**Mahmud Hasan Deobandi** (shuningdek, **Shayx al-Hind** nomi bilan ham tanilgan (1851-1920)) hind musulmon olimi va mustaqillik harakati faoli boʻlib, Jamia Millia Islamia tashkilotiga asos solgan va Hindiston ozodligi uchun „Ipak maktubi" harakatini boshlagan. U Dorul Ulum Deobandda oʻqigan birinchi talaba edi. Uning ustozlari Muhammad Qosim Nanautaviy va Mahmud Deobandiy boʻlgan. Imdadulloh Muhojir Makkiy va Rashid Ahmad Gangohiy tomonidan unga tasavvufda tahsil berishga ijozat berilgan.

Qisqa tavsif
------------

Hasan Dorul Ulum Deobandning mudiri boʻlib ishlagan va „Jamiyatul ansor" va „Nizoratul maorif" kabi tashkilotlarga asos solgan. U Qur’onning urdu tiliga tarjimasini va *Adilla-e-Kamilah*, *Izah al-* adilla, *Ahsan al-Qira* va *Al-Jahd al-Muqill* kabi kitoblarni yozgan. U Dorul Ulum Deobandda hadis ilmidan dars bergan va *Abu Dovud* Sunaniga muharrir qilgan. Uning asosiy shogirdlari orasida Ashraf Ali Tanviy, Anvar Shoh Kashmiriy, Husayn Ahmad Madani, Kifayatulloh Dehlaviy, Sanaulloh Amritsari va Ubaydulloh Sindhilar boʻlgan.

Hasan Britaniya mustamlakachiligining ashaddiy raqibi edi. U Hindistonda hokimiyatni agʻdarish uchun harakat boshladi, lekin 1916-yilda hibsga olindi, Soʻng Maltada qamoqqa tashlangan. 1920-yilda ozodlikka chiqdi va Xalifat qoʻmitasi tomonidan „Shayx al-Hind" (Hindiston rahbari) unvoni bilan taqdirlandi. U „Hamkorlik qilmaslik" harakatini qoʻllab-quvvatlovchi diniy farmonlar yozgan va musulmonlarni ozodlik harakatida qatnashish uchun Hindistonning turli hududlarida boʻlgan. U 1920-yil noyabr oyida Jamiyat Ulemasi Hindning ikkinchi umumiy yigʻilishiga raislik qildi va uning prezidenti etib tayinlandi. Shayx-ul-Hind Mavlana Mahmud Hasan tibbiyot kolleji uning xotirasiga atalgan. 2013-yilda Hindiston hukumati uning „Ipak maktubi" harakatining esdalik pochta markasini chiqardi.

Yoshligi
--------

Mahmud Hasan 1851-yilda Bareyli shahrida (Hindistonning hozirgi Uttar-Pradesh shtati) Usmoniylarga mansub Deoband oilasida tugʻilgan. Uning otasi Zulfiqor Ali Deobandi, Bareilli kollejida professor boʻlgan va keyin madrasalar inspektori oʻrinbosari boʻlib ishlagan.

Hasan Miyanji Mangloriy bilan Qur’on, Abdul Latif bilan fors tilini oʻrgangan.1857-yilgi qoʻzgʻolon paytida otasi Meerutga, Hasan esa Deobandga koʻchirildi va u yerda amakisi Mehtab Alidan Dars-e-Nizomiy kursidan fors va arab adabiyotini oʻrgandi. U Dorul Ulum Deobandning birinchi talabasi boʻldi va Mahmud Deobandiydan tahsil oldi. U 1869-yilda rasmiy oʻqishni tugatdi va Muhammad Qosim Nanautaviy *bilan* Sihah Sittahni oʻrganish uchun Meerutga ketdi. U ikki yil davomida Nanavtaviyning hadis maʼruzalarida qatnashgan va taʼtilda otasidan arab adabiyotini oʻrgangan. U 1872-yilda oʻqishni tamomlagan va 1873-yilda Dorul Ulum Deobandning birinchi chaqirigʻida faxriy salla olgan. U Imdodulloh Muhojir Makkiy va Rashid Ahmad Gangohiyning soʻfiylikdagi vakolatli shogirdi edi.

Faoliyati
---------

### Dorul Ulum Deobanddagi faoliyati

Hasan oʻqishni tugatgan 1873-yilda Dorul Ulum Deobandga muallim etib tayinlangan. U 1890-yilda uning direktori boʻldi. U Deoband seminariyasini shunchaki oʻqish joyi deb hisoblamadi, balki 1857-yildagi qoʻzgʻolonning yoʻqotilishini qoplash uchun tashkil etilgan muassasa deb hisobladi.

 **Dorul Ulum Deobandning koʻrinishi**
Hasan 1878-yilda „Thamratut-tarbiyat" („Tarbiya mevasi")ni tuzdi. „Thamratut-tarbiyat" Dorul Ulum Deoband shogirdlari va bitiruvchilarini tayyorlash maqsadida intellektual markaz sifatida tashkil etilgan. Shogirdi Ubaydulloh Sindhi bilan birgalikda 1913-yil noyabrida „Nizoratul-maʼarif al-Qurʼoniy" (Qurʼon oʻrganish akademiyasi)ni tashkil qildi. Husayn Ahmad Madaniyning fikricha, "Nizoratul Maorifni tashkil etishdan maqsad musulmon yoshlarni yanada kuchliroq iymon keltirish va ularga gʻarbda taʼlim olgan bilimlarini musulmonlarga Qurʼon taʼlimotlarini mantiqiy tarzda oʻrgatish va yoʻl-yoʻriq koʻrsatish edi.

