Masjid tashqarisi
 1905-1906-yillardagi masjidni aks ettiruvchi Edmond Fortier tomonidan chop etilgan otkritka
**Djinguereber masjidi** (arabcha: ; fransuzcha: *Mosquée de Djinguereber*; Koyra Chiini *jiŋgar-ey pivo* 'katta masjid') Tombuktu shahridagiMalining mashhur o'quv markazi. 1327-yilda qurilgan va turli tillarda **Djingareyber** yoki **Djingarey Ber** deb ataluvchi masjidning dizayni Abu Ishoq Al Sahili tomonidan akkreditatsiya qilingan. Mali imperiyasi imperatori Mali Musa I tomonidan bu ishi uchun unga 200 kg (40 000 misqol) oltin to‘lagan. 14-asr Mali uchun eng mashhur manbashunoslaridan biri bo'lgan Ibn Xaldunning so'zlariga ko'ra, as-Sahiliyga Tombuktudagi *jinguereberni* loyihalash va qurish uchun 12 000 mitxal oltin berilgan, ammo so'nggi tahlillar bun sonning xatoligini isbotladi.

1960-yillarda qurilgan shimoliy tomonining kichik bir qismi (ohaktosh bloklari, shaharning qolgan qismida ham keng qo'llaniladi) va ohaktoshdan qurilgan va loy bilan bezatilgan minoradan tashqari, Jingareyber masjidi butunlay tuproqdan va tola, somon va yog'och kabi organik materiallardan bunyod etilgan. Uning uchta ichki hovlisi, ikkita minorasi va sharq-g'arbiy yo'nalishda joylashgan yigirma besh qator ustunlari, shuningdek, 2000 kishiga mo'ljallangan namozgohi bor.

Djinguereber Tombuktu universitetini tashkil etgan uchta madrasadan biridir. U 1988-yilda YuNESKOning Butunjahon merosi obyektlari roʻyxatiga kiritilgan va 1990-yilda qum bosishi tufayli xavf ostida qolgan deb topilgan. Masjidni qayta tiklash va rekonstruksiya qilish bo'yicha to'rt yillik loyiha 2006-yil iyun oyida boshlangan. U Og'a Xon Madaniyat Trust tomonidan amalga oshirilmoqda va moliyalashtirilmoqda. 

2010-yilning 26-fevralida, Mavlid (Muhammad tavalludining yubileyiga bag‘ishlangan bayram) paytida masjidda yuz bergan tiqilinch oqibatida 26 ga yaqin odam halok bo‘lgan va 55 nafari jarohatlangan, ularning asosiy qismini ayollar va bolalar tashkil etgan.

2012-yildagi hujum
------------------

2012-yilning 1-iyulida ansoriy islomchilar ("iymon himoyachilari") Tombuktu qabrlarini YuNESKO yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan Jahon merosi obyektlari roʻyxatiga kiritganidan koʻp oʻtmay vayron qila boshlaganlar. Ular Tombuktudagi jami oʻn oltita qadimiy musulmon avliyolarining yettitasini, jumladan Djingareyber masjididagi ikkita qabrni yoʻq qilishga kirishganlar. Ular "keponlar, boltalar va pichoqlar yordamida ikkita sopol qabrni butunlay vayron bo'lgunga qadar bolg'a bilan urib buzib tashlashgan. Biroq, masjidning o'ziga yetkazilgan zarar miqdori minimal edi.

Muhofazaga olinishi
-------------------

YuNESKO tomonidan mazkur hududdagi cho'llanish holati "turli omillar, jumladan, iqlim o'zgarishlari va inson faoliyati natijasida yuzaga keladigan qurg'oqchil, yarim qurg'oqchil, quruq subnam zonadagi degradatsiya" deb ta'riflangan.

