**Shodi Mulk aka maqbarasi** Samarqanddagi Amir Temur davrida qurilgan dastlabki bino hisoblanadi. Bino oʻz davrining qurilish va bezak sanʼati durdonasidir. Maqbara hijriy 773-yilda qurilgan (1371-1372).

 Nemtseva kitobidan N. B. Shoxi-Zinda ansambli: XI-XXI asrlar tarixi, arxeologiyasi, arxitekturasi. Samarqand, 2019-yil.

Tarixiy kesishuv
----------------

XIV asrning 70-yillaridan boshlab. Samarqand ulkan imperiya poytaxtiga aylanish arafasida, shaharda monumental qurilish, madaniyat va sanʼat rivoji misli koʻrilmagan yuksalishni boshidan kechirgan. Oʻsha davrlarda bino qurilishi va madaniy meroslarga juda katta eʼtibor qaratildi va koʻplab mablagʻlar sarflandi.

Samarqandning Amir Temur davrida qayta tiklanishi shaharning bosh ziyoratgohi — Shoxi-Zinda nekropolining tashkil etilishida ham oʻzining aksini topib, yangi meʼmoriy-badiiy qiyofada namoyon boʻldi. Qoraxoniylar nekropolini hal qiluvchi rekonstruksiya qilish ishlari jadal suratlarda amalga oshirilgan. Qoraxoniylar maqbaralari oʻrnida Amir Temurning haram ahlidan qarindoshlarining shoh maqbaralari (singillari, jiyanlari, xotinlari va ehtimol bir nechtasi), qoʻshinining yirik harbiy boshliqlarining maqbaralari qad koʻtargan

Maqbaraning tavsifi
-------------------

Shodi Mulk aka maqbarasi XIV asrning oxirgi choragi uchun xos bino hisoblanadi. Zenitdagi tashqi gumbaz asl dekorativ yuza bilan qoplangan. Poyda ravoqsimon oktaedrik yarusli maqbaraning ichki gumbazi XIV asrning ilk maqbaralarining choʻzilgan gumbazlari bilan solishtirganda unga nisbatanmkoʻproq choʻzilgan boʻlib, ikki markazli egri chiziqli baland koʻtarilgan strelkaga ega boʻlib, XIV asrga oid egri chiziqli baland oʻqga ega.

Oʻqda portal kirish uyasi boʻlgan asosiy jabhada boʻyalgan mayolikaning alohida qoʻshimchalari bilan oʻyilgan sirlangan yashil-turkuaz terakota bilan qoplangan. Yashil-firuza ohangi, yorugʻlik va soyaning oʻynashi, nozik modellashtirilgan oʻyilgan detallar jabhaga yengillik va noziklikni beradi. Jabha gʻayrioddiy darajada beztilgan. kumush tilla suvi bilan ishlangan naqshlar esa oʻzgacha koʻrk berib turadi. Burchakli ingichka ustunlar mayda, goʻyo ochiq oʻyma naqshlar bilan qoplangan, portal ustunlari tagida har biri geometrik naqshli uchta kvadrat shaklidagi dekorativ panellarga boʻlingan panellar oʻrnatilgan.

Jabha tokchasining yonoqlari va gablelari butunlay boʻyalgan mayolika panellari yoki oʻyilgan sirlangan terakota bilan qoplangan. Uning bu koʻrinishi koʻpchilikning eʼtiborini tortadi.

Asosiy jabhaning qoplamasidagi vertikal dekorativ „yoʻllar" epigrafik va geometrik bezaklar bilan bezatilgan boʻlib, XIV asr maqbaralari uchun xarakterli texnika hisoblanadi.

Vertikal „yoʻllar" uch pichoqli modahil figurasi bilan panelga tayanadi. Kirish yoyi ustidagi timpanum gul naqshiga qarshi anʼanaviy dumaloq halqalar bilan toʻldirilgan. Bu aylanalarga yilning baʼzi vaqtlari shamlar joylashtirilib undan foydalanilgan.

Kirish joyining yon devorlarida figurali vazalardagi yam-yashil guldastalar tasvirlangan ajoyib oʻyilgan panellar mavjud. Bularning barchasi oʻyilgan sirlangan terakotadan qilingan, panel, yozuvli kamar va tokning asl katta bezaklari boʻlgan jabha arkasi ustidagi timpanum boʻyalgan mayolikadan qilingan. Xonani bezashda mayolika ustunlik qiladi. Paneldan gumbazning zenitiga qadar barcha sirtlarni bezatadi. Gumbazning sirtidagi naqshlar ustida koʻpchilik ustalar va naqqoshlar ishlashgan. Manbalarga asoslanib bu ishlar uzoq vaqt davom etganligi haqida bilib olishimiz mumkin.

*Maqbaraning oʻlchamlari:*

Tashqarida 8,6×10 m

Ichkarida 6×6 m

Balandligi tashqarida 12-12,5 m

Ichkarida balandligi 11 m

Maqbaraning ichki qismi
-----------------------

Shodi-Mulk aka maqbarasining ichki qismi dabdabali bezaklari bilan ajralib turadi. Maqbaraning poldan gumbaz zenitiga qadar boʻyalgan mayolika va oʻyilgan sirlangan terakota bilan qoplangan. Deyarli relyefdan mahrum boʻlgan Majolka, chuqur koʻk rangdagi yorqin ranglar bilan boʻyalgan. Gumbazning ichki skufiyasi sakkiz qismdan iborat boʻlaklar bilan qoplangan, ichida tomchisimon medalyonlar bor. Medalyonlar birgalikda qandilsimon shiftni tashkil qiladi. Yorugʻlik tasirida jilolanib atrofni qisman yoritib turadi.

Dafnalar
--------

Maqbara tagida yertoʻlada shimoliy-janubiy oʻqi boʻylab choʻzilgan ikkita dafn xonasi (arxeologik oʻrganilmagan) joylashgan. Biri, maqbara markazida, tashqi oʻlchovlarga koʻra, 2,5×1,2 m; ikkinchisi, gʻarbiy devor yaqinida, 1,5 × 3,6 m. Tashqi oʻlchamlariga koʻra, ichki boʻshliqning kengligi birinchi holatda 70-75 sm, ikkinchisida esa 1 m edi. Xonalarning balandligi taxminan 1,3-1,4 m. Bu oilaviy maqbara emas, balki Temurning jiyani — Oʻljay Shodi-Mulk ogʻo va uning onasi, Temurning singlisi — Turkon ogʻo maqbarasiga dafn etilganligi haqidagi tarixiy maʼlumotlarga mos keladigan ikkita dafn xonasidir. Tashqarida, orqa devorda lansetli kamarli koʻr tokcha mavjud. Bu mehrob tipidagi namoz oʻqiladigan joy boʻlib, u „Kichik qandiya"da tasvirlangan marosim boʻyicha qabrlar oldiga oʻrnatilgan boʻlib, u yerda qabrga yuzlanib, qiblaga qaytish tavsiya etiladi. Maqbarada Temuriyzoda boshqa kishilar ham dafn etilgani haqida maʼlumotlar bor, ammo hali oʻrganilmaganligi uchun oʻz tasdigʻini topmagan.

Epigrafiya
----------

*Bagʻishlovchi yozuv*

Maqbara Shoxi-Zinda ansamblining durdonalaridan biri sanaladi. Portaldagi yozuvdan koʻrinib turibdiki, uning quruvchilari samarqandlik ustalar Shams ad-Din va Barr ad-Din boʻlib, ularning nomlari portal uyasidagi stalaktitlarni qidirishda yozilgan. Yana bir usta, buxorolik kulol Zayn ad-Din ham shimoliy ustunning oʻyilgan ustuniga oʻz nomini qoldirgan. Oʻsha davrlarda usta naqqoshlar yoki rassomlar oʻz ishlarida imzo sifatida oʻz nomlarini qoldirish odati boʻlgan

Portal ustunlarida katta bagʻishlov yozuvi saqlangan. *Devoni* qoʻl yozuvi elementlari bilan kursiv *gubor* qoʻl yozuvi. Diakritik belgilar shuningdek, yozuvning bir qismi ham yoʻqolib ketgan. Texnika — oʻyilgan mayolika (firuza va toʻq koʻk fonda oq harflar). Yozuvda shunday deyilgan:

*"Bino haqida jannat huriylarining yorqin va nurli suhbatlari mavzusi boʻlib, hurilar uning ajoyib goʻzalligini muhokama qiladilar, osmon esa yomgʻir tomchilari ovozi bilan [salomlashadi]. Qutlugʻ Turkon ogʻo uning qalbining xazinasi — Oʻljay Shodi-Mulk Ako uchun [qurgan]. U yetti yuz yetmish uchinchi (miloddan avvalgi 1372) yili Jumada as-saniyning yigirmanchi kunida rahmat qabriga koʻchdi.(dafn qilindi)".*

Maqbaraga kirish tepasidagi yozuv, kirish teshigining perimetri boʻylab (U shaklidagi ramkada) va tepasida (yonoq va peshtoq devorlari frizida, stalaktitlar ostida) boshqa bagʻishlov misralari fors tilida yozilgan. Bundan koʻrinib turibdiki, naqqoshlar boshqa davlatlardan buyurtma qilingan boʻlishi ham mumkin.

Usta divoniy yozuv elementlari bilan oʻsha kursiv gʻubor yozuvini tanlagan. Harflar koʻk fon ostida oq rangda. Maʼlumotlarga koʻra yozuv sifatlarini tanlashda urf odatlarga tayanilgan. Harflarning plastik ligaturesi maqbaraning qolgan naqshlari bilan muvaffaqiyatli uygʻunlashadi:

*"Bu zeb-ziynatga toʻla tom va bu zarhal gumbaz bu dunyoda koʻrgan barcha bezak va sanʼatlarning barchasi Yaratgan va Yaratganning rahmatidan ekani xotiralarda goʻzallik ifodasidir".*

Ona nomidan bevaqt vafot etgan qizi — Temurning jiyaniga bagʻishlangan bitik taʼsirchan va ayni paytda qaygʻulidir. Matnga koʻra Ona oʻz qizini marvaridga qiyoslaydi va visolni oʻlimdan keyinga qoʻyadi.

„Bu bogʻda baxt xazinasi koʻmilgan. Bu qabrdir va unda qimmatbaho marvarid koʻmilgan, sarvning qarorgohi Alloh inoyati bilan panoh topgan. Buning chorasi, Sulaymonni muhr va baxtning qimmatbaho toshidan shamol uchirib ketganidek, yer ostida birga boʻlishimizdir.

Portaldagi XIV asrga oid kursiv qoʻlyozmada qilingan eng keng yozuvda matnning boshi va oxiri saqlanib qolgan boʻlib, maqbara Temurning opasi Qutlugʻ-Turqon oq tomonidan qizi uchun qurilgani haqidagi bitikni koʻrish mumkin. Yetti yuz yetmish uchinchi (miloddan avvalgi 1371-yil) yili ikkinchi jumada kuni Allohning inoyati bilan qabrga koʻchgan Oʻljay Shodi-Mulk aka.).

Yozuvlardan birida taʼrif mavjud, masalan:

*"Buzuvchi dunyodan samimiy sodiqlikni kutmang.* *Ombor va tom osmon gumbaziga aylanishini kutmang.*

Galereya
--------

Adabiyot va manbalar
--------------------

*1.* *Nemtseva N.* *B.* *Shaxi-Zinda ansambli: tarix — arxeologiya — XI-XXI asrlar meʼmorchiligi. -Samarqand, 2019 yil.*

*2. Babadjonov B. Rustamov U. Shoxi-Zinda yodgorlik majmuasi epigrafiyasi (matnlar, tarjimalar) / Oʻqish matnlari, tarjimalari. — Samarqand, 2015 yil.*

*3.* *Bulatov M.* *BILAN.* *9—15-asrlarda Oʻrta Osiyo meʼmorchiligida geometrik uygʻunlashuv. — Moskva, 1988 yil.*

*4. Gul E. V. Temuriylar davrining meʼmoriy bezaklari. Belgilar va maʼnolar. — Toshkent, 2014 yil.*