recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
"OQTOSH" SANATORIYSI - Toshkent viloyati Boʻstonliq tumani Oqtosh qishlogʻidagi togʻ ikdimiy kurort. Toshkent shahridan 65 km, Gʻazalkent shahridan 10 km masofada, dengiz sathidan 1140 m balandlikda joylashgan (Gʻarbiy Tyanshan — Qorjontovning pastki qismi). Maydoni 8,5 ga. Tarixiy manbalarga koʻra, sanatoriy hududida dastlab geologlar yashab togʻ qidiruv ishlarini olib borishgan. 1936-yil silga aloqasi boʻlmagan nafas aʼzolari hamda nerv sistemasi kasalliklari bilan ogrigan kishilar davolanadigan sanatoriy tashkil etilgan. 1942—45 yillar sanatoriy koʻkrak qafasi jarohatlanganlar uchun harbiy gospital boʻlgan. Hozirgi nafas aʼzolari kasalliklari, asosan, bronxial astma bilan ogʻrigan bemorlar davolanadi. Sanatoriy yaxshi koʻkalamzorlashtirilgan, atrofi keng bargli oʻrmonlar bilan oʻralgan (yongʻoq, pista, bodom va boshqa oʻsadi). Iqlimi moʻʼtadil kontinental: qishi yumshoq, yozi issiq, yanvarning oʻrtacha temperaturasi —2°, iyulniki 35°, nisbiy namlik 55%, quyoshli kunlar davomiyligi yiliga 2550 soat. Davolash omili — kislorodga va shifobaxsh efir moylariga boy musaffo togʻ havosi. Togʻ daryolaridan keladigan tabiiy gidro ionlanish kelib chiqishi jihatidan nospetsifik nafas aʼzolari xastaliklariga shifobaxsh taʼsir etadi. Davolash kompleksi fizioterapiya, sunʼiy vannalar (ignabargli, tuzli), sauna, parafin va ozokerit bilan davolash, massaj, davo fizkulturasi, terrenkur, maqsadga muvofiq ovqatla-nishdan iborat. Sanatoriyda sharq tabobati — giyoxlar bilan davolashda keng foydalaniladi. 100 (yezda 126) oʻringa moʻljallangan yotoq korpuslari (bir va ikki oʻrinli), 4 ta oilaviy kottej, klub, kutubxona, sport maydonchalari mavjud (2003). Bolalar va ota-onalari uchun yil boʻyi ishlaydigan boʻlim ham bor (1999-yildan). Sanatoriyning kirish darvozasi ark uslubida qurilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Grit Minnen** (1997-yil 14-avgustda tugʻilgan) belgiyalik tennischi. Greet Minnen - o'ng qo'l o'yinchisi va hozirda WTA reytingida 657 ochko bilan 97-o'rinda. Greet Minnenning bu yilgi umumiy maoshi 345 ming yevroni tashkil etadi, ammo u karyera davomida jami 1,2 million yevro ishlab oldi. Shuni yodda tutingki, umumiy ish haqi faqat turnirlarning mukofot pullaridan hisoblanadi, homiylik daromadlari bu miqdorda hisoblanmaydi. U 2021-yil 18-oktyabrda erishgan yakkalik bahslarida WTA reytingida 69-oʻrinni, 2022-yil 6-iyunda erishgan juftlik bahslarida esa 50-oʻrinni egallagan.

Karyera
-------

Minnen 2018- yilgi Lyuksemburg Ochiq chempionatida Alison Van Uytvank bilan hamkorlikda WTA Tour asosiy toʻr bosqichida debyut qildi. Ular finalda Vera Lapko va Mendi Minellani ikki setda magʻlub etib, chempionlikni qoʻlga kiritdi.

2021-yilning may oyida yana Van Uytvank bilan hamkorlik qilib, Belgradda Aleksandra Krunich va Nina Stoyanovichga yutqazib qoʻygan ikkinchi WTA turniri juftlik finali. 2021-yil sentyabr oyida u Luxembourg Open turnirida gʻolib chiqdi, u Van Uytvank bilan hamkor boʻlgan WTA juftlik chempionligini qoʻlga kiritdi.

Uimbldon—2022 musobaqasining birinchi bosqichida u jahonning sobiq 1-raqami va sobiq Uimbldon chempioni Garbinye Muguruza 6:4 6:0 hisobida gʻalaba qozondi va faoliyatidagi ilk top-10 gʻalabaga erishdi.

Shaxsiy hayot
-------------

Minnen belgiyalik tennischi Alison Van Uytvank bilan munosabatda edi.

Turnxout shahrida tugʻilgan u oʻtgan yili 2015 yilgi Avstraliya Ochiq chempionatining qizlar oʻrtasidagi juftlik bahslarida finalga chiqdi va ikki setda magʻlub boʻldi.Andoza:Performance key*Faqat WTA Tour, Grand Slam turnirlari, Fed Cup/Billie Jean King Cup va Olimpiya oʻyinlaridagi asosiy qur’a natijalari gʻalaba-magʻlubiyat rekordlariga kiritilgan.*

### Yakkalik

*2022 Citi Open orqali joriy.*

WTA 125 turniri finali
----------------------

### Juftlik: 1 (1 nom)

| Natija | W-L |    Sana    | Turnir | Yuzasi | Hamkor | Raqiblar | Hisob |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Gʻalaba | 1-0 | Dekabr 2021 | WTA 125 Anji, Fransiya | Qattiq (i) | Andoza:Bayroqikon/SVK Tereza Mixalikova | Andoza:Bayroqikon/ROU Monika NikuleskuAndoza:Bayroqikon/RUSVera Zvonareva | 4-6, 6-1, [10-8] |

Manbalar
--------

1. ↑  „Greet Minnen [BEL | Australian Open"]. *ausopen.com*.

Havolalar
---------

* Grit Minnen Women's Tennis Associationda Buni Vikimaʼlumotlarda tahrirlash
* Grit Minnen Xalqaro tennis federatsiyasi saytida Buni Vikimaʼlumotlarda tahrirlash
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Nishon (maʼnolari).

**Nishon** — oʻq otish uchun moʻljalga olinadigan tabiiy yoki sunʼiy belgi. Harbiy mashqlarda, sport mashqlarida turli N.lardan foydalaniladi. N.ning doiraviy, koʻchma radiolokatsi-on, avtomobil kuzoviga oʻrnatiladigan, shakldor, N. - samolyot, dengizda suzuvchi va muallaq turuvchi artilleriya shchiti va boshqa xillari boʻladi. Turli mudofaa inshootlari (okop, blindaj va boshqalar) dan ham N. sifatida foydala-nish mumkin. Havodagi otish mashqlarida N. - parashyutlarni sim bilan samolyotga bogʻlab qoʻyiladi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Grishk tumani** ( pushtucha: *ګرشک ولسوالۍ* ) (aholi 114 200), Nahri **Saraj tumani** ( نهر سراج ولسوالۍ ۍ) deb ham ataladi. ), Afgʻoniston janubidagi Hilmand viloyatidagi tuman. Asosiy munitsipaliteti — Grishk (aholisi 48546 kishi). Grishk toʻgʻoni tumanda joylashgan.

