**Shohlar vodiysi** (arab. وادي الملوك‎ Vadi*-el-Mulk*, kopt. ϫⲏⲙⲉ) — yangi Qirollik davrida (miloddan avvalgi XVI asrdan miloddan avvalgi XI asrgacha taxminan 500 yil) firavnlar va ularning bir qator yuqori lavozimli amaldorlari va qarindoshlari uchun qabrlar qurilgan Misrdagi tosh darasi. Shohlar vodiysi ikki qismdan iborat: Sharqiy, qabrlarning asosiy massivi joylashgan va g'arbiy, qabrlarning kichik guruhi joylashgan, eng kattasi Amenxotep III maqbarasi.

18 — asrning oxiridan boshlab bu hudud birinchi navbatda xazina qidirish, so'ngra arxeologik va misrshunoslik tadqiqotlarining markaziga aylandi va shu kungacha uning qabrlari jamoatchilik e'tiborini jalb qilmoqda. Hozirgi kunda shohlar vodiysi Firavn Tutanxamon (KV62) qabrining ochilishi tufayli mashhur bo'ldi. 1979 yilda Theban nekropolining boshqa qismlari bilan birgalikda u YUNESKOning Butunjahon merosi ro'yxatiga kiritilgan.

2005 va 2008 yillarda yangi kashfiyotlar bilan shohlar vodiysi qabrlarining umumiy soni 63 tani tashkil etadi. Shohlar vodiysida dafn etilgan birinchi Fir'avn XVIII suloladan Tutmos I, ikkinchisi XX suloladan Ramses XI.

Dafn qilish davri
-----------------

Qadimgi davrlarda shohlar vodiysi - "Buyuk joy" deb nomlangan. Keyinchalik batafsil shaklda bu nom quyidagicha edi:

MapMisrshunoslar ushbu toshli darani tanlashning mumkin bo'lgan sabablari uchta sababni ilgari surmoqdalar:

U theban nekropolining boshqa qismlaridan ajratilgan bo'lib, uni himoya qilishni osonlashtirdi.

Bu erda Nilning g'arbiy sohilida tabiiy ufq bor edi, ahet — quyosh botadigan joy.

Bundan tashqari, Vodiy bugungi kunda el-kurn nomi bilan mashhur bo'lgan tabiiy piramidaga o'xshash shakli bilan ulug'vor tog'ning tagida joylashgan.

Avloddan-avlodga Qirollik dafn marosimlari bu erga botayotgan quyosh harakatiga taqlid qilib, Daryo vodiysida joylashgan murda ibodatxonalaridan ko'chib o'tdi. Yangi Qirollik tarixi davomida fir'avnlarning qabrlari turi bir nechta o'zgarishlarga duch keldi. XVIII sulola qabrlarida, masalan, Tutmos III (KV34) va Amenxotep II (KV35) qabrlarida bo'lgani kabi, to'g'ri burchak ostida burilgan yo'lak bor edi. Ramses II (KV7) yoki seti I (KV17) kabi 19-sulola shohlarining qabrlari to'g'ri yo'lak bo'lib, uning o'qi bo'ylab ustunli zallar, xazinalar, minalar va dafn xonasi o'yilgan va toshning qalinligiga etarlicha chuqur kirib borgan. XX sulolaga tegishli uchinchi tur (Ramses III (KV11)), aslida, avvalgi davrdagi qabrlardan deyarli farq qilmaydi, ammo pul va vaqtni tejash uchun ular yumshoq ohaktosh va shiferning eng yuqori qatlamlarida o'yilgan.

XVIII sulolaning boshidanoq qabrlarning barcha koridorlari va binolari oxirat Qirolligining u yoki bu qismi bilan ramziy ravishda bog'langan va tegishli nomlarga ega bo'lgan: "Sharq va G'arb xudolarining ziyoratgohi" (koridor), "kutish xonasi" (kanalizatsiya koni) va "oltin uy" (dafn xonasi).