### Ipak harflari harakati

Hasan Hindistondagi Britaniya mustamlakachiligini agʻdarib tashlamoqchi edi, bunga erishish uchun esau ikkita geografik hududga eʼtibor qaratdi. Birinchisi, Afgʻoniston va Hindiston oʻrtasida yashagan avtonom qabilalar hududi edi. Asir Adraviyning taʼkidlashicha, „*Hindistonga bostirib kirish uchun kelgan odamlar oʻsha yoʻldan foydalanganliklari tarixiy haqiqatdir va Hasanning oʻz harakati uchun shu hududni tanlashi, shubhasiz, uning ehtiyotkorligi va fahm-farosatining eng yuqori dalili edi*". Ikkinchi hudud Hindiston hududida edi. U jamiyatga gʻamxoʻrlik qilayotgan barcha samimiy rahbarlarga uning ishini qoʻllab-quvvatlash uchun taʼsir qilishni xohladi va bunda u juda muvaffaqiyatli boʻldi. Birinchi jabhada ishlagan olimlar orasida Abdulgʻafforxon, Abdurrahim Sindiy, Muhammad Miyon Mansur Ansoriy, Ubaydulloh Sindiy va Uzayr Gul Peshavariy kabi shogirdlari va hamrohlari bor edi. Ular Hasan dasturini chegara hududlariga va muxtor qabilalarga targʻib qildilar. Ikkinchi jabhada ishlagan olimlar orasida Muxtor Ahmad Ansoriy, Abdurahim Raypuriy va Ahmadulloh Panipati bor edi. Muhammad Miyon Deobandiy shunday deydi: „*Shayxul Hind shogirdlari va unga yaqinlashgan odamlarning tabiati va qobiliyatini diqqat bilan kuzatardi.* *Ular orasidan bir qancha kishilarni tanlab oldi va ularga Yagʻistonga yetib borishni va avtonom qabilalarni Hindistonga hujum qilishga undashni buyurdi*" Bu dastur Afgʻoniston va Turkiya hukumatlari militsiyaga harbiy yordam bergan taqdirda Hindiston ichidagi xalqni qoʻzgʻolonga tayyorlash uchun moʻljallangan edi. Bu qoʻshin bosqinida mamlakat ichidagi odamlar isyonga koʻtarildi. Yagʻiston Mahmud Hasan harakatining markazi edi. Hindiston Muvaqqat hukumati Hasan shogirdi Ubaydulloh Sindhi va uning hamrohlari tomonidan ishlab chiqilgan. Mahendra Pratap esa Prezident etib tayinlandi.

Hasanning oʻzi 1915-yilda nemis va turklarning qoʻllab-quvvatlashini taʼminlash uchun Hijozga safar qilgan. U 1915-yil 18-sentabrda Bombeyni tark etgan va unga Muhammad Mian Mansur Ansoriy, Murtazo Hasan Chandpuri, Muhammad Sahool Bhagalpuri va Uzair Gul Peshavari kabi olimlar hamroh boʻlgan.1915-yil 18-oktabrda Makkaga borib, u yerda turk gubernatori Gʻolib posho va Turkiya mudofaa vaziri boʻlgan Anvar posho bilan uchrashdi. Gʻolib posho unga yordam berishga ishontirdi va uchta maktub berdi, biri hind musulmonlariga, ikkinchisi hokim Busra poshoga, uchinchisi Anvar poshoga. Hasan Suriya hokimi Jemal Posho bilan ham uchrashdi va u Gʻolib Poshoning aytganlariga qoʻshildi. Hasan Hindistonga qaytsa, inglizlar tomonidan hibsga olinishi mumkinligidan qoʻrqib, Afgʻoniston chegarasiga Yagʻistonga yetib borishiga ruxsat berishlarini soʻradi. Jemal bahona topib, agar hibsga olinishidan qoʻrqsa, Hijoz yoki boshqa turk hududida toʻxtash mumkinligini aytdi. Keyinchalik, „Ipak maktubi harakati" deb nomlangan dastur sizdirildi va uning aʼzolari hibsga olindi. Hasan 1916-yil dekabr oyida turklarga qarshi isyon koʻtargan va inglizlar bilan ittifoq tuzgan Makka sharifi Sharif Husayn tomonidan oʻzining hamrohlari va shogirdlari Husayn Ahmad Madaniy va Uzayr Gul Peshavariylar bilan birga hibsga olingan. Sharif keyin ularni inglizlarga topshirdi va ular Maltadagi Fort Verdala qamoqxonasiga qamaldilar.

### Xalifat harakati

Hasan 1920-yil may oyida ozodlikka chiqdi va 1920-yil 8-iyunda u Bombeyga yetib keldi. Uni yirik olimlar va siyosiy arboblar, jumladan Abdul Bari Firangi Mahali, Hofiz Muhammad Ahmad, Kifoyatulloh Dehlaviy, Shavkat Ali va Mahatma Gandi kutib oldi. Uning ozod etilishi Xalifat Harakatiga katta yordam sifatida qaraldi va Xalifat qoʻmitasi tomonidan unga „Shayx al-Hind" (Hindiston rahbari) unvoni berildi.

Hasan Deoband seminariyasi ulamolarini Xalifalik harakatiga qoʻshilishga ilhomlantirgan. U ingliz tovarlarini boykot qilish haqida diniy farmon chiqardi. Oʻsha paytdagi uMuhammadan Angliya-Sharq kolleji talabalari tomonidan qidirilgan. Bu farmonda u talabalarga hukumatni har qanday tarzda qoʻllab-quvvatlashdan saqlanishni, hukumat tomonidan moliyalashtiriladigan maktab va kollejlarni boykot qilishni va davlat ishlaridan qochishni maslahat bergan edi. Ushbu farmondan keyin talabalarning aksariyati kollejni tark etishdi. Ushbu farmon hamkorlik qilmaslik harakatini qoʻllab-quvvatladi. Keyin Hasan Allohobod, Fatehpur, Gʻozipur, Fayzobod, Laknau va Moradobodga sayohat qilib, musulmonlarga harakatni qoʻllab-quvvatlash uchun yoʻl-yoʻriq koʻrsatdi.

