Turli kontekstlarda **ekzogen** yoki **ekzogenlik** ( yunoncha ἔlō éxō „tashqarida" va -ganeina -géneia 'ishlab chiqarish') tashqi tomondan kelib chiqadigan harakat. Bu endogenlik yoki endogeniyaga, tizim ichida taʼsir qilishga qarama-qarshidir.

Iqtisodiyot
-----------

Iqtisodiy modelda *ekzogen* oʻzgarish — bu narsadan tashqaridan kelib chiqadigan, tushuntirib boʻlmaydigan oʻzgarish. Tashqi omillar taʼsiridan bunday oʻzgarishi texnologiyaning taʼsirini oʻz ichiga olishi mumkin, bunda avval ekzogen omil sifatida qayd etilgan, aksincha, iqtisodiy kuchlarni bir butun sifatida tasvirlay oladigan omil sifatida qayd etilgan. Iqtisodiy sotsiologiyada IDEA loyihasi (Iqtisodiy tahlilning fanlararo oʻlchovlari) iqtisodiy nazariya ichida rol oʻynaydigan ekzogen omillarni tushunish tushunchasini berdi. 1982- yilda Xalqaro Ijtimoiy Fanlar Kengashi (ISSC) tomonidan ishlab chiqilgan gʻoya loyihasi iqtisodchilar va sotsiologlarning gʻoyalarini yigʻish uchun tashkil etilgan, chunki ular iqtisodiy sotsiologiya nima uchun bu ikki soha bir-biridan uzoqlashganini tushunishga intilishgan. bir-biri. Iqtisodiyot nazariyasidagi bunday ekzogen omillarga hukumatlar tomonidan iqtisodiy tizimlarda joylashtirilgan qonunlar, aholidagi ijtimoiy tabaqalarning darajalari va shaxsning ijtimoiy omillariga asoslangan imtiyozlar kiradi.

### Ekonometrikada ekzogen omillar

Ekonometrikada endogen tasodifiy oʻzgaruvchi ekonometrik modeldagi xato atamasi bilan korrelyatsiya qilinadi, ekzogen oʻzgaruvchi esa yoʻq. Biroq, ekzogen oʻzgaruvchilar endogen oʻzgaruvchan tafovutlarni tushuntirishga yordam beradi. Oldindan oʻrnatilgan guruhga endogen oʻzgaruvchilarning tarixiy qiymatlarini kiritish odatiy holdir. Ekzogen oʻzgaruvchilar modelning buzilish muddatidan mustaqildir, chunki ular oldindan oʻrnatilgan. Ular anʼanaviy regressiya modelidagi tushuntirish oʻzgaruvchilari bilan bir xil shartlarga javob beradi.

Biologiya va tibbiyotda
-----------------------

### *Ekzogen kontrast modda -tibbiy tasvirlashda bemorning tomiri ichiga yuboriladigan suyuqlik boʻlib, oʻsimta kabi patologiyaning koʻrinishini kuchaytiradi. Ekzogen omil — bu alohida organizm yoki tirik hujayrada mavjud boʻlgan va faol boʻlgan, ammo endogen omildan farqi ganizmdan tashqarida paydo boʻlishi.*

Kasalliklarning kelib chiqishida ekzogen omillar, yaʼni yalligʻlanish yoki stress omillari boʻlgan haddan tashqari kuchlanish, haddan tashqari ovqatlanish va haddan tashqari qaygʻu yoki gʻazab hissiyotlarining barchasi charchash yoki genlarning oʻzgarishiga yordam beradi. Bunday stress omillarining toʻplanishi immunitet tizimi va tananing boshqa joylari oʻrtasida yuzaga keladigan aloqa miqdorini buzish orqali immunitet tizimiga taʼsir qiladi.

Transfeksiya yoki virus transduktsiyasi orqali hujayralarga kiritilgan DNK ekzogen omil hisoblanadi. DNKdagi ekzogen omillar, DNKning shikastlanishi, DNK buzilishining rivojlanishiga olib keladigan ekologik omillar sifatida tanilgan. Bunday ekzogen omillar turli xil kimyoviy moddalar, ionlashtiruvchi nurlanish (IR) va ultrabinafsha nurlanish (UV) boʻladi. Bu omillar hujayraning chuqur qatlamlariga kirib, katta zarar yetkazadi, apoptoz yoki qarilik sodir boʻladi, bu esa organizmning toʻxtab qolishiga yoki oʻzgarishiga va nevrologik kasalliklar va saratonga olib keladigan qarishga olib keladi. 

### Tibbiyot va tibbiy muolajalar

Tibbiyotda ekzogen omillar ham patogen, ham terapevtik koʻrinishda. Semizlik turiga ekzogen omillarni kiritish mumkin, bu yerda oziq-ovqat va metabolizmiga toʻgʻri kelmaydi va inson tanasi bardosh bera oladigan darajadan koʻproq miqdorda isteʼmol qilinadi. Qarama-qarshi tomondan, endogen semizlik oziq-ovqat isteʼmol qilishning oʻzi nomutanosibligidan tashqari kasalliklar yoki muammolar natijasida kelib chiqqan semirishni anglatadi, bular genetik kasalliklar, qalqonsimon bez funktsiyalarining uzilishi va boshqa sindromli kasalliklardir.

Saraton kasalligidagi kanserogenlar ekzogen omillar boʻlib, ular turli omillardan (kimyoviy, biologik, fizikaviy) iborat, tananing bir necha yoʻllari orqali kirib, saratonni keltirib chiqaradi.

Ijtimoiy fanlardagi taʼrif
--------------------------

### Falsafada

Falsafada tabiiy yoki taʼsirlangan olamdan tashqarida paydo boʻlgan yoki qoʻllab-quvvatlovchi oʻz-oʻzidan yoki oʻz- oʻzidan paydo boʻlishining kelib chiqishi ekzogendir .

