**Gulsum Jafarovna Asfendiarova** (12.11.1880, Toshkent— 1937-yil noyabr, Toshkent) — birinchi oliy maʼlumotli qozoq ayol shifokori, Turkiston oʻlkasida sogʻliqni saqlash tizimi tashkilotchisi, tibbiyot oʻqituvchisi.

Biografiya
----------

Turkiston general-gubernatorligida harbiy tarjimon boʻlib ishlagan Seyitjafar Asfendiyarov (Kichik Oʻrdada hukmronlik qilgan Oyshuakxonning nevarasi) va Gulyandamning (q. Qosimov) uchinchi qizi 1916-yilda general-mayor unvoni bilan nafaqaga chiqdi. Gulsum ham aka-ukalari kabi boshlangʻich taʼlimni uyda olgan.1890-yilda oʻn yoshida Toshkent ayollar gimnaziyasiga oʻqishga kiradi va uni 1899-yilda muvaffaqiyatli tugatadi.

1897-yilda Sankt-Peterburgda ayollar tibbiyot instituti ochildi, bu yerda Yevropada birinchi boʻlib ayollar oliy tibbiy maʼlumot olishlari mumkin edi. Turkiston oʻlkasining ayrim amaldorlari bu yerda oʻz qizlarini aniqlashga shoshilishdi. Biroq, poytaxtning uzoqligi tufayli oʻqitish ancha qimmatga tushdi va hamma ham bunga qodir emas edi.

1902-yilda institutning ikki nafar professional doktori-bitiruvchilari birdaniga Turkistonga qaytib kelganlarida, general-gubernator huzuridagi kengash tomonidan Turkiston viloyatidan bu institutga oʻqishga kirgan qizlarga 10 ta stipendiya tayinlangan. Oʻsha yili Rossiya amaldorlarining qizlari bilan bir qatorda ikki *qozoq qizi*-Zeynab Abdurahmonova va Gulsum Asfendiarova ham stipendiya olishga muvaffaq boʻldi. 1908-yilda institutni tugatib, vataniga ishga qaytgandan soʻng, ular yangi tashkil etilgan viloyatning tub aholisi orasidan birinchi ayol shifokor boʻldilar.

Zeynab Abdurahmonova bir necha yil ishlab, turmushga chiqdi va ketdi. Aksincha, G.Asfendiarovaning taqdiri va faoliyati, Turkiston bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, unga anʼanaviy ravishda „birinchi" unvoni berilgan.

> Institutni tugatgandan soʻng, Asfendiarova imperator Nikolay II ga ariza bilan murojaat qildi:
> 
> 
> 
>   
> 
> 
> 
> Sirdaryo viloyati Chimkent tumani Tamerlanovka qishlogʻida Turkiston harbiy okrugida janob hazratlari uchastka shifokori boʻlib xizmatga kirishish istagini bildirgan holda kamtarlik bilan soʻrayman: Mening ushbu iltimosimni qabul qilishni buyurmoq uchun va menga yuqorida tilga olinganlarni Turkiston harbiy okrugida xizmat qilishga tayinlang
> 
> 
> 
> — 1908-yil 16-may
> 
> 

Murojaat, ehtimol, Chimkentda otasini koʻrish imkoniyati bilan bogʻliq edi. Oradan bir oy oʻtmay (5-iyun) ruxsat berildi va u soʻralgan lavozimga rasman qabul qilindi.

Ehtimol, Tamerlanovkadagi sanitariya posti sakkiz mingga yaqin aholisi boʻlgan 24 km² maydonga xizmat qilgan. Ish haqiga qoʻshimcha ravishda, tuman shifokori „oshxona", „tarjimon", „sayohat" va „boshqa xarajatlar" uchun kompensatsiya oldi-yiliga jami 2680 rubl; Har yili 10 kunlik taʼtil, har toʻrt yilda bir marta-toʻrt oylik taʼtil va „xizmat stajiga" ish haqini taxminan 10 % ga oshirish kerak edi.

1910-yilda Asfendiarova Namangan tumanining Pop qishloq vrachlik punktiga ishga oʻtadi, u yerda mehnat sharoiti biroz yengillashadi.

1912-yil arafasida otasi Gulsumga xivalik vazirning qurilayotgan Xiva shahar kasalxonasida ishga kirishish taklifini yetkazadi. Gulsum maoshi va pensiya kafolati Rossiya tibbiyot xizmatidagidan kam boʻlmasligi sharti bilan rozi boʻldi. 1913-yilda Xivada bosh vrach yordamchisi-akusherlik vazifasini bajaradi. Bu yerda, ushbu Osiyo mintaqasi tarixida birinchi marta u Kesariya operatsiyasini amalga oshirdi. Bir oy ichida kichik Xiva shahar kasalxonasi 3-4 ming kishini qabul qildi.

1914-yilda notinch davrlar boshlanishi bilan G.Asfendiarova Toshkentga qaytib keldi. Bu yerda otasi koʻmagida 30 oʻrinli xususiy tugʻruqxona ochdi. Asta-sekin ijtimoiy faol ota, katta ehtimol bilan Turkistondagi vatanparvarlik va ijtimoiy „harakatlar" tarafdori boʻlib, uni oʻz faoliyati bilan tanishtirdi. Fevral va oktabr inqiloblari davrida shahar tugʻruqxonalaridan birining boshligʻi lavozimi, shubhasiz, G.D.Asfendiarovaning shaxsiy mavqei va obroʻsi 1918-yilda uni 1918-yilda delegat sifatida koʻrsatishga asos boʻldi. Qozonda boʻlib oʻtgan *Butunrossiya musulmon ayollar kongressida* u *tashkiliy byuro* aʼzosi etib saylandi.

Toshkentga qaytib,G.Asfendiarova shahar tugʻruqxonasi direktori boʻlib qolmoqda;oʻsha paytdagi pan-turkiy poytaxtning siyosiy hayotida faol ishtirok etadi; Uning ukasi, ayni paytda shifokor, Qozogʻiston ASSRning boʻlajak sogʻliqni saqlash vaziri Sanjar Asfendiyarovga och va boshpanasizlarga yordam koʻrsatishni tashkil etishda yordam beradi.

1920-yilda TASSR Sogʻliqni saqlash xalq komissari boshchiligidagi *Musulmonlar byurosi* nomidan va koʻmagi bilan T.Risqulov, G.Asfandiarova „Ayollar akusherlik kurslari" ni tashkil qiladi, u erda „Homilador ayollar fiziologiyasi" fanini shaxsan olib boradi. Keyinchalik kurslar nomidagi Toshkent tibbiyot kollejiga qayta tayinlandi. Y.Oxunboboeva Biroq Gulsum oʻlimigacha u yerda dars berishni davom ettirdi.

1922-yildan G.Asfendiarova oʻqituvchilik bilan bolalar shahar kasalxonasida ish olib boradi, bu yerda A.Doʻsjonova uning yordamchisi boʻldi, Toshkentda shifokor sifatida ochilgan Sharqiy Osiyo universitetining birinchi bitiruvchisi (1922-yil kuzi). Asfindiarova Dosjanovani Qozondagi Rossiya musulmon ayollari tashkiloti byurosidagi ishidan bilar edi. —Sharq ayollarining kasb-hunar sohasida teng huquqlilik uchun kurash estafetasi mana shunday davom etdi.

1920-yillarda G.J.Asfendiarova bir necha bor shahar Kengashi deputatligiga saylangan, ijtimoiy sohani takomillashtirish, onalik va bolalikni muhofaza qilish borasida matbuotda maʼruza qilgan.

G.J.Asfendiarovaning keyingi taqdiri kam maʼlum.Oʻttizinchi yillardagi qatagʻon yillarida Gulsumning akasi Sanjar otib ketilgan, xotini va qizi hibsga olinib, Sibirga surgun qilingan. Chor general-mayorining qizi, „xalq dushmani"ning opasi Gulsumning hayoti tarozida osilib turardi. Ayrim maʼlumotlarga koʻra, „ishonchsiz"ning achchiq qismatidan qutulib qolgan G.Asfendiarova terrordan omon qolgan va 1941-yilda Toshkentda tabiiy oʻlim bilan vafot etgan. Uning dafn qilingan joyi nomaʼlum.

Adabiyotlar
-----------

* *Junisboev A.* „Sanjar Asfendiarov: Omiri men qizmeti" (1889-1938 l.). T. I (1889-1918 lj.). — Olmaota: „Yeltanim baspasi", 2014. — B. 45.
* Ummi-Gulsum Asfendarovaning shaxsiy fayli (Sankt-Peterburg markaziy davlat tarix arxivida joylashgan).
* Mahalliy shifokor Ummi-Gulsum Asfendiarovaning ish tajribasi. 1908-yil 22-avgust // TsGA RUz. F. I-17. op. 1. d.34836. l. 79;
* Ummi-Gulsum Asfendiyarova — birinchi qozoq shifokori // Medicare. — Olmaota, 2002-yil, iyun. — S. 58-59.
* Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy davlat arxivi (OʻzR TSGA). — [www.kungrad.com›history/doc/gulsum/ F. I-125, op. 1, d. 2, ll. 11-12].
* Amudaryo boʻlimi boshligʻiga 1914-yil 22-fevraldagi maktub // OʻzR MK. F. I-2, op. 1, d.309, l. oʻn besh.
* Musulmon ayollar harakatidagi shaxslar 1917-yil
* *Aljanov A.* „Algashki qarligashtar". — Olmaota: "Aris ", 2007. — 106 b.
* *Ismoilov A.* „Sanjar Asfendiyarovlar oilasi tarixidan". — „Qozogʻiston muragʻatlari". — Ostona. — 2008. — No 1. — B. 105.
* *Kenjeaxmetov S.* „Qozoqning tungish dariger qizlari". — Densaulik. — Olmaota, 1996. — No 3. — B. 7.
* *Maxmudov M.* „Xorazmdagi birinchi kasalxona". — „Sovet sogʻliqni saqlash" — Moskva, 1984. — No 1. — S. 67-69.
* *Maxmudov M.* „Inqilobdan oldingi Turkistonda birinchi ayol shifokorlar". — „Sovet sogʻliqni saqlash" — Moskva, 1988. — No 8. — S. 68-70.
* *Eljanov A. G. Chokin A. R. Dosxanov A. X.* „Birinchi qozoq shifokorlari" (qozoq tilida). — Olma-Ota: "Qozogʻiston ", 1984. — 60 b.

Manbalar
--------

1. 1 2 3 4 5  *Мадирим Махмудов.* „Гульсум Асфендиарова — первая врач-казашка". *Библиотека Хуршида Даврона* (18-sentyabr 2015-yil). 28-oktyabr 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 28-oktyabr 2017-yil.
2. ↑  V istochnike (Wayback Machine saytida 2017-03-15 sanasida arxivlangan) ukazivayutsya neveroyatnie 24 000 m² i 84 000 chelovek (Ummi-Gulsum Asfendiyarova — pervaya vrach-kazashka // „Mediker". — Almati, 2002, iyun. — S. 58-59)