A

**Nervrivojlanishi kasalliklari** - bu bolalik vaqtida (yoki asab tizimining rivojlanishida ) alomatlar paydo bo'la boshlaydigan kasallik guruhi. Amerika Psixiatriya Assotsiatsiyasining 2013-yilda chop etilgan beshinchi nashri ( DSM-5 ) ruhiy kasalliklar diagnostikasi va tashxis natijalariga ko'ra, bu holatlar ko'p hollarda *yoshlik* davrida vujudga kelib, odatda bolalarda ular maktabga borishdan oldin paydo bo'ladi va o'smirlik davriga qadar davom etishi mumkin.  Bu barcha o'zgarishlarning asosiy xususiyati shundaki, ular hayotning bir yoki bir nechta sohalarida (individual, ijtimoiy, kasbiy) inson faoliyatiga salbiy ta'sir ko'rsatadigan o'zgarish va nuqsonlarga bog'liq. Ushbu kasalliklarning barchasi va ularning buzilish darajalari spektrda mavjud va kasallangan insonlar bir xil tashxisga ega bo'lishiga qaramay, turli xil alomatlar va nuqsonlarni boshdan kechirishi mumkin.  

DSM-5 neyrorivojlanishi kasalliklarini oltita umumiy guruhga ajratadi.

B

1. Aqliy o'zgarishlar(aqliy rivojlanishdan ortda qolishi yohud uning buzulishlari)
2. O'zaro aloqalar, suhbatga kirishish va muloqot qilishdagi o'zgarish
3. Autizm spektrining nuqsonlari (ASN)
4. Diqqat etishmasligi / giperaktivlik o'zgarishlar (DEHB)
5. Neyrorivojlanishi ritmi(asosi) nuqsonlari
6. Individual fikr yuritishdagi o'zgarishlar

Bu kasalliklar odatda komorbid holatlardir, ya'ni ushbu kasallikning ma'lum biriga chalinadigan bo'lsa bu hastalik to'g'ridan to'g'ri ikkinchi kasallikni chaqiradi.Ya'ni bevosita kasallik chaqiruvchi hisoblanadi.

Klassfikatsiyasi(Turlari)
-------------------------

### Aqliy o'zgarish (aqliy rivojlanish buzilishi)

Intellektual nogironlik (ID) yoki intellektual rivojlanishdagi o'zgarishlar DSM-5 tomonidan "umumiy aqliy qobiliyatlarning kamchiliklari" sifatida belgilanadi.  Ular insonning axborotni qayta ishlash, maʼlumotlarni oʻrganish yoki saqlash, tanqidiy yoki qiyosiy fikrlash va muammolarni hal qilish qobiliyatiga taʼsir qiladi. Bora-bora , insonning atrof-muhitga moslashishga halal beradi, shuningdek bu tufayli insonlar kundalik hayotning bir yoki bir nechta faoliyatida mustaqil harkat yoki ijtimoiy burchlarining muhim bosqichlarini bajara olmasligi mumkin.  Rivojlanishning global kechikishi (GDD) aqliy o'zgarish bo'yicha tasniflanadi va "inson intellektual faoliyatning bir nechta sohalarida kutilgan rivojlanish bosqichlarini bera olmaganida qo'llaniladi". 

### O'zaro aloqalar, suhbatga kirishish va muloqot qilishdagi o'zgarish

Aloqa buzilishi

### Autizm spektrining nuqsoni (ASN)

Autizm spektrining buzilishi (ASN)

### Diqqat etishmasligi / giperaktivlik buzilishi (DEHB)

Diqqat etishmasligi giperaktivlik buzilishi (DEHB)

### Neyrorivojlanishi ritmi o'zgarishlari

Rivojlanishni birlashtirishdagi o'zgarishlar, stereotipik harakat buzilishi va umumiy buzilishlari (masalan, Tourette sindromi ) va CAS - nutq apraksiyasi kabi muloqotdagi buzilishlari

### Individual fikr yuritishdagi o'zgarishlar

Maxsus ta'lim buzilishlar

### Hozirda tadqiqot olib borilmoqda

Kasalliklarni yangi hisoblangan turlarini o'rganadigan neyrorivojlanish bo'yicha tadqiqot loyihalari mavjud, jumladan:

1. Og'zaki bo'lmagan o'rganish buzilishi (NLD yoki NVLD), miyaning o'ng yarim sharidagi oq materiya bilan bog'liq deb hisoblangan neyrorivojlanish buzilishi va odatda (a) past ko'rgazmali intellektni o'z ichiga oladi; (b) og'zaki va vizual fazoviy intellekt o'rtasidagi nomuvofiqlik; (c) vizual konstruktiv va nozik motorli harakatlarni muvofiqlashtirish qobiliyatlari; (d) vizual fazoviy xotira vazifalari; (e) matematik yutuqlardan ko'ra yaxshiroq o'qish; va (f) ijtimoiy-emotsional qobiliyatlar.    Og'zaki bo'lmagan o'rganish buzilishi ICD yoki DSMda diskret tasnif sifatida tasniflanmagan bo'lsa-da, "tadqiqotchilar va klinisyenlarning aksariyati NLD profilining aniq mavjudligiga rozi bo'lishadi (lekin istisno uchun Spreen, 2011  ga qarang), lekin ular rozi emaslar. ma'lum bir klinik toifaga bo'lgan ehtiyoj va uni aniqlash mezonlari to'g'risida".

Taqdimot
--------

### Oqibatlari

Neyrorivojlanish kasalliklarining ko'pligi bir-biriga bog'liq bo'lgan asoratlari va zo'ravonlikning katta qismini o'z ichiga oladi, natijada insonlar, shuningdek oilalar, ijtimoiy guruhlar va jamiyat uchun turli xil darajadagi aqliy, hissiy, jismoniy va iqtisodiy muommolarni olib keladi. 

Asab tizimining rivojlanishi qat'iy tartibga solinadi va tiklaniladi; Bunga genetik kuzatuvlar , tug'ruqdan oldingi muhit ham ta'sir qiladi. Inson tug'ilgandan so'ng normal rivojlanish yo'lidagi har qanday jiddiy og'ish neyronlarning strukturasi yoki ulanishlarining yo'qolishiga yoki jiddiy o'zgarishi olib kelishi mumkin.  Rivojlanish yo'lining vaqtinchalik va fazoviy murakkabligi tufayli, har xil vaqtda va yoshda asab tizimining turli xil sohalariga ta'sir qilishi mumkin bo'lgan neyrorivojlanish nuqsonlarining ko'plab sabablari mavjud. Bular ijtimoiy bo'shliq, genetik va metabolik kasalliklar, immunitetning buzilishi, yuqumli kasalliklar, ovqatlanish omillari, jismoniy shikastlanishlar, toksik va prenatal atrof-muhit omillari. Autizm va boshqa keng tarqalgan rivojlanish buzilishlari kabi ba'zi neyrorivojlanish buzilishlari ko'p omillarga ega hisoblanadi. 

### Ijtimoiy mahrumlik

Ommaviy va hissiyotga doir yordamdan mahrum bo'lish miya va kagniitiv rivojlanishda jiddiy kechikishlarga olib keladi.  Nikolae Chaushesku davrida Ruminiyadagi mehribonlik uylarida katta bo'lgan bolalar bilan olib borilgan tadqiqotlar ijtimoiy mahrumlik va tildan mahrumlikning rivojlanayotgan miyaga chuqur jiddiy ta'sir ko'rsatdi. Ushbu ta'sirlar yoshga bog'liq. Bolalar beparvolik bilan muassasa tarbiyasida qancha uzoq qolishsa, asoratlar shunchalik katta bo'ladi. Aksincha, erta yoshda farzand asrab olish avvalgi institutsionalizatsiyaning (g'ayritabiiy psixologiya) turli xildagi qiyinchiliklarni kamaytiradi. 

### Genetik kasalliklar

 Daun sindromi bilan kasallangan bola
Genetik jihatdan aniqlangan neyrorivojlanishning o'zgarishlari yorqin namunasi - bu Daun sindromi sifatida ham tanilgan Trisomiya 21 juft xromasomalar. Bu kasallik odatda qo'shimcha xromosoma 21  natijasida kelib chiqadi, ammo kamdan-kam hollarda bu genetik kasallikning translokatsiyasi kabi boshqa xromosoma anomaliyalari bilan bog'liq bo'lishi mumkin. Bu qisqa bo'yli, epikantal ( ko'z qovoqlari ) burmalari, g'ayritabiiy barmoq izlari va kaft izlari, yurak nuqsonlari, zaif mushaklar tonusi (nevrologik rivojlanish kechikishi) va aqliy o'zgarishlar (shaxsiy rivojlanishning kechikishi) bilan ko'rsatilib o'tiladi. 

Kamdan-kam uchraydigan ammo mavjud bo'lgan(aniqlangan) neyrorivojlanishi kasalliklaridab biri Fragile X sindromini o'z ichiga oladi. Fragile X sindromi birinchi marta 1943 yilda Martin va Bell tomonidan jinsiy aloqa bilan bog'liq "aqliy o'zgarishlar" bor bo'lgan odamlarni o'rgangan holda keltirib o'tilgan.  Rett sindromi, boshqa X xromasoma bilan bog'liq kasallik, jiddiy funktsional cheklanishlarni keltirib chiqaradi.  Uilyams sindromi 7-xromosomadan genetik materialning bir qismini yo'qotilishi natijasida yuzaga keladi.  Eng ko'p uchraydigan nusxa ko'chirish raqami Variant buzilishi 22q11.2 deletsiya sindromi (ilgari DiJorj yoki velokardiyofasiyal sindrom), keyin Prader-Villi sindromi va Anxelman sindromi. 

### Immunitetning buzilishi

Homiladorlik davridagi immunitet pasayishi, ham onaning, ham rivojlanayotgan bolaning neyrorivojlanish kasalliklariga olib kelishi mumkin. Chaqaloqlar va bolalardagi tipik immun reaktsiyalaridan biri PANDAS,  yoki *streptokokk infektsiyasi bilan bog'liq bo'lgan bolalardagi autoimmun nevropsikiyatrik kasalliklardir*.  Yana bir kasallik Sydenham xoreasi bo'lib, bu ko'proq insonning g'ayritabiiy harakatlariga va kichik psixalogik travmalarga olib keladi. Har ikkalasi ham *Streptococcus* bakteriyalari infektsiyasidan keyin miya to'qimalariga antibakteriya ishlab chiqaradi. Ushbu immunitet kasalliklariga moyillik genetik jihatdan aniqlanadi va o'rganiladi , shuning uchun ko'p hollarda oila a'zolaridagi Strep infektsiyasi epidemiyasidan keyin ulardan kasallikni biri yoxud ikkalasi ham uchrashi mumkin. </link>[ *iqtibos kerak* ]

### Yuqumli kasalliklar

Xavfli infektsiyalar insonning chaqaloqlik va bolalik davrida paydo bo'lganda, neyrokasalliklarga olib kelishi mumkin, ammo ularni asosiy neyrorivojlanish buzilishi deb atash mumkin emas. Masalan, OIV  Bosh va miya infektsiyalari, masalan, miya xo'ppozlari, meningit yoki ensefalit, neyrorivojlanishining katta o'zgarishlariga olib kelishi mumkin. Misol uchun, qizamiq subakut sklerozan panensefalitga o'tishi mumkin.

Ko'pchilik yuqumli kasalliklar tug'ma (tug'ilishdan oldin yoki tug'ilish vaqtida) yuqishi mumkin va jiddiy neyrokasalliklarga olib kelishi mumkin hisoblanadi, misol uchun, HSV, CMV, qizilcha ( tug'ma qizilcha sindromi ), Zika virusi yoki konjenital *Treponema pallidum* kabi bakteriyalar. sifilis, agar oldi olinmasa, neyrosifilizga o'tishib mumkin. *Plasmodium*  yoki *Toksoplazma* kabilar, ular miya va boshqa organlarda ko'plab kistalar bilan tug'ma toksoplazmozga olib kelishi mumkin, bu esa turli nevrologik o'zgarishlarga olib keladi.

### Metabolik kasalliklar

Ona yoki boladagi metabolik kasalliklar neyrorivojlanishning buzilishiga olib kelishi mumkin. Ikkita misol: diabetes mellitus ( multifaktorli kasallik ) va fenilketonuriya ( metabolizmning tug'ma xatosi ). Bunday ko'plab irsiy kasalliklar bolaning metabolizmi va asab rivojlanishiga bevosita ta'sir qilishi mumkin 

Bolada 1-toifa diabet glyukozaning ortiqcha yoki etarli emasligi ta'sirida neyrorivojlanish o'zgarishlariga olib kelishi aniqlangan. Bumuommo davomiy bo'ladi va agar diabet yaxshi nazorat qilinmasa, bolalik davridayoq hastalik jiddiy avj mumkin.  2-toifa qandli diabetning boshlanishidan oldin kognitiv faoliyatning buzilishini kuzatishimiz mumkin. 

Diabetik bo'lmagan homila ham glyukoza ta'siriga duch kelishi bo'lishi mumkin, agar onasi kuzatilmagan homiladorlik diabeti bo'lsa. Onaning qandli diabeti tug'ilish vaqti ko'payishini keltirib chiqariladi, bu esa chaqaloqning ona qornidan chiqayotganda jarahot olishiga zamin yaratadi yoki to'g'ridan-to'g'ri erta neyrorivojlanish etishmovchiligini keltirib chiqarishi mumkin. Odatda keyingi bolalik davrida neyrorivojlanish belgilari kamayadi. 

Fenilketonuriya, shuningdek, PKU sifatida ham tanilgan, neyrorivojlanish muammolarini kelib chiqishi asosi hisoblanadi .PKU bo'lgan bolalar aqliy rivojlanishda tengdoshlaridan ancha ortda qolishini vaboshqa kasalliklarning oldini olish uchun qattiq dietani talab qilinishini ko'rishimiz mumkin. PKU ning ona qornidan, homilaga kasallikni meros qilib olmagan bo'lsa ham, onaning ortiqcha fenilalaninini homila tomonidan so'rilishi mumkin. Bu aqliy zaiflik va boshqa kasalliklarga olib kelishi mumkin.  

### Oziqlanish

Oziqlanishning buzilishi va ozuqaviy tanqislik orqa miya va kamdan-kam uchraydigan anensefaliya kabi neyrorivojlanish hastaliklariga olib kelishi mumkin, ularning ikkalasi ham asab tizimi va asab tizimi bilan bog'liq bo'lgan turli xil kasalliklarni va disfunktsiyasi bo'lgan nerv naychalari nuqsonlari bo'lib, jiddiy jismoniy nogironlik va emotsional o'zgarishlarga olib kelishi mumkin. Nerv naychalari patalogiyalarining eng keng tarqalgan oziqlanish sababi onada foliy kislotasining etishmasligi bo'lib, odatda meva, sabzavotlar, sut mahsulotlarida mavjud bo'lgan B vitamini yetishmasligi orqali vujudga keladi.   (Neyron naychalari o'zgarishlarilari, shuningdek, dori vositalari va boshqa tashqi sabablarga ko'ra yuzaga keladi, ularning aksariyati foliy kislotasi almashinuviga xalaqit beradi, shuning uchun ular ko'p faktorli sabablarga ega deb hisoblanadi.)   Yana bir tanqislik, yod tanqisligi neyrorivojlanish kasalliklari spektrini keltirib chiqaradi. Bu yengil hisoblangan emotsional holatdan jiddiy nogironlikgacha olib boradi.( : konjenital yod tanqisligi sindromi ). 

