**Xitoy – Yangi Zelandiya munosabatlari**, ba'zan **Xitoy – Yangi Zelandiya munosabatlari** deb ham ataladi, Xitoy va Yangi Zelandiya o'rtasidagi munosabat majmuidir. Yangi Zelandiya Xitoy fuqarolar urushida magʻlub boʻlgan va 1949-yilda Tayvanga chekingan Xitoy Respublikasini tan oldi, lekin 1972-yil 22-dekabrda Xitoy Xalq Respublikasini qonuniy hukumat sifatida tan oldi.   Oʻshandan beri ikki davlat oʻrtasidagi iqtisodiy, madaniy va siyosiy munosabatlar soʻnggi 40 yil ichida rivojlandi. Xitoy Yangi Zelandiyaning tovarlar bo'yicha eng yirik savdo sherigi va xizmatlar bo'yicha ikkinchi yirik savdo hamkori hisoblanadi. 2008 yilda Yangi Zelandiya Xitoy bilan erkin savdo shartnomasini tuzgan birinchi rivojlangan davlat bo'ldi. So'nggi yillarda Yangi Zelandiyaning Xitoy bilan keng ko'lamli iqtisodiy aloqalari uning Qo'shma Shtatlar bilan xavfsizlik aloqalari tufayli murakkablashdi.

Tarixi
------

### Sin sulolasi davrida

Yangi Zelandiyaning Xitoy bilan aloqasi 19-asr oʻrtalarida boshlangan. Yangi Zelandiyadagi etnik xitoylarning birinchi ajdodlari 1860-yillarda Otago Oltin Ko‘chishlari paytida Kanton provinsiyasidan kelgan mehnat muhojirlari edi. Mehnat muhojirlarining ko‘pchiligi erkaklar bo‘lib, ayollar soni kam edi. Xitoydan emigratsiyaga aholining haddan tashqari ko'payishi, yer tanqisligi, ocharchilik, qurg'oqchilik, qaroqchilik va dehqonlar qo'zg'olonlari sabab bo'ldi, bu esa Xitoyning Janubi-Sharqiy Osiyo, Avstraliya, Yangi Zelandiya, AQSh va Kanadaga migratsiya to'lqinini keltirib chiqardi.

Dastlabki xitoylik muhojirlar katta irqiy kamsitish va tahqirlashlarga duch kelishgan. 1871-yilda Yangi Zelandiya hukumati xitoylik muhojirlarga jon soligʻini joriy qildi, bu soliq 1944-yilgacha bekor qilinmadi. Boshqa kamsituvchi cheklovlar orasida ingliz savodxonligi testi, immigratsiyani cheklovchi choralar, qarilik pensiyalarini rad etish va doimiy yashash va fuqarolikni taqiqlash (1908 yildan 1952 yilgacha) va boshqa cheklovlar kirardi. 1880-yillarda Oltin ko‘chishlar tugaganidan so'ng, sobiq xitoylik konchilarning ko'pchiligi bozor bog'bonlari, qorovullar va kir yuvish operatorlari sifatida ishga yollandilar. Oq (Yevropalik Yangi Zelandiyaliklar) va mahalliy maori ayollari bilan nikohga cheklovlar mavjud edi.

### Xitoy Respublikasi davrida, 1912-1949– yillar

1903 yilda Sin sulolasi savdo, immigratsiya va mahalliy Xitoyliklar muhofazasi bilan shug'ullanish uchun Vellingtonda konsullik ochdi. 1912 yil Sinxay inqilobidan keyin konsullikni Xitoy Respublikasi o'z qo'liga oldi. Xitoyda  Yangi Zelandiya missiyasining yo'qligi Xitoy Respublikasining Vellingtondagi missiyasi va 1972 yilgacha ikkala hukumat o'rtasidagi konsullk vakolatxonalari asosiy aloqa nuqtasi bo'lib xizmat qildi. Biroq, Tyanszin va Shanxayda Yangi Zelandiya savdo komissiyalarini tuzishga urinishlar bo'ldi.

