**Barqaror rivojlanishning 2-maqsadi** (**SDG 2** **yoki Global** **Goal 2**) "**ochlikni bartaraf etish**" ga erishishga qaratilgan. Bu Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan 2015-yilda belgilangan Barqaror rivojlanishning 17 maqsadlaridan biridir. Maqsadning mohiyati, "Ochlikni tugatish, oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash va oziqlanishni yaxshilash hamda qishloq xo‘jaligining barqaror rivojlanishiga ko‘maklashish". BRM 2 oziq-ovqat xavfsizligi, ovqatlanish, qishloqni oʻzgartirish va barqaror qishloq xoʻjaligi oʻrtasidagi murakkab oʻzaro bogʻliqlikni taminlaydi. Birlashgan Millatlar Tashkilotining maʼlumotlariga koʻra, bugungi kunda 690 millionga yaqin odam och qolmoqda, bu dunyo aholisining 10 foizidan bir oz kamroq qismini tashkil qiladi. Har toʻqqiz kishidan biri har kecha och holda uyquga ketadi, shu jumladan Janubiy Sudan, Somali, Yaman va Nigeriyada 20 million kishi ocharchilik xavfi ostida.

BRM 2 natijalarini oʻlchash uchun sakkizta maqsad va 14 koʻrsatkichdan tashkil topgan. Uning beshta maqsadlari quyidagilardan iborat: 

* ochlikka barham berish va oziq-ovqatdan foydalanish imkoniyatini yaxshilash;
* toʻyib ovqatlanmaslikning barcha shakllarini tugatish;
* qishloq xoʻjaligi hosildorligi, barqaror oziq-ovqat ishlab chiqarish tizimlari va barqaror qishloq xoʻjaligi amaliyotlarini ta'minlash;
* urug'lar, madaniy o'simliklar, qishloq xo'jaligi va xonaki hayvonlarning genetik xilma-xilligini ta'minlash;
* investitsiyalar, tadqiqot va texnologiyalar.

Maqsadlarga erishishning uchta asosiy vositasi quyidagilardan iborat: jahon qishloq xoʻjaligi bozorlari va oziq-ovqat tovarlari bozorlari va ularning hosilalaridagi savdo cheklovlari va buzilishlarni bartaraf etish.

Kam ovqatlanish darajasi oʻnlab yillar davomida pasayishi kuzatilayotgan edi, lekin 2015-yildan beri bu jarayon yana koʻpayib bormoqda. Bu, asosan, oziq-ovqat tizimlaridagi turli stresslar oqibatida kelib chiqmoqda, jumladan; iqlim shoklari, chigirtka inqirozi va COVID-19 pandemiyasi asosiy sabablaridir. Ushbu tahdidlar bilvosita xarid qobiliyatini va oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarish va tarqatish imkoniyatlarini pasaytiradi, bu esa aholining eng zaif qatlamlariga taʼsir qiladi va bundan tashqari, ularning oziq-ovqatdan foydalanish imkoniyatini pasaytiradi. 2020-yilda 142 milliongacha odam COVID-19 pandemiyasi natijasida toʻyib ovqatlanmaslikdan aziyat chekdi. Bolalarning ulgʻayishi va halok boʻlish statistikasi pandemiya bilan yomonlashishi mumkin. Bundan tashqari, COVID-19 pandemiyasi „iqtisodiy oʻsish ssenariysiga qarab 2020-yil oxiriga kelib dunyoda toʻyib ovqatlanmaydiganlar umumiy soni 83 dan 132 milliongacha oʻsishi mumkin."

2030-yilga borib ocharchilikni yo‘qotish maqsadiga erishish amrimahol. "Ochlik va oziq-ovqat xavfsizligining kuchayishi belgilari dunyo ochliksiz dunyo yo'lida "hech kimni ortda qoldirmaslikni" ta'minlash uchun hali ko'p ish qilish kerakligi haqida ogoh bo'lish zarur ." 2030-yilga kelib Afrikada toʻyib ovqatlanmaslik tugamasligi ehtimoldan yiroq emas .

Chora-tadbirlar
---------------

 Keniyalik tibbiyot xodimi yosh keniyalik bolaning toʻyib ovqatlanmasligini aniqlash uchun uning vaznini oʻlchamoqda
2015-yil sentabr oyida Bosh Assambleya 17 ta Barqaror rivojlanish maqsadlarini (SDG) o‘z ichiga olgan 2030-yilgacha Barqaror rivojlanish kun tartibini qabul qildi. „Hech kimni ortda qoldirmaslik" tamoyiliga asoslanib, yangi Kun tartibi barcha uchun barqaror rivojlanishga erishishga yaxlit yondashuvga urg‘u beradi. 2019-yil sentabr oyida davlat va hukumat rahbarlari SDG sammitida 2030-yilgacha Barqaror rivojlanish kun tartibini amalga oshirish boʻyicha majburiyatlarini yangilash uchun yigʻilishdi. Ushbu tadbir davomida ular 2030-yilgi kun tartibini amalga oshirishning dastlabki toʻrt yili katta yutuqlarni oʻz ichiga olganini, ammo umuman olganda, dunyo BRM ni amalga oshirish yoʻlida emasligini tan oldilar. Aynan oʻsha paytda „harakat oʻn yilligi" va „barqaror rivojlanish uchun yetkazib berish" boshlandi va manfaatdor tomonlardan jarayonni va amalga oshirish saʼy-harakatlarini tezlashtirishni talab qildi.

BRM 2 2030-yilga kelib toʻyib ovqatlanmaslik va ochlikning barcha shakllariga barham berishni va yil davomida hamma, ayniqsa bolalarni yetarli miqdorda oziq-ovqat bilan taʼminlashni maqsad qilgan. Dunyo boʻylab taxminan 155 million bolaga taʼsir koʻrsatadigan surunkali toʻyib ovqatlanmaslik, bolalarning miyasi va jismoniy rivojlanishini toʻxtatadi va ularda oʻlim, kasallik va katta yoshda muvaffaqiyatga erisha olmaslik kabi xavflarni keltirib chiqaradi.

2017-yil holatiga koʻra, BMTga aʼzo 202 davlatdan faqat 26 tasi toʻyib ovqatlanmaslik va toʻyib ovqatlanmaslikni bartaraf etish boʻyicha BRM maqsadiga erishish yoʻlida edi, 20 foizi esa hech qanday muvaffaqiyatga erisha olmadi va qariyb 70 foizida ularning taraqqiyotini aniqlash uchun maʼlumotlar yoʻq yoki yetarli emas. Bugungi kunda ishlab chiqarilgan oziq-ovqat har birimizni boqish uchun yetarli darajada emas. FAO maʼlumotlariga koʻra, deyarli 690 million odam surunkali ravishda toʻyib ovqatlanmaydi. Bu raqam soʻnggi yigirma yil ichida tez iqtisodiy oʻsish va qishloq xoʻjaligi mahsuldorligi oshishi tufayli deyarli yarmiga kamaydi.

Notoʻgʻri ovqatlanish va haddan tashqari ochlik barqaror rivojlanish yoʻlidagi hal qiluvchi toʻsiqdir. Ikkalasi ham odamlar qochib qutula olmaydigan tuzoq yaratadilar. Och odamlar unumdorligi past va kasalliklarga moyilligi kuchli boʻladi. Buning natijasida, ular oʻz hayotlarini yaxshilay olmaydilar.

BRM 2 dunyo aholisini saqlab qolish va hech kim hech qachon ochlikdan aziyat chekmasligiga ishonch hosil qilishning asosiy yoʻllarini qidiradi. Bu zamonaviy texnologiyalar va adolatli taqsimlash tizimlari bilan barqaror qishloq xoʻjaligini rivojlantirish orqali amalga oshirilishi kerak. Qishloq xoʻjaligidagi innovatsiyalar oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarishni koʻpaytirishni va keyinchalik oziq-ovqat yoʻqotilishi va oziq-ovqat chiqindilarini kamaytirishni taʼminlashga qaratilgan.

 Indoneziyada guruch ekish paytida qoʻl mehnati bilan shugʻullanadigan yavalik ayollar
BRM 2 da aytilishicha, 2030-yilga kelib odamlar ochlik va toʻyib ovqatlanmaslikning barcha shakllariga barham berish orqali oziq-ovqat xavfsizligiga erishishlari kerak. Bu qishloq xoʻjaligi mahsuldorligini va kichik oziq-ovqat ishlab chiqaruvchilarning *(ayniqsa, ayollar va mahalliy xalqlarning)* daromadlarini ikki baravar oshirish, oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarishning barqaror tizimlarini taʼminlash, yer va tuproq sifatini izchil yaxshilash orqali amalga oshiriladi. Qishloq xoʻjaligi dunyodagi yagona yirik ish beruvchi boʻlib, dunyo aholisining 40 foizini tirikchilik bilan taʼminlaydi. Bu kambagʻal qishloq uy xoʻjaliklari uchun eng katta daromad manbaidir. Rivojlanayotgan mamlakatlarda qishloq xoʻjaligi ishchi kuchining qariyb 43 %, Osiyo va Afrikaning ayrim qismlarida esa 50 % dan ortigʻini ayollar tashkil qiladi. Biroq, ayollar yerning atigi 20 foiziga egalik qiladi.

2013-yildagi Xalqaro oziq-ovqat siyosati tadqiqot instituti (IFPRI) hisobotida aytilishicha, BRM 2030-yilgacha qashshoqlikka barham berishga emas, balki 2025-yilgacha ochlik va kam ovqatlanishni bartaraf etishga qaratilishi kerak. Tavsiya Xitoy, Vetnam, Braziliya va Tailanddagi tajribalar tahliliga asoslangan. Ushbu maqsadga erishishning uchta yo'li belgilandi: 1) qishloq xo'jaligiga yo'naltirilgan; 2) ijtimoiy himoya va ovqatlanish chora-tadbirlariga yo'naltirilgan; yoki 3) ikkala yondashuvning kombinatsiyasi .