Onaning ham, chaqaloqning ham ratsionidagi ortiqcha ovqatlar yoki oziq-ovqat qo'shimchalari ko'p miqdorda toksik bor bo'lib, bular turli xil patalogiyalarga olib kelishi mumkin. Masalan, 1973 yilda Sietldagi Vashington tibbiyot fakultetidan KL Jons va D. U. Smit alkogolli onalarning bolalarida homila spirti deb ataladigan "prenatal yetishmovchiligi va bolaning aqliy rivojlanishidan ortda qolishi bilan bog'liq bo'lgan kraniofasiyal, oyoq-qo'l va yurak-qon tomir nuqsonlari" turini aniqladilar. sindromi, Bu bir nechta boshqa mutlaqo bog'liq bo'lmagan neyrorivojlanish kasalliklari bilan sezilarli darajada mos keladi deb tahmin qildilar. 

### Jismoniy travma

 Epidural gematomani ko'rsatadigan kompyuter tomografiyasi, travmatik miya shikastlanishi (yuqori chap)
Rivojlanayotgan odamda miya travması neyrorivojlanish sindromlarining keng tarqalgan sababidir (birgina AQShda yiliga 400 000 dan ortiq jarohatlar aniqlanib ularning ko'pchiligi ona qornida neyro rivojlanishi kasalliklari haqida ma'lumotga ega bo'lmagani sababli kelib chiqqan) . U ikkita asosiy toifaga ajratilgan: tug'ma shikastlanish (shu jumladan, erta tug'ilish natijasida kelib chiqqan jarohatlar)  va chaqaloqlik yoki bolalik davridagi shikastlanish. Tug'ma shikastlanishning umumiy sabablari asfiksiya ( traxeyaning obstruktsiyasi), gipoksiya (miyaga kislorod etishmasligi bilan bog'liq kasalliklar) va tug'ilish jarayonining mexanik shikastlanishidir. 

### Plasenta

Yo'ldosh va miya o'rtasidagi bog'liqlik hali aniqlanmagan bo'lsa-da, ko'plab tadqiqotlar platsentani homila miya rivojlanishi bilan bog'lab o'rganib keladi .

Diagnostika
-----------

Neyrorivojlanish kasalliklari, odatda, ota-onasi, yohud, o'qituvchi yoki boshqa mas'ul kattalar shifokorga o'z muommolarini aytgandan so'ng, bolada xarakterli alomatlar yoki xatti-harakatlar mavjudligini baholash yo'li bilan tashxis qilinadi. 

Neyrorivojlanish kasalliklari, shuningdek, genetik test bilan tasdiqlanishi mumkin. An'anaga ko'ra, kasallik bilan bog'liq genetik va genomik omillar karyotip tahlili bilan aniqlanadi, bunda kasallik bilan kasallangan bollarning 5 foizida klinik jihatidan aniqlangan patalogiyani , xromosoma mikroarray tahlili (CMA) kichik xromosoma anomaliyalari va nusxa ko'chirish variantlarini aniqlash qobiliyati tufayli karyotiplashni almashtirish uchun taklif qilindi, bu esa taxminan 20% hollarda diagnostika samaradorligini oshirishga olib keladi.  Amerika Tibbiyot Genetika va Genomika kolleji va Amerika Pediatriya Akademiyasi CMA ni AQShda standart tibbiy yordam sifatida tavsiya qiladi.

