**Guruhli fikrlash** (inglizcha: *groupthink*) — bu bir guruh odamlarda yuzaga keladigan psixologik hodisa boʻlib, unda muvofiqlik yoki ijtimoiy uygʻunlikka intilish notoʻgʻri yoki mantiqsiz qaror qabul qilishga olib keladi. Guruh aʼzolari muqobil nuqtai nazarlarni etarlicha tanqidiy baholamasdan, turli xil fikrlarni faol ravishda bostirmasdan va tashqi taʼsirlardan oʻzlarini ajratib turmasdan, nizolarni minimallashtirishga va yagona yechimga erishishga harakat qilishadi.

Bunday vaziyatda guruh aʼzolari oʻrtasidagi yakdillik mantiq va oqilona fikrlashga ergashishdan koʻra koʻproq qadriyatga ega boʻladi. Shu bilan birga, konformizm darajasi sezilarli darajada oshadi, guruh faoliyati uchun zarur boʻlgan maʼlumotlar noxolis talqin qilinadi, asossiz optimizm va guruhning cheksiz imkoniyatlariga ishonish rivojlanadi. Qabul qilingan chiziqqa mos kelmaydigan maʼlumotlar guruh aʼzolari tomonidan eʼtiborga olinmaydi yoki sezilarli darajada buziladi. Natijada bir ovozdan qaror qabul qilish taassurotlari paydo boʻladi. Groupthink keng qamrovli ijtimoiy va siyosiy oqibatlarga olib kelishi mumkin: tarixda bunday qarorlar natijasida fojiali xatolarga yoʻl qoʻyilgan koʻplab misollar mavjud.

Guruhli fikrlash fenomenini siyosiy va harbiy qarorlar qabul qilgan guruhlarni oʻrganishda Irving Janis kashf etgan. Jenis, vaqt oʻtishi bilan statsionar guruhlar shu qadar professional boʻlmagan qarorlar qabul qila boshlaganini aniqladiki, hatto mutaxassis boʻlmagan kishi ham bunday xatolarga yoʻl qoʻymaydi. 1972-yilda uning *"Victims of Groupthink"* (Guruhli fikrlash qurbonlari) kitobi va 1982-yilda *"Groupthink: Siyosiy qarorlar va fiaskolarning psixologik tadqiqotlari"* nomli yangi nashri nashr etilganidan beri guruh fikrlash tushunchasi koʻplab notoʻgʻri tarixiy qarorlarni tushuntirish uchun faol foydalanilmoqda. Ular orasida 1941-yilda fashistlar Germaniyasining Sovet Ittifoqiga bostirib kirish haqidagi qarori; AQSH prezidenti G.Trumenning Koreyada harbiy mojaro boshlash haqidagi qarori; AQSH Prezidenti L.Jonsonning Vetnamda jangovar harakatlar boshlash haqidagi qarori, Uotergeyt mojarosi, AQSH prezidenti Jon Kennedining Playa Gironga aralashish qarori. 1975-yilda, Irving Janisning birinchi asari nashr etilganidan 3 yil oʻtgach, bu atama haqidagi maqola Websterning Entsiklopedik lugʻatiga ikki tomonlama fikrlash kabi maʼno bilan kiritilgan: "guruh qadriyatlari va axloqiga muvofiqlik ".

Guruh fikrlash hodisasi buzgʻunchi boʻlmagan guruhlarga ham, buzgʻunchi kultlarga ham xosdir. Biroq, buzgʻunchi kultlarda eng shafqatsiz va mantiqsiz qarorlar qabul qilinadi: masalan, Aum Shinrikyo guruhi aʼzolari tomonidan Tokio metrosida odamlarning zaharlanishi, oʻlimga chaqirish va "Oq birodarlik "tomonidan „dunyoning oxiri" eʼlon qilinishi.. Buzgʻunchi boʻlmagan guruhlarda, keyinchalik maʼlum sharoitlarda guruhcha fikrlashning oqibatlarini minimallashtirish mumkin, bu halokatli kultlarda boʻlmaydi.

Alomatlar
---------

Irving Janis guruh fikrlashini koʻrsatadigan 8 ta simptomni aniqladi:

**I tur: Guruhning obroʻsini va uning axloqiy darajasini oshirib yuborish**

1. Asossiz optimizmni keltirib chiqaradigan va yuqori darajadagi xavfni qabul qilishga undaydigan xatosizlik illyuziyasi

2. Guruhning yuqori axloqiy darajasiga shubhasiz ishonch va natijada guruh aʼzolari tomonidan oʻz harakatlarining oqibatlariga eʼtibor bermaslik.

**II tur: tashqi muhitdan yopiqlik**

3. Guruh tomonidan chiqarilgan xulosalarga shubha tugʻdirishi mumkin boʻlgan tashqi signallarga eʼtibor bermaslik

4. Guruh raqiblarini zaif, notoʻgʻri, gʻazablangan va ahmoq deb salbiy stereotiplash

**III-toifa: bir ovozdan birlikka intilish**

5. Guruhning har bir aʼzosining oʻz gʻoyalarini oʻz-oʻzini senzura qilishi, bu guruhning umumiy fikriga zid boʻlishi mumkin.

6. Birlik illyuziyasi, sukunat kelishuv belgisi sifatida qabul qilinadi

7. Guruhning toʻgʻridan-toʻgʻri bosimi, uning qarorlarini shubha ostiga qoʻygan guruhning har qanday aʼzosini xiyonatda ayblash

8. „Fikr nazoratchilari" — bu guruhning umumiy fikriga zid boʻlgan maʼlumotlardan guruhni himoya qiladigan oʻz-oʻzidan tayinlangan guruh aʼzolari.

Yengish
-------

Janis guruh fikrini yengish uchun 8 ta amaliy tavsiyalarni ishlab chiqdi:

1. Rahbar guruhning har bir aʼzosiga „tanqidiy baholovchi" vazifasini topshirishi kerak. Bu har bir aʼzoga eʼtiroz va shubhalarni erkin bildirish imkonini beradi.
2. Guruhga topshiriq berish jarayonida rahbar shaxsiy fikr bildirmasligi kerak.
3. Natijaga ortiqcha taʼsir koʻrsatmaslik uchun rahbar guruh yigʻilishlarida qatnashmasligi kerak.
4. Tashkilotlar bir masala ustida ishlash uchun bir nechta mustaqil guruhlarni yaratishi kerak.
5. Barcha muqobil variantlarni batafsil oʻrganish kerak.
6. Guruhning har bir aʼzosi guruh gʻoyalarini guruhdan tashqaridagi nufuzli shaxslar bilan muhokama qilishi kerak.
7. Guruh oʻz yigʻilishlariga tashqi ekspertlarni taklif qilishi kerak. Guruh aʼzolariga mavjud muammolarni tashqi ekspertlar bilan muhokama qilish imkoniyati berilishi kerak.
8. Guruhning kamida bitta aʼzosi "shaytonning himoyachisi "deb belgilanishi kerak. Bu rol har bir keyingi yigʻilishda guruhning yangi aʼzosiga oʻtkazilishi kerak.

Karib dengizi inqirozi davrida Prezident Jon Kennedi „guruhli fikrlash" taʼsirini minimallashtirish uchun yuqoridagi bir qancha vositalardan foydalangan. Xususan, erkin fikr almashish uchun yig‘ilishlarga tashqi ekspertlar taklif qilinib, guruhning barcha aʼzolari o‘zlarini qiziqtirgan savollarni berishlari mumkin edi. Guruh aʼzolariga rejalashtirilgan qarorlarni quyi boʻlinmalarning nufuzli xodimlari bilan muhokama qilish taklif qilindi. Guruh muvofiqligini kamaytirish uchun guruh bir nechta kichik guruhlarga boʻlingan. Kennedi oʻz fikriga bosim oʻtkazmaslik uchun ataylab yigʻilishlarda qatnashmadi. Bunday tashkilot tufayli Sovet Ittifoqi bilan keng koʻlamli harbiy qarama-qarshilikdan qochish mumkin edi.

Yana qarang
-----------

* Guruhni mustahkamlash
* Abilin paradoksi
* Muvofiqlik

Manbalar
--------

1. ↑  *Korduell M.* Gruppovoe mishlenie Wayback Machine saytida arxivlandi (2016-03-04). // Psixologiya ot A do Ya: Slovar-spravochnik, 2000 g.
2. ↑  Turner M. E. Pratkanis A. R. (1998). *Twenty-five years of groupthink theory and research: lessons from the evaluation of a theory*. **73** (Organizational Behavior and Human Decision Processes nashri). pp. 105–115. doi:10.1006/obhd.1998.2756. . :106
3. ↑  *Tselikova V. V.* Gruppovoe mishlenie kak mexanizm vliyaniya na lichnost v destruktivnom kulte Wayback Machine saytida arxivlandi (2017-10-13). // Jurnal prakticheskogo psixologa.— M.: Folium, 1997.— № 1.— S. 98-101. (kopiya Wayback Machine saytida arxivlandi (2022-12-05).)