Hind ayol, Francesco Renaldi (1789). Dakkadagi bengal muslinini kiygan ayol
**Kiyim va toʻqimachilik tarixini** oʻrganish toʻqimachilik va boshqa materiallarning paydo boʻlishi va ishlatilishini va insoniyat tarixi davomida kiyim texnologiyasining rivojlanishini kuzatishga yordam beradi.

Ilk bora kiyimlardan foydalanish
--------------------------------

Kiyim kiyish — bu faqat inson, aksariyat insoniyat jamiyatlariga xos xususiyatdir. Odamlar qachon kiyim kiyishni boshlagani nomaʼlum, ammo antropologlarning fikriga koʻra, hayvonlarning terilari va oʻsimliklari sovuqdan, yomgʻirdan va quyoshdan himoya sifatida ishlatilgan, ayniqsa odamlar yangi iqlimga moslasha boshlaganda bu hodisa tez rivojlanadi. Kiyim va toʻqimachilik insoniyat tarixining muhim qismidir. Ular turli davrlarda sivilizatsiyalar uchun qanday materiallar mavjud boʻlganligini va ushbu materiallarni qayta ishlash jarayonida qanday texnologiyalardan foydalanilganligini koʻrsatadi. Tayyor mahsulotning ijtimoiy ahamiyati u ishlab chiqarilgan jamoa madaniyatini aks ettiradi.

Kiyim va toʻqimachilikni oʻrganish uchun arxeologlar tomonidan topilgan moddiy qoldiqlardan foydalaniladi. Toʻqimachilik ishlab chiqarish jarayoni sanʼatda keng tasvirlangan, bu vosita ham oʻrganishga katta yordam beradi. Toʻqimachilik, asbob-uskunalar va tayyor kiyimlarni ishlab chiqarish, ishlatish va sotishga oid hujjatlar mavjud. Toʻqimachilik tarixini, ayniqsa uning dastlabki bosqichlarini oʻrganish moddiy madaniyatni tadqiq etishning bir qismidir.

Anʼanaviy, tarixiy liboslar va moda
-----------------------------------

Ayrim hollarda „tarixiy libos" va „anʼanaviy kiyim" tushunchalarini farqlash oson emas. Etnografik elementlar tarixiy material bilan chambarchas bogʻliq, shuning uchun, qoida tariqasida, kostyumning tarixiy va anʼanaviy tarkibiy qismlarini farqlash qiyin.

Moda tizimida anʼanaviyning oʻrnini aniqlash oson emas. Muhokama qilingan masalalardan biri — anʼanaviy kostyum moda tendensiyalariga boʻysunadimi va moda anʼanaviy kostyum elementlarini qanday moslashtirishi hisoblanadi. Baʼzi tadqiqotchilar moda tamoyilini anʼanaviy kostyumda aniqlash mumkin deb hisoblashadi, yaʼni modani anʼanaviy uslubga moslashtiriladi. Ehtimol, moda va anʼanaviy kostyum bir xil tamoyillarga amal qilar va yana ular shu bilan birga, bir-biriga qarama-qarshi tizimlar sifatida ham qaraladi. "Moda — eski uslubni yengish bilan insonlarni oʻziga jalb etadi „.

Kiyim va toʻqimachilik
----------------------

Tola tayyor boʻlganodan soʻng ip holiga keladi va ip mato toʻqish uchun tayyor matoga aylantiriladi. Xuddi shunday mato Yaqin Sharqda soʻnggi tosh asrida topilgan. Qadim zamonlardan hozirgi kungacha toʻqimachilik ishlab chiqarish texnikasi doimiy ravishda rivojlanib bormoqda va mavjud toʻqimachilik mahsulotlarini tanlash odamlarning qanday kiyinishi va atrofini bezashiga taʼsir qiladi.

Ibtidoiy jamiyat davrida
------------------------

Odamlar birinchi marta kiyim kiyishni 100-500 000 yil oldin boshlaganligi haqida dalillar mavjud.

Odam kiyimida yashovchi tana bitining genetik tahlili shuni koʻrsatadiki, u taxminan 170 000 yil avval bosh bitdan ajralib chiqqan boʻlib, odamlar aynan shu vaqtdan boshlab kiyim kiyishni boshlagan degan nazariyani tasdiqlaydi.

Tikuvchi ignalardan foydalanish kamida 50 000 yil oldin boshlangan (Denisova gʻori, Sibir). Janubiy Afrikaning Sibudu gʻorida topilgan nusxa eng qadimgi (60 000 yil) igna (oʻqi va koʻzi yoʻq) hisoblanadi. 41,000-15,000 yil oldin boʻlgan ignalarning boshqa dastlabki namunalari Sloveniya, Rossiya, Xitoy, Ispaniya va Fransiya kabi bir qancha joylarda topilgan.

Boʻyalgan zigʻir tolalarining eng qadimgi topilmasi 36 000 yilga toʻgʻri keladi va Gruziyadagi gʻordan topilgan.

### Tosh davri

Muzlik davri Yevropaga miloddan avvalgi 6200-yilda kirib kelgan : yumshoq tropik iqlim chekindi, unda odamlar kiyim haqida emas, balki zargarlik buyumlari haqida koʻproq oʻylashdi.

Fillar, karkidonlar va begemotlar oʻrnini bugʻu, ayiq va sherlar egalladi, ularning moʻynalari va terilari tendon va sochlar bilan tikilgan, issiq kiyim rolini muvaffaqiyatli bajargan: hayvonlarning panjalari kamarga, orqalari esa dumli yubkalarga aylandi. Erkaklar ayollarga qaraganda oddiyroq kiyingan, erkaklar kiyimida kamar yoʻq edi — ular hayvonlarning terisini oʻng yelkasiga bogʻlashdi.

Hayvonlarning tishlari va suyaklari, toshlar, kahrabo bezak sifatida ishlatilgan.

