetik oyoqning (barmoqlarning gangrenasi) rivojlangan holati
*Diabetik oyoqni jarrohlik davolash* kontseptsiyasi quyidagilarni o'z ichiga oladi:

* Absesslarning ochilishi, flegmonalar, nekrektomiya ;
* Oyoqning arterial qon aylanishini tiklash bo'yicha jarrohlik aralashuvlari: - pastki oyoqning arteriyalarini angioplastika va stentlash, avtovenoz manevr, endarterektomiya ;
* amputatsiyalar va rezektsiyalar.

### Yangi muolajalar

Dunyo doimiy ravishda diabetik oyoq sindromini davolashning yangi usullarini o'rganmoqda. Tadqiqotning asosiy maqsadlari kasallik natijasida paydo bo'lgan yaralarni davolashning yanada samarali va tezroq usullarini olishdir. Yangi usullar oyoq-qo'llarning amputatsiyasiga bo'lgan ehtiyojni sezilarli darajada kamaytiradi. Germaniyada diabetik oyoqni davolashning bir qator usullari allaqachon o'rganilgan va amaliyotga tatbiq etilgan. Turli klinik tadqiqotlar va sinovlar asosida terapiyaning yangi usullari jahon tibbiyot hamjamiyati tomonidan juda istiqbolli deb baholanmoqda.

Bularga quyidagilar kiradi:

* Ekstrakorporeal zarba to'lqinlari terapiyasi usuli;
* O'sish omillari terapiyasi;
* Ildiz hujayralarini qo'llash orqali davolash;
* plazma reaktiv terapiyasi;
* Biomexanik usul;

Prognozi
--------

Diabetik oyoqning rivojlanishi (va undan ham ko'proq gangrena ) inson salomatligi uchun juda xavflidir. Bemorlar tomonidan o'z vaqtida amalga oshirilgan oldini olishning oddiy tamoyillari ko'p hollarda diabetik yaralar paydo bo'lishining oldini oladi. Qandli diabet va uning oqibatlari, masalan, diabetik oyoq, oyoq amputatsiyasining asosiy sababidir.

Diabetik oyoqdagi yara nuqsonlari konservativ terapiyaga yaxshi javob bermaydi, uzoq muddatli mahalliy va tizimli davolanishni talab qiladi. Oyoq yarasining rivojlanishi bilan amputatsiya bemorlarning 10—24 %ini talab qiladi, bu nogironlik va rivojlanayotgan asoratlardan o'limning ko'payishi bilan birga keladi. Diabetik oyoq muammosi diabetga chalingan bemorlarni tashxislash, davolash va tibbiy ko'rikdan o'tkazish darajasini yaxshilash zarurligini taqozo etadi.

Profilaktikasi
--------------

Qandli diabet yarasi rivojlanishining oldini olishning asosiy tamoyillari:

* har kuni oyoqlarning terisini yuving va yaxshilab yuving, yuqori haroratga (issiq suv, oyoqlarning isitish moslamalariga xavfli yaqinligi) ta'sir qilishdan saqlaning, diabetik neyropatiya rivojlanganda (ayniqsa og'riq va harorat sezgirligini yo'qotish bosqichida) hammomdagi suvning harorati yuvishdan oldin "oyoq bilan sinash"emas, balki termometr bilan aniqlanadi.;
* oyoq terisini muntazam ravishda tekshirib turing, yoriqlar, pufakchalar, yoriqlar va yoriqlarni erta aniqlash, taglikni tekshirish uchun oynadan foydalaning;
* isitish yostiqchalarini ishlatmang (ayniqsa elektr) va oyoqlaringizni issiq suvda yuvishdan saqlaning (shifokor tomonidan tavsiya etilgan haroratdan yuqori);
* yalangoyoq yurmang;
* qavariq plasterlarini ishlatmang;
* har kuni, qavariq paydo bo'lishiga hissa qo'shadigan begona narsalar va ichki shikastlanishlar mavjudligi uchun qo'llaringiz bilan poyabzalni tekshiring;
* tiqilgan paypoq kiymang;
* hech qachon paypoqsiz poyabzal kiymang;
* to'g'ri poyabzalni tanlang: faqat yumshoq va keng (keng) poyabzallarni oling va kiying;
* o'z-o'zidan paydo bo'lgan qavariqlarni kesmang — agar ular paydo bo'lsa, diabetik oyoq bo'limiga murojaat qiling, davolanishni maxsus o'qitilgan xodimlarga ishonib topshiring;
* Oyoq tirnoqlarini faqat tekis kesib oling (yarim doira ichida emas! );
* Tirnoqning o'sishi yoki oyoqning boshqa shikastlangan jarohatlari bo'lsa, darhol shifokor bilan maslahatlashing.

Manbalar
--------

1. 1 2 3  *Малая энциклопедия врача-эндокринолога*, 1-е изд 5000 экз, «Библиотечка практикующего врача», Киев: Медкнига, ДСГ Лтд, Киев, 2007 — 170-181 bet. ISBN 966-7013-23-5.
2. ↑  Французов В. Н. Хайкина Е. В. Решедько Г. К. Диагностика и лечение хирургических инфекций стопы при сахарном диабете // Клин. Микробиол. Антимикроб. Химиотер. — 2005. — Т. 7, № 3. — С. 235—244.