Ko'pgina Qirollik qabrlari devorlarining har bir santimetrini chiroyli rasmlar va bo'yalgan relyeflar qoplaydi. Yorqinligi va nafisligi bilan hayratga soladigan ushbu freskalar boshqa dunyoning hududlarini batafsil aks ettiradi. Oltin yulduzlar bilan qoplangan ko'k-lapis lazuli Shift ostida vafot etgan shoh xudolar va ruhlar oldida son-sanoqsiz sahnalarda tasvirlangan.

Shohlar vodiysining panoramali ko'rinishi.

Qabrlarni talon-taroj qilish
----------------------------

Qadimgi va O'rta Qirollik davrida qurilgan katta piramidalar qaroqchilarga qarshi tura olmagani kabi, shohlar vodiysi ham omon qolmadi. Maxsus xavfsizlik bo'linmalari "o'liklar shahri" va uning xazinalarini qaroqchilardan himoya qilishga harakat qilishdi. Biroq, amaldorlar nafaqat talonchilikka qarshi chiqishmagan, balki o'zlari ham ushbu jinoyatlarni rasmiy ravishda tashkil etish bilan shug'ullanganliklari haqida dalillar mavjud. 20-sulola oxiriga kelib Misrning qudrati tanazzulga yuz tutganida, birinchi ko'milgan fir'avnlarning xazinalari charchagan xazinani to'ldirish uchun qayta ishlandi.

Bir nechta hujjatlar — Abbotning papirusi va Amherst-Leopold II papirusi — Ramesses IX hukmronligining 16-yilida Thebesdagi nekropol qabrlarini talon-taroj qilish bo'yicha rasmiy tergov to'g'risidagi ma'lumotlarni o'z ichiga oladi. Deyr-el-Madinaning ikki yilnomachisi Fir'avnga talonchilik va poraxo'rlik to'g'risida xabar bergan Sharqiy Thebes shahar hokimiga jinoyat haqida xabar berishdi.

Uch yil ichida bir nechta to'dalar muntazam ravishda fir'avnlarning dafn etilgan joylarini va oddiy fuqarolarning qabrlarini talon-taroj qildilar. Dra Abu el-naga Qirollik nekropolida maxsus xizmat turli sulolalarning 10 ta dafn marosimini tekshirdi va Fir'avn Sehemra-Shedtaui Sebekemsafa (XVII sulola) va uning rafiqasi Qirolicha Nubxaasning qabri talon-taroj qilindi. So'roq paytida qaroqchilar tan olishdi:

> "Biz moloz orqali yo'lni qazdik... va uning dam olish joyida orqa tomonida yotgan Xudoni ko'rdik. Va biz nubhaasning dam olish joyini topdik, uning rafiqasi, yaqin atrofda joylashgan... biz ularning lahitlarini va tobutlarini ochdik va bu Fir'avnning qilichi bilan muqaddas mumiyasini ko'rdik. Uning bo'ynida ko'plab tumor va oltin taqinchoqlar bor edi va uning ustida oltin Diadem bor edi. Fir'avnning muqaddas mumiyasi hammasi oltin bilan qoplangan, tobutlari ichki va tashqi tomondan oltin va kumush bilan qoplangan, barchasi har xil qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan.
> 
> Biz Xudoning muqaddas mumiyasida topilgan oltinni yig'dik... shuningdek, uning [Malika] mumiyasida topilgan hamma narsani to'pladik va tobutlarini yoqib yubordik. Biz ularning idishlarini... oltin, kumush va bronzadan olib, bir-birimizga ajratdik... keyin [daryodan] Thebesga o'tdik. Va bir necha kundan keyin Thebes hukmdori g'arbda talon-taroj qilganimizni eshitdi va meni tutib, Thebes meri qamoqxonasiga olib kelishdi. Va keyin men o'zimning ulushimga ega bo'lgan yigirma deben oltinni oldim va ularni shaharning marinalar kvartalidagi kotib Xayopaga berdim. U meni qo'yib yubordi va men o'rtoqlarim bilan uchrashdim va ular menga hech narsadan afsuslanmaslik uchun o'ljaning bir qismini berishdi. Shunday qilib, men boshqalar bilan birgalikda shu kungacha tanamizning G'arbiy qismida joylashgan erimizning olijanob va oddiy odamlarining dafn marosimlarini talon-taroj qilishni davom ettirdim. Va ko'pchilik ularni biz kabi o'g'irlashadi..."
> 
> 

