**Bachadon** yoki **matka** (*bacha* — „bola" + -*don*; lotincha: *uterus*, grekcha: *ὑστέρα*) — ayollarda va urgʻochi sut emizuvchi hayvonlarda homila oʻsib rivojlanadigan ichki organ.

Insonlarda
----------

Ayol bachadonining homiladorlik paytida kattalashishi
Ayollarda bachadon siydik pufagi orqasida, toʻgʻri ichak oldida joylashgan boʻladi. Bola koʻrish yoshidagi ayolda bachadon oʻrtacha 7.5 sm uzun, 5 sm keng va 2.5 sm chuqur boʻladi. Sogʻlom bachadon toʻnkarilgan nok shaklida boʻladi, ichi boʻsh va atrofi qalin muskullar bilan oʻralgan boʻladi. Har biri tuxum bilan toʻldirilgan tuxumdonlarga tutashgan ikkita trubka matkaga yuqori ikki tomondan ulanib turadi.

Bachadonning *tanasi*, *tubi* va *boʻyni* boʻladi. Bachadon tanasi va tubi qovuq yuzasi bilan qovuq ustida oldinga bir oz bukilib joylashgan, orqa yuzasi toʻgʻri ichakka yuzma-yuz turadi. Bachadon boʻynining bir qismi qin ichiga kirgan boʻlib, shu yerda bachadon teshigi qinga ochiladi.

Bachadon devori *ichki* — shilliq qavat (endometriy), *oʻrta* — muskul qavat (miometriy) va *tashqi* — seroz qavat (qorin pardasi)dan iborat. Shilliq qavat bachadon naylari shilliq qavatining davomidir. Bachadon ichida shilliq qavat burmalari yoʻq, asosan mayda bezlar uchraydi. Shilliq qavat bachadon boʻynida qalinlashib, burmalari va shilliq bezlari boʻladi, u har oyda hayzga tayyorlanadi; bunda bachadonning yuza joylashgan shilliq qavati markaziy nerv sistemasi hamda gipofiz va tuxumdondan ajralgan gormonlar (follikulin, progesteron) taʼsirida qalinlashadi, har oyda bir marta koʻchib, qon bilan ajraladi.

Muskul qavat yaxshi rivojlangan, qon tomirlarga boy silliq muskul uch qavat boʻlib joylashgan. Seroz qavat bachadon oldi va orqa yuzalarini qoplab, ikki yonboshida keng boylam hosil qiladi; shu boylam oraligʻida biriktiruvchi toʻqima qatlami (parametriy) boʻladi.

Bachadon boʻshligʻi uchburchak shaklda boʻlib, uni katta-kichik bir necha boylam va chanoq tubining muskullari oʻz oʻrnida ushlab turadi. Bachadon boʻynining ichki yuzasi shilliq qavat burmalaridan iborat boʻlib, silindrsimon epiteliy bilan qoplangan; boʻyin devoridagi bezlar sekret chiqaradi; u ishqoriy reaksiyaga, bakteritsid xususiyatga ega. Uning bu xususiyati bachadonga infeksiya tushishiga yoʻl qoʻymaydi; bundan tashqari, spermatozoidning harakatchanligini oshirib, uning bachadonga kirishini taʼminlaydi.

Bachadon ancha harakatchan boʻlib, qovuq hamda toʻgʻri ichak toʻlganda, homiladorlikda va boshqa fiziologik holatlarda oʻz shaklini oson oʻzgartira oladi. Homiladorlikda muskul tolalarining yoʻgʻon tortishi va yangi tolalar paydo boʻlishi hisobiga bachadon kattalashadi. Homila tugʻilgach bachadon qisqaradi va yangi tolalar yoʻqolib ketadi.

Tugʻruqdan keyin tezda jismoniy ish qilganda chanoq tubining muskullari va boshqa boylamlari boʻshashib, bachadon tushishi mumkin.

Hayvonlarda
-----------

Urgʻochi hayvonlarda bachadon naylari kengaygan boʻlib, homilani saqlay oladi; shu sababli ular koʻp bolalaydilar. Ayrim chuvalchanglar, boʻgʻimoyoqlilar, molluskalar va boshqalarda bachadonga oʻxshash tuzilmalar bor, shuningdek suvda va quruqda yashovchilar, baʼzi sudralib yuruvchilar va barcha sut emizuvchilarda bachadon oʻziga xos tuzilishga ega. Bachadonda tuxum yoki pusht rivojlanadi. Tuxum qoʻyadigan hayvonlarning yetilgan tuxum hujayrasi bachadonda vaqtincha joylashadi.

Manbalar
--------

1. ↑  „What Is Considered a Small Uterus?". *WiseGEEK*. Qaraldi: 21-yanvar 2013-yil.
2. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
3. ↑  "Bachadon" *OʻzME*. B-harfi[*sayt ishlamaydi*] Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Adabiyotlar
-----------

* Ahmedov N. K. Shomirzayev N. H. „Normal va topografik anatomiya", T. 1991


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * k
* m
* t

Anatomiya |
| --- |
|  |
| Tayanch-harakat tizimi | 

|  |  |
| --- | --- |
| Suyaklar sistemasi | 
* + Umurtqalar
	+ Qovurgʻalar
	+ Oʻmrov suyagi
	+ Toʻsh suyagi
	+ Qoʻl suyaklari
	+ Oyoq suyaklari
	+ Yelka kamari suyaklari
	+ Kurak suyagi
	+ Oyoq suyaklari
	+ Oyoq kamari suyaklari
	+ Chanoq suyagi
	+ Kalla skleti
 |
|  |
| Boʻgʻimlar | 
* Kalla suyagi boʻgʻimlari
* Umurtqa pogʻanasi boʻgʻimlari
* Koʻkrak qafasi boʻgʻimlari
* Qoʻl suyagi boʻgʻimlari
* Yelka boʻgʻimi
* Tursak boʻgʻimi
* Bilak boʻgʻimi
* Qoʻl panjasi boʻgʻimi
* Oyoq suyaklari boʻgʻimi
* Chanoq kamari boʻgʻimlari
* Tirsak boʻgʻimi
* Chanoq-son boʻgʻimi
* Tizza boʻgʻimi
* Boldir suyagi boʻgʻimlari
* Oyoq panjasi boʻgʻimi
 |
|  |
| Muskullar sistemasi | 
* Bosh mushaklari
* Boʻyin mushaklari
* Tananing orqa tomonidagi mushaklari
* Koʻkrak mushaklari
* Diafragma
* Qorin mushaklari
* Chov kanali
* Qoʻl mushaklari
* Yelka kamari mushaklari
* Qoʻlning erkin harakatchan qismi mushaklar
* Chanoq mushaklari
* Son mushaklari
* Boldir mushaklari
* Oyoq panjasi mushaklari
 |

 |
|  |
| Yurak qon-tomir tizimi | 

|  |  |
| --- | --- |
| Qon aylanish sistemasi | 
* Yurak
	+ Arteriya
	+ Vena
	+ Limfa
* Kapilyarlar
 |
|  |
| Qon yaratish tizimi | 
* + Ilik
	+ Timus
	+ Taloq
	+ Limfa tugunlari
 |

 |
|  |
| Nerv sistemasi | 
* + Bosh miya
	+ Orqa miya
	+ Nerv tolalari
* Sensor tizimi
	+ Quloq
	+ Koʻz
* Somatik nerv tizimi
* Vegetativ nerv tizimi
 |
|  |
| Teri va uning hosilalari | 
* Teri
* Teri osti yogʻ toʻqimasi
* Soch
* Tirnoq
* Tuklar
 |
|  |
| Gemapoetik tizim va Immun tizimi | 
* Markaziy aʼzolari
	+ Ayrisimon bez
* Periferik aʼzolari
	+ Taloq
 |
|  |
| Nafas olish tizimi | 
* Yuqori nafas olish yoʻllari
	+ Burun
	+ Hiqildoq
	+ Kekirtak
* Pastki nafas olish yoʻllari
	+ Bronxlar
	+ O'pka
 |
|  |
| Ovqat hazm qilish tizimi | 
* Ogʻiz boʻshligʻi
	+ Soʻlak bezlari
	+ Til
	+ Lablar
	+ Tishlar
	+ Tanglay
	+ Halqum
	+ Qiziloʻngach
	+ Oshqozon
	+ Ingichka ichak
	+ Appendiks
	+ Yoʻgʻon ichak
	+ Toʻgʻri ichak
	+ Jigar
	+ Oʻt pufagi
	+ Oshqozon osti bezi
 |
|  |
| Ayiruv tizimi | 
* Buyraklar
* Siydik nayi
* Siydik pufagi
* Uretra
 |
|  |
| Tanosil tizimi | 
* Erkak jinsiy tizimi
	+ Moyak
	+ Moyak ortigʻi
	+ Urugʻ olib keluvchi nay
	+ Prostata
	+ Bulbouretral bezlar
	+ Urugʻ tizimchasi
	+ Penis
* Ayol jinsiy tizimi
	+ Bachadon
	+ Qin
	+ Jinsiy lablar
	+ Tuxumdon
	+ Plasenta
 |
|  |
| Endokrin tizimi | 
* Gipofiz
* Epifiz
* Qalqonsimon bez
* Qalqon orqa bezlari
* Buyrak usti bezi
* Me'da osti bezi
* Jinsiy bezlar
 |

 |

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Tashqi havolalar Buni Vikimaʼlumotlarda tahrirlash | 
* BNE: XX529856
* BnF: cb119769812 (maʼlumot)
* GND: 4019493-0
* LCCN: sh85141607
* NDL: 00570983
* NKC: ph254769
* TA98: A09.1.03.001

 |