### Psixologiyada

Ekzogen konstruktivizm mexanik metaforaga asoslangan muhitda allaqachon yaratilgan tuzilmalarni qayta qurishga yordam beradi va Banduraning ijtimoiy taʼlim nazariyasini katta aks ettiradi. Asosan, ekzogen konstruktivizm bilimning oʻrganilishi kerak boʻlgan shaxsning muhitidan kelib chiqishini nazarda tutadi. Faol shaxs oʻz atrof-muhitidan bilim olishda qatnashishi natijasida amaliy rahbarlik qilish oʻquv jarayonini boshqarishning eng muhim xususiyati boʻlib qolmoqda. Shaxsning ish muhiti tuzilishi yaratilgan bilimlar tuzilishiga sezilarli taʼsir koʻrsatadi. Piaget nuqtai nazariga koʻra, oʻrganish hozirgi muhit tomonidan oʻrnatilganlarga moslashtirilgan shaxsning oldingi tuzilmalari sifatida tanilgan. Shaxsning turar joyi shaxs moslashishi kerak boʻlgan tuzilmalarni taʼminlovchi muhit tomonidan boshqariladi. 

psixologiyasida ekzogen, niyatsiz tashqi ogohlantirishlardir. Bunga misol sifatida koʻrishning chekka qismidagi miltillovchi chiroqqa eʼtibor qaratiladi.

Boshqa sohalardagi taʼriflar
----------------------------

Geografiyada ekzogen jarayonlar Yerdan va boshqa barcha sayyoralardan tashqarida sodir boʻladi. Ob -havo, eroziya, tashish va sedimentatsiya asosiy ekzogen jarayoni. , ekzogen geografik omillar umumiy tarqalish jarayoniga, aholi zichligi va dunyoning ayrim hududlarida urbanizatsiyaga hissa qoʻshishi mumkin. Ekzogenlik oxir-oqibat geografik mulohazalar rad etishi mumkin.

Manbalar
--------

1. ↑  Lamberton, D. McL. (June 1984). "Exogenous Factors in Economic Theory". *Critical Studies in Innovation* **2:1**: 128–133. doi:10.1080/08109028408628957. .
2. ↑  Swedberg, Richard (1985). "Economic sociology and exogenous factors". *Social Science Information* **24, 4** (4): 905–920. doi:10.1177/053901885024004012. .
3. ↑  Hartley, Keith (1985). "Exogenous factors in economic theory: neo-classical economics". *Social Science Information* **24, 3** (3): 457–483. doi:10.1177/053901885024003003. .
4. ↑  Wooldridge, Jeffrey M.*. Introductory Econometrics: A Modern Approach*, Fourth, Mason: South-Western, 2009 — 49 bet. ISBN 978-0-324-66054-8.
5. ↑  Sornette, Didier; Yukalov, V.I.; Yukalova, E.P.; Henry, J.-Y; Schwab, David J.; Cobb, J.P. (2009). "Endogenous versus Exogenous Origins of Diseases". *Journal of Biological Systems* **17** (2): 225–267. doi:10.1142/S0218339009002880. .
6. ↑  Friedberg, Errol C.; McDaniel, Lisa D.; Schultz, Roger A. (February 2004). "The role of endogenous and exogenous DNA damage and mutagenesis". *Current Opinion in Genetics & Development* **14, 1** (1): 5–10. doi:10.1016/j.gde.2003.11.001. PMID 15108798. .
7. ↑  Hakem, Razqallah (January 16, 2008). "DNA-damage repair; the good, the bad, and the ugly". *The EMBO Journal* **27** (4): 589–605. doi:10.1038/emboj.2008.15. PMID 18285820. PMC 2262034. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=2262034.
8. ↑  Bauer, Julius (1941). "Obesity: Its Pathogenesis, Etiology and Treatment". *Archives of Internal Medicine* **67** (5): 968–994. doi:10.1001/archinte.1941.00200050076006. .
9. ↑  Mason, Kelly; Page, Laura; Gumus Balikcioglu, Pinar (September 10, 2014). "Screening for Hormonal, Monogenic, and Syndromic Disorders in Obese Infants and Children". *Pediatric Annals* **43** (9): e218–e224. doi:10.3928/00904481-20140825-08. PMID 25198446. PMC 4369917. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=4369917.
10. ↑  Irigaray, Philippe; Belpomme, Dominique (February 2010). "Basic properties and molecular mechanisms of exogenous chemical carcinogens". *Carcinogenesis* **31** (2): 135–148. doi:10.1093/carcin/bgp252. PMID 19858070. .
11. ↑  Amineh, Roya Jafari; Asl, Hannah Davatgari (April 2015). "Review of Constructivism and Social Constructivism". *Journal of Social Sciences, Literature and Languages* **1** (1): 9–16. Archived from the original on 2021-12-05.. Qaraldi: 2022-11-24. Ekzogeniya]]
12. ↑  Moshman, David (December 1982). "Exogenous, endogenous, and dialectical constructivism". *Developmental Review* **2** (4): 371–384. doi:10.1016/0273-2297(82)90019-3. .
13. ↑  Ginsburg, Herbert P.*. Piaget's Theory of Intellectual Development* (English), 1988 — 14–16 bet. ISBN 978-0136751588.
14. ↑  Posner, M. I. (1980). "Orienting of Attention". *Quarterly Journal of Experimental Psychology* **32** (1): 3–25. doi:10.1080/00335558008248231. PMID 7367577.
15. ↑  *Ballinger.* „Initial Conditions as Exogenous Factors in Spatial Explanation" (may 2008).