**„Ajib yangi dunyo"** (inglizcha: *Brave New World* - ingliz yozuvchisi Aldous Huxleyning (talaffuzi: *Oldos Xaksli*) 1932-yilda nashr etilgan distopik satirik romani.

Roman Herbert Wellsning "A modern utopia" (,,Zamonaviy utopia'') va "Men like Gods" (,,Xudolarga o'xshash odamlar") asarlariga javobi bo'lib, muallif asosan Bertrand Russellning "Ilmiy nuqtai nazar" (1931) asariga asoslangan bo'lib, kelajakda hokimiyatni bir hovuch texnokrat ziyolilarning egallab olishi ehtimoli haqida ogohlantirgan.

Sujeti
------

Roman voqealari uzoq kelajakdagi Londonda sodir bo'ladi (eramizning 26-asrida, aniqrog'i 2540-yilda. Butun Yer yuzidagi odamlar yagona "progressiv" holatda yashaydilar, bu yerda quyidagi qadriyatlar asos qilib olinadi: beparvolik (ishning tabiiy istak sifatida e'tiborga olinmaydi), jinsiy erkinlik va iste'mol. Ford T paydo bo'lganidan so'ng yangi hisob-kitob davri - T davri hisoblana boshlaydi. Iste'mol kult darajasiga ko'tariladi, Genri Ford iste'molchi xudosining ramzi sifatida paydo bo'ladi va xoch belgisi o'rniga odamlar "T belgisi bilan o'zlariga soya soladilar".
Syujetga ko'ra, odamlar tabiiy ravishda tug'ilmaydi, balki maxsus zavodlarda - inkubatorlardagi shishalarda o'stiriladi. Embrion rivojlanish bosqichida ular aqliy va jismoniy qobiliyatlari bilan farq qiluvchi beshta kastaga bo'linadi - "alfa", maksimal rivojlanishga ega bo'lganlardan tortib, eng ibtidoiy "epsilonlar"gacha. Bolalar urug'lantirish paytidan boshlab, ular bajarishi kerak bo'lgan ish turlariga tayyorlantiriladi. Quyi kastalarning odamlari (kelajakdagi qora ishchilar va xizmatchilar ) maxsus tarzda ongsizlantiriladilar, ularning embrionlari etil spirti bilan ezg'ilanadi va Bokanovskizatsiya usulida o'stiriladi ( zigotani qayta bo'linish va o'nlab bir xil egizaklarni olish uchun). Jamiyatning kasta tizimini saqlab qolish uchun gipnopediya orqali odamlarga o'z tabaqasiga mansubligidan g'ururlanish, yuqori tabaqaga hurmat va quyi tabaqalarga nisbatan nafrat, shuningdek, jamiyat qadriyatlari va xulq-atvor asoslari singdiriladi. Jamiyatning texnik rivojlanishini hisobga olgan holda, ishning katta qismini mashinalar bajarishi mumkin bo'ladi va odamlarga faqat bo'sh vaqtlarini o'tkazish uchun berilishi mumkin. Odamlar ko'p psixologik muammolarni narkotika - soma yordamida hal qilishadi, bu abstinent sindromini keltirib chiqarmaydi, lekin iste'molchilarni taxminan 60 yoshlar atrofida o'ldiradi. Tibbiyot yutuqlari tufayli, odamlar bu yoshga yetib kelganlarida qarishmaydi va natijada yosh va go'zal bo'lib o'lishadi. Hatto o'limni ham ular quvnoq kutib olishadi, doimiy ravishda sintetik musiqa, teleko'rsatuvlar va giyohvand moddalar bilan o'zlarini xushnud qiladilar. Axloq o'rniga, bolalikdan odamlar tushida iste'molga, kollektivizmga, sinfiy farqlarga va gigienaga elementar gipnopediya yo'li bilan singdiriladi, masalan: "Ba'zi som grammlari - va dramalar yo'q! ","Eskisini ta'mirlagandan ko'ra yangisini sotib olgan ma'qul", "Tozalik gudfordiyning kalitidir", "A, be, tse, D vitamini - baliq jigarida yog', suvda baliq".
Roman qahramoni Lenina Crowne (*talaffuzi Linayna Kraun)* - inson ishlab chiqarish liniyasida ishlaydigan hamshira, beta kastasi a'zosi (plus yoki minus ekanligi aytilmagan). U Henry Foster (*talaffuzi Genri Foster)* bilan aloqada bo'ladi. Ammo do'sti Fanny Crowne *(talaffuzi Fanni Kraun)* Lenina hamma narsaning tartibiga rioya qilishni va boshqa erkaklar bilan birga bo'lishini ta'kidlaydi. Lenina Bernard Marx *(talaffuzi Bernard Marks)* ni yoqtirishini tan oladi.
Bernard Marx alfa plyus, gipnopediya bo'yicha mutaxassis bo'lib, u o'z kastasining odamlaridan ham tashqi ko'rinish, ham psixologik jihatdan farq qiladi: kalta bo'yli va ko'p vaqtini yolg'iz o'tkazadi, shuning uchun u yomon obro'ga ega. U haqida mish-mishlar ham bor, "u shishada bo'lganida, kimdir xatoga yo'l qo'ygan- uni gamma deb o'ylashgan, qon o'rnini bosuvchi vositaga spirt quyib yuborishgan. Shuning uchun u xunuk ko'rinadi". U institutning ijod kafedrasi o‘qituvchi-lektori Helmholtz Watson bilan do‘st bo‘lib, ularni umumiy xususiyat – o‘z individualligini anglash edi.
