**Mustaqil davlatlar hamdoʻstligi** (MDH) — davlatlararo tashkilot. 1991-yil 8-dekabrda Minskda Belarus, Rossiya, Ukraina tomonidan tuzilgan. Ana shu davlat rahbarlari imzo chekkan Bitimda SSSR chuqur tanazzulga uchrab parchalanib ketish natijasida yoʻq boʻlganligi qayd qilindi, uchala davlat siyosiy, iqtisodiy, gumanitar, madaniy va boshqa sohalarda hamkorlikni rivojlantirishga intilishini bayon etdi. 1991-yil 21-dekabrda Bitimga Ozarbayjon, Armaniston, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Moldova, Tojikiston, Turkmaniston, Oʻzbekiston qoʻshildi, ular Belarus, Rossiya va Ukraina bilan birga MDHning maqsad va qoidalari toʻgʻrisidagi Deklaratsiyaga Olmaota shahrida imzolashdi. 1993-yil dekabrda MDHga Gruziya qoʻshildi. 1993-yil yanvarda MDH Ustavi qabul qilindi, u davlatlarning inson huquqlari va erkinliklarini taʼminlash, tashqi siyosiy faoliyatini muvofiqlashtirish, umumiy iqtisodiy makonni vujudga keltirish, transport va aloqa tizimlarini rivojlantirish, aholi sogʻligʻi va atrof-muhitni muhofaza qilish, ijtimoiy masalalar va immigratsiya siyosati, uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurash, mudofaa siyosatida hamkorlik qilish va tashqi chegaralarni qoʻriklashda birgalikda faoliyat yuritishni nazarda tutadi. MDH haqiqiy aʼzolari bilan birga MDH faoliyatining ayrim turlarida qatnashuvchi aʼzolar boʻlishi mumkin. MDHning quyidagi organlari tashkil qilingan: Davlat boshliklari kengashi, Hukumat boshliklari kengashi, Tashki ishlar vazirlari kengashi, Davlatlararo iqtisodiy qoʻmita, markazi SanktPeterburgda boʻlgan Parlamentlararo assambleya va boshqa MDHning doimiy ishlovchi organi Minsk shahrida joylashgan Muvofiqlashtiruvchi maslahat qoʻmita hisoblanadi. Uning qoshida doimiy kotibiyat ishlaydi. Davlat boshliqlari kengashi 1 yilda kamida 2-marta oʻtkaziladi. MDH organlarining faoliyati MDH Nizomi bilan tartibga solinadi.

MDH sobiq SSSR hududida fuqarolik urushi kelib chiqishining oldini oldi, mamlakatlarni bosqichmabosqich xalqaro munosabatlar tizimiga kirib, mustaqilliklari, suverenitetini mustahkamlashga koʻmak berdi. MDH oʻz faoliyati davomida haddan ta-shqari koʻp qarorlar qabul qildi-yu, lekin aksariyat hollarda ularning kupi bajarilmadi. Hozir MDH ga kiruvchi davlatlarning aholisi 283 mln. kishini tashkil etadi. Bu aholining 120,5 mln. iqtisodiyotda mashgʻuldir. Ularning 29,4 foizi sanoat va qurilishda, 21,5 foizi qishloq xoʻjaligi, oʻrmon va baliqchilik sohasida ishlaydi.

Oʻzbekiston oʻz milliy manfaatlaridan kelib chiqqan holda MDHda ishtirok etmoqda. U MDHga davlatlar ustidan tuzilgan tashkilot sifatida emas, balki mustaqil davlatlarning harakatlarini muvofiklashtiruvchi organ sifatida qaraydi. MDH hududida davlatlarning teng huquqligi asosida yagona iqtisodiy makonni yaratish, tashkilotda umuman iqtisodiy munosabatlarning ustuvorligiga erishish, davlatlar oʻrtasida savdoiqtisodiy aloqalarni rivojlantirish uchun harakat qiladi.