Uchinchi o'tish davri boshida Markaziy hokimiyatning yo'qligi va betartiblik tufayli talon-taroj qilish ruhoniylarni avvalgi qoldiqlarni saqlab qolish uchun Fir'avn mumiyalari bilan sarkofaglarni Amenxotep II (KV35) va oliy ruhoniy Amun Pinejem II va Nesixonso (DB-320) qabrlariga ko'chirishga majbur qildi.

"DB-320 maqbarasi"
------------------

1871 yilda Abd-er-Rasul oilasining ikki ukasi Nil daryosining g'arbiy qirg'og'ida, Thebes qarshisida, Deyr al-bahridagi tik tosh qiyalik etagida devor bilan o'ralgan kirishni topdilar. Ular kirish joyini ochib, qazishni boshladilar. 13 metr chuqurlikda toshga chuqur kirib boradigan 70 metrli yo'lak bor edi. Yo'lak bo'ylab mumiyalar yotadigan o'nlab qutilar, shuningdek, ko'plab dafn buyumlari to'plangan.

Birodarlar Rasul yashirin dafn tarkibini sotishni boshladilar. Gaston Maspero boshchiligidagi Misr antikvarlari xizmati nima bo'layotganini tushunishidan oldin bu bir necha yil davom etdi. Masperoning yordamchisi Emil Brugsh 1881 yil 6-iyulda maxfiy qabrga tushgan birinchi evropalik edi. U ko'rgan narsa uning barcha kutganidan oshib ketdi:

> "...Va endi biz yo'lakning burilishiga etib borgunimizcha, sopol idishlar, metall va alebastr idishlari, choyshablar va turli xil mayda-chuyda narsalarni olib ketayotgan edik; sarkofagi shunchalik hayratda ediki, men shunchaki hayratda qoldim.
> 
> 
> Tuyg'ular bilan yig'ilgandan so'ng, men ularni mash'ala nuri ostida iloji boricha sinchkovlik bilan o'rganib chiqdim va shu zahotiyoq ularda shohona odamlar yotganini ko'rdim... sherigimdan oldinda, men (dafn qilish) xonasiga etib bordim: sarkofaglar bu erda devorlarga suyanib, erga yotishdi; ular orasida ko'plab tobutlar bor edi mutlaqo aql bovar qilmaydigan o'lcham va vazn. Ularning oltin qoplamasi va jilolangan yuzalari mening hayajonlangan yuzimni shunchalik aniq aks ettirdiki, men o'z ota-bobolarimning yuzlariga qaragandek bo'ldim:
> 
> 
> Bu tush yoki haqiqat ekanligiga ishonchim komil emas edi. Sarkofaglardan biriga qarab, qopqog'ida Ramses II ning otasi seti I nomini o'qidim. Undan bir necha qadam narida, qo'llari ko'kragiga o'ralgan holda, Ramses II ning o'zi kamtar sarkofagda dam oldi.
> 
> 
> 
> Galereyaga qanchalik chuqur kirib borsam, shuncha ko'p xazinalarni uchratdim. Bu erda Amenxotep I, u erda-Axmes I, Tutmos ismli uchta Fir'avn, Qirolicha Axmes Nefertari-shohlar, malikalar, shahzodalar va malikalarning yaxshi saqlanib qolgan mumiyalari bo'lgan jami 37 ta lahit...
> 
> 

Ikki soatlik ish davomida sarkofagi va Fir'avn mumiyalari zindondagi tor yo'ldan olib tashlandi. Ularning barchasi Qohira muzeyida etkazib beriladi va saqlanadi.