Tarix
-----

2020-yil 3-may kuni Afg‘onistonning Grishk tumanidagi harbiy va razvedka bazasiga bomba o‘rnatilgan xudkush yuk mashinasi hujumi oqibatida yetti nafar afg‘on xavfsizlik kuchlari halok bo‘ldi va kamida 12 nafari yaralandi. Xudkush hujumchi Mazda mini yuk mashinasini darvoza oldida portlatib, bazaga qisman zarar yetkazgan. Hujum uchun javobgarlikni Tolibon o‘z zimmasiga oldi.

Etnik tarkibi asosan pushtunlar, asosiy qabilasi esa Nurzay .

Manzil
------

Gerishk okrugi 1-magistral ("Afgʻon halqa yoʻli", eski Ipak yoʻli negizida joylashgan va 1960-yillarda AQSh sarmoyasi hisobidan taʼmirlangan) va Helmand daryosi chorrahasida joylashgan. Pokiston va Eron savdo yo'llaridagi asosiy to'xtash joyi bo'lgan Grishk o'zining tarixiy farovonligiga qaytish istiqboliga ega, garchi bu mintaqada Tolibonning qayta tiklanishi tahdidi ostida. 611-yo'nalish Gerishk tumanidan o'tadi.

Daromad
-------

Asosiy daromad manbai qishloq xo‘jaligidir. Tuproq boy, sug‘orish tizimlari nisbatan yaxshi holatda. Sugʻorish Helamand daryosi, karezlar va truba quduqlaridan olinadi.

Kasalxonalar va maktablar
-------------------------

Erkak va ayol shifokorlardan iborat kasalxona mavjud. Tumanda 20 ta maktab boʻlib, ularda 80% bolalar taʼlim oladi.

Barqaror erkinlik operatsiyasi
------------------------------

Hamid Karzay ma'muriyati tomonidan Geresxga transport direktori etib tayinlangan Bismulloh Guantanamo qamoqxonasiga jo'natildi va u yerda yetti yil davomida suddan tashqari hibsda saqlangan. 2009-yil 17-yanvarda AQSh hukumati u hech qachon "dushman jangchisi" bo'lmaganini tan oldi.

Yana qarang
-----------

* Haydarobod havo hujumi

Manbalar
--------

1. ↑  „Settled Population of Helmand Province".  Central Statistics Organization. 26-fevral 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 16-dekabr 2015-yil.
2. 1 2  „Taliban Claim Attack on Afghan Army Base" (4-may 2020-yil).
3. ↑  „At least five security force members killed in truck bombing at Afghan military centre". *The Globe and Mail* (4-may 2020-yil).
4. ↑  „Taliban attack military centre in Afghanistan, casualties reported". *The Economic Times* (4-may 2020-yil).
5. ↑  
*Carol Rosenberg*. „Six more detainees freed from Guantánamo". Miami Herald (17-yanvar 2009-yil). Qaraldi: 18-yanvar 2009-yil.

Havolalar
---------

* Tuman xaritasi
* 2005 yildan beri ro'yxatga olishning haqiqiy ma'lumotlari
**Nissan Caravan / Nissan Urvan** (2012-yildan **Nissan NV350**) 1973-yildan beri Nissan tomonidan ishlab chiqarilgan yapon yengil tijorat avtomobillari va furgonlari seriyasidir. Bu model asosan yuk tashuvchi avtomobilsifatida foydalanilgan.

Birinchi avlod
--------------

Birinchi avlod (1973-1980) E20, E21 va E22 indekslari ostida ishlab chiqarilgan. Mikroavtobusning sigʻimi 10 oʻrindiqdan oshmagan. Avtomobilning oʻzi 1,5 va 2,0 litrli benzinli dvigatellar, shuningdek, 2,2 litrli dizel dvigatel bilan jihozlangan. 1980-yil avgust oyida E23 oʻrniga ikkinchi avlod egalladi va ishlab chiqarila boshlandi.

Ikkinchi avlod
--------------

Ikkinchi avlod (1980-1986-yillar) E23 belgisi ostida ishlab chiqarilgan. Model 1982-yil may va 1983-yil aprel oylarida oʻzgarishga uchradi, SGL va GL modellari kvadrat faralar bilan jihozlandi. 1985-yil yanvar oyida oila 6-9 yoʻlovchiga sigʻadigan mikroavtobuslarni oʻz ichiga oldi. 1986-yil sentyabr oyida E24 oʻrniga uchinchi avlod ishlab chiqarila boshlandi.

Uchinchi avlod
--------------

Uchinchi avlod (1986-2001-yillar) E24 indeksi ostida ishlab chiqarilgan va 1990-1995-yillarda modellar sezilarli darajada tiklangan. Xitoyda modellar FAW Jiefang CA 6440 nomi ostida First Automotive Works tomonidan ishlab chiqarilgan.

Toʻrtinchi avlod
----------------

Toʻrtinchi avlod 2001-2012-yillarda E25 indeksi ostida ishlab chiqarilgan. U Isuzu Fargo oʻrniga **Isuzu Como** nomi bilan Isuzu zavodida ishlab chiqarilgan.

Beshinchi avlod
---------------

Nissan Caravanning zamonaviy versiyasi 2012-yildan buyon NV350 Caravan belgisi ostida ishlab chiqarilmoqda. Filippinda 2015-yildan beri NV350 Urvan belgisi ostida ishlab chiqarilmoqda. 2021-yilda bu modellarda katta oʻzgarishlar amalga oshirildi.

Manbalar
--------

1. ↑  „Spotted In China: FAW Jiefang CA5020XJH ex-Ambulance | ChinaCarHistory" (en-US) (31-oktabr 2017-yil). Qaraldi: 31-oktabr 2021-yil.
2. ↑  „Nissan safety | Urvan (E25) crash test — ANCAP". *web.archive.org* (2-iyun 2014-yil). 2-iyun 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 31-oktabr 2021-yil.
3. ↑  „NISSAN | Nissan Releases All-New NV350 Caravan". *web.archive.org* (6-aprel 2016-yil). 6-aprel 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 31-oktabr 2021-yil.
4. ↑  „BPI Auto Loans". *web.archive.org* (4-aprel 2016-yil). 4-aprel 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 31-oktabr 2021-yil.
5. ↑  „2022 Nissan Urvan levels up in luxury and design - Auto News" (en). *AutoIndustriya.com* (20-oktabr 2021-yil). Qaraldi: 31-oktabr 2021-yil.
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Surxon tongi (maʼnolari).

Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Surxon (maʼnolari).

