Terminning shartli tasviri
**"Vertolyot puli"** (inglizcha: *Helicopter money*) — Milton Fridmanning fikrlash tajribasi, pul emissiyasining haqiqiy ta'siri yo'qligini ko'rsatish uchun mo'ljallangan. Fridman masalani vertolyotdan pulni sochish ko'rinishida soddalashtirilgan tarzda taqdim etdi. Agar odamlar qolgan pullarni yig'ish va sarflashni boshlasa, bu iqtisodiyotda real ishlab chiqarishning (YaIM) o'sishiga olib kelmaydi. Narxlarning ko'tarilishi (inflyatsiya) va nominal ishlab chiqarish shaklida faqat nominal ta'sir bo'ladi. Shunga o'xshash fikrlash tajribasi ilgari Devid Xem tomonidan ishlatilgan.

Keyinchalik Fridman obrazi qayta ko'rib chiqildi va "vertolyot pullari" atamasi fiskal siyosat bilan uyg'unlashgan pul-kredit siyosatining noan'anaviy vositalarini tavsiflash uchun ishlatila boshlandi. Vertolyot pullari noan'anaviy vosita sifatida haqiqiy ta'sir ko'rsatishi kerak edi.

Terminning tarixi
-----------------

### Fridmanning formulasi

Vertolyotdan pulni sochish bilan bog'liq fikrlash tajribasi 1969-yilda nashr etilgan *"Pulning optimal miqdori"* kitobida keltirilgan. Fridman quyidagi shartlar bajariladigan faraziy jamiyatni ko'rib chiqishni taklif qiladi.

1. O'zgarmagan imtiyozlarga ega doimiy aholi.
2. Doimiy texnologiya darajasi bilan doimiy miqdordagi resurslar.
3. Jamiyat turg'un emas, balki harakatsiz. Bir qator ko'rsatkichlarning berilgan darajasiga qaramay, tasodifiy zarbalar mumkin, dinamika va noaniqlik mavjud.
4. Bozorlar raqobatbardosh.
5. Kapital o'zgarmaydi: u o'zini yangilamaydi, eskirmaydi va parvarish qilishni talab qilmaydi.
6. Kapital jamiyat a'zolariga tegishli bo'lib, ular o'zlari boshqalarga berish imkoniyatisiz undan daromad oladilar.
7. Kredit yo'q.
8. Faqat bir-biriga yoki pulga tovar va xizmatlar almashinuvi mavjud.
9. Narxlar moslashuvchan va erkin o'zgarishi mumkin.
10. Barcha pullar fiat (qog'oz).
11. Har bir odamning cho'ntagida 1000 dollar bor.

Bunday noreal taxminlar pul o'sishining sof ta'sirini murakkab iqtisodiyotdagi boshqa mumkin bo'lgan sabab-oqibat munosabatlari bilan aralashtirmasdan ajratish uchun qilingan. Keyin iqtisodiyotga zarur bo'lgan pul miqdori pul miqdori nazariyasidan ayirboshlash tenglamasi bilan aniqlanadi. Bu miqdor yillik daromadning taxminan 10 foizini yoki aylanma tezligi 10 ga yaqin bo'lsa, haftalik daromadning 5,2 barobarini tashkil etadi.

Fridman quyidagi fikrlash tajribasini taklif qiladi:

> 
> 
> Faraz qilaylik, bir kun bu jamoa ustidan vertolyot uchib o'tib, 1000 AQSh dollari tushib ketdi, albatta, bu jamiyat a'zolari shoshilinch ravishda yig'ib olishadi. Faraz qilaylik, bu boshqa hech qachon takrorlanmaydigan noyob hodisa ekanligiga hamma ishonch hosil qiladi. Boshlash uchun, qo'shimcha ravishda faraz qilaylik, jamiyatning har bir a'zosi o'zida mavjud bo'lgan miqdorga teng pul yig'ishga muvaffaq bo'ladi, shunda har bir kishi naqd pulini ikki baravar oshiradi.
> 
> 

Ma'lum bo'lishicha, pul miqdori haftalik daromadning 10,4 barobariga teng. Agar odamlar ularni ushlab tursa, hech narsa bo'lmaydi. Vaholanki, ilgari odamlar kamroq mablagʻ sarflagan boʻlsa, shuncha mablagʻni tejash mumkin edi, lekin bunday boʻlmadi. Shuning uchun, ehtimol, jamiyatning har bir a'zosi qo'shimcha pul sarflashni afzal ko'radi. Biroq, agar kimdir kamroq sarflashga tayyor bo'lsa va o'zi uchun ko'proq tejashga tayyor bo'lsa, siz ko'proq pul sarflashingiz mumkin. Narxlar muqarrar ravishda ko'tariladi, chunki hamma sarflashni xohlaydi. Haqiqiy ishlab chiqarish o'zgarmaydi.

### Humning formulasi

Fridmandan oldin xuddi shunday tajribani Xyum o'zining "Qiziqish to'g'risida" inshosida taklif qilgan edi. Xyum pul miqdorining (oltin va kumush) ko'payishi foiz stavkasini pasaytirmasligini ko'rsatishga harakat qildi.