Maqsadlar, koʻrsatkichlar va taraqqiyot
---------------------------------------

BMT BRM 2 uchun 8 ta maqsad va 13 ta koʻrsatkichni belgilab berdi. Ulardan to‘rttasi 2030-yilgacha, bittasi 2020-yilgacha, uchtasida esa maqsadli yillar yo‘q. Maqsadlarning har biri taraqqiyotni oʻlchash uchun bir yoki bir nechta koʻrsatkichlarga ega. BRM 2 uchun jami oʻn toʻrtta koʻrsatkich mavjud. Oltita maqsad ochlikka barham berish va oziq-ovqatdan foydalanish imkoniyatini oshirish (2.1), toʻyib ovqatlanmaslikning barcha shakllariga barham berish (2.2), qishloq xoʻjaligi mahsuldorligi (2.3), barqaror oziq-ovqat ishlab chiqarish tizimlari va barqaror qishloq xoʻjaligi amaliyoti (2.4), urugʻlarning genetik xilma-xilligi, madaniy oʻsimliklar va dehqonchilik va uy hayvonlari (2.5), investitsiyalar, tadqiqot va texnologiya (2.a), jahon qishloq xoʻjaligi bozorlaridagi savdo cheklovlari va buzilishlar (2.b) va oziq-ovqat tovarlari bozorlari va ularning hosilalari (2.c).

 2017-yilda 2.1.1-koʻrsatkich boʻyicha jahon xaritasi: toʻyib ovqatlanmaydigan aholi ulushi 
### 2.1-maqsad: Xavfsiz va toʻyimli oziq-ovqatdan universal foydalanish

BRM 2 ning birinchi maqsadi 2.1-maqsad: "2030 yilgacha zarur hajmda ovqatlanishning yuqori sifati va balanslashganligini ta'minlash hamda aholining barcha qatlamlari, ayniqsa, go'daklar bilan bir qatorda, ijtimoiy zaif kishilarning hayot uchun muhim va xavfsiz oziq-ovqat mahsulotlaridan yil bo'yi erkin foydalanishlariga erishish".

U ikkita koʻrsatkichga ega:

* 2.1.1-koʻrsatkich: toʻyib ovqatlanmaslikning tarqalishi.
* 2.1.2-koʻrsatkich: aholining oziq-ovqat xavfsizligining o'rtacha yoki og'ir darajasi *("Oziq-ovqat xavfsizligi bo'yicha tajriba shkalasi" bo'yicha)* .

Birlashgan Millatlar Tashkiloti FAO tomonidan oziq-ovqat xavfsizligi taʼrifi "odamlarning normal oʻsishi va rivojlanishi, faol va sogʻlom hayot kechirishi uchun yetarli miqdorda xavfsiz va toʻyimli oziq-ovqat mahsulotlaridan xavfsiz foydalansih imkoniga ega boʻlmagan vaziyat" sifatida tavsiflanadi. BMTning FAO asosiy ochlik koʻrsatkichi sifatida toʻyib ovqatlanmaslikning tarqalishidan foydalanadi.

 2.2.2 koʻrsatkich boʻyicha Jahon xaritasi — Ogʻirligi ularning boʻyi uchun juda past boʻlgan bolalar ulushi (ozroq) 
BRM 2.1-maqsadini kuzatish va oziq-ovqat xavfsizligini oʻlchash uchun FAO koʻplab yetakchi mamlakatlardan namuna oldi va ularning tizimlarini global darajaga koʻtardi. Ular qoʻllagan yondashuv oziq-ovqatdan foydalanish cheklovlari bilan bogʻliq muayyan shartlar va xatti-harakatlar haqida hisobot beruvchi soʻrovga asoslangan. "Oziq-ovqat xavfsizligi boʻyicha tajriba shkalasi" (FIES) soʻrov moduli sakkizta savoldan iborat boʻlib, diqqat bilan tanlangan va sinovdan oʻtgan hamda turli madaniy, til va rivojlanish kontekstlarida respondentlarning oziq-ovqat xavfsizligi bilan bogʻliq vaziyatning jiddiyligini oʻlchashda samarali ekanligi isbotlangan.

Hisob-kitoblarga koʻra, 2020-yilda COVID-19 pandemiyasi tufayli iqtisodiy zarbalar 83 dan 132 milliongacha odamni oziq-ovqat taʼminotidan mahrum qilgan.

### 2.2-maqsad: Toʻyib ovqatlanmaslikning barcha shakllarini tugatish

2.2-maqsadning toʻliq mazmuni: "2030-yilga kelib toʻyib ovqatlanmaslikning barcha shakllariga barham berish, jumladan 2025-yilgacha besh yoshgacha boʻlgan bolalarning o'sishi va vaznidagi kechikishga qarshi kurashishga oid xalqaro darajada kelishilgan maqsadli ko'rsatkichlarga erishish hamda o'smir qizlar, homilador va emizuvchi xotin-qizlar, keksa odamlarning ovqatlanishga bo'lgan ehtiyojlarini qondirish.".

U ikkita koʻrsatkichga ega:

* 2.2.1-koʻrsatkich: 5 yoshgacha boʻlgan bolalar orasida boʻyining oʻsishi *(Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST) bolalar oʻsishi standartlari medianasidan <-2 standart ogʻish)).*
* 2.2.2-koʻrsatkich: toʻyib ovqatlanmaslikning tarqalishi *(boʻyi uchun vazn >+2 yoki JSST bolalar oʻsishi standartlari medianasidan <-2 standart ogʻish).*

 2016-yilda 2.2.1koʻrsatkich boʻyicha jahon xaritasi: Boʻyi oʻsmay qolgan bolalar ulushi 
Boʻyi oʻsmay qolgan bolalar Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotining bolalar oʻsishi standartlari boʻyicha oʻrtacha boʻyidan pastroq boʻlishi aniqlanadi. Agar bolaning boʻyiga nisbatan vazni JSST bolalar oʻsishi standartlari medianasidan ikki standart ogʻishdan ortiq boʻlsa, bola "ortiqcha vaznli" deb taʼriflanadi.

Boʻyning oʻsmasligi toʻyib ovqatlanmaslikning asosiy koʻrsatkichidir. Bola rivojlanishi sekinlashuvining ta'siri bola hayotining dastlabki 1000 kunidan keyin qaytarilmas deb hisoblanadi.Bo'yning pastligi insonning butun hayoti davomida ham kognitiv, ham jismoniy rivojlanishi uchun jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. 2017-yilgi *Barqaror rivojlanish boʻyicha yuqori darajadagi siyosiy forumning* (HLPF) BRM 2 tematik sharhiga koʻra, agar bu tendentsiya davom etsa, 2025-yilga kelib 130 million bola boʻyi oʻsmay qoladi. 

Bundan tashqari, 30 millionga yaqin odam global maqsadli koʻrsatkichdan oshib ketadi, bu 2012 yildagi 165 million bo'yi o'smay qolgan bolalar sonidan 40 foizga kamayganini anglatadi. HozirdaAfrikada 59 million, Osiyoda 87 million, Lotin Amerikasida 6 million va qolgan 3 millioni Okeaniya va rivojlangan mamlakatlardagi bolalarning boʻyi past ekanligi aniqlangan."

Ortiqcha vazn va semirishning tarqalishi, ayniqsa, past va oʻrta daromadli mamlakatlarda tez sur’atlar bilan oʻsib bormoqda, aksariyat mamlakatlarda eng boy va eng kambagʻal kvintellari oʻrtasida kichik farq mavjud. Taxminlarga koʻra, 5 yoshgacha boʻlgan ortiqcha vaznli bolalarning aksariyati past va oʻrta daromadli mamlakatlarda yashaydi. Shuningdek, ortiqcha vazn tarqalishining ko'payishi kattalarga ham tegishli bo'lib, ba'zi bir mamlakatlarda ortiqcha vaznli onalarning soni 80 foizdan oshadi.

COVID-19 pandemiyasi tufayli 2020-yilda oʻtkir toʻyib ovqatlanmaslikning koʻrinishi boʻlgan kuchli holsizlik *(boʻyga nisbatan vaznning kamligi)* koʻpaymoqda.

### 2.3-maqsad: Kichik oziq-ovqat ishlab chiqaruvchilarining mahsuldorligi va daromadlarini ikki baravar oshirish

2.3-maqsadning mazmuni: "2030 yilgacha qishloq ho'jaligi oziq-ovqat mahsulotlari etishtirishning o'rtacha samaradorligini hamda qishloq xo'jaligi oziq-ovqat etishtiruvchilarining daromadini ancha oshirish"."

Maqsad ikkita koʻrsatkichga ega:

 Bir ishchiga toʻgʻri keladigan qishloq xoʻjaligining qoʻshilgan qiymati, 2017-yil 
* 2.3.1-koʻrsatkich: Dehqonchilik, chorvachilik/oʻrmon xoʻjaligi korxonalari toifalari boʻyicha mehnat birligiga toʻgʻri keladigan mahsulot hajmi.
* 2.3.2-koʻrsatkich: Kichik oziq-ovqat ishlab chiqaruvchilarning jinsi va mahalliy maqomi boʻyicha oʻrtacha daromadi.