**Surxon tongi** - Surxondaryo viloyati hokimligining ijtimoiy-siyosiy gazetasi. Termiz shahrida oʻzbek tilida haftada 2 marta chop etiladi. Dastlab "Qizil chegarachi" (1932-yil 15-aprel), "Ilgʻor Surxon uchun" (1935-yil 15-mart), "Lenin bayrogʻi" (1956-yil 21-mart) nomlarida chiqqan. 1991-yildan hozirgi nomda. Gaz.ga turli yillarda Rustam Abdurahmonov, Yusuf Sulaymonov, Husan Umarov, Halim Boqiyev, Oʻroz Yermanov, Temur Gabidov, Yoʻldosh Umarov, Abdulla Lutfullayev, Soatmurod Joʻraqulov, Norqul Hayitqulov, Geldimurod Saidmalikov muharrirlik qilgan. Komil Aliyev, Zoir Mullajonov, Abray Hamzayev, Tesha Saydaliyev, Mengziyo Safarov, Isomiddin Otaqulov kabi oʻtkir qalam sohiblari faoliyat koʻrsatishgan.

Gazetada sanoat va tijorat; qishloq xoʻjaligi; davlat va huquq; madaniyat; xatlar boʻlimlari mavjud. Sahifalarida viloyat ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy hayotiga doir materiallar berib boriladi, adabiyot va sanʼatni targʻib qilishga alohida eʼtibor beradi. Adadi 3500 (2004).


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Miksobakteriyalar** (Myxobacterales) — grammanfiy bakteriyalar tartibi. Sirpanib harakatlanadi, me-vali tana va miksosporalar hosil qiladi. Vegetativ hujayralari tayoqchasimon (uz. 0,7—1,0—3,0—6,0 mkm), koʻndalang boʻlinib koʻpayadi. Mevali tana hosil boʻlishida hujayralar birga toʻplanadi; baʼzan shaklini oʻzgartiryb, suvsizlikka chidamli mikro-sporalar hosil qiladi. Sporalar unib chiqib, vegetativ hujayraga asos soladi. Mevali tanasining oʻlchami, shakli va rangi sistematik ahamiyatga ega. M. — aerob. Ularning ekologik ahamiyati gidrolitik fermentlar hosil qilishi bilan belgilanadi. Oziq moddalarga boʻlgan talabiga koʻra, M. bakteriolitik va sellyulozalitik guruhlarga boʻlinadi. M. hujayrasi substratga bevosita ekzofermentlar ishlab chiqarmaydi, lekin parchalanadigan substrat bilan bevosita bogʻliq boʻladi. Bakteriolitik M. va sirpanuvchi fleksibakteriyalar yirtqich bakteriyalar deb ataladi. M. — tuproq organizmlari boʻlib, odatda, chiriyotgan oʻsimlik qoldiqlari va goʻngda koʻp uchraydi. Suvda deyarli uchramaydi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Vakuumda qoliplash** - plastmassa listlaridan 10 kPa vakuumda buyumlar qoliplab olish usuli. Bunda qalinligi 2 mm gacha boʻlgan termoplast polimerlar asosidagi materiallar qolipga mahkamlanib, yumshaguncha qizdiriladi, soʻngra list material bilan qolip sirti orasidagi boʻshliqda vakuum hosil qilib qoliplanadi. Ancha chuqur tortiladigan buyumlar pozitiv usulda (bunda material pu-anson-qolipning qabariq sirtida qoliplanadi), sayoz tortiladigan buyumlar negativ usulda (bunda material, matritsa-qolipning chuqurchasiga tortilib qoliplanadi) amalga oshi-riladi. V. q. samolyot kabinalari, sovitkich detallari, turli idishlar va b. tayyorlashda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |

 

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |
**Vakuum nasosi** - vakuum hosil qilish va uni tutib turish maqsadida berk hajm (idish)dan gaz (havo) yoki bugʻni soʻrib oladigan qurilma. Gaz (havo)ni tashqariga chiqarib tashlaydigan oqimli hamda gaz (havo)ni yutadigan sorbsion xillari boʻladi. Oqma V.n. oʻz navbatida mexanik va oqimli xillarga boʻlinadi. Mexanik V.n.ga plastinka-rotorli, plastinka-statorli, zolotnikli, moyli forvakuumlar va molekulyar V.n. kiradi. Moyli forvakuumlar yordamida gaz (havo) qisiladi va atmosferaga chiqarib yuboriladi. Molekulyar V.n.da. gaz molekulalariga harakat yoʻnalishida qoʻshimcha tezlik beriladi. Oqimli V.n.da gaz (havo) suyuqlik, gaz yoki bugʻ oqimi taʼsirida chiqib ketadi. Sorbsion V.n. kriogen (past temperaturali) seolitli, sublimatsion (qarang Sublimatsiya) va ionli V.n.ga boʻlinadi. Kriogen V.n.da juda past temperaturagacha sovitilgan gaz sirtda toʻplanadi. Seolitli V.n.da gaz molekulalari sovitilganda seolitga yutiladi. Sublimatsion V.n.da gaz (changlangan) metall (mas. titan) plyonkala-ri qoplangan sirtlarga yutiladi. Ionli V.n.ning ishi gazni kuchli elektr razryadi bilan ionlash va ionlashgan molekulalarning titan qoplangan sirtga yutilishiga asoslangan. V.n. metallurgiya, energetika, elektronika, kimyo va oziq-ovqat sanoatlarida qoʻllaniladi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Buxoro vohasi** — Markaziy Osiyodagi eng qadimgi va yirik dehqonchilik maskanlaridan biri. Zarafshon daryosining quyi qismida joylashgan. Shimoli-sharqda Hazora yoʻlagi orqali Karmana va Konimex vohalariga, janubi-gʻarbda esa Jondor yoʻlagi orqali Qorakoʻl vohasiga tutash. Uzunligi 80 kilometr, eng keng joyi 60 kilometrga teng. Buxoro vohasining dastlabki relefi inson faoliyati natijasida jiddiy oʻzgargan. Daryo terrasalari ekinzorga aylantirilgan. Zarafshonning qadimgi tarmoqlari oʻrnidagi pastqamliklar hamda balandligi 5—15 metrli tepalar voha relefini birmuncha murakkablashtirgan.Iqlimi subtropik belgilarga ega boʻlgan keskin kontinental choʻl iqlimi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 0°—0,4°, iyulniki 28°—29,3°. Eng past temperatura —24°—25°, eng yuqori tempatura 45°—46°.

