recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Abu Umar al-Baro ibn Azib al-Ansoriy** (arabcha: ) — Muhammad paygʻambarning sahobalaridan biri va Muhammad paygʻambardan hadislar yetkazuvchi edi.

Biografiya
----------

Uning toʻliq ismi Abu Umara al-Baro ibn Azib ibn Horis al-Ausiy al-Ansoriydir. Al-Baro ibn Azib 600-yil Makkada tugʻilgan. Uning bir qancha kuneylari bor edi, ulardan eng mashhuri Abu Umar edi. Madinada tugʻilgan. U Avs qabilasining Banu Xoris qabilasidan edi. Musulmonlar Madinaga hijrat qilishdan oldin yoshligida Islomni qabul qilgan. Otasi undan oldin islomni qabul qilgan. U ham Ibn Umar va Usoma ibn Zayd kabi yoshligi sababli musulmonlarning mushriklarga qarshi janglarida qatnashishi man etilgan edi. Al-Baro ibn Azib Uhud va Xaybar janglaridan boshlab musulmonlarning deyarli barcha janglarida qatnashgan. Tarixchilarning yozishicha, u 14-18 ta jangda qatnashgan. 631-yilda u Xolid ibn Valid bilan birga Yamanga islomni yoyish uchun boradi. Al-Yoqubiyning yozishicha, al-Baro Payg‘ambar vafotlaridan keyin Banu Saida qabilasining saqifida Abu Bakrga bay’at qilgan va dastlab Abu Bakrga bay’at qilishdan o‘zini tiyganlar qatorida bo‘lgan.

Al-Baro ibn Azib Iroqdagi Kufa shaharida yashagan. Umrining oxirlarida Iroq Musab ibn Zubayr tasarrufida bo‘lgan bir paytda Kufa yoki Madinada ko‘zlarini nuridan ayrilgan. 690-yilda Yazid ibn Muoviya hukmronligining boshida vafot etgan.

Al-Baro ibn Azib Hadislarni yetkazuvchi edi.

Manbalar
--------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. 1 2 3 4  Bahramian, Negahban. sfn error: no target: CITEREFBahramian,\_Negahban (help)
5. ↑
6. ↑
7. ↑
8. ↑
9. ↑  Али-заде 2007. sfn error: no target: CITEREFАли-заде2007 (help)
10. ↑
**Garashasoy** — Jizzax viloyati Forish tumanidagi soy. Zarafshon daryosi havzasidagi Tusunsoyta quyiluvchi Nakkurshsoshshit chap irmogʻi. Nurota togʻlarining jan. yon bagʻirlari (bal. 1700 m) dagi buloqlardan boshlanuvchi 30 dan ortiq mayda irmoqning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Uz. qariyb 30 km, havzasining mayd. 103 km2. Mavsumiy qor, yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Garashasoy havzasida yogʻin kam, soyning oʻrtacha yillik suv sarfi Mixoyam qishlogʻi yonida 0,2 m3/sek. Yillik oqim hajmining 60—80% fevral—may oylariga toʻgʻri keladi. Qolgan oylarda Garashasoy oʻzani (ayniqsa quyi oqimida) koʻpincha quruq boʻladi. Baʼzan kuchli jala yomgʻirlardan soʻng Garashasoyda sel toshqinlari ham kuzatiladi. Garashasoydan Mixoyam, Garasha va Chaqirchuqur qishloqlari yerlari sugʻoriladi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Gaperon** (fransuzcha: *Gaperon* — oq penitsillin qobiqli yarim yumshoq pishloq. Sigir sutidan Fransiyada tayyorlanadi. Auvergne mintaqasining oʻziga xos belgisi, tashrif qogʻozi hisoblanadi.

Tarixi
------

Gaperon pishloqi 1200-yildan ortiq vaqtdan buyon ishlab chiqariladi. U dastlab ayrondan tayyorlangan boʻlib, keyinchalik qaynatilmagan sigir suti bilan almashtirilgan va pishloq boshlari ochiq havoda yetilgan. Pishloqlar qishloq oshxonalaridagi oʻchoq yaqiniga yoki omborxonalarga osib qoʻyilgan. Oila farovonligi va dehqon qizlarining sepining naqadar koʻpligi oshxonada osilgan pishloqlar soni bilan oʻlchangan.

Tayyorlanishi
-------------

Gaperon pishlogʻi Auvergne mintaqasidagi bir nechta fermer xoʻjaliklarida qoʻlbola usulda ishlab chiqiladi. Pishloq sigirning qaynatilmagan xom sutidan tayyorlanadi. Pishloq masalligʻi tayyorlangach, unga pushti sarimsoq va qalampir qoʻshiladi. Pishloq 4 haftadan ikki oygacha boʻlgan muddatda yetiladi. Quritish kamarlarga osilgan holda amalga oshiriladi.

Tavsifi
-------

Pishloq boshlari diametri 8-9 santimetrli yassi shar yoki gumbaz shaklida boʻladi. Balandligi 6-9 santimetr va ogʻirligi 300 dan 500 grammgacha keladi. Boshi tabiiy oq mogʻorli, quruq va qattiq qobiq bilan qoplangan. Qobiq ostida sarimsoq va qalampir parchalariga ega zich, qayishqoq va elastik magʻiz mavjud. Uning rangi, mavsumga qarab, fil suyagi rangidan och sariq tusgacha oʻzgarishi mumkin. Pishloq magʻzi kam yogʻlidir.

Pishloq sarimsoq va qalampir taʼmlari bilan toʻyingan tutunli hidga va mazaga ega. Mahalliy taomlarga qoʻshimcha sifatida, shuningdek, alohida yegulik sifatida ham tanovul qilinadi. Yangi pishgan non va oʻtkir qizil sharoblar, xususan, Rona vodiysi sharoblari bilan yaxshi uygʻunlashadi.

Manbalar
--------

1. ↑  „Гаперон (Gaperon)" (ruscha).  «Сыры Франции». 11-sentabr 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 5-yanvar 2017-yil.
2. 1 2 3  Французские сыры: иллюстрированная энциклопедия 2003. sfn error: no target: CITEREFФранцузские\_сыры:\_иллюстрированная\_энциклопедия2003 (help)
3. 1 2  Джульет Харбатт 2012. sfn error: no target: CITEREFДжульет\_Харбатт2012 (help)
4. 1 2  „Гаперон" (ruscha).  «Сыры Франции». 1-oktabr 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 5-yanvar 2017-yil.
5. ↑  „Картофельные мешочки с сыром Гаперон" (ruscha).  «Сыры Франции». 13-may 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 5-yanvar 2017-yil.

Adabiyotlar
-----------

* Masui K. Yamada T. Fransuzskie siri : illyustrirovannaya ensiklopediya = [French Cheeses] / Kazuko Masui, Tomoko Yamada; vstup. sl. J. Robyushon; per. s angl.: S. Sapronov; foto Y. Maruyama. — SPb. : Izd. dom „Neva", 2003. — 240 s. — (A Dorling Kindersley Book). — ISBN 5-7654-2333-7.
* Джульет Харбатт*.*. ISBN 978-5-93679-168-0.
Yaponiyaning milliy guli- xrizantema hisoblanadi.Ko'pchilik yaponlar gilos gullariga ishora qiladilar.Aslida, rasmiy yapon guli imperator muhri uchun ishlatiladigan 16 bargli xrizantemadir.U Yaponiya passportining muqovasida bosilgan va Yaponiyaning chet eldagi elchixonalarida, diplomatik binolarda, imperator oliy hazratlarining ramziy davlat hokimiyati namoyish etilishi kerak bo'lgan boshqa har qanday joyda ko'rsatiladi.

**Xrizantemaning kelib chiqish tarixi**

Ushbu ramzning kelib chiqishi imperator *Go-Toba (1180-1239)* davriga to'g'ri keladi va gulni o'zining shaxsiy timsoli sifatida tanlagan.Xrizantema Yaponiyaga birinchi marta V asrda Xitoydan kelgan.Yaponiyada gulni yetishtirish Nara va Xeyan davrlarda *(710-1185)* boshlagan.O'sha paytda gul butun Yaponiya bo'ylab ekilgan.

**Hozirgi Xrizantemalar**

Oziq-ovqatlarni bezash uchun yapon restoranlarida topishingiz mumkin va chinni bezak, dizaynlar kabi an'anaviy yapon sa'natida keng tarqalgan.

**Gullarning xilma-xilligi va bayramning nishonlanishi**

Har yili noyabr oyida Tokioning Bunkyo shahridagi *Yushima Tenmangu* ziyoratgohida o'tkaziladigan Kiku Matsuri mahalliy gulchilik uyushmasi Bunkyo Aikiku Kayning 60 ga yaqin a'zolari tomonidan ehtiyotkorlik bilan o'stirilgan va parvarish qilinadigan xrizantemalarning ajoyib navlarini ko'rish uchun ajoyib imkoniyatni taqdim etadi.Festival har yili 100.000 mingga yaqin tashrif buyuruvchilarni jalb qiladi.

**Gulning mohiyati**

Xrizantema ko'plab mamlakatlarda ramziy ma'noga ega bo'lgan bezak guldir.Osiyoda u uzoq umr ko'rishni anglatadi, shuning uchun u marosimlarda keng qo'llaniladigan guldir. Gul sariq rangga ega bo'lsa, u quyosh nuri, issiqlikni anglatadi va bundan tashqari quvonch, baxt, aql va energiyani ifodalaydi.

Bu gullar shunchaki sevilmaydi, ularni hamma yaxshi ko'radi - yoshdan qarigacha, imperatordan tortib to oxirgi kambag'algacha. Xrizantema gullagan *Heian* davrida ham oddiy odamlar o'z uylarini ular bilan bezashgan va zodagonlar "xrizantema" qayiqlarida yurishgan. Bu gullar haqida she’rlar aytildi, qo‘shiqlar aytildi, ular sharafiga mushoiralar o‘tkazildi.

1. ↑  [Nippon.com  „Yaponiya guli"]. Qaraldi: 12-dekabr 2022-yil.
**Pozitroniy** — musbat zaryadi pozitron ye+ va elektron ye~ dan tashkil topgan zarra. Pozitronlarning modda atomlari bilan sekin toʻqnashuvidan hosil boʻladi. Ps bilan belgilanadi. P. tuzilishi vodorod atomiga oʻxshaydi, unda vodorod atomidagi proton oʻrnida pozitron boʻladi. P.ni 1951-yilda ame-rikalik olim M. Deych kashf etgan. P. massasi ikkita elektron massasiga teng, oʻlchami vodorod atomi diametridan ikki hissa ortiqroq. P. asosiy va gʻalayonlangan holatlarda boʻlishi mumkin. P. energiyasining asosiy sathi elektron va pozitron spinlarining oʻzaro taʼsiridan 2 ta satxga ajraladi. Ular orasidagi energiya farqi 8,41-10—\* eV ga teng. Pastki sath antiparallel spinli zarralar (parapozitroniy)ning holatiga, yuqori sath esa parallel spinli zarralar (ortopozitroniy)ning holatiga moye tushadi. P. juda kiska vaqt (sekundning bir necha ulushicha) yashaydi, annigilyasiya tufayli pozitron va elektronlarga aylanadi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**"20-Yanvar"** (ozarbayjoncha: *20 Yanvar*) — Ozarbayjon poytaxti Boku shahrida fojiali voqealar qurbonlari xotirasiga oʻrnatilgan yodgorlik. 19 dan 20-yanvarga oʻtar kechasi Sovet armiyasining boʻlinmalari Bokuga siyosiy muxolifatni bostirish uchun kiritildi, bu esa yuzdan ortiq tinch aholining oʻlimiga olib keldi. Yodgorlik Yasamal tumani hududida, „20-Yanvar" yoʻl halqasi yonida oʻrnatilgan. Yodgorlik mualliflari haykaltaroshlar Javanshir Dadashov (Cavanşir Dadaşov) va Azad Aliyev (Azad Əliyev) va arxitektor Adalat Mammadov (Ədalət Məmmədov).

Yodgorlik oʻrnatilgan aylanada sovet davrida XI Qizil armiya boʻlinmasining Bokuga kirishi sharafiga oʻrnatilgan monument bor edi. U 1980-yil 18-aprelda oʻrnatilgan edi. 1990-yil 20-yanvar fojiasidan keyin bu yodgorlik olib tashlandi. „20-Yanvar" Yodgorlik majmuasi qurilishi 2009-yil oktabr oyida boshlangan. Yodgorlikning ochilishi 2010-yil 20-yanvarda boʻlib oʻtdi. Marosimda Ozarbayjon prezidenti Ilhom Aliyev, prezident maʼmuriyati rahbari Ramiz Mehdiyev, Ozarbayjon Milliy majlisi deputatlari, Yasamal viloyati ijroiya hokimiyati rahbari Ibrohim Mehdiyev, shuningdek, halok boʻlganlarning oila aʼzolari ishtirok etdi.

Majmuaning umumiy maydoni 1500 m² ni tashkil qiladi. Yodgorlik poydevori bilan birga balandligi 8 metrga teng. Yodgorlikda qoʻshinlarni oʻz shahriga kiritmaslikka qaror qilgan bir guruh odamlar tasvirlangan; ularning baʼzilari allaqachon tushib ketgan. Yodgorlikning granit poydevorida 147ta fojia qurbonlarining, shuningdek, shohsupada Haydar Aliyevning soʻzlari joylashgan:

> 1990-yil 20-yanvar Ozarbayjon tarixiga eng fojiali kunlardan biri, ayni paytda xalqimiz qahramonligi sahifasi sifatida kirdi.
> 
> 
> *Orginal matn* (ozar.)  
> 
> 
> 
>

Manbalar
--------

1. 1 2   *В Баку открыт памятник «20 Января»*. .
2. ↑   *В Баку открыт Мемориальный комплекс «20 Yanvarya"*. .
3. 1 2   *Şəhidlərin xatirəsinə ucaldılmış memorial abidə kompleksi açıldı*. .
4. ↑  Буниятов Z. M. Zeynalov R. E.*.* .
**Badiiy akademiyalar** – nafis sanʼat masalalari bilan shugʻullanadigan ilmiy-ijodiy markazlar (asosan davlat muassasalari), shuningdek oliy (baʼzan xususiy) badiiy oʻquv yurtlariOʻzbekiston hududida qadimda nafis sanʼat ijodkorlarini uyushtirgan turli markazlar boʻlgan. Temuriylardan Husayn Boyqaro davrida (15-asr) Hirotda 40 dan ortiq sanʼatkorlarni uyushtirgan kutubxona keyinchalik mutaxassislar tomonidan "Nigorxonai Bexzod" yoki "Bexzod akademiyasi" deb atalgan.

Yevropada badiiy akademiya dastlab Italiyada antik sanʼat, Uygʻonish davri sanʼatkorlarining uslublarini oʻrganish uchun toʻplangan rassomlarning erkin uyushmasi tarzida maydonga kelgan (16-asr). Birinchi B.A. Parijda (Qirollik B.A. 1648), keyinchalik Vena (1692), Berlin (1694), London (1768)da va boshqa Yevropa davlatlari saroylari qoshida, Rossiyada 1757-yil tashkil etilgan.

Oʻzbekistonda zamonaviy shakldagi B.A. 1997-yil Oʻzbekiston Prezidenta farmoniga binoan tashkil etildi (qarang Oʻzbekiston Badiiy Akademiyasi).

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 
  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Forob** — Toshkentning shim.gʻarbidagi qad. voha va shahar. Voha hozirgi Qozogʻistondagi Aris daryosining Sirdaryoga kuyilish joyida, daryoning har 2 sohilida joylashgan. F. shahri esa, Sirdaryoning oʻng sohilida boʻlgan. F. oʻrta asr arab geograflari asarlarida "Borob", fors manbalarida "Porob" shaklida uchraydi. Forobiy va Javhariyning vatani. Arab tarixchisi Ibn Havqalnit yozishicha, F. vohasining uzunligi hamda kengligi bir kunlik yoʻl chamasida boʻlib, yeri qisman shoʻr va botqokdan iborat boʻlgan. Mazkur vohada F.dan tashqari Vosij va (Kadar shaharlari ham joylashgan. Istaxriy va Ibn Havqalda — nohiya, Maqdisiyda — rustoq, Yoqut Hamavip asarlarida viloyat deb yozilgan. Maqsisiyning yozishicha, F. va unga qoʻshni yerlarni (30 farsaxgacha) har yili Sirdaryo suvi bosgan. Vohaning asosiy shahri Vosij hisoblangan, keyinchalik F.ga koʻchirilgan. Kadar shahri Vosijdan 2 farsax narida joylashgan. F. 9— 12-asrlarda eng yirik iqtisodiy va madaniy markazga aylangan. U ark, shah riston va raboddan tashkil topgan Shahriston 4 darvoza, bir-birini ke sib oʻtgan 2 ta katta koʻcha, jome masjidi, raboddan iborat. Bozorning koʻp doʻkonlari rabodda, shahardan tashqarida joylashgan. F. 1219—20 yillarda Chingizxon qoʻshinlari tomonidan vayron qilingan.