Kichik ishlab chiqaruvchilar yirik oziq-ovqat ishlab chiqaruvchilarga qaraganda muntazam ravishda kamroq ishlab chiqarish hajmiga ega. Aksariyat mamlakatlarda kichik miqyosdagi oziq-ovqat ishlab chiqaruvchilari yirik oziq-ovqat ishlab chiqaruvchilarning maoshining yarmidan kam miqdorida maosh oladi. Ushbu BRM boʻyicha erishilgan yutuqlarni aniqlashga hali erta. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Iqtisodiy va ijtimoiy masalalar departamentining statistik boʻlimi maʼlumotlariga koʻra, Afrika, Osiyo va Lotin Amerikasidagi barcha oziq-ovqat ishlab chiqaruvchilari orasida kichik ishlab chiqaruvchilarning ulushi 40 % dan 85 % gacha.

Tovarlarning narxi qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishi va bozor talabi oʻrtasidagi muvozanatning muhim koʻrsatkichidir. Bu oziq-ovqatning arzonligi va daromadiga kuchli taʼsir qiladi. Oziq-ovqat narxlari isteʼmolchilarning arzonligi va fermerlar hamda ishlab chiqaruvchilarning daromadlariga taʼsir qiladi. Ayniqsa, daromadi past va o‘rta bo‘lgan mamlakatlarda aholining katta qismi qishloq xo‘jaligida band.

Ushbu maqsad Barqaror rivojlanishning 5-maqsadi (Gender tengligi) bilan bogʻliqdir. *National Geographic* maʼlumotlariga koʻra, qishloq xoʻjaligi sohasida erkaklar va ayollar oʻrtasidagi ish haqi farqi oʻrtacha 20-30 % ni tashkil qiladi. Kichik oziq-ovqat ishlab chiqaruvchilarning daromadlari fermerning ayol yoki qayerdan ekanligi taʼsir qilmasa, fermerlar moliyaviy barqarorligini oshirishlari mumkin boʻladi. Moliyaviy jihatdan barqarorroq boʻlish oziq-ovqat unumdorligini ikki baravar oshirishni anglatadi. Gender tafovutini tugatish dunyodagi 870 million toʻyib ovqatlanmaydigan odamlarning 130 millionini oziqlantirishi mumkin. Qishloq xoʻjaligida gender tengligi nol ochlikka erishishda muhim ahamiyatga ega.

### 2.4-maqsad: Barqaror oziq-ovqat ishlab chiqarish va barqaror qishloq xoʻjaligi amaliyoti

 Tanzaniyaning Morogoro chekkasidagi sisal plantatsiyalari
2.4-maqsadning tmazmuni: "2030-yilga kelib barqaror oziq-ovqat ishlab chiqarish tizimlarini taʼminlash hamda hosildorlik va ishlab chiqarishni oshiradigan, ekotizimlarni saqlashga yordam beradigan, iqlim oʻzgarishi, ekstremal ob-havo, qurgʻoqchilik, suv toshqini va boshqa ofatlarga moslashish salohiyatini kuchaytiruvchi barqaror qishloq xoʻjaligi amaliyotlarini joriy etish, yer va tuproq sifatini bosqichma-bosqich yaxshilash.

Ushbu maqsad bitta koʻrsatkichga ega:

* 2.4.1-koʻrsatkich: Qishloq xoʻjaligining samarali va barqaror qishloq xoʻjaligidagi ulushi."

Barqaror qishloq xoʻjaligi 2030-yil kun tartibining markazida. Ushbu koʻrsatkich faqat qishloq xoʻjaligi bilan bogʻliq muammolarni hal qilishga bagʻishlangan.

Agar tuproq yomon va suv yaxshi boshqarilmasa, fermer xoʻjaligi barqaror emas deb hisoblanadi. Biroq, soʻnggi yillarda barqarorlik bundan ancha yuqori ekanligini anglash kuzatildi. Bu iqtisodiy va ijtimoiy jihatlarni, shuningdek, fermerni markazga qoʻyishni oʻz ichiga oladi. Fermer xo‘jaligi iqtisodiy jihatdan yaxshi va tashqi omillarga chidamli bo‘lmasa yoki fermerlar va fermer xo‘jaligida mehnat qilayotgan har bir kishining farovonligi xavf ostida qolsa, uni barqaror deb atash mumkin emas.

 Jahon xaritasi koʻrsatkichi 2.5.1 — Tabiatni muhofaza qilish ob’ektlarida taʼminlangan oʻsimlik genetik resurslariga qoʻshilish soni 
### 2.5-maqsad: Oziq-ovqat ishlab chiqarishda genetik xilma-xillikni saqlash

2.5-maqsadning mazmuni: "2020-yilga kelib urugʻlar, madaniy oʻsimliklar, qishloq xoʻjaligi va xonakilashtirilgan hayvonlar va ular bilan bogʻliq yovvoyi turlarning genetik xilma-xilligini saqlab qolish, shu jumladan milliy, mintaqaviy va xalqaro miqyosda toʻgʻri boshqariladigan va diversifikatsiyalangan urugʻlik va oʻsimliklar banklari orqali hamda ulardan foydalanish imkoniyatini taʼminlash. xalqaro miqyosda kelishilgan holda, genetik resurslardan va ular bilan bogʻliq anʼanaviy bilimlardan foydalanishdan kelib chiqadigan foydalarni adolatli va teng taqsimlash."

U ikkita koʻrsatkichga ega:

* 2.5.1-koʻrsatkich: Oziq-ovqat va qishloq xoʻjaligi uchun oʻrta yoki uzoq muddatli saqlash ob’ektlarida taʼminlangan oʻsimlik va hayvon genetik resurslari soni.
* 2.5.2-koʻrsatkich: Xavf ostida, xavf ostida boʻlmagan yoki yoʻqolib ketish xavfi nomaʼlum darajada boʻlgan mahalliy zotlarning nisbati.

FAOning o‘simliklar genetik resurslari uchun gen banki standartlari ilg‘or ilmiy va texnik tajribalar uchun mezonni belgilovchi tashkilotdir.

Biologik xilma-xillik oziq-ovqat xavfsizligi va oziqlanish hamda qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishining barqaror oʻsishini taʼminlashning kalitidir.

Yoʻqolib ketgan taqdirda, butun dunyo boʻylab mahalliy zotlarning atigi 1 % dan kamrogʻi zotni qayta tiklashga imkon beradigan yetarli genetik materialga ega. Hayvonlarning genetik resurslarini saqlab qolish borasida hech qanday taraqqiyot yoʻq, hattoki bu resurslarni saqlab qolish boʻyicha harakatlar ham kuzatilmadi. Atrof-muhit va ijtimoiy oʻzgarishlarning tobora tezlashib borishi oʻsimlik va hayvonlarning genetik resurslari xilma-xilligiga tahdid solmoqda.

Ushbu maqsad 2030-yilga moʻljallangan koʻplab SDGlardan farqli oʻlaroq, 2020-yil uchun belgilangan.

 2019-yilda 2.5.2 koʻrsatkich boʻyicha jahon xaritasi — 2019-yilda xavf ostida, xavf ostida boʻlmagan yoki nomaʼlum darajada yoʻqolib ketish xavfi ostida deb tasniflangan mahalliy zotlarning nisbati 
FAO 5.1-maqsad boʻyicha har bir koʻrsatkich boʻyicha erishilgan yutuqlar belgilangan amalga oshirish yilida bajarilishiga ishonch hosil qiladi.

### 2.a-maqsad: Qishloq infratuzilmasi, qishloq xoʻjaligi tadqiqotlari, texnologiya va genbanklarga sarmoya kiritish

2.a-maqsad uchun toʻliq sarlavha: „Rivojlanayotgan mamlakatlarda qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarish salohiyatini oshirish uchun qishloq infratuzilmasi, qishloq xoʻjaligi tadqiqotlari va ekspluatatsiyasi xizmatlari, texnologiyalarni rivojlantirish, oʻsimliklar va chorvachilik genbanklari sohasida xalqaro hamkorlikni kengaytirish orqali investitsiyalarni koʻpaytirish, xususan kam rivojlangan mamlakatlar."

 Davlat xarajatlari uchun qishloq xoʻjaligiga yoʻnaltirilganlik indeksi, 2015-yil 
U ikkita koʻrsatkichga ega:

* 2.a.1-koʻrsatkich: Davlat xarajatlarining qishloq xoʻjaligiga yoʻnaltirilganlik indeksi.
* 2.a.2-koʻrsatkich: Qishloq xoʻjaligi sektoriga jami rasmiy oqimlar (rivojlanish boʻyicha rasmiy yordam va boshqa rasmiy oqimlar).

Qishloq xoʻjaligi barqaror rivojlanish uchun vosita boʻlishi mumkin, natijada SGDga erishiladi. Davlat xarajatlari uchun „Qishloq xoʻjaligiga yoʻnaltirilganlik indeksi" (AOI) qishloq xoʻjaligiga markaziy hukumat hissasi bilan sektorning YaIMga qoʻshgan hissasini taqqoslaydi. AOI 1 dan katta boʻlsa, qishloq xoʻjaligi boʻlimi iqtisodiy qiymatiga nisbatan davlat xarajatlarining yuqori ulushini oladi degan maʼnoni anglatadi. 1 dan kichik AOI qishloq xoʻjaligiga nisbatan pastroq yoʻnalishni aks ettiradi.

Qishloq xoʻjaligi ishlab chiqaruvchilari duch keladigan yuqori xavf koʻpincha qishloq xoʻjaligi ekinlari yetishmasligi va zararkunandalar, qurgʻoqchilik, suv toshqinlari, infratuzilma buzilishi yoki narxlarning keskin oʻzgarishi natijasida nobud boʻlgan kichik xoʻjaliklarni qoʻllab-quvvatlash uchun qayta taqsimlashda hukumatning aralashuvini talab qiladi.