### Jamiya Millia Islomiyadagi faoliyati

Hasandan oʻsha paytda Milliy musulmon universiteti sifatida tanilgan Jamia Millia Islamianing taʼsis marosimiga raislik qilish soʻralgan. Universitet Hasan tomonidan Muhammad Ali Jauhar va Hakim Ajmal Xon bilan birga tashkil etilgan boʻlib, ular Aligarh Musulmon Universiteti (AMU) talabalarining talablaridan kelib chiqqan. Biroq Hasanning xizmatkorlari uni taklifni qabul qilmaslikka undashdi, chunki u Maltada qamoqqa olingan paytdan beri tobora zaiflashib, rangi oqarib ketgandi. Hasan ularning xavotirlariga javoban shunday dedi: „*Agar mening prezidentligim inglizlarni azoblasa, men bu marosimda albatta ishtirok etaman*". Keyinchalik uni Deoband temir yoʻl stantsiyasiga olib kelishdi va u erdan Aligarxga yoʻl oldi.

Hasan hech narsa yoza olmadi va shogirdi Shabbir Ahmad Usmoniydan prezidentlik nutqini tayyorlashni soʻradi. Keyin tayyorlangan nutqiga tuzatishlar va takomillashtirishlar kiritib, chop etishga joʻnatdi. 1920-yil 29-oktabrda bu nutq universitetning taʼsis marosimida Usmoniy tomonidan ovoz chiqarib oʻqildi, shundan soʻng Hasan Jamia Millia Islamiaʼga tamal toshini qoʻydi. Hasan nutqida dedi: „Sizlarning orangizdagi bilimdonlar yaxshi biladilarki, mening oʻtmishdoshlarim chet tilini oʻrganish yoki boshqa xalqlarning ilmiy ilmlarini oʻrganish haqida hech qachon kufr farmoni chiqarmaganlar. Ha, aytilishicha, ingliz taʼlimining yakuniy taʼsiri shundan iboratki, uni izlovchilar yo oʻzlarini nasroniyliknikiga boʻyashadi yoki oʻzlarining ateistik beadabliklari bilan oʻz dinlari va dindoshlarini masxara qilishadi yoki hozirgi hukumatga sigʻinadilar; u holda bunday ilm olishga intilishdan koʻra, johil boʻlib qolgan maʼqul". U Maxatma Gandining fikriga qoʻshilib, u „*Bu kollejlarning oliy maʼlumoti sutdek sof va toza, biroq oz-oz zahar bilan aralashgan"*. va Musulmon Milliy Universitetini bu zaharni akademiyadan ajratadigan mezon deb hisoblagan.

### Jamiyat Ulema-e-Hinddagi faoliyati

Hasan 1920-yil noyabr oyida Dehlida boʻlib oʻtgan Jamiyat Ulemasi Hindning ikkinchi umumiy yigʻilishiga raislik qildi. U Jamiyat raisi etib tayinlandi, bir necha kundan keyin [30-noyabrda] vafoti tufayli bu lavozimda ishlay olmadi. Umumiy yigʻilish 19-noyabrdan boshlab uch kun davomida boʻlib oʻtdi va Hasanning prezidentlik nutqini shogirdi Shabbir Ahmad Usmoniy ovoz chiqarib oʻqib berdi. Hasan hindu — musulmon — sikx birligini yoqlab chiqdi va agar hindular va musulmonlar birlashsa, ozodlikka erishish unchalik qiyin emasligini aytdi. Bu Hasan qatnashgan oxirgi anjuman edi.

Talabalari
----------

Hasanning shogirdlari soni minglab topiladi. Uning asosiy shogirdlari orasida Anvar Shoh Kashmiriy, Asgʻar Husayn Deobandi, Ashraf Ali Tanviy, Husain Ahmad Madani, Izoz Ali Amrohi, Kifayatulloh Dihlaviy, Manazir Ahsan Gilani, Muhammad Mian Mansur Ansoriy, Muhammad Shafi Deobandi, Sanaulloh, Axmadsaulloh. Sayid Faxruddin Ahmad, Ubaydulloh Sindhi va Uzayr Gul Peshavariy kabi shaxslarni koʻrish mumkin. Ibrohim Musaning taʼkidlashicha, uning „*yaxshi talabalar guruhi keyinchalik madrasa tarmogʻida shuhrat qozongan va diniy ilm-fan, siyosat va institut qurilishi kabi turli sohalarda Janubiy Osiyodagi jamoat hayotiga hissa qoʻshgan*".

Adabiy asarlari
---------------

### Qur’onning urdu tilidagi tarjimasi

Hasan urdu tilida Qur’onning tarjimasini yozgan. Keyinchalik u 1920-yilda vafot etguniga qadar *"An-Niso*ning toʻrtinchi *e-Usmoniy* bobini tugatganligi sababli, bu tarjimani izohlar bilan izohlay *boshladi*.. Bu izohlar keyinchalik Afgʻonistonning oxirgi qiroli Muhammad Zohirshoh homiylik qilgan bir guruh olimlar tomonidan fors tiliga tarjima qilingan.