Qadimgi sivilizatsiyalarda
--------------------------

 Sxentda Nakht, uning rafiqasi Taui kalasirisda peshtaxta va Usekh boʻyinbogʻi bilan menatni ushlagan holatda. TT52 maqbarasi, miloddan avvalgi XV asr.
### Qadimgi Misr

Qadimgi Misrda zigʻir matolarini ishlab chiqarish miloddan avvalgi 5500-yilga toʻgʻri keladi.Levantdan olib kelingan zigʻirni yetishtirish va xonakilashtirish miloddan avvalgi 6000-yillarda hujjatlashtirilgan. Arqon va boshqa turdagi matolar yasash uchun qamish, palma va papirus tolalari yakka oʻzi yoki zigʻir bilan birga ishlatilgan. Ushbu davrda Misrda jun ishlab chiqarish boʻyicha maʼlumotlar kam uchraydi. Erkaklarning anʼanaviy kiyimi — *sxenti*, ayollar — *kalaziris* — keng tasmali koʻylak boʻlgan. Oʻzining uzoq tarixi davomida qadimgi misrliklarning kostyumi jamiyat va iqlim oʻzgarishi talablariga javob beradigan bir oz oʻzgarib, qalpoq va aksessuarlar bilan toʻldirilib borgan.

Bugungi kunda maʼlum boʻlgan eng qadimgi kiyim (ingl. Tarkhan *dress*) 1913-yilda Misr Tarxonida topilgan va miloddan avvalgi 3482 — 3102-yillarga toʻgʻri keladi.

### Antik dunyo

Yunonlar jun yoki zigʻir matoning toʻrtburchak boʻlaklarini kiyib, ularni yelkalariga ikkita brosh bilan, kamarga esa kamarcha bilan bogʻlashgan.

Ayollar oʻzlarini peplosga oʻrashdi — uzunligi ikki metr va kengligi bir yarim boʻlgan zich mato boʻlagi. Hitonlar — kichikroq va yengilroq libos turlari. Tizzagacha boʻlgan chitonlar yigitlar uchun pastki koʻylak boʻlib xizmat qildi. Bir yelkasida qisqich bilan bogʻlab qoʻyilgan tepaga kiyiladigan kalta plash — xmalida deb ataladi. Plashning yana bir turi — himatiy ham tungi qoplama sifatida xizmat qilishi mumkin.

Etrusklar yunon plashini qayta tikib, uni choʻzilgan yarim doira shaklida kesib tashlab, qayta ishlov berdilar. Bu kelajakdagi Rim togasi sifatida mashhur boʻldi. Juda katta — yetti metrgacha — u shunchalik ogʻir ediki, uni oʻrab olish uchun yordamchi kerak edi. Qonunda aytilishicha, amaldorlar oq toga kiyishadi, gʻolib qoʻmondonlar — binafsha yoki oltinrang. Ayollar oʻzlarining didiga qarab tanlashardilar.

### Qadimgi Xitoy

 XII asrda imperator Xuiszonning surati (VIII asr rassomi Chjan Xuan suratining asl nusxasi, qayta ishlangan) *"Ipak yasayotgan xonimlar"* asari Xitoyda ipak mato ishlab chiqarishni tasvirlaydi.
Xitoyda ipak ishlab chiqarishning dastlabki dalillari Shansi, Xia shahridagi Yanshao madaniyat hududida topilgan. Buni miloddan avvalgi 5000—3000-yillarga oid kesilgan ipak qurti pillasi va miloddan avvalgi 4000-yillardagi ibtidoiy dastgohlarning parchalari buni isbotlaydi. Yuyao shahridagi Hemudu madaniyati hududlarida topilgan miloddan avvalgi 2700-yildagi ipak parchalari ham maʼlum. Chjetszyan, Xuzjou, Chjeszyan dagi Liangchju madaniyati hududlarida topilgan.

### Temir davridagi Yevropada

Temir davri odatda bronza davrining oxiridan (miloddan avvalgi 1200-yil) oʻrta asrning boshigacha boʻlgan davr (milodiy 500-yil) deb taʼriflanadi). Bu davrdagi Yevropa xalqlarining kiyimlari dafn marosimlari tufayli saqlanib qolganligi bilan muhimdir. Zamonaviy Daniya hududida oʻrganilgan kiyim-kechak buyumlari jun koʻylaklar, tonikalar va yubkalarni koʻrish mumkin. Bunday kiyimlar xunuk boʻlib qoldi va shaklga charm kamarlar, metall broshlar yoki toʻgʻnogʻichlar qoʻyib oʻrnatildi. Kiyimlar baʼzan chekkalari boʻylab qarama-qarshi naqshlar bilan tikilgan. Erkaklar ustlariga mato boʻlaklari oʻralgan shim kiyishgan. Odamlar jun toʻnlari va hayvonlarning terilari bilan isinishgan, ehtimol ular ichiga moʻyna bilan kiyiladi. Shuningdek, ular teridan tikilgan shlyapa kiyishgan. Sochlar oʻralgan yoki Siyev tugunlari qilingan.

Oʻrta asrlar
------------

 Yustinian I oʻz saroyi bilan. San-Vitaledagi mozaika (Italiya)
### Vizantiya

Vizantiya kostyumi oʻziga xos hashamat bilan ajralib turadi. Qadimgi togʻalar naqsh va marvaridlar bilan tikilgan tunikalar ustiga kiyiladigan oltin matodan yasalgan plashga aylandi. Ayollar uchun uzun parda boshni qoplaydi, taqinchoqlar esa soch turmagida ishlatiladi. Qattiq erkaklar shimlari gullarning sochilishi bilan bezatilgan.

### Ilk oʻrta asrlar

Yevropa erkaklar kostyumi turli uzunlikdagi tunika, shimlar va rimliklardan olingan plashdan iborat edi. U sagum deb nomlangan. Barcha kiyimlar qoʻpol uy qurilishi materiallaridan qilingan. Dubulgʻa va zanjir kolchuglar, chunki ular metall bilan yaxshi reaksiyaga kirishadi. Gotlar, nemislar, burgundiyaliklar metallni boʻrttirma, emal va kakma bilan bezash sanʼatida nomunosibligini bilishmaydi.