Oʻta qashshoqlik, toʻyib ovqatlanmaslik va toʻyib ovqatlanmaslik kabi ayanchli siklni buzish uchun qishloq xoʻjaligi iqtisodiyotida oʻsishni tezlashtirish zarur. Iqtisodiy rivojlanish va qishloq xoʻjaligiga davlat investitsiyalari oʻzaro bogʻliqdir. 2017-yildagi *Barqaror rivojlanish boʻyicha yuqori darajali siyosiy forumda* SDG 2 ning tematik sharhida taʼkidlanganidek, dunyoning oʻta qashshoqlik va ocharchilikka uchragan qismlarida har bir ishchiga toʻgʻri keladigan qishloq xoʻjaligi kapitali va qishloq xoʻjaligiga yoʻnaltirilgan davlat investitsiyalarining turgʻunligi kuzatilmoqda.

Rivojlanishni moliyalashtirish boʻyicha Addis-Abeba Harakat dasturida ODA (Rivojlanishga rasmiy yordam) va OOFs (Boshqa rasmiy oqimlar) „barqaror rivojlanish dasturlarini moliyalashtirishning tegishli elementi" sifatida aniq belgilangan. Bu yerda, „Boshqa rasmiy oqimlar (OOF) rasmiy sektor tomonidan ODA sifatida qabul qilish shartlariga javob bermaydigan mamlakatlar va hududlar bilan bitimlar, chunki ular asosan rivojlanishga qaratilgan emas yoki ular minimal grant elementi talabiga javob bermaydi."

 Jahon xaritasi 2.a.2-koʻrsatkichini oluvchi tomonidan qishloq xoʻjaligi uchun jami moliyaviy yordam va oqimlar
Qishloq xoʻjaligi sektori bir qator ekologik muammolarga duch kelmoqda, jumladan iqlimning oʻzgarishi, suv tanqisligi, davolashga chidamli vabolar va tabiiy ofatlar sonining ortishi. Aholining oʻsishi va isteʼmolchilarning xohish-istaklarining oʻzgarishi natijasida oziq-ovqatga boʻlgan talab ortib bormoqda. Qiyinchiliklar va talablar dunyoning koʻplab qismlarida oziq-ovqat xavfsizligi uchun muhim tahdid va xavflarga aylanishi mumkin. COVID-19 pandemiyasi odamlar va mahsulotlarning harakatchanligini cheklash, savdo va global qiymat zanjirlarini buzish orqali ushbu xavflarni yomonlashtirishi mumkin. Qulflash paytida odamlar, mahsulotlar va global qiymat zanjirlari cheklangan harakatga ega edi. Bu muayyan oziq-ovqat mahsulotlarining tanqisligiga va oziq-ovqat narxining oshishiga olib kelishi mumkin.

### 2.b-maqsad: Qishloq xoʻjaligi savdosi cheklovlari, bozor buzilishi va eksport subsidiyalarining oldini olish

2.b-maqsad uchun toʻliq sarlavha: „Jahon qishloq xoʻjaligi bozorlaridagi savdo cheklovlari va buzilishlarni tuzatish va oldini olish, shu jumladan qishloq xoʻjaligi eksportini subsidiyalashning barcha shakllarini parallel ravishda yoʻq qilish va Dohani rivojlantirish vakolatiga muvofiq barcha ekvivalent taʼsirga ega eksport choralari."

2.b-maqsad. ikkita koʻrsatkichga ega:

* 2.b.1-ko‘rsatkich: Ishlab chiqaruvchini qo‘llab-quvvatlash smetasi." Ishlab chiqaruvchilarni qo‘llab-quvvatlash smetasi (PSE) — „ishlab chiqaruvchilar va soliq to‘lovchilar tomonidan qishloq xo‘jaligi ishlab chiqaruvchilarini qo‘llab-quvvatlash uchun yalpi o‘tkazmalarning yillik pul qiymatining ko‘rsatkichi bo‘lib, ularning tabiati, maqsadlari yoki fermer xo‘jaligiga taʼsiridan qatʼi nazar, fermer xo‘jaligi darajasida o‘lchanadi."
* 2.b.2-ko‘rsatkich: Qishloq xo‘jaligi eksportini subsidiyalash." Eksport subsidiyalari „eksport qiluvchining jahon bozoridagi ulushini boshqalar hisobiga oshiradi, jahon bozoridagi narxlarni pasaytirishga moyil bo‘ladi va ularni yanada beqaror holga keltirishi mumkin, chunki eksport subsidiyalari darajasi bo‘yicha qarorlar oldindan aytib bo‘lmaydigan darajada o‘zgarishi mumkin."

2015-yil dekabr oyida Nayrobida boʻlib oʻtgan 10-Vazirlar konferentsiyasida Jahon savdo tashkiloti qishloq xoʻjaligi tovarlari uchun eksport subsidiyalarini, jumladan, eksport kreditlari, eksport kreditlari kafolatlari yoki qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini sugʻurtalash dasturlarini bekor qilishga qaror qildi. Doha raundi JSTga aʼzo davlatlar oʻrtasidagi savdo muzokaralarining soʻnggi bosqichidir. U xalqaro savdo tizimining asosiy islohotlariga erishish va savdo toʻsiqlarini kamaytirish va qayta koʻrib chiqilgan savdo qoidalarini joriy etishga qaratilgan.

### 2.c-maqsad: Barqaror oziq-ovqat tovar bozorlarini va axborotdan oʻz vaqtida foydalanishni taʼminlash

2.c-maqsad ning toʻliq sarlavhasi: „oziq-ovqat tovarlari bozorlari va ularning hosilalari toʻgʻri ishlashini taʼminlash boʻyicha chora-tadbirlarni qabul qilish hamda oziq-ovqat narxlarining keskin oʻzgaruvchanligini cheklashga yordam berish maqsadida bozor maʼlumotlariga, jumladan, oziq-ovqat zaxiralari toʻgʻrisidagi maʼlumotlarga oʻz vaqtida kirishni osonlashtirish."

Ushbu maqsad bitta koʻrsatkichga ega: 2.c.1 koʻrsatkichi oziq-ovqat narxlari anomaliyalari koʻrsatkichidir.

Oziq-ovqat narxlari anomaliyalari mahalliy oziq-ovqat narxlari oʻzgaruvchanlik indeksi yordamida oʻlchanadi. Mahalliy oziq-ovqat narxlarining oʻzgaruvchanlik indeksi vaqt oʻtishi bilan ichki oziq-ovqat narxlarining oʻzgarishini oʻlchaydi, bu isteʼmol yoki bozor narxlariga asoslangan tovarlar savatining oʻrtacha vazni sifatida oʻlchanadi. Yuqori qiymatlar oziq-ovqat narxlarining yuqori oʻzgaruvchanligini koʻrsatadi. Oziq-ovqat narxlarining keskin oʻzgarishi qishloq xoʻjaligi bozorlariga, oziq-ovqat xavfsizligi va turmush tarziga, ayniqsa, eng zaif odamlarning hayotiga tahdid soladi.

G20 Qishloq xoʻjaligi bozori axborot tizimi (AMIS) bozor narxlari boʻyicha muntazam yangilanishlarni taklif qiladi.

### Kastodiya agentliklari

Kastodian agentliklari koʻrsatkichlarning borishini monitoring qilish uchun javobgardir:

* 2.1, 2.3 va 2.5-maqsadlar ostidagi barcha koʻrsatkichlar va 2.a.1 va 2.c.1 koʻrsatkichlari uchun: Birlashgan Millatlar Tashkilotining Oziq-ovqat va qishloq xoʻjaligi tashkiloti (FAO)
* 2.2.1- va 2.2.2-koʻrsatkichlari: Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bolalar jamgʻarmasi (UNICEF), Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (VOZ)
* 2.2.3-koʻrsatkich: Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (VOZ)
* 2.3- va 2.5-maqsadlar ostidagi barcha koʻrsatkichlar va 2.a.1- va 2.c.1-koʻrsatkichlari boʻyicha: Oziq-ovqat va qishloq xoʻjaligi tashkiloti (FAO)
* 2.4.1-koʻrsatkich: Birlashgan Millatlar Tashkilotining Atrof-muhit boʻyicha dasturi (UNEP) va Oziq-ovqat va qishloq xoʻjaligi tashkiloti (FAO)
* 2.a.2-koʻrsatkich: Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (OECD)
* 2.b.1-koʻrsatkich: Birlashgan Millatlar Tashkilotining Jahon sayyohlik tashkiloti (UNWTO)

Indekslar
---------

### Global ochlik indeksi (GHI)

 1990 — 2011 yillardagi mintaqalar boʻyicha GHI ballarini solishtirish
Global ochlik indeksi (GHI) global, mintaqaviy va milliy darajada ochlikni oʻlchash va kuzatish uchun moʻljallangan vositadir.

Har yili GHI ballari ochlikka qarshi kurashda muvaffaqiyat va muvaffaqiyatsizliklarni kuzatish uchun hisoblab chiqiladi. GHI ochlikka qarshi kurash haqida xabardorlik va tushunchani oshirish uchun moʻljallangan. Bu mamlakatlar va mintaqalar oʻrtasidagi ochlik darajasini solishtirish imkonini beradi. U dunyoning ochlik darajasi eng yuqori boʻlgan va ochlikni bartaraf etish uchun qoʻshimcha harakatlar zarur boʻlgan hududlariga eʼtibor qaratadi.

### FAO oziq-ovqat narxlari indeksi (FFPI)

FAO oziq-ovqat narxlari indeksi (FFPI) oziq-ovqat tovarlari savatchasi xalqaro narxlarining oylik oʻzgarishini koʻrsatadigan koʻrsatkichdir. Oziq-ovqat mahsulotlari narxlarining monitoringi ommaviy axborot vositalari, jumladan, oziq-ovqat narxlari indeksi (FAO-FPI) tomonidan amalga oshiriladi: har oy narxlarni monitoring qilish, tendensiyalarni Food Outlook nashri tomonidan yiliga ikki marta tahlil qilish; oziq-ovqat importi toʻgʻrisidagi hisobotlar har chorakda „Crop Prospects and Food Situation" nashri va har chorakda WFP Global Market Monitor: 70 ga yaqin mamlakatlarda asosiy tovar narxlari tendensiyalari toʻgʻrisidagi hisobot va har oy mamlakatga oid bozor byulletenlari tomonidan taqdim etiladi.

GIEWS Oziq-ovqat narxlari monitoringi va tahlili (FPMA) global darajada asosiy oziq-ovqat mahsulotlarining ichki narxlari tendensiyalarini tahlil qiladi va oziq-ovqat bozoridagi soʻnggi siyosat oʻzgarishlarini, shuningdek, oziq-ovqat xavfsizligiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan mamlakat darajasida oziq-ovqat narxlarining juda yuqori boʻlishi haqida erta ogohlantirishlarni taqdim etadi.

Umumiy taraqqiyot va qiyinchiliklar
-----------------------------------

 Kolkata politsiyasining shimoliy yoʻl qoʻriqchisi Hindistonning Kolkata shahrida Korona inqirozi paytida kambagʻallarga oziq-ovqat tarqatmoqda
Taraqqiyotga qaramay, tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, dunyo boʻylab 790 milliondan ortiq odam hali ham ochlikdan aziyat chekmoqda. Oxirgi 15 yil ichida ochlikka qarshi kurashda katta yutuqlarga erishildi. 2017*-yilda Oliy darajadagi siyosiy forumda* „ SDG 2ga erishish yo‘lidagi taraqqiyotni tezlashtirish: Milliy amalga oshirishdan saboqlar" mavzusidagi yordamchi tadbir davomida bir qator tavsiyalar va chora-tadbirlar muhokama qilindi. Fransiyaning BMT missiyasi, Ochlikka qarshi harakat, Bolalarni asrang va Global fuqaro kabi manfaatdor tomonlar suhbatni boshqaradi. 2030-yilga kelib Afrika qitʼasida to‘yib ovqatlanmaslikning barham topishi dargumon.

SDG 2 sari olgʻa siljish uchun dunyo siyosiy iroda va davlat egaligini shakllantirishi kerak. Shuningdek, u siyosiy rahbarlar tomonidan yaxshi tushunilishiga ishonch hosil qilish va gender tengsizligi, geografik tengsizlik va mutlaq qashshoqlikni hal qilish uchun ovqatlanish haqidagi fikrni yaxshilashi kerak. Shuningdek, u sub-milliy darajada ishlash, oziqlanishni moliyalashtirishni koʻpaytirish va hayotning dastlabki 1000 kuniga moʻljallanganligini taʼminlash va toʻyib ovqatlanmaslikning bevosita sabablarini hal qiladigan harakatlardan tashqariga chiqish va kam ovqatlanish sabablarini koʻrib chiqish kabi aniq harakatlarni talab qiladi.

2019-yilgi dunyo ochligi haqidagi maʼlumotlar WFP ochlik xaritasida koʻrsatilgan.

SDG 2 maqsadlari qiymat zanjirlari va oziq-ovqat tizimlarining ahamiyatini eʼtiborsiz qoldiradi. SDG 2 maqsadlari orasida mikroelementlar va makroelementlarning yetishmasligi bor, lekin ortiqcha isteʼmol qilish yoki tuz, yogʻ va shakarga boy oziq-ovqatlarni isteʼmol qilish, bunday parhezlar bilan bogʻliq sogʻliq muammolarini eʼtiborsiz qoldirmaslik; SDG 2 maqsadlari kichik fermerlar uchun qishloq xoʻjaligi mahsuldorligi va daromadlarini ikki baravar oshirishni taklif qiladi, lekin bundan tashqari, yirik fermerlar dehqonchilikdan nisbatan past daromad olishlari mumkinligiga eʼtibor bermaslik; U barqaror qishloq xoʻjaligini aniq nimadan iboratligini aniqlamasdan barqaror qishloq xoʻjaligini chaqiradi. Hozirda SDG monitoringi uchun foydalaniladigan koʻpgina koʻrsatkichlar SDGlar uchun maxsus ishlab chiqilmagan, shuning uchun SDG monitoringi uchun zarur boʻlgan maʼlumotlar har doim ham mavjud emas va SDGning oʻzaro bogʻliqligini aks ettirish uchun mos kelmaydi. Oziq-ovqat ishlab chiqarishdan tortib barcha darajalarda isteʼmol qilishgacha boʻlgan bogʻliq yoki muvofiqlashtirilgan harakatlarning yoʻqligi SDG 2 boʻyicha taraqqiyotga toʻsqinlik qilmoqda.

2021-yilda SDG 2 ning oziq-ovqat xavfsizligi aspektlarini birinchi koʻrib chiqish Melaneziyada oʻtkazildi. Koʻrib chiqish va tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, Tinch okeanining rivojlanayotgan kichik orol davlatlari (PSIDS) semirish, toʻyib ovqatlanmaslik va iqlim oʻzgarishi uchligining „global sindromi" bilan duch kelmoqda. SDG 2 boʻyning oʻsishi va isrofgarligini kamaytirishda muvaffaqiyatga erishgan boʻlsa-da, yuqumli boʻlmagan kasalliklarning koʻpayishini bartaraf etish va PSIDSda oziq-ovqat xavfsizligiga erishish uchun hali ham katta saʼy-harakatlar talab etiladi. Melaneziyaliklar misolida, anʼanaviy ovqatlanishdan ovqatlanishga oʻtish global toʻyib ovqatlanmaslikni tezlashtirmoqda, haddan tashqari tez urbanizatsiya, turmush tarzi oʻzgarishi, import qilinadigan oziq-ovqat va oʻrmonlarning kesilishi anʼanaviy qishloq xoʻjaligi biologik xilma-xilligini va oziq-ovqat tizimlari haqidagi bilimlarni yoʻq qilmoqda. Sharh shuni koʻrsatadiki, SDG 2 ning kelajakdagi strategiyalari qishloq xoʻjaligi, ovqatlanish va sogʻliqni saqlash oʻrtasidagi bogʻliqlikni rivojlantirishga qaratilgan boʻlishi kerak.

### COVID-19 pandemiyasining taʼsiri

SDG 2 ga erishish bir qator omillar bilan xavf ostida qoldi, ularning eng jiddiylari 2019, 2020 va 2021-yillarda sodir boʻlgan; Sharqiy Afrikada misli koʻrilmagan 2019-2021 chigirtkalar va 2020 global COVID-19 pandemiyasi bilan. Oziq-ovqat va qishloq xoʻjaligi tashkiloti (FAO) oziq-ovqat xavfsizligi, oziq-ovqat taʼminotidagi uzilishlar va daromadlar tendensiyalari „bolalar toʻyib ovqatlanmaslik xavfini oshirishga yordam beradi, chunki oziq-ovqat xavfsizligi dietaning sifatiga, jumladan, bolalar va ayollarning ovqatlanish sifatiga taʼsir qiladi."

COVID-19 pandemiyasi va blokirovkasi qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishiga katta bosim oʻtkazdi, global qiymat va taʼminot zanjirini buzdi. Keyinchalik, bu toʻyib ovqatlanmaslik va uy xoʻjaliklarining yetarli darajada oziq-ovqat bilan taʼminlanmasligi muammolarini keltirib chiqaradi, ularning eng kambagʻallari jiddiy zarar koʻradi. Bu 2020-yilda 132 milliondan ortiq odamning toʻyib ovqatlanmaslikdan aziyat chekishiga sabab boʻldi. Yaqinda oʻtkazilgan tadqiqotlarga koʻra, COVID-19 pandemiyasi tufayli besh yoshgacha boʻlgan bolalar oʻrtasida oʻrtacha yoki ogʻir isrofgarchilikning tarqalishi 14 % ga oshishi mumkin.

**Qishloq xoʻjaligi materiallarini yetkazib berish**: Covid-19 paytida transport toʻsib qoʻyilgan va qishloq xoʻjaligi materiallarini yetkazib berish juda qattiq edi. Barcha darajadagi qishloq xoʻjaligi boʻlimlari quyi oqimdagi qishloq xoʻjaligi materiallarini normal tashishni taʼminlash uchun ketma-ket bir qator siyosatlarni ishlab chiqdilar.

**Pandemiya olib kelgan yangi muammolar**: yangi koronavirus pnevmoniya epidemiyasi butun dunyo boʻylab tarqaldi va xalqaro don bozoriga zarar olib keldi. 2019-yil dekabr oyidan beri oziq-ovqat narxi xalqaro bozorda eng yuqori darajaga yetdi. FAO tomonidan 2020-yil yanvar oyida eʼlon qilingan oziq-ovqat narxlari indeksi har oyda 2,8 foizga oshib, 2018-yil mayidan beri eng yuqori koʻrsatkichga yetdi. Turli xil favqulodda vaziyatlar va tabiiy ofatlar natijasida yuzaga kelgan don inqirozini bartaraf etish uchun bizga don zaxirasini tartibga soluvchi mustahkam tizim va favqulodda vaziyatlarni boshqarish mexanizmi kerak.

Qishloq xoʻjaligi razvedkasining rivojlanishiga Covid-19 sabab boʻldi. Covid-19 don ekish va qayta ishlash sanoatiga keltirgan eng muhim qiyinchilik — bu ishchi kuchi yetishmasligi. Boshqa tomondan, avtomatlashtirilgan ishlab chiqarish va sunʼiy intellekt texnologiyalariga ega fermerlar ushbu pandemiyada koʻproq ustunlikka ega va favqulodda vaziyatlarga javob berish qobiliyatiga ega. Kelajakda aqlli qishloq xoʻjaligi oʻsib borayotgan tendensiyaga aylanadi.

### Yangi texnologiyalar

SDG 2ning „Nol ochlik" maqsadiga erishish bo‘yicha ortib borayotgan muammoni hal qilish uchun qishloq xo‘jaligi mahsuldorligini oshirish va iqlim o‘zgarishi muammolarini hal qilish uchun joriy etilishi mumkin bo‘lgan baʼzi yangi texnologiyalar bo‘yicha yangi tadqiqotlar paydo bo‘ldi. Iqlim oʻzgarishi, ayniqsa, yaqin oʻn yilliklarda ochlikning taxminiy qisqarishini sekinlashtirishda davom etishi va 2030-yilga kelib, ochlik xavfi ostida boʻlgan odamlar sonini 16 milliondan oshib ketishi mumkin. Iqlim oʻzgarishining salbiy oqibatlarini yumshatish uchun qishloq xoʻjaligi samaradorligini oshirish uchun qishloq xoʻjaligi texnologiyasiga investitsiyalarni koʻpaytirish talab etiladi. Bundan tashqari, qishloq xoʻjaligi ilmiy-tadqiqot ishlarining ortishi Afrikadagi 55 million kishi orasida ochlik tarqalishini kamaytiradi. Qishloq xoʻjaligini intensivlashtirish zarur boʻlganda, dehqonchilikning uglerod izini minimallashtirish bilan birga umumiy hosildorlikni oshirish uchun kapital texnologiyalarga investitsiyalarni koʻpaytirish talab etiladi. Robotlar va mexanizatsiya kabi ilgʻor texnologiyalar koʻplab iqtisodiy manfaatlardan biridir. Shu bilan birga, quyidagi fikrlarga eʼtibor bering: 1. Suv samaradorligi — suvni tejash va ifloslantirish. 2. Barqaror materiallarga oʻting. Yangi texnologiyalarga investitsiyalarning koʻpayishi iqlim oʻzgarishi bilan bogʻliq muammolarni hal qilishga va SDG 2 maqsadiga erishishga sezilarli taʼsir koʻrsatadi.

Tuproqning kimyoviy va fizik sifatlarini yaxshilash uchun uglerodli aqlli texnologiyalardan foydalanish tavsiya etilgan, bu esa ISQ emissiyasini kamaytirishga va ekinlar hosildorligini oshirishga yordam beradi. Oʻsimlik qoldiqlarini saqlash, yerga ishlov berish, agrooʻrmon xoʻjaligi, yerdan foydalanishni boshqarish tizimlari, bioyoqilgʻi va ozuqaviy moddalarni kompleks boshqarish tavsiya etilgan Carbon Smart Technologies qatoriga kiradi. SDG 2ni qoʻllab-quvvatlash uchun AQShda joylashgan masofadan turib zondlash tasvirlari ham koʻrib chiqildi. Kichik sutemizuvchilarning koʻpayishi ekinlarni etishtirish uchun xavf tugʻdirar ekan, texnologiya ekotizimda muvozanat yaratishga intiladi. Natijada, uchuvchisiz havo tizimlari (UAS) kabi yangi yutuqlar masofadan zondlashning tijorat va ilmiy qoʻllanilishiga sezilarli taʼsir koʻrsatadi. Klasterli muntazam intervalli qisqa palindromik takrorlanishlar bilan bogʻliq oqsil (CRSPR-Cas) texnologiyasidan foydalanish boʻyicha tadqiqotlar ham oʻtkazildi. U oziq-ovqat ekinlarini yaxshilash va global ochlikni yoʻq qilishga yordam berish uchun kelajakdagi ekinlarni rivojlantirishga yordam berish uchun ishlatilishi mumkin.

Qishloq xoʻjaligining atrof-muhitga taʼsirini kamaytirish uchun yangi qishloq xoʻjaligi texnologiyalari barqarorlikni yaxshilashi juda muhimdir. Iqlim oʻzgarishi bilan bogʻliq tobora kuchayib borayotgan muammolarni hal qilish uchun yangi texnologiya SDG 2 ning nol ochlik maqsadiga erishishga yordam beradigan barqaror echimlarni taqdim eta olishi kerak.

 Koʻp yillik ekinlar tomonidan yaxshilangan tuproq jarayonlari, atributlari va koʻrsatkichlari jadvali.
### Yillik qishloq xoʻjaligiga oʻtish

Oziq-ovqat ishlab chiqarishni koʻpaytirish boʻyicha olib borilayotgan saʼy-harakatlar jahon tuproq resurslariga katta tanglik keltirdi. Tuproqqa ishlov berish, yil davomida uzluksiz oʻsimliklar qoplamining yoʻqligi, uzluksiz chuqur ildiz tizimining yoʻqligi va ekinlarning funktsional xilma-xilligi, shuningdek, ozuqa moddalarining yetarli boʻlmagan byudjeti tuproqning degradatsiyasiga olib keldi. Yuqori mahsuldor oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarishni qoʻllab-quvvatlash uchun qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishi uchun degradatsiyaga uchragan yerlardan foydalaniladi, bu turdagi yerlardan foydalanish boshqaruv tadbirlarini tobora koʻpaytiradi. Qoʻllaniladigan boshqaruv choralari koʻpincha tuproqdagi uglerod (C), azot (N) va fosfor § yoʻqotilishini oshirish orqali yerning degradatsiyasini kuchaytiradi. Ko‘p yillik ekinlar va yem-xashaklardan uzoq davrlarda foydalanish dunyo aholisini oziqlantirish uchun zarur bo‘lgan hozirgi va kelajakdagi ekinlar hosildorligini saqlashning muhim strategiyasi sifatida qaraladi.

Koʻp yillik oʻstirish tuproq unumdorligini tiklash, tuproq uglerodini ajratish, azot (N) mavjudligi va fosforni § ushlab turishga yordam beradi, bularning barchasi ekologik oziq moddalarni boshqarishning muhim qismlaridir. Anʼanaviy dehqonchilik usullari odatda tuproq organik uglerodini yoʻqotishiga olib keladi. Koʻp yillik oʻstirish, shuningdek, katta yogʻingarchilik hodisalariga bardosh berish uchun koʻproq jihozlangan yuqori agregatlangan tuproqlarni ragʻbatlantirish orqali iqlimni yumshatish usullariga yordam berishi mumkin. Koʻp yillik oʻsimliklar tuproqni barqaror boshqarishning muhim qismidir va nol ochlik maqsadiga erishishda yordam berishi mumkin.

### Baliqchilikning ahamiyati

Ichki baliqlar butun dunyo boʻylab milliardlab odamlarni oziq-ovqat va tirikchilik bilan taʼminlaydi va ular chuchuk suv ekotizimlarining toʻgʻri ishlashi uchun juda muhimdir. Biroq, bu xizmatlar Barqaror Rivojlanish Maqsadlari (SDGs) kabi rivojlanish boʻyicha muzokaralar va tashabbuslarda sezilarli darajada yoʻq.

Ichki baliqchilik — bu mahalliy sharoitda ovlanadigan va isteʼmol qilinadigan kichik hajmdagi, tirikchilikka asoslangan baliqchilik. Rivojlanayotgan mamlakatlarda baliqlar qimmatli oqsil manbai, shuningdek, mikroelementlar hisoblanadi. Mahalliy baliqlar oqsil manbai sifatida ayniqsa muhimdir, chunki boshqa manbalar mavjud emas yoki juda qimmat va shuning uchun kam isteʼmol qilinadi. D va B vitaminlari, minerallar (kalsiy, fosfor, yod, sink, temir va selen) va uzoq zanjirli koʻp toʻyinmagan yogʻli kislotalar (LC-PUFAs) kabi muhim mikroelementlar yuqori biologik mavjud va baliqlarda koʻp miqdorda mavjud.

Afrika, Janubiy Amerika va Osiyoda ichki baliqchilikka nomutanosib ravishda tayanadigan subpopulatsiyalar mavjud. Yaqinda oʻtkazilgan tadqiqot shuni koʻrsatdiki, agar baliq ovqatdan chiqarib tashlansa, parhez xilma-xilligi uchdan ikkiga kamayadi, bu esa mikronutrient yetishmovchiligi xavfini oshiradi. Natijada, siyosatlar oʻz dietasi sifati uchun baliqqa tayanadigan bolalar uchun ozuqa moddalariga boy baliqlarning hozirgi taʼminotini himoya qilish juda muhimdir.

Jahon oziq-ovqat xavfsizligi uchun ichki baliqchilikning ahamiyati yetarli darajada baholanmaganligi va maʼlumotlarning mavjud emasligi sababli hozirgi vaqtda yetarli darajada baholanmagan. Ichki baliqchilik chuchuk suv berishi mumkin boʻlgan boshqa imtiyozlar, masalan: elektr energiyasi, kommunal foydalanish va qishloq xoʻjaligini sugʻorish foydasiga eʼtibordan chetda qoldi. Natijada, suvni rivojlantirish boʻyicha qarorlar qabul qilish jarayonlarida ichki baliq ovlash odatda kam namoyon boʻladi yoki eʼtiborga olinmaydi.

Natijada, agar biz nol ochlik maqsadiga erishmoqchi boʻlsak, ichki baliqchilikning global oziqlanishdagi ahamiyatini tan olishimiz kerak.