1912 yildan 1949 yilgacha Xitoyda 350 dan ortiq yangi zelandiyalik muhojirlar, jumladan, turli nasroniy konfessiyalari uchun missionerlar, tibbiyot xodimlari, Birlashgan Millatlar Tashkilotining yordam va reabilitatsiya boshqarmasi (UNRRA) xodimlari, o'qituvchilar va telegraf xodimlari yashab, ishlagan. Ba'zi taniqli muhojirlar orasida missionerlar Enni Jeyms va Jeyms Xyuston Edgar va kommunist yozuvchi, o'qituvchi va jamoatchi Rewi Alley bor edi. 

Ikkinchi jahon urushi davrida Yangi Zelandiya jamiyati Xitoyning Yaponiyaga qarshi urush davridagi ittifoqdoshi maqomi tufayli unga nisbatan ijobiy nuqtai nazarni rivojlantirdi. Xitoy bozori bog'bonlari urush iqtisodiyotiga muhim hissa qo‘shganlar sifatida qaraldi. Yangi Zelandiya hukumati xitoylik qochqinlarni qabul qilish va ularga doimiy yashash huquqini berish uchun immigratsiya siyosatini ham yumshatdi. Urushdan keyingi yillarda ko'plab xitoylik muhojirlar, jumladan, ayollar va bolalar 1949 yilda kommunistlar g'alabasidan keyin Yangi Zelandiyaga joylashdilar.

### Sovuq urush davrida, 1949-1972–yillar

1949-yilda Xitoy Xalq Respublikasi (XXR) tashkil etilganidan keyin Yangi Zelandiya yangi hukumatni dastlab tan olmadi. Buning o'rniga u Avstraliya va Qo'shma Shtatlarga qo'shildi va Tayvanga ko'chib kelgan Xitoy Respublikasi (XR) hukumatini Xitoyning qonuniy hukumati sifatida tan olishda davom etdi. 1951 yildan 1960 yilgacha Yangi Zelandiya va Avstraliya XXRni Birlashgan Millatlar Tashkilotida Xitoyning qonuniy vakillari sifatida qabul qilish va XXR vakillarini chiqarib yuborish bo'yicha Sovet Ittifoqi harakatlariga to'sqinlik qilish bo'yicha AQShning moratoriy taklifini doimiy ravishda qo'llab-quvvatladilar. Bundan farqli ravishda, Buyuk Britaniya 1949 yilda XXR bilan diplomatik munosabatlar o'rnatgan. Konservativ Milliy partiya XRni yoqlagan bo'lsa, sotsial-demokratik mehnat partiyasi XXR bilan diplomatik munosabatlarni kengaytirish tarafdori edi. Yangi Zelandiya va XXR ham Koreya urushi davrida qarama-qarshi tomonlarda jang qilgan, birinchisi Birlashgan Millatlar Tashkiloti kuchlarini, ikkinchisi Shimoliy Koreyani qo'llab-quvvatlagan.  

XXR hukumati, shuningdek, 1951 yilga kelib ko'plab missionerlar va chet elliklarni, shu jumladan Yangi Zelandiyalik ko'plab muhojirlarni chiqarib yubordi.. Yangi Zelandiya Presviterian cherkovining Kanton qishloqlari missioneri Enni Jeyms qamoqqa tashlangan va so'roq qilingan. Biroq, ba'zi kommunistik g'arb tarafdorlari, jumladan Rewi Alleyga Xitoyda qolishga ruxsat berildi. Alley kasbiy fanlar va qishloqlarni rivojlantirishda dunyoviy "kooperativ ta'lim" uchun ishlaydigan modelni yaratdi. Ikki davlat oʻrtasida rasmiy aloqalar mavjud boʻlmaganiga qaramay, norasmiy aloqalar Xitoy Xalq Xorijiy mamlakatlar bilan doʻstlik assotsiatsiyasi va Yangi Zelandiya Xitoy doʻstlik jamiyati (NZCFS) homiyligida olib borildi. Bundan tashqari, Yangi Zelandiya Kommunistik partiyasi va kasaba uyushmalari XXRga xayrixoh edilar.  