### Al-Abvob va at-tarojim li al-Buxoriy (Imom Buxoriy hadislari tushuntirishlari risolasi)

Hasan „*Sahihi Buxoriy*"dan uzoq vaqt Dorul Ulum Deobandda dars bergan va Maltada qamoqqa olinganida, uning boblarini tushuntirib beruvchi risola yozishni boshlagan. Hadis ilmida anʼanalar toʻplamida bob sarlavhalarini belgilash alohida fan sifatida koʻriladi. Hasan risolani mavzuga oid oʻn besh asos bilan boshlagan, soʻngra vahiy bobidagi rivoyatlarni muhokama qilib, ilm bobini toʻliq yoritgan. Risolaning nomi "*al-abvob va al-tarojim li al-Buxoriy* "(tarjimasi „*Imon Buxoriy hadislari tushuntirishlari risolasi"*yoki Imom Buxoriy „Sahih"ining bob sarlavhalarining izohi*) va 52 sahifadan iborat.*

### Ahsan al-Qiro

Hasan bu kitobda qishloq va chekka joylarda juma namozining joizligini muhokama qilgan. Sayid Nozir Husayn bu masalani koʻtarib, diniy farmonni eʼlon qilgan edi, unda [juma namozi uchun] hech qanday aniq joy yoʻqligi haqida hukm chiqargan edi. Qayerda kamida ikki kishi yigʻilsa, juma namozini oʻqish kerak, dedi. Hanafiy huquqshunosi va olimi Rashid Ahmad Gʻangohiy bunga javoban 14 sahifadan ortiq fatvo yozgan, uning nomi „*Avsoq al-Uro"* (tarjimasii: „*Eng kuchli uzuk"*) edi.

Gangohiyning ijodi ahli hadis ulamolari tomonidan tanqid qilingan, ularning aksariyati bir xil dalillarni takrorladi. Gangohiyning shogirdi Mahmud Hasan bu asarlarning tilini betakror deb bildi va bunga javoban „*Ahsan al-Qira fi Tavzih Avthaq al-Uro"* (tarjimasi: *"Eng kuchli uzukning yoritilishi" sahnasidagi eng yaxshi nutq*) asarini yozdi.

### Al-Jahd al-Muqill

Bid’atdan (diniy bid’atlardan) musulmonlarni isloh qilish uchun harakat qilgan Shoh Ismoil Dehlaviy va uning hamrohlari bu bid’atlarga aloqador boʻlgan odamlar tomonidan keng tanqidga uchradi. Ayniqsa, Dehlaviy kufrlikda ayblanib, Islomdan chiqarib yuborilgan. Keyinchalik islom olimi Ahmad Hasan Kanpuriy „*Tanzih ar-Rahmon*" asarini yozdi (tarjimasi: „*Rahmonning* tasbehi"), unda Dehlaviyni Moʻʼtazilaning ekstremal guruhiga aʼzoligini zikr qilgan. Mahmud Hasan bunga javoban ikki jildlik „*Al-Jahd al-Muqill fī Tanzihi al-Muizzi va al-muzill"* (tarjimasi: „*Bir arzimas zotning inoyat va xor qiluvchini tasbehga urinishi"*) asarini yozdi. Kitobda Nasafiy aqidasiga oid At-Taftazoniyning *Sharah Aqoid-i Nasafiy tafsirining urgʻusiga* amal qilib, „Ilm al-Kalom" terminologiyasi bilan Allohning sifatlari va sifatlari muhokama qilinadi. Hasan Shoh Ismoil Dehlaviy va shunga oʻxshash boshqa olimlarga qarshi aytilgan ayblovlarga „Ilm al-Kalom"dan foydalanib javob berdi.

### Tashih Abu Dovud

*Sihah Sittahning* yozma qoʻlyozmalari islom davlatlarining kutubxonalarida saqlanib qolgan, ularning aksariyati Makka va Madinada saqlanadi. Hind olimi Ahmad Ali Saharanpuriy Makkada mavjud boʻlgan qoʻlyozmalardan koʻchirib olib, soʻng ularni Shoh Muhammad Is’hoq bilan birga oʻrgangan. Hindistonga qaytgach, u oʻz matbuotida ushbu hadis qoʻlyozmalarining koʻchirilgan nashrlarini nashr eta boshladi. Uning shogirdi Muhammad Qosim Nanavtaviy hadis qoʻlyozmalaridan nusxa koʻchirish amaliyotini Hindistonda barcha kitoblar nashr etilgunga qadar davom ettirdi.

Keyinchalik hadisning oltita asosiy kitoblaridan biri boʻlgan „*Sunan Abu Dovud*" ni koʻchirishga turtki boʻldi. Biroq, nashr etilgan nashrlar va asl yozma qoʻlyozmalar bir-biridan tubdan farq qiladi. Shunday qilib, Hasan mavjud boʻlgan barcha qoʻlyozmalarni toʻpladi, matnni koʻchirib tahrir qildi va uning bir necha nashrlarini kitob holida nashr ettirdi. Bular 1900-yilda Dehlidagi Mujtabai nashriyotida chop etilgan.

Oʻlimi va merosi
----------------

 **Jamia Millia Islamia Maulana Mahmud Hasan darvozasi.**
1920-yil 30-oktabrda, Aligarxda Jamia Millia Islamia tashkil etilganidan bir kun oʻtib, Hasan Muxtor Ahmad Ansoriy iltimosiga koʻra Dehliga yoʻl oldi. Bir necha kundan keyin uning sogʻligʻi yomonlashdi va Ansoriydan Daryoganjdagi uyida davolandi. U 1920-yil 30-noyabrda Dehlida vafot etdi. Uning oʻlimi haqidagi xabar eʼlon qilinganda, hindular va musulmonlar doʻkonlarini yopdilar va Hasanga hurmat bajo keltirish uchun Ansoriyning uyi oldiga toʻplanishdi. Keyin Ansoriy Hasanning ukasi Hakim Muhammad Hasandan Mahmud Hasanni Dehlida, Mehdiyon qabristoniga dafn qilishni afzal koʻrasizmi yoki jasadni koʻchirish uchun tuzatilgan holda Deobandda dafn qilishni afzal koʻrasizmi, deb soʻradi. Ustozi Muhammad Qosim Nanautaviy qabri yoniga dafn etilishini xohlagani uchun uni Deobandda dafn etishga qaror qilindi. Janoza namozi bir necha marta oʻqilgan. Dehli aholisi Ansoriyning uyi tashqarisida namoz oʻqishdi, keyin jasad Deobandga koʻchirildi. Dehli temir yoʻl vokzaliga yetib borishganda, koʻplab odamlar yigʻilib, janoza namozini oʻqidilar. Keyinchalik Meerut Siti temir yoʻl stantsiyasida va Meerut Cantt temir yoʻl stantsiyasida ibodat qilindi. Uning beshinchi va oxirgi janoza namozini ukasi Hakim Muhammad Hasan imomlik qildi va u Qasmi qabristoniga dafn qilindi.

Eʼtirofi
--------

Mahmud Hasan bir qancha faxriy unvonlarga sazovor boʻlgan. Ashraf Ali Tanviy uni „Shayx al'-Olam" (Dunyo rahbari) deb atagan. Tanvi aytadi: „Bizning fikrimizcha, u Hindiston, Sind, Arab va Ajamning Rahbaridir". Saharanpurdagi tibbiyot kollejiga uning sharafiga Shayx-ul-Hind Maulana Mahmud Hasan tibbiyot kolleji deb nom berildi. 2013-yil yanvar oyida Hindiston Prezidenti Pranab Mukerji Hasanning „Ipak maktubi" harakati haqidagi esdalik pochta markasini chiqardi.

Manbalar
--------

### Havolalar

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47  Adrawi 2012. sfn error: no target: CITEREFAdrawi2012 (help)
2. 1 2 3 4 5 6  Tayyab 1990. sfn error: no target: CITEREFTayyab1990 (help)
3. ↑  Rizwi 1980. sfn error: no target: CITEREFRizwi1980 (help)
4. 1 2 3  Salam & Parvaiz 2020. sfn error: no target: CITEREFSalamParvaiz2020 (help)
5. 1 2  Rizwi 1981. sfn error: no target: CITEREFRizwi1981 (help)
6. 1 2 3 4 5  Deobandi. sfn error: no target: CITEREFDeobandi (help)
7. ↑  *Hasan, Nayab*. „حضرت شیخ الہند کا تصورِ فلاحِ امت" (ur). *Millat Times* (1-dekabr 2017-yil). Qaraldi: 27-iyul 2021-yil.
8. 1 2 3 4  Khimjee 1999. sfn error: no target: CITEREFKhimjee1999 (help)
9. 1 2 3 4 5 6  Deobandi 2013. sfn error: no target: CITEREFDeobandi2013 (help)
10. ↑  Tabassum 2006. sfn error: no target: CITEREFTabassum2006 (help)
11. ↑  Trivedi 1982. sfn error: no target: CITEREFTrivedi1982 (help)
12. 1 2  Deobandi 2002. sfn error: no target: CITEREFDeobandi2002 (help)
13. ↑  Wasti 2006. sfn error: no target: CITEREFWasti2006 (help)
14. 1 2  *Nakhuda.* „Where were Indian Muslim scholars interned in Malta?".  Basair. Qaraldi: 30-iyul 2021-yil.
15. ↑  *Basheer, Intifada P.*. „Jamia Millia Islamia: A University That Celebrates Diversity". *Outlook India* (29-oktabr 2020-yil). Qaraldi: 30-iyul 2021-yil.
16. ↑  „Shaikhul-Hind Mahmood Hasan: symbol of freedom struggle". *Milli Gazette* (12-fevral 2016-yil). Qaraldi: 27-iyul 2021-yil.
17. 1 2 3 4  Nizami 2011. sfn error: no target: CITEREFNizami2011 (help)
18. 1 2  Wasif Dehlavi 1970. sfn error: no target: CITEREFWasif\_Dehlavi1970 (help)
19. ↑  Nizami 2018. sfn error: no target: CITEREFNizami2018 (help)
20. ↑  Qasmi 1999. sfn error: no target: CITEREFQasmi1999 (help)
21. ↑  Moosa 2015. sfn error: no target: CITEREFMoosa2015 (help)
22. ↑  „The Translations of the Quran". *The Islamic Quarterly*. 40–41-jild. London: Islamic Cultural Centre. 1996. 228-bet.
23. ↑  Haqqani 2006. sfn error: no target: CITEREFHaqqani2006 (help)
24. ↑  Zaman 2018. sfn error: no target: CITEREFZaman2018 (help)
25. ↑  „Shaykh (Maulana) Muhammad Zakariyya Kandhlawi".  Central Mosque. — „Assigning chapter headings in a hadith collection is a science in itself, known among the scholars as al-abwab wa 'l-tarajim [chapters and explanations].". 19-may 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17-iyun 2022-yil.
26. ↑  Adrawi 2016. sfn error: no target: CITEREFAdrawi2016 (help)
27. ↑  Saad Shuja'abadi 2015. sfn error: no target: CITEREFSaad\_Shuja'abadi2015 (help)
28. 1 2  Thanwi, Ashraf Ali*. Malfūzāt Hakīm al-Ummat* (ur) Usmani:. Multan: Idāra Tālīfāt-e-Ashrafia — 300 bet.
29. ↑  „Saharanpur medical college to be named after Madni". *Times of India* (24-noyabr 2013-yil). Qaraldi: 27-iyul 2021-yil.
30. ↑  „Prez releases special stamp on 'Silk Letter Movement'". *Business Standard* (29-yanvar 2013-yil). Qaraldi: 29-iyul 2021-yil.

Qoʻshimcha oʻqish uchun
-----------------------

* Arshad, Mawlāna Abdur Rasheed „Shaykhul Hind Mawlānā Maḥmūd Ḥasan",*. Sawaneh Ulama-e-Deoband* (ur) Deobandi:. Deoband: Nawaz Publications, January 2000 — 434–522 bet.
* Metcalf, Barbara D.*. Islamic Revival in British India: Deoband, 1860–1900*. Princeton: Princeton University Press, 1982. ISBN 0-691-05343-X. OCLC 889252131.
*

Havolalar
---------

* Muftiy Ahmad Xonpuriy va hamkasblari bilan Maltaga tashrif


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * k
* m
* t

Hanafiylik maktabining musulmon olimlari |
| --- |
|  |
| 
* asrlar boʻyicha (HY
* MY)
 |
|  |
| 2/8 | 
* Abu Hanifa (maktab asoschisi; 699–767)
* Abu Yusuf (738–798)
* Ibn al-Muborak (726–797)
* Shayboniy Muhammad (749–805)
* Yahyo ibn Maʼin (774–807)
* Vakiʼ ibn al-Jarroh (vaf. 812)
 |
|  |
| 3/9 | 
* Iso ibn Aban (vaf. 836)
* Ahmad ibn Abu Duʼad (777–854)
* Yahyo ibn Aktam (vaf. 857)
* Hakim at-Termiziy (vaf. 869)
* Al-Ḫaṣṣāf (vaf. 874)
* Abu Bakr al-Samarqandiy (vaf. 882)
 |
|  |
| 4th/10th | 
* Al-Tahawi (843–933)
* Abu Mansur al-Maturidi (853–944)
* Al-Hakim al-Samarqandi (b. 874)
* Al-Jassas (917-981)
* Abu al-Layth al-Samarqandi (944-983)
 |
|  |
| 5th/11th | 
* Abu al-Husayn al-Basri (d. 1044)
* Ali Hujwiri (1009-1072)
* Al-Bazdawi (1010-1089)
* Al-Sarakhsi (d. 1090)
* Abu al-Yusr al-Bazdawi (1030-1100)
* Abu al-Mu'in al-Nasafi (d. 1115)
 |
|  |
| 6th/12th | 
* Abu Ishaq al-Saffar al-Bukhari (d. 1139)
* Ibn al-Malāḥimī (d. 1141)
* Yusuf Hamadani (1062-1141)
* Abu Hafs Umar al-Nasafi (1067-1142)
* Al-Zamakhshari (1074-1143)
* Siraj al-Din al-Ushi (d. 1180)
* Nur al-Din al-Sabuni (d. 1184)
* Jamal al-Din al-Ghaznawi (d. 1197)
* Burhan al-Din al-Marghinani (1135-1197)
 |
|  |
| 7th/13th | 
* Rumi (1207-1273)
* Jalaluddin Tabrizi (d. 1228)
* Qutbuddin Bakhtiar Kaki (1173-1235)
* Mu'in al-Din Chishti (1143-1236)
* Fariduddin Ganjshakar (1173-1266)
* Abu Tawwama (d. 1300)
* Abu al-Barakat al-Nasafi (d. 1310)
 |
|  |
| 8th/14th | 
* Nizamuddin Auliya (1238-1325)
* Uthman bin Ali Zayla'i (d. 1342)
* Shah Jalal Mujarrad (1271-1346)
* Uthman Siraj ad-Din (1258-1357)
* Ala al-Haq (1301-1384)
* Jahaniyan Jahangasht (1308-1384)
* Akmal al-Din al-Babarti (d. 1384)
* Al-Taftazani (1322-1390)
* Ibn Abi al-Izz (1331-1390)
* Shams al-Din al-Samarqandi (1350-1410)
* Al-Sharif al-Jurjani (1339-1414)
 |
|  |
| 9th/15th | 
* Nur Qutb Alam (d. 1416)
* Shams al-Din al-Fanari (1350-1431)
* 'Ala' al-Din al-Bukhari (1377-1438)
* Husam ad-Din Manikpuri (d. 1449)
* Badr al-Din al-Ayni (1361-1451)
* Al-Kamal ibn al-Humam (1388-1457)
* Ali Qushji (1403-1474)
* Khidr Bey (b. 1407)
 |
|  |
| 10th/16th | 
* Ibn Kemal (1468-1536)
* Ibrāhīm al-Ḥalabī (1460-1549)
* Ali Sher Bengali (d. 1570s)
* Usman Bengali (d. 1573)
* Muhammad Birgivi (1522-1573)
* Ebussuud Efendi (1490-1574)
* Ali al-Qari (d. 1606)
 |
|  |
| 11th/17th | 
* Ahmad Sirhindi (1564-1624)
* 'Abd al-Haqq al-Dehlawi (1551-1642)
* Kâtip Çelebi (1609-1657)
* Shihab al-Din al-Khafaji (1569-1659)
* Khayr al-Din al-Ramli (1585-1671)
* Syed Rafi Mohammad (d. 1679)
* Mir Zahid Harawi (d. 1689)
* Syed Inayatullah (d. 1713)
 |
|  |
| 12th/18th | 
* Shoh Abdurahim (1644-1719)
* Muhammad Solih Bengaliy (fl. 1700s)
* Syed Hayatullah (d. 1722)
* Abd al-Ghani al-Nabulsi (1641-1731)
* Sayyid Muhammad Zamon (d. 1756)
* Hashim Thattvi (1692-1761)
* Shah Waliullah Dehlawi (1703-1762)
* Shah Nuri Bengali (died 1785)
* Faxr ad-Din al-Burdvoniy (died 1785)
* Gʻulom Mustafo Burdvoniy (fl. 1780s)
* Murtada az-Zabidiy (1732-1790)
* Sanaullah Panipati (1730-1810)
* Mavlono Murod (fl. 1790s)
* Sayyid Muhammad Rafi (d. 1803)
* Majduddin (d. 1813)
 |
|  |
| 13th/19th | 
* Shah Abdul Aziz (1746-1824)
* Sayyid Muhammad Rafi (1786-1831)
* Ibn Abidin (1784-1836)
* Haji Shariatullah (1781-1840)
* Fazl-e-Haq Khairabadi (1796-1861)
* Dudu Miyan (1819-1862)
* Karamat Ali Jaunpuriy (1800-1873)
* Al-Maydani (1807-1861)
* Haji Dost Muhammad Qandhari (1801-1868)
* Yusuf Ma Dexin (1794-1874)
* Yoqub Nanautaviy (1833-1884)
* Imdadullah Muhajir Makki (1817-1899)
* Hofiz Ahmad Jaunpuriy (1834-1899)
* Abdul Hayy al-Luknaviy (1848-1886)
* Abdul Wahid Bengali (1850-1905)
* Ahmadulloh Maizbhandari (1826-1906)
* Abdulloh ibn Abbos ibn Siddiq (1854-1907)
* Shibli Nomani (1857-1914)
* Najib Ali Choudhury (fl. 1870s)
 |
|  |
| 14th/20th | 
* Abdul Hamid Madarshohiy (1869-1920)
* Mahmud Hasan Deobandi (1851-1920)
* Abdul Avval Jaunpuriy (1867-1921)
* Ahmed Raza Xon Barelvi (1856-1921)
* Soʻfiy Azizur Rahmon (1862-1922)
* Muhammad Amjad (vaf. 1927)
* Aziz ul-Rahmon Usmoniy (vaf. 1928)
* Hamiduddin Farohiy (1863-1930)
* Ibrohim Ali Tashna (1872-1931)
* Anvar Shoh Kashmiriy (1875-1933)
* Abdur Rab Jaunpuriy (1875-1835)
* Meher Ali Shoh (1859-1937)
* Gulamur Rahmon Maizbhandariy (1865-1937)
* Muhammad Abu Bakr Siddiq (1845-1939)
* Ashraf Ali Tahonaviy (1863-1943)
* Ibrohim Ujani (1863-1943)
* Habibulloh Qurayshiy (1865-1943)
* Hamid Rizo Xon (1875-1943)
* Muhammad Sahool Bhagalpuri (vaf. 1948)
* Amjad Ali Aazmi (1882-1948)
* Naim-ud-Din Murodobodiy (1887-1948)
* Abdulloh Siroj (1876-1949)
* Shabbir Ahmad Usmani (1887-1949)
* Jamaat Ali Shah (1834-1951)
* Xoʻja Yunus Ali (1886-1951)
* Nesaruddin Ahmad (1873-1952)
* Muhammad Zahid al-Kawthari (1879-1952)
* Shihabuddin Ahmad Koya (1885-1954)
* Izaz Ali Amrohi (1882-1955)
* Hussain Ahmad Madani (1879-1957)
* Ahmad Ali Enayetpuriy (1898-1959)
* Azizul Haq (1903-1961)
* Maqsudulloh (1883-1961)
* Sardor Ahmad Chishti (1903-1962)
* Yusuf Qandlaviy (1917-1965)
* Ibrahim Raza Khan (1907-1965)
* Shah Ahmad Hasan (1882-1967)
* Shamsul Haque Faridpuri (1896-1969)
* Abdul Hamid Qadri Badayuni (1898-1970)
* Mohammad Abdul Ghafoor Hazarvi (1909-1970)
* Mushahid Ahmad Bayampuri (1907-1971)
* Abdur Rahman Kashgari (1912-1971)
* Muhammad Abu Zahra (1898-1974)
* Fazlur Rahman Ansari (1914-1974)
* Deen Muhammad Khan (1900-1974)
* Amimul Ehsan Barkati (1911-1974)
* Abul Wafa Al Afghani (1893-1975)
* Muhammad Faizullah (1892-1976)
* Athar Ali Bengali (1891-1976)
* Abdul Hamid Khan Bhashani (1880-1976)
* Muhammad Shafi Deobandi (1897-1976)
* Abul A'la Maududi (1903-1979)
* Mustafa Raza Khan Qadri (1892-1981)
* Muhammad Muslehuddin Siddiqui (1918-1983)
* Ibrahim Chatuli (1894-1984)
* Faiz-ul Hassan Shah (1911-1984)
* Shafee Okarvi (1930-1984)
* Saeed Ahmad Akbarabadi (1908-1985)
* Harun Babunagari (1902-1986)
* Ahmad Saeed Kazmi (1913-1986)
* Abdur Rashid Tarkabagish (1900-1986)
* Abdur Rahim Firozpuri (1918-1987)
* Muhammadullah Hafezzi (1895-1987)
* Shamsul Huda Panchbagi (1897-1988)
* Abdul Haq Akorwi (1912-1988)
* Abdul Jalil Choudhury (1925-1989)
* Muntakhib al-Haqq (fl. 1980s)
* Abu Zafar Mohammad Saleh (1915-1990)
* Abdul Matin Chowdhury (1915-1990)
* Muhammad Taqi Amini (1926-1991)
* Masihullah Khan (1912-1992)
* Syed Shujaat Ali Qadri (1941-1993)
* Abul Hasan Jashori (1918-1993)
* Waqaruddin Qadri (1915-1993)
* Ayub Ali (1919-1995)
* Inamul Hasan Kandhlawi (1918-1995)
* Mukhtar Ashraf (1916-1996)
* Abdul Haque Faridi (1903-1996)
* Mahmood Hasan Gangohi (1907-1996)
* Shamsuddin Qasemi (1935-1996)
* Shamsul-hasan Shams Barelvi (1917-1997)
* Sultan Ahmad Nanupuri (1914-1997)
* Amin Ahsan Islahi (1904-1997)
* Karam Shah al-Azhari (1918-1998)
* Abul Hasan Ali Hasani Nadwi (1913-1999)
* Rashid Ahmad Jaunpuriy (1889-2001)
* Arshadul Qadri (1925-2002)
* Shah Ahmad Noorani (1926-2003)
* Nur Uddin Gohorpuri (1924-2005)
* Ashraf Ali Bishwanathi (1928-2005)
* Syed Fazlul Karim (1935-2006)
* Abrarul Haq Haqqi (1920-2006)
* Ubaidul Haq (1928-2007)
* Obaidul Haque Wazirpuri (1934-2008)
* Abdul Latif Chowdhury Fultali (1913-2008)
* Sarfraz Ahmed Naeemi (1948-2009)
* Naseeruddin Naseer Gilani (1949-2009)
 |
|  |
| 15/21 | 
* Azizul Haq (1919-2012)
* Abdus Sattor Akon (1929-2012)
* Shoh Sayyid Ahmad Raypuri (1926-2012)
* Fazlul Haq Aminiy (1945-2012)
* Muhammad Fazal Karim (1954-2013)
* Qozi Muʼtasim Billah (1933-2013)
* Nurul Islom Faruqiy (1959-2014)
* Asad Muhammad Sayid as-Sagʻarji (vaf. 2015)
* Abdur Rahmon Chatgami (1920-2015)
* Muhiuddin Xon (1935-2016)
* Abdul Jabbor Jahonobodiy (1937-2016)
* Yunus Jaunpuriy (1937-2017)
* Axtar Raza Xon (1943-2018)
* Yusuf Motala (1946-2019)
* Muhammad Abdus Sobhan (1936-2020)
* Abdul Moʻmin Imambariy (1930-2020)
* Said Ahmad Palanpuriy (1940-2020)
* Shoh Ahmad Shofiy (1945-2020)
* Xodim Husayn Rizviy (1966-2020)
* Nur Husayn Kasemiy (1945-2020)
* Muhammad Ali as-Sabuniy (1930-2021)
* Muhammad Vaqqos (1952-2021)
* Nur Alam Halil Aminiy (1952-2021)
* Junayd Babunagariy (1953-2021)
* Abdus Salom Chatgamiy (1943-2021)
* Nurul Islom Jihodiy (1916-2021)
* Abdul Halim Buxoriy (1945–2022)
* Muhammad Rafi Usmoniy (1936–2022)
* Sayfur Rahmon Nizomiy (1916-yilda tugʻ.)
* Gʻulom Rasul Jamoatiy (1923-yilda tugʻ.)
* Abdulqodir Jiloniy (1935-yilda tugʻ.)
* Muhibbulla Bobunagariy (1935-yilda tugʻ.)
* Ziyoul Mustafo Razvi Qadri (b. 1935)
* Yusuf Ziya Kavakçı (b. 1938)
* Madni Miyan (b. 1938)
* Sultan Zauq Nadvi (b. 1939)
* Delwar Hossain Sayeedi (b. 1940)
* Zia Uddin (b. 1941)
* Muhammad Taqi Usmani (b. 1943)
* Sayed Kamaluddin Zafree (b. 1945)
* Muneeb-ur-Rehman (b. 1945)
* Qamaruzzaman Azmi (b. 1946)
* Muhammad Idrees Dahiri (b. 1947)
* Farid Uddin Chowdhury (b. 1947)
* Ilyas Qadri (b. 1950)
* Mahmudul Hasan (b. 1950)
* Muhammad Tahir-ul-Qadri (b. 1951)
* Nurul Islam Walipuri (b. 1955)
* Ameen Mian Qaudri (b. 1955)
* Abu Taher Misbah (b. 1956)
* Kaukab Noorani Okarvi (b. 1957)
* Hamid Saeed Kazmi (b. 1957)
* AFM Khalid Hossain (b. 1959)
* Najibul Bashar Maizbhandari (b. 1959)
* Shahidul Islam (b. 1960)
* Shakir Ali Noori (b. 1960)
* Ruhul Amin (b. 1962)
* Mizanur Rahman Sayed (b. 1963)
* Sajidur Rahman (b. 1964)
* Ibrahim Mogra (b. 1965)
* Muhammad Arshad Misbahi (b. 1968)
* Muhammad Abdul Malek (b. 1969)
* Mahfuzul Haque (b. 1969)
* Qasim Rashid Ahmad (b. 1970)
* Asjad Raza Khan (b. 1970)
* Syed Rezaul Karim (b. 1971)
* Riyadh ul Haq (b. 1971)
* Obaidullah Hamzah (b. 1972)
* Raza Saqib Mustafai (b. 1972)
* Syed Faizul Karim (b. 1973)
* Mamunul Haque (b. 1973)
* Saiful Islam (b. 1974)
* Abdur Rahman Mangera (b. 1974)
* Faraz Rabbani (b. 1974)
* Amer Jamil (b. 1977)
* Shahinur Pasha Chowdhury (b. 1985)
* Abdul Malek Halim
* Izharul Islam
* Muhammad al-Kawthari
* Yaseen Akhtar Misbahi
 |
|  |
| 
Scholars of other Sunni Islamic schools of jurisprudence
* Hanbali
* Maliki
* Shafi'i
* Zahiri
 |

 |