Lenina va Bernard dam olish kunlarida hindiston rezervatsiyasiga uchib ketishadi va u yerda tabiiy yo'l bilan tug'ilgan oq tanli Yovvoyi laqabli John *(talaffuzi Jon)*ni uchratishadi; u ikkalasi ham ishlayotgan o'quv markazi direktorining o'g'li va Linda hozirda tanazzulga uchragan ichkilikboz, hindlar orasida hamma nafratlangan va bir paytlar o'quv markazidan beta-minus bo'lgan. Linda va Johnni Londonga olib borishadi, u yerda John yuqori jamiyatda shov-shuvga aylanadi va Linda kasalxonaga yotqiziladi, u yerda hayotining qolgan qismini o'tkazadi va tez orada giyohvand moddalarni haddan tashqari iste'mol qilish natijasida vafot etadi.
Leninaga oshiq bo'lgan John onasining o'limini qattiq tushkunlik bilan qabul qiladi. Yigit Leninani jamiyatda nomaqbul hisoblangan ehtirosli muhabbat bilan sevadi, unga tan olishga jur'at etolmaydi, "hech qachon aytilmagan va'dalarga bo'ysunadi". U qattiq hayron bo'ladi - ayniqsa dugonalari undan Yovvoyining qaysi biri uning sevgilisi ekanligini so'rayverishadi. Lenina Johnni yo'ldan ozdirmoqchi bo'ladi, lekin u uni fohisha deb ataydi va qochib ketadi.
Jonning ruhiy tushkunligi onasining o'limi tufayli yanada kuchayadi, u quyi kasta "delta" ishchilariga go'zallik, o'lim, erkinlik kabi tushunchalarni tushuntirishga harakat qiladi. U ularning kundalik dori tarqatishini to'xtatib qo'yadi, soma tabletkalarini derazadan uloqtiradi. Olomon uni do'pposlashga tushib ketadi. Helmgolts unga yordam berishga harakat qiladi va Bernard esa yaqin joyda bo'la turib, qo'rqib ketadi va o'rtoqlarini tashlab ketadi, natijada uchtasi ham hibsga olinadi.
G‘arbiy Yevropaning bosh gubernatori, dunyodagi haqiqiy hukmron kuchni ifodalovchi o‘n kishidan biri Mustapha Mond *(talaffuzi Mustafa Mond)*ning idorasida uzoq suhbat bo‘ladi. Mond ochiqchasiga "umumiy baxt jamiyati" haqidagi o'z shubhalarini tan oladi, ayniqsa o'zi ham bir vaqtlar iste'dodli fizik bo'lgan edi. Bu jamiyatda fan, san'at va din taqiqlangan. Distopiyaning himoyachilari va jarchilaridan biri, aslida, din kelajagi va jamiyatning iqtisodiy tuzilishi haqidagi qarashlarini taqdim etish uchun og'iz bo'lib qoladi.
Natijada Bernard Islandiyaga, Helmgolts esa Folklend orollariga surgun qilinadi. Mond qo'shimcha qiladi: "Men sizga deyarli hasad qilaman, siz individualligi jamiyatda hayotga yaroqsiz bo'lib qolgan darajada rivojlangan eng qiziqarli odamlardan biri bo'lasiz". John esa tashlandiq minorada zohid bo'ladi. Leninani unutish uchun u o'zini gedonistik jamiyatning me'yorlariga ko'ra qabul qilib bo'lmaydigandek tutadi, bu yerda "tarbiya har kimni nafaqat rahm-shafqatli, balki o'ta jirkanch qiladi". Misol tariqasida, u o'z ehtiroslari bilan kurashadi va ibodat qiladi, o'zini sivilizatsiyalashgan dunyo iflosligidan tozalash uchun qayd qiladi va o'zini o'zi ta'minlashni uyushtiradi, bunga muxbir guvoh bo'lib qoladi. John ikkinchi marotaba sensatsiyaga aylanadi. U haqida film suratga olinadi, shundan so'ng yuzlab odamlar g'alati "yovvoyi" ni ko'rish uchun vertolyotlarda uning minorasiga uchib kelishadi. Lenina kelganini ko'rib, u o'zini yo'qotib qo'yadi, uni fohisha deb atab, baqirib, qamchi bilan uradi. U uni aldagani uchun kechira olmadi, chunki u sevgi va sadoqatga qodir emasdi, faqat uyatsiz jinsiy aloqaga qodir edi. Olomon g'azabga tushadi, o'zgarmas soma ta'sirida katta orgiya boshlanadi. John vasvasaga tushib qoladi va unga qo'shiladi. O'ziga kelgan John aybdorlik hissi bilan sindirilgan va vasvasalardan qutulish umidining barbod bo'lishi natijasida, osib qo'yish orqali o'z joniga qasd qiladi.

