Hhgʻ

**Solih Muhammad** (1902 – yil, Toshkent, 1938 – yil 30 – oktyabr) – XX asr boshida Germaniyada tahsil olgan taraqqiyparvar, oʻqituvchi agronom, jurnalist va olim 1930-yillardagi muhim ijtimoiy-madaniy jarayonlarning faol ishtirokchisi. Aksilinqilobiy tashkilot aʼzosi sifatida qatagʻonga uchragan.

Hayoti va faoliyati
-------------------

### Yoshlik yillari

Solih Muhammad 1902 yili Toshkentda tugʻilib, dastlab maktabda, soʻng Koʻkaldosh madrasasi va rus-tuzem maktabida oʻqidi. 1918-1919 yillarda yangi maktablar uchun muallimlar tayyorlaydigan oʻqituvchilar kurslarida oʻqib, dastlab shahardagi Forobiy nomidagi maktabda muallim, keyinrok Yangi kalon koʻchasidagi maktabda mudir boʻlib ishlay boshladi.

### Taʼlim

1922 yilda Turkiston respublikasi M arkaziy I j roiya Qoʻmitasi raisi Abdulla Raximboev uni oʻz huzuriga chaqirib, bir guruh talabalar bilan Germ aniyaga oʻqishga yuborishini aytib, unga Yevropaning ilgʻor fa ni va texnikasini, maorif va m adaniyat sohasida erishgan yutuqlarini oʻrganib, Turkistonning iqtisodiy-madaniy taraqqiyoti uchun bel bogʻlash ni maslahat beradi. Solih Muhammad, koʻpchilik oʻrtoqlari kabi, bu taklifni jon-dilidan kabul qiladi va ona yu rtining kelgusi istiqboli yoʻlida fidoyi farzand boʻlib etishish orzusida Germaniyaga oʻqish ga ketadi. U Germaniyaning Shtutgart sh ahridagi Oliy ziroat akademiyasiga kirib oʻqiydi, ekinchilik, urugʻchilik, paxtachilikni rivojlantirish boʻyicha Yevropa fan-texnikasi erish gan bilim va tajribalarni puxta egallashga harakat qiladi.

Solih Muhammad 1927 yili Tosh kentga yozgi taʼtilga keladi. Ammo uning Germ aniyaga qaytish i va oʻqishniyakunlashiga imkon berilmaydi. Sh undan keyin u S amarkan d ga borib, respublika rahbarlari F ayzulla Xoʻjaev, Akmal I krom ov va Y oʻldosh Oxunboboevlarning huzurida boʻlib, Zarafshon mavzesining K attaqoʻrgʻon tumani yaqinidagi urugʻchilik ilmiy-tajriba stansiyasiga yoʻllanma oladi. U shu erda bir oz ish lagach, 1928 yilning oʻrtalarida S am arqanddagi respublika urugʻchilik bosh qarm asiga bosh liq eti b tayinlanadi. 1931 yili respublika poytaxti Tosh kentga koʻchishi munosabati bilan u ham Tosh kentga koʻchib keladi va 1934 yilgacha bosh qarma bosh ligʻi la vozi mi da xizmat qilish da davom etadi. Keyin Oʻzbek i ston paxtachilik trestiga ishga oʻtib, paxtaning yangi navlarini ya rati sh u stida ilmiy ish olib boradi. Respublikaning Zarafsh on va K attaqoʻrgʻondagi urugʻchilik stansiyalari, F argʻon a va Andijon viloyatlaridagi taj riba stansiyalari va paxta dalalarida olib borilayotgan (masalan, namanganlik m ash hur paxtakor I brohim Rahm atovning) taj ribalarni oʻrganib, paxtachilikni rivoj lantirish chigitning yangi navlarini ya rati sh m asalalari bilan sh ugʻullanadi. U 1927 yili Germaniyadan qaytib, S amarkand shahri yaqindagi K atgaqoʻrgʻon tarjiba stansiyasida ish lagan id a ish chilarning sh ikoyatlarini esh itib, shu vaqtgacha ish chilar qoʻmitasiga maalliy ish chilardan birorta kish ining rais boʻlmaganligini qattiq tankid kiladi va shu maj lisda birinchi m arotaba Moʻmin degan kishi ish chilar qoʻmitasiga rais eti b saylanadi. S olih M uhammad yordam id a shu erdagi maxalliy uzbek va toj ik ishchi lari uchun il k bor choyxona, qizil burchak, uzbek tilidagi gazeta va j urnallar oʻqiydigan maxsus xona tash kil qilinadi. S olih Mu.hammad Tosh kentning madaniy qiyofasi, istirohat bogʻlari, adabiyot va sanʼat, teatr yangiliklari bilan xam qiziqib, M annon U ygʻur, A bror H idoyatov kabi m ash hur sahna ustalari, A bdulla Q odiriy, Ch oʻlpon singari yozuvchi va sh oirlar, ziyolilar bilan tez-tez muloqotda boʻlib turgan.1937 yil 11 oktyabrda Solih M uhammad Oʻ zS S R NKVDsi U GB xodimlari tom onidan no^aq qam oqqa olindi. Va hech bir dalil-isbotsiz tergov qiynoqlari ostida yoʻk ayblarni boʻyniga olish ga majbur qilindi.

Turkistondagi faoliyati
-----------------------

A dolatsiz tergov-soʻroklar, ayblar asosida xalqimizning asl f arza ndl a ri da n biri, Germaniyadagi Oliy zi roat akademiyasida oʻqib kelgan oʻzbek ziyolilaridan biri Soli.h M uxamm ad 1938 yil 9 oktyabrda uzi bilan bir davrda oʻqib, keyinchalik U zbekistonga ne-ne yaxshi um id va orzular bilan kaytib kelgan kim yogar S azto r J abbor, genetik Rauf Rasul iy, elektr injeneri Toʻlagan M oʻmin, sh if okor X ayrinisa M aj idxonova, irri gator Fu za y l Sh erahm ad oʻgʻli va bosh kalar satori S S S R Oliy sudi H arbiy kollegiyasi qarori bilan vahsh iylarcha otib oʻldirildi. Xotini Zebo, qizi Nafisa, ukalari Sodiq, Same, M ansur, M uhammadamin va bosh qalarga akalarini qaytib koʻrish, uchrash ish nasib qilmadi. S olih M uxamm ad ham S S S R Oliy sudi H arbiy kollegiyasining 1957 yil 2 avgustdagi qarori bilan oqlandi.

Manbalar
--------



1. ↑  Турдиев Шерали.*. У лар Германияда ўқиган эдилар. - Т.:. - б.* М асъул муҳаррир:
филология фанлари доктори
Наим К А РИ М О В:. Тошкент «Akadem — xizmat», 2006 — 256 bet.