Boshqaruv
---------

Shuningdek qarang
-----------------

* Rivojlanish nogironligi
* Epigenetika
* Mikrosefaliya
* Teratologiya
* TRPM3 bilan bog'liq neyrorivojlanish kasalliklari

Manbalar
--------

Tashqi havolalar
----------------

* Neurodevelopmental Disorders Curlie katalogida
* A Review of Neurodevelopmental Disorders – Medscape review


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * k
* m
* t

Nevrologiya |
| --- |
|  |
| Fundamental nevrologiya | 
* Vizual genetika
* Integrativ nevrologiya
* Hujayra nevrologiyasi
* Konnektomika
* Molekulyar nevrologiya
* Neyrobioinjeneriya
* Neyrobiologiya
* Neyrobiotika
* Neyrogenetika
* Neyroinjeneriya
* Neyroinformatika
* Neyrokommunikatsiya
* Neyrokompyuter interfeysi
* Neyrometrika
* Neyroplastika
* Neyrorobotika
* Neyrotexnologiya
* Neyrotoksin
* Neyrifizika
* Neyrofiziologiya
* Neyrokimyo
* Neyrochip
* Neyroembriologiya
* Neyroetologiya
* Neyroaloqa
* Signalni qayta ishlash
* Paleonevrologiya
* Xulq-atvor epigenetikasi
* Psixogenetika
* Sinogenetika
* Evolutsion nevrologiya
 | 
 |
|  |
| Klinik nevrologiya | 
* Klinik nevrofiziologiya
* Nevrologiya
* Nevrootologiya
* Neyroanatomiya
* Neyrovizualizatsiya
* Neyrovirusologiya
* Neyrogastroenterologiya
* Neyrodegenerativ kasallik
* Neyroimmunologiya
* Neyrointensiv davolash
* Neyrokardiologiya
* Neyromodulyatsiya
* Neyromonitoring
* Neyromorfologiya
* Neyroonkologiya
* Neyroendokrinologiya
* Neyrooftalmologiya
* Neyropatologiya
* Neyroprostetika
* Neyropsixiatriya
* Neyroradiologiya
* Neyroxilma-xillik
* Neyroreabilitatsiya
* Neyrofarmakologiya
* Neyrojarrohlik
* Neyroepidemiologiya
* Asab kasalliklari
* Xulq-atvor nevrologiyasi
* Psixiatriya
* Asab tizimining rivojlanishi
* Nerv to'qimalarining yangilanishi
 |
|  |
| Kognitiv nevrologiya | 
* Affektiv nevrologiya
* Biopsixologiya
* Madaniy nevrologiya
* Molekulyar hujayralarni bilish
* Motor boshqaruvi
* Neyrolingvistika
* Neyropsixologiya
* Ta'lim nevrologiyasi
* Sezgi nevrologiyasi
* Tizimli psixofiziologiya
* Ijtimoiy nevrologiya
* Xrononevrologiya
 |
|  |
| Boshqa yoʻnalishlari | 
* Neyro-psixoanaliz
* Neyroantropologiya
* Neyrokriminologiya
* Neyromadaniyat
* Neyrotarix
* Neyromenejment
* Neyromarketing
* Neuronet
* Neyropolitika
* Neyrotsiologiya
* Neyroteologiya
* Neyrofenomenologiya
* Neyrofalsafa
* Neyroiqtisodiyot
* Neyroepistemologiya
* Neyroestetika
* Neyroetika
 |

