**Berezan** ( kirillcha: Berezan; qadimgi yunoncha: Borysthenes ; sobiq turkcha: *Pirezin*. ) Qora dengizdagi orol, Ukrainaning Nikolay viloyati, Ochakiv tumani, Dnepr-Bug estuariyasining kirish qismida joylashgan. Ochakov shahridan 8 kilometr va Rybakovka kurort qishlog'idan 4 kilometr uzoqlikda joylashgan. Ko'pincha uni Dnepr-Bug estuariyasida joylashgan Pervomayskiy sun'iy oroli bilan qo'shib yuborishadi. Berezan oroli taxminan 900 ga yaqin uzunligi 320 metr kengligida, shimoliy qismining balandligi 3-6 metr, janubiy qismi 21 metr. U materikdan (u bilan uzoq vaqt oldin bog'langan bo'lishi mumkin) taxminan 1,5 milya sayoz suv bilan ajratilgan. Berezan Ukraina Milliy Fanlar akademiyasining tarixiy va arxeologik qo'riqxonasining ajralmas qismidir "Olvia". Orolda aholi yashamaydi. Yozda bu erda NASU IA arxeologik ekspeditsiyalari va Davlat Ermitaj muzeyi ishlaydi. Arxeologik yodgorlik ruxsatsiz qazishmalar natijasida vayron bo'lgan.

Tarixi
------

Berezan shimoliy Qora dengiz mintaqasidagi eng qadimgi yunon koloniyalaridan biriga (ehtimol, Dneprning yunoncha nomidan keyin Borysthen nomi bilan tanilgan) uy boʻlgan. Orol birinchi marta miloddan avvalgi VII asroʻrtalarida  oʻrnashib qolgan va eramizdan avvalgi V asr oxirida Olbiya mintaqadagi hukmron mustamlakaga aylanganda tashlab ketilgan. Miloddan avvalgi V asrda Gerodot shu nomdagi daryoning shimoliy oqimi haqida maʼlumot toʻplash uchun kelgan skif hinterlandlari bilan bugʻdoy savdosi orqali rivojlandi.

Oʻrta asrlarda orol katta harbiy ahamiyatga ega boʻlgan. Kiev Rusi davrida Varangiyaliklardan yunonlarga boradigan savdo yoʻlida muhim stansiya boʻlgan. Varangiyaliklar yunonlar bilan birinchi marta oʻsha yerda aloqa qilishgan.

 Qora dengizning shimoliy sohilidagi yunon koloniyalari (Yevksin dengizi), miloddan avvalgi VIII-III asrlarda Borysthenes Berezan orolida (Olbiya yaqinida) joylashganligi ko'rsatilgan.
Janubiy Ukrainadagi yagona Runik yozuvi - Berezan Runestone 1905-yilda orolda topilgan, hozir Odessa tarixiy muzeyida koʻrgazmada. Yozuv Gotlandlik Varangiyalik savdogarning qabri ustidagi qabr toshining bir qismida boʻlgan. Matnda shunday deyilgan: "Grani bu omborni uning sherigi Karl xotirasiga yasagan.

Estuariyni nazorat qilish (Sharqiy slavyan manbalarida *Beloberejye* yoki Oq qirgʻoqlar deb nomlanadi) koʻplab Rus-Vizantiya urushlari paytida Kiev Rusi va Vizantiya oʻrtasida bahsli boʻlgan. 944-yilgi Rossiya-Vizantiya shartnomasida ruslar yozda oroldan foydalanishi mumkin boʻllgan buning uchun daryoning ogʻzida qishki lagerlar qurmasdan yoki qirgʻoqdan baliq ovlagan Chersonesos fuqarolariga zulm qilmasdan turib foydalanish mumkin boʻlgan lekin Svyatoslav I ning Vizantiyaga qarshi urushi tugashi bilan, Rossiyaning bu bosib oʻtishi oʻz qoʻshinlarini Dorostolondan Beloberejyega evakuatsiya qilishga ruxsat berdi, u yerda uning qoʻshinlari 971-972 yillarda qishni oʻtkazdilar.

XIV-XV asrlarda, butun Bug-Dnestr daryosi Litva Buyuk Gertsogligining bir qismi boʻlganida, orol haqida faqat toʻsatdan maʼlumotlar mavjud va XV-XVI asrlar boshida orol Qrim tomonidan boshqarilgan. Xonlikda aholi yashamagan. Shu bilan birga, Zaporojye kazaklari orol haqida bilishgan va undan kemalarni langar qilish va koʻplab dengiz sayohatlarida dam olish uchun ishlatishgan.

Zaporojye kazaklari XVI-XVII asrlarda Qrim tatarlari va Usmonlilar imperiyasiga qarshi yurishlari chogʻida Berezan qalʼasini qalʼa sifatida tiklagan. Qoʻshni Ochakov ruslar qoʻliga oʻtgandan soʻng, orol Yangi Rossiyaning qolgan qismi bilan Rossiya imperiyasiga qoʻshildi.

XIX asrdan boshlab Gretsiya mustamlakati joylashgan joy va uning nekropollari vaqti-vaqti bilan qazib kelingan; bu joy eroziyaga uchragan boʻlsa ham ( maqbaralar ham talon -toroj qilingan), qazishlar natijasida boy topilmalar (arxaik sopol buyumlar, yozuvlar va boshqalar) paydo boʻlgan.

1906-yil mart oyida Pyotr Shmidt Berezanda qatl etildi.

Ikkinchi jahon urushi davrida orol barcha tuman va Ochakiv shahri bilan birga Ruminiya Dnestryanı gubernatorligi tarkibiga kirgan.

2013-yilda arxeologlar orolda XI asr oxiri XII asr boshlariga tegishli boʻlgan enkolpion xochni topdilar, bu yerda aholi punkti mavjudligiga asos boʻlgan, balki Varangiyaliklardan yunonlarga savdo yoʻlini himoya qilish uchun moʻljallangan.

Suratlari
---------

* Orolda Borysthenida arxeologik qazishmalarOrolda Borysthenida arxeologik qazishmalar
* Tashlab ketilgan mayoqlarTashlab ketilgan mayoqlar
* Leytenant Shmidtni xotirlash uchun obeliskLeytenant Shmidtni xotirlash uchun obelisk
* Cessna 150Lda Berezan oroli ustidan uchishCessna 150Lda Berezan oroli ustidan uchish

1. ↑  „Berezan Island" (ru). *ochakov.glo*. 8-aprel 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-noyabr 2022-yil.
2. ↑  Eusebius states in his Chronikoi kanones that the colony was founded in 647–646 BC, by settlers from Miletus.
3. ↑  Treister, Michail J.; Vinogradov, Yuri G. "Archaeology on the Northern Coast of the Black Sea", *American Journal of Archaeology*, Vol. 97, No. 3. (1993), p. 538.
4. ↑  Entry X UaFv1914;47 in Rundata 2.0
5. ↑  Sapojnikov, Igor*. The assault on the island of Berezan by the Chornomorsky Cossacks (the island of Berezan and its capture in 1788)*. "Елтон-2" — "Гратек", 2000 — 11-12 bet. ISBN 966-7588-11-4. 4-iyul 2021-yilda qaraldi.
6. ↑  „An ancient Slavic cross was first found in the south of the country" (ru). *kp.ua*.

Qoʻshimcha oʻqish
-----------------

* Krÿzhitskiy, Sergey D. "Berezan orolidagi uylarning turlari haqida", Skifiyadan *Sibirgacha bo'lgan qadimiy tsivilizatsiyalar*, jild. 11, masala 3/4. (2005), bet. 181–197.
* Noonan, Tomas S. "Antik davrda Shimoliy Qora dengizning don savdosi", *Amerika filologiya jurnali*, jild. 94, №. 3. (1973), bet. 231–242.
* Solovyov, Sergey L. *Qadimgi Berezan: Shimoliy Qora dengizdagi birinchi yunon koloniyasining arxitekturasi, tarixi va madaniyati (Colloquia Pontica; 4)*. Leiden: Brill Academic Publishers, 1999 (qattiq muqovali,ISBN 90-04-11569-2 ).
	+ Balbina Baebler tomonidan Bryn Mawr Classical Reviewda ko'rib chiqilgan, 2000.06.01.
	+ Sara Ouen tomonidan *The Journal of Hellenic Studies*, jildda ko'rib chiqilgan. 121. (2001), bet. 216–217.
* Solovyov, Sergey L. "Berezan oroli: Arxeologiyaning asosiy xususiyatlari", *Bilkent universiteti.* *Arxeologiya va san'at tarixi kafedrasi axborot byulleteni*, №. 3. (2004), bet. 17–19.
* Solovyov, Sergey L. "Pul muomalasi va Arkaik Borysthenesning siyosiy tarixi", Skifiyadan *Sibirgacha bo'lgan qadimiy tsivilizatsiyalar*, jild. 12, masala 1/2. (2006), bet. 63–75.

Yana qarang
-----------

* Xortitsiya oroli
* Ilon oroli

Andoza:Gardariki

|  |  |
| --- | --- |
| Tashqi havolalar Buni Vikimaʼlumotlarda tahrirlash | 
* LCCN: sh2001001860
* VIAF: 6322150869808422190004
* en:WorldCat Identities (VIAF orqali): 6322150869808422190004

 |