**MALUKU OROLI**

MALUKU OROLI
------------

Maluku - Indoneziyaning Maluku orollarining janubiy qismini qamrab olgan provinsiya. Viloyat shimoldan Seram dengizi , janubdan Hind okeani va Arafura dengizi , sharqdan Papua va gʻarbdan Sulavesi bilan chegaradosh. Uning poytaxti va eng yirik shahri Ambon shahri. Maluku provinsiyasi Indoneziyada aholi soni boʻyicha 28-oʻrinda, bu yerda 2020-yilda Maluku provinsiyasi aholisi 1.848.923 kishini tashkil qiladi.

Mustamlaka davridan oldin Maluku asosiy tovar sifatida chinnigullar va muskat yong'og'i bilan jahon ziravorlar savdosining o'qi edi. Bu Malukuni bugungi kungacha "ziravorlar orollari" laqabini oldi. Maluku xalqi arxipelagning turli mintaqalaridagi savdogarlar va xorijdagi Xitoy, Arab va Yevropa savdogarlari bilan savdo qilgan. Bu ziravorlar boyligi, shuningdek, Portugaliyaliklar va nihoyat Gollandiyaliklar bilan birga Malukuni nazorat qilgan Yevropa xalqlari uchun ham jozibaga aylandi.

Umuman Maluku tarixi 18-asrda Gollandiyaning Sharqiy Hindiston kompaniyasi tomonidan uchta gubernatorlik, ya'ni Ambon, Banda orollari va Ternate 19-asr boshlarida gollandlar tomonidan bitta nom ostida birlashtirilgan gubernatorliklarning tashkil topishi bilan boshlangan. Maluku. Mustamlaka davridan keyin Maluku XX asr oxirida Shimoliy Maluku o'z viloyatiga bo'linishidan oldin to'liq viloyat sifatida saqlanib qolgan.

ETIMOLOGIYASI
-------------

Maluku bilan aniqlanishi mumkin bo'lgan birinchi so'z 1365 yildagi qadimgi yavalik kakavin bo'lgan Nagarakretagama so'zidan kelib chiqqan. 14-bandning 5-bandida Pigeaud Ternate yoki Maluku bilan aniqlagan Maloko haqida so'z boradi.

Maluku nomi "Maluku Kie Raha" tushunchasidan kelib chiqishi mumkin. "Raha" to'rtta degan ma'noni anglatadi, "kie" esa to'rtta tog'li orollarni, ya'ni Ternate , Tidore , Bacan va Jailolo (Xalmahera) ni bildiradi. Garchi u boshqa sohalarga ham tegishli bo'lishi mumkin. Har birining Kolano ismli rahbari bor edi, keyinchalik u Sulton unvoniga ega edi. Maluku so'zining kelib chiqishi haqida turli xil fikrlar mavjud. "Moloku" tutmoq degan ma'noni anglatadi, bu savdo birligi bo'lgan "Loku" so'zidan kelib chiqqan. Bu "Moloku Kie Raha" ma'nosini ishlatish "to'rtta shohlikning birlashishi" degan ma'noni anglatishi mumkin, ammo "Loku" so'zi malay tilidan olingan so'zdir. "Maloko" shaklidagi boshqa so'zning kelib chiqishi "Ma" qo'llab-quvvatlovchi "Loko" so'zlarining birikmasidan iborat bo'lib, keyin "Luku" ga o'zgaradi, bu joy yoki dunyo ma'nosini anglatadi, birlashganda "Maloko Kie Raha" ma'nosini anglatadi. "To'rt tog'li dunyo" degan ma'noni bildiradi.

DINI
----

Islom 61,95% xristianlar 37,29% (protestantlar 33,65% katoliklar 3,64%) Boshqalar 0,21% konfutsiylik 0,002% hinduizm 0,02% buddistlar 0,002%

GEOGRAFIYASI
------------

Maluku orollarining ma'muriy bo'linishi, Shimoliy Maluku viloyati butun Shimoliy Maluku viloyatini, Maluku viloyati esa Markaziy Maluku va Janubi-Sharqiy Maluku viloyatlarini qamrab oladi.
Geografik jihatdan Maluku uch xil mintaqaga bo'lingan: Shimoliy Maluku, Markaziy Maluku va Janubi-Sharqiy Maluku. Mustaqillik boshida, uchtasi ham alohida tumanlar edi (Ambon shahrini ham o'z ichiga olgan Markaziy Maluku bundan mustasno) bir Maluku provinsiyasida va nihoyat kichikroq viloyatlar va shaharlarga bo'linishdan oldin Shimoliy Malukuning o'z provinsiyasiga bo'linishigacha bo'lgan cho'qqi XX asrgacha davom etgan.
Shimoliy Maluku - Maluku orollarining shimoliy qismida joylashgan va Ternate sultonligi va Tidor sultonligining kuchli ta'siri bilan ajralib turadigan hudud. Bundan tashqari, bu hudud o'zining islomiy xarakteri bilan ajralib turadi, garchi protestantizm va mahalliy e'tiqodlarning ba'zi anklavlari mavjud. Ikki eng nufuzli sultonlikning markazlari sifatida Ternate va Tidor, Xalmahera kabi kattaroq orol bilan solishtirganda, juda kichik bo'lishiga qaramay, mintaqadagi eng muhim ikkita orolga aylandi.
Markaziy Maluku - Maluku orollarining aholi punkti va markazi. Bu hudud bir nechta orollardan iborat: Ambon , Gorom , Watubela , Lucipara. Bu hudud Papua va Janubi-Sharqiy Maluku yo'llarining chorrahasida joylashganligini hisobga olsak, yevropaliklar kelishidan ancha oldin ziravorlar savdosida muhim rol o'ynagan. Asosiy orollar Seram va Buru bo'lib, ular Manipa , Kelang , Buano va Ambalau kabi kichikroq orollar bilan to'ldiriladi. Bu hudud Yevropa mustamlakachilik davrida asosiy diqqatga sazovor joyga aylandi, chunki bu hududdan muskat yong'og'i kabi noyob ziravorlar kelgan.

Adabiyotlar
-----------

1Pigeaud, Teodor Gautier Tomas (1960c). Java 14-asrda: Madaniyat tarixi boʻyicha tadqiqot, III jild
2Pigeaud, Teodor Gautier Tomas (1962). 14-asrda Java: Madaniyat tarixi boʻyicha tadqiqot, IV jild 
3 Amal, Muhammad Adnan (2016). Ziravorlar orollari: Shimoliy Maluku tarixi 1250-1950. Jakarta: Gramedia. 
4 Monk, K.A.; Fretes, Y.; Reksodixarjo-Lilley, G. (1996). Nusa Tenggara va Maluku ekologiyasi. Gonkong: Periplus Editions Ltd. p. 7
5 Bartels 2017, p. 10.
6 Bartels 2017, p. 11–12.
7 Bartels 2017, p. 12.