### GM ekinlari

Dunyo aholisining tez oʻsishi odamlarni yetarli darajada oziqlantirish uchun yangi texnologiyalarni ishlab chiqishni talab qiladi; hozir ham dunyo aholisining sakkizdan bir qismi och uxlab yotadi. Oziq-ovqat oʻsimliklarining genetik modifikatsiyasi ushbu muammoning bir qismini hal qilishga yordam beradi. 1990-yillarning oʻrtalarida mutatsiya va transgen yoʻli bilan oʻzgartirilgan genomlarni koʻpaytirish usullari va transformatsiya usullari oʻsimlik xususiyatlarini yaxshiladi va yuqori mahsuldor ekin navlarini yaratdi. CRISPR-CAS texnologiyasi qisqa vaqt ichida nol ochlikka erishish va to‘yib ovqatlanmaslikni yengish uchun takomillashtirilgan fotosintez orqali ekin navlarining sifati va samaradorligini oshirishga yordam berdi. Anʼanaviy ekinlarni xonakilashtirish uzoq jarayon, ammo CRISPR ning MGE tizimi bu jarayonni sezilarli darajada tezlashtirishi mumkin. Asosiy oziq-ovqat ekinlaridan tashqari tariq (Panicum miliaceum), kaptar no‘xati (Cajanus cajan), sigir (Vigna unguiculata), manok (Manihot esculenta), yam (Dioscorea) va boshqalar kabi yetim ekinlar ham bo‘lishi mumkin. oziq-ovqat taʼminotini kuchaytirish uchun MGE tizimlari orqali osongina oʻzgartiriladi.

Biz bilamizki, temir tanqisligi global muammodir va ikkinchi eng yaxshi sink qoʻshimchalari ilgari oʻylanganidan koʻra koʻproq tarqalgan. Temir va rux tanqisligining oldini olish va davolash uchun bir qator dasturlar ishlab chiqilgan boʻlib, ular umumiy asosiy oziq-ovqat mahsulotlarini toʻldirish va boyitishdan tortib, anʼanaviy oziq-ovqat tayyorlash usullarini oʻzgartirishgacha boʻlgan, bunda mikronutrient oziqlanishini yaxshilash uchun oʻsimliklarning genetik modifikatsiyasi qoʻshimcha yondashuv hisoblanadi. Oddiy ekinlarning mikronutrient tarkibini oshirish va bunday ekinlarda temir va ruxning bio-mavjudligini oshirish ushbu ekinlarni isteʼmol qiladigan aholining mikronutrient oziqlanishini yaxshilashi mumkin. Beta-karotin odamlarda temirning soʻrilishini kuchaytiradi va hujayralar tomonidan temirning soʻrilishiga bevosita ogohlantiruvchi taʼsir koʻrsatadi. Temirning soʻrilishini taʼminlaydigan eng mashhur vositalardan biri bu askorbin kislotasi. Ratsionda askorbin kislotaning koʻpayishi tanadagi temirning soʻrilishini sezilarli darajada oshiradi. Shuning uchun oʻsimliklarda askorbin kislotaning haddan tashqari koʻpayishi insonning temir bilan oziqlanishiga ijobiy taʼsir koʻrsatishi mumkin. Misol uchun, Golden Race Amerika urugʻchilik kompaniyasi Syngenta yordamida ishlab chiqilgan genetik jihatdan oʻzgartirilgan guruch navidir. Guruch endospermining qutulish mumkin boʻlgan qismi genetik jihatdan A vitaminining kashshofi boʻlgan beta-karotinni oʻz ichiga oladi. Beta-karotin organizmda A vitaminiga aylanadi va A vitamini yetishmovchiligini yengillashtiradi. Karotin guruchga oltin rang beradi, shuning uchun „oltin guruch" deb nomlanadi.

**Qishloq xoʻjaligining kelajagi**: Dunyo aholisi oʻsishda davom etmoqda va 2050-yilga kelib 9,5 milliarddan oshadi. 2050-yilga kelib oziq-ovqatga talab ikki baravar oshishi kutilmoqda. Agar biz genetik jihatdan oʻzgartirilgan ekinlardan foydalanmasak, dehqonchilik uchun koʻproq yerdan foydalanishga majbur boʻlamiz, status-kvoni saqlab qolish uchun bizga qoʻshimcha 120 million akr kerak boʻladi. Bu taxminan Kaliforniyaning kattaligi. Qishloq xoʻjaligi uchun yerlarga boʻlgan bu bosim koʻproq botqoq yerlarning qurib ketishini va oʻrmonlarning kesilishining kuchayishini anglatadi. Oziqlantirish uchun bizga koʻproq yer kerak. Natijada, ochlikni yoʻqotish uchun GM ekinlarining muhimligini tushunishimiz mumkin.

Manbalar
========

1. ↑  United Nations (2015) Resolution adopted by the General Assembly on 25 September 2015, Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development (A/RES/70/1)
2. ↑  „Goal 2: End hunger, achieve food security and improved nutrition and promote sustainable agriculture — SDG Indicators". *unstats.un.org*. Qaraldi: 15-iyun 2022-yil.
3. 1 2 3 4 5 6 7  "2017 HLPF Thematic review of SDG2". *High-level Political Forum on Sustainable Development*. .
4. ↑  „World Population Clock". *worldometers.com*.  worldometers. Qaraldi: 30-mart 2022-yil.
5. ↑  *mercy corps.* „Global hunger facts" (18-mart 2015-yil).
6. 1 2  United Nations (2017) Resolution adopted by the General Assembly on 6 July 2017, Work of the Statistical Commission pertaining to the Agenda 2030 for Sustainable Development (A/RES/71/313)
7. ↑  *CIRAD.* „Food systems at risk: trends and challenges" (28-aprel 2021-yil).
8. ↑  „sustainability".
9. 1 2  „SDG Indicators". *unstats.un.org*. Qaraldi: 30-avgust 2020-yil.
10. ↑  „The sustainable development goals report 2020".
11. 1 2  *Document card | FAO | Food and Agriculture Organization of the United Nations* (en), 2020. DOI:10.4060/ca9692en. ISBN 978-92-5-132901-6. 30-avgust 2020-yilda qaraldi.
12. 1 2  FAO, IFAD, UNICEF, WFP and WHO. 2018. The State of Food Security and Nutrition in the World 2018. Building climate resilience for food security and nutrition. Rome, FAO
13. ↑  Kinyoki, D. (8 January 2020). "Mapping child growth failure across low- and middle-income countries". *Nature* **577** (7789): 231–234. doi:10.1038/s41586-019-1878-8. PMID 31915393. PMC 7015855. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=7015855.
14. 1 2  Osgood-Zimmerman, Aaron; Millear, Anoushka I.; Stubbs, Rebecca W.; Shields, Chloe; Pickering, Brandon V.; Earl, Lucas; Graetz, Nicholas; Kinyoki, Damaris K. *et al*. (2018-03-01). "Mapping child growth failure in Africa between 2000 and 2015" (en). *Nature* **555** (7694): 41–47. doi:10.1038/nature25760. ISSN 0028-0836. PMID 29493591. PMC 6346257. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=6346257.
15. 1 2  „#Envision2030: 17 goals to transform the world for persons with disabilities- United Nations Enable". *www.un.org* (9-fevral 2016-yil). Qaraldi: 29-avgust 2020-yil.
16. ↑  United Nations Economic and Social Council (2020) Progress towards the Sustainable Development Goals Report of the Secretary-General, *High-level Political Forum on Sustainable Development*, convened under the auspices of the Economic and Social Council (E/2020/57), 28 April 2020
17. 1 2  „Progress for Every Child in the SDG Era". *UNICEF*. Qaraldi: 2-aprel 2018-yil.
18. ↑  „Goal 2: Zero hunger" (en). *UNDP*. Qaraldi: 29-avgust 2020-yil.
19. ↑  „Goal 2: Zero hunger" (en). *The Global Goals*. 2-fevral 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29-sentabr 2022-yil.
20. ↑  *knowledge platform.* „food security and nutrition and sustainable agriculture".
21. 1 2  Fan, Shenggen and Polman, Paul. 2014. An ambitious development goal: Ending hunger and undernutrition by 2025. In 2013 Global food policy report. Eds. Marble, Andrew and Fritschel, Heidi. Chapter 2. Pp 15-28. Washington, D.C.: International Food Policy Research Institute (IFPRI).
22. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  United Nations (2017) Resolution adopted by the General Assembly on 6 July 2017, Work of the Statistical Commission pertaining to the 2030 Agenda for Sustainable Development (A/RES/71/313)
23. 1 2  „SDG Tracker". *Our World in Data*.
24. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  „Goal 2: Zero Hunger - SDG Tracker" (en). *Our World in Data*. Qaraldi: 30-avgust 2020-yil.
25. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  „Goal 2 | Department of Economic and Social Affairs". *sdgs.un.org*. Qaraldi: 30-avgust 2020-yil.
26. 1 2  Roser, Max; Ritchie, Hannah (2013-10-08). "Hunger and Undernourishment". *Our World in Data*. .
27. 1 2  BMGF (2020) Covid-19 A Global Perspective — 2020 Goalkeepers Report, Bill & Melinda Gates Foundation, Seattle, USA
28. ↑  World Health Organization (2014). WHA Global Nutrition Targets 2025: Stunting Policy Brief.
29. 1 2 3  „SDG Progress report" (en). *www.fao.org*. Qaraldi: 30-avgust 2020-yil.
30. ↑  Roser, Max; Ritchie, Hannah (2013-10-08). "Food Prices". *Our World in Data*. .
31. ↑  „Revealing the Gap Between Men and Women Farmers - National Geographic | Nat Geo Food" (en). *History* (7-mart 2014-yil). Qaraldi: 11-sentabr 2021-yil.
32. ↑  „2.4.1 Agricultural sustainability - Sustainable Development Goals - Food and Agriculture Organization of the United Nations". *www.fao.org*. Qaraldi: 30-avgust 2020-yil.
33. ↑  „Indicator 2.5.1 - E-Handbook on SDG Indicators - UN Statistics Wiki". *unstats.un.org*. Qaraldi: 30-avgust 2020-yil.
34. ↑  „"United Nations (2018) Economic and Social Council, Conference of European Statisticians, Geneva," (PDF). United Nations, Geneva". *United Nations Economic Commission for Europe*. Qaraldi: 23-sentabr 2020-yil.
35. ↑  „DAC Glossary of Key Terms and Concepts - OECD". *www.oecd.org*. Qaraldi: 30-avgust 2020-yil.
36. ↑  FAO. 2017. The future of food and agriculture — trends and challenges. Rome.
37. ↑  „OECD Glossary of Statistical Terms - Producer Support Estimate (PSE) Definition". *stats.oecd.org*. Qaraldi: 30-avgust 2020-yil.
38. ↑  „Multilateral Trade Negotiations on Agriculture: A Resource Manual - Agreement on Agriculture - Export Subsidies". *www.fao.org*. Qaraldi: 30-avgust 2020-yil.
39. ↑  „WTO | The Doha Round". *www.wto.org*. Qaraldi: 30-avgust 2020-yil.
40. ↑  „"United Nations (2018) Economic and Social Council, Conference of European Statisticians, Geneva," (PDF). United Nations, Geneva". *United Nations Economic Commission for Europe*. Qaraldi: 23-sentabr 2020-yil.
41. ↑  „FAO Food Price Index - World Food Situation - Food and Agriculture Organization of the United Nations". *www.fao.org*. Qaraldi: 30-avgust 2020-yil.
42. ↑  „Goal 2: End hunger, achieve food security and improved nutrition and promote sustainable agriculture — SDG Indicators". *unstats.un.org*. Qaraldi: 30-avgust 2020-yil.
43. ↑  „2018 Global Nutrition Report by UNICEF". *United Nations International Children's Emergency Fund*. Qaraldi: 23-sentabr 2020-yil.
44. ↑  WFP (2019) Hunger map 2019, World Food Program.
45. ↑  Veldhuizena, Linda JL; Gillera, Ken E.; Oosterveerb, Peter; Brouwerc, Inge D.; Janssend, Sander; van Zantene, Hannah HE.; Slingerlanda, M.A. (2020). "The Missing Middle: Connected action on agriculture and nutrition across global, national and local levels to achieve Sustainable Development Goal 2". *Global Food Security* **24**: 100336. doi:10.1016/j.gfs.2019.100336. .
46. ↑  Vogliano, Chiris; Murray, Linda; Coad, Jane; Wham, Caril; Maelaua, Josephine; Kafa, Rosemary; Burlingame, Barbara (2021). "Progress towards SDG 2: Zero hunger in melanesia – A state of data scoping review" (en). *Global Food Security* **29**: 100519. doi:10.1016/j.gfs.2021.100519. .
47. ↑  Gulseven, Osman; Al Harmoodi, Fatima; Al Falasi, Majid; ALshomali, Ibrahim (2020). "How the COVID-19 Pandemic Will Affect the UN Sustainable Development Goals?" (en). *SSRN Electronic Journal*. doi:10.2139/ssrn.3592933. ISSN 1556-5068. .
48. ↑  „UN/DESA Policy Brief #81: Impact of COVID-19 on SDG progress: a statistical perspective | Department of Economic and Social Affairs" (en-US). *www.un.org* (27-avgust 2020-yil). Qaraldi: 24-sentabr 2020-yil.
49. ↑  The lancet, Impacts of covid-19 (2020). "Impacts of covid 19 on childhood malnutrition and nutrition related mortality". *The Lancet* **396** (10250): 519–521. doi:10.1016/S0140-6736(20)31647-0. PMID 32730743. PMC 7384798. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=7384798.
50. ↑  Agricultural Supply Chains during the COVID-19 Lockdown: A study of market arrivals of seven key food commodities in India — IDEAs. (2020, April 22). Retrieved December 17, 2021, from Networkideas.org website:
51. ↑  Pu, M. & Zhong, Y. (2020). Rising concerns over agricultural production as COVID-19 spreads: Lessons from China. Global Food Security, 26, 100409.
52. ↑  Rivera-Ferre, M. G. López-i-Gelats, F. Ravera, F. Oteros-Rozas, E. di Masso, M. Binimelis, R. & El Bilali, H. (2021). The two-way relationship between food systems and the COVID19 pandemic: causes and consequences. Agricultural Systems, 191, 103134. .
53. 1 2  Mason-D'Croz, Daniel; Sulser, Timothy B.; Wiebe, Keith; Rosegrant, Mark W.; Lowder, Sarah K.; Nin-Pratt, Alejandro; Willenbockel, Dirk; Robinson, Sherman *et al*. (2019-04-01). "Agricultural investments and hunger in Africa modeling potential contributions to SDG2 – Zero Hunger" (en). *World Development* **116**: 38–53. doi:10.1016/j.worlddev.2018.12.006. ISSN 0305-750X. PMID 30944503. PMC 6358118. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=6358118.
54. 1 2  Giller, Ken E.; Delaune, Thomas; Silva, João Vasco; Descheemaeker, Katrien; van de Ven, Gerrie; Schut, Antonius G.T.; van Wijk, Mark; Hammond, James *et al*. (2021-10-01). "The future of farming: Who will produce our food?" (en). *Food Security* **13** (5): 1073–1099. doi:10.1007/s12571-021-01184-6. ISSN 1876-4525. .
55. 1 2  Yeboah, Stephen; Owusu Danquah, Eric; Oteng-Darko, Patricia; Agyeman, Kennedy; Tetteh, Erasmus Narteh (2021-08-26). "Carbon Smart Strategies for Enhanced Food System Resilience Under a Changing Climate". *Frontiers in Sustainable Food Systems* **5**: 715814. doi:10.3389/fsufs.2021.715814. ISSN 2571-581X.
56. ↑  Ezzy, Haitham; Charter, Motti; Bonfante, Antonello; Brook, Anna (January 2021). "How the Small Object Detection via Machine Learning and UAS-Based Remote-Sensing Imagery Can Support the Achievement of SDG2: A Case Study of Vole Burrows" (en). *Remote Sensing* **13** (16): 3191. doi:10.3390/rs13163191.
57. ↑  Ahmad, Shakeel; Tang, Liqun; Shahzad, Rahil; Mawia, Amos Musyoki; Rao, Gundra Sivakrishna; Jamil, Shakra; Wei, Chen; Sheng, Zhonghua *et al*. (2021-08-04). "CRISPR-Based Crop Improvements: A Way Forward to Achieve Zero Hunger". *Journal of Agricultural and Food Chemistry* **69** (30): 8307–8323. doi:10.1021/acs.jafc.1c02653. ISSN 0021-8561. PMID 34288688. .
58. 1 2 3 4 5  Mosier, Samantha; Córdova, S. Carolina; Robertson, G. Philip (2021-10-11). "Restoring Soil Fertility on Degraded Lands to Meet Food, Fuel, and Climate Security Needs via Perennialization". *Frontiers in Sustainable Food Systems* **5**: 706142. doi:10.3389/fsufs.2021.706142. ISSN 2571-581X.
59. ↑  Lynch, Abigail J.; Elliott, Vittoria; Phang, Sui C.; Claussen, Julie E.; Harrison, Ian; Murchie, Karen J.; Steel, E. Ashley; Stokes, Gretchen L. (August 2020). "Inland fish and fisheries integral to achieving the Sustainable Development Goals" (en). *Nature Sustainability* **3** (8): 579–587. doi:10.1038/s41893-020-0517-6. ISSN 2398-9629. .
60. 1 2 3  Youn, So-Jung; Taylor, William W.; Lynch, Abigail J.; Cowx, Ian G.; Douglas Beard, T.; Bartley, Devin; Wu, Felicia (2014-11-01). "Inland capture fishery contributions to global food security and threats to their future" (en). *Global Food Security*. SI: GFS Conference 2013 **3** (3–4): 142–148. doi:10.1016/j.gfs.2014.09.005. ISSN 2211-9124. .
61. ↑  Béné, Christophe; Arthur, Robert; Norbury, Hannah; Allison, Edward H.; Beveridge, Malcolm; Bush, Simon; Campling, Liam; Leschen, Will *et al*. (2016-03-01). "Contribution of Fisheries and Aquaculture to Food Security and Poverty Reduction: Assessing the Current Evidence" (en). *World Development* **79**: 177–196. doi:10.1016/j.worlddev.2015.11.007. ISSN 0305-750X. .
62. ↑  Funge‐Smith, Simon; Bennett, Abigail (2019-09-26). "A fresh look at inland fisheries and their role in food security and livelihoods" (en). *Fish and Fisheries* **20** (6): 1176–1195. doi:10.1111/faf.12403. ISSN 1467-2960. .
63. ↑  O'Meara, Lydia; Cohen, Philippa J.; Simmance, Fiona; Marinda, Pamela; Nagoli, Joseph; Teoh, Shwu Jiau; Funge-Smith, Simon; Mills, David J. *et al*. (2021-03-01). "Inland fisheries critical for the diet quality of young children in sub-Saharan Africa" (en). *Global Food Security* **28**: 100483. doi:10.1016/j.gfs.2020.100483. ISSN 2211-9124. .
64. ↑  National Geographic Society. (2020, January 28). Are Genetically Modified Crops the Answer to World Hunger? Retrieved December 16, 2021, from National Geographic Society website:
65. ↑  Scopus — CRISPR-Based Crop Improvements: A Way Forward to Achieve Zero Hunger. (2021). Retrieved December 16, 2021, from Scopus.com website:
66. ↑  LönnerdalB. (2003). Genetically Modified Plants for Improved Trace Element Nutrition. The Journal of Nutrition, 133(5), 1490S1493S.
67. ↑  Global Demand for Food Is Rising. Can We Meet It? (2016, April 7). Retrieved December 16, 2021, from Harvard Business Review website: