**Anushaxon**, Abulmuzaffar Muhammad — Xiva xoni (1663-86). Shayboniylardan. Abulgʻoziy Baxodirxonning oʻgʻli.

Hayoti
------

Buxoro xoni Abdulazizga qarshi jang (1657-yil) da qahramonlik koʻrsatib, jang taqdirini xivaliklar foydasiga hal qilgan va otasini oʻlimdan saqlab qolgan. Buning uchun otasi Anushaxonga katta lashkar va Hazorasp shahrini inʼom etgan va Xivada uning nomiga katta hammom qurdirgan (Anushaxon hammomi). Otasi vafotidan so'ng, Anushaxon taxtga oʻtirgach 1663-yilda tuzilgan tinchlikni buzib, Buxoroga qarshi urushni qayta boshlagan. Xonlik chegaralarini mustahkamlash uchun Yangi Kot, Shohobod qal’alarini qurdirgan. Soʻng, yana bir bor 1686-yil Buxoro xonligiga yurish qilib, Gʻijduvon, Hazora, Samarqand, Qarshi va Shahrisabzni egallagan. Savdoda oʻzbeklarning raqibi boʻlgan Buxoroga qarshi urush aslida tijorat yo'llari tufayli bo'lgan va bu toʻqnashuv 1664—1680 va 1683—1687-yillar davom etgan.

Anushaxon oʻzbeklar bilan yaqin aloqada boʻlgan va otasi davrida turkmanlar bilan buzilgan munosabatlarni tiklagan, bu Turkmaniston hududi orqali Kaspiy dengizi va Xiva o'rtasidagi savdo yo'lini qayta ochish imkonini bergan. U Astraxan ruslari bilan ham aloqalarni tiklagan va hatto 1676—1687-yillar oralig'ida bir necha bor ulardan Mang'ishloq yarim oroli porti bo'lmish Qarag'andada istehkom qurishni so'ragan. Savdogarlarini kazaklar, turkmanlar va qalmoqlar hujumidan himoya qilish evaziga ularga boj to'lashni ham taklif qilgan.

1683-yilda Buxoroga hujum qilib shahar va qishloqlarni yoqib yuborgan. Bu tufayli Subxonqulixon (1684-yil) Balx *kalxoni* etib tayinlangan oʻgʻli Sodiqxondan yordam soʻrashga majbur boʻlgan. Lekin bunga javoban uning o'g'li rad javobini bergan va Anushaxon bilan munosabarlari buzilishini xoxlamagan. Subxonqulixon o'ziga xiyonat qilgan o'g'lini jazolashga qaror qilgan. 1685-yilda u o'g'liga xat yozgan, agar Sodiqxon kechirim so'rab boradigan bo'lsa uni kechirishini xatida bayon etgan. Sodiqxon uni ko'rgani borgan va otasi tomonidan qo'lga olingan va zanjirband qilingan. Xon o‘g‘lining sheriklarini dahshatli azoblar ichida o‘ldirgan. Sodiqxon uch oylik qamoqdan keyin vafot 1686-yilda vafot etgan. Subxonqulixon o'g'lining o'limidan so'ng Balx ustidan nazoratni o'z qo'liga olgan. 1686-yilda Anushaxon Balxdagi mojarodan foydalanib Buxoroga yana bostirib kirgan va mag'lubiyatga uchragan. 1687-yilda Subxonqulixon Mashhadga ziyorat qilganidan foydalanib Anushaxon uning Buxoroga yana yangi hujum uyushtirgan, ammo bu uning so'nggi urinishi bo'lgan, chunki u qattiq mag'lubiyatga uchragan. Anushaxon davrida Qoraqalpogʻistondagi Sulton Vays bobo va Xivadagi Pahlavon Mahmud maqbaralari, Oq masjid taʼmirlangan, „Shajarayi turk" asari oxiriga yetkazilgan. Anushaxon Xivadagi Pahlavon Mahmud maqbarasiga dafn etilgan.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * k
* m
* t

Xorazm hukmdorlari |
| --- |
|  |
| 
* Elbarsxon
* Sulton Hojixon
* Xasanqulixon
* So‘fiyonxon (Sufiyonxon)
* Bujaqaxon (Bujugaxon)
* Avaneshxon
* Kalxon
* Aqatoyxon
* Doʻstxon
* Hoji Muhammadxon (Hojimxon)
* Arab Muhammadxon
* Habash sulton va Elbars sulton
* Asfandiyorxon
* Abulgʻoziy Bahodirxon
* Anushaxon
* Xudoydodxon
* Erengxon
* Jo‘ji sulton
* Valixon
* Shohniyozxon
* Shohbaxtxon
* Sayid Alixon
* Musoxon
* Yodgorxon
* Shergʻozixon
* Elbarsxon II
* Tohirxon
* Abulxayrxon
* Nuralixon
* Jahongirxon
* Bulakayxon
* Muhammad Amin inoq
* Avaz Muhammad inoq
* Eltuzarxon
* Muhammad Rahimxon I
* Olloqulixon
* Rahimqulixon
* Muhammad Aminxon
* Abdullaxon
* Qutlugʻmurodxon
* Said Muhammadxon
* Muhammad Rahimxon II
* Asfandiyorxon
* Said Abdullaxon
 | 
nothumb |

 |

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |