**Krushevo Respublikasi** (maked.: *Крушевска република*) — Bolqondagi birinchi respublikalardan biri. U Ilinden qoʻzgʻoloni paytida tashkil topgan va 10 kun — 1903-yil yil 3-avgustdan 13-avgustgacha davom etgan.

Tarixi
------

Qoʻzgʻolon paytida Nikola Karev boshchiligidagi 750 isyonchi kazarma, pochta va munitsipalitetga hujum qildi va turk qoʻshinlarini Krushevo shahridan haydab chiqarishga muvaffaq boʻldi. Shaharda zudlik bilan oʻzini-oʻzi boshqarish tuzildi va 60 aʼzodan iborat Respublika kengashi chaqirildi — shahardagi har bir etnik-diniy jamoadan 20 kishi (makedoniyalik bolgarlar — ekzarxistlar; slavyan, alban va arumin zabon Konstantinopol patriarxati pravoslavlari va aruminlar). Respublika Muvaqqat Inqilobiy Hukumatining rahbari etnik ozchiliklarning millatchiligini rad etgan va Bolqon Federatsiyasi gʻoyasini qoʻllab-quvvatlagan sotsial-demokrat — tesnyak Nikola Karev edi. Hukumat tarkibiga 6 kishi (har bir jamoadan 2 kishi) kirdi, ular qonun va tartibni saqlashga, oziq-ovqat, dori-darmon yetkazib berish va moliyaviy muomalani yoʻlga qoʻyishga chaqirildi.

 Krushevoning uysiz aholisi shahar xarobalari oldida
Krushevo respublikasi hukumati tomonidan chiqarilgan eng mashhur hujjat Krushevo manifestidir. 6-avgust kuni yozilgan Manifestda Makedoniyaning butun aholisi (jumladan, albanlar va turklar) etnik va diniy tafovutlarni chetlab oʻtishga, Sulton Abdul-Hamid II va hokimiyat tepasida turganlar zulmiga qarshi kurash bayrogʻi ostida turishga chaqirdi.

Biroq, 13-avgustda Usmonli hukumati uni bostirish uchun favqulodda harbiy choralar koʻrdi. Qoʻzgʻolonchilar shaharni Bitoladan kelayotgan Usmonli qoʻshinlaridan himoya qilishga harakat qilishdi, ammo butun otryad va ularning yetakchisi halok boʻldi. Shiddatli janglardan soʻng Usmonlilar isyonchilarni va mahalliy aholini shafqatsizlarcha oʻldirib, Krushevo respublikasini yoʻq qilishga muvaffaq boʻlishdi. Artilleriyadan oʻqqa tutilishi natijasida shaharning bir qismi yongʻin natijasida vayron boʻldi. Shahar turk qoʻshinlari va bashibuzuklar tomonidan talon-toroj qilingandan soʻng, Usmonli hukumati Krushevo aholisi oʻrtasida, aslida bolgarlar aholini oʻldirib, shaharni talon-toroj qilganliklari haqida maʼlumot tarqatdi.

Xotirasi
--------

 Hozirda muzey joylashgan Tomalevskiylar oilasining uyi
„Ilinden qoʻzgʻoloni muzeyi" 1953-yilda Krushevo respublikasining 50-yilligi munosabati bilan tashkil etilgan. U Respublika eʼlon qilingan Tomalevskiylar oilasining boʻsh uyida joylashgan. 1974-yilda Krushevo yaqinidagi tepalikda inqilobchilarning jasorati xotirasiga bagʻishlangan ulkan yodgorlik oʻrnatildi. Bu hududda Mechkin tosh deb nomlangan yana bir yodgorlik mavjud.

Manbalar
--------

1. ↑   Contested Ethnic Identity: The Case of Macedonian Immigrants in Toronto, 1900—1996, Chris Kostov, Peter Lang, 2010, ISBN 3034301960, p. 71. Архивная копия от 3 августа 2020 на Wayback Machine
2. ↑  Fieldwork Dilemmas: Anthropologists in Postsocialist States, Editors Hermine G. De Soto, Nora Dudwick, University of Wisconsin Press, 2000, ISBN 0299163741, pp. 36-37. Архивная копия от 3 августа 2020 на Wayback Machine
3. ↑  Historical Dictionary of the Republic of Macedonia, Dimitar Bechev, Scarecrow Press, 2009, ISBN 0810862956, p. 114.
4. ↑  „We, the People: Politics of National Peculiarity in Southeastern Europe, Diana Mishkova, Central European University Press, 2009, SBN 9639776289, p. 124.". 3-avgust 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6-aprel 2020-yil.
5. ↑  Keith Brown, The Past in Question: Modern Macedonia and the Uncertainties of Nation, Princeton University Press, 2018, ISBN 0-691-18843-2, p. 71.
6. ↑  Dragi Ǵorǵiev, Lili Blagaduša, Documents Turcs sur l’insurrection de St. Élie provenants du fonds d’archives du Sultan „Yild’z", Arhiv na Makedonija, 1997, p. 131.
7. ↑  Feliks Gross, Violence in politics: Terror and political assassination in Eastern Europe and Russia, Volume 13 of Studies in the Social Sciences, Walter de Gruyter, 2018, ISBN 3111382443, p. 128.

Adabiyotlar
-----------

* Милева Лазова: Потсетување на заборавениот прв претседател на Крушевската републикаAndoza:Ref-mk
* Анита Димова: Никола Карев — претседател на Крушевската републикаAndoza:Ref-mk

Havolalar
---------

* Силянов, Христо. Освободительные борбы Македонии, т. I, София 1933, гл. VI.1(bolg.)
* Томалевски, Георги. 13 дней Крушевской республики(bolg.)