### Jamiyatning kasta tizimi

Kastalarga bo'linish hali tug'ilishdan sodir bo'lardi. Inkubatsiya zavodi odamlarni yetishtirish bilan shug'ullanadi. Shishalarda allaqachon embrionlar kastalarga bo'linardi va bir turdagi faoliyatga ma'lum moyillik va aksincha, boshqasiga nisbatan nafrat singdirilar edi. Kimyogarlarda qo'rg'oshin, kaustik soda, qatronlar, xlorga nisbatan immunitet hosil qilishadi. Konchilarga iliqlikka bo'lgan muhabbatni singdirishadi. Quyi tabaqalardagida kitoblardan nafratlanish va tabiatni yoqtirmaslik (tabiatda sayr qilayotganda odamlar hech narsa iste'mol qilmaydi - buning o'rniga qishloq sportiga muhabbat uyg'otishga qaror qilindi)ni singdirishadi.
Ta'lim-tarbiya jarayonida odamlarda o'z tabaqalariga muhabbat, yuqori tabaqalardan ilhomlanish va quyi tabaqalarga nisbatan nafrat tuyg'ulari singdiriladi.
Har bir insonga, tabaqasidan qat'i nazar, bolalikdan iste'mol qilish kulti singdiriladi.

Yuqori kastalar:

* Alfa - kulrang kiyimda yurishadi. Eng intellektual rivojlangan, boshqa kastalarning vakillariga qaraganda balandroq. Ular eng yuqori sifatli ishlarni bajaradilar. Menejerlar, shifokorlar, o'qituvchilar.
* Beta - qizil rangdagi kiyimda yurishadi. Hamshiralar, inkubatsiya sexining kichik xodimlari.

Quyi kastalarning genetik materiali o'z turlaridan olingan. Urug'lantirilgandan so'ng, embrionlar maxsus ko'rikdan o'tkaziladi, natijada bitta zigota kurtaklari 96 martagacha oshadi. Bu standart odamlarni yaratadi. "To'qson oltita bir xil egizaklar to'qson oltita bir xil mashinada ishlaydi". Keyin homilaning kislorod bilan ta'minlanishi sezilarli darajada kamaytiriladi, bu esa aqliy-jismoniy darajaning pasayishiga olib keladi. Quyi kastalar bo'yi kaltaroq, ularning aqli ham pastroq bo'ladi.

* Gamma - yashil rangda yurishadi. Kichik aql talab qiladigan ishchi mutaxassisliklar.
* Delta - xakida yurishadi.
* Epsilonlar - qora rangda yurishadi. muallifning o'zi ularni tasvirlaganidek maymunga o'xshash yarim kretinlar. Ular o'qish va yozishni bilmaydilar. Liftchilar, malakasiz ishchilar.

