**Ukraina va Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi (MDH)** oʻrtasidagi munosabatlar oʻzaro savdo va iqtisodiy ijtimoiy munosabatlar hisoblanadi.

1991-yil 7-8 dekabrda Belarus Respublikasi hududida, Brest yaqinidagi Belovejskaya Pushchada yigʻilish boʻlib oʻtdi, uning natijasi Sovet Ittifoqining parchalanishi faktining rasman tasdiqlanishi, xulosasi boʻldi. MDHni tashkil etish toʻgʻrisidagi bitim. Biroq, Ukraina MDH Nizomini imzolamagan yoki ratifikatsiya qilmagan, shuning uchun Ukraina hech qachon MDHga aʼzo boʻlmagan, faqat MDHning taʼsischi davlati maqomiga ega. Ukraina uzoq davom etgan Rossiya-Ukraina urushi tufayli 2018-yilda MDHning nizom organlaridagi ishtirokini toʻxtatdi, 2018-yilda MDHdan butunlay chiqib ketdi, hech qachon postsovet tashkiloti tarkibiga kirmagan. Ukraina Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi erkin savdo zonasining aʼzosi boʻlib qolsa ham, ammo Ukraina MDH ga aʼzoli mavjud emas.

Rossiya-Ukraina urushi davrida Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi boshlanganidan keyin Rossiya-Ukraina munosabatlari, Belarus-Ukraina munosabatlari esa 2022-yilda Rossiya bosqinida Belarusning ishtiroki butunlay uzildi. Rossiya Federatsiyasining ittifoqchisi sifatida tanazzulga yuz tutdi va de-fakto yoʻq qilindi. Ukraina Yevropa integratsiyasi va Yevropa Ittifoqiga qoʻshilish jarayoni bilan bogʻliq holda MDH bilan turli kelishuvlarni faol ravishda bekor qilishni boshladi.

Tarixi
------

### 1990-yillar

 MDHni tashkil etish toʻgʻrisidagi protokolning imzolanishi, Olmaota, Qozogʻiston
1991-yil 7-8 dekabrda Belarus Respublikasida, Brest yaqinidagi Belovejskaya Pushchada Belarus Oliy Kengashi Raisi Stanislav Shushkevich, Rossiya Federatsiyasi Prezidenti Boris Yeltsin va Prezident oʻrtasida uchrashuv boʻlib oʻtdi. 1991-yil 21-dekabrda Olmaotada boʻlib oʻtgan yigʻilishda Ukraina, Rossiya, Belarus, Ozarbayjon, Armaniston, Moldova, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Turkmaniston, Oʻzbekiston va Tojikiston rahbarlari MDHni tashkil etish toʻgʻrisidagi Protokolni imzoladilar.

Ukraina Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligining asoschilaridan biri bo‘lib, 1991-yil 8-dekabrdagi Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligini tashkil etish to‘g‘risidagi Bitim va ushbu Hamdo‘stlikka 1991-yil 21-dekabrdagi Bayonnoma asosida MDH davlatlari bilan hamkorlikni rivojlantirdi.