Bizning kunlarimiz
------------------

Kosmosdan shohlar vodiysining joylashuvi
2006 yil boshida olimlar shohlar vodiysida yangi buzilmagan bitta kamerali qabrni topdilar (unga KV63 raqami berilgan), unda beshta mumiya bo'yalgan dafn maskalari bilan yog'och antropomorfik sarkofaglarda joylashgan. Fir'avnning muhri bosilgan yigirmaga yaqin yirik sopol idishlar ham qazib olindi.

Bu vodiyda 1922 yildan keyin Xovard Karter Tutanxamon qabrini ochganidan keyin topilgan birinchi dafn marosimi. Memfis universiteti (tn) arxeologlari topilmani XVIII sulola davriga (miloddan avvalgi 1539-1292) bog'lashgan.

Professor Otto Shaden boshchiligidagi ekspeditsiya 1990 yil o'rtalaridan boshlab KV10 loyihasi ustida ish olib bordi — XIX sulola davridagi kichik qabrni qazish. 2005 yilda kv10 qabrining kirish qismiga qarama-qarshi bo'lgan madaniy qatlamning pastki ufqlarini o'rganib chiqib, ular o'sha XIX sulola ishchilarining to'rtta kulbasiga duch kelishdi, ular ostida KV63 qabrini topdilar.

2009 yil yanvaridan martigacha Bazel universiteti ekspeditsiyasi shohlar vodiysida ishlagan (ishtirokchilar: Suzanna Bikel, Klaudiya gamma, Jordia Jorand, Elina Polin-Grot va Nikolas Sartori). Ular ikkita bezaksiz qabrni — KV26 va KV30 ni o'rganishdi. Misrshunoslar tozalash va tadqiqotlar davomida qabrlar tugallanmagan bo'lib qolganligini aniqladilar, ammo shunga qaramay, ular dafn qilindi. Dafn marosimidan hozirgi kungacha faqat sarkofag, keramika va odam qoldiqlarining kichik qismlari saqlanib qolgan. Ikkala qabr ham XVIII sulola davriga to'g'ri keldi. Bundan tashqari, qabrlarning birinchi talon — taroj qilinishi antik davrda-XXI sulola davrida sodir bo'lganligi aniqlandi[2].

2017 yilda shohlar vodiysida qadimgi DNKni tahlil qilish uchun XVIII va XXII—XXV sulolalar dafnlaridan namunalar olingan. Olimlar misrlik bo'lmagan (levantin va Nubiya) odamlarni aniqlashga harakat qilishadi, chunki ular sopol idishlar yozuvlari bilan taxmin qilingan.

Geologik tuzilishi
------------------

Shohlar vodiysi uchta asosiy geologik qatlamga ega:

1. Oq ohaktosh (o'rtacha chuqurligi 150 m — 300 m).
2. Slanets (150 dan 90 m gacha).
3. Gips (90 m).

Shohlar vodiysidagi dafn marosimlari ro'yxati
---------------------------------------------

WV222

Adabiyot
--------

* *Ambros, Eva.* Egypt: an up-to-date travel guide with 145 color photos and 21 maps (англ.). — Hunter Publishing, 2001. — ISBN 3-88618-140-5.
* *Baines, John; Jaromir Malik.* Cultural Atlas of Ancient Egypt (неопр.). — New York: Facts on file, 2000. — ISBN 0-8160-4036-2.
* *Baillet, Jules.* Inscriptions grecques et latines des tombeaux des rois ou Syringes à Thèbes (фр.). — Cairo: Institut Français d'Archéologie Orientale du Caire, Mémoires publiés par les membres, 1920–1926.
* *M. L. Bierbrier.* The Tomb-Builders of the Pharaohs (неопр.). — Cairo: American Univ in Cairo Press  (англ.)рус. 1993. — ISBN 977-424-210-6.
* *Cross, Stephen W.* The Hydrology of the Valley of the Kings (неизв.) // JEA. — 1993. — Т. 94. — С. 303—310.

Havolalar
---------

* Rossiya fanlar akademiyasining misrshunoslik tadqiqotlari markazi (rus.)

* Qadimgi Misr veb-saytidagi shohlar vodiysi maqbaralari (rus.)