**Ijtimoiy talab effekti** (inglizcha: *social desirability bias, SDB*) — respondentlarning turli soʻrovlarga bergan javoblaridagi tarafkashlikning bir turi boʻlib, respondentlarning oʻz nuqtai nazaridan boshqalarning nazarida afzalroq koʻrinadigan javob berish istagidan iborat. Bu esa ijobiy sifatlar haqida haddan tashqari koʻp maʼlumot berilishiga va salbiy tomonlari kam koʻrsatilishiga olib keladi, soʻrovnomalar va intervyularga asoslangan soʻrovlarda jiddiy muammolarni keltirib chiqaradi. Taʼriflangan tendentsiya individual va milliy farqlarga ega.

Boshqalarning umidlari bilan bogʻliq javoblarda noxolislik bilan tavsiflangan mavzular odatda respondentning qobiliyatlari, shaxsiy fazilatlari, jinsiy va xavfli xatti-harakatlar (alkogol, giyohvand moddalar va boshqalar) bilan bogʻliq. Masalan, "Siz qanchalik tez-tez onanizm bilan shugʻullanasiz? ", respondentlar onanizm boʻyicha ijtimoiy tabu taʼsirida boʻladi va chastotani pasaytirishga yoki javob berishdan bosh tortishga harakat qiladi. Shunday qilib, soʻrovda aniqlangan oʻrtacha onanizm stavkalari kam baholanishi mumkin.

"Siz qanchalik tez-tez giyohvand moddalarni isteʼmol qilasiz? "kabi savolga duch kelganda respondent deyarli barcha giyohvand moddalarni, shu jumladan eng keng tarqalgan marixuanani qoʻllash qonun tomonidan taqiqlanganligini bilishga asoslanib, oʻz javobini oʻzgartirishi mumkin. Katta ehtimol bilan, respondentlar giyohvand moddalarni isteʼmol qilish faktini inkor etishga yoki uni mantiqiy asoslashga moyil boʻlib, unga javob berishadi, masalan: „Men faqat kompaniya uchun chekaman". Respondentning jinsiy sheriklari sonini baholashda ham javoblardagi noxolislik kuzatiladi. Darhaqiqat, bu turli xil aholi guruhlarida jinsiy sheriklar sonini boʻrttirish va kam baho berishda ifodalanishi mumkin: erkaklar boʻrttirib koʻrsatishga moyil, ayollar esa kam baholaydilar. Bunday holda, har ikkala guruhda olingan oʻrtacha koʻrsatkichlar javoblardagi noxolislik tufayli buziladi.

Ijtimoiy talabga taʼsir qiladigan boshqa mavzular:

* Shaxsiy daromadlar. Agar ular juda past boʻlsa, koʻpincha boʻrttiriladi, agar ular juda katta boʻlsa, pastga tushiriladi.
* Kamchilik va nochorlik tuygʻulari koʻpincha rad etiladi.
* Ayirish tizimi bilan bogʻliq mavzular, juda istaksiz muhokama qilinadi.
* Tibbiy retseptlarga rioya qilish koʻpincha boʻrttiriladi
* Dinga oid savollarni muhokama qilish noqulay yoki umuman muhokama qilinmaydi
* Vatanparvarlik koʻpincha boʻrttiriladi, lekin agar butunlay inkor etilsa, boshqalarning noroziligi taʼsiri ostida
* Xurofot va bagʻrikenglikning yoʻqligi, garchi bu respondentga xos boʻlsa ham, koʻpincha rad etiladi
* Intellektual qobiliyatlar koʻpincha boʻrttiriladi
* Tashqi koʻrinishning afzalliklari va kamchiliklari
* Respondent tomonidan sodir etilgan haqiqiy yoki potentsial jismoniy zoʻravonlik faktlari koʻpincha inkor etiladi
* Oiladagi zoʻravonlik yoki jinsiy zoʻravonlikka duchor boʻlish koʻpincha ayollar tomonidan past baholanadi
* Xayr-ehson va xayrixohlik koʻrsatkichlari koʻpincha boʻrttiriladi
* Har qanday noqonuniy harakatlar rad etiladi

Individual farqlar
------------------

Odamlarning ijtimoiy jihatdan kerakli javoblarni berishga moyilligi, respondentlarning javoblaridagi individual farqlarni oʻrganuvchilar uchun alohida qiziqish uygʻotadi, bu esa haqiqiy va notoʻgʻri javoblarni ajratishni qiyinlashtiradi.

Ijtimoiy maqbullikning taʼsirini istisno qilib boʻlmaydigan hollarda, tadqiqotchilar ushbu tendentsiyani oʻz modellariga nazorat oʻzgaruvchisi sifatida kiritish uchun oʻlchashlari mumkin. Yagona ijtimoiy kerakli oʻzgaruvchini asosiy oʻzgaruvchilar bilan birgalikda baholash kerak. Ushbu yondashuvning asosiy taxmini shundan iboratki, ijtimoiy maqbullik shkalasi boʻyicha yuqori ball olgan respondentlar tadqiqot davomida ijtimoiy jihatdan maqbul boʻlgan javob beradilar.

Haddan tashqari holatlarda, ijtimoiy maqbullik shkalasida juda yuqori ball toʻplagan respondentlar butun maʼlumot yigʻish vositasini tadqiqot uchun yaroqsiz deb hisoblashlari kerak. Kamroq jiddiy holatlarda, bunday respondentlarning javoblari statistik jihatdan ularning ijtimoiy maqbullik shkalasi boʻyicha koʻrsatkichlariga muvofiq tuzatilishi mumkin.

Ijtimoiy maqbullik taʼsirini baholash uchun shkalalar bilan bogʻliq asosiy muammo shundaki, savollar nafaqat sezgirlik darajasida, balki ularning soʻzlashuvida ham farqlanadi. Bundan tashqari, odamlar ijtimoiy jihatdan kerakli javoblarni berishga moyilligi bilan farqlanadi (masalan, din arboblari va jinoyatchilar). Demak, ijtimoiy maqbullik oʻlchovlari haqiqiy individual farqlarni notoʻgʻrilik bilan aralashtirib yuboradi.

Ingliz tilida standart oʻlchovlar
---------------------------------

Ijtimoiy istak taʼsirini oʻlchash usullarining aksariyati faqat ingliz tilida mavjud.

1990-yillarga qadar javoblarning ijtimoiy maqbulligi taʼsirining koʻp oʻlchovlari Marlowe-Crowne Ijtimoiy Desirability shkalasi yordamida amalga oshirildi. Asl versiya 33 ta „ha/yoʻq" savolidan iborat. Qisqartirilgan versiyada 10 ta savol mavjud, ammo ularning baʼzilari oʻlchovlarning ishonchliligiga shubha tugʻdiradi.

1991-yilda Delroy L. Paulhus BIDR (Balanced Responding Inventory of Desirable Responding) muvozanatli shkalasini nashr etdi: javoblarni ijtimoiy jozibadorlikning ikki shakliga muvofiq oʻlchash uchun moʻljallangan 40 ta savoldan iborat. Soʻrovnomada *oʻzini namoyon qilishni* baholash uchun alohida shkalalar mavjud — boshqalarda oʻzi haqida maʼlum bir taassurot yaratish uchun zarur shartlar; *oʻz-oʻzini aldash — bu* halol, ammo boʻrttirilgan javoblar berishga moyillik. BIDR ning tijorat versiyasi PDS (Paulhus Deception Scales) deb ataladi.

Ingliz tilidan tashqari oʻlchovlar
----------------------------------

Javob uslubida ijtimoiy talabchanlikni oʻlchaydigan shkalalar barcha asosiy tillarda mavjud (jumladan, italyan , nemis  va rus ).

TALIS Social Desirability shkalasidan foydalanishning batafsil tahlili 7 balllik javob shkalasining ortiqcha ekanligini koʻrsatdi. Bundan tashqari, bir xil toifalar turli bayonotlarda respondentlar uchun turli xil maʼnolarga ega. Oʻlchovning psixometrik xususiyatlarini yaxshilash uchun quyidagi choralar taklif etiladi: bayonotlar sonini koʻpaytirish (bu respondentlar tomonidan javob toifalarini tanlashda individual ogʻishlarni kamaytirishi mumkin; toifalar sonini optimallashtirish; semantik noaniqlikni bartaraf etish (aniqroq nomlar berish orqali). Bunday holda, eng muhim muammo — javoblarning „oʻrtacha" toifasi chiqarib tashlanadi, bu tadqiqot shuni koʻrsatdiki, ijtimoiy istakning yuqori darajasining koʻrsatkichi edi.

Boshqa oʻlchov choralari yuzma-yuz yoki telefon soʻrovlarida qoʻllaniladi.

Boshqa javob uslublari
----------------------

Ekstremal javob uslubi respondentning shkala boʻyicha maksimal va minimal javoblarni tanlash tendentsiyasida ifodalanadi. Masalan, 7 balli shkala boʻyicha 1 va 7 va aksincha, oʻrtacha javoblarni tanlash, masalan, 5 balli tizimda 3 ball qoʻyish.

Muvofiqlik — bu savolning mazmunidan qatʼi nazar, past balldan yuqori ballni afzal koʻrish tendentsiyasidir.

Bu javob uslublari ijtimoiy naflilik effektidan farq qiladi, chunki ular savollar mavzusiga aloqador emas va ham ijtimoiy afzal qilingan, ham afzal koʻrilmagan vaziyatlarda paydo boʻlishi mumkin, ijtimoiy naflilik effekti esa ikkinchisiga bogʻlangan.

Anonimlik va maxfiylik
----------------------

Respondentning shaxsi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar kerak boʻlmagan holatlarda, masalan, tanlab olishda, anonim soʻrovlar oʻtkazish tavsiya etiladi, keyin respondentlar oʻzlari bergan javoblarga bevosita shaxsiy qiziqishlarini sezmaydilar.

Respondentlarning nozik mavzulardagi javoblarini maxfiy saqlashning yana bir usuli bu Tasodifiy javob usulidir. Nozik savol berishdan oldin, intervyu oluvchi respondentdan tanga agʻdarishini soʻraydi va agar u gerb tarafi boʻlsa, „ha" deb ayting, aks holda haqiqatni ayting. Bu usul tadqiqotchiga respondentlar javoblarining individual toʻgʻriligini bilmasdan turib, kuzatilgan xatti-harakatlarning haqiqiy tarqalishini baholash imkonini beradi.

Neytrallashgan boshqaruv
------------------------

Ijtimoiy talabning taʼsiri savolning soʻzlashuvini maksimal darajada neytrallash bilan kamayadi. SDBni kamaytirishning yana bir usuli bilvosita maʼlumot yigʻish boʻlishi mumkin, masalan, kompyuter soʻrovi .

Respondentning xatti-harakatlarini oʻlchash
-------------------------------------------

Yangi yondashuvlardan biri, haddan tashqari talab usuli, respondentlarning mavjud boʻlmagan ob’ektlar haqida „xabardorligini" bildirish tendentsiyasini baholaydi. Halol javob berishning yanada murakkab usullariga „tasodifiy javob" texnikasi va „savol-javobning mos kelmasligi" texnikasi, shuningdek, „yolg‘on poligrafiya" texnikasi kiradi.

Yana qarang
-----------

* Soxtalashtirilgan imtiyozlar
* Bredli effekti
* Reaktivlik (psixologiya)
* Oʻz-oʻzidan hisobot oʻrganish
* Jim koʻpchilik
* Sotsiologik tadqiqotlar
* Virtual signalizatsiya
* Sukunat spirali

Manbalar
--------

1. ↑  Crowne, D. P. & Marlowe, D. (1960). A new scale of social desirability independent of psychopathology. *Journal of Consulting Psychology, 24*, 349—354.
2. ↑  Paulhus, D. L. (1991). Measurement and control of response biases. In J. P. Robinson et al. (Eds.), *Measures of personality and social psychological attitudes*. San Diego: Academic Press
3. ↑  Paulhus D. L. (1998) *Paulhus Deception Scales (PDS)* is published by Multi-Health Systems of Toronto.
4. ↑  Roccato M. (2003) *Desiderabilità Sociale e Acquiescenza. Alcune Trappole delle Inchieste e dei Sondaggi*. LED Edizioni Universitarie, Torino. ISBN 88-7916-216-0
5. ↑  Stoeber, J. (2001). The social desirability scale-17 (SD-17). *European Journal of Psychological Assessment, 17*, 222—232.
6. 1 2  Kapuza A. V. & Tyumeneva Yu. A. 2016. *Teoriya, metodologiya i metodi, № 16,* 14-29.
7. ↑  Corbetta P. (2003) *La ricerca sociale: metodologia e tecniche*. Vol. I—IV. Il Mulino, Bologna.
8. ↑  McBurney D. H. (1994) *Research Methods*. Brooks/Cole, Pacific Grove, California.