### Soʻnggi oʻrta asrlar va modaning yuksalishi

XII-XIII asrlarda Yevropada kiyim erkaklar va ayollar uchun oddiy va monoton boʻlib qoldi. Ishchi sinf erkaklari uchun shimlar bilan qisqa tunika va yuqori sinf ayollar va erkaklar uchun tashqi kiyim bilan uzun tunikaning anʼanaviy kombinatsiyasi saqlanib qolgan. Oddiy aholining kiyimi 300-400 yil davomida deyarli oʻzgarmagan. XIII asrda junni boʻyash va qayta ishlashda katta yutuqlarga erishildi, u ustki kiyim uchun ishlatilgan. Zigʻir matolari tanaga ulashgan kiyimlarni tikish uchun ishlatilgan.

 Rogier van der Weyden, „Hainaut" rasmi(1447)
Salibchilar Gʻarbiy Yevropaga Levantdan mahalliy nafis matolar va ipak haqida maʼlumot olib kelishdi. Shimoliy Yevropada ipak import qilingan va juda qimmat hashamat hisoblangan. Boy odamlar Italiyadan yoki undan ham uzoqroqdan brokarlarni sotib olishlari mumkin edi. Moda italyan ipaklari doiralar va hayvonlarning naqshlari bilan bezatilgan va Usmonli Bursada sotib olingan, u yerda Ipak yoʻli boʻylab Yuan sulolasidan Xitoydan keltirilgan.

Ayollar kotta koʻylaklarining yenglari shunchalik tor boʻlishi kerakki, ularni har gal kiyganda tikib qoʻyish kerak boʻlgan.

Cherkov yahudiylardan oʻziga xos kiyim, sariq uchli qalpoq kiyishni talab qiladi.

XIV asrning oʻrtalari Yevropada „moda" ning paydo boʻlishini belgilaydi. Bu davrdan boshlab, Yevropa modasi sezilarli darajada oʻzgardi va boshqa sivilizatsiyalar va davrlardan yorqin oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻldi. Bogʻlanish va tugmalar bilan toʻldiriladigan yanada mos kesmalar paydo boʻladi. Erkaklar uchun ikkita qarama-qarshi matodan tikilgan *mi-parti* kiyim modaga kirdi.

XIV—XV asrlarda Sharqdan keltirilgan mashhur poyabzal, uzun tor paypoqli *krakov (yoki*  poulen*)* edi. Paypoq etikda qancha uzun boʻlsa, uning egasi shunchalik boy va olijanob hisoblanadi. Baʼzan paypoqning uzunligi shunday oʻlchamlarga yetib borardiki, u yurishga xalaqit bermasligi uchun uni bogʻlash kerak edi.

**1350-yillar**

Dehqonlar senyorlardan ozod qilingan. Shaharlardagi hunarmandlar va savdogarlar iqtisodiy guruhlar — ustaxonalar, gildiyalar tashkil qiladi. Italiya va Fransiyada rassomlar va shoirlarning yangi maqsadi bor: goʻzallik izlash.

Erkaklar qisqa kostyum kiyishadi. Bundan buyon kiyimlar bogʻlangan shaklga moslashtirila boshlangan.

Ekstravagant shlyapalar paydo boʻladi. Ayollar matodan tuzilmalarni yaratadilar, uning ostiga konuslar yoki prokladkalar qoʻyishadi va ularni uzun soch iplari bilan mahkamlaydilar.

Jamoat bunday shlyapalarni „shoxli" shaytonning belgisi deb hisoblaydi. Bolalar shunday kiyingan ayollardan ortidan: „au hennin!" -deb baqirishardi. Oʻshandan beri „hennin" soʻzi baland ayol bosh kiyimini anglatadi.

Uygʻonish davri
---------------

 Yan Van Eyk, "*Arnolfinis portreti* "(1434). Milliy galereya, London
Junli matolar barcha sinflar uchun eng mashhur matolardan boʻlib qoldi, undan keyin zigʻir va kanop turardi.

### 1450-yillar

Fransiyada Yuz yillik urush tugaydi, Angliyada esa Qizil va oq atirgullar urushini boshlaydi. Italiyada — Uygʻonish davri : ayollar qadimgi lotin tilida gaplashadi, maʼrifat qayta tugʻiladi. Toskanada ipak yigirilardi. Bayramlar uchun „noodatiy" kiyimlar yaratilgan. Ayollar uzun kashtadoʻzlik va shleyf bilan tikilgan koʻylak kiyishadi, uning ostida mahkam bogʻlangan koʻylak — pastki koʻylak boʻlgan. Erkaklar shlyapalarining yuqori qismi sharf bilan oʻralgan boʻlib, uning oxiri tashqi kiyimga tushib turgan. Turkiyadan kelib chiqishi qisqa kaftanlar mavjud.

### 1470-yillar

Venetsiyada gondolier qayiqchilar kapotli shlyapalarini tuyaqush yoki tovus patlari bilan bezashadi va rang-barang shim kiyishadi.Venetsiyaliklarning boshlariga mixlangan — soxta sochlar, qoʻllarida — ular oʻylab topgan roʻmolchalar turgan.Kengash aʼzolari chopon, uzun tekis xalat kiyishardi. Bu yerda Osiyo bilan ipak savdosi hech qachon toʻxtamagan. Endi venetsiyalik hunarmandlar orasida baxmal zafarli muvaffaqiyatga ega.

Chop etish ixtiro qilingach: birinchi navbatda, Injil bosildi, lekin tez orada moda gravyuralari ham paydo boʻldi.

Ayollar sochlarini peshonadan yuqoriga yigʻishadi va yuzni bezashga katta ahamiyat berishadi. Yupqa sharflar baland soch turmagiga bogʻlangan, nozik mato konus shaklida yengil jez ramkaga yotqizilgan, qora baxmal qoplamalar yuzning rangsizligini taʼkidlab, yuzni hoshlaydi.

Kastiliya sudida Portugaliya qirolichasi Jan homiladorligini yashirishni xohlaydi — chunki u eridan homilador emas edi. U yetilmagan qamish — verdugo karkaslaridan boʻlgan ramka yubkasini taqdim etadi, keyinchalik bu fransuz burmalari va panirlarga aylanadi.

Yana bir moda tendensiyasi: *kreve* — xalatning yengidagi tirqishlar, boy ustki koʻylak, u orqali kashta tikilgan pastki koʻylak koʻrinadi.

