| Koʻroʻgli dostoni*ozarb.* *Koroğlu dastanı* |
| --- |
|  |
| 1989-yilda SSSR xalqlari epik sheʼrlari seriyasidan Ozarbayjonning „Koroglu" epik sheʼri bilan nishonlanadi |
| Mamlakat |  Ozarbayjon,  Turkiya, Eron,  Oʻzbekiston,  Turkmaniston |
| Til | Oʻgʻuz turkchasi |
| Janri | Epik sheʼriyati |

**Koʻroʻgʻli**  — Ozarbayjon, Oltoy, Turkiya, Turkmaniston, Oʻzbekiston turkiy xalqlarining afsonalarida va xalq turmush tarzida ishtirok etgan qahramon hisoblanadi.

Koʻroʻgʻli — xalqning mardligi, jangovarligi simvoliga aylangan
---------------------------------------------------------------

Ozarbayjon xalq ogʻzaki adabiyotida qahramonlik dostonlarining maxsus oʻrni bor. Sevib mutolaa qilgan va tinglaganimiz „Koʻroʻgʻli" dostoni ham tarixiy-qahramonlik mavzusidadir. Maʼlumki, XVI asr oxirlarida va XVII asr boshlarida Ozarbayjonda va Turkiyada tarixga Jaloliylar qoʻzgʻoloni sifatida kirgan qishloqliklar harakati yuz bergan.  „Koʻroʻgʻli" dostoni bu qoʻzgʻolonda yuz bergan hodisalarning badiiy inʼikosidir. Oʻsha davrda yurtlarida har qanday salohiyatga ega boʻlgan hokimlar, poshsholar aholiga shafqatsiz munosabatda boʻlar, ularning ekib-yigʻgan mahsulotlarini talon-toroj qilishar, oʻzlarini esa muhtojlikda yashashga majbur qilishardi. Doston mualliflari eposda ortiq bu zulmga bosh egishni xohlamagan xalqning qahramonlik shijoatini, zolim xonlarga, poshsholarga, beylarga qarshi olib borgan kurashni badiiy syujetda jonlantirishga muvaffaq boʻlganlar. Doston deyarli elning, xalqning yengilmasligini tasvirlaydi.

Dostonning bosh qahramoni Koʻroʻgʻli sodda xalq orasidan chiqqan. Uning asl ismi Ravshandir. Hasanxon haqsizlik qilib, uning otasining koʻzini oʻyib oladi. Ana shundan soʻng Ravshanni xalq orasida Koʻroʻgʻli deb chaqirishadi.

Koʻroʻgʻli nurdan butunlay ayrilgan otasining qasosini olishga soʻz beradi. Yillar oʻtgan sari uning qalbidagi qasos oʻti ijtimoiy ahamiyat kasb eta boshlaydi va xalqqa zulm qilgan hukmdorlarga qarshi isyonga aylanadi. U el-yurtda mardlikda nom chiqargan yigitlarni yigʻadi, ular bilan toqqa chiqib ketadi, Chanlibelda qarorgoh tayyorlaydi.

Doston mualliflari Koʻroʻgʻli timsolida asl xalq qahramonini, ichki olami bilan jismoniy mahorati bir-birini toʻldirib turuvchi mohir sarkarda obrazini jonlantirishgan. Koʻroʻgʻli qiyinchiliklardan qoʻrqmas, doim dushman bilan ochiq, yuzma-yuz jnglarga kirishadi. Biz uni goh ot belida qilich oʻynatgan, dushman boshiga oʻt yogʻdirgan qahramon sifatida, goh esa sozini tilga kirgizib qoʻshiq aytuvchi, shirin kuylar kuylovchi el sanʼatkori sifatida koʻramiz. Chanlibelda Dali Hasan bilan yuzma-yuz kelgan Koʻroʻgʻli unga oʻzini shunday taqdim etadi: 

Koʻroʻgli dostoni

Maydongakirganda maydon tanigan,  

Haqning soligʻiga men ham roziman.  

Bir yigitman, yigitlarning xoniman,  

Bu atrofda har yon manimdur!

Oʻquvchi, tinglovchi doston davomida Koʻroʻgʻlining turli janglarda koʻrsatgan mislsiz jasoratining shohidi boʻladi. Dengiz jinsidan boʻlgan Gʻirot va Durot, shuningdek, yashin parchasidan tayyorlangan Misriy qilich Koʻroʻgʻlini yana-da yengilmasga aylantiradi. U olib borgan janglarda gʻalaba qozonadi. Asl xalq qahramoni sifatida Koʻroʻgʻliga xos jihatlardan biri uning mardligidir. U dushman bilan kurashda hech qachon hiylaga qoʻl urmaydi. Koʻroʻgʻlining xarakteridagi mardlik, dostonning alohida qismlarida turli vaziyatlarda yuzaga chiqadi. „Hamzaning Gʻirotni olib qochishi" qismida Hamza Toʻqotga suyukli otini qaytarib olishga kelgan Koʻroʻgʻliga aytadi: „Koʻroʻgʻli, sen Gʻirot uchun kelganding, uni minib ham olibsan. Sening oʻrningda boʻlsam jimgina qochib chiqib ketardim". Gʻirot belida oʻtirgan Koʻroʻgʻlining javobi shunday boʻladi: „Agar otni sassiz-sadosiz olib ketsam, men ham Hamza boʻlib qolaman. Unda sen bilan mening oramda biror farq qolmaydi".
Koʻroʻgʻli yoniga yigʻilgan yigitlar ham mard va qoʻrqmasdirlar. Xalq ichidan chiqqan bu yigitlarni Chanlibelga zulmkor hukmdorlarga keskin nafrat, Koʻroʻgʻlining xalq dushmanlariga qarshi olib borgan kurashlariga ragʻbat jam qilgan. Koʻroʻgʻli har besh-oʻn kunda bir libosini oʻzgartirib, safarlarga chiqar va har gal Chanlibelga yangi yigit bilan qaytardi. Faqat Koʻroʻgʻli Chanlibelga olib kelgan yigitlarni avval sinovdan oʻtkazar, soʻngra oʻz guruhiga qabul qilardi. Koʻroʻgʻli sinovdan oʻtkazgan yigitlarga ishonar, hurmat qilar, shu bilan birga, ularga gʻamxoʻrlik qilardi.
Dostonda Chanlibelga yetti ming yetti yuz yetmish yetti yigit yigʻilgani aytiladi. Bu raqam xalqning yengilmasligini, uning kuchi tugamasligining ramzidir. Eposda ishlatilgan „dali" (telba) soʻzi „yigit", „epchil" degan maʼnoda kelgan. Sodda xalq ichidan chiqqan Temirchioʻgʻli, Balli Ahmad, Halaybuzan, Dali Hasan va boshqalari qiyin vaqtlarda Koʻroʻgʻliga haqiqiy tirgak boʻladilar. Yigitlar ichida eng yoshi Eyvazdir. Yoshi kichik boʻlishiga qaramay, jang maydonlarida shijoat koʻrsatgan bu yigitga Koʻroʻgʻlining maxsus ragʻbati bor va uni oʻgʻil qilib olgan. Umuman olganda, Koʻroʻgʻli bilan uning yigitlari orasida samimiy doʻstlik munosabatlari hukm suradi. Ular bir-birlariga chuqur hurmat bilan qaraydilar.
Dostondagi ayol obrazlari ham eposning qahramonlik ruhini toʻldiradi. Nigor, Marjon, Telli, Ruqiya, Mahbub boy hukmdor, poshsho qizlari boʻlsa ham aysh-ishratda oʻtgan hayotdan bezib, Chanlibelga qochib kelganlar. Bu yerdagi qiyin hayot ularni aslo qoʻrqitmas, aksincha ular Koʻroʻgʻliga va uning yigitlariga dastak boʻladilar. Bu jasur va yuragi keng ayollar turmush oʻrtoqlariga qimmatli maslahatlar berar, kerak boʻlganda jang maydonga chiqishdan ham toymaydilar.

"Koʻroʻgʻli"da  qahramonlik qoʻshiqlari
---------------------------------------

Xalqning qahramonlik tarixi solnomasi boʻlgan „Koʻroʻgʻli" dostoni yosh naslning vatanparvarlik tarbiyasida muhim rol oʻynaydi. Dostondan maʼlumki, Koʻroʻgʻlining bir qoʻlida qilich, bir qoʻlida soz boʻlgan. Jangga soz bilan kirib, jangdan keyin ham gʻalabasini sozni bagʻriga bosib tarannum etgan. „Koʻroʻgʻli" dostonidagi kuylar bugun ham katta-yu kichik tilida yoddir. Dohiy Uzeyir Hojibeyli „Koʻroʻgʻli" dostoni motivlari asosida „Koʻroʻgʻli" operasini yozishi, operaning uverturasi esa deyarli barcha davrlarda Ozarbayjonni tanitish gimni sifatida ishlatilishi ham tasodifiy emas.

Eposning yuzaga kelish omillardan ilk bora asosli shaklda soʻz ochgan turkman olimi B.A.Karriyev keltirgan dalillar bizda va boshda oʻlkalarda ilgari surilgan gʻoyalar oʻzagini tashkil etadi. Toʻgʻrirogʻi, E.Musheg, A. Tabriziy, Oʻ, Chalabiy, I.Shopen, A.Xodzko, S.S.Penn, I. Petrushevskiy va boshqalar Koʻroʻgʻli haqida aytganlariga uning tadqiqotida keng sharh berilgan, bu sababli ham tarixiy asarlarda keltirgan sitatalar keyinchalik darsliklardan oʻrin olgan.

Olim shunday toʻxtamga keladi: „Chindan ham XVII asrda katta shuhrat qozongan Koʻroʻgʻli nomli shaxs yashab oʻtgan. Ozarbayjon va turkman variantlarida koʻrsatilishicha, Koʻroʻgʻli tuk (aniqroq aytsak, teke) qabilasidan chiqqan turkman edi va uning otasi sulton Murodga xizmat qilgan".

Koʻroʻgʻli turk dunyosining umumiy qahramonidir
-----------------------------------------------

A.Tabrizlining „Tarixlar kitobi" asarida jaloliy dostonlardan 20 dan koʻp boshchining, shu jumladan, Koʻroʻgʻlining nomi alohida keltiriladi. Koʻroʻgʻlining janglaridagi mardlik va shijoati, kambagʻallarning doʻsti, zolimlarning dushmani boʻlishi uni xalq qahramoniga aylantirgan.

Turk xalqlarining katta qismi (turk, turkman, oʻzbek, qozoq, boshqird, tatar, qoraqalpoq, ozarbayjon va b.) ogʻzaki ijodida mavjud boʻlgan „Koʻroʻgʻli" dostoni Tunadan Bolqonlarga, Sibirdan Suriyagacha keng geografik arealda tarqalgan. Tarqalish miqyosiga, hajmiga va shuhratiga koʻra „Koʻroʻgʻli" yagona dostondirki, variant va versiyalarining soni besh yuzdan koʻp.

Turkiyada „Koʻroʻgʻli"ning ilk nashri 1887-yilda chop etildi. Oʻn besh sahifalik bu nashrdan keyin Koʻroʻgʻli davri va qahramon faoliyat koʻrsatgan tarixiy hodisalar bilan bogʻliq bir qancha tadqiqotlar olib borilgan. Bundan bir muddat avval esa „Koʻroʻgʻli" dostonining bir qismi arman alifbosi bilan Istanbulda chop etilgan. 1897-yilda Oshiq Jamoliydan yozib olingan „Hiziroʻgʻli Mustafobey", „Bolubey"nusxalari Tbilisida nashr etildi.

Ozarbayjonda „Koʻroʻgʻli" dostonining ilk nashri 1913-yilda Orujov aka-ukalari matbaasida Riza Zaki tomonidan chop etildi. Bu nashr bilan boʻlgan nashrning titul varagʻi forscha yozilgan. Dostonning 14 bobdan iborat toʻliqroq va qoʻshmalarga boy boshqa varianti 1941-yilda Hummat Alizoda tomonidan nashr qilingan.

„Koʻroʻgʻli" dostoni Oʻrta Osiyoda ham bir necha bor nashr qilingan. Oʻrta Osiyo versiyasi davriy boʻlgani sababli hali ham toʻliq shaklda chop etilmagan. Asosan, oʻzbek Koʻroʻgʻlisi bir necha naslning qahramonlik solnomasini jonlantirganligi sababli har davr mustaqil doston sifatida shakllangan. Soʻnggi paytlarda Ozarbayjonda „Koʻroʻgʻli" dostonining yangi qismlari yigʻilib nashr etildi. Bulardan „Qahramon Koʻroʻgʻlining devlar bilan uchrashuvi", „Koʻroʻgʻlining Tehron safari", „Misriy qilichning oʻgʻirlanishi", „Marjon xonimning Chanlibelga kelishi", „Zarnishon xonimning Chanlibelga kelishi", „Agʻcha qoʻzi" qismlarini koʻrsatish mumkin.

„Koʻroʻgʻli" dostonining qisqa nashr sanasi koʻrsatadiki, u XIX asr boshlaridan oxirgi davrlargacha juda mashhur boʻldi.

Xalq qahramoni Koʻroʻgʻlini soz-soʻz sanʼatkori nomi bilan tanitish anʼanasi oʻtgan asrning 30-yillarigacha davom etgan. Ozarbayjon FA Meʼmorlik va Arxeologiya Instituti arxividan topilgan 1938-yilga tegishli „Oshiq sheʼrlari" toʻplamida Koʻroʻgʻli nomli baxshiga atalgan qoʻshma va geraylilarga duch kelinadi. Toʻgʻri, yosh Ertugʻrul Jovidning (Husayn Jovidning oʻgʻli) izohi bilan chopga tayyorlangan bu toʻplam baʼzi sabablarga koʻra chop etilmadi. Bundan tashqari sheʼrlar eposning alohida qismlari bilan birlashadi. Aniqroq aytganda, mazmunida eposning hodisalari toʻliq aks ettiriladi.

Yana qarang
-----------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Vikiomborda ***Ko‘ro‘gli dostoni*** haqida turkum mavjud |

* Koroğlu (film, 1960)(ozar.)
* Koroğlu (film, 2003)(ozar.)
* Koroğlu (film, 1968)(ozar.)
* Koroğlu (opera)(ozar.)
* Herakl(ozar.)
* Çenbil(ozar.)
* Skiflər(ozar.)

Manbalar
--------

1. ↑  Koroğlu dastanı (Paris nüsxəsi). Bakı: „Şərq-Qərb", 2005.
2. ↑  Farid ALYeKPYeRLI, d. i. n. Legendi o Keroglu. Wayback Machine saytida arxivlandi (2013-01-16). „Zerkalo", 07.12.2012.
3. ↑  Sovet tarixi ensiklopediyası — Koroğlu
4. ↑  *Zaur Gasanov. Ot shamanisticheskoy mifologii do tyurkskogo eposa Kyorogli (i mifa o proisxojdenii skifov ot Gerakla).*, 2011-11-18da asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 2018-10-31
5. ↑  „Koroğlu" dastanının türkmən versiyası — „Göroğlu"
6. ↑  Şərq.- 2011.- 13-iyul.- S. 11.