1901-yildan 1996-yilgacha bu hududda harorat Selsiy bo'yicha 1,4 darajaga ko'tarilgan, bu cho'llarni bosib olishni, shuningdek, qum zarralari harakatini kuchaytirgan. Masjid devorlarini ta’mirlash va ko‘tarish ishlari davom etayotgan bo‘lsa-da, 1952-yildagi tom balandligi bilan bugungi kundagiholati o'rtasida bir metrlik farq bor.

Qurg'oqchilik muammolarni keltirib chiqarishi mumkin bo'lsa-da, juda ko'p yomg'ir ham masjid uchun zararli ekanligini ma'lum bo'lgan. 1999, 2001 va 2003-yillardagi kuchli yomg'irlar an'anaviy tarzda qurilgan ko'plab sopol binolarning, shuningdek, yaqinda qurilgan inshootlarning qulashiga sabab bo'lgan. Iqlim o'zgarishi tufayli iqlim, Djingareyber masjidi kabi jahon merosi obyektlarining bir qanchasi jiddiy zarar ko'rgan.

Ishtirokchi davlatdan Jahon merosi qo'mitasining so'nggi yig'ilishida Og'a Xon Madaniyat Trust tomonidan amalga oshirilayotgan Jingareyber masjidini 4 yillik restavratsiya qilish loyihasi bo'yicha barcha texnik hujjatlarni taqdim etish so'ralgan. Biroq, loyiha amalga oshirilishi oldidan hech qanday hujjatlar taqdim etilmagan va ishtirokchi-davlat o'z hisobotida ushbu yirik loyiha haqida juda kam ma'lumot bergan.

Missiya restavratsiya ishlarining birinchi bosqichi 2006-yilning noyabridan 2007-yilning iyuligacha amalga oshirilgan tajriba loyihasi bo‘lganini ta’kidlagan. Bu ishlar masjid atrofiga drenaj va asfalt yotqizish, yomon ahvoldagi devorlar va tomning bir qatlam qismini qayta tiklash, 50% ga yaqin to'sinlarni almashtirishni o'z ichiga olgan. Loyihaga mas'ul bo'lgan shaxslar yaxshi texnik tajribaga ega; ammo, ular doimiy ravishda nima qilayotganlarini hujjatlashtirishi va ishining boshlang'ich holatini yozib olishlari kerak.

Ammo shuni ta'kidlash kerakki, yangi texnik yechimlar va odatda mahalliy hunarmandlar tomonidan amalga oshirilgan masjidni saqlashning an'anaviy va muntazam amaliyotlarini saqlab qolish o'rtasida muvozanatni ushlab qolishga urinmoq darkor.

Dastlab masjiddagi to'sinlar uchun qurilish materiallari sifatida ishlatilgan tabiiy mahalliy daraxtlar ham iqlim o'zgarishi tufayli yo'q bo'lib ketgan, shuning uchun yog'och to'sinlarni Ganadan olib kelish kerak edi. Bu masjidni qayta tiklash uchun zarur bo'lgan mablag'lar narxini keskin oshirib yuborgan, chunki qurilish materiallari yetarli bo'lmagan.

Lazerli skanerlash bilan yaratilgan 3D model
--------------------------------------------

"Zamani" loyihasi madaniy meros obyektlarini kelajak avlodlar uchun kino formatida saqlab qolish maqsadida 3D formatidagi holatini hujjatlashtiradi. Djinguereber masjidining hujjatlari yer yuzidagi lazerli skanerlashga asoslangan. Djinguereber masjidining 3D hujjati 2005-yilda amalga oshirilgan.Bu yerda 3D model, rejalar va tasvirlarni ko‘rish mumkin.

Yana qarang
-----------

* Masjidlar ro'yxati
* Afrikadagi masjidlar ro'yxati
* Misrdagi masjidlar ro'yxati

* Ibn Xaldundan tarjima qilingan, loc. cit. , p. 348.