1. Ukraina oʻzining huquqiy maqomida mustaqil davlat — xalqaro huquq sub’ekti hisoblanadi va shunday boʻlib qoladi.
2. Ukraina Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligining oʻz hokimiyati va boshqaruviga ega boʻlgan davlat tuzilmasiga aylantirilishini inkor etadi.
3. Ukraina Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligiga xalqaro huquq sub’ekti maqomini berishni rad etadi.
4. Hamdoʻstlik doirasidagi muvofiqlashtiruvchi institutlar vakolatli xususiyatga ega boʻlishi mumkin emas, ularning qarorlari maslahat xarakteriga ega.
5. Tashqi siyosatni mustaqil ravishda olib boradigan Ukraina Hamdoʻstlikning boshqa davlatlari bilan maslahatlashuvlarga kirishadi.
6. Bir tomondan Ukraina, ikkinchi tomondan Rossiya va Belarus oʻrtasidagi chegara Ukrainaning davlat chegarasi boʻlib, u daxlsizdir.
7. Ukraina o‘z hududida joylashgan sobiq SSSR Qurolli kuchlari negizida o‘z Qurolli Kuchlarini yaratadi.
8. Ukraina samarali xalqaro nazorat ostida barcha yadro arsenallarini yo‘q qilib, yadro qurolidan xoli davlat maqomini olishga intiladi va Ukraina Davlat suvereniteti to‘g‘risidagi deklaratsiya asosida harbiy bloklarga qo‘shilmaydi.
9. Ukraina hududida strategik qurolli kuchlarning mavjudligi vaqtinchalik. Ularning huquqiy maqomi va Ukraina hududida bo‘lish muddati Ukraina qonunchiligi va hududida sobiq SSSR yadro qurollari joylashgan davlatlar o‘rtasida tuzilgan maxsus hukumatlararo bitim bilan belgilanishi kerak.
10. Ukraina o‘z valyutasini joriy etish, o‘z bank va bojxona tizimlarini yaratish, o‘z transport-kommunikatsiya tizimini rivojlantirish, shuningdek, mintaqaviy va mintaqalararo bozorlarda ishtirok etish orqali o‘zining ochiq iqtisodiy tizimini yaratadi.
11. Bitim qoidalarini talqin qilish va qo‘llash bilan bog‘liq nizolar Ukraina tomonidan xalqaro huquq asosida muzokaralar yo‘li bilan hal qilinadi.
12. Ukraina nafaqat toʻxtatib turish, balki Shartnomada yoki uning alohida moddalarida ishtirok etishni toʻxtatish huquqini oʻzida saqlab qoladi.
13. Ukraina oʻzining milliy qonunchiligiga muvofiq sobiq SSSR shartnomalaridan kelib chiqadigan xalqaro majburiyatlarning bajarilishini kafolatlaydi.

 Leonid Kravchuk — mustaqil Ukrainaning birinchi prezidenti; saylovlarda — Ukraina Kommunistik partiyasi Markaziy Qoʻmitasi Siyosiy byurosi aʼzosi.
MDHga aʼzo davlatlar xalqaro huquqiy yordam va hamkorlik sohasida yaqindan hamkorlik qilmoqda. Jumladan, 1993-yil 22-yanvarda MDHga aʼzo davlatlar, shu jumladan Ukraina rahbarlari tomonidan „Fuqarolik, oilaviy va jinoiy ishlar boʻyicha huquqiy yordam va huquqiy munosabatlar toʻgʻrisida"gi konvensiya amalga oshirilgan.

SSSR parchalanib, yangi mustaqil davlatlar vujudga kelgach, avvallari ichki xususiyatga ega boʻlgan, bugungi kunda xalqaro xususiyat kasb etgan, yangi mustaqil davlatlarning saʼy-harakatlarini muvofiqlashtirishni taqozo etuvchi qator ekologik muammolar paydo bo\la boshladi. MDH davlatlari birgalikdagi ekologik tadbirlarni amalga oshirish, ekologik ofatlar va boshqa favqulodda vaziyatlar oqibatlarini bartaraf etishda oʻzaro yordam koʻrsatish boʻyicha xalqaro shartnomalar tuzildi.

1992-yil 8-fevralda Ukraina ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish sohasidagi hamkorlik toʻgʻrisidagi bitimni imzoladi; 1999-yil 4-iyun — MDHga aʼzo davlatlarning madaniy oʻsimliklar genetik resurslarini saqlash va ulardan foydalanish sohasidagi hamkorlik toʻgʻrisidagi bitim imzolandi.

MDH doirasida hal etilgan asosiy vazifalardan biri MDHga aʼzo davlatlar oʻrtasidagi yaqin iqtisodiy aloqalarni saqlash va rivojlantirishdir. Hamdoʻstlik doirasidagi iqtisodiy masalalar boʻyicha asosiy hujjatlar Iqtisodiy ittifoqni tashkil etish toʻgʻrisidagi bitim (Ukraina shartnomani imzolamagan) va Erkin savdo zonasini tashkil etish toʻgʻrisidagi bitim hisoblanadi. 1999-yil va 06.10.1999 yildagi Qonunni qabul qilish orqali Oliy Rada tomonidan ratifikatsiya qilingan. Iqtisodiy ittifoqni tashkil etish toʻgʻrisidagi shartnoma 1993-yil 24-sentabrda imzolangan. Hujjat iqtisodiyotni integratsiyalash va bozor munosabatlariga asoslangan yagona bojxona-valyuta hududini yaratish maqsadida ittifoqni bosqichma-bosqich shakllantirishni nazarda tutadi.

Shartnomaning 30-moddasiga muvofiq, Iqtisodiy ittifoq aʼzolarining roziligi bilan ushbu Shartnoma boʻyicha majburiyatlarning faqat bir qismini oʻz zimmasiga olishga tayyorligini bildirgan davlatga assotsiatsiyalangan aʼzo maqomi berilishi mumkin. Iqtisodiy ittifoqqa assotsiatsiyalangan aʼzo sifatida kirish shartlari Iqtisodiy ittifoq aʼzolari tomonidan belgilanadi. 1994-yil 15-aprelda Ukraina va Iqtisodiy ittifoq mamlakatlari Ukrainaning Iqtisodiy ittifoqqa assotsiativ aʼzo sifatida qoʻshilishi toʻgʻrisidagi shartnomani imzoladilar.

Hamdo‘stlikning hamkorlari manfaatlarini hisobga olgan holda MDHda erkin savdo zonasini tashkil etish MDHga aʼzo davlatlarning iqtisodiy munosabatlarida ahamiyat kasb etadi.

1994-yil 15-aprelda Erkin savdo zonasini tashkil etish toʻgʻrisidagi bitim, 1999-yil 2-aprelda esa unga Protokol imzolandi. Ukraina 1999-yil 6-oktyabrdagi 1125- *XIV* -sonli Ukraina qonunini qabul qilib, ushbu Bitimni va uning Protokolini ratifikatsiya qildi.

### 2000-yillar

* MDH 20-yilligiga atab Ukrainada tanga zabt etildiMDH 20-yilligiga atab Ukrainada tanga zabt etildi
* MDH 20-yilligiga atab Ukrainada tanga zabt etildiMDH 20-yilligiga atab Ukrainada tanga zabt etildi

2002-yil 7-oktyabr MDH Davlat rahbarlari kengashi yig‘ilishida Ukraina fuqarolik, oilaviy va jinoiy ishlar bo‘yicha huquqiy yordam va huquqiy munosabatlar to‘g‘risidagi konvensiyaning yangi tahririni imzoladi.

2002-yil 10-dekabrda MDHga aʼzo davlatlar vakillaridan iborat ishchi guruhining MDHga aʼzo davlatlar oʻrtasida iqtisodiy sohadagi hamkorligini rivojlantirish boʻyicha takliflar tayyorlash boʻyicha yigʻilishida Ukraina 2003-yilni MDHga aniq vazifalarni amalga oshirishga bagʻishlashni taklif qildi.

* Erkin savdo zonasini huquqiy rasmiylashtirishni yakunlash va uning normativ-huquqiy bazasini tashkil etish;
* Erkin savdoning asosiy normalari va qoidalaridan foydalanishni boshlash, ishtirokchi-davlatlar qonunchiligida erkin savdo zonasi to‘g‘risidagi qoidalarning qo‘llanilishini tahlil qilish;
* Jarayonlarning doimiy monitoringini amalga oshirish;
* Xizmatlar savdosi, savdo subsidiyalari, xalqaro transport koridorlarida transport infratuzilmasi, shuningdek, transport siyosati va pul-kredit sohasidagi hamkorlik konsepsiyalarini tartibga soluvchi bitimlarni ishlab chiqishni yakunlash.

Shuningdek, 2003-yil yanvar oyidan boshlab MDH Davlat rahbarlari kengashi qaroriga muvofiq Hamdoʻstlik Davlat rahbarlari kengashiga raislik uning Ukraina Prezidenti Leonid Kuchma tomonidan Ukraina tomonidan amalga oshirilganligi hal qiluvchi ahamiyatga egaligi muhim hisoblanadi.

### 2010-yillar

 „Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligiga 20 yil" pochta markasi Ukrposhta, 2011-y.
2013-yil 8-aprel Ukraina bosh vazirining birinchi o‘rinbosari Sergey Arbuzov Ukrainaning MDH doirasidagi hamkorlik bo‘yicha milliy koordinatori, shuningdek, Ukrainaning MDH Iqtisodiy kengashidagi vakili etib tayinlandi.

Hamdoʻstlik Davlat rahbarlari kengashining 2013-yil 25-oktabrdagi qaroriga muvofiq, Ukraina 2014-yilda MDHga rais etib tayinlandi.

MDHga aʼzo davlatlar oʻrtasida teng huquqlilik, sheriklik va yaxshi qoʻshnichilik munosabatlarini mustahkamlash tamoyillariga asoslangan Ukrainaning 2014-yilda MDHga raisligining ustuvor yoʻnalishlari qatorida tashqi siyosat, iqtisodiy, gumanitar, ilmiy-texnikaviy hamda belgilangan innovatsion yoʻnalishlar ham bor.

### Rossiya-Ukraina urushi

2014-yil 27-fevraldan boshlab, Rossiya Federatsiyasi tomonidan Ukrainaning hududiy yaxlitligini buzish tahdididan soʻng, Rossiya Federatsiyasi Qurolli Kuchlari harbiy kontingenti Qrim Avtonom Respublikasi hududida qoʻllanila boshlandi. Qrim mustaqilligi boʻyicha noqonuniy referendum oʻtkazilganligini eʼlon qilish va boshqa noqonuniy xatti-harakatlar Rossiya, Ukraina MDHda raislik qiluvchi davlat sifatida joriy yilning 7-mart kuni shoshilinch chaqiruv tashabbusi bilan chiqdi. G. Kiyevda MDH Tashqi ishlar vazirlari kengashining navbatdan tashqari yig‘ilishi bo‘lib o‘tdi, uning maqsadi Ukrainaning ayrim hududlari, jumladan, Qrim Avtonom Respublikasidagi (Oʻzbekiston tamonida tan olinmagan) vaziyat bo‘yicha Tashqi ishlar vazirligining tegishli Bayonotini qabul qilishdan iborat edi.

MDH boshqa xalqaro tashkilotlardan (Birlashgan Millatlar Tashkiloti, Yevropa Ittifoqi, Yevropa Kengashi, Yevropada Xavfsizlik va Hamkorlik Tashkiloti) farqli tarzda ushbu tashkilot mavjudligining asosiy tamoyillari boʻyicha masʼuliyatli siyosiy qarorlar qabul qilishdan qochdi. Buni hisobga olgan holda, Ukraina tomoni Ukraina Tashqi ishlar vazirligining 2014-yil 19-martdagi notasida 2014-yilda MDHdagi raislik muddati tugashini maʼlum qildi. 2014-yil aprelidan boshlab Ukrainaning MDH doirasidagi hamkorligi minimal darajaga tushirildi. Bunday voqealar natijasida, Ukraina MDH doirasidagi qator koʻp tomonlama muhim boʻlgan shartnomalardan voz kechdi va koʻplab sohaviy hamkorlik organlariga aʼzolikni toʻxtatdi.

2019-yil holatiga koʻra, Ukraina MDH ishtirokini juda zarur minimal darajaga tushirdi va amalda chiqishni yakunladi. Ammo, Ukraina MDHdagi ishtiroki davomida qo‘shilgan 236 ta kelishuvni denonsatsiya qilish maqsadida ko‘rib chiqish davom etmoqda.

2019-yil 19-fevral kuni Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi Ijroiya qo‘mitasi Ukraina Prezidenti Pyotr Poroshenko va Ukraina tashqi ishlar vaziri Pavlo Klimkinga oktabrda bo‘lib o‘tgan Davlat rahbarlari kengashining majlisida ishtirok etish uchun taklif yubordi. Ammo, rasmiy Kiyev taklifga javob bermadi, chunki Ukraina haqiqatda MDHdan chiqishni yakunladi.

2020-yil 2-sentabrdan Ukraina veterinariya sohasida, MDHga aʼzo davlatlar hududlarini sanitariya muhofazasi sohasida hamkorlik qilish toʻgʻrisidagi kelishuvda, shuningdek, Muvofiqlashtiruvchi kengash tuzish toʻgʻrisidagi bitimda ishtirok etishni toʻxtatdi. 2021-yil fevral oyida Ukraina umumiy havo hududi undan foydalanish boʻyicha MDHning ikkita kelishuvidan chiqdi.

2022-yil 16-fevralda Ukraina Oliy Radasi Ukrainaning Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligining Antiterror markazidagi ishtiroki haqidagi xalqaro shartnomani bekor qilishni qo‘llab-quvvatladi. Xalq deputatlari umumiy imtiyozlar tizimi doirasida tarif imtiyozlari berishda ishlab chiqarilayotgan mahsulotning kelib chiqishini aniqlash qoidalari to‘g‘risidagi bitimdan chiqishni nazarda tutuvchi hujjatga ham ovoz berdi.

### Rossiya bosqinidan keyin (2022)

Rossiya va Ukraina urushi davrida Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi boshlanganidan keyin Rossiya-Ukraina munosabatlari butunlay uzildi, Belarus-Ukraina munosabatlari Rossiyaning Rossiya bosqinida Belarus ishtiroki tufayli uzildi. Ukrainada Rossiya Federatsiyasining ittifoqchisi sifatida juda tanazzulga uchragan va vayron qilingan davlatlardan biriga aylandi. Ukraina Yevropa integratsiyasi va Yevropa Ittifoqiga qoʻshilish jarayoni bilan bogʻliq holda MDH bilan kelishuvlarni katta faollik bilan bekor qilishni boshladi.

2022-yil 22-mayda Ukraina Oliy Radasi MDH oʻrtasida tuzilgan shartnomalarni denonsatsiya qilish to‘g‘risida 4 ta qonun loyihasini qabul qildi: MDHga aʼzo davlatlarning umumiy qishloq xo‘jaligi bozori to‘g‘risidagi bitimlar to‘g‘risida, ikki tomonlama soliqqa tortishning oldini olish to‘g‘risida, noqonuniy migratsiyaga qarshi kurashish ishlari, Ulugʻ Vatan urushidagi MDH xalqlarining jasorati va qahramonligi xotirasini mustahkamlash toʻgʻrisida (274 ovoz) qaror va bitimlarni imzoladi.

2022-yil 15-iyun kuni Ukraina iqtisodiy sohadagi nizolar bilan bog‘liq ishlarni hal qiluvchi Oliy arbitraj, iqtisodiy, iqtisodiy raislari kengashini tashkil etish to‘g‘risidagi Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi kelishuvidan chiqdi.

2022-yil 19-iyun kuni Ukraina Oliy Radasi uyali mobil aloqa tizimlarini rivojlantirish va ulardan foydalanish bo‘yicha hamkorlik to‘g‘risidagi bitimdan chiqishni maʼqulladi. MDHda biologik mahsulotlar va hayvonlarni muhofaza qilishning boshqa vositalarining davlatlararo zahirasini tashkil etish to‘g‘risidagi bitimdan chiqish to‘g‘risidagi 0103-sonli qonunni ham maʼqulladi. Ukraina yana MDH organlarining rasmiy yozishmalarini yetkazib berish bo‘yicha hukumatlararo tezkor aloqalar to‘g‘risidagi bitimga o‘zgartirish kiritish to‘g‘risidagi protokoldan chiqdi, bu esa xodimlarning milliy qonunchilikka muvofiq xizmat qurollarini saqlash va ulardan foydalanish huquqiga taalluqlidir. Ukraina parlamenti MDHda kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash va rivojlantirish to‘g‘risidagi bitimdan chiqish to‘g‘risidagi 0147-sonli qonun loyihasini qo‘llab-quvvatladi.

2022-yil 18-iyulda Ukraina Oliy Radasi Ukraina Vazirlar Mahkamasi tomonidan kiritilgan, Moskva va Moskva shahrida tuzilgan „1994-yil 15-apreldagi Bojxona sohasida hamkorlik va o‘zaro yordam to‘g‘risidagi bitimdan chiqish to‘g‘risida"gi Ukraina qonunini qabul qildi.

Ukrainaning MDHdagi holati
--------------------------

 Belarus Respublikasi , Rossiya Federatsiyasi va Ukraina oʻrtasida Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligini tashkil etish toʻgʻrisidagi Bitim imzolanishi..
1991-yil 8-dekabrda Ukraina Prezidenti Leonid Kravchuk Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligini tashkil etish toʻgʻrisidagi shartnomani imzoladi, unga koʻra Ukraina MDHning taʼsischi davlatlaridan biriga aylandi. Bitim Ukraina Oliy Radasi tomonidan 1991-yil 10-dekabrda shartlar bilan ratifikatsiya qilingan. 1991-yil 20-dekabrda Ukraina Oliy Radasi „Ukraina tomonidan Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi to‘g‘risida Shartnoma tuzish to‘g‘risida"gi bayonotni qabul qildi. 1991-yil 21-dekabrda Ukraina uning ajralmas qismi boʻlgan Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligini tashkil etish toʻgʻrisidagi Shartnomaga Protokolni imzoladi.

Ukrainaning MDHdan chiqishi
---------------------------

Ukraina hech qachon MDH aʼzosi boʻlmagan, yaʼni 2018-yilda Ukraina oʻzi aʼzo boʻlmagan tashkilotdan chiqqan, biroq Hamdoʻstlik doirasidagi ayrim kelishuvlardan hali ham chiqmagan. Buning sababi, „postsovet hududida" ukrainaliklar uchun haqiqatan ham muhim boʻlgan baʼzi masalalar hali ham MDH shartnomalari bilan tartibga solinadi. Masalan, pensiyalar, diplomlarni tan olish, yuridik yordam va boshqalar va hokazo, barchasi ukrainaliklar uchun muhim sanaladi.

### MDH organlarida ishtirok etishni tugatish

Ukrainaning MDHga aʼzoligi masalasi birinchi marta 2004-yilgi prezidentlik saylovlarida Viktor Yushchenko gʻalaba qozonganidan keyin koʻtarilgan edi. 2005-yilda Ukraina tashqi ishlar vaziri B.Tarasyuk Ukrainaning MDHdagi ishtiroki ramziy ahamiyatga ega ekanligini, tashkilotning mavjudligi va uning keyingi rivojlanishi juda muammoli ekanini taʼkidlagan edi. Gruziya, Moldova va Ozarbayjon hukumatlari vakillari ham xuddi shunday nuqtai nazarni bildirishdi. 2007-yil iyulda Ukraina prezidenti Viktor Yushchenko butun MDH istiqbollarini pessimistik deb taʼrifladi.

Yana bir sabab Ukraina sharqida Rossiya-Ukraina urushining boshlanishi edi. 2014-yil 14-martda Ukraina qonuni loyihasi Ukraina Oliy Radasiga koʻrib chiqish uchun taqdim etildi, ammo qoʻmita koʻrib chiqish uchun barcha zarur tartib-qoidalardan oʻtmadi va ovozga qoʻyilmadi. 2014-yil 19-martda Ukraina Milliy xavfsizlik va mudofaa kengashi MDHdan chiqish tartibini boshlash toʻgʻrisida qaror qabul qildi. 2014-yil 30-aprelda Ukraina Tashqi ishlar vazirligi Ukrainaning MDHdan chiqishi boʻyicha barcha zarur hujjatlarni tayyorlab qoʻyganini eʼlon qildi. Tashqi ishlar vaziri oʻrinbosari Danilo Lubkivskiyning soʻzlariga koʻra, Ukraina bu uyushmadan chiqishi kerak boʻlgan yagona narsa — tegishli qonun hisoblangan.

2018-yil 12-aprelda Ukraina prezidenti Pyotr Poroshenko Oliy Radaga MDHning barcha nizom organlari tarkibidan chiqishni taklif qilishini maʼlum qildi. Ukraina Prezidenti Pyotr Poroshenko Ukraina Milliy xavfsizlik va mudofaa kengashining Ukrainaning MDH nizom organlaridagi ishtirokini tugatish to‘g‘risidagi qarorini amalga oshirish to‘g‘risidagi farmonni imzoladi.

Yana qarang
-----------

* Ukraina va NATO
* Ukraina va Yevropa Ittifoqi
	+ Ukrainaning Yevropa Ittifoqiga qoʻshilishi
* Rossiya-Ukraina munosabatlari
* Gruziya va Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi oʻrtasidagi munosabatlar
* Moldova va Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi oʻrtasidagi munosabatlar

Manbalar
--------

Havolalar
---------

* MUSTAQIL DAVLATLAR HAMDOʻSTLIGI MUNOSABATLARIDA ukrainaning ISHTIROKI TARIXI.
* Yagona transport makonini shakllantirish va Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligiga aʼzo davlatlar o‘rtasida transport siyosati sohasida hamkorlik qilish asoslari to‘g‘risidagi Bitimni ratifikatsiya qilish to‘g‘risida Ukraina Qonuni.
* Erkin savdo zonasini tashkil etish to‘g‘risidagi bitimni va Erkin savdo zonasini tashkil etish to‘g‘risidagi bitimga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risidagi protokolni ratifikatsiya qilish to‘g‘risida Ukraina qonuni


1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  „Ukraine does not need to leave the CIS – it has never been and is not now a member of this structure.". *web.archive.org* (17-avgust 2021-yil). 17-avgust 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10-iyul 2022-yil.
2. 1 2  „История участия Украины в Содружестве Независимых Государств" (uk). *minjust.gov.ua*. 9-iyul 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-iyul 2022-yil.
3. ↑  „There is no "debt" of Ukraine to the CIS – the Ministry of Foreign Affairs" (uk). *www.ukrinform.ua*. 10-iyul 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-iyul 2022-yil.
4. ↑  „Україна досі в СНД чи ні?" (uk). *Радіо Свобода*. 17-avgust 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-iyul 2022-yil.
5. ↑  „Ukraine Announces Plans To Quit CIS, Terminate Parts Of Russia Friendship Treaty" (en). *RadioFreeEurope/RadioLiberty*. 8-iyul 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-iyul 2022-yil.
6. ↑  „Никакой "задолженности" Украины перед СНГ не существует - МИД" (ru). *www.ukrinform.ru*. 25-mart 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-iyul 2022-yil.
7. 1 2  „Ukraine severed diplomatic relations with Russia". *web.archive.org* (26-fevral 2022-yil). 26-fevral 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10-iyul 2022-yil.
8. 1 2  „Ukraine breaks off diplomatic relations with Russia" (uk). *BBC News Україна*. Qaraldi: 10-iyul 2022-yil.
9. 1 2  „Ukraine severed diplomatic relations with Russia | Economic Pravda". *web.archive.org* (26-fevral 2022-yil). 26-fevral 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10-iyul 2022-yil.
10. 1 2  „Ukraine withdrew from a number of agreements with the CIS" (ru). *РБК-Украина*. 10-iyul 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-iyul 2022-yil.
11. 1 2  „Ukraine withdrew from yet another agreement within the framework of the CIS" (uk). *www.ukrinform.ua*. 8-iyul 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-iyul 2022-yil.
12. 1 2  „Ukraine withdrew from the CIS agreement on the protection of consumer rights" (uk). *www.ukrinform.ua*. 8-iyul 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-iyul 2022-yil.
13. 1 2  „Ukraine withdrew from a number of CIS agreements – People's Deputy" (uk). *www.unian.ua*. 8-iyul 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-iyul 2022-yil.
14. ↑  „Participation of Ukraine in the CIS – Permanent representation of Ukraine at the coordination institutes of the CIS". *web.archive.org* (8-aprel 2016-yil). 8-aprel 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10-iyul 2022-yil.
15. ↑  „Україна фактично завершила вихід з СНД – МЗС – 5 канал". *web.archive.org* (1-may 2019-yil). 1-may 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10-iyul 2022-yil.
16. ↑  „Zelensky was invited to a meeting of the Council of Presidents of the CIS, from which Ukraine left". *Зеркало недели | Dzerkalo tijnya | Mirror Weekly*. 8-iyul 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10-iyul 2022-yil.
17. ↑  „Ukraine withdrew from three agreements with the CIS – Cabinet of Ministers of Ukraine – CIS – agreement | RBK-Ukraine". *web.archive.org* (4-sentabr 2020-yil). 4-sentabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10-iyul 2022-yil.
18. ↑  „Ukraine withdrew from two more CIS agreements on airspace | Economic Pravda". *web.archive.org* (19-aprel 2021-yil). 19-aprel 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10-iyul 2022-yil.
19. ↑  „Agricultural market, taxes: the Verkhovna Rada adopted a number of laws on the denunciation of agreements with the CIS" (uk). *Економічна правда*. 9-iyul 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10-iyul 2022-yil.
20. ↑  „Ukraine withdrew from yet another agreement within the framework of the CIS" (uk). *www.ukrinform.ua*. 8-iyul 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-iyul 2022-yil.
21. ↑  „ShieldSquare Captcha" (en). *www.kmu.gov.ua*. Qaraldi: 18-iyul 2022-yil.
22. ↑  „Украина вышла из таможенного соглашения стран СНГ" (ru). *www.ukrinform.ru*. 19-iyul 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 18-iyul 2022-yil.
23. ↑  „Is Ukraine still in the CIS or not?" (uk). *Радіо Свобода*. 17-avgust 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-iyul 2022-yil.
24. ↑  „Filatov O.G. Doctor of Economics Kaminsky P.D. CIS: FURTHER DEVELOPMENT PROSPECTS. » Society. Science. Culture » Scientific conferences Scientific conferences". *web.archive.org* (27-may 2014-yil). 27-may 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10-iyul 2022-yil.
25. ↑  „Law Project on the Denunciation of the Agreement on the Establishment of the Commonwealth of Independent States". *web.archive.org* (4-mart 2016-yil). 4-mart 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10-iyul 2022-yil.
26. ↑  „Poroshenko wants the cancellation of part of the treaty on friendship with the Russian Federation and withdrawal from the bodies of the CIS | Ukrainian Pravda". *web.archive.org* (13-aprel 2018-yil). 13-aprel 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10-iyul 2022-yil.
27. ↑  „The President signed the Decree on the final termination of Ukraine's participation in the statutory bodies of the CIS". *web.archive.org* (19-may 2018-yil). 19-may 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10-iyul 2022-yil.
28. ↑  „Ukraine finally left the CIS". *web.archive.org* (19-iyul 2019-yil). 19-iyul 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10-iyul 2022-yil.