Angliyada Robin Gud uslubidagi tumshugʻli shlyapalar, Italiyadan kelgan dogalinlar — yelkalar tarafga burilgan keng yengli qalpoqlar kabi muvaffaqiyatli boʻladi.

Uygʻonish davri Yevropaning barcha mamlakatlarini qamrab oldi. Yangi tendensiyalar: yumshoq matolar, uzun boʻyinbogʻlar va keng yenglar edi. Erkaklar patlar bilan tekis shlyapa kiyishadi.

 „Klaidungsbüchlein" kitobidan 1520-yilgi rasm. M.Schwartzning birinchi moda kitoblaridan biri

Yangi davrdagi zamonaviylik
---------------------------

### 1525-yillar

Fransiyada boʻyinbogʻlar erkaklar kiyimida ham ishlatiladi. Kamzullar va dogalinlarning ham yenglari kesilgan holda tikilgan. Chausslarning pastki qismi ipak mayolardan tikilgan uzun paypoqlarga aylandi. Yuqorisi — kalta shimlar va gulfiklardan iborat edi .

Keng kvadrat barmoqli poyabzal paydo boʻladi — „ayiq panjasi" deb nom oladi.

 London ayollar kostyumlari. Jahon eski va zamonaviy moda teatridan, akvarelda chizilagan  
 Lucas de Heere(ingl.)oʻzb.. Taxminan 1575-yil.
Uygʻonish davrida parfyum uzoq vaqt davomida tozalikni anlatardi. Ommaviy hammomlarning yomon „shon-shuhrati" va cherkov islohotining qatʼiy koʻrsatmalari oʻrta asrlarda tez-tez yuvinish odatini oʻldiradi.

  

### 1580-yillar

Angliya qirolichasi Elizabeth I 6000 ta libos va 60 ta parikga ega boʻlgan. U kraxmalli yoqani yaxshi koʻradi.

Genrix III sudidagi xonimlar etaklari ostiga rolik oʻrnatilgan aylana kiyib yurishardi (ingliz tilida. — fartingallar). Erkaklar uchun panseron kamzullari astarlari suiqasdga urinishlardan himoya qilish uchun jgut yoki shimgich bilan toʻldirilgan va yoqasi esa gofrirovka qilingan kesilgan yoqalar bilan bezatilgan. Ular juda qisqa koʻylaklar kiyishgan.

Taxminan 1580-yildan 1635-yilgacha erkaklar va ayollar modasida *rebato* (shuningdek, *pikkadil*) — qirrali qirralari boʻlgan keng tik yoqa ishlatilgan. Ayollarda rebato baʼzan boshdan ancha baland boʻlib, qanotlarga oʻxshab ketardi.

### 1630-yillar

 Kichik Frans Pourbus — Medici matosiga ishlangan „*Mari de Medici portreti*" (1613). Uffizi galereyasi (Italiya)
Yevropa davlatlari ustunlik uchun kurashishardi. Ispaniya va Italiya oʻz taʼsirini yoʻqotishdi. Fransiya esa Yevropa maydoni trendni belgilovchiga aylandi.

Angliyada boshlangan siyosiy va diniy mojarolar davrida kostyum — siyosiy qarashlarni ifodalash vositasiga aylanadi. Ingliz puritan ayollari bosh kiyimlariga katta qora shlyapa oʻrashardi — xuddi shunday shlyapalarda birinchi kolonistlar Amerikaga borishgan edi. Lord Denbig Hindistondan pijama olib keldi: boʻshashgan koʻylagi ostida uzun „Mugʻal shimlari".

Baʼzilar, janubiy Niderlandiya aholisi kabi, ispan toʻsarlariga (raflar) sodiq qoladilar. XVII asrning oʻrtalariga kelib, rafning diametri kichrayadi va deyarli kraxmallanmasdan qoladi. 1600-yillarda baland stendli yoqa a la Medici (shuningdek, a la Mary Stuart), ayniqsa, Fransiya qirolichasi Mary de Medici tomonidan oʻz toʻrini namoyish qilish uchun modaga kiritilgan va bu kiyim uning nomini olgan.

Ammo moda, sanʼat kabi va asrning ilmiy gʻoyalari tez-tez oʻzgarib turadi. *Farthingales* uslubi modadan ketdi, ayollar tabiiy chiziqli kiyimlarga qaytishdi. Yuz jingalaklar bilan oʻrala boshlangan. Endi ular birdaniga uchta koʻylak kiyishardi: kamtarona, yenglari lentalar bilan bezatilgan, xushbichim va oʻziga xos xususiyatlarni oʻz ichiga olgan yaxlit kompozitsiya.

Erkaklar boshida patlari bilan kigiz shlyapalar kiyishga oʻtdi. Plashlar bir yelkadan tashlab kiyilardi. Kesuvchilar unutiladi, ular endi  *gollila* nomli qattiq va mustahkam bogʻlanadigan boyinbogʻlarni taqishni afzal koʻra boshlashadi.Botinkalar keng lapellar bilan tikilgan, poyabzal esa lentalar rozeti bilan qoplangan holatda boʻlgan.

 Piter Pauel Rubens va Isabella Brant qoʻlbola yoqali kiyimda, XVII asr (avtoportret), Alte Pinakotheke (Germaniya)
1663-yil — ispanlar esa ayollar *verdugadosini* eni choʻzilgan, ammo hali ham qattiq boʻlgan *gardinfantlarga* almashtirdilar..Ular ilk bora yosh qirol Lui XIV uchun tikilgan va Versalda taqdim etilgan yangi modani kashf qilishdi. Bu tasmalar ekstravagant kiyimlarda patlar va dantellar bilan raqobatlashgan. Purpuen (erkaklar ustki kiyimi, XIII asrning harbiy kostyumidan kelib chiqqan; bu davrda u belidan kesilgan, yenglari va teshikli koʻylak boʻlgan) sutyenga aylandi, uning ostidan yoqa burmali va koʻylak manjetlari tashqariga chiqib turgan. Oʻsha davrning eng hayratlanarli kiyimlardan bu *ringgraves* (Angliyada *petico-britches* deb ataladi), qisqa va keng shimlar-yubkalar, uzun toʻrli flounces-canons edi. Yassi shlyapalar tuyaqush patlari bilan qoplangan; poyabzallar rsaqizil poshnali va kamonli koʻrinishda boʻlgan

Barokko modasi davri rokoko modasi davri bilan almashtirildi: „intim" kostyum, yaʼni muntazam chiziqlar va mayda detallar bilan boy bezatilgan liboslar — bu asr uchun xos boʻlib boradi.