Manbalar
--------

1. ↑  "Buxoro vohasi" *OʻzME*. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Geografiya | *Geografiyaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Vakuum spektroskopiyasi** -spektroskopiyanit ultrabinafsha (200—10 nm) va yumshoq rentgen nurlari (10 dan 0,4—0,6 nm) spektrlarini oʻrganish bilan shugʻullanadigan boʻlimi. Toʻlqin uzunliklarining bu sohasida havo kuchli yutish xususiyatiga ega boʻlganligi sababli, spektral asboblar vakuumli boʻlishi, yaʼni ularning optik qismlari, nurlanish manbalari va qabul qilgichlari 10~4—10~5 mm sim. ust. bosimli germetik kameraga joylangan boʻlishi kerak. V.s.da nurlanish manbalari sifatida gaz razryadi, elektr yoyi, rentgen trubkalari va lazer nurlanishini vakuumda qattiq jismga fokuslash yordamida olinadigan plazmadan foydalaniladi. Spektrlarni olish usullaridan biri dasta-plyonkali usul boʻlib, unda atom yoki ionlar spektri tez ionlar dastasining yupqa folga (zarqogʻoz) orqali oʻtishi natijasida uygʻonadi. B.C. qattik, jismlar atomlari, ionlari, molekulalarining energetik strukturasini, oʻtishlar ehtimolligini va b. koʻrsatkichlarni tadqiq etishda foydalaniladi. V.s. yuqori temperaturali plazmalar fizikasida, shuningdek quyosh, yulduzlarni oʻrganishda katta ahamiyatga ega.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |



  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Italiya bo'risi** (*Canis lupus italicus* yoki *Canis lupus lupus*), bundan tashqari Apennin bo'ri sifatida ham tanilgan. Italiya yarim orolida tug'ilgan. Kulrang bo'rining kichik turi sanaladi. U Alpenin tog'lari va G'arbiy Alp tog'larida yashaydi, garchi u shimol va sharqqa qarab kengaymoqda. 2022-yilga kelib, Italiyadagi bo'rilar soni 3307 tani tashkil qiladi. Garchi u alohida kichik tur sifatida tan olinmasa ham, u noyob myDNK haplotipiga va bosh suyagining aniq morfologiyasiga ega.

Himoyasi
--------

Italiyada 1970-yillardan boshlab, aholi soni 70-100 taga yetganidan buyon qattiq himoya olingan. Noqonuniy ov va ta'qib hanuzgacha xavf tug'dirsada, ularning soni ortib bormoqda. 1990-yillardan boshlab italyan boʻrining tarqalishi Fransiyaning janubi-sharqida va Shveytsariyada kengaydi.

Nasabi
------

Mosbach bo'ri Canis mosbachensisning Yevropadagi so'nggi namunasi 456-416 ming yil oldin, Canis lupus bo'ri paydo bo'lgan vaqtga to'g'ri kelar ekan. Yevropadagi eng qadimgi bo'ri qoldiqlari O'rta Pleystotsen davridagi La Polledrara di Cecanibbio, 20 km (12 mi) uzoqlikdan topilgan. Rimning shimoliy-g'arbiy qismida 406 ming yil oldin joylashgan konlarda bo'lgan Apennin boʻrilarining genetik tahlili shuni ko'rsatadiki ular so'nggi 4700 - 23800 yil ichida populyatsiyasi 100–1000 barobar qisqargan, bu koʻp ming yillar davomida Alp togʻlari janubida boshqa boʻri populyatsiyalaridan genetik izolyatsiya qilinganligini koʻrsatadi.

Kelib chiqishi
--------------

2016-yilda zamonaviy va qadimiy bo'rilarning mDNK ketma-ketligini o'rganish natijasi shuni ko'rsatdiki, Yevropada ikkita genetik jihatdan eng farqli gaplotiplar Iberiya bo'rini va alohida italyan bo'rini tashkil qiladi. Ketma-ketliklar natijasida hosil bo'lgan filogenetik daraxt italyan bo'rining kech pleystotsenning qadimgi bo'rilariga yaqin joylashganligini ko'rsatdi. 2017-yilda tadqiqot italyan bo'riga tegishli ikkinchi mDNK haplotipini topadi va morfologik va genetik jihatdan ajralib turadigan italyan bo'rini kichik tur sifatida ko'rib chiqishga kerak bo'ladi.

Manbalar
--------

1. ↑  „Italiya bo`risi".. Qaraldi: 28-noyabr 2022-yil.
2. ↑  „Italiya bo`risining himoyasi".. Qaraldi: 28-noyabr 2022-yil.
3. ↑  „Italiya bo`risining nasabi".. Qaraldi: 28-noyabr 2022-yil.
4. ↑  „Italiya bo`risining kelib chiqishi".. Qaraldi: 28-noyabr 2022-yil.
**Vakuum** (lot. vacuum — boʻshliq) — gazning atmosfera bosimidan past bosimdagi holati. V. tushunchasi maʼlum hajmdagi gazga, shuningdek kosmik fazoga tatbiq qilinadi. V. bosim birligi bilan oʻlchanadi. Gazning V.dagi xususiyati gaz toʻldirilgan idish oʻlchami bilan gaz molekulalarining erkin oʻtish yoʻli (molekulaning bir toʻqnashishidan ikkinchi toʻqnashishigacha bosib oʻtgan yoʻlning oʻrtacha uzunligi) orasidagi munosabatga bogʻliq. Gazning siyraklashganlik darajasiga qarab oʻta yuqori, yuqori, oʻrta (forvakuum) va past V.ga boʻlinadi. Oʻta yuqori V.ga 10 mk Pa dan past, yuqori V.ga 0,1 dan 10 mk Pa gacha, oʻrta V.ga 100 dan 0,1 Pa gacha, past V.ga 100 Pa dan yuqori bosim sohasi toʻgʻri keladi. Yuqori V.dagi atmosfera bosimidagi gazlarga nisbatan butunlay boshqa xossalarga ega boʻladi. Yuqori V.da gaz molekulalari idishning issiq va sovuq devorlari bilan toʻqnashishi natijasida issiklik oʻtkazish jarayoni roʻy beradi. Issiqlik oʻtkazish tezligi gaz bosimiga, temperaturalar farqiga va devorlar orasidagi masofaga bogʻliq emas. V.li idishlarning teshiklaridan oʻtayotgan gaz miqdori bosim (tashki bosim bilan idish ichidagi bosim) farqiga bogʻliq, oʻrtacha bosimga bogʻliq emas. Yuqori V.da molekulalar toʻqnashmaydi, shu sababli, yuqori V.li idishda molekulalar dastasini hosil qilish mumkin. Yuqori V.li idishga zaryadli zarralar kiritilganda idish orqali elektr toki oʻtadi. Mas. tok oʻtishga qattiq jismlardagi termoelektron emissiya, avtoelektron emissiya, fotoeffekt va boshqa hodisalar tufayli zaryadli zarralar chiqishi sabab boʻladi. Past, oʻrta va yuqori V. hosil qilish uchun forvakuum mexanik nasoslar, yuqori V. nasoslari va oʻta yuqori V. nasoslari ish-latiladi. Oʻta yuqori V. (magnitli) elektr zaryad nasoslar, gitterion nasoslar, adsorbsion nasoslar yordamida olinadi. V. manometr va vakuummetrlar bilan oʻlchanadi. Elektr vakuum asboblar (mas. radiolampalar, elektron-nur trubkalari, rentgen trubkalari, fotoelementlar va h.q.) ishlab chikarishda V.ning muhim ahamiyati bor. V. kimyo sanoati, metallurgiya, kvars shisha i.ch. oziq-ovqat hamda toʻqimachilik sanoati va boshqa sohalarda keng tatbiq qilinadi (qarang Vakuum texnikasi).

