**"Telic" operatsiyasi** (**Op TELIC**)-bu kod nomi boʻlib, Buyuk Britaniyaning Iroqdagi barcha harbiy operatsiyalari 2003-yil 19-martda Iroqqa bostirib kirish boshlanganidan va 2011-yil 22-mayda qolgan soʻnggi Britaniya qoʻshinlari olib chiqilgunga qadar amalga oshirilgan. Missiyaning asosiy qismi 2009-yil 30-aprelda yakunlandi. 150 ga yaqin askar, asosan Qirollik dengiz flotidan, Iroqning oʻquv va mashgʻulot missiyasi tarkibida 2011-yil 22-maygacha qoldi. Bosqin boshlanishida 46 000 askar yuborilgan. Urushning umumiy qiymati 2010-yilda 9,24 milliard funt sterlingni tashkil qilgan.

Namoyish
--------

Telik operatsiyasi Ikkinchi Jahon Urushidan beri Britaniya kuchlarining eng yirik joylashuvlaridan biri edi. Bunga faqat 1991-yilgi Koʻrfaz urushi uchun Granbi operatsiyasi va 1956-yilgi "Mushketyor Suvaysh inqirozi "operatsiyasi orqali erishildi. Bu 1982-yildagi Folklend urushida 30 000 ga yaqin xodimlarni jalb qilgan koorporativ operatsiya va 20 000 dan kam xodimni yuborgan Koreya urushidan ancha katta edi.

Urush va uning oqibatlari uchun Telik operatsiyasida qatnashgan Britaniya harbiy xizmatchilari va ayollarining 9500 nafari hududiy armiya va Qirollik yordamchi havo kuchlari polkidan zaxirada boʻlganlar edi.

Eʼtibor bering, Britaniyaning qoʻshimcha kuchlari mintaqaga joylashtirildi (koʻp sonli RAF askarlari allaqachon Quvaytda, Turkiyada va mintaqaning boshqa joylarida Shimoliy va janubiy kuzatuv operatsiyalari boʻyicha joylashtirilgan) Commonsning uchta alohida bayonotida Jyeff Xun Davlat kotibi tomonidan berilgan. Mudofaa 7-yanvar kuni dengiz kuchlari va qirollikning dengiz piyodalari joylashtirilishi eʼlon qilindi. 20-yanvarda quruqlikdagi kuchlar, 6-fevralda esa havo kuchlari joylashtirildi. Ular 19-martda boshlangan harbiy harakatlarga oʻz vaqtida tayyor edilar. Fors koʻrfazi urushigacha boʻlgan kuchlarni joylashtirish bilan solishtirganda, ishlar ancha tezlashdi, eng sekin joylashtirilgan kuchlar bazadan jangovar tayyorgarlikka oʻtish uchun 10 hafta davom etdi.

Joylashtirishda Britaniya va xorijiy davlatlarning 64 ta savdo kemalari ishlatilgan.

*Telic* maqsadli yoki belgilangan harakatni anglatadi (yunoncha télos, *telos* dan). Oʻzlarining muntazam harbiy kuchlarini joylashtirilishini Iroq Ozodligi operatsiyasi deb atagan. Qoʻshma Shtatlardan farqli oʻlaroq, Mudofaa vazirligi oʻz nomlarini yaratish uchun kompyuterdan foydalanadi. Shuning uchun ular ochiq siyosiy maʼnoga ega emas. Maʼnosi avvaliga nomaʼlum edi, lekin dastlabki rejalashtirish 2002-yil Rojdestvo arafasida amalga oshirilganligi sababli, bu atama xodimlar orasida hazillashib „**T** ell **E** veryone **L** eave **I** s **C"** talqin qilindi.

Buyruqlar tuzilishi
-------------------

Kuchga uch yulduzli xizmat shtab-kvartirasi qoʻmondonlik qilgan. Operatsiya qoʻmondoni havo marshali Brayan Burrij boʻlib, general-mayor Piter Uoll uning shtab boshligʻi vazifasini bajargan. Bosh ofisi CENTCOMning Qatardagi shtab-kvartirasida joylashgan edi. Uchta xizmatning har birida operatsiyalarni boshqaradigan ikki yulduzli komandirlar bor edi.

Qirollik dengiz floti qoʻmondoni kontr- admiral Devid Snelson edi, uning shtab-kvartirasi Bahraynda joylashgandi. Suzuvchi Qirollik dengiz floti qoʻmondoni HMS *Ark Royal* samolyot tashuvchisi boʻlgan kommondor Jeymi Miller edi.

Birinchi (Birlashgan Qirollik) zirhli diviziyaga general-mayori Robin Brims qoʻmondonlik qilgan. Diviziyaga uchta armiya kommondorlari tayinlandi. 16-havo hujumi brigadasiga kommondor „Jekko" Peyj, 7-zirhli brigadaga kommondor Grem Binns va 102-logistik brigadaga kommondori Shoun Kovlam qoʻmondonlik qilgan. 3-kommando brigadasi ham boʻlinmaning tezkor qoʻmondonligi ostida edi va kommondor Jim Dutton tomonidan boshqarildi.

Qirollik havo kuchlari qoʻmondoni havo vitse-marshali Glenn Torpi edi. General-mayor Vall 2003-yil 1-mayda 1-zirhli diviziya qoʻmondonligini oldi. Uning oʻrniga shtab boshligʻi lavozimini general-mayor Barni Uayt-Spunner egalladi. Kontr-admiral Snelson 2003-yil 16-aprelda Qirollik dengiz piyodalari qoʻmondoni general -mayor Toni Milton tomonidan dengiz kuchlari qoʻmondoni etib tayinlandi.

Bosqindan keyin
---------------

 Bosqindan keyin Iroqning ishgʻol qilingan zonalari.
2003-yil 11-iyulda 1-zirhli diviziya janubi-sharqiy Iroq ustidan nazoratni 3-mexanizatsiyalashgan diviziyaga topshirdi. General-mayor Uoll oʻrniga general-mayor Grem Lamb Iroqdagi Britaniya quruqlikdagi kuchlari qoʻmondoni etib tayinlandi. Bosqinchilik davridan farqli oʻlaroq, oʻsha paytga qadar Amerika, Britaniya, Avstraliya va Polshadan tashqari koʻplab xalqlar mavjud edi. Britaniya qoʻshinlaridan tashqari, 3-diviziya Italiya, Gollandiya, Daniya, Chexiya, Litva, Norvegiya va Yangi Zelandiya kuchlariga qoʻmondonlik qildi. 3-divizion 2003-yil 28-dekabrda yangi diviziya shtab-kvartirasini topshirdi. General-mayor Endryu Styuart Britaniya kuchlari qoʻmondoni lavozimini general Lambdan oldi.

Asosiy operatsiyalar tugagandan soʻng, ingliz qoʻshinlarining asosiy tarkibiy qismlari sezilarli darajada oʻzgardi. May oyining boshida 3-komando brigadasi olib tashlandi va 16-havo hujumi brigadasi bir necha piyoda batalonlaridan tashqari shu oyning oxirida chiqib ketdi. 7-zirhli brigada 19-mexanizatsiyalashgan brigada tomonidan ozod qilinmaguncha, 3-divizion 1-divizionni egallashi bilan bir vaqtda qoldi. 102 logistika brigadasi may oyi oxirida 101 logistika brigadasi tomonidan ozod qilindi. RAF samolyotlarining aksariyati Iroq ustidan nazorat qilish va quruqlikdagi kuchlarni qoʻllab-quvvatlash uchun qolgan bir nechtasi bilan hududni tark etdi. Britaniya harbiy-dengiz kuchlari ham iyul oyi boshida ikkita piyoda qoʻshin jangchisi, tankchi va dengiz jangchisi bilan qaytdi.

Qurbonlar
---------

Britaniya Qurolli Kuchlarining jami 179 nafar xodimi 2003-yil mart oyida kompaniya boshlanishidan 2009-yil iyul oyidagi amaliyotlar tugashigacha boʻlgan davrda Telic operatsiyasida halok boʻldi. 136 tasi qurolli toʻqnashuvda, qolgan 43 tasi dushman boʻlmagan sharoitda halok boʻldi. Oʻlimga olib kelmaydigan qurbonlar toʻgʻrisidagi toʻliq maʼlumotlar hozirda faqat 2006-yil 1-yanvardan keyingi davrdan mavjud. Oʻsha kundan boshlab, 3598 britaniyalik xodim yaralangan, yaralangan yoki kasal boʻlgan (315 ta jarohatlangan). Ulardan 1971 nafari tibbiy evakuatsiya qilishni talab qilgan. Biroq, 2003-yildan 2006-yilgacha boʻlgan toʻliq yozuvlar mavjud emas. 2007-yil 11-martga kelib, 2100 dan ortiq askar Iroqdan ruhiy kasalliklar, jumladan, PTSD bilan ogʻrigan holda qaytib keldi.

Teatrda harbiy va tinch aholi qurbonlari Britaniya dala kasalxonalari (FH), Quvaytdagi 22 va Iroqdagi 34 dala shifoxonalari tomonidan davolandi. 34 ta dala kasalxonasi Shahar yaqinidagi Strensaldagi bazadan muntazam qoʻshinlar va butun mamlakat boʻylab koʻngilli zaxira boʻlinma aʼzolaridan iborat edi. Urushning dastlabki kunlarida Quvayt Iroq chegarasi orqali 25 oʻrinli kichik kasalxona tashkil etilgan. Shaybaga yetib kelganida kasalxona tashkil etilib, olti yarim soat ichida qurbonlarni olishga tayyor edi. Zamonaviy shifoxonada siz kutgan hamma narsa shoshilinch yordam boʻlimi, rentgen, laboratoriyalar, jarrohlik xonasi x 2, ITU va kasalxona boʻlimida mavjud edi.

Badiiy adabiyotda
-----------------

Britaniya televizion filmi *"Qobil nishoni"* Britaniya armiyasining xayoliy boʻlinmasi, 1-batalion Norzdeyl miltiqlarining Telik operatsiyasida jangovar harakatlar tugagandan soʻng va ishgʻolning birinchi bosqichlarida xizmati tasvirlangan.

Qora soat askarlarining urush davridagi tajribalariga asoslangan spektakl 2006-yilda Shotlandiyada koʻpchilikning olqishiga sazovor boʻldi.

Jumladan
--------

* Iroq urushi uchun Britaniyaning jasoratli mukofotlari roʻyxati
* Telic operatsiyasi paytida foydalanilgan Buyuk Britaniya harbiy inshootlari roʻyxati
* Iroq surishtiruvi

Maʼlumotnomalar
---------------

1. ↑  „UK combat operations end in Iraq". Retrieved 25 March 2011 „BBC"
2. ↑  „British campaign in Iraq comes to official end". Retrieved 11 May 2011 „Daily Telegraph"
3. ↑  „Iraqi Training and Advisory Mission". *Royal Navy Website*. 16-mart 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi.
4. ↑  „Royal Navy ends Operation Telic mission in Iraq". *BBC News* (22-may 2011-yil). Qaraldi: 22-may 2011-yil.
5. ↑  „Iraq war in figures". *BBC*. Qaraldi: 25-mart 2011-yil.
6. ↑  Flynn, Mick*. Bullet Magnet: Britain's Most Highly Decorated Frontline Soldier*. Hachette UK, 2010. ISBN 9780297860013.
7. ↑  „Operations in Iraq".  MoD.
8. ↑  „Op Telic casualty and fatality tables". 1-iyul 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 23-aprel 2007-yil.
9. ↑  „British troops in Iraq face risk of mental illness". *The Telegraph* (11-mart 2007-yil). 23-dekabr 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-dekabr 2014-yil.

Havolalar
---------

* Operatsiya Telic uchun kampaniya medali
* Iroqdagi Britaniya qurbonlari (MoD)
* Op TELIC 8 (MoD) davomida 20-zirhli brigadaning Iroq boʻylab sayohatidan olingan rasmlar galereyasi