Woman selling textiles at an outdoor market Guilindagi chjuang ayoli
**Xitoyda gender tengsizlik**

2019-yilda Xitoy Birlashgan Millatlar Tashkiloti Taraqqiyot Dasturining Gender tengsizlik indeksi (Gender Inequality Index) (GII) boʻyicha 189 davlat orasida 39-oʻrinni egalladi. GII komponentlari orasida, Xitoyda onalar o'limi koeffitsienti 100 000 tug'ilish foizidan 32 foizini tashkil etadi. Ta'lim sohasida 25 va undan katta yoshdagi ayollarning 58,7 foizi o'rta ma'lumotga ega bo'lsa, erkaklar uchun bu statistik ko'rsatkich 71,9 foizni tashkil etdi. Ayollarning ish kuchida ishtirok etish darajasi 63,9 foizni (78,3 foiz erkaklarga nisbatan) tashkil etdi va Butunxitoy xalq vakillari kongressidagi o'rinlarning 23,6 foizini ayollar egallagan. 2019-yilda Xitoy, yil davomida so'rovlar o'tkazilishi natijasida 162 nafar mamlakat ichida 39-o‘rinni egalladi.

1949-yil inqilobidan oldin
--------------------------

1949-yilgi Maoist inqilobidan oldin, ayollar odatda xotinlar, kanizaklar yoki fohishalarning an'anaviy gender chegaralari bilan cheklangan edi. Ayollarning zulmi qisman Konfutsiyning jamiyatdagi gender rollari haqidagi e'tiqodlaridan (masalan, bolalarga taqvodorlik) ta'sir ko'rsatuvchi g'oyalardan kelib chiqqan. Xotinlar erlariga itoat etishlari kerak deb hisoblashgan. Kanizaklar turmush qurgan ayollarga qaraganda kamroq tanlovga ega edilar va erkaklar jinsiy aloqa qilish yoki farzand ko'rish uchun kanizak sifatida ushlab turilgan. Fohishalik ko'pincha ayollarning ota-onalari tomonidan fohishaxonaga sotilishi natijasida yuzaga kelgan. Qing sulolasi davrida huquqiylik, fohishalikni tartibga soluvchi qonunlar kam bo'lganligi sababli; fohishalar qullarga oʻxshatilgan va qonuniy huquqlardan mahrum etilgan.

Nikoh qurish erkin hisoblangan va xotinlar, kanizaklar va qullarni o'z ichiga olgan. Erkaklar ushbu uchta "kengaytirilgan oila" toifalarining har qanday ayollardan jinsiy aloqa qilishlari mumkin edi. Ayollarga oilali qullar bilan jinsiy aloqa qilish taqiqlangan, bu jinoyat boshini kesish bilan jazolangan. Erkaklar ko'pincha ko'pxotinli bo'lgan (bitta xotin va cheksiz miqdordagi kanizaklarga ruxsat berilgan), lekin ayollarga faqat bitta er ruxsat berilgan. Uydagi erkaklar va ayollar o'rtasidagi bu munosabatlar erkaklarning oiladagi hokimiyatini va ayollarga nisbatan ko'proq erkinligini ko'rsatdi. Masalan, ayollar, odatda, nikohdan tashqari munosabatlar tufayli ijtimoiy mavqeini yo'qotadilar. Biroq, Qing qonunlari nikohdan oldingi jinsiy aloqa uchun ikkala tomonni teng darajada jazoladi.

### Oyoqni bog'lash (urf-odat sifatida)

Qayd qilingan repressiv (odamlar nima qilayotganini nazorat qilish, ayniqsa kuch ishlatishda foydalaniladi) amaliyot oyoq bog'lash edi. Oyoqni bog'lash odati Song sulolasi davrida paydo bo'lgan va 11-asrda jamiyatning eng boy a'zolari tomonidan qo'llanilgan. Vaqt o'tishi bilan bu odat kengayib, dehqonlarga yoyildi. Oyoqni bog'lash yuqori va quyi sinflarni farqlash uchun mo'ljallangan edi; u jozibali hisoblangan, oyoqlari bog'langan ayollar "oltin lotuslar" deb nomlanganlar.

Uch yoshdan boshlab qizlarning oyoqlari o'sishini cheklash bo'yicha to'siq qo'yilgan. Oyoqning bog'lanishi oqibatida ayollarning oyoq yoyi shu qadar burchakka aylanganki, ayol doimiy og'riqni boshdan kechirgan va ularning yurish qobiliyatini cheklangan edi. Bir necha jihatlarni hisobga olib, erkaklarga bo'ysunadigan ayollarning oyog'ini bog'langan. Bu nikoh huquqining muhim tarkibiy qismi hisoblangan, chunki ayollar ko'pincha yaxshi turmush o'rtog'ini topish imkoniyatini oshirish uchun oyoqlarini bog'lab yurishgan. Erkaklar ayollarni qaram bo'lishga majbur qilish uchun oyoqlarini bog'lashdan foydalanganlar; yurish bilan bog'liq og'riqlar tufayli ayollar uy ishlari bilan cheklangan. Oyoqlari bog'langan ayollar oddiy ishlarni bajarishda (masalan, biror kishining yordamisiz stuldan turish) ancha qiyin bo'lgan va oddiy oyoqli ayollarga qaraganda kamroq harakatlanish imkoniyatlarga ega bo'lgan. Oyoqlarni bog'lash ayollarning jinsiy ob'ektivligini rag'batlantirdi, chunki u erkaklarning shahvoniy istaklari va fantaziyalarini qo'zg'atgan. Bu ayollar erkaklarning xohish-istaklarini qondirish uchun faqat jinsiy aloqada bo'lgan, harakatsiz rollarda foydali bo'lgan mafkurani kuchaytirgan.

Oyoq bog'lash Xitoy madaniyatining shu qadar mustahkam qismi bo'lganki, Imperator K'ang Hsi 1650-yildagi urf-odatdan voz kecha olmadi Ayollarning oyoqlarini bog'lashga bo'lgan ommaviy qarshilik 19-asr oxirida boshlangan va amaliyot 1912-yilda qonundan tashqari deb e'lon qilinmaguncha mashhurlikka erishgan 1997-yilda Pekinlik 80 yoshdan oshgan ayollarning 38 foizi va 70-79 yoshdagi ayollarning 18 foizi oyoqlarini bog'lash natijasida deformatsiya (biror narsaning odatiy va haqiqiy shaklini buzish)ga uchragan.

### Ayollar ta'limi

Ayollarning ta'lim olishdan maqsadi ularning bo'ysunuvchi mavqeini mustahkamlash va erkaklar tomonidan qo'yilgan qoidalarga bo'ysunishlarini ta'minlash bo'lgan. Ayollarga ularning huquqlari va xatti-harakatlarini cheklaydigan ijtimoiy normalar o'rgatilgan. Faqat o'rta sinf va badavlat ayollar ta'lim olishlari oilaning ustunligini ko'rsatgan. Ayollar uyda ijtimoiy me'yorlarga rioya qilgan o'qituvchilar tomonidan ta'lim oldilar. Sharqiy Xan sulolasida ayollar ta'limi uchun to'rtta kitob ishlatilgan: Ban Chjaoning *"Nü sishu"* (jumladan, *Nüjie* ), Song Ruoxinning *"Nü lunyu* ", imperator Renxiaoning *"Nüxun* "va Lyu xonimning *"Nüfan jielu* ". Bu kitoblar ayollarga zarar etkazuvchi va ularning kundalik faoliyatini cheklovchi me'yorlarni kuchaytirdi. Ko'p ayollar tomonidan qabul qilingan uchta itoatkorlik va to'rtta fazilat *Nüjie* tarkibiga kiradi. "Uylanishdan oldin otaga itoat qilish", "nikohda erga itoat qilish" va "bevalik davrida o‘g‘illarga itoat qilish" uchta itoatkorlikdan iborat bo‘lib, bu ayollarning butun umri davomida erkaklarga bo‘ysunishini ko‘rsatgan. To'rtta fazilat "ayol fazilati", "ayol so'zi", "ayol qiyofasi" va "ayol ishi" bo'lib, erkaklar va jamiyat ehtiyojlarini qondirish uchun yaratilgan. Ayollarning istaklari va ehtiyojlari ahamiyatsiz bo'lib qoldi va ta'lim erkaklar tomonidan ayollar ustidan nazoratni ushlab turish vositasiga aylandi.

Ayolning shaxsiyati ham bu ta'lim bilan cheklangan. Ayollarni zaif va bo'ysunishga o'rgatishgan, ular ustidan hukmronlik qilgan erkaklarni hurmat qilishgan. Erkaklar va ayollar o'rtasidagi jismoniy farqlar ham ta'kidlangan; erkaklar yang, ayollar esa yin sifatida ko'rilgan. Yin va yang bir-biriga qarama-qarshidir va ayollarga nikohdan tashqari erkaklar bilan jismonan munosabatda bo'lishga ruxsat berilmagan. Ayollar (yin sifatida) salbiy element hisoblanib, ularning past mavqeini kuchaytirdilar va ba'zan o'zlarining sodiqliklarini namoyish qilish uchun xonadan chiqishlari taqiqlangan. Erkaklar va katta qarindoshlarga bo'ysunish ayollar tarbiyasining muhim elementi edi. Ayollar qarshilik ko'rsatishga ojiz edilar, chunki jamiyat erkaklarga qarshi chiqqan ayollarni qabul qilmaydi. Ijtimoiylashtiruvchi vosita sifatida ayollarning ta'limi ularning qiyofasini shakllantirishda va ko'plab sulolalar uchun bo'ysunuvchi mavqeini saqlab qolishda muhim rol o'ynadi.

Mao davri
---------

Rejalashtirilgan iqtisodiyot davrida (1949-1978, Mao Tszedun davri deb ham ataladi) Kommunistik partiya xitoylik ayollarni qonuniy va ijtimoiy jihatdan erkaklar bilan tenglashtirishga harakat qildi. Kommunistik hukumat Konfutsiy e'tiqodlariga qarshi chiqishga harakat qildi va uning asosiy maqsadlaridan biri ayollarning mehnatga kirishiga yordam berish orqali ularning ijtimoiy mavqeini yaxshilash edi. 1954 yilda qabul qilingan Xitoy Xalq Respublikasi Konstitutsiyasida ayollar va erkaklar teng huquqlarga ega bo'lishi kerakligi ta'kidlangan. Gender tengligini targ'ib qilish uchun Kommunistik partiya Xitoyning iqtisodiy muvaffaqiyati uchun ayollarning ahamiyatini ko'rsatish uchun "Ayollar osmonning yarmini ko'taradi" shiorini ilgari surdi. Partiya va hukumat teng mehnatga teng haq to‘lash, erkaklar va ayollar uchun teng imkoniyatlarni ta’minlash siyosatini amalga oshirdi.

Biroq, amalda, bu davrda jins bo'yicha kasbiy va sanoat segregatsiyasi tufayli ish haqi tengsizligi hali ham mavjud edi. Korxonalar odatda o'z ish joylarini ikki guruhga (asosiy va ikkilamchi) ajratdilar; erkaklarga asosiy, ayollarga esa ikkinchi darajali ishlar ko‘proq berilgan. Xotin-qizlar mehnat bozoriga kirganlarida ham, ular o'z uylari va oilalariga qarashlari kerak edi. Natijada, Mao davrida ayollar ishning "ikki barobar yuki"ni ko'tarishlari aytilgan.

### Davlat feminizmi

Davlat feminizmi davlat va mehnat sohalarida ayollar tengligini qonunchilik, ko'pincha progressiv davlat qonunlari orqali gender tengligini ta'minlashni qo'llab-quvvatlashni anglatadi. Davlat tomonidan qo'llab-quvvatlanadigan bu feminizm ayollar uchun davlat sektorida ish bilan ta'minlash imkoniyatlarini targ'ib qildi va ayol ishchilarga tug'ruq ta'tillari va kunlik parvarish kabi imtiyozlar berdi. Davlat feminizmi, shuningdek, ko'pxotinlilikni, ayollarni sotib olish va sotishni, uylanish va fohishalikni taqiqlovchi qonunlarni amalga oshirdi.

Yang o'zining "Gender yo'q qilinishidan gender farqiga" maqolasida ta'kidlaganidek, Mao davridagi davlat feminizmi "ayollarni an'anaviy qarindoshlik patriarxiyasidan ozod qildi, ammo ayollar mehnat va siyosatning jamoat sohasiga mansub bo'lganiga qaramay, feministik kun tartibi unutildi. gender ahamiyatining pasayishi va ayollarning yangi erkak davlat tartibida davlat sub'ektlariga aylanishi bilan. Feminizm va gender tadqiqotlarini o'rganuvchi amerikalik antropolog Liza Rofelning so'zlariga ko'ra, "Kambag'al oilalarning baxtsiz bevalari (va ularning qizlari) maqomi 1949 yildan keyin" singan poyabzal "dan "mehnat namunasi" ga keskin o'zgardi". Garchi davlat feminizmi ayollarni huquqiy himoya qilgan bo'lsa-da, gender tengligiga erisha olmadi. Geyl Xershatter ham shunday dedi: "Kommunistik inqilob ayollarning ishini o'zgartirmadi. Ayollar har doim ishlagan. Inqilob ish muhitini va oilaviy kontekstdan tashqarida ishlashning ijtimoiy talqinini o'zgartirdi."

Post-Mao davri
--------------

### Iqtisodiy islohotlar va mehnat bozori

Bandlik siyosatini o'zgartirish Mao davridan keyin Xitoyda amalga oshirilgan islohotlarning asosiy qismi edi. Mao davrida Xitoy hukumat tomonidan kafolatlangan ish o'rinlarini yaratadigan markazlashtirilgan tizim bo'lgan Tong Bao Tong Pei bandlik tizimini shakllantirdi. Madaniy inqilobdan keyin keng tarqalgan ishsizlik tufayli Kommunistik partiya va hukumat kafolatlangan bandlikni bosqichma-bosqich bekor qildi va kengroq iqtisodiy o'zgarishlarning bir qismi sifatida bandlik tizimini isloh qildi.

Islohot uch bosqichda amalga oshirildi. Birinchi bosqichda (1978-1991) mavjud asos moslashtirildi: rejalashtirilgan bandlikni bandlikning asosiy shakli sifatida saqlab qolish va davlat va xususiy sektor bandligini taʼminlaydigan ikki yoʻnalishli tizimni qoʻshish. Ikkinchi bosqichda (1992–2001) rejalashtirilgan bandlik darajasini saqlab qolgan holda bozorga yo‘naltirilgan bandlik tizimini rivojlantirishga qaratilgan qo‘shimcha islohotlar davom ettirildi. Uchinchi bosqichda (2001 yildan keyin) xususiy sektor bandligi asosiy bo'lgan bozorga yo'naltirilgan bandlik tizimini yaratish uchun islohotlar jarayoni jadallashtirildi. Bozor islohotlari Xitoyni markaziy iqtisodiy rejalashtirishdan uzoqlashtirib, kapitalistik bozor mexanizmlariga asoslangan tizimga olib keldi.

Iqtisodiy islohot doirasida ayollar ishlash uchun sezilarli imkoniyatlarga ega bo'lishsa-da, ular xarajatlarning nomutanosib qismini o'z zimmalariga oldilar. Xitoyning bozorga yo'naltirilgan iqtisodiy islohotlari muhojir ayollardan arzon, moslashuvchan ishchi kuchi sifatida foydalanish orqali ish joyidagi gender tengligini buzdi. Fabrika ishchilari, xizmatkorlar va uy ishchilarining katta qismini migrant ayollar tashkil etadi, ular jamoatchilik nazorati yo'qligi sababli ekspluatatsiyaga moyil. Biroq, muhojir ayollar Xitoyning erkin bozor iqtisodiyoti muvaffaqiyati uchun muhim; ularning arzon ishchi kuchisiz mamlakat jahon ishlab chiqarish bozorida muvaffaqiyatli raqobatlasha olmadi. Ayollar huquqlarini himoya qiluvchi qat'iy hukumat qoidalarining yo'qligi (qisman Xitoyda korruptsiya darajasi tufayli), mehnat bozoridagi gender tengsizligi mamlakatning erkin bozor tizimini bezovta qiladigan muammo bo'lib qolmoqda.

Iqtisodiy islohotlardan so'ng erkak professional ishchilarning o'rtacha real ish haqi 350 taga oshdi foiz.  Ayollar ishlash imkoniyatlariga ega bo'lishsa-da, erkaklar ish haqining misli ko'rilmagan o'sishi gender ish haqi farqini kengaytirdi. Ish haqi tafovutidagi eng katta (va eng keng) o'sish 1990-yillarning oxirlarida sodir bo'ldi, chunki mehnat bozori ma'muriy tartibga solinadigan ish haqi tizimidan bozorga yo'naltirilgan tizimga o'tdi.

### Bir-bolalilik siyosati va gender nomutanosiblik

Women working at sewing machines in a large room Xitoy ipak fabrikasidagi ayol ishchilar
1979-yilda joriy etilgan Xitoyning bir bola siyosati ota-onalar farzand ko‘rishi mumkin bo‘lgan chegarani belgiladi. Ota-onalar o'g'il bolalarni afzal ko'rganligi sababli, jinsi bo'yicha abort qilish va qizlarni o'ldirish hollari sezilarli darajada oshdi. Bu Xitoyda erkaklarning haddan tashqari ko'payishiga olib keldi; 2005-yilda 20 yoshgacha bo'lgan erkaklar soni ayollardan 32 millionga ko'proq edi.

Ish joyidagi tengsizlik
-----------------------

### Ish haqidagi tengsizlik

Gender asosidagi ish haqini stratifikatsiya qilish islohotlardan keyingi Xitoyda asosiy muammoga aylandi. 2013-yilgi tadqiqot shuni ko'rsatdiki, ayollar erkaklar ish haqining 75,4 foizini ( RMB).Oyiga o'rtacha 399 RMB olganlar, erkaklar uchun oyiga 529 RMB).

Hisobotga ko'ra, 1980-yillarning oxiri va 1990-yillarning boshlarida Xitoyning shahar mehnat bozorida gender ish haqi farqining sezilarli darajada oshgani haqida dalillar mavjud. Hisobotda ta'kidlanishicha, erkaklar va ayollarning ish haqi o'rtasida 32 foizlik farq bor.

Ushbu statistik ma'lumotlar oldingi topilmalar bilan mos keladi; 1990-yilgi ish haqi so'rovi shuni ko'rsatdiki, ayollar 77,4 shaharlardagi erkaklar daromadining foizi (erkaklar uchun 193,2 RMBga nisbatan 149,6 RMB) va 81,4 qishloq joylarida erkaklar daromadining foizi (ayollar uchun yillik o'rtacha 1235 RMB va erkaklar uchun 1518 RMB). Ushbu topilmalar Xitoyda daromadlar tafovuti yo'qolmaganini va ish haqi tengsizligi ortib borishi mumkinligini ko'rsatadi. Ushbu farqning uchdan ikki qismi bir xil ish uchun teng bo'lmagan ish haqi bilan bog'liq. Farqning bir qismi erkaklar tomonidan yaxshi ta'lim imkoniyatlari, boshqaruv lavozimlari va oldingi ish tajribasi orqali olingan yuqori sifatli ko'nikmalardan kelib chiqadi. Ayollarning yuqori darajadagi ishlarga ega bo'lish uchun zarur bo'lgan ta'lim yoki ko'nikmalarni rivojlantirish imkoniyati cheklanganligi sababli, ular ko'pincha o'z ishi uchun kamroq haq oladilar; ayol tadbirkorlar erkak hamkasblarining tarmoq imkoniyatlaridan foydalanish imkoniyatidan mahrum. Xitoyda ish haqi tengsizligining kuchayishiga bir qator omillar sabab bo'ldi.

Ta'lim darajasi va kasbi ish haqi bo'yicha gender farqining oshishining ikkita asosiy omili sifatida aniqlangan va mintaqaviy ta'sirlar ish haqi tengsizligi oshishining asosiy sababi sifatida tan olingan. Ish joyidagi ayollar hali ham kamsitishlarga duchor bo'lishadi va boshqaruv va yuqori haq to'lanadigan ishlarga murojaat qilishdan to'sqinlik qilishadi. Aksariyat sohalarning yuqori qismi hali ham erkaklar hukmronlik qiladi va biznes tadbirlari ko'pincha ayollarning jinsiy ob'ektivligini o'z ichiga oladi. Xitoy ishbilarmonlik madaniyatida bitimlar va hamkorliklar kechki ziyofatlar, KTV barlariga borish va ichish orqali amalga oshiriladi. Ayol styuardessalar (va ba'zan fohishalar) bu yig'inlarning muvaffaqiyatli o'tishida muhim rol o'ynaydi va tadbirkorlarning erkakligini ta'kidlaydi. Ushbu tadbirlarning shahvoniy tabiati tufayli, ayol tadbirkorlar ko'pincha ushbu tarmoq oqshomlarida qatnashishdan tushkunlikka tushadilar (yoki noqulay ishtirok etishadi). Natijada, ishbilarmon ayollar Xitoyda tadbirkorlik muvaffaqiyati uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega bo'lgan hukumat amaldorlari, biznes hamkorlar va jinoyat olami tashkilotlari tarmoqlariga kamroq kirish imkoniyatiga ega.

Gonkongdagi gender ish haqi farqining asosiy omili yoshdir. Ko'proq erkaklar ishda yuqori lavozimlarga erishadilar, chunki ayollar o'z oilasiga g'amxo'rlik qilish uchun mehnat bozorini erta tark etishadi. Erkaklar mehnat bozorida uzoqroq qolishadi, bu esa ko'proq ish o'rinlari va yaxshi ish o'rinlarini olish imkonini beradi. 30 yoshli ayollar erkaklarnikiga qaraganda o'rtacha 11 foizga kamroq maosh olishadi va bu farq yoshga qarab ortadi; 60 yoshdan oshgan ayollar o'rtacha 322 000 Honkonq kontingenti oladi, bu erkaklar ishlagan 618 000 HK dollarining yarmi. Ish haqi farqi qisqargan bo'lsa-da, yaxshilanish uchun imkoniyatlar mavjud. Gender asosidagi ish haqi tengsizligi inklyuzivlik va xilma-xillik (I&D) dasturlari tufayli to'lov qarorlarini qabul qilishda asosiy omil bo'ladi; Osiyo-Tinch okeani ish beruvchilarining 13 foizi I&D dasturlariga ega.

### Kasbiy segregatsiya (bir guruh odamlarni boshqasidan ajratish va ularga, ayniqsa irqi, jinsi yoki diniga qarab boshqacha munosabatda bo'lish siyosati)

Norasmiy sektor bandligini feminizatsiya qilish va ayollar ustunlik qiladigan kasblarni devalvatsiya qilish Xitoyning iqtisodiy islohotlaridan keyin mehnat bozoridagi ikkita yangi tendentsiyadir. Etti viloyat va o'n bir shaharda o'tkazilgan so'rov 1985 va 2000-yillar oralig'ida tekshirilgan ellik bir kasbning qirq to'rttasida gender segregatsiyasi kuchayganligi aniqlandi va ayollar jinsiga qarab ko'proq kasbiy kasblarga kirishlari cheklangan. Ularga ko'k yoqalarga qaraganda ko'proq oq yoqali ishlar taqiqlandi, bu ayollarning yuqori darajadagi ishlarni topishda qanchalik qiyinligini ko'rsatdi. Gender bo'yicha ish o'rinlarining ta'siridan biri bu ayollarning ish haqining pastligi bo'lib, bu ayollar ustunlik qiladigan korxonalarning erkaklar ustunlik qiladigan korxonalarga nisbatan past o'rtacha daromadlari bilan ko'rsatilgan. 1990-yillarning boshlarida savdo va xizmat ko‘rsatish sohalarida ayollar xodimlari sonining ko‘payishi ushbu tarmoqlarning o‘rtacha daromadlarining qisqarishi bilan birga bo‘ldi. Xuddi shu davrdagi ma'lumotlar muassasada ishlaydigan ayollar ulushi va muassasa xodimlarining o'rtacha ish haqi o'rtasidagi teskari bog'liqlikni ko'rsatadi.

### Go'zallik iqtisodiyoti

"Go'zallik iqtisodiyoti" deganda, daromadni oshirish uchun jozibali yosh ayollardan foydalanadigan kompaniyalar tushuniladi. Tovar va xizmatlarni ilgari surish uchun ishlatiladigan ayollar odatda pushti yoqali ishchilar sifatida tanilgan. Bunday ayollarni avtomobil ko'rgazmalarida va anjumanlarda kompaniya stendlarida, nashriyot, sug'urta va ko'chmas mulkni rivojlantirishda topish mumkin. Go'zallik iqtisodiyoti Mao davridagi munosabatlardan sezilarli siljish bo'lib, unda jinsiy aloqa gender tengligini targ'ib qilish uchun bo'ysundirilgan. 21-asrda Xitoyda jinsiy aloqa kapitalistik harakatlarda targ'ib qilinadi. Go'zallik iqtisodiyoti bilan shug'ullanadigan ko'plab ayollar nisbatan oddiy ishlarni bajarishsa-da, boshqalari "kulrang ayollar" sifatida qonuniy jihatdan murakkab ishlarda qatnashadilar: boy mijozlarga xizmat ko'rsatadigan bekalar va styuardessalar. Bu ayollar o'zlarining jinsiy hayotini (ba'zan tanalarini ham) kapitalistik iqtisodiyotda iste'mol qilinadigan mahsulot sifatida sotadilar. Giperseksuallashgan kulrang ayollar va biznes olami o'rtasidagi yaqin munosabatlar xitoylik ishbilarmonlar orasida nikohdan tashqari munosabatlarni keng tarqalgan holga keltirdi. Bu juda ommabop tendentsiya yosh bo'lib qolish va (ideal) erlarini sodiq qolish uchun mahsulotlarning keksa ayollari uchun yangi bozor yaratdi. 2004 yilda Xitoy dunyodagi sakkizinchi yirik kosmetika bozoriga va Osiyoda ikkinchi yirik bozorga ega edi. Go'zallik iqtisodiyoti jismoniy ko'rinish uchun yuqori standartlarni o'rnatdi, ayollarni yoshlikni saqlaydigan mahsulotlarni iste'mol qilishga undaydi va yoshga qaramlikni targ'ib qiladi.

### Ishsizlik

1990-yillar oxiridagi davlat korxonasi (DK) islohotlari davrida ayollar koʻproq ishdan boʻshatildi va erkaklarnikiga qaraganda koʻproq ish haqini kamaytirdilar. Toʻqimachilik va boshqa yengil sanoat kabi ayollar ustunlik qiladigan sohalar islohotlardan katta taʼsir koʻrsatdi va koʻplab ayollar ishsiz qoldi; ikkilamchi ishlardagi xodimlar asosiy ishlardagilarga qaraganda koʻproq ishdan boʻshatilgan. Xotin-qizlar ikkilamchi ish o'rinlarining katta qismini egallaganligi sababli, iqtisodiy tanazzul davrida birinchi bo'lib ular ishdan bo'shatilgan; ayollar ham erkaklarga qaraganda yoshroq pensiyaga chiqishga majbur bo'lgan. Ayollar uchun hukumat tomonidan belgilangan pensiya yoshi erkaklarnikidan odatda besh yoshga kichikroq edi, lekin ichki pensiya yoshi (alohida korxonalar tomonidan belgilanadi) ayollar uchun undan ham past edi. Eng ko'p ishchilarni ishdan bo'shatgan korxonalar yomon ishladilar va yangi bozor iqtisodiyoti sharoitida yashay olmadilar; ular erkaklarga qaraganda ayollarning katta qismini ham ish bilan ta'minlagan. Kompaniyalar inqirozga uchraganida, erkaklarnikiga qaraganda ko'proq ayollar ishsiz edi.

### Ishga olishdagi diskriminatsiya

Bozorga yo'naltirilgan islohotlar davrida ishga qabul qilishda bandlik kamsitishlari keng tarqalgan edi. Ishga qabul qilishda jinsiy aloqa ikki shaklda bo'ladi: ochiq va yashirin. Ochiq gender diskriminatsiyasi ayollarga ishga qabul qilish jarayonida to'g'ridan-to'g'ri ko'rsatilgan cheklovlarni nazarda tutadi va yashirin kamsitish, birinchi navbatda, erkaklarni imtiyozli ishga olishda sodir bo'ladi. Zamonaviy Xitoyda gender asosidagi ishga yollash kamsitishlarining uchta umumiy turi mavjud. Mansab va ish o'rinlari bo'yicha gender cheklovlari ayollarni faqat an'anaviy ayol rollariga mos keladigan martabaga jalb qilish uchun sharoit yaratadi: birinchi navbatda uy, kotiblik yoki fabrika ishlari. Gender diskriminatsiyasi, shuningdek, reproduktiv yoshdagi ayollarga ham ta'sir qiladi, ular tez-tez homiladorlik natijasida hosildorlikni yo'qotishi sababli o'tib ketadilar. Ageizm ko'plab ayollarga, ayniqsa xizmat ko'rsatish sohasida ishlaydiganlarga ta'sir qiladi (bu erda yoshlar ish joyidagi muvaffaqiyatning asosiy komponenti hisoblanadi). Ushbu sektorda 30 yoshdan oshgan ayollar ko'pincha ish bilan ta'minlanmaydi. 40 yoshdan oshgan ish izlovchi ayollar, ayniqsa, tug'ish yoshidan o'tgan bo'lsalar ham, ko'pgina sohalarda yoshga qarab farqlanadilar. Erkaklar uchun yosh chegarasi ancha yumshoq, odatda 40 yoki 45 yosh. Ishga qabul qilishda kamsitishning oldini olish uchun qonunlar mavjud bo'lsa-da, unchalik amal qilmaydi.

### To'g'ridan-to'g'ri xorijiy investitsiyalarning ish haqiga ta'siri

To'g'ridan-to'g'ri xorijiy investitsiyalar Xitoyda bandlikka sezilarli ta'sir ko'rsatdi. 1985-yildan 2005-yilgacha mamlakatning shaharlarida to'g'ridan-to'g'ri xorijiy investitsiya korxonalari tomonidan yollangan xodimlar soni barqaror ravishda o'sdi; 2002 va 2005-yillar oralig'ida Xitoyning shaharlarida to'g'ridan-to'g'ri investitsiya korxonalari tomonidan yollangan xodimlar soni 5,95 million kishiga oshdi. To'g'ridan-to'g'ri investitsiyalar asosan Xitoyning ishchi kuchining arzonligi bilan bog'liq. Xorijiy sarmoyador korxonalarning katta qismi tikuvchilik, elektronika ishlab chiqarish, oziq-ovqat va ichimliklarni qayta ishlash sanoati kabi mehnat talab qiladigan tarmoqlarga asoslangan.

To'g'ridan-to'g'ri investitsiyalar ko'pincha chet el investitsiyalari tomonidan moliyalashtiriladigan past malakali, kam maoshli zavod ishlarida ishlaydigan ayollarga nomutanosib ta'sir ko'rsatdi. 2000-yilgi tadqiqot shuni ko'rsatdiki, to'g'ridan-to'g'ri xorijiy investitsiyalar bilan band bo'lgan ishchilarning 62,1 foizi ayollardir. Jinslar bo'yicha ish haqiga to'g'ridan-to'g'ri investitsiyalar doimiy ravishda ta'sir ko'rsatdi, 1995-yilda to'g'ridan-to'g'ri investitsiya tarmoqlarida ish haqi tengligi oshdi va 2005-yilda pasaydi Ushbu siljish ishlab chiqarishga to'g'ridan-to'g'ri investitsiyalarning ko'payishi bilan bog'liq bo'lishi mumkin, bu esa asosan ayollar tomonidan to'ldiriladigan qo'shimcha kam maoshli fabrika ish o'rinlarini yaratishi mumkin.

Konfutsiylik va jins
--------------------

Konfutsiylik odamlarni qadimiy urf-odatlar tomonidan belgilab qo'yilgan ijtimoiy me'yorlarga sodiqlik va sodiqlik bilan baholaydigan asos yaratdi. Erkaklar er, ota, o'g'il yoki xizmatkor sifatida ijtimoiy mavqeini qanchalik yaxshi bajarganiga qarab baholandi. Shunga mos ravishda, ayollar xotin, ona va qiz sifatidagi xulq-atvoriga qarab baholangan. Asosan tayinlangan uy-ro'zg'or ishlari, ayollar kamroq ahamiyatga ega va shuning uchun pastroq deb hisoblangan.

12-asr oxirida neo-konfutsiy olimi Chju Si hukmdor va tobe, ota va o'g'il va er va xotin o'rtasidagi "uch rishta" ni targ'ib qilgan. Konfutsiyning jamiyatdagi uyg'unlikni saqlashning kaliti sifatida jinsiy farqlashga urg'u berish orqali erlarga xotinlari ustidan hokimiyat berildi. Erlar "tashqi dunyoni" boshqargan bo‘lsa, ayollar "ichki dunyoda" uy xo‘jaligini yuritish orqali faoliyat yuritgan; ammo ayollar jamiyatda hokimiyatga ega emas edi. Uy xo'jaligida ijro etuvchi hokimiyatni ayollar egallagan bo'lsa-da, ularning ta'siri kamdan-kam hollarda jamoat sohasida erkaklarnikiga tenglasha olmadi. Konfutsiy qadriyatlari aniq ierarxiyani ko'rsatdi va mustahkamladi. Ayollar erkaklarga, xususan, ushbu ierarxiyaning eng past darajasida bo'lgan yosh ayollarga bo'ysunishgan.

Konfutsiy xitoy madaniyatida ayollarning oʻziga xosligi koʻpincha ezilgan; Xitoy madaniyati va qadriyatlarini shakllantirgan chuqur ildiz otgan konfutsiy ta'limoti ayollarni qadrsizlantiradigan patriarxal oilani mustahkamladi. Qiz oilaning ota tomonining vaqtinchalik a'zosi sifatida ko'rilgan, chunki u turmushga chiqqanda oilani tark etadi. Oiladan voz kechish haqidagi bu tushuncha Magarey Wolfning "Bachadon oilalari va ayollar jamiyati" asarida "yosh ayol turmushga chiqqanda, uning otasining uy xo'jaliklari bilan rasmiy aloqalari uziladi ... u xuddi suv kabi, o'z-o'zidan hayot kechirishi mumkin" degan bayonotida o'z aksini topgan. hech qachon qaytmaydi". Xitoy Konfutsiy jamiyatida ayolning o'ziga xosligi bo'ysunadi va u shaxs sifatida deyarli tan olinmaydi.

### Zamonaviy Xitoyga gender tengligining ta'siri

Xitoylik ayollar uchun shaxs va qarindoshlikni kashf qilish qiyin, chunki Konfutsiy madaniyati to'siq bo'lishi mumkin. Konfutsiylik "erkaklar tashqarida, ayollar esa ichkarida" degan idealni ta'kidlaydi ( xitoycha: 男主外，女主内; pinyin: *nán zhǔ wài, nǚ zhǔ nèi*), erlari tashqi dunyoda boquvchi bo'lgan paytda ayollarni uyda qolishga undash orqali ayollarga bo'ysunishni aks ettiradi. Vangning 2012-yildagi "Alvido karyera, salom uy xo'jaligi" maqolasiga ko'ra, "Xitoydagi erlarning 80 foizi nikohlarini barqarorlashtirish va oilalariga g'amxo'rlik qilish uchun xotinlari to'la vaqtli uy bekasi bo'lishlariga umid qilishadi". Konfutsiy ta'siri ostida ayollar xotinlik majburiyatlarini bajarish uchun tashqi ishni tashlab ketishlari, erkaklar esa uydan tashqarida nazorat qilishlari va o'z kasblarida qolishlari odatiy hol edi. Xitoy jamiyatida ayollarning o'z kasbiy karerasini qurbon qilish g'oyasiga qarshi chiqish kamdan-kam uchraydi, chunki Xitoy jamiyatida "davlat va xususiy sohalar o'rtasida nisbiy [ly] noaniq chegara" mavjud. Bu noaniqlik gender tengligi uchun muhim to'siq bo'lishi mumkin. Xitoy jamiyatidagi ayollarning o'zini o'zi his qilish erini, uning yaqin doirasini va nikoh orqali oilasini o'z ichiga oladi, bu uning shaxs tushunchasini kengaytiradi (va murakkablashtiradi). Ayollarning fidoyiligi va qurbonliklari ayollarning bo'ysunishini kuchaytiradigan ijtimoiy me'yorlar va Konfutsiy madaniyati bilan oqlanadi. Xitoylik antropolog Fey Xiaotongning fikricha, "Oilani o‘z manfaati uchun yoki nasl-nasabni xonadon manfaati uchun qurbon qilish aslida formuladir, bu formula bilan kimningdir xudbinlik qilayotganini isbotlab bo‘lmaydi". Erkaklar foydali mavqega ega, chunki bunday differensial assotsiatsiya ayollarning o'z kasbiy karerasini oila manfaati uchun oddiy ijtimoiy model sifatida qurbon qilishni qonuniylashtiradi; turmush o'rtog'i o'z martabasini davom ettirib, uyda qolishni afzal ko'rishi xudbinlik sifatida ko'rilmaydi. Erkaklarning xudbinligi "ijtimoiy ongni haydab chiqaradigan" differensial uyushma usuli bilan oqlanadi. O'z nasl-nasabini [o'z] oilasi uchun qurbon qiladigan xotinlar, [ular haqiqatda jamoat burchini bajaradilar].

Oiladagi bosim va nikoh
-----------------------

Yigirma yoshning o'rtalari va oxirigacha ayollar ishni tashlab, turmush qurish uchun oilalari tomonidan jiddiy bosimlarga duch kelishadi. Xitoyning shimoli-g'arbiy qismidagi qishloqlarda, ba'zi onalar hali ham qizlari uchun ta'limni unchalik muhim deb bilishmaydi, chunki ular turmushga chiqib, uydan chiqib ketishadi. Xitoyning shimoli-g'arbiy qismidagi qishloqlarda ta'limga sarmoya kiritishda gender tafovutining ahamiyati yo'q, ammo bu ta'lim sohasida gender tengligi borasidagi muvaffaqiyatlardan dalolat beradi. Garchi ish ayollar uchun nikohni kechiktirishning bir usuli bo'lishi mumkin bo'lsa-da, turmushga chiqmaslik xitoylik ayollar uchun ijtimoiy jihatdan nomaqbuldir. Kamroq xitoylik ayollar nikohdan oldin ishlaydilar va ko'pincha ish va oilaviy umidlarni muvozanatlash uchun kurashayotganlar. Eriga daromad olishdan voz kechish va uyda qolish orqali ko'plab xitoylik ayollar avtonomiya va hokimiyatni yo'qotadilar. Oilada jamiyatda uyg'unlikni ta'minlovchi ierarxiyalarni yaratishga qaratilgan bolalarga taqvodorlik va ayollarning erkaklarga bo'ysunishi haqidagi konfutsiyning qat'iy qadriyatlariga jamiyatning sodiqligi gender tengligiga to'sqinlik qiladigan patrilineal, patriarxal tizimni keltirib chiqaradi. Nikoh tazyiqlari Konfutsiy qadriyatlaridan kelib chiqadi, bu esa ayollarning o'g'il tug'ib, oila nasl-nasabini davom ettirish uchun turmush qurish zarurligini targ'ib qiladi.

Oila bosimi Xitoy nikohlarining asosiy harakatlantiruvchi kuchi bo'lgan va shunday bo'lib qolmoqda. Jamiyat an'anaviy qadriyatlardan ilgarilab ketgan bo'lsa-da, geteroseksual nikohlar eng ijtimoiy qabul qilingan ittifoq shakli bo'lib qolmoqda. Bu LGBTQ nikohlarini qabul qilish uchun kurashlarga olib keladi, bu esa shartnoma yoki hamkorlik nikohlariga olib keladi ( *hezuo hunyin* yoki *xingshi hunyin* ). Kooperativ nikohlar heteroseksual da'voning ekstremal shakli bo'lib, odatda lezbiyen ( *lala* ) va gey erkak o'rtasidagi konsensual munosabatlardir. Kooperativ nikohlar jamiyatning geteroseksual nikohga bo'lgan talablarini qondirish uchun kuchli oila bosimining natijasi bo'lib, bir jinsli nikohlarning tengsizligini asoslaydi.

Xitoy jamiyatidagi oilaviy bosimning yana bir misoli flesh nikohlardir. Fleshli (yoki blits) nikoh - bu bir-birini bir oydan kamroq vaqt davomida tanigan hamkorlar o'rtasidagi ittifoqdir. Ushbu ittifoq shakli Xitoyda iqtisodiy va ijtimoiy omillar tufayli tobora ommalashib bormoqda. Erkaklar va ayollar baxtni zamonaviy Xitoydagi barqarorlik, xususan, munosabatlar va oila sohasidagi barqarorlik natijasi deb bilishadi. Biroq, moliyaviy barqarorlik va muvaffaqiyatli martaba ham yosh mutaxassislarning asosiy intilishlariga aylandi. Yosh mutaxassislar (ayniqsa ayollar) ko'pincha nisbatan yosh yoshda turmush qurishlari kutiladi va agar ular buni qilmasalar, ular *sheng nu* (qolgan ayollar) deb nomlanadi. Kuchli oila bosimi bu mafkurani kuchaytiradi va martaba rivojlanishiga e'tibor ko'pincha shaxsiy hayot uchun kamroq vaqtga olib keladi (natijada flesh nikohlar).

### "Ortiqcha ayollar"

ya'ni (miqdori) zarur bo'lganidan ko'proq ayollar

Oila bosimiga qarshilik ko'rsatadigan va yoshi yigirma yoshga to'lmasdan turmushga chiqmagan ayollar *sheng nu* (kángy, qolgan ayollar) sifatida qoralanadi. Xitoyda nikohning keng tarqalganligi sababli, bu turmushga chiqmagan ayollar ko'pincha potentsial ish beruvchilar tomonidan haddan tashqari o'ziga xos yoki boshqa nuqsonli sifatida ko'riladi. "Ortiqcha ayollar" tushunchasi turmushga chiqmagan ayollarni pastroq deb tavsiflash orqali ish joyidagi gender tengsizligini targ'ib qiladi. Keksa ayollar ko'pincha oilaviy ahvolini kamsitishlari sababli ish topishda qiynaladilar.

Woman looking at an outdoor display of identical forms Xitoyda sotuvlik reklamalarini ko'rayotgan ayol
Ortiqcha ayollar masalasiga javoban, ko'plab shaharlik ota-onalar o'zlarining katta turmushga chiqmagan qizlari uchun sheriklarni topishga kirishadilar. Bu burchaklar asosan nikoh bozorlaridir; ota-onalar o'zlarining qizi yoki o'g'lining ismini va shaxsiy ma'lumotlarini kartaga joylashtiradilar, chunki ular potentsial o'yinni qidirayotganda boshqalar ko'rishlari uchun. Sovg'ayish burchaklarining muvaffaqiyat darajasi past bo'lsa-da va ota-onalar ularga murojaat qilishdan uyalishsa-da, ko'plab umidsiz ota-onalar o'z farzandlari uchun burchaklarni ziyorat qilishda davom etishadi. Qizlarning ota-onalari tomonidan tez-tez uchraydigan shikoyat - bu erkaklarning ko'pligiga qaramay, mamlakat bo'ylab sifatli erkaklar etishmasligi. Kelishuv burchaklari nikohning muhimligini va ota-onalarning qizlari "ortiqcha ayollar" bo'lib qolmasligini ta'minlash uchun qancha vaqt sarflashlarini ko'rsatadi. Ota-onalarning tashvishi tufayli ayollar o'zlarini sifatli er topa olmaslik uchun o'zlarini juda keksa deb bilishdan oldin (hatto tez turmush qurish, hatto martaba va mustaqillik evaziga) yoshga turmushga chiqishga majbur qilishadi.

SK-II, terini parvarish qilish bo'yicha yapon brendi "qolgan ayollar" haqida videoni chiqardi. Video ularni o'zlari xohlagan hayot kechirishga undaydi va ularning kelajagini ota-onalari nimani xohlashlari yoki ular yaxshi hayot deb o'sganlari bilan belgilashiga yo'l qo'ymaydi. 27 yoshdan oshgan bir nechta xitoylik ayollar va ularning oilalari haqida hikoya qilib, bu ularning oilalarini qo'llab-quvvatlashi bilan tugaydi va Xitoyning turmushga chiqmagan erkaklarini "qolgan erkaklar" deb ataydi. Videoda Xitoyda ushbu muammoning keng tarqalgani va ayollarning bundan noroziligi tasvirlangan.

Gender tengligining ijtimoiy hayotdagi harakatchanligi
------------------------------------------------------

### Hukou tizimi

Dastlab kommunistik davrda qishloq va shaharlar o'rtasida harakatlanishni oldini olish uchun ishlab chiqilgan (hukumat nazoratini kuchaytirish), Hukou tizimi (uy xo'jaliklarini ro'yxatga olish tizimi) ta'sirchanligicha qolmoqda. Ushbu tizimga ko'ra, oilalar ma'lum bir hududda ro'yxatga olinadi va faqat o'sha mintaqadagi maktab va sog'liqni saqlash muassasalaridan foydalanishi mumkin. Hukou onalik chizig'iga bog'langanligi sababli, tizim ayollarning ijtimoiy harakatchanligiga nomutanosib ravishda ta'sir qiladi. Qishloq ayollari ishlash uchun shaharlarga borishlari mumkin bo'lsa-da, bu muhojirlar sog'liqni saqlash xizmatlaridan foydalanish imkoniga ega emaslar (qishloqda ro'yxatdan o'tganlari sababli) va shaharda turmush qurish va farzand ko'rish imkoniyati cheklangan. Migrant ayollar shaharlarda farzandli bo‘lsa, ularning farzandlari uyga qaytmaguncha yoki cho‘ntagidan pul to‘lamasa, ta’lim olish imkoniga ega bo‘lmaydi. Ko‘plab muhojir ayollar farzand ko‘rish uchun qishloqqa qaytishga majbur bo‘lmoqda, shahardagi ishlarini qurbon qilib, erlaridan vaqtincha ajralgan.

Shahar ro'yxatiga olingan oilalar qishloqda ro'yxatdan o'tgan oilalarga nisbatan sezilarli afzalliklarga ega. Ota-onasining daromadi, ta'limi va ishlari qishloq oilalariga o'xshash shahar oilalarining maktab yoshidagi bolalari odatda oliy akkreditatsiyadan o'tgan va yaxshi moliyalashtirilgan maktablarda qo'shimcha ikki yil o'qishadi. Hukou onalik chizig'i orqali o'tganligi sababli, tizim qishloq ayollariga bolalariga ijtimoiy harakatchanlik berishga to'sqinlik qiladi va gender va qishloq va shahar tengsizligini davom ettiradi.

### Oila roli va ishning harakatchanligi

Zamonaviy Xitoyda gender farqlarini o'rganish shuni ko'rsatdiki, oilaviy tashvishlar erkaklar va ayollarning ish harakatchanligiga turlicha ta'sir qiladi. Ayollar odatda nikoh va oila tomonidan ishga joylashishda salbiy ta'sir ko'rsatadi va Xitoyning shaharlarida ish va harakatchanlik bo'yicha sezilarli gender farqi mavjud. Ish o'zgarishlarini shaharda o'rganish shuni ko'rsatdiki, ayollar odatda oilaga yo'naltirilgan ish o'zgarishlarini va majburiy ravishda ishdan bo'shatishni boshdan kechirishadi, erkaklar esa martabaga yo'naltirilgan ish o'zgarishlarini boshdan kechirishadi. Ayollar oila va nikohni, erkaklar esa o'z martabalarini birinchi o'ringa qo'yishlari kutiladi. Tadqiqot ish beruvchilarning kamsitilishini va turmushga chiqqan ayollar uchun martaba imkoniyatlarini kamaytirganini qayd etdi (ularning oila majburiyatlari tufayli unumdorligi va mehnat majburiyatlari pastroq, deb ishoniladi). Xitoyning shahar mehnat bozorining yana bir tadqiqoti shuni ko'rsatadiki, besh yoshgacha bo'lgan bolalarning mavjudligi ayollarning bandligi va daromadiga salbiy ta'sir qiladi, lekin erkaklarnikiga emas. Ayollar bolalar va uy ishlariga g'amxo'rlik qilishlari kutiladi va ularning xotin, onalar va g'amxo'rlik qiluvchi rollari ish va oila ziddiyatlarini keltirib chiqaradi va ish tanlashni cheklaydi. Ko'pgina ayollar ish va oiladan kutilgan mas'uliyatni bajarish uchun oilaga mos ishlarni ("ayollarga xos" ish, past maoshli va martaba ko'tarilishi uchun kamroq imkoniyat) tanlash orqali ish va oila muvozanatini qidiradi. Xitoylik shaharlik ayollar o'rtasida ishsizlik davomiyligini o'rganish shuni ko'rsatdiki, turmush qurgan ayollar turmush qurgan erkaklarga qaraganda ishdan bo'shatish darajasi yuqori, ishsizlik davri uzoqroq va qayta ishga joylashish imkoniyati kamroq. An'anaviy xitoylik nuqtai nazarga ko'ra, ayollar oilaga g'amxo'rlik qilishlari va erkaklar oila boquvchisi bo'lishlari kutiladi. Ish beruvchilar (asosan erkaklar) erkaklar bandligini himoya qilishga moyil bo'lib, ishdan chekinganidan keyin oiladagi mas'uliyatini "qaytarib olishi" mumkin bo'lgan ayollarni ishdan bo'shatishni maqbulroq deb bilishadi.

### Aktiv bo'lgan joy yoki hududlarga kirish usuli

Xitoyning an'anaviy oilasi patriarxaldir. Bu qarash oiladagi gender rollari va mehnat taqsimotini tartibga soladi va oilada va har qanday oilaviy biznesda resurslarni taqsimlashga ta'sir qiladi. Erkaklar odatda er, mulk va kredit kabi qimmatbaho resurslar va aktivlarni nazorat qiladilar va ayollarga qaraganda osonroq kapital to'plashlari va biznes boshlashlari mumkin. Oilaviy biznesda ayollar odatda haq to'lanmaydigan mehnat qiladi va tadbirkorlik huquqlari va imkoniyatlari erkaklar uchun saqlanib qoladi.

Ayollar oilaga g'amxo'rlik qilishlari kutiladi. Zamonaviy Xitoyda ayollar ham oilaga moliyaviy hissa qo'shishi kutilmoqda (ayniqsa, iqtisodiy rivojlanish nisbatan past bo'lgan Xitoy qishloqlarida). Ko'pgina qishloq oilalarida erkaklar va ayollar qishloqdagi oilasini boqish uchun shaharlarga ko'chib ketishadi. Xitoy janubidagi mehnat muhojirlari o‘rtasida o‘tkazilgan tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, ayollar odatda erkaklarnikiga qaraganda kamroq xarajat qiladilar va ish haqining katta qismini qishloqdagi oilalariga qaytaradilar.

### Sinfdan tashqari o'z-o'zini rivojlantirish

Xitoyda, xususan, shahar markazlarida o'z-o'zini takomillashtirish institutlari va tadbirlari paydo bo'ldi. Ushbu o'quv mashg'ulotlari mehnat bozoriga tegishli ko'nikmalarni rivojlantirishi yoki o'z-o'zini amalga oshirishga qaratilgan bo'lishi mumkin. Xitoydagi ko'plab ayollar bunday tadbirlarda, xususan, hissiy farovonlik va psixoterapiya bilan bog'liq bo'lgan tadbirlarda qatnashadilar. Biroq, bu faoliyatga kirish jinsga qarab cheklangan. Ayollar ko'pincha o'z-o'zini yaxshilashni nikohdan oldingi hayotlari bilan chegaralangan deb hisoblashadi, chunki nikohdan keyin (erkaklardan farqli o'laroq) ularning asosiy roli bolalar yoki ota-onalarga g'amxo'rlik qilishdir.

Media
-----

### Ayollar muammolarini shakllantirish

Ommaviy axborot vositalarining aksariyati nikoh va shaxsiy hayotni gender kamsitish va tengsizlik emas, balki ayollarning muammolari sifatida ko'rsatmoqda. Tadqiqot shuni ko'rsatdiki, "nikoh va munosabatlarni kechiktirish" asosiy ommaviy axborot vositalarida eng ko'p muhokama qilinadigan mavzudir. Unda asosiy e’tibor ayollarning nikoh va ishqiy munosabatlar kabi shaxsiy hayotiga qaratilgan bo‘lsa, "gender diskriminatsiyasi" va "an’anaviy umidlar" kabi gender muammolari ko‘pincha e’tibordan chetda qolardi.

### *Nuzhubo*

*Nuzhubo* (ayol teleradiokompaniyalar) jonli efir saytlarida asosan qoʻshiq aytish, raqsga tushish, videooʻyinlarni sharhlash yoki ovqatlanish ( mukbang ) orqali oʻzlarini ijro etuvchi ayol ijrochilardir. "Zamonaviy Xitoyda har kuni 200 dan ortiq faol jonli efir platformalari va millionlab tomoshabinlar bilan jonli efirni tomosha qilish asosiy o'yin-kulgiga aylandi." : 811 Xitoyda jonli efir sanoatida ayollar ustunlik qiladi va sanoatning o'sishi *Nujubo* mashhurligiga asoslanadi. *Nujubo* izdoshlaridan virtual sovg'alar olib, tirikchilik qiladi va ommaviy axborot vositalari va jamoatchilik tomonidan "erkak nigohi"ga duchor bo'ladi. [ *<span title="The text near this tag needs a citation. (November 2018)">Bu iqtibosga himatli so'z kerak</span>* ] Tomoshabinlar va izdoshlar uchun qattiq raqobat sharoitida ko'pchilik tomoshabinlarni (ayniqsa, erkak tomoshabinlarni) tashqi ko'rinishi bilan jalb qilishga harakat qiladi. Ba'zilar mahalliy va xorijiy ommaviy axborot vositalari tomonidan mashhurlikni oshirish uchun jinsiy kontentdan foydalangani uchun tanqid qilinadi.

Shuningdek
----------

* Zamonaviy Xitoyda nikoh
* Xitoy patriarxiyasi
* Xitoyda ayollar
* Xitoyda ta'limdagi tengsizlik
* To'g'ri odam saratoni
* Gender tengsizligi
* Globallashuv va Xitoyda ayollar

**Bolalarni jinsi bo'yicha tanlash:**

* Jins nisbati bo'yicha Xitoy ma'muriy bo'linmalari ro'yxati
* Xitoyda ayol go'daklarni o'ldirish
* Xitoyda abort
* Xitoyning bedarak yo'qolgan ayollari

Foydalanilgan adabiyotlar
-------------------------

### Iqtiboslar

1. ↑  *United Nations.* „2020 Gender Inequality Index Data". 20-aprel 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-may 2022-yil.
2. ↑  „Gender Inequality Index". *United Nations Development Programme*. Qaraldi: 25-oktabr 2016-yil.
3. ↑  „Human Development Report 2020". *United Nations Development Programme*. Qaraldi: 27-mart 2022-yil.
4. 1 2 3 4 5 6 7 8  *Fulton.* „Holding up Half the Heavens: The Effect of Communist Rule on China's Women". 26-oktabr 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-oktabr 2016-yil.
5. 1 2 3 4 5 6  Li, Chenyang (December 2002). "Confucianism and Feminist Concerns: Overcoming the Confucian "Gender Complex"". *Journal of Chinese Philosophy*.
6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Ruskola, Teemu (June 1994). "Law, Sexual Morality, and Gender Equality in Qing and Communist China". *The Yale Law Journal* **103** (8): 2531–2565. doi:10.2307/797055. .
7. ↑  "Foot-Binding". *World History Encyclopedia*.. Qaraldi: 2018-02-25.
8. ↑  „BBC Chinese Foot Binding". *www.bbc.co.uk*. Qaraldi: 3-noyabr 2016-yil.
9. 1 2  *Lim, Louisa*. „Painful Memories for China's Footbinding Survivors". *NPR.org* (19-mart 2007-yil). Qaraldi: 3-noyabr 2016-yil.
10. 1 2 3  Ko, Dorothy (1997). "The Body as Attire: The Shifting Meanings of Footbinding in Seventeenth-Century China" (en). *Journal of Women's History* **8** (4): 8–27. doi:10.1353/jowh.2010.0171. ISSN 1527-2036.
11. 1 2  Cummings, S R; Ling, X; Stone, K (1997-10-01). "Consequences of foot binding among older women in Beijing, China.". *American Journal of Public Health* **87** (10): 1677–1679. doi:10.2105/AJPH.87.10.1677. ISSN 0090-0036. PMID 9357353. PMC 1381134. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=1381134.
12. ↑  Gamble, Sidney D. (1943). "The Disappearance of Foot-Binding in Tinghsien" (en). *American Journal of Sociology* **49** (2): 181–183. doi:10.1086/219351. .
13. ↑  Gao, Xiongya (2003). "Women Existing for Men: Confucianism and Social Injustice against Women in China". *Interdisciplinary Topics in Race, Gender, and Class* **10** (3): 114–125.
14. ↑  Tang, Catherine So-Kum; Lai, Beatrice Pui-Yee (February 2008). "A review of empirical literature on the prevalence and risk markers of male-on-female intimate partner violence in contemporary China, 1987–2006". *Aggression and Violent Behavior* **13**: 10–28. doi:10.1016/j.avb.2007.06.001.
15. ↑  *Sun.* „Ancient China's "Virtuous" Women" (20-oktabr 2015-yil). 12-may 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 27-fevral 2018-yil.
16. ↑  Chan, Susan; Leong, Cynthia W. (7 July 2016). "Chinese Families in Transition: Cultural Conflicts and Adjustment Problems". *Journal of Social Distress and the Homeless* **3** (3): 263–281. doi:10.1007/BF02087760.
17. ↑  Li, Xiaojiang (2000). "Where do we go During 50 Years?--A Review on Chinese Women's Liberation and Development Processes". *Zhejiang Academic Journal* **2**.
18. 1 2 3 4  Bauer, Feng, Riley, Xiaohua (1992). "Gender Inequality in Urban China: Education and Employment". *Modern China* **18** (3): 333–370. doi:10.1177/009770049201800304. .
19. 1 2 3  Bulger, Christine M. (1 April 2000). "Fighting Gender Discrimination in the Chinese Workplace". *Boston College Third World Journal* **20** (2): 345–391.
20. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Wu, Zhongzhe (2009). "Gender Inequalities of the Labor Market During Market Transition". *Economic Theory and Policy Research* **2**.
21. ↑  Liu, Jieyu (July 2007). "Gender Dynamics and Redundancy in Urban China". *Feminist Economics* **13** (3–4): 125–158. doi:10.1080/13545700701445322.
22. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Zhang, Jun*. Wives, Husbands, and Lovers: Marriage and Sexuality in Hong Kong, Taiwan, and Urban China*. Stanford University Press, 2014 — 118–144 bet.
23. 1 2 3  Yang, Mayfair Mei-hui (1999). Spaces of their own : women's public sphere in transnational China. University of Minnesota Press, Minneapolis
24. ↑  Rofel, L. (2009). Other modernities: gendered yearnings in China after socialism. Berkeley: University of California Press.
25. ↑  Hershatter, G.(2011). The Gender of Memory: Rural Women and China’s Collective Past. Berkeley: University of California Press. Retrieved February 26, 2018, from Project MUSE database.
26. 1 2 3 4 5 6 7  Liu, Shejian (2008). "Review and Reflection on China's Employment System Three Decades Reform". *Social Sciences* **3**.
27. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14  Osburg, John*. Anxious Wealth*. Stanford University Press, 2013.
28. ↑  Gale,Summerfield. 1994. *Economic Reform and the Employment of Chinese Women.* Journal of Economic Issues 28(3): 715 – 32.
29. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14  Gaetano, Arianne*. Out to Work*. University of Hawai'i Press, 2015.
30. ↑  Meng, Xin; Shen, Kailing; Xue, Sen (2013-02-01). "Economic reform, education expansion, and earnings inequality for urban males in China, 1988–2009" (en). *Journal of Comparative Economics* **41** (1): 227–244. doi:10.1016/j.jce.2012.04.004. ISSN 0147-5967. Archived from the original on 2018-04-19.. Qaraldi: 2019-12-07. Xitoyda gender tengsizlik]]
31. ↑  Gustafsson, Björn; Shi, Li (2001-03-01). "The Anatomy of Rising Earnings Inequality in Urban China" (en). *Journal of Comparative Economics* **29** (1): 118–135. doi:10.1006/jcec.2000.1700. ISSN 0147-5967.
32. 1 2  Zhu, Wei Xing; Lu, Li; Hesketh, Therese (2009-04-09). "China's excess males, sex selective abortion, and one child policy: analysis of data from 2005 national intercensus survey" (en). *BMJ* **338**: b1211. doi:10.1136/bmj.b1211. ISSN 0959-8138. PMID 19359290. PMC 2667570. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=2667570.
33. 1 2 3 4  Xiu, Lin; Gunderson, Morley (January 2013). "Gender Earnings Differences in China: Base Pay, Performance Pay, and Total Pay". *Contemporary Economic Policy* **31** (1): 235–254. doi:10.1111/j.1465-7287.2011.00307.x. .
34. ↑  Chen, Zhihong; Ge, Ying; Lai, Huiwen; Wan, Chi (2013-04-01). "Globalization and Gender Wage Inequality in China" (en). *World Development* **44**: 256–266. doi:10.1016/j.worlddev.2012.11.007. ISSN 0305-750X. .
35. ↑  Research group of Chinese Women's Social Status Survey, Chinese Women's Social Status Overview [M] Beijing: Chinese Women's Press, 1993 (In Chinese)
36. 1 2 3  Deng, Q.; Li, S. (2009-09-01). "What Lies behind Rising Earnings Inequality in Urban China? Regression-based Decompositions" (en). *CESifo Economic Studies* **55** (3–4): 598–623. doi:10.1093/cesifo/ifp015. ISSN 1610-241X. .
37. ↑  „Gender pay gap for women widens with age in Hong Kong" (6-iyun 2018-yil).
38. ↑  „Archived copy". 8-noyabr 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-noyabr 2018-yil.
39. 1 2 3  Tong, Xin (September 2010). "Labor Markets, Gender and Social Stratification". *Collection of Women's Studies* **5** (101).
40. ↑  Cai, He; Wu, Xiaoping (2005). "Social Change and Occupational Gender Inequality". *Chinese Sociology & Anthropology* **38** (4): 37–53. doi:10.2753/CSA0009-4625380402.
41. ↑  Parish, W.L.*. Gender and Work in Chinese Urban Life Under Reform: The Changing Social Contract*. New York: Cambridge University Press, 2000.
42. 1 2 3 4 5  Yang, Jie (2011). "Nennu and Shunu: Gender, Body Politics, and the Beauty Economy in China". *Signs* **36** (2): 333–357. doi:10.1086/655913. PMID 21114079. .
43. 1 2  Gao, Wenshu (2007). "Empirical Analysis on FDI's Impact on Employment in China". *International Symposium of Development and Innovation of the Service Industry*: 461–468.
44. ↑  Hu, Hao (December 2003). "On the FDI's Impact on the Female Employment of Developing Countries". *Journal of the Shanghai Administration Institute* **4** (4).
45. ↑  Tan, Shen (2000). *The Relationship between Foreign Enterprises, Local Governments and Women Migrant Workers in the Pearl River Delta*.
46. 1 2  Braunstein, Elissa; Brenner, Mark (July 2007). "Foreign Direct Investment and Gendered Wages in Urban China". *Feminist Economics* **13** (3–4): 213–237. doi:10.1080/13545700701439432.
47. 1 2 3  Nussbaum, Martha C.*. Women, Culture, and Development: A Study of Human Capabilities* (en). Clarendon Press, 1995-11-30. ISBN 9780191521751.
48. ↑  Wolf, Margery：1972 – Ch. 3: "Uterine Families and the Women’s Community." In *Women and the Family in Rural Taiwan.*Pp.32–42. Stanford: Stanford University Press.
49. ↑  *Richey.* „Gender and Sexuality". *patheos*.
50. ↑  „Women and Confucianism". *women in world history*.
51. ↑  Feng, X. (2013), Women's Work, Men's Work: Gender and Tourism among the Miao in Rural China. Anthropology Work Review, 34: 2–14.
52. ↑  Wang, F. (Ed.). (2012, November 16). Goodbye career, hello housekeeping. Retrieved February 07, 2018, from
53. 1 2  Fei, Xiaotong 1992[1947] CH.1 "Special Characteristics of Rural Society." &Ch.4: "ChaxuGeju: the Differential Mode of Association." In *From the Soil, the Foundations of Chinese Society: a Translation of Fei Jiaotong's Xiangtu Zhongguo, with an Introduction and Epilogue*. X. Fei, G.G. Hamilton, and Z. Wang, eds. Pp. 37–44 & 60–70. Berkeley: University of California Press.
54. 1 2  Fei, Xiaotong 1992[1947] CH.1 "Special Characteristics of Rural Society." &Ch.4: "ChaxuGeju: the Differential Mode of Association." In *From the Soil, the Foundations of Chinese Society: a Translation of Fei Jiaotong's Xiangtu Zhongguo, with an Introduction and Epilogue*. X. Fei, G.G. Hamilton, and Z. Wang, eds. Pp. 69. Berkeley: University of California Press.
55. 1 2  Hannum, Emily; Kong, Peggy; Zhang, Yuping (2009-09-01). "Family sources of educational gender inequality in rural China: A critical assessment" (en). *International Journal of Educational Development* **29** (5): 474–486. doi:10.1016/j.ijedudev.2009.04.007. ISSN 0738-0593. PMID 20161037. PMC 2753976. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=2753976.
56. 1 2  Jackson, Stevi*. East Asia Sexualities: Modernity, Gender and New Sexual Cultures*. New York: Zed Books, 2008 — 1–30 bet.
57. ↑  Jeffreys, Elaine*. Sex in China* (en). John Wiley & Sons, 2015-06-05. ISBN 978-0-7456-8594-6.
58. ↑  Kam, Lucetta Yip Lo*. Shanghai Lalas: Female Tongzhi Communities and Politics in Urban China* (en). Hong Kong University Press, 2012-11-01. ISBN 978-988-8139-45-3.
59. 1 2 3 4  Yang, Chao*. Television and Dating in Contemporary China: Identities, Love and Intimacy* (en). Springer, 2017-06-29. ISBN 978-981-10-3987-4.
60. ↑  *Broadly.* „From 'Iron Girls' to 'Leftovers' – Independent Women in China". *Youtube*. Qaraldi: 11-may 2017-yil.
61. 1 2 3 4 5 6 7  „Marriage Market Takeover". *Youtube*. Qaraldi: 25-oktabr 2016-yil.
62. 1 2 3  Wu, Xiaogang; Treiman, Donald (May 2004). "The Household Registration System and Social Stratification in China: 1955–1996". *Demography* **41** (2): 363–384. doi:10.1353/dem.2004.0010. PMID 15209045. .
63. ↑  Cao, Yang; Hu, Chiung-Yin (2007-06-01). "Gender and Job Mobility in Postsocialist China: A Longitudinal Study of Job Changes in Six Coastal Cities" (en). *Social Forces* **85** (4): 1535–1560. doi:10.1353/sof.2007.0065. ISSN 0037-7732. .
64. ↑  Shu, Xiaoling; Zhu, Yifei; Zhang, Zhanxin (2007-12-01). "Global Economy and Gender Inequalities: The Case of the Urban Chinese Labor Market\*" (en). *Social Science Quarterly* **88** (5): 1307–1332. doi:10.1111/j.1540-6237.2007.00504.x. ISSN 1540-6237. .
65. ↑  Du, Fenglian; Dong, Xiao-yuan (2009-03-01). "Why do women have longer durations of unemployment than men in post-restructuring urban China?" (en). *Cambridge Journal of Economics* **33** (2): 233–252. doi:10.1093/cje/ben034. ISSN 0309-166X.
66. ↑  Wang, Jianying*. Self-employment in Urban China: The Interplay of Gender, Capitalism and Labor Market*, 2009. ISBN 9781109204629.
67. ↑  Chow, Esther Ngan-Ling (2008). "Paid work, income control, and remittance: Empowering women migrant workers in south China". *Paper Presented at the Annual Meeting of the American Sociological Association, New York City*.
68. ↑  Zhang, Li (2018). "Cultivating the therapeutic self in China". *Medical Anthropology* **37** (1): 45–58. doi:10.1080/01459740.2017.1317769. PMID 28402134.
69. ↑  Hizi, Gil (2018). "Gendered Self-Improvement: Autonomous Personhood and the Marriage Predicament of Young Women in Urban China". *The Asia Pacific Journal of Anthropology* **19** (4): 298–315. doi:10.1080/14442213.2018.1481881.
70. ↑  Sun, Shengwei; Chen, Feinian (2015-10-01). "Reprivatized Womanhood: Changes in Mainstream Media's Framing of Urban Women's Issues in China, 1995–2012" (en). *Journal of Marriage and Family* **77** (5): 1091–1107. doi:10.1111/jomf.12219. ISSN 1741-3737. .
71. ↑  Zhang, Ge; Hjorth, Larissa (December 2019). "Live-streaming, games and politics of gender performance: The case of Nüzhubo in China". *Convergence: The International Journal of Research into New Media Technologies* **25** (5–6): 807–825. doi:10.1177/1354856517738160.
72. ↑  Zhang, Ge; Hjorth, Larissa (2017). "Live-streaming, games and politics of gender performance: The case of Nüzhubo in China" (en). *Convergence: The International Journal of Research into New Media Technologies* **25** (5–6): 135485651773816. doi:10.1177/1354856517738160.

876rr

### Manbalar

 Butun Xitoy ayollar federatsiyasi, Xitoy Milliy statistika byurosi. Xitoylik ayollarning ijtimoiy holati bo'yicha ikkinchi namunaviy tadqiqot uchun ma'lumotlar hisoboti [R]. 2001 yil (xitoy tilida)
Figart, Debora M. (1997). "Gender qo'g'irchoq o'zgaruvchidan ko'proq - diskriminatsiyaga feministik yondashuv". Ijtimoiy iqtisodning sharhi. 55 (1): 1–32. CiteSeerX 10.1.1.502.1629. doi: 10.1080/00346769700000022.

Francine D Blau, Marianne A Ferber, Anne E Winkler (2010), Ayollar, erkaklar va mehnat iqtisodiyoti. Prentice Hall

Darity Jr, Uilyam A.; Patrik (1998). "Mehnatdagi kamsitish to'g'risida dalillar: rang kodlari, gender kodekslari". Iqtisodiy istiqbollar jurnali. 12 (2): 63–90. doi: 10.1257/jep.12.2.63.

Shuningdek ko'rishingiz mumkin
------------------------------

* Bugungi kunda Xitoyda ayol bo'lish: gender demografiyasi
* Xitoyda gender tengligi Xitoy ayollari gender farqini yo'q qilishning beshta yo'li
* Xitoydagi ayollar boshqa mamlakatlardagi ayollarga qaraganda ko'proq tengsizlikka duch kelishadimi?