 |



1. 1 2 3 4 5 6  *Diagnostic and statistical manual of mental disorders: DSM-5*, 5th, Washington: American psychiatric association, 2013. ISBN 978-0-89042-554-1.
2. 1 2  "Neurodevelopmental disorders-the history and future of a diagnostic concept". *Dialogues in Clinical Neuroscience* **22** (1): 65–72. March 2020. doi:10.31887/DCNS.2020.22.1/macrocq. PMID 32699506. PMC 7365295. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=7365295.
3. ↑   „Nonverbal learning disability (developmental visuospatial disorder)",*Neurocognitive Development: Disorders and Disabilities*, Handbook of Clinical Neurology, 2020 — 83–91 bet. DOI:10.1016/B978-0-444-64148-9.00007-7. ISBN 9780444641489.
4. ↑  "Nonverbal Learning Disabilities (Nld) – Clinical Description about Neurodevelopmental Disabilities". *Archives in Neurology & Neuroscience* **4** (1). 2019-06-18. doi:10.33552/ANN.2019.04.000579.
5. ↑   „Nonverbal learning disability (developmental visuospatial disorder)",*Neurocognitive Development: Disorders and Disabilities*, Handbook of Clinical Neurology (en). Elsevier, 2020 — 83–91 bet. DOI:10.1016/b978-0-444-64148-9.00007-7. ISBN 978-0-444-64148-9.
6. ↑  "Nonverbal learning disabilities: a critical review". *Child Neuropsychology* **17** (5): 418–443. September 2011. doi:10.1080/09297049.2010.546778. PMID 21462003. Archived from the original on 2021-07-20.. Qaraldi: 2021-04-29. Neyrorivojlanishning buzilishi]]
7. ↑  "An analysis of the criteria used to diagnose children with Nonverbal Learning Disability (NLD)". *Child Neuropsychology* **20** (3): 255–280. 2014-05-04. doi:10.1080/09297049.2013.796920. PMID 23705673.
8. ↑  "Neurodevelopmental disorders-the history and future of a diagnostic concept". *Dialogues in Clinical Neuroscience* **22** (1): 65–72. March 2020. doi:10.31887/DCNS.2020.22.1/macrocq. PMID 32699506. PMC 7365295. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=7365295.
9. ↑  "Temporal specification and bilaterality of human neocortical topographic gene expression". *Neuron* **81** (2): 321–332. January 2014. doi:10.1016/j.neuron.2013.11.018. PMID 24373884. PMC 3931000. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=3931000.
10. ↑  "Epigenetic overlap in autism-spectrum neurodevelopmental disorders: MECP2 deficiency causes reduced expression of UBE3A and GABRB3". *Human Molecular Genetics* **14** (4): 483–492. February 2005. doi:10.1093/hmg/ddi045. PMID 15615769. PMC 1224722. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=1224722.
11. ↑  "Children in Institutional Care: Delayed Development and Resilience". *Monographs of the Society for Research in Child Development* **76** (4): 8–30. December 2011. doi:10.1111/j.1540-5834.2011.00626.x. PMID 25125707. PMC 4130248. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=4130248.
12. ↑  "Down syndrome: An integrative review". *Journal of Neonatal Nursing* **24** (5): 235–241. October 2018. doi:10.1016/j.jnn.2018.01.001.
13. ↑  „Facts about down syndrome". *National Association of Down Syndrome*. 3-aprel 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi.
14. ↑  "A Pedigree of Mental Defect Showing Sex-Linkage". *Journal of Neurology and Psychiatry* **6** (3–4): 154–157. July 1943. doi:10.1136/jnnp.6.3-4.154. PMID 21611430. PMC 1090429. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=1090429.
15. ↑  "Rett syndrome is caused by mutations in X-linked MECP2, encoding methyl-CpG-binding protein 2". *Nature Genetics* **23** (2): 185–188. October 1999. doi:10.1038/13810. PMID 10508514.
16. ↑  "Submicroscopic deletion in patients with Williams-Beuren syndrome influences expression levels of the nonhemizygous flanking genes". *American Journal of Human Genetics* **79** (2): 332–341. August 2006. doi:10.1086/506371. PMID 16826523. PMC 1559497. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=1559497.
17. 1 2 3  "Chromosomal Microarray Testing for Children With Unexplained Neurodevelopmental Disorders". *JAMA* **317** (24): 2545–2546. June 2017. doi:10.1001/jama.2017.7272. PMID 28654998. PMC 7058144. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=7058144.
18. ↑  "Anti-brain antibodies in PANDAS versus uncomplicated streptococcal infection". *Pediatric Neurology* **30** (2): 107–110. February 2004. doi:10.1016/S0887-8994(03)00413-2. PMID 14984902.
19. ↑  "Incidence of anti-brain antibodies in children with obsessive-compulsive disorder". *The British Journal of Psychiatry* **187** (4): 314–319. October 2005. doi:10.1192/bjp.187.4.314. PMID 16199788.
20. ↑  "Genetics of childhood disorders: XXXIII. Autoimmunity, part 6: poststreptococcal autoimmunity". *Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry* **40** (12): 1479–1482. December 2001. doi:10.1097/00004583-200112000-00021. PMID 11765296. Archived from the original on 2021-07-20.. Qaraldi: 2008-08-17. Neyrorivojlanishning buzilishi]]
21. 1 2  "Reducing neurodevelopmental disorders and disability through research and interventions". *Nature* **527** (7578): S155–S160. November 2015. doi:10.1038/nature16029. PMID 26580321.
22. ↑  "Fatty acid metabolism in neurodevelopmental disorder: a new perspective on associations between attention-deficit/hyperactivity disorder, dyslexia, dyspraxia and the autistic spectrum". *Prostaglandins, Leukotrienes, and Essential Fatty Acids* **63** (1–2): 1–9. July 2000. doi:10.1054/plef.2000.0184. PMID 10970706.
23. ↑  "Neuropsychological profiles of children with type 1 diabetes 6 years after disease onset". *Diabetes Care* **24** (9): 1541–1546. September 2001. doi:10.2337/diacare.24.9.1541. PMID 11522696.
24. ↑  "Neurodevelopmental outcome at early school age of children born to mothers with gestational diabetes". *Archives of Disease in Childhood. Fetal and Neonatal Edition* **81** (1): F10–F14. July 1999. doi:10.1136/fn.81.1.F10. PMID 10375355. PMC 1720965. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=1720965.
25. ↑  "Maternal phenylketonuria: report from the United Kingdom Registry 1978-97". *Archives of Disease in Childhood* **90** (2): 143–146. February 2005. doi:10.1136/adc.2003.037762. PMID 15665165. PMC 1720245. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=1720245.
26. ↑  "Maternal Phenylketonuria Collaborative Study (MPKUCS) offspring: facial anomalies, malformations, and early neurological sequelae". *American Journal of Medical Genetics* **69** (1): 89–95. March 1997. doi:10.1002/(SICI)1096-8628(19970303)69:1<89::AID-AJMG17>3.0.CO;2-K. PMID 9066890.
27. ↑  „Folic Acid". *March of Dimes*. 26-avgust 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10-noyabr 2014-yil.
28. ↑  „Folate (Folacin, Folic Acid)". *Ohio State University Extension*. 26-avgust 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6-avgust 2008-yil.
29. ↑  „Folic scid: topic home". *Centers for Disease Control and Prevention*.  U.S. Department of Health and Human Services. 26-avgust 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 2-avgust 2008-yil.
30. ↑  „The basics about spina bifida". *Centers for Disease Control and Prevention*.  U.S. Department of Health and Human Services. 26-avgust 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 2-avgust 2008-yil.
31. ↑  "Iodine deficiency in pregnancy: the effect on neurodevelopment in the child". *Nutrients* **3** (2): 265–273. February 2011. doi:10.3390/nu3020265. PMID 22254096. PMC 3257674. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=3257674.
32. ↑  „Facts About TBI". *U.S. Centers for Disease Control and Prevention*. 26-avgust 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6-avgust 2008-yil.
33. ↑  "Is schizophrenia a neurodevelopmental disorder?". *British Medical Journal* **295** (6600): 681–682. September 1987. doi:10.1136/bmj.295.6600.681. PMID 3117295. PMC 1247717. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=1247717.
34. ↑  "Birth Injury: Birth Asphyxia and Birth Trauma". *Academic Forensic Pathology* **8** (4): 788–864. December 2018. doi:10.1177/1925362118821468. PMID 31240076. PMC 6491540. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=6491540.
35. ↑  "Placental programming of neuropsychiatric disease". *Pediatric Research* **86** (2): 157–164. August 2019. doi:10.1038/s41390-019-0405-9. PMID 31003234.
36. ↑  *Neurodevelopmental Disorders* (PDF), America's Children and the Environment (3-nashr), EPA, August 2017, 12-bet, 2021-07-20da asl nusxadan arxivlandi (PDF), qaraldi: 2019-07-10