Yangi Zelandiya Bosh vaziri Keyt Xolyoake 1960 yilda XR prezidenti Chang Kay-Shi taklifiga binoan Tayvanga tashrif buyurdi. Holyoake XR haqida ijobiy fikrda edi va 1962 yilda XR konsulligini to'liq elchixona maqomiga ko'tarishga ruxsat berdi. Biroq, Yangi Zelandiya Tayvanda biron bir diplomatik yoki savdo vakolatxonasini tashkil etishdan bosh tortdi, ammo Tokio va Gonkongda joylashgan savdo komissarlari orqali XR bilan munosabatlarni o'rnatishni tanladi. XXRning Birlashgan Millatlar Tashkilotidagi vakilligi uchun bosim kuchayganligi sababli, Yangi Zelandiya hukumati ikkala Xitoy hukumatining ikki tomonlama vakilligini yoqladi, ammo bu XR va XXR tomonidan rad etildi. 1971 yilda Yangi Zelandiya va AQShning boshqa ittifoqchilari Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasining XXRni "Xitoyning BMTdagi yagona qonuniy vakili" sifatida tan olish to'g'risidagi 2758-sonli rezolyutsiyasiga muvaffaqiyatsiz qarshilik ko'rsatdilar.  

### Xitoy Xalq Respublikasi, 1972 yildan hozirgacha

1972 yil dekabr oyida yangi saylangan Uchinchi Mehnat hukumati Xitoy Xalq Respublikasini rasman tan oldi, ikkala hukumat ham ikki tomonlama munosabatlarni tartibga solish uchun Qo'shma Bayonot imzoladilar. Yangi Zelandiyaning sobiq diplomati Jerald Xenslining so'zlariga ko'ra, Bosh vazir Norman Kirk o'zining ikkinchi muddatigacha XXRni tan olishda dastlab ikkilangan, ammo Tashqi ishlar vazirligi tufayli fikrini o'zgartirgan. Kirkga avstraliyalik hamkasbi Gough Whitlamning XXRni tan olish qarori ta'sir ko'rsatdi.  

Yangi Zelandiyaning BMTdagi doimiy vakili XR bilan diplomatik munosabatlarni to'xtatganiga qaramay, o'zining Xitoy Respublikasidagi hamkasbi Xuan Xua bilan ikki mamlakat Tayvan bilan savdo va boshqa norasmiy aloqalarni davom ettirish to'g'risida kelishuvga erishdi. XRning Yangi Zelandiyadagi oxirgi elchisi Vellingtondagi diplomatik korpus boshlig'i Konsin Shoh edi.  

1973 yil aprel oyida Jou Valding Xitoyga tashrif buyurgan va Bosh vazir Chjou Enlay bilan uchrashgan birinchi Yangi Zelandiya hukumati vaziri bo'ldi. Buning evaziga Xitoy tashqi savdo vaziri Bay Syanguo Vellingtonga tashrif buyurib, Yangi Zelandiyada savdo shartnomasini imzolashga intildi. Xuddi shu yili XXR Vellingtonda elchixonasini ochdi va Pey Tsien-chang Xitoyning Yangi Zelandiyadagi birinchi elchisi etib tayinlandi. 1973-yil sentabr oyida Pekinda Yangi Zelandiya elchixonasi tashkil etildi va Bryce Xarland Yangi Zelandiyaning Xitoydagi birinchi elchisi bo'ldi.  

1975 yilgi umumiy saylovlardan so'ng Uchinchi Milliy hukumat "Ikki Xitoy siyosatini" qo'llab-quvvatlashidan voz kechdi va o'zidan oldingi leyboristlarning XXR bilan diplomatik va savdo aloqalarini kengaytirdi.   1976 yil aprel-may oylarida Robert Muldun Xitoyga tashrif buyurgan birinchi Yangi Zelandiya Bosh vaziri boʻldi. U Pekinga tashrif buyurdi va Bosh vazir Xua Gofeng va rais Mao Szedun bilan uchrashdi. Muldunning tashrifi ikki davlat oʻrtasidagi diplomatik va savdo aloqalarini mustahkamlash va Yangi Zelandiya jamoatchiligini Xitoy Yangi Zelandiyaga xavf solmaganiga ishontirishga xizmat qildi.

Sovuq urush tugaganidan beri Yangi Zelandiya va Xitoy o'rtasidagi ikki tomonlama munosabatlar, xususan, savdo, ta'lim, turizm, iqlim o'zgarishi va davlat sektori hamkorligi sohalarida rivojlandi. Ikki tomonlama munosabatlar savdo-iqtisodiy hamkorlik bilan ajralib turadi. 1997 yil avgust oyida Yangi Zelandiya ikki tomonlama bitim tuzish orqali Xitoyning Jahon savdo tashkilotiga a'zo bo'lishini qo'llab-quvvatlagan birinchi G'arb davlati bo'ldi. 2004 yil aprel oyida Yangi Zelandiya savdo muzokaralarining ikkinchi bosqichida Xitoyni bozor iqtisodiyoti sifatida tan olgan birinchi davlat bo'ldi. 2004 yil noyabr oyida Yangi Zelandiya va Xitoy erkin savdo shartnomasi bo'yicha muzokaralarni boshladilar va 2008 yil aprel oyida shartnoma imzolandi. 2016-yil noyabr oyida har ikki davlat erkin savdo kelishuvini yangilash bo‘yicha muzokaralarga kirishdi.

Iqtisodiy munosabatlar
----------------------

### Savdo

 Bir kamar va yo'l tashabbusi bilan bog'liq hamkorlik hujjatlarini imzolagan davlatlar
1972 yilda Yangi Zelandiyaning materik Xitoy bilan savdo aloqalari kuchli emas edi, yangi Zelandiyaning Xitoyga eksporti yiliga 2 million YZ dollaridan kam edi. Yangi Zelandiyaning Xitoyga dastlabki eksporti yog'och, sellyuloza va qog'ozni o'z ichiga olgan bo'lsa, Xitoyning Yangi Zelandiyaga dastlabki eksporti yuqori sifatli bosma qog'oz va kimyoviy moddalar edi.   Keyingi oʻn yilliklar davomida ikki davlat oʻrtasidagi savdo oʻsib bordi. Yangi Zelandiya savdosida Xitoy ulushiga kelsak, Yangi Zelandiyaning Xitoyga eksporti 1981 yildagi taxminan 2% dan 1988 yilda taxminan 4,9% gacha o'sdi. 1990 yilda Tyananmin maydonidagi qirg'in tufayli u 1% ga kamaydi. 2001 yilga kelib, yangi Zelandiyaning Xitoyga eksporti Xitoyning Yangi Zelandiya tashqi savdosining 7% ni tashkil etdi. Shu bilan birga, Yangi Zelandiyaning Xitoyga importi 1981 yildagi Yangi Zelandiya savdo hajmining 1% dan 2001 yilga kelib 7% gacha ko'tarildi

Materik Xitoy (ya'ni, Gonkong va Makaodan tashqari) Yangi Zelandiyaning eng yirik savdo sherigi bo'lib, 2017-18 yillarda ikki mamlakat o'rtasidagi o'zaro savdo hajmi 27,75 milliard YZ dollariga teng. Gonkong Avtonom Respublikasi Yangi Zelandiyaning 13- yirik savdo sherigi bo'lib, o'zaro savdosi 2,1 milliard YZ dollarini tashkil etadi.

Yangi Zelandiyaning Xitoyga asosiy eksporti sut mahsulotlari, sayohat va turizm, yogʻoch va yogʻoch mahsulotlari, goʻsht, baliq va dengiz mahsulotlari, mevalardir. Xitoyning Yangi Zelandiyaga asosiy eksporti elektronika, mashinasozlik, toʻqimachilik, mebel va plastmassadan iborat.

Diplomatik munosabatlar
-----------------------

Yangi Zelandiya Xitoyda Yangi Zelandiyaning Pekindagi elchixonasi orqali, Shanxay, Guanchjou, Gonkong va Chendudagi konsulliklari orqali taqdim etiladi. Chendu Bosh konsulligi 2014-yil noyabr oyida Yangi Zelandiya Bosh vaziri Hon Jon Key tomonidan ochilgan Xitoy Yangi Zelandiyada Xitoy Xalq Respublikasining Vellingtondagi elchixonasi, Oklend va Kraystcherchdagi konsulliklari orqali vakillik qiladi.

Qarama-qarshiliklar va tortishuvlar
-----------------------------------

Xitoy-Yangi Zelandiya munosabatlari ziddiyatli emas. Xitoy hukumati tomonidan 1989 yil iyun oyida Tyananmin maydonidagi namoyishlarni bostirish Yangi Zelandiyada keskin qoralandi va vazirliklarning rasmiy aloqalari bir yildan ortiq vaqtga to'xtatildi. Vellington va Pekin o'rtasidagi boshqa kelishmovchiliklar orasida siyosiy erkinliklarni bostirish, Xitoyni harbiylashtirish, Yaqin Sharq mamlakatlariga qurol va yadro texnologiyalarini sotish, Xitoyning yadroviy sinovlari va Xitoyning Tayvan, Tibet  va Uyg'urlarga nisbatan siyosati kiradi.