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Vakuum-yoyli pech** - metallarni vakuumda elektr yoy energiyasi hisobida eritadigan elektr qurilma. Gaz-razryadli tizim boʻlib, bunda yoy qayta eritiladigan metall bugʻlarida mavjud boʻladi. V.-yo.p.ning quymalarni mis kristallizatorlarda eritadigan, garnisajsa eritish yoʻli bilan metallardan shakldor quymalar oladigan; elektrodi sarflanadigan va elektrodi sarflanmaydigan xillari bor. Pechga oʻzgarmas tok yuborilganda elektr yoy hosil boʻlib, metallni vakuumda suyuqlantiradi. Har xil metallni eritishda turlicha bosimli vakuum qoʻllaniladi. Masalan, poʻlat eritishda 0,1—1 Pa, titan eritishda 1—10 Pa, molibden eritishda 0,01—0,1 Pa vakuum hosil qilinadi. V.-yo. p.da poʻlat eritishda undagi qoʻshilmalar 2—3 martaga kamayadi, yirik qoʻshilmalar butunlay yoʻqoladi, azot konsentratsiyasi 30—35% ga, kislorodniki —2—3 martaga, oltingugurt 20% ga kamayadi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |

 

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |
**Kuzatuv qudugʻi** — yer osti suvlari va sugʻoriladigan yerdarda sizot suvlar rejimi (joylashgan chuqurligi, minerallashganlik darajasi, kimyoviy tarkibi)ni oʻrganishga moʻljallangan vertikal quduq. Chuqurligi bir necha metrdan 100 m gacha va undan chuqur, diametri 25–98 mm. Quduqqa quyi qismida suv tushishi uchun 3–4 mm li te-shikchalari (filtr) boʻlgan temirbeton, asbotsement, poʻlat, polietilen quvurlari oʻrvatiladi. Quvurga loyqa tushmasligi uchun filtr balandligida quvur va quduq devori orasi shagʻal (antifiltr) bilan toʻldiriladi. Quvur asosiga 10—15 sm qalinlikda shagʻal toʻshaladi. Quvur yer yuzasidan 60—70 sm chiqib turadi va u metall qopqoq bilan yopiladi. Sugʻoriladigan yerning yuqori, oʻrta va quyi qismlarida oʻrvatiladi va ularning soni xoʻjalikning yer maydoni va meliorativ sharoitidan kelib chiqqan holda aniqlanadi. Barcha quduqlar xoʻjalik yer tarhida belgilanib, ularning tartib soni koʻrsatiladi. Kuzatish jadalligi qoʻyilgan vazifadan kelyb chiqqan holda belgilanadi: sizot suv balansini aniqlash uchun yil davomida har oyda 2—3-marta, sugʻorishning sizot suv sathi oʻzgarishiga taʼsirini aniqlash uchun sugʻorish vaqtida har kuni yoki har 3 kunda 1-marta, nomavsumiy davrda har 10 kunda 1-marta kuzatiladi. Sizot suvlar minerallashganlik darajasi va kimyoviy tarkibini aniqlash uchun kuzatish ishlari bahorda, sugʻorish davrining oʻrtasida va koʻzda olib boriladi. Buning uchun quduqdagi suv 2—3-marta olib tashlangandan soʻng, unga yangi tushgan suvdan namuna olinadi. Quduqlardan 3–5 m uzoqlikda yangi kavlangan quduqdan namuna olish sizot suvlar minerallashganligi boʻyicha aniq maʼlumot olishga imkon beradi. Suv namunasi vasoslar yoki ingichka shlanglar yordamida olinadi. Sizot suv namunasi tarkibidagi quruq qoldiq, xlorion, sulfation va umumiy ishqoriylik (NSO,), ayrim holdarda Sa, Mg va Na aniqlanadi.

Shuningdek, Kuzatuv qudugʻilari sugʻorish kanallari, kollektor-zovur tarmoqlari, suv omborlari va boshqa suv manbalarida gidrostatik bosimni oʻrganishda ham qoʻllaniladi. Kuzatuv natijalari sugʻoriladigan dalalar suv-tuz balansini tuzish, meliorativ tadbirlar ishlab chiqish (gorizontal, vertikal va kombivaiiyalangan drenajlar hisobini qilishda), ekinlarning sugorish rejimini aniqlash va boshqarish, subirrigatsiya imkoniyatlarini aniqlashda qoʻllaniladi. Kuzatuv ishlari suv xoʻjaligi muassasalari, Geologiya va mineral resurslar davlat koʻmitasi ilmiy tadqiqot intining gidrorejim st-yalari tomonidan olib boriladi.

Ziyomiddin Lrtukmvtov.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Kuyovnavkar**, kuyovjoʻralar — nikoh toʻyida kuyov bilan birga kelinnikiga boruvchi yigitlar, kuyovning doʻstlari, tengqurlari. Ular dastlab kuyovning uyida toʻplanadilar. Yigitlar to kelinnikiga borguncha kelin eshigi oldida, hovlisida ashula va oʻyin qiladilar (aksari karnay-surnay bilan boriladi). K.lar kuyovni oʻrtaga olib, kelin uyida ziyofat dasturxoni tuzab qoʻyilgan xonaga kiradilar. K.larga ziyofat beriladi, ularga quyuq-suyuq taomlar tortiladi. Ziyofatdan soʻng K.lar kuyovga kelin tomondan berilgan sarponi kiydiradilar. Ular toʻy tantanalarini davom ettirish uchun toʻyxonaga qaytadilar. Respublikamizning jan. viloyatlarida ziyofatdan soʻng, kuyov bilan kelinni chimildiqqa qirgʻizish uchun 2—3 ta yigit qoldirib tarqaladilar. Xorazmning ayrim joylarida kuyov va K.lar toʻy kuni emas, toʻydan soʻng kelinning ota-onasinikiga boradi. Respublikamizning turli tumanlarida K.lik rasm-rusumlari oʻziga xos shakllarda saqlanib kelmoqda.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Zarir** soʻzi fors-tojik tilidan eski oʻzbek tiliga oʻtib oʻzlashgan. Klassik oʻzbek poeziyasi tilida aktiv qoʻllangan. Alisher Navoiy asarlarida zarir koʻrinishida keladi:
Va gar qish havosi toʻkub zamharir,
Ki bard aylar erdi baqamni zarir.
(Saddi Iskandariy , 1378)

Shakllari
---------

XIV-XV asrlarda bitilgan turkiy yozma manbalarda bu soʻzni zarir shaklida qayd etilganini uchratmadik. Lekin Mahmud Qoshgʻariyning lugʻatida zäränzä — bot. maxsar (I , 420) soʻzi uchraydiki, bu shu forsiy zarir soʻzining turkiy dialektlarda qoʻllash formasi boʻlsa kerak.