Havolalar
---------

* Tombuktu, Mali fotosuratlari/rasmlari


1. ↑  Heath, Jeffrey*. Koyra Chiini. (Dictionnaire songhay-anglais-français, I.)*. Paris: L'Harmattan, 1998 — 146 bet. ISBN 2-7384-6726-1.
2. ↑  The Meanings of Timbuktu, Bloom, Pg. 52.
3. ↑  „Djingereyber Mosque Restoration". *Archnet.org*.
4. ↑  *Report of the World Heritage Committee, Twelfth Session*, Brasilia: UNESCO Convention Concerning the Protection of World Cultural and Natural Heritage, 1988-12-23, 17–18-bet, SC-88/CONF.001/13, qaraldi: 2007-04-09
5. ↑  *Report of the World Heritage Committee, Fourteenth Session*, Banff: UNESCO Convention Concerning the Protection of World Cultural and Natural Heritage, 1990-12-12, 17–18-bet, CLT-90/CONF.004/13, qaraldi: 2007-04-09
6. ↑  „La Cité des 333 saints abrite de nombreux chantiers de modernisation" (French). Afribone Mali SA (2007-yil 5-aprel). Qaraldi: 2007-yil 9-aprel.
7. ↑  *Deadly crush at Timbuktu mosque*, BBC News, 26 Feb 2010, qaraldi: 14 Jun 2010; *Pilgrims killed in stampede at Djingareyber Mosque in Timbuktu*, UNESCO World Heritage News Archive, 26 Feb 2010, qaraldi: 14 Jun 2010; *26 dead in Timbuktu mosque stampede*, Reuters, 26 Feb 2010, qaraldi: 14 Jun 2010; Wikinews
8. 1 2
9. ↑  „Timbuktu's Djinguereber mosque: a history of cities in 50 buildings, day 5". *The Guardian* (2015-yil 27-mart). Qaraldi: 2015-yil 11-sentyabr.
10. ↑  Colette, Augustin, and Kishore Rao. *Case Studies on Climate Change and World Heritage*. UNESCO World Heritage Centre, 2009, pp. 74–75, *Case Studies on Climate Change and World Heritage*.
11. ↑  *UNESCO World Heritage Centre.* „UNESCO World Heritage Centre - State of Conservation (SOC 2008) Timbuktu (Mali)" (en). *whc.unesco.org*. Qaraldi: 2018-yil 8-oktyabr.
12. ↑  *Smith.* „Timbuktu's Djinguereber mosque: a history of cities in 50 buildings, day 5" (en). *the Guardian* (2015-yil 27-mart). Qaraldi: 2018-yil 8-oktyabr.
13. ↑  Rüther, Heinz; Rajan, Rahim S. (2007). "Documenting African Sites: The Aluka Project". *Journal of the Society of Architectural Historians* **66** (4): 437–443. doi:10.1525/jsah.2007.66.4.437. ISSN 0037-9808.
14. ↑  *Giles.* „Meet the scientists immortalizing African heritage in virtual reality". *CNN* (2018-yil 5-yanvar). Qaraldi: 2019-yil 17-oktyabr.
15. ↑  *Wild.* „Africa's great heritage sites are being mapped out with point precision lasers" (en). *Quartz Africa* (2018-yil 18-dekabr). Qaraldi: 2019-yil 17-oktyabr.
16. ↑  *Rüther.* „AN AFRICAN HERITAGE DATABASE – THE VIRTUAL PRESERVATION OF AFRICA'S PAST". *isprs.org*. 2017-yil 15-fevralda asl nusxadan arxivlangan.
17. ↑  Rüther, Heinz; Held, Christof; Bhurtha, Roshan; Schroeder, Ralph; Wessels, Stephen (2012-01-13). "From Point Cloud to Textured Model, the Zamani Laser Scanning Pipeline in Heritage Documentation" (en). *South African Journal of Geomatics* **1** (1): 44–59–59. ISSN 2225-8531. .
18. ↑  „Challenges in Heritage Documentation with Terrestrial Laser Scanning". 2019-yil 25-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan.
19. ↑  „Site - Timbuktu Mosque". *zamaniproject.org*. Qaraldi: 2019-yil 30-oktyabr.