1. 1 2  Brady 2004. sfn error: no target: CITEREFBrady2004 (help)
2. 1 2 3 4  Scott 1991. sfn error: no target: CITEREFScott1991 (help)
3. 1 2  „China".  New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade. 16-fevral 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 16-fevral 2019-yil.
4. ↑  *Ip.* „Page 2: The First immigrants". *Te Ara - The Encyclopedia of New Zealand*.  Ministry for Culture and Heritage. Qaraldi: 16-fevral 2019-yil.
5. ↑  *Ip.* „Page 3: Later settlement". *Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand*.  Ministry for Culture and Heritage. Qaraldi: 16-fevral 2019-yil.
6. ↑  Ip, Manying „Still Floating: No Longer Sojourners, but Transnationals",*. China and New Zealand: A Thriving Relationship Thirty Years On* Kember:. New Zealand Asia Institute, University of Auckland, 2003 — 37–40 bet. ISBN 0-473-09527-0.
7. 1 2 3 4 5  Hoadley 1998. sfn error: no target: CITEREFHoadley1998 (help)
8. ↑  Dalzell, Matthew „The Social Dimension: New Zealanders in China",*. China and New Zealand: A Thriving Relationship Thirty Years On* Kember:. New Zealand Asia Institute, University of Auckland, 2003 — 49 bet. ISBN 0-473-09527-0.
9. 1 2  Dalzell 2003. sfn error: no target: CITEREFDalzell2003 (help)
10. ↑  *Ip.* „Page 4. Post-war changes". *Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand*.  Ministry for Culture and Heritage. Qaraldi: 16-fevral 2019-yil.
11. ↑  Hensley 2006. sfn error: no target: CITEREFHensley2006 (help)
12. ↑  Grant, David*. The Mighty Totara: The Life and Times of Norman Kirk*. Auckland: Random House New Zealand, 2014 — 231–232 bet. ISBN 978-1-77553-579-9.
13. 1 2 3 4  Grant 2014. sfn error: no target: CITEREFGrant2014 (help)
14. 1 2 3 4  Elder 2013. sfn error: no target: CITEREFElder2013 (help)
15. ↑  Gustafson, Barry*. His Way: A Biography of Robert Muldoon*. Auckland: Auckland University Press, 2000 — 226–229 bet. ISBN 1-86940-236-7.
16. ↑  Scollay, Robert „The Bilateral Economic Relationship and the Regional Setting",*. China and New Zealand: A Thriving Relationship Thirty Years On* Kember:. New Zealand Asia Institute, University of Auckland, 2003 — 65–66 bet. ISBN 0-473-09527-0.
17. 1 2  „Goods and services trade by country: Year ended June 2018 – corrected".  Statistics New Zealand. Qaraldi: 11-fevral 2019-yil.
18. ↑  Scollay 2003. sfn error: no target: CITEREFScollay2003 (help)
19. ↑  „Embassies".  New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade. Qaraldi: 13-fevral 2019-yil.
20. ↑  „PM opens NZ Consulate-General in Chengdu".  New Zealand-China Trade Association. Qaraldi: 13-fevral 2019-yil.
21. ↑  „PM's wife left holding baby (panda)". Radio New Zealand (12-noyabr 2014-yil). Qaraldi: 13-fevral 2019-yil.
22. ↑  „Homepage".  The Embassy of the People's Republic of China in New Zealand (Cook Islands, Niue). Qaraldi: 13-fevral 2019-yil.
23. ↑  „Consulate Info".  Consulate-General of the People's Republic of China in Auckland. Qaraldi: 13-fevral 2019-yil.
24. ↑  „Homepage".  Consulate-General of the People's Republic of China in Christchurch. Qaraldi: 13-fevral 2019-yil.
25. ↑  "New Zealand/China: Revitalising the Relationship". *External Relations Review* **40** (4): 24. July–September 1990.
26. ↑  Green, Michael „Three Decades of Diplomatic Relations: Expectations and Outcomes",*. China and New Zealand: A Thriving Relationship Thirty Year On* Kember:. New Zealand Asia Institute, University of Auckland, 2003 — 30 bet. ISBN 0-473-09527-0.