Ismlar va ishoralar
-------------------

Butunjahon hukumatidagi ma'lum miqdordagi nomlar, shishada o'sgan fuqarolarga tegishli bo'lib, Xaksli davridagi byurokratik, iqtisodiy va texnologik tizimlarga katta hissa qo'shgan siyosiy va madaniyat arboblari bilan bog'liq bo'lishi mumkin, shuningdek, ehtimol, bu ,Ajib yangi dunyo'' tizimlarga ham bog'liq bo'lishi mumkin.

* **Freyd** - bu Hukumatda hurmatga sazovor bo'lgan Genri Fordning "ikkinchi ismi" bo'lib,u psixologiya haqida gapirganda tushunarsiz ravishda Z. Freyd, psixoanaliz asoschisini ishlatgan.
* **Bernard Marks** (inglizcha: *Bernard Marx* ) - Bernard Shou (garchi Klerva Bernard yoki Klod Bernardga ishora qilish inkor etilmaydi) va Karl Marks nomi bilan atalgan.
* **Lenina Kraun** ( *Lenina Crowne* ) -Vladimir Ulyanov taxallusi bo'yicha.
* **Fanni Kraun** (*Fanny Crowne*) - Fanni Kaplan nomi bilan, u asosan Leninaning hayotiga muvaffaqiyatsiz tarzda nuqta qo'yishga uringan aybdor sifatida tanilgan. Qizig'i shundaki, romanda Lenina va Fanni do'st va familiyadoshdir.
* **Polly Trotskiy** ( *Polly Trotsky* ) - Lev Trotskiy familiyasi bilan.
* **Benito Guver** *Benito Hoover* italiyalik diktator Benito Mussolini va AQSh prezidenti Gerbert Guver sharafiga nomlangan.
* **Helmgolts Watson** ( *Helmholtz Watson* ) - nemis fizigi va fiziologi Hermann fon Helmholtz va amerikalik psixolog, bixeviorizm asoschisi Jon Uotson nomlaridan olingan.
* **Darvin Bonapart** ( *Darwin Bonaparte* ) - Birinchi Fransiya imperiyasi imperatori Napoleon Bonapartdan va Charlz Darvinning "Turlarning kelib chiqishi "asari muallifidan.
* **Gerbert Bakunin** (*Herbert Bakunin*) ingliz faylasufi va sotsial darvinisti Gerbert Spenser sharafiga, rus faylasufi va anarxisti Mixail Bakuninning familiyasi bilan atalgan.
* **Mustafa Mond** (*Mustapha Mond*) - Birinchi jahon urushidan keyin Turkiyaning asoschisi, mamlakatda modernizatsiya va rasmiy dunyoviylik jarayonlarini boshlagan Kamol Mustafo Otaturk nomi bilan atalgan va ingliz moliyachisi, Imperial Chemical Industries asoschisi,ishchi harakatining ashaddiy dushmani ser Afred Monddan olingan.
* **Primo Mellon** ( *Primo Mellon* ) - Ispaniya bosh vaziri va diktator Migel Primo de Rivera va Guver davridagi amerikalik bankir va G'aznachilik kotibi Endryu Mellon nomidan olingan.
* **Sarojini Engels** (*Sarojini Engels*) Hindiston milliy kongressiningbirinchi hind ayol prezidenti bo'lgan Sarojini Naidu va Fridrix Engels nomi bilan atalgan.
* **Morgana Rotshild** (*Morgana Rothschild*) - AQSh bank magnati Jon Pierpont Morgan va Rotshildlar sulolasi nomi bilan.
* **Fifi Bredlo** *(Fifi Bradlaugh)* britaniyalik siyosiy arbob va ateist Charlz Bredlaugh sharafiga nomlangan.
* **Joanna Dizel** ( *Joanna Diesel* ) - nemis muhandisi, dizel dvigateli ixtirochisi Rudolf Dizel nomi bilan.
* **Klara Deterding** (*Clara Deterding*) Royal Dutch Petroleum Company asoschilaridan biri Henri Deterding nomi bilan.
* **Tom Kavaguchi** *(Tom Kavaguchi)* y Tibetdan Nepalga birinchi rasmiy sahohatni amalga oshirgan yapon sayohatchisi, yapon buddist rohibi Kavaguti Ekay sharafiga nomlangan.
* **Jan-Jak Habibulloh** ( *Jean-Jacques Habibullah* ) - ma'rifatparvar fransuz faylasufi Jan-Jak Russo va Afg'oniston amiri Habibullaxon sharafiga nomlangan.
* **Miss Kit** ( *Miss Keate* ) - Eton kollejining eng mashhur direktorlaridan biri John Keate sharafiga.
* Kenterberi (*Arch-Community Songster of Canterbury*) arxiyepiskopi va 1930-yil avgust oyida Anglikan cherkovining kontratseptsiya vositalaridan foydalanishni cheklash to'g'risidagi qaroriga parodiyadir.
* **Papa** ( *Popé* ) - Pueblo hindulari qo'zg'oloni rahbari Papadan .
* **Yovvoyi Jon** (*John the Savage* ) - "olijanob yirtqich" atamasidan, birinchi marta Завоевание Гранады [Завоевание Гранады; The Conquest of Granada] dramasida Jon Dryden tomonidan ishlatilgan.
* **Genri Foster** (Henry Foster) - qahramon nomi Genri (Genri Ford) ismi va Amerika mehnat va kommunistik harakati arbobi Uilyam Zebulon Foster familiyasining kombinatsiyasidan kelib chiqqan.