Eski tojik tilida
-----------------

Zarir soʻzi eski tojik tilida: 1.giyohi zardest, kibo shirai on matoʻharo rang mekunand; 2.maj.zard (F. Z.T. I , 1969, 440), hozirgi eroniy tillardan fors tilida zarir: 1)bot.rezeda krasilnaya; 2) jelch' 3) jettuha (Rubinchik, I, 1970, 761) kabi maʼnolarni anglatadi.

Hozirgi tillarda
----------------

Hozirgi tojik, afgʻon, kurd va turkiy tillarda qoʻllanmaydi.

Etimoni
-------

Soʻzning etimoni haqida maʼlumot yoʻq. U yasama soʻz boʻlib, zar+ir dir. Soʻzning bosh morfemasi fors-tojik tilidagi rang bildiruvchi zard va zar soʻzlari bilan bir asosdan paydo boʻlgan. Ikkinchi morfema -ir ot yasovchi qoʻshimchadir.

Manbalar
--------

1. ↑  Vafoyev, Bahrom*. O'simliklar nomlari*, "FAN" nashriyoti, Toshkent, 1991 — 53-54 bet. ISBN 5 - 648 - 01251 -9.
Qazvin.
**Qazvin** — Eronning shim.gʻarbiy qismidagi shahar. Elburs togʻining jan. etagida. Aholisi 292 ming kishi (1997). Transport yoʻllarining muhim chorrahasi. Qishloq xoʻjaligi rayonining savdo markazi. Oziq-ovqat, koʻnpoyabzal, toʻqimachilik, oynashisha va elektrotexnika sanoati korxonalari mavjud. Gilam toʻqiladi.

Shahar Sosoniylar davridan maʼlum. Oʻrta asrlarda Q. orqali Erondan Janubiy Kavkazga boriladigan savdo yoʻli oʻtgan. 1220-yilda shaharni moʻgʻul bosqinchilari buzib tashlagan. Keyinroq qayta tiklanib, Eronning madaniyat markazlaridan biriga aylangan. 16-asrda shahar ayniqsa ravnaq topgan. Oʻsha davrda Qazvin miniatyura maktabi shakllangan. 1548—98 yillarda Safaviylar davlati poytaxti boʻlgan. 18-asrda oʻz mavqeini yoʻqotgan. Meʼmoriy yodgorliklardan Jome masjidi (12— 17-asrlar), Haydariya masjidi (12-asr) va boshqalar saqlangan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Ostritsalar** (Enterobius) — parazit nematodalar urugʻi. Urgʻochisi 12 mm gacha, erkagi 5 mm gacha. Odam va primatlar ichagidagi parazit. Kutikulasi bosh qismida boʻrtiq hosil qiladi. Ogʻzi 3 ta lab. bilan oʻralgan. Tuxumlari 0,05 mm. Yoʻgʻon ichakda va ingichka ichakning keyingi qismida parazitlik qiladi. Voyaga yetgan urgʻochilari anal teshigidan chiqib, teriga tuxum qoʻygach, halok boʻladi. Iflos qoʻl va buyumlar orqali tuxumlari odam ogʻziga tush-ganida O. yana qaytadan rivojlanadi. 20 ta turi maʼlum. Oʻrta Osiyoda 1 turi — bolalar gijjasi keng tarqalgan. Bogʻcha va kichik maktab yoshidagi bolalarda koʻproq uchraydi, enterobioz kasalli-gini paydo qiladi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Qorakurmak**, shamak — boshoqdoshlarga mansub bir yillik begona oʻt. Poyasi havol, boʻyi 100 sm cha. Bargi nashtarsimon, chetlari gʻidirish, oʻtkir qirrali, barg plastinkasi oʻrtasidan yoʻgon tomir oʻtadi. Toʻpguli — roʻvak. Pishib yetilgan boshoqlari oson toʻkiladi. Mevasi uchi oʻtkirlashgan ellipssimon doncha. Kuzda tuproqqa toʻkilib, qishlab chiqqan doni bahorda kechroq, yuqori temperaturada una boshlaydi. 1 sm dan ortiq chuqurlikka tushgan Q. urugʻining unuvchanligi keskin kamayadi. Q. iyuldan kech kuzga qadar gullab, mevalaydi. asosan urugʻidan koʻpayadi. Bir oʻsimlik tuplanish darajasiga qarab 5 — 13 mingga yaqin urugʻ beradi. Barcha sugʻoriladigan dehqonchilik maydonlarida uchraydi.

