**Furu al-fiqh** (arab. furu - tarmoq, bo‘lak, qism, shahobcha; arab. fiqh - chuqur tushunish, bilish) - hozirgi zamon huquqshunosligidagi "soha" tushunchasiga to’g’ri keladi. Islom huquqining turli sohalarini o‘rgatuvchi fan islom huquqshunosligi, islom huquq sohalari bo‘yicha bilim beruvchi o‘quv kursi deyish mumkin. Furu ilk bor Muhammad Shayboniyning "al-Mabsut" nomi bilan mashhur bo‘lgan "Kitob al-asl fi-l-furu’" asari nomida qo‘llanilgan. Dastlabki davrlarda "fiqh"ni "usul-al fiqh" va "furu al fiqh"ga bo‘lib o‘rganilmagan, islom huquqini o‘rganishga bag‘ishlangan asarlarda fiqhning har ikkala qismi haqida so‘z yuritilgan. Keyinchalik ularning har birini alohida tadqiq etishga bag‘ishlangan asarlar yaratilgan. Furu al-fiqhni o‘rganishga bag‘ishlangan asarlarda mazmunan bir-biriga yaqin huquqiy masalalarni alohida mavzu, bob, kitobda bayon etish an’ana tusini olgan. Bular imon va e’tiqod, turli shartnomaviy majburiyatlar, soliq undirish, oila-nikoh, meros, qarindoshchilik, jinoyat va jazo, davlat tuzilishi v.b.ruvi, davlatlararo munosabatlar, urush va tinchlik, sudda ish ko‘rish va ish yuritish, insonlar hulq-atvori va xatti harakatiga shariatning besh kategoriyasi - farz, vojib, sunnat, makruh, harom amallar bo‘yicha baho berish bilan bog‘liqmasalalardir. Fiqh nazariyasining to‘la shakllanishi davriga kelib uning me’yorlarini alohida sohalarga bo‘lib o‘rganishharakati boshlandi. Lekin bu borada faqih ulamolar o‘rtasida yakdillik bo‘lmagan. Bu hol hozirgacha saqlanib qolmokda. Bir qator tadqiqotchilar fiqh me’yorlarini uchta katta guruhga bo‘ladilar. Birinchisi, musulmonlar bilan Alloh o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga soluvchi me’yorlar ibodat deb nomlanadi. Ikkinchisi, muomalat deb nomlanib, insonlar o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga soluvchi me’yorlar. Uchinchisi, siyar-davlatlar va diniy jamoalar o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga soluvchi me’yorlar. Boshqa tadqiqotchilar siyarni alohida me’yorlar guruhi sifatida e’tirof etishmaydi. Ayrim tadqiqotchilar 1869- 77-y.larda Usmonlilar saltanatida tuzilgan islom huquqi kodeksi - Majallaga asoslanib fiqh me’yorlarini ibodat va muomalatga, muomalatning o‘zini uchta sohaga bo‘lishadi: shuxs maqomi huquqi, fuqarolik huquqi va jinoyat huquqi me’yorlari. Ba’zi tadqiqotchilar muomalatning uch sohasiga qo’shnimcha tarzda "hokimiyat me’yorlari", sud huquqi, islom xalqaro huquqi sohalarini ko‘rsatishadi. So‘ngi nuqtai nazar hozirgi zamon islom huquqshunoslik fanida keng tarqalgan nuqtai nazar hisoblanadi. Bunga ko’ra fiqh - islom huquqi quyidagi sohalarni qamrab oladi:  

Ibodat-musulmonlarning Alloh oldidagi majburiyatlari - namoz, tahorat, ro‘za, zakot, haj kabilar bilan bog‘liq munosabatlarni tartibga soluvchi me’yorlar majmui;  

shaxs maqomi huquqi - oila huquqi nikoh shartlari, uni tuzish tartibi, maxr (kuyovning kelinga sovgasi), er-xotinning huquq va majburiyatlari, oila a’zolarining o‘zaro aloqalari, nikohni tugatish asoslari va undan kelib chiqadigan oqibatlar, nafaqa va meros, vasiylik va homiylik bilan bog‘liq munosabatlarni tartibga soluvchi me’yorlar majmui;  

fuqarolik huquqi - mulkdan foydalanish, unga egalik qilish, uni tasarruf qilish, mulkni sotish sotib olish, ijaraga berish, hadya qilish, garov, birgalikda faoliyat yuritish va boshqaruv bilan bog‘liq munosabatlarni tartibga soluvchi me’yorlar majmui;  

davlat huquqi - davlat tuzilishi va boshqaruvi, davlat organlari va mansabdor shaxslar, ularning vakolatlari va burchlari, davlat bilan fuqarolar o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga soluvchi me’yorlar majmui;  

jinoyat huquqi - jinoyat tushunchasi, uning tarkibi va turlari, jazo va uning turlari bilan bog‘liq munosabatlarni tartibga soluvchi me’yorlar majmui;  
 
sud (prosessual) huquqi - fuqarolik va jinoyat ishlarini sudda ko‘rish tartibi, dalillar, qaror qabul qilish yoki hukm chiqarish va ularning ijrosini ta’minlash bilan bog‘liq munosabatlarni tartibga soluvchi me’yorlar majmui;  

islom xalqaro huquqi - musulmon davlatlari, ular bilan musulmon bo‘lmagan davlatlar, musulmon jamoasi v.b. diniy jamoalar o‘rtasidagi aloqalar, urush va tinchlik bilan bog‘liq munosabatlarni tartibga soluvchi me’yorlar majmui. 
Bundan tashqari ayrim darslik va o‘quv qo‘llanmalarda soliqlarning turlari, miqdori, undirish tartibi va ulardan to‘plangan mablag‘larni taqsimlash bilan bog’liq munosabatlarni tartibga soluvchi me’yorlar majmui soliq huquqi sohasi sifatida e’tirof etiladi.

Manbalar
--------

1. ↑  Najmiddinov, Karimov, Turdiyeva 2017, s. 398-400. sfn error: no target: CITEREFNajmiddinov,\_Karimov,\_Turdiyeva2017 (help)

Adabiyotlar
-----------

* Najmiddinov J. Karimov J. Turdiyeva D.*. Dinshunoslik. Qomusiy lugʻat*. Imom Buxoriy xalqaro markazi nashriyoti, 2017 — 480 bet. ISBN 978-9943-5105-3-1.