Ekranlashtirish
---------------

1980 va 1998-yillarda Qo'shma Shtatlarda kitob asosida bir xil nomdagi ikkita televizion filmlar suratga olingan. 

  

1998-yilda (19-aprelda premyerasi bo'lib o'tgan) rejissyori Lesli Liebman va Larri Uilyams, ssenaristi Daniel Mazur, bosh rollarda: Leonard Nimoy, Piter Gallager, Tim Gvine, Ria Kilstedt bo'lgan film ekran yuzini ko'radi. Film syujeti kitobdagi voqealarni sal bo'lsada hozirgi kunga yaqinlashtiradi. Kasta tizimida Epsilonlar mavjud bo'lmaydi. Hikoyaning diqqat markazi "Yovvoyi"dan Bernard va Leninagacha ko'chiriladi. Yovvoyining o'limidan so'ng, ular sivilizatsiyani tark etib, ota-onalarga aylangan sahna ko'rsatiladi. Shuningdek, gipnopediya ta'siriga qarshilik ko'rsatadi.

2020-yil 15-iyul kuni yangi "Ajib yangi dunyo" serialining (rej. Ouen Xarris, Ifa MakArdl, Andriy Parex va boshqalar. )premyerasi bo'lib o'tadi, ammo birinchi mavsumdan keyin u bekor qilinadi.

Teatr namoyishlari
------------------

2017-yilda ,,Modern'' nomli Moskva drama teatrida "Ajib yangi dunyo" spektaklining premyerasi bo'lib o'tgan. Rejissyor - Yuriy Grimov  .

*

Manbalar
--------

1. ↑  М. R. Hillegas. The Future as Nightmare: H. G. Wells and the Anti-Utopians. Oxford University Press, N. Y. 1967, pp. 117—120.
2. ↑  Кагарлицкий Ю. И. Что такое фантастика? — М.: Художественная литература, 1974. — С. 300.
3. ↑  Г. Анджапаридзе, Т. Мартина. Предисловие // Олдос Хаксли. Жёлтый Кром. Рассказы. — М.: Художественная литература, 1987. — С. 14. — 50000 экз.
4. ↑  В первой главе указывается, что действия романа происходят на 632-м году эры стабильности («Да и не возникал у вас этот вопрос; ныне, на 632-м году эры стабильности, Эры Форда, подобные вопросы в голову не приходили».) Летоисчисление в данной антиутопии начинается с 1908 года — года, когда впервые была произведена Т-Модель Генри Форда.
5. ↑  Jerome Meckier. „Onomastic Satire: Names and Naming in *Brave New World*",*. Aldous Huxley: modern satirical novelist of ideas*. Andoza:Нп3, 2006 — 187ff bet. ISBN 3-8258-9668-4.
6. ↑  Andrew L. Knaut.*. The Pueblo Revolt of 1680: conquest and resistance in seventeenth-century New Mexico*. Norman: Andoza:Нп3, 1995 — 168 bet. ISBN 0-8061-2992-1.
7. ↑  *Алёна Азаренко.* „«О дивный новый мир»: краткий курс счастливого будущего". *Localdramaqueen* (22-oktabr 2017-yil). 19-may 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-may 2021-yil.
8. ↑  „«О дивный новый мир» в репертуаре театра «Модерн»" (ru).  Московской драматической театр «Модерн». 7-oktabr 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10-noyabr 2019-yil.