Kurash choralari: kuzgi shudgor, almashlab ekish, ekin agrotexnikasini sifatli oʻtkazish. Paxta dalalariga gerbitsidlardan treflan, kotoran, prometrin preparatlarining suvli suspenziyasini ekish vaqtida lenta usulida yerga sepish.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**SIKEYROS (asli Alfaro Sikeyros, Alfaro Sicueros) Xoce David** (1898.29.12, Chiuaua — 1974.6.1, Kuernavaka) — meksikalik rassom, Meksika monumental rang-tasvir maktabi asoschilaridan biri va uning yirik namoyandasi; jamoat arbobi. Mexiko Badiiyot akadimyasi (1911) va SantAnit (1913)da taʼlim olgan. S. siyosiy faoliyatini professional rassomlik bilan birga olib borgan. Prezident V. Karranso armiyasi ofitseri boʻlgan. D. Rivera, X.K.Orosko bilan Meksikada davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlangan "Inqilob rassom, haykaltarosh va graverlari sindikati"ni tashkil etgan (1922; 1922—25 yillar bosh sekretari). 1932—34. va 1935—36 yillar AQShda ishlagan, NyuYorkda tajriba ustaxonasiga asos solgan (1936). Lotin Amerikasi mamlakatlari (Argentina, Chili, Kuba va boshqalar)da monumental sanʼat taraqqiyotiga katta hissa qoʻshgan. S. asarlariga joʻshk,inlik, ekspressivlik, katta plastik kuch bagʻishlab, badiiy asarning ommaga aktiv taʼsirining yangi tamoyillarini ishlab chiqqan. S. Mexikodagi Milliy tayyorlov maktabi (1922—23), Nafis sanʼatlar saroyi (1945 va 1950—51), Tarix milliy muzeyi (1959-yildan) binolaridagi devoriy rasmlarni, universitet shaharchasi rektorat binosi tarzidagi mozaika va relyeflarni (1952—54) hamda dastgoh asarlari ("Proletariat onasi", 1929— 30; "J. Gershvin portreta", 1936 va boshqalar), koʻplab litografiyalar, rasmlar yaratgan. S. 20-asrning yirik sanʼatkori sifatida rassomlar (jumladan, Oʻ. Tansiqboyev, N. Karaxan, B. Jalolov, J. Umarbekov va boshqalar)ga kuchli taʼsir koʻrsatgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  
 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Dovud | *Shaxsiyat haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Zayniddin Faxriddinov** (1922.8.2 — Qibray tumani Yalangʻoch qishlogʻi — 2000.11.8) — xalq seleksioneri, Oʻzbekistonda sitrus mevachilik asoschisi, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi faxriy akademik (1979), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan agronom (1967). Mehnat faoliyatini 1938-yilda Qibray tumanidagi jamoa xoʻjaligida boshlagan. 1960-yildan jamoa xoʻjaligi issiqxonasida bogʻbon, 1966-yildan gulchilik va sitrus mevachilik brigadasi boshligi. 19882000-yillarda limonariy jamoa xoʻjaligi boshligʻi. Vegetativ duragaylash usulida Meyer limoni naviga Novogruzinskiy limon navi kurtagini payvandlash va olingan avlodni payvandust bilan qayta payvandlash (Gʻ,—Gʻ47) yoʻli bilan serhosil, mevasi yirik, kasalliklarga chidamli F—1 Toshkent, Novogruzinskiy navi urugʻidan chiqqan niholga Novoafonskiy navi kurtagini payvandlash va payvandlashni olingan avlodlarda kayta takrorlash (Gʻ, — Gʻ3) yoʻli bilan F —2 Yubiley ("Toʻyona") limon navlarini yaratdi va bu navlarning mukammal agrotexnikasini ishlab chiqdi. Bu navlar MDH mamlakatlarida koʻplab issiqxonalarda sanoat usulida yetishtiriladigan asosiy navlar hisoblanadi. F. tashabbusi va rahbarligida Uzbekistonning koʻpgina viloyatlari xoʻjaliklarida issiqxona limonzorlari barpo etilgan.

Manbalar
--------

* Toshkent limoni, T. 1969; Zolotoye yabloko, T. 1982. Ad.: Aʼlam 3. Ota oʻgitlari, T. 1985.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  
 


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Zarisli** (ozarbayjoncha: *Zarıslı*) — Togʻli Qorabogʻdagi qishloq. Tan olinmagan Togʻli Qorabogʻ Respublikasining maʼmuriy-hududiy boʻlinishiga koʻra, shu respublikaning Shusha tumanida joylashgan. Ozarbayjonning maʼmuriy-hududiy boʻlinishining yurisdiktsiyasiga koʻra u Ozarbayjonning Shusha tumani tarkibiga kiradi. Qishloq Qorabogʻ mojarosi oqibatida katta zarar koʻrgan.

Aholisi
-------

Zarisli Togʻli Qorabogʻ Respublikasining nazoratiga oʻtguniga qadar u yerda faqat ozarbayjonlar yashagan. Rossiya imperiyasi davrida Zarisli qishlogʻi Yelizavetpol guberniyasining Shusha tumani tarkibiga kirgan. 1912-yilda chop etilgan Kavkazskiy kalendar maʼlumotnomasiga koʻra qishloqda tatar sifatida koʻrsatilgan asli 1139 nafar ozarbayjonlar yashagan. 1921-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, qishloqda 363 kishi istiqomat qilgan — shuningdek, asosan ozarbayjonlar, turklar sifatida roʻyxatga kiritilgan. 1986-yil holatiga koʻra qishloqda 194 kishi yashagan. Ularning barchasi ozarbayjonlar boʻlgan.

Tarixi
------

Qishloq Qorabogʻ urushida katta talofat koʻrgan va 1992-yilda Armaniston qurolli kuchlari tomonidan bosib olingan.

Geografiyasi
------------

Qishloq Shusha tumanining markaziy qismida, 1528 metr balandlikda joylashgan.

Manbalar
--------

1. ↑  „Кавказский календарь. Тифлис 1912". 23-oktabr 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10-aprel 2020-yil.
2. ↑  „Перепись населения АзССР в 1921 году по Шушинскому району". 26-may 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-oktabr 2010-yil.
3. ↑  Азербайджанская Советская Энциклопедия, 1986
4. ↑  „Необъявленная война против Азербайджана" (ru). *www.supremecourt.gov.az*. 22-yanvar 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 23-yanvar 2020-yil.

*Orginal matn* (rus.)
5. ↑  „Зарыслы". *www.wikimapia.org*. 4-mart 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-aprel 2023-yil.
**Zaytundoshlar** (Oleaceae) — doim yashil daraxt va butalar oilasi. Gullari roʻvaksimon toʻpgulda oʻrnashgan, toʻgʻri, qoʻshgulqoʻrgʻonli, ikki, baʼzan ayrim jinsli, kosachasi mayda, koʻpincha, toʻrt tishli. Changchisi ikkita, urugʻchisi bitta. Urugʻkurtagi ikki yoki undan ortiq boʻlib, odatda, faqat bittasigina uruqqa aylanadi. Mevasi har xil — koʻsakcha, qanotcha, danakcha yoki rezavormeva. Z.ning 600 turini birlashtirgan 29 turkumi bor. Tropik, subtropik va moʻʼtadil iqlimli mamlakatlarda, asosan, Shimoliy yarim sharda koʻp. Ekiladigan Z.ning mevasi tuzlangan va konservalangan holda isteʼmol qilinadi. Dorivor va yirik gulli zaytundan efir moyi olinadi. Nastarin, ligustrum va b. manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Urush bolalari uchun „Argʻimchoq" yodgorligi** — 2014-yilda Eski Oskolda ochilgan Ulugʻ Vatan urushi bolalariga bagʻishlangan haykaltaroshlik janridagi kompozitsiya.

Tarixi
------

Eski Oskolda „Argʻimchoq" yodgorligi Davlat Dumasi deputati Sergey Muravlenko tashabbusi bilan oʻrnatilgan. Uning maketi 2014yil yanvar oyida fuqarolarga taqdim etilgan. Loyiha Belgorod viloyati gubernatori Yevgeniy Savchenko va viloyat madaniyat boshqarmasi boshligʻi boʻlgan tanlov komissiyasi tomonidan tanlab olingan. Yodgorlik loyihasining muallifligi Moskva viloyati , Jukovskiy shahri jamoasiga tegishli („Lit Art" ustaxonasi): haykaltaroshlar Zaxar Karamyan va Denis Melnikov, meʼmorlar Andrey Shipunov va Konstantin Ashixmin.