MDHning 20 yilligiga bagʻishlangan pochta markasi

Aʼzolar
-------

Bu tashkilotga 9 mustaqil davlat aʼzodir:

| Davlat | Imzoladi |
| --- | --- |
|  Armaniston | 21-dekabr 1991 |
| Ozarbayjon bayrogʻi Ozarbayjon | 21-dekabr 1991 |
| Belorussiya bayrogʻi Belarus  | 8-dekabr 1991 |
| Qozogʻiston bayrogʻi Qozogʻiston | 21-dekabr 1991 |
| Qirgʻiziston bayrogʻi Qirgʻiziston | 21-dekabr 1991 |
| Moldova bayrogʻi Moldova  | 21-dekabr 1991 |
| Rossiya bayrogʻi Rossiya  | 8-dekabr 1991 |
| Tojikiston bayrogʻi Tojikiston  | 21-dekabr 1991 |
| Oʻzbekiston bayrogʻi Oʻzbekiston | 21-dekabr 1991 |

**Kuzatuvchi davlat:**

* Turkmaniston bayrogʻi Turkmaniston

**Tashkilotni tark etgan davlatlar:**

* Ukraina bayrogʻi Ukraina
* Gruziya bayrogʻi Gruziya

Shuningdek dunyoning boshqa mamlakatlari, jumladan:

* Mogʻuliston bayrogʻi Mongoliya  MDHning baʼzi strukturalarida kuzatuvchi vazifasini bajarib kelmoqda.
* Afgʻoniston bayrogʻi Afgʻoniston 2008-yili MDH tarkibiga kirish hoxishini bildirdi, MDHning „Parlamentlararo Assambleya"sida kuzatuvchi vazifasini bajarib kelmoqda.

Oʻzining MDH tarkibiga kirishini xohlayotgan qator tan olinmagan davlatlar, avtonom rayonlar va BMT aʼzolari bildirishgan. Ushbu davlatlar bilan MDH kelishuvni amalga oshirmagan. Bular quydagilar:

* Abkhazia Abxaziya
* Ukrainadagi Qrim
* Togʻli Qorabogʻ Respublikasi
* Pridnestrov Moldova Respublikasi
* Rossiyadagi Checheniston
* Rossiyadagi Tatariston
* Xorvatiyadagi Serbskaya Kraina Respublikasi
* sobiq Yugoslaviya

Tarixi
------

1991-yil 8-dekabr kuni Rossiya, Ukraina va Belarus rahbarlari Viskuli (Belovej pushchasi)da SSSRning tugatilganligi toʻgʻrisidagi hujjatni imzolashdi. Shu bilan Mustaqil davlatlar hamdoʻstligi (MDH) tashkil topdi. MDH ga asta-sekin 12 respublika aʼzo boʻLib kirdi. Boltiqboʻyi davlatlari bundan mustasno. Har bir respublikaga oʻz hududi va undagi tabiiy boyliklar, aholi, ishlab chiqarish korxonalari, aholi jon boshiga yalpi ishlab chiqarish mahsulotlari koʻrsatkichi nasib etdi.

1985—1988-yillardan boshlab sovet tuzumining susayishi tufayli bu respublikalarda ommaviy fuqarolik harakatlari namoyon boʻla boshladi. Avvaliga ular milliy madaniyat va tabiatni muhofaza qilish talabi bilan, keyinchalik respublikalarni xoʻjalik hisobiga oʻtkazish va, nihoyat, haqqoniy suverenitet va mustaqillik talabi bilan chiqdilar. 1989-yil may oyida uch mamlakat vatanparvarlari tomoni dan saylangan Baltika assambleyasi bu respublikalarning SSSR tarkibida boʻlishlari hech qanday huquqiy asosga ega emasligini bayon qildi.

MDHning 2017-yilgi sammiti

### MDHning barcha sammitlari

* 12.1991-yil  Kazakhstan Almati
* 10.1992-yil  Kyrgyzstan Bishkek
* 04.1993-yil  Belarus Minsk
* 10.1994-yil  Russia Moskva
* 05.1995-yil  Belarus Minsk
* 05.1996-yil  Russia Moskva
* 01.1997-yil  Russia Moskva
* 04.1998-yil  Russia Moskva
* 04.1999-yil  Russia Moskva
* 06.2000-yil  Russia Moskva
* 10.2001-yil  Russia Moskva
* 10.2002-yil  Moldova Kishinyov
* 09.2003-yil  Ukraine Yalta
* 09.2004-yil  Kazakhstan Astana
* 08.2005-yil  Russia Qozon
* 10.2006-yil  Belarus Minsk
* 10.2007-yil  Tajikistan Dushanbe
* 10.2008-yil  Kyrgyzstan Bishkek
* 10.2009-yil  Moldova Kishinyov
* 05.2010-yil  Russia Moskva
* 09.2011-yil  Tajikistan Dushanbe
* 05.2012-yil  Uzbekistan Tashkent
* 12.2012-yil  Turkmenistan Ashxobod
* 10.2013-yil  Belarus Minsk
* 10.2014-yil  Belarus Minsk
* 10.2015-yil  Kazakhstan Buraboy
* 09.2016-yil  Kyrgyzstan Bishkek
* 10.2017-yil  Russia Sochi
* 09.2018-yil  Tajikistan Dushanbe
* 10.2019-yil  Turkmenistan Ashxobod
* 12.2020-yil Videoformat

### MDHning barcha aʼzolari (alfavit boʻyicha)

* Armenia
* Belarus
* Moldova
* Azerbaijan
* Kyrgyzstan
* Kazakhstan
* Russia
* Tajikistan
* Uzbekistan

Manbalar
--------

1. ↑  Sayfiddin Joʻrayev. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Adabiyotlar
-----------

* Oʻzbekistonda politologiya [2001-yil 18-oktabrda Toshkent shahrida oʻtkazilgan respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi materiallari], T. 2002; Neshatayeva T. N. Mejdunarodnie organizatsii i pravo. Novie tendensii v mejdunarodno-pravovom regulirovanii, M. 1999.

Havolalar
---------

* Ispolnitelniy komitet Sodrujestva Nezavisimix Gosudarstv  *(rasmiy sayt)*
* Sovet Generalnix prokurorov SNG  *(rasmiy sayt)*
* Mejparlamenskaya assambleya SNG (Wayback Machine saytida 30-may 2007-yil sanasida arxivlangan) (Wayback Machine saytida 30-may 2007-yil sanasida arxivlangan)  *(rasmiy sayt)*
* Sovet po jeleznodorojnomu transportu SNG (Wayback Machine saytida 2022-03-20 sanasida arxivlangan)  *(rasmiy sayt)*
* Sovet po obrazovaniyu SNG (Wayback Machine saytida 14-mart 2013-yil sanasida arxivlangan)  *(rasmiy sayt)*
* Predstavitelstvo Rossiya Federatsiyasi pri SNG (Wayback Machine saytida 18-avgust 2014-yil sanasida arxivlangan)  *(rasmiy sayt)*
* Yediniy reestr pravovix aktov i drugix dokumentov Sodrujestva Nezavisimix Gosudarstv.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * k
* m
* t

Shanxay Hamkorlik Tashkiloti (ShHT) |
| --- |
|  |
| Sammitlar | 
* Shanxay 1996
* Moskva 1997
* Olmota 1998
* Bishkek 1999
* Dushanbe 2000
* Shanxay 2001
* Sankt-Peterburg 2002
* Moskva 2003
* Toshkent 2004
* Ostona 2005
* Shanxay 2006
* Bishkek 2007
* Dushanbe 2008
* Yekaterinburg 2009
* Toshkent 2010
* Ostona 2011
* Pekin 2012
* Bishkek 2013
* Dushanbe 2014
* Ufa 2015
* Toshkent 2016
* Ostona 2017
* Sindao 2018
* Bishkek 2019
* Chelyabinsk 2020
* Dushanbe 2021
* Samarqand 2022
 |
|  |
| Aʼzolar | 
* Xitoy
* Hindiston
* Qozogʻiston
* Qirgʻiziston
* Pokiston
* Rossiya
* Tojikiston
* Oʻzbekiston
 |
|  |
| Kuzatuvchilar | 
* Afgʻoniston
* Eron
* Moʻgʻuliston
 |
|  |
| Dialogdagi hamkorlar | 
* Belarus
* Shri Lanka
* Turkiya
 |
|  |
| Mehmonlar | 
* ASEAN
* MDH
* Turkmaniston
 |
|  |
| Tillar | 
* xitoy
* rus
 |

 |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |

|  |  |
| --- | --- |
| Tashqi havolalar Buni Vikimaʼlumotlarda tahrirlash | 
* BIBSYS: 3077525
* BNE: XX194913
* BnF: cb12333917h (maʼlumot)
* CiNii: DA10499396
* GND: 2128486-6
* ISNI: 0000 0001 2159 2250
* LCCN: n92019874
* LNB: 000101903
* NKC: ge134501
* NLA: 35168055
* NLI: 001698105
* NSK: 000376735
* RERO: 02-A000153525
* SELIBR: 125638
* SUDOC: 032278780
* en:Trove: 849568
* VIAF: 131775197
* en:WorldCat Identities: lccn-n92019874

 |