Oddiy soch turmagi, asosan, antiqa uslubda, mashhur boʻlgan, shu jumladan qisqa „umuminsoniy" sochlar (masalan, a la Tit soch turmagi) ham ulardan biri edi.

Fransiya qirolichasi Mari Antuanetta — Fransiyadagi eng goʻzal ayollardan biri hisoblanardi. Shohning qoʻl ostidagilar undan oʻrnak olishadi. U koʻylakni modaga kiritdi. Qirolicha rasman sud milneri Rose Bertinga hammani oʻrashga ruxsat berdi. Natijada „Buyuk Moʻgʻul" modalar doʻkoni ochildi. Qirollik saroyida oʻtkaziladigan dabdabali tantanalarda kerakli asboblar topilardi. Misol uchun, pannier yubka ramkasi boʻlib, u osongina koʻtarilar va torayardi, bu esa eshikdan erkin oʻtish imkonini beradi. Yana prujinali shlyapalar bunga yorqin misol boʻla oladi. Ammo mexanika dantel boʻlmasligiga imkon bermagan: chunki ular hamma joyda bor edi.

Shaharlarda kichik oʻlchamdagi ustki kiyimlar modada edi: ayollar — kazak yaʼni tor koʻylak va erkaklar kalta kamzullar kiyishgan. Hamma inglizlar uslubida katta shlyapa kiyardi.

XVIII asr
---------

Fransiyada antiqa naqshlarga taqlid qilib, ampir modasi tarqaladi. Liboslar endi butunlay shaffof koʻrinishda boʻlmaydi; ularning yenglari, ilgarigi kichik „chiroqlar" juda uzun boʻladi. Erkin koʻkrak qafasi boʻyinbogʻdan yengil korset ostida qaytadi.

Inglizcha usulda boʻlsa-da, yoyilishi yanada kuchaygan: lord Spencer tomonidan yaratilgan qisqa Spencer koʻylagi ancha ommalashgan. George Brummell — ingliz dendisi va mutlaq tendensiyaning muallifi.

Shaharlarda kichik oʻlchamdagi ustki kiyimlar modada edi: ayollar — kazak yaʼni tor koʻylak va erkaklar kalta kamzullar kiyishgan. Hamma inglizlar uslubida katta shlyapa kiyardi.

Napoleon urushlari tugagandan soʻng, Germaniya va Avstriyada Bidermeyer davri deb ataladigan nisbatan uzoq davom etgan toʻxtalish boʻlib oʻtadi. Bu davrda erkaklar modasida qirmizi, jilet va qalpoq, tayoq, soch turmagi bilan tor shim, otaxon yoqali koʻylak, baʼzan frak ustunlik qildi. Ayollar tor bel, keng boʻyinbogʻli qoʻngʻiroq shaklidagi yubkalar va shlyapa bilan koʻylaklar kiyishgan.

* Erkaklar kiyimi, 1720—1730-yillarErkaklar kiyimi, 1720—1730-yillar
* Jacopo Amigoni - qo'shiqchi Farinelli do'stlari bilan (taxminan 1750-1752)Jacopo Amigoni - qo'shiqchi Farinelli do'stlari bilan (taxminan 1750-1752)
* Mariano Salvador Mella - Carlota Joaquina, ispancha infanta (1775-1778)Mariano Salvador Mella - Carlota Joaquina, ispancha infanta (1775-1778)
* Vige-Lebrun - Marie Antoinettening tantanali kiyimi (1778)Vige-Lebrun - Marie Antoinettening tantanali kiyimi (1778)
* Anjelica Kauffman Portrait of lady Elizabeth Foster portreti (1785).Anjelica Kauffman *Portrait of lady Elizabeth Foster* portreti (1785).
* Thomas Montagu portreti (taxminan 1780-1790)Thomas Montagu portreti (taxminan 1780-1790)
* Direktoriya davrining 1796-yilgi modasiDirektoriya davrining 1796-yilgi modasi

XIX asr
-------

### 1800-yillar

 1818-yil modasi
Fransiyada antiqa naqshlarga taqlid qilib, ampir modasi tarqaladi. Liboslar endi butunlay shaffof koʻrinishda boʻlmaydi; ularning yenglari, ilgarigi kichik „chiroqlar" juda uzun boʻladi. Erkin koʻkrak qafasi boʻyinbogʻdan yengil korset ostida qaytadi.

Tantanali koʻylaklarda boʻyin chizigʻi XVII asrdagi boʻrtgan meditsina yoqasining kichikroq versiyasi boʻlgan kichik tik turgan *cheruska* yoqalar bilan bezatilgan.

Inglizcha usulda boʻlsa-da, yoyilishi yanada kuchaygan: lord Spencer tomonidan yaratilgan qisqa Spencer koʻylagi ancha ommalashgan. George Brummell — ingliz dendisining, mutlaq tendentsiyaning muallifi.

Napoleon urushlari tugagandan soʻng, Germaniya va Avstriyada Bidermeyer davri deb ataladigan nisbatan uzoq davom etgan toʻxtalish boʻlib oʻtadi. Bu davrda erkaklar modasida qirmizi, jilet va qalpoq, tayoq, soch turmagi bilan tor shim, otaxon yoqali koʻylak, baʼzan frak ustunlik qildi. Ayollar tor bel, keng boʻyinbogʻli qoʻngʻiroq shaklidagi yubkalar va shlyapa bilan koʻylaklar kiyishgan.

* Gerchardt von Kügelgen, "Portrait of Princess Dorothe von Lieven" portreti(1801)Gerchardt von Kügelgen, "Portrait of Princess Dorothe von Lieven" portreti(1801)
* Francisco Goya "Fernand Nunes" portreti (1803)Francisco Goya "Fernand Nunes" portreti (1803)
* Willam Owen, "John Soane Jr. and George Soane" portreti (1805)Willam Owen, "John Soane Jr. and George Soane" portreti (1805)
* Roberte Lefebr, "Portrait of Pauline Bonaparte" portreti (1806)Roberte Lefebr, "Portrait of Pauline Bonaparte" portreti (1806)
* Francois Gérard, "Portrait of Louise-Antoinette-Scholastique Guéhéneuc, Madame de Maréchal Lannet" portreti (1814)Francois Gérard, "Portrait of Louise-Antoinette-Scholastique Guéhéneuc, Madame de Maréchal Lannet" portreti (1814)
* Francois Picot "Portrait of Adelaide Sophie Cleret" portreti (taxminan 1817-yil)Francois Picot "Portrait of Adelaide Sophie Cleret" portreti (taxminan 1817-yil)
* Eckersberg "Familien Natanson" portreti(1818)Eckersberg "Familien Natanson" portreti(1818)

### 1820—1830-yillar

Uch gʻildirakli velosipedlar va avtomobillarning paydo boʻlishi tufayli zamon endi uchun yangi kiyimlarni talab qila boshladi.

* Lafayette Scheffer, „Portrait of Lafayette" (1823)Lafayette Scheffer, „Portrait of Lafayette" (1823)
* James Lonsdail, „Willam Wavell" (1825) kozok yoqali kiyinganJames Lonsdail, „Willam Wavell" (1825) kozok yoqali kiyingan
* J. K. Stieler, „Portrait of Eugénie Leuchtenberg" (1826)J. K. Stieler, „Portrait of Eugénie Leuchtenberg" (1826)
* A. P. Bryullov, „Avtoportret" (1830)A. P. Bryullov, „Avtoportret" (1830)
* Jean-Baptiste van der Hulst, "Anna Pavlovna "(1831)Jean-Baptiste van der Hulst, "Anna Pavlovna "(1831)
* Amerling, „Henriette Baronin Pereira-Arnstein with her daughter Flora" portreti (1833) Amerling, „Henriette Baronin Pereira-Arnstein with her daughter Flora" portreti (1833)
* K. P. Bryulov, „Opa-singil Shishmaryovlarning portreti" (1839). vaqtK. P. Bryulov, „Opa-singil Shishmaryovlarning portreti" (1839). vaqt

### 1840—1850-yillar

* 1849-yil — ingliz toʻgʻnogʻichi taqdim etildi, keyinchalik u moda aksessuariga aylanadi.

* 1853-yil — Levi Strauss birinchi jinsi shimlarni yaratdi.

 Emilia Simmler, *Emilia Wlodkovskaning portreti* (1865)
### 1860-yillar

Krinolin liboslar bayramlar va valslarning ramziga aylandi. Ot tukli yubkalar koʻylakni qoʻllab-quvvatlovchi metall qafaslarga oʻz nomlarini berai, etagining uzunligi esa14 metrga yetdi. Velosipedlarning paydo boʻlishi va temir yoʻllarning tarqalishi uni foydalanishdan chiqarib yubordi.

 Franc Duveneck, „Elizabeth Boot Duveneck" portreti (1888)
Erkaklar yuqori shlyapalar va uzun moʻynali astarli palto kiyishadi — uning nomini *pelis* deyishgan.

Xonimlar shovqinni rad etishdi. Yubka belni quchoqlab, pastki qismida yonib turadi. Koʻylakning yuqori qismi baland yoqa bilan tugaydi, yenglari puflangan. Shlyapalar kattalashib bormoqda.

XX asr
------

 Friedrich August von Kaulbach, *Frieda Kaulbach* portreti (1900)
Pol Poiret korsetni muomaladan chiqarib, haqiqiy inqilob qila oladi. U koʻkrak ostidan oʻtadigan, lenta bilan oʻralgan, tabiiy va toʻq rangli liboslarni tan olishga majbur boʻldi. Ayollar kiyimining ogʻirligi 3 kilogrammdan 900 grammgacha kamaydi.

Erkaklar yuqori shlyapalar va uzun moʻynali astarli palto kiyishadi — uning nomini *pelis* deyishgan.

Xonimlar shovqinni rad etishdi. Yubka belni quchoqlab, pastki qismida yonib turadi. Koʻylakning yuqori qismi baland yoqa bilan tugaydi, yenglari puflangan. Shlyapalar kattalashib bormoqda.

Revillon birinchi marta moʻynali kiyimlarni taklif qiladi. Moʻynali kiyimlar endi astar sifatida ishlatilmay, oʻzi alohida kiyish uchun foydalaniladi.

Pol Poiret korsetni muomaladan chiqarib, haqiqiy inqilob qila oladi. U koʻkrak ostidan oʻtadigan, lenta bilan oʻralgan, tabiiy va toʻq rangli liboslarni tan olishga majbur boʻldi. Ayollar kiyimining vazni 3 kilogrammdan 900 grammgacha kamaydi.

* 1903-yil — dizayner Pol Poiret oʻzining moda uyini ochdi.

  

### 1910-yillar

* 1911-yil — moda dizayneri Pol Poiret oʻzining katta qizi nomidan olingan „Rosina" nomli birinchi dizaynerlik parfyumini chiqardi, shuningdek, kenja qizi nomidan Parijda „Martina" studiyasini ham ochdi.

 Aktrisa Norma Talmadge — 1920-yillardagi flepper libosining namunasi
### 1920-yillar

Bu davrning moda idealiga mos kiyina olish juda oddiy boʻlib tuyuldi: ayol nozik boʻlishi kerak, ammo bolalarcha emas, balki nazokatli boʻlishi kerak, bundan tashqari u sportchi, sargʻaygan, muloyim va chiroyli boʻlishi ham lozim. Bu davr chinakam goʻzallik ichdan paydo boʻlishini bildi va shuning uchun u sogʻlom ovqatlanish, toza havo va jismoniy mashqlarni qadrladi.

Bu davr Balmain, Fata, Balenciaga uchun oltin davr boʻldi. Chanel oʻzining mashhur kostyumini taqdim etadi, keyinchalik ayollarning keyingi avlodlari bu uslubdan foydalanib kiyinadilar.

* 1926-yil — Coco Chanel birinchi marta oʻzining kichkina qora libosini namoyish etdi. U oʻsha paytdagi moda boʻlgan yorqin ranglar oʻlaroq unchalik katta taʼsir koʻrsatmadi va 30-yillarga qadar oʻzining omma tomonidan tan olinishini kutdi.

1929-yildagi Wall-Street inqirozining oqibatlari darhol namoyon boʻlmadi, faqat bir muncha vaqt oʻtgach bilina boshladi. Ishlab chiqarishning barcha sohalari va iqtisodiyot tarmoqlarini qamrab olgan jahon iqtisodiy inqirozi — Buyuk Depressiya faqat 30-yillarning oxirida yakunlandi.

Bu davr Balmain, Fata, Balenciaga uchun oltin davr boʻldi. Chanel oʻzining mashhur kostyumini taqdim etadi, keyinchalik ayollarning keyingi avlodlari bu uslubdan foydalanib kiyinadilar.

Bu davrning moda idealiga mos kiyina olish juda oddiy boʻlib tuyuldi: ayol nozik boʻlishi kerak, ammo bolalarcha emas, balki nazokatli boʻlishi kerak, bundan tashqari u sportchi, sargʻaygan, muloyim va chiroyli boʻlishi ham lozim. Bu davr chinakam goʻzallik ichdan paydo boʻlishini bildi va shuning uchun u sogʻlom ovqatlanish, toza havo va jismoniy mashqlarni qadrladi.

20-yillardan farqli oʻlaroq, soch turmaklari uzun uslubida va ehtiyotkorlik bilan yigʻib qoʻyilgan. Sariq tusli turmaklarga ustunlik berildi. Bu rang kino ekranining yulduzlarining sevimli rangi boʻlib, benuqsonligi bilan ajralib turardi.

Bu davrning moda idealiga mos kiyina olish juda oddiy boʻlib tuyuldi: ayol nozik boʻlishi kerak, ammo bolalarcha emas, balki nazokatli boʻlishi kerak, bundan tashqari u sportchi, sargʻaygan, muloyim va chiroyli boʻlishi ham lozim. Bu davr chinakam goʻzallik ichdan paydo boʻlishini bildi va shuning uchun u sogʻlom ovqatlanish, toza havo va jismoniy mashqlarni qadrladi.

 2011-yil Moskvadagi koʻrgazmada „Dior"brendidan 1947-yildagi „Bar suit"

  

Moda tarixida odatdagidek, asketizm davridan keyin ekstravagant hashamat davri keldi. 1947-yilda hali ham nomaʼlum kutyure Christian Dior oq rangli va romantik New Look kiyim uslubini taklif qiladi (ingliz tilidan — „yangi koʻrinish"). Christian Dior tomonidan taklif qilingan uslub avvalgi davrning jiddiyligi va moʻtadilligiga munosabat edi. Korsetlar modaga kirdi, belni 50 sm gacha tortib, krinolin va tor, qoʻshimcha koʻylakdan foydalanish qayta urfga kirdi

Bu davr Balmain, Fata, Balenciaga uchun oltin davr boʻldi. Chanel oʻzining mashhur kostyumini taqdim etadi, keyinchalik ayollarning keyingi avlodlari bu uslubdan foydalanib kiyinadilar.

Harbiylarning sobiq kiyimi boʻlgan — qisqa palto modada oʻzining oʻrniga mustahkam oʻrnashdi.

  

### 1960-yillar

 Tablot-shlyapa kiygan model, 1966-yil, GDR.
Nozik didli ayollar uchun moda.Twiggy modeli va mini yubkalar mashhurlik choʻqqisida boʻladi.1960-yillarda SSSRning oʻzida ishlab chiqarilgan trikotaj minigarnituralar mashhur edi.

  

### 1990-yillar

Moda tarixida birinchi marta Target vertikal moda namoyishini oʻtkazdi. Tadbir Nyu-Yorkdagi Rokfeller markazi devorida boʻlib oʻtdi. Devor podium sifatida ishlatiladi, sportchilar va gimnastikachilar esa model sifatida harakat qilishadi.

* 1993-yil — zamonaviy ichki kiyim va mashhur parfyumeriya ishlab chiqaruvchi sifatida mashhur boʻlgan Bruno Banani kompaniyasi tashkil topadi.
* 1995-yil — birinchi Victoriaʼs Secret oʻz modalarini namoyish qildi.

XXI asr
-------

### 2000-yillar

  

2005-yil
* Venetsiya kinofestivalida Valentino haqidagi hujjatli film taqdim etildi. Tasvirga olish guruhi dizaynerni ikki yil — deyarli shu kungacha taʼqib qilishdi.
* Rossiyaning „Vogue" jurnali oʻzining 10 yilligini nishonladi, uning sharafiga avgust oyida Rossiyada „Best of Vogue" fotosuratlarining tantanali albomi paydo boʻldi. Albom darhol oʻquvchilar orasida yuqori shuhrat qozondi.

  

2009-yil
2008-yilgi global iqtisodiy inqiroz moda sanoatiga qattiq zarba berdi. Buning natijasida 2009-yil oktyabr oyida Italiyaning Versace modalar uyi dizaynerlik buyumlari va hashamatli buyumlarga talabning pasayishi tufayli oʻz xodimlarining chorak qismini ishdan boʻshatdi.

Manbalar
--------

1. ↑   Boucher F. 20,000 Years of Fashion: The history of costume and personal adornment. New York: Harry N. Abrams, 1987.
2. 1 2  Vasileva Ye. Sistema traditsionnogo i prinsip modi / Teoriya modi: telo, odejda, kultura. 2017. № 43. S. 1-18.
3. ↑  Boucher F. 20,000 Years of Fashion: The history of costume and personal adornment. New York: Harry N. Abrams, 1987.
4. ↑  Vasileva Ye. Sistema traditsionnogo i prinsip modi / Teoriya modi: telo, odejda, kultura. 2017. № 43. S. 6.
5. ↑  Jenkins, pp. 1-6.
6. ↑  *Bellis, Mary* „The History of Clothing – How Did Specific Items of Clothing Develop?". *The About Group* (2016-yil 1-fevral). Qaraldi: 2016-yil 12-avgust.

[*sayt ishlamaydi*]
7. ↑  *Stoneking, Mark* „Erratum: Molecular Evolution of *Pediculus humanus* and the Origin of Clothing". Qaraldi: 2008-yil 24-mart.

[*sayt ishlamaydi*]
8. ↑  „Archaeologists Discover Oldest-known Fiber Materials Used By Early Humans". 2018-yil 1-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 31-dekabr.
9. ↑  *The Cambridge History of Western Textiles*. Cambridge, UK: Cambridge University Press, 2003. ISBN 0-521-34107-8.
10. ↑  „A 5,000-Year-Old Linen Dress Is the World's Oldest Woven Garment" (en).  Hyperallergic (2016-yil 29-fevral). 2019-yil 12-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 15-may.
11. ↑  *UCL.* „Tarkhan dress" (en).  UCL CULTURE (2016-yil 30-avgust). 2020-yil 8-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 15-may.
12. ↑  *Tang, Chi and Miao, Liangyun.* Zhongguo Sichoushi" ("History of Silks in China") // Encyclopedia of China. Архивировано 23 noyabr 2007 года.
13. ↑  *Gerard C. C. Tsang.* Textile Exhibition: Introduction // Asian art. Архивировано 8 sentyabr 2007 года.
14. ↑  „Bodies of the Bogs - Clothing and Hair Styles". *Archaeology Magazine*.  archive.archaeology.org. 2018-yil 3-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 15-may.
15. ↑  Мерцалова 1993. sfn error: no target: CITEREFМерцалова1993 (help)
16. ↑  Piponnier, Françoise.*. Dress in the Middle Ages*. New Haven: Yale University Press, 1997 — 39 bet. ISBN 0300069065.
17. ↑  Donald King*. Age of Chivalry. Art in Plantagenet England, 1200–1400*. London: Royal Academy/Weidenfeld & Nicolson, 1987 — 157 bet. ISBN 0-297-79182-6.
18. 1 2  Koslin, Désirée*. Value-Added Stuffs and Shifts in Meaning: An Overview and Case-Study of Medieval Textile Paradigms*, Encountering Medieval Textiles and Dress — 237—240 bet. ISBN 0-312-29377-1.
19. ↑  Laver, James*. The Concise History of Costume and Fashion*. Abrams, 1979 — 62 bet. ISBN 0-684-13522-1.
20. ↑  Boucher, François*. 20,000 Years of Fashion: The history of costume and personal adornment*, New York, 1987. ISBN 0-8109-1693-2.
21. ↑  Singman, Jeffrey L. and Will McLean*. Daily Life in Chaucer's England*. London: Greenwood Press, 2005 — 93 bet. ISBN 0-313-29375-9.
22. ↑  Black, J. Anderson, and Madge Garland*. A History of Fashion*. Morrow, 1975 — 122 bet. ISBN 0-688-02893-4.
23. ↑  *Наука и жизнь*. М.: Академии наук СССР, 1995.
24. ↑  Е. А. Усачёва*. Про обувь. Иллюстрированная энциклопедия для детей и взрослых*. СПб.: Питер, 2018 — 28—29 bet. ISBN 9785446111633.
25. ↑  Valerie Cumming, C. W. Cunnington, P. E. Cunnington*. The Dictionary of Fashion History*. Berg, 2010-09-01 — 156 bet. ISBN 9780857851437.
26. ↑  Дарья Чалтыкьян*. История костюма*. М.: Мир энциклопедий Аванта+, Астрель, 2011 — 105, 107, 110 bet. ISBN 9785457749504.
27. ↑  „Rabato | clothing" (en).  Encyclopedia Britannica. 2019-yil 20-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 20-sentyabr.
28. 1 2 3  Мерцалова 2001. sfn error: no target: CITEREFМерцалова2001 (help)
29. ↑  Л. Кибалова, О. Гербенова, М. Ламарова*. Воротники*, Иллюстрированная энциклопедия моды, Прага: Артия, 1986 — 399, 409 bet.
30. ↑  Rudolf Köster*. Eigennamen im deutschen Wortschatz: ein Lexikon*. Walter de Gruyter, 2003 — 116 bet. ISBN 9783110177022.
31. ↑  Бэлла Шапиро*. История кружева как культурный текст*. Новое Литературное Обозрение, 2018. ISBN 9785444810248.
32. ↑  Jiří Rak, Radim Vondráček, Lawrence Jenkins, Claudia Terenzi*. Biedermeier: art and culture in Central Europe, 1815-1848*. Skira, 2001 — 193 bet.
33. ↑  Charles Otto Zieseniss, Katell Le Bourhis, Metropolitan Museum of Art (New York N.Y.)*. The Age of Napoleon: Costume from Revolution to Empire, 1789-1815*. Metropolitan Museum of Art, 1989 — 248 bet. ISBN 9780870995712.
34. ↑  Jiří Rak, Radim Vondráček, Lawrence Jenkins, Claudia Terenzi*. Biedermeier: art and culture in Central Europe, 1815-1848*. Skira, 2001 — 193 bet.
35. ↑  [my-shopping.com.ua/aktualnye-mirovye-sobytija-stil-moda-znamenitosti/ „альбом фотографий «Best of Vogue»"].
36. ↑  „Дом моды "Versace" намерен провести сокращение сотрудников". 2013-yil 2-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 28-yanvar.

Havolalar
---------

* „Xalq uchun moda" h/f (RTR, 2011) — Sovet Rossiyasida inqilobdan keyingi moda haqida (video (Wayback Machine saytida 2020-10-17 sanasida arxivlangan))
* „80-yillar: Bizni yaratgan oʻn yillik: yuksalish" (National Geographic, 2013)
* 1990-yillarda rus yulduzlari qanday kiyingan // 7-kun, 31.07.2014
* SSSR oxirida muqobil moda nima edi // Moslenta, 2018-yil 24-dekabr