Andoza:Subspeciesbox

**Vengriya oʻtloq iloni** (*Vipera ursinii rakosiensis* ; venger nomi: *rákosi vipera*), **Duna oʻtloqi iloni** deb ham ataladi. Bu juda kam uchraydigan zaharli ilon bo'lib, uni asosan Vengriyada uchratish mumkin. Vengriya o'tloq ilonlari butun Vengriya tekisliklaridagi eng kamyob tur hisoblanadi. Ilk marta 1893–yilda vengriyalik zoolog Lajos Mehelya tomonidan qayd etilgan. 2004–yilda butun Vengriya bo‘ylab 500 tadan kam tur topilgan.

Tavsif
------

Voyaga yetgan venger o'tloq ilonlarining uzunligi 50 santimetrdan oshmaydi. Zahar bezlari tanglayda joylashganligi sababli ularning boshlari uchburchak shaklda. Tanasining orqa qism asosan och kulrang yoki somon rangli bo'lishi mumkin. Ilonlar tanasining yon tomonlarida dumaloq belgilar bor. Dumlari qisqa, urg'ochilarda esa o‘tkir ingichka bo'ladi.

O'tloq ilonlari tashqi ko‘rinish jihatdan dasht zaharli qora iloniga (Vipera berus), o‘xshaydi, lekin qisqaroq. Erkak va urg'ochi ilonlarning ranglari o'rtasida hech qanday farq kuzatilmaydi.

Ular kunduzgi hayvonlardir. Asosan kaltakesak va chigirtka kabi hasharotlar bilan oziqlanadi. Oktabrdan martgacha yer osti inlarida yashaydilar. Juftlash mavsumi mart oyining oxiridan aprel oyining boshigacha davom etadi. Erkaklar odatda urg'ochilar uchun bir-biri bilan kurashadilar. Urg‘ochilar taxminan 4-16 tuxum qo'yadi, tuxumlar iyul oyining oxirida yorib chiqadi. Tug'ilganda ilonning uzunligi 100-160 millimetr bo'lib, tuxumdan chiqqandan keyin bir necha daqiqada terisini tashlaydi. Birinchi yilida har 4-6 haftada terisi to'kiladi. Kattalar terisini yiliga uch marta tullaydi.

Tarqalishi va yashash joyi
--------------------------

Venger o'tloq ilonlari odatda tekisliklarda uchraydi. Ilgari Avstriya, Vengriya va Ruminiyaning ba'zi qismlarida ham ichrab turgan. Bugungi kunda ularni Hansag va Dunay-Tissa daryosi oralig'ida, xususan Kiskunsagda kichik guruhlar hosil qilib yashashi mumkin. Kiskunsagda o'ndan kam populyatsiya, Hansagda esa ikkitasi ma'lum.

Tabiatda muhofaza qilish
------------------------

Vengriya o'tloq ilonlari populyatsiyasining kamayishi taxminan 300 yil oldin boshlangan deb taxmin qilinadi. Dunay-Tissa oraliqlari ilgari muntazam suv bilan ta'minlangan va kattaroq maydonlar yaylovlar bilan qoplangan. Yigirmanchi asrning oxiriga kelib, bu hududlarda chorva mollari soni kamaydi va ularning o'rniga ekinlarni etishtirish uchun yaylovlarning katta qismi o‘zlashtirildi. Aytishlaricha, bu jarayon tekislik manzarasini tanib bo‘lmas holga keltirgan. Taxminan bir vaqtning o'zida daryo oralig'ida intensiv suv boshqaruvi amalga oshirildi. Ushbu ekologik o'zgarishlar turlarning yashash joylarini sezilarli darajada kamaytirdi. XX asrning ikkinchi yarmigacha bu ilonlar qora bozorda sotish uchun ovlangan yoki noqonuniy ravishda yig'ilgan.

Bu tur Vengriyada 1974–yildan beri muhofaza qilinadi. Mamlakatning eng katta xavf ostida turgan umurtqali hayvoni bo'lganligi sababli, turga zarar yetkazganlik uchun jarima 1 million vengriya forinti.

### CONVIPURSRAK loyihasi

2008–yilda Yevropa Komissiyasi LIFE dasturi doirasida CONVIPURSRAK (*Karpat havzasida Vengriya o'tloq ilonini (Vipera ursinii rakosiensis) saqlash)* loyihasini boshladi. Loyiha 2012–yilda yakunlandi. Turlar himoya ostida bo‘lsa ham, kuzatishlar populyatsiyalar hali ham kamayib borayotganini ko'rsatdi. Loyihaning maqsadi o'tloqlarni rekonstruksiya qilish va ilonlarni tabiiy yashash joylariga qo'yib yuborish orqali yashash joylari hajmini oshirish edi.

Xabar qilinishicha, loyiha ilon populyatsiyasini va uning yashash muhitini qariyb 400 gektarga oshirishda muvaffaqiyatli natijalarga erishgan. Ilonlarni tutqunlikda ko'paytirish dasturi ham loyiha tomonidan ilgari surildi.

Ma'lumotnomalar
---------------

1. ↑  "Member News". *Journal of Zoo and Wildlife Medicine* **37** (4): 580. December 2006.. Qaraldi: 19 November 2020. Vengriya oʻtloq iloni]]
2. ↑  Újvári, Beáta; Madsen, Thomas; Kotenko, Tatiana; Olsson, Mats; Shine, Richard; Wittzell, Håkan (May 2002). "Low genetic diversity threatens imminent extinction for the Hungarian meadow viper (*Vipera ursinii rakosiensis*)". *Biological Conservation* **105** (1): 127–130. doi:10.1016/S0006-3207(01)00176-8.. Qaraldi: 19 November 2020. Vengriya oʻtloq iloni]]
3. ↑  Steward JW (1971). *The Snakes of Europe*. Cranbury, New Jersey: Associated University Press (Fairleigh Dickinson University Press). ISBN 0-8386-1023-4.
4. ↑  Péchy, Tamás; Vetlényi, Dávid (8 May 1998). "Végveszélyben a rákosi vipera". *Élet és Tudomány* **53** (19): 595–597.
5. 1 2 3  *Dankovics.* „Fajmegőrzési tervek – Rákosi vipera (Vipera ursinii rakosiensis)". *www.termeszetvedelem.hu*.  Környezetvédelmi és Vízügyi Minisztérium, Természetvédelmi Hivatal. Qaraldi: 2020-yil 8-noyabr.
6. 1 2  „Rákosi Vipera".  Magyar Madártani és Természetvédelmi Egyesület (2016-yil 7-oktyabr). Qaraldi: 2020-yil 8-noyabr.
7. ↑  Fazekas, György*. Biológia 1.*, 3, Budapest: Scolar kiadó, 2015 — 479–480 bet. ISBN 9789632445687.
8. ↑  Kovács, Tibor (2004). "A rákosi vipera védelmének problémás kérdései". *Természetvédelmi Közlemények* **11**: 419–427.. Qaraldi: 19 November 2020. Vengriya oʻtloq iloni]]
9. 1 2 3  „CONVIPURSRAK – Conservation of Hungarian meadow viper (Vipera ursinii rakosiensis) in the Carpathian-basin".  European Commission. Qaraldi: 2020-yil 19-noyabr.
10. ↑  „Rákosi vipera". *Természetvédelmi kezelés*. Qaraldi: 2020-yil 19-noyabr.