2014- yil 11-iyulda Eski Oskolning Makarenko mikrorayonida yodgorlikning tantanali ochilishi boʻlib oʻtgan. „Argʻimchoq" haykaltaroshlik kompozitsiyasidagi ramziy qizil lentani Eski Oskol shahar okrugi maʼmuriyati boshligʻi Aleksandr Gnedix , Davlat Dumasi deputati Sergey Muravlenko va Eski Oskol shahar okrugi faxriylar kengashi raisi Vladislav Polkovnitsin kesishgan.

Tavsif
------

Mitishi shahrida bronzadan quyilgan, balandligi uch metrdan bir oz koʻproq boʻlgan haykal kichik granit poydevorga oʻrnatilgan.

Kompozitsiya realistik janrda taqdim etilgan va ogʻir urush davridagi bolalikka tegishli tuygʻularga qaratilgan. Yodgorlik qayishtirilgan toʻpning tumshugʻiga bogʻlangan argʻimchoq shaklida yasalgan. Argʻimchoqda bir bolakay uchib oʻtiribdi, yonida katta o‘lchamli va eskirgan kiyimdagi bir qiz turibdi.

Manbalar
--------

1. ↑  *Татьяна Каграманова.* „После боя взвились в небо качели…". *Оскольские зори* (30-yanvar 2014-yil). 30-iyun 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-iyun 2020-yil.
2. ↑  *Анастасия Саенко.* „Памятник детям войны установят в Старом Осколе".  РИА Новости (28-yanvar 2014-yil). 2-iyul 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-iyun 2020-yil.
3. ↑  „В Старом Осколе открыли памятник детям войны". *4725.ru* (11-iyul 2017-yil). 3-iyul 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-iyun 2020-yil.
4. ↑  „Памятник детям войны «Качели»". *Карта Памяти* (8-aprel 2015-yil). 26-iyul 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-iyun 2020-yil.
**Qahmard tumani** (dariycha: *کهمرد*) — Afgʻonistonning markaziy qismidagi Bomyon viloyatidagi tuman. Tuman markazi — Qahmard. U 1475 metr balandlikda joylashgan boʻlib, 2003-yilda 31042 kishi istiqomat qiladi Qahmard Bomiyon shahridan 140 km uzoqlikda joylashgan va besh vodiyga bo'lingan (Hajar, Madr, Tangipushta, Ashpusht va DoAb-e-Mekh-I-Zarin).

Ilgari Bag'lon viloyati tarkibiga kirgan, ammo 2005-yilda tumanning bir qismi bo'linib Sayg'on tumanini tashkil qilgan.

Asosiy daryo - Ajar tuman uchun muhim suv manbai hisoblanadi. Qahmard nisbatan boy hisoblanadi. Ilgari bu tuman sobiq qirol Muhammad Zohirshohning ov joyi bo'lgan. 2001-yilda Amerika Qo'shma Shtatlarining Afg'onistonga bostirib kirishi paytida uylar, do'konlar, ta'lim yoki sog'liqni saqlash markazlari jiddiy zarar ko'rmagan.

Qahmard etnik tojik va Xaliliyning sobiq gubernatori Toofan va Samangan viloyati gubernatori Mollaviy Islomuddinga ittifoqchi bo'lgan qo'mondon Rahmatulloh o'rtasidagi raqobat va qurolli to'qnashuvlardan larzaga keldi.

2002-yil iyun oyi oʻrtalarida qarama-qarshi guruhlar oʻrtasidagi janglardan soʻng, tuman jamiyatga aloqador va urush paytida Tolibon bilan yaqindan aloqador boʻlgan qoʻmondon Rahmatulla qoʻliga oʻtdi. Tumanning turli hududlarida inson huquqlari buzilishi holatlari qayd etilgan. 2002-yil 13-sentabrda Tufan tumanini nazorat qilish maqsadida Qahmardga hujum boshladi.

Yana qarang
-----------

* Ajar vodiysi qo'riqxonasi
* Habiba Sarabi
* NATO
* Viloyatni qayta qurish guruhi
* Xalqaro xavfsizlik kuchlari

Manbalar
--------

1. 1 2  *UNHCR Sub-Office Mazar-i-Sharif.* „District Profile: Kahmard".  Afghanistan Information Management Services (18-sentabr 2002-yil). 31-may 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17-noyabr 2009-yil.
2. ↑  *National Area-Based Development Programme (NABDP).* „Bamyan Provincial Profile".  Ministry of Rural Rehabilitation and Development; Islamic Republic of Afghanistan (29-oktabr 2007-yil). 3-iyul 2009-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17-noyabr 2009-yil.

Havolalar
---------

* Bamyan.info saytidagi tuman profili Wayback Machine saytida arxivlandi (2011-09-04).
* AIMS tuman xaritasi
* Aholi punktlari xaritasi IMMAP, 2011-yil

Andoza:Districts of BamiyanAndoza:Bamyan Province
**Kopil qal’asi** (belaruscha: *Капыльскі замак*) ― XIV-XVIII asrlarda Kopil shahrida (Minsk viloyati, Belarusiya) joylashgan boʻlib, Kopil xronikasi qal’asidan oʻsgan va u oʻz navbatida ilk temir davrining manzilgohini egallagan.

Tarixi
------

XVI asrning boshlarida Kopil „shaharga ega boʻlgan eng muhim knyazlik qal’alaridan biri" hisoblangan. Qal’a Kopil egalarining, Olelkovich va Radzivilning knyazlik oilalarining qarorgohi boʻlgan — vaqti-vaqti bilan unda yashagan. Qal’ada faqat ularning merosxoʻri doimiy istiqomat qilgan.

Tavsif
------

U Kamenka daryosi tekisligidan 10-13 m balandlikda koʻtarilgan muzlik morena tepaligini egallagan. Togʻ yonbagʻirlari tik, uchastkasi deyarli tekis, elliptik shaklda, oʻlchami 45 m 100 m ni tashkil etadi. Sopol istehkomlarning qoldiqlari — balandligi 3 m gacha boʻlgan, qum va loydan quyilgan qal’alar saqlanib qolgan. Qoʻrgʻon qirgʻogʻida yogʻoch istehkomlarning kuygan qoldiqlari saqlanib qolgan. Qal’a kengligi 20 m va chuqurligi 3 m gacha boʻlgan xandaqni himoya qilgan. Xavfli paytlarda xandaq to‘g‘on yordamida daryodan suv bilan to‘ldirilgan. Qal’aning binosi yogʻochdan yasalgan edi.

Arxeologik tadqiqotlar
----------------------

1996-1999-yillarda qal’a hududida arxeologik qazishmalar olib borildi, uning davomida taxminan 500 kvadrat metr maydon oʻrganildi.

Adabiyotlar
-----------

* *Kalyadzinski L. Kapilski zamak* / Litvaning Vyalikae knyazliklari: entsiklopediya. U 2 jild T. 2. Minsk: BelEn, 2006. — 792 b. — S. 43.