2) oʻrta ayerlarda Amudaryoning oʻng qirgʻogʻida joylashgan shahar. Manbalarda turli shakllarda (Farabr, Firob, Firabr) uchraydi. Narshaxiynmng soʻzlariga koʻra, F. turk xoqonining oʻgʻli Sheri Kishvar (ElArslon) tomonidan bunyod etilgan (milodiy 6-asr oxiri — 7-asr boshi). 9-asrda F. Marv viloyatining chegara shahri hisoblangan. 10-asrda F. maʼmuriy jihatdan Buxoro viloyatiga mansub boʻlgan. Oʻrta ayerlarda F. ark va shaxristondan iborat, atrofi mudofaa devori bilan oʻralgan, jome mayejidi bor shahar edi. 10-asrda uning atrofida bir necha chiroyli rabotlar qurilgan. F. shahar xarobasi Forob temir yoʻl stansiyasidan 10 km, Amudaryo qirgʻogʻidan 1 km masofada joylashgan. Ark (maydoni — 9 ga) ning 7 minorasi va bir darvozasi, shahriston (70ga)ning kamida 3 darvozasi boʻlgan. F. 13-asr boshida Chingizxon tomonidan vayron qilingan, keyinchalik uning oʻrnida kichik qishloq mavjud boʻlgan. 14-asrda F.ning oʻz zarbxonasi bor edi. 18-asrda F. tashlandiq holga kelgan.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Gulrang Toshmuhammedova**– Sharqshunos-filolog-eronshunos, filologiya fanlari nomzodi, dotsent. (1937 – 2011) Toshkent shahrida tugʻilgan. SAGU (hozirgi OʻzMU) sharq fakultetining 1959-yil bitiruvchisi. 

1959-yildan ToshDU sharq fakulteti arab filologiyasi kafedrasi laboranti va arab tili oʻqituvchisi; 1961-yilda Iroqda Bagʻdod universiteti filologiya fakultetida malaka oshiruvchi; 1967-yilda OʻzFA SHI aspiranti; 1970-yildan ToshDU sharq fakulteti (1991-yildan ToshDSHI) arab filologiyasi kafedrasida oʻqituvchi, katta oʻqituvchi va 1975-yildan dotsent.

**Ilmiy yoʻnalishi –** hozirgi zamon arab adabiyoti. 20 dan ortiq ilmiy ishlar muallifi. Bir qancha Xalqaro ilmiy konferensiyalar ishtirokchisi.

**Asosiy ilmiy ishlari:**

Nomz. diss. mavzusi: "Ranniye sotsialno-bыtovыe romanы Nagiba Maxfuza". – T. 1970.

  

1. Najib Mahfuz va uning "Xan al-Xaliliy" romani // Sharq yulduzi. – Toshkent, 1968. – №8.

2. "Novыy Kair" Nagiba Maxfuza // Zvezda Vostoka. – Tashkent, 1968.

3. Roman "Pereulok al-Midakk" Nagiba Maxfuza // Trudы TashGU. Ser. Vostokovedeniye. – Tashkent, 1973. -vыp.456. – S. 59 – 67.

4. Yazыkov, masterstvo v rannix romanax N. Maxfuza // Trudы TashGU. Ser. Vostokovedeniye. – Tashkent, 1976. -Vыp. 497. – S. 38 – 47.

5. Obrazы romana Nagiba Maxfuza "Nachalo i kones" // Trudы TashGU. Ser. Vostokovedeniye. – Tashkent, 1977. -Vыp. 546. – S. 9 – 17.

6. Syujetno – kompozitsionnыe osobennosti rannix romanov Nagiba Maxfuza // Trudы TashGU. Ser. Vostokovedeniye. – Tashkent, 1981. Vыp. 589. – S. 99 – 109.

7. Ideyno-tematicheskiye osnovы romana Maxfuza "Xan al-Xalili" // Trudы Tash-GU. Ser. Vostokovedeniye.– Tashkent, 1982. – №697. – S. 87 – 98.

8. 5. Obrazsы sovremennoy arabskoy prozы. – Tashkent: TashGU, 1986.

-v soavtorstve s X. Akbarovoy.

9. Roman Nagiba Maxfuza "Miraj" // Vostokovedeniye. – Tashkent, 1986. – S. 96 – 104.
**Sumi** yoki **Sumy** (ukraincha: *Суми*) — Ukrainadagi shahar, Sumi viloyati markazi. Psyol daryosi boʻyida. Xarkov — Vorojba yoʻnalishidagi temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 270 ming kishi (2013). Sumiga 1652—1655-yilda asos solingan. 1658—1765-yillarda Sumi slobodasining markazi. Sumi 1765-yildan Sumi provinsiyasining markazi. 1780-yildan Xarkov noibligining uyezd shahri. 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida shaharda metallsozlik, mashinasozlik, shakarkand korxonalari qurildi. 1939-yilda Sumi viloyati markazi.

Sumi — Ukrainaning muