**Surdopsixologiya** (lotincha: *surdus*-kar) — eshitish qobiliyati cheklangan bolalar va kattalarning aqliy rivojlanish qonuniyatlarini oʻrganadigan, shuningdek, maxsus taʼlim va tarbiya sharoitida eshitish qobiliyatini tuzatish imkoniyatlarini oʻrganadigan maxsus psixologiya boʻlimi.

Surdopsixologiyaning obyekti va predmeti
----------------------------------------

### Obyekti

Eshitish qobiliyatida nuqsoni boʻlgan odamlar.

### Predmeti

T.G.Bogdanova surdopsixologiya mavzusini eshitish funktsiyasi yetishmovchiligi boʻlgan odamlarning aqliy rivojlanishining oʻziga xosligini oʻrganish va turli xil murakkablikdagi buzilishlarni aniqlash va bartaraf imkoniyatlari va usullarini oʻrnatish deb ataydi.

Surdopsixologiyaning vazifalari
-------------------------------

* Eshitish qobiliyatida nuqsoni boʻlgan odamlarning aqliy rivojlanishining umumiy va oʻziga xos qonuniyatlarini, eshitish qobiliyati yaxshi boʻlgan odamlarga nisbatan farqini aniqlash;
* eshitish qobiliyatida nuqsoni boʻlgan odamlarning kognitiv faoliyatining ayrim turlari rivojlanish xususiyatlarini oʻrganish;
* eshitish qobiliyatida nuqsoni boʻlgan odamlar shaxsiyatining rivojlanish qonuniyatlarini oʻrganish;
* eshitish qobiliyatida nuqsoni boʻlgan bolalarning aqliy rivojlanishidagi buzilishlarni aniqlash va psixologik tuzatish usullarini ishlab chiqish;
* eshitish qobiliyatida nuqsoni boʻlgan odamlarga pedagogik taʼsir koʻrsatishning eng samarali usullarini psixologik asoslash, eshitish qobiliyatida nuqsoni boʻlgan odamlarni jamiyatga integratsiyalashuvining psixologik muammolarini, xususan, integratsiyalashgan taʼlim muammolarini oʻrganish.

Surdopsixologiya metodlari
--------------------------

Surdopsixologiya umumiy psixologiya metodlaridan foylangan holda ularni oʻz ehtiyojlariga mos ravishda oʻzgartiradi. Metodlarga quyidagilar kiradi: kuzatish, psixologik eksperiment, faoliyat mahsulotlarini tahlil qilish, test, suhbat, soʻrovnoma.

Surdopsixologiya tarixi
-----------------------

19-asr oxiri va 20-asr boshlarida yozilgan, aqli zaif bolalarni eksperimental klinik, psixologik va pedagogik tadqiqotlaridan farqli oʻlaroq, ular orasida katta fundamental ishlar olib borilgan, shuningdek, kar va soqov bolalarni oʻrganishga bagʻishlangan tadqiqotlar ancha kam boʻlgan. Ushbu davrda kar-soqovlarni klinik, psixologik va pedagogik oʻrganishga bagʻishlangan biron bir fundamental ilmiy asar yozilmagan. Bu buzilishning oʻziga xos xususiyatlari bilan, Rossiyada kar va soqovlarga yordam berish tarixi bilan ham bogʻliq. Nogiron bolalarning boshqa toifalaridan farqli oʻlaroq, kar va soqov bolalarga pedagogik yordam 19-asrning boshlaridan olib borilgan. Ushbu toifadagi bolalar bilan pedagogik ishlashning koʻplab usullari ishlab chiqilgan. Ularni tarbiyalash va oʻqitish boʻyicha bir qator ishlar va darsliklar tayyorlandi. Surdopedagogika 20-asrning boshlarida Rossiyada maxsus pedagogikaning eng rivojlangan tarmoqlaridan biri edi. Kar va soqovlarga taʼsir qilishning haqiqiy pedagogik usullarini ishlab chiqishdan farqli oʻlaroq, kar va soqov bolalar hali toʻliq oʻrganib chiqilmagan edi. Kar va soqov bolalarning bir nechta muhim eksperimental va psixologik tadqiqotlari va bir nechta klinik va pedagogik tadqiqotlar mavjud edi.

Kar va soqov bolalarning birinchi eksperimental va pedagogik tadqiqotlaridan biri bu A. V. Vladimirskiyning „ Maktab kunining turli soatlarida aqliy ishlash. Sankt-Peterburg kar va soqovlar maktabi oʻquvchilari ustida eksperimental tadqiqotlar". A. V. Vladimirskiy 20-asrning boshlarida pedologik tadqiqotlarda faol ishtirok etgan taniqli shifokor va defektolog edi. 1908-yildan boshlab u V.M.Bexterov rahbarligida psixonevrologik institutda ishlagan.

Keyinchalik u ushbu institutda tashkil etilgan yordamchi maktabni boshqargan. Tadqiqotda muallif subyektlarning turli toifalarini — kar va soqovligi boʻlgan turli yoshdagi bolalarni taqqoslaydi, ammo ularning faoliyatining turli boʻgʻinlarida oʻrganilgan turli xil sharoitlarda joylashtirilgan. Tajribalardagi bunday modifikatsiyalar tadqiqotchiga turli omillarning oʻrganilayotgan jarayonning borishi va natijalariga taʼsirini aniqlashga imkon beradi.

Tadqiqotning muhim xulosalari quyidagilardan iborat. Turli koʻrsatkichlar boʻyicha kar va soqovligi boʻlgan bolalarning kunning turli qismlarida ishlash xususiyatlarini tavsiflash mumkin edi, kun davomida ularning faoliyatining turli tomonlarining notekis tebranishlari koʻrsatildi, taʼlimdan mehnat faoliyatiga oʻtishning taʼsiri aniqlandi. Asosiy xulosa-kar va soqovlarning aqliy qobiliyatdagi eshituvchilardan orqada qolishi. Tadqiqot shuni koʻrsatdiki, ularga diqqatni jamlash ancha qiyin.shuningdek, kar-soqovlarning aqliy faoliyatining ushbu xususiyatlari oʻquv jarayonida asta-sekin tekislanadi. Tadqiqot A.B.Vladimirskiy uchun katta ahamiyatga ega boʻldi, chunki unda katta faktik materiallar toʻplangan va tizimlashtirilgan edi. Ushbu tadqiqotdan oldin kar va soqovlarning aqliy faoliyati eksperimental ravishda oʻrganilmagan edi. Tadqiqotda normal rivojlanayotgan bolalar va kar-soqovlarni taqqoslash usulidan foydalanishga eʼtibor qaratiladi. Ish muhim va xarakterlidir, chunki u kar va soqovlarning psixologik xususiyatlarini hisobga olgan holda erishish mumkin boʻlgan taʼlimni takomillashtirish imkoniyatlarini koʻrsatadi. Va buning uchun ushbu yoʻnalishda koʻplab tadqiqotlar talab etiladi.

A. N. Porosyatnikovning „Maktab yoshidagi kar va soqov bolalarda vizual idrok va yodlash qobiliyatini qiyosiy oʻrganish" (1910) asarida muallif kar va soqovlarning aqliy rivojlanishini oʻrganish muammosining rivojlanmaganligini taʼkidlaydi. Uning fikriga koʻra, bu muammo aniq ishlab chiqilgan, chunki u oʻqituvchilar, psixologlar va shifokorlar uchun katta qiziqish uygʻotadi. „*Mening bilishimcha, kar va soqovlarning ruhiy hayotini oʻrganish hali deyarli amalga oshirilmagan. Ayni paytda, ushbu ish shuni koʻrsatadiki, bu sohada nafaqat kar va soqovlarning oʻqituvchilari mutaxassislari, balki psixologlar va shifokorlar uchun ham juda koʻp qiziqarli narsalar mavjud. Shuning uchun, ushbu tadqiqot muallifi, agar uning ishida boshqa ilgʻor usullardan foydalangan holda tekshiruv tadqiqotlari orqali uni tekshirishga turtki bergan boʻlsa yoki kar-soqovlarning pedagogikasi va umuman ilm-fan manfaatlariga yaqin boʻlganlarga eslatsa, oʻzini juda mamnun deb biladi. juda kam oʻrganilgan soha — kar-soqovlarning aqliy hayoti*".

A. V. Vladimirskiy singari, A. N. Porosyatnikov ham normal rivojlanayotgan bolalar va kar va soqovlarni taqqoslash usulidan foydalanadi. Tadqiqotda turli yoshdagi va jinsdagi 227ta eshitishda nuqsoni boʻlgan va 196ta kar va soqov oʻquvchilar ishtirok etishdi. Ikki usul ishlatilgan:" idrok qilish „va"ijro etish". Birinchi usul shundan iborat ediki, sub’ektlarga koʻrish orqali nimani idrok etish kerakligi koʻrsatildi va shundan soʻng qabul qilingan narsa yozma ravishda takrorlanishi kerak edi. Ikkinchi usulda vizual ravishda qabul qilingan mavzu shunga oʻxshash mavzular orasida tan olinishi kerak edi. Vizual material 12 ta harf chizilgan jadvaldan va ustiga geometrik shakllar chizilgan jadvaldan iborat edi. Tadqiqot natijasida muallif quyidagi xulosalarga keladi. Kar-soqovlarni vizual idrok etish, eshitish qobiliyati bilan bir xil boʻlib, uning sifatini belgilaydigan tarkib jihatidan ancha past; kar-soqovlarni vizual idrok etishning past sifati uning aniqligi, mazmunining aniqligi va turli xil odamlarda ushbu ikkinchisining xilma-xilligiga taʼsir qiladi; kar-soqovlarda xotira jarayoni ustunlik qiladi.

Muallif taʼlim muassasalarida kar va soqovlarning vizual idrokini rivojlantirish va kuzatishni va uni muhim kompensatsion vosita sifatida rivojlantirishni tavsiya qiladi. A.N.Porosyatnikovning ishini oʻsha davrning yetakchi surdopedagoglari qoʻllab-quvvatladilar va tan oldilar: N.M.Lagovskiy, F.A.Rau va boshqa kar-soqovlarni oʻqitish, tarbiyalash va mukofotlash boʻyicha Butunrossiya Kongressida qatnashgan boshqa kar-soqovlar va otorinolaringologlar, bu yerda tadqiqot natijalari xabar qilindi.

**Sovet davrida surdopsixologiyaning rivojlanishi bir** qator fundamental ishlarni belgilab berdi. Ular orasida: Solovyov I.M."Oddiy va gʻayritabiiy bolalarning kognitiv faoliyati psixologiyasi. Obyektlarning munosabatlarini taqqoslash va bilish"; Goldberg A.M."Yosh kar oʻquvchilarda yozma nutqni shakllantirish"; Shif J.I.  „Kar bolalarda tilni oʻzlashtirish va fikrlashni rivojlantirish"; Kostanyan A.O."Maktab oʻquvchilarida vosita qobiliyatlarini rivojlantirishda eshitish idrokining roli"; Rozanova T.V.  „Kar bolalarning xotirasi va tafakkurini rivojlantirish"; Kataeva-Venger A.A. „Maktabgacha yoshdagi gʻayritabiiy bolalarning (kar, eshitish qobiliyati past, aqli zaif) hissiy rivojlanishi va hissiy tarbiyasi"; Gozova A.P.  „Karlarni mehnat taʼlimi psixologiyasi"; bukun N.Va."Kar va eshitish qobiliyati past odamlarning mehnat faoliyati samaradorligini oshirishning psixofiziologik asoslari"; Tigranova L.I."Eshitish qobiliyati past bolalar tafakkurini rivojlantirish".

Adabiyot
--------

* Kar bolalar psixologiyasi. — M. 1971 yil.
* Sinyak V. A. Nudelman M. M. kar bolaning aqliy rivojlanishining xususiyatlari. — M. 1975 yil.
* Yashkova kar bolalarning vizual tafakkuri. — M. 1988 yil.
* Bogdanova T. G. Surdopsixologiya: Darslik. talabalar uchun qoʻllanma. yuqori. ped. darslik. muassasalar. — M.: Akademiya, 2002 Yil.

Manbalar
--------

* Vladimirskiy A. V. maktab kunining turli soatlarida aqliy ishlash. Sankt-Peterburg kar va soqovlar maktabining oʻquvchilari ustida eksperimental tadqiqotlar. — Sankt-Peterburg: Sankt-Peterburg Mariinskiy kar va soqovlar maktabi, 1909 yil. — 35 p.
* Porosyatnikov A. N. maktab yoshidagi eshitish va kar-soqovli bolalarda vizual idrok va yodlash qobiliyatini qiyosiy oʻrganish/ / kar — soqovlarni tarbiyalash, oʻqitish va mukofotlash boʻyicha Butunrossiya Kongressining asarlari 1910 yil 27-31 dekabr — M.1911. — S. 97 — 149.