Tajik–Afghan bridge at Panji Poyon Panji Poyon (Tojikiston) va Sherxon Bandar (Afg‘oniston) o'rtasidagi Amudaryo orqali o'tuvchi tojik-afg'on ko'prigi (2007)
**Afg‘oniston va Tojikiston chegarasi** Afg‘oniston va Tojikiston o'rtasidagi xalqaro chegara hisoblanadi. Uzunligi 1,357 km (843 mi) va gʻarbda Oʻzbekiston, sharqda Xitoy bilan chegara nuqtasigacha, deyarli butunlay Amudaryo, Panj va Pomir daryolari boʻylab oʻtadi, Vaxon yoʻlagining eng sharqiy qismidan tashqari va tojik jamiyatini ikkiga ajratadi.

Tavsifi
-------

Chegara gʻarbda Amudaryoning Oʻzbekiston bilan chegara nuqtasidan boshlanadi. Shu daryoning keng sharqqa qarab oqadigan talvegi boʻylab, Vaxsh daryosi bilan tutashgan joyga yetguncha davom etadi. Bundan keyin 1,080 km (670 mi) uzunlikdagi chegara Panj daryosi boʻylab davom etadi, daryoga Afg'onistonning Gaz Xun qishlog'i yaqinida Pomirdaryo qo'shilishigacha bo'lgan hudud ulkan ot shakliga ega, atrofi tog'li bo'lib boradi. 71 km (44 mi) uzunlikdagi chegara Pomir bo'ylab sharqqa qarab Zo'rko'lgacha davom etadi. Keyin 218 km (135 mi) uzunlikdagi chegara quruqlikka o'tadi va Xitoy bilan uch tomonlama davlat chegarasiga qadar asosan turli tog' cho'qqilari va tizmalaridan o'tadi. Chegaraning sharqiy chegarasi Afg'oniston-Xitoy-Tojikiston uchtomonlama chegara nuqtasida Povalo-Shveykovskogo cho'qqisida joylashgan (xitoycha: 波万洛什维科夫斯基峰; pinyin: *Bōwànluò Shíwéikēfūsījī Fēng*) / Kokrash Kol Peak (Kekelaqukaole Peak; xitoycha: 克克拉去考勒峰; pinyin: *Kèkèlāqùkǎolè Fēng*).

Chegaraning katta qismi Tojikistonning Pomir trakti bilan parallel o'tadi.

Tarixi
------

 
Chegara sobiq Sovet Ittifoqi-Afg'oniston chegarasidan meros bo'lib o'tgan, bu chegara, asosan, 19-asrda Katta o'yin deb nomlanuvchi Markaziy Osiyodagi Angliya-Rossiya raqobati davrida hozirgi shaklini olgan. Rossiya imperiyasi Xiva xonligi va Buxoro amirligini zabt etishi va Britaniya imperiyasining Hindistonni (Britaniya Rojaligi) nazorat qilishi bilan ikki davlat Afgʻonistonni oʻzaro mustaqil bufer davlat sifatida qoldirishga kelishib oldilar.

1873-yilda Angliya va Rossiya chegarani qoʻpol belgilash toʻgʻrisida kelishib oldilar, Xoʻja Salor qishlogʻi atrofidan sharqqa qarab Zo'rkoʻlgacha Amudaryo orqali o'tadigan hudud chegara deb eʼlon qilindi va Vaxon yoʻlagi Afgʻonistonda qoladi. Chegaraning g'arbiy qismi (ya'ni hozirgi afg'on-turkman chegarasining asosiy qismi) chegara komissiyasi tomonidan keyinroq belgilanishi kerak edi.

1880-yillarning boshlarida ruslar hozirgi Turkmaniston hududiga kengayishi, Panjdeh inqirozini (Kushka jangi) keltirib chiqardi, bu hududga afg'onlar da'vo qilayotgan edi. Muzokaralar vaziyatni tinchlantirdi va Angliya-Rossiya qo'shma chegara komissiyasi chegarani 1884—1887-yillardagidek belgiladi. Xo'ja Salor qishlogʻini endi aniqlashning iloji boʻlmagani uchun chegara Afgʻonistonning Xamyob hududi yaqinida Amudaryoga toʻgʻri kelishiga kelishib olindi.

Chegaraning eng sharqiy qismi (hozir afg'on-tojik chegarasining bir qismini tashkil etadi) 1893—1895-yillargacha oxirigacha delimitatsiya qilinmadi, afg'onlar Amudaryo shimolidagi yerlarga bo'lgan har qanday da'volaridan voz kechishga rozi bo'lishdi. Bu shartnoma, shuningdek, Zorko'lning sharqiy qismida Xitoygacha bo'lgan qismdagi quruqlik chegarasining o'rnini belgilab berdi va keyinchalik bir qator chegara ustunlari o'rnatildi.

1921-yilda Sovet-Afgʻon shartnomasi imzolandi, unga koʻra Rossiya "oʻtgan asrda Afgʻonistonga tegishli boʻlgan chegara tumanlarini adolat va shu yerda yashovchi aholining oʻz taqdirini o'zi belgilash tamoyillariga rioya qilgan holda" berishga rozi bo'ldi. Biroq, bu shartnoma hech qachon amalga oshirilmadi va 1946-yilgi Chegara shartnomasi bilan to'liq bekor qilindi, bu chegarani avvalgidek saqlab qoldi, keyinchalik qo'shma komissiya tomonidan daryo bo'yidagi orollar ajratildi.

1990-yillarda Tojikiston fuqarolar urushi va Afgʻoniston fuqarolar urushi tufayli chegara hududi nihoyatda beqaror edi. Tojikiston urushi tugashi va 2001-yilda Tolibon hukumati qulaganidan keyin xavfsizlik yaxshilandi. Biroq, uzoq va bo'sh chegara hali ham yaxshi nazorat qilinmagan va giyohvand moddalar kontrabandasining asosiy yo'li hisoblanadi. Afg‘oniston hududida Tolibon isyonlari bilan bog‘liq bir qancha voqealar ham bo‘lgan. Rossiya 2005-yilgacha politsiyaga yordam bergan va yaqinda Xitoy chegara politsiyasiga yordam berishi mumkinligi haqida xabarlar paydo bo'ldi. So'nggi yillarda savdo va transport aloqalarini rivojlantirish maqsadida bir qancha yangi chegara o'tish joylari va ko'priklar qurildi, qisman xorijiy hukumatlar va Og'axon taraqqiyot tarmog'i tomonidan moliyalashtirildi.

2021-yil iyul oyida Tolibon qo‘shinlari Afg'onistonda ko‘plab hududlarni nazorat ostiga olganidan keyin ko‘plab afg‘on qo‘shinlari va tinch aholi chegaradan o‘tib ketishdi. Bunga javoban tojik hukumati chegara hududiga qoʻshimcha tojik askarlarini joylashtirdi.

Chegara o'tish nuqtalari
------------------------

 Daryo chegarasini kesib oʻtuvchi Shugʻnon-Xorugʻ koʻprigi
* Sherxon Bandar — Panji Poyon (yoʻl)
* Shug'non — Xorugʻ (yo'l)
* Ishkashim — Ishkashim (yo'l)
* Kokul — Oyxonim (faqat parom)
* Tojik-afgʻon doʻstlik koʻprigi

Chegara yaqinidagi aholi punktlari
----------------------------------

### Afg'oniston

* Bag'ri Ko'l
* Koluxtepa
* Sherxon Bandar
* Shoh Ravon
* Chichka
* Dashti Qal'a
* Xahan
* Xusfav
* Araxat
* Ishkashim

### Tojikiston

* Ayvoj
* Panji Poyon
* Do'stiy
* Panj
* Farxor
* Kishti Royen
* Qal'ayi Xumb
* Kevron
* Ro'shon
* Bajdu Pavdiv
* Xorugʻ
* Ishkashim
* Sinib

Tarix xaritalar
---------------

Afg'oniston - Tojikiston SSR chegarasining ingliz tilidagi tarixiy xaritalari, 20-asr o'rtalari va oxiri:

* 
*

Yana qarang
-----------

* Afgʻoniston — Tojikiston munosabatlari
* Sariqoʻl tizmasi

Manbalar
--------

1. ↑  *CIA World Factbook – Afghanistan*, 8 September 2018, 4 January 2021da asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 24 January 2021
2. ↑  Kamoludin Abdullaev*. Historical Dictionary of Tajikistan*, 3, Rowman & Littlefield, 2018 — 92 bet. ISBN 9781538102527. „**CHINA-TAJIK BORDER.**{...}This mountainous boundary runs along the **Sarikol** mountain range in eastern Tajikistan, reaching in **Pamir** the Afghan border at the Povalo-Shveikovskogo peak (5,543 meters above sea level)."
3. ↑  „NJ 43 Su-fu [U.S.S.R. China, Afghanistan, Pakistan, State of Jammu and Kashmir Series 1301, Edition 5-AMS"] (en).  Army Map Service (mart 1967). — „*Pik Povalo-Shveikovskogo*". 13-oktyabr 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 11-yanvar 2020-yil.
4. ↑  „zh:中华人民共和国和阿富汗王国边界条约" (zh) (22-noyabr 1963-yil). — „到高程为5698米的克克拉去考勒峰（阿方图称波万洛什维科夫斯基峰）。". 4-noyabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-avgust 2021-yil.
5. ↑  „zh:阿富汗" (zh-hans).  State Ethnic Affairs Commission (6-iyul 2004-yil). — „中阿边界{...}南起中、巴、阿3国交界处的5587山峰，沿穆斯塔格山脉分水岭北行至克克拉去考勒峰。". 4-dekabr 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi.
6. ↑  „China Report Political, Sociological and Military Affairs No. 363".  United States Joint Publications Research Service (18-noyabr 1982-yil). — „If we open up the Atlas of the People's Republic of China we will find that the region of the Pamir, the western extremity of Xinjiang, from the Wuzibieli [Uzbel] Pass1 to the south down to the Kekelaqukaole Peak (which the Soviet Russians call "Pavel Shveikovsky Peak") is designated as a not limited area.". 11-yanvar 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 11-yanvar 2020-yil.
7. 1 2 3 4 5  *International Boundary Study No. 26 – Afghanistan-USSR Boundary* (PDF), 15 September 1983, 9 September 2018da asl nusxadan arxivlandi (PDF), qaraldi: 8 September 2018
8. ↑  *Global Risk Insights – Under the Radar: Tajikistan on track to be the next Afghanistan*, 19 March 2017, 29 August 2018da asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 8 September 2018
9. ↑  Pirnazarov, Nazarali (21 April 2016), „Reuters – Barely guarded Afghan border puts ex-Soviet Tajikistan in peril", *Reuters*, 20 September 2018da asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 8 September 2018
10. ↑  *The Jamestown Foundation – What Is China's Military Doing on the Afghan-Tajik Border*, 9 February 2018da asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 8 September 2018
11. ↑  *AKDF – Linking Communities, Lighting Lives: Electrifying the Tajik-Afghan Borde*, 24 November 2017, qaraldi: 8 September 2018
12. ↑  „Tajikistan Asks CSTO for Assistance on the Afghan Border". 12-iyul 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-iyul 2021-yil.
13. ↑  *Caravanistan – Tajikistan-Afghanistan border crossings*, 13 May 2019da asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 8 September 2018

Qo'shimcha o'qish uchun
-----------------------

* Xalqaro chegara tadqiqoti № 26 (qayta ko'rib chiqilgan) - 1983 yil 15 sentyabr Afg'oniston - SSSR chegarasi


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * k
* m
* t

Afgʻoniston chegaralari |
| --- |
|  |
| 
* Xitoy
* Eron
* Pokiston
* Tojikiston
* Turkmaniston
* Oʻzbekiston
 |

 |

Andoza:Borders of Tajikistan