> 
> ...deylik, bir kechada Buyuk Britaniyaning har bir fuqarosining cho'ntagiga besh funt sterling mo''jizaviy tarzda tushib ketgan; bu hozirda shtatda muomalada bo'lgan pul miqdoridan ikki baravar ko'p bo'ladi. Ayni paytda, ertasi kuni ham, keyingi kunlarda ham qarz beruvchilar soni ko'paymaydi va foiz stavkasi o'zgarmaydi; agar davlat faqat yer egalari va dehqonlardan iborat boʻlsa, bu pullar, qanchalik koʻp boʻlmasin, hech qachon katta miqdorda yigʻilib boʻlmaydi va oʻzgarishning yagona ta’siri barcha tovarlar narxining oshishi boʻladi. Isrofgar yer egasi pulini qoʻlga kiritishi bilanoq sarflaydi, bechora dehqonning esa tirikchilik uchun zarur boʻlganidan ortiq narsaga ega boʻlishga na qobiliyati, na xohishi, na intilishi bo'lmaydi. Binobarin, kreditga muhtojlar soni avvalgidek qarz beruvchilar sonidan ko'p bo'lgani uchun foiz stavkasi hech bo'lmaganda pasaymaydi. Bu pasayish boshqa qonunga bo'ysunadi va sanoat va tejamkorlik, san'at va savdoning rivojlanishi bilan bog'liq.
> 
> 
> 

### Bernankening formulasi

2002-yilgi nutqida Ben Bernanke "vertolyot puli" iborasini Fed stavkasi nolga yaqin bo'lgan turg'unlik davridagi noan'anaviy pul-kredit siyosatini tasvirlash uchun ishlatgan. Variantlardan biri hukumatning davlat xarajatlarini to'g'ridan-to'g'ri chegirib tashlash yoki markaziy bank tomonidan davlat obligatsiyalarini ommaviy xarid qilish orqali moliyalashtirish orqali soliqlarni kamaytirishi mumkinligini ko'rsatishdir. Oxirgi holatda, "vertolyot puli" pulning odatiy emissiyasi emas edi. To'g'rirog'i, ular pul-kredit va fiskal siyosatning o'zaro ta'siri natijasidir.

An'anaviy bo'lmagan asboblar
----------------------------

Agar foiz stavkalari nolga yaqin yoki hatto salbiy bo'lsa va iqtisodiyot zaif bo'lib qolsa yoki retsessiyaga kirsa, miqdoriy yumshatishga alternativa sifatida vertolyot pullari taklif qilingan. Yakuniy foydalanuvchilar o'rtasida pul taqsimotiga jismoniy shaxslar bilan to'g'ridan-to'g'ri bepul hisob-kitoblar orqali ham, ular uchun soliqlarni kamaytirish orqali ham erishish mumkin. Maqsad - iste'mol talabini oshirish va iqtisodiy faollikni rag'batlantirishdir.

### Misollar

* Yaponiya 2016-yilda iqtisodiyotga 28 trillion dollar kiritdi. Iyena (274 mlrd. dollar) Yaponiya banki tomonidan taqdim etilgan. Ularning bir qismi kam ta’minlangan fuqarolarga ajratildi – 22 million kam ta’minlangan fuqarolarga 150 dollar miqdorida bir martalik toʻlov berildi.
* 2020-yil mart oyida AQShning COVID-19 pandemiyasini ragʻbatlantirish dasturi kattalar uchun 1200 AQSh dollari miqdorida toʻgʻridan-toʻgʻri toʻlovlarni va yalpi daromadi yiliga 75 000 dollardan oshmagan fuqarolar uchun har bir bola uchun qoʻshimcha 500 dollar toʻlashni ta’minladi.

Manbalar
--------

1. ↑  Friedman 2017. sfn error: no target: CITEREFFriedman2017 (help)
2. ↑  Bernanke 2002. sfn error: no target: CITEREFBernanke2002 (help)
3. ↑  „Вертолётные деньги". 21-sentabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 14-aprel 2020-yil.
4. 1 2  „Что такое вертолётные деньги". 21-iyun 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 14-aprel 2020-yil.
5. ↑  „White House, Senate reach historic $2 trillion stimulus deal amid growing coronavirus fears" (en).  CNN (26-mart 2020-yil). 10-avgust 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 14-aprel 2020-yil.
6. ↑  „Senate passes $2 trillion coronavirus stimulus package, sending it to the House" (en).  CNBC (25-mart 2020-yil). 19-avgust 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 14-aprel 2020-yil.
7. ↑  „Trump signs the $2 trillion coronavirus economic relief bill into law, which includes checks for Americans and business loans" (en).  Business Insider (27-mart 2020-yil). 30-mart 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 14-aprel 2020-yil.
8. ↑  „The global markets barely budge as helicopter-money measures achieve lift-off" (en). *Fortune*. 23-mart 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 14-aprel 2020-yil.

Adabiyotlar
-----------

* Friedman M.*. The Optimum Quantity of Money*. Routledge, 2017.
* Юм, Давид*. Опыты. О торговле, деньгах, проценте, налогах*. Либроком, 2015. ISBN 978-5-397-05039-5.
* *Bernanke B.* „Deflation: Making Sure "It" Doesn't Happen Here". *Federal Reserve*. Qaraldi: 2-may 2020-yil.

Havolalar
---------

* Vertolyot puli: nima uchun u ishlaydi - Har doim, Villem Buiter, 2014-yil (Inglizcha) )
* Odamlar vertolyot puli deganda nimani nazarda tutadi? Saymon Ren-Lyuis, 2012-yil (Inglizcha) )
* Zirp, Nirp, QE va vertolyot pullaridan yaxshiroq pul tizimiga, Tomas Mayer, 2016-yil (Inglizcha) )
* Fuqarolarning pul dividendlari - ECB asboblar to'plamini yangilash, Sten Jourdan va Erik Lonergan, 2016-yil (Inglizcha) )
* Vertolyot pullari: yetakchi iqtisodchilarning qarashlari. Iqtisodiy siyosat tadqiqot markazi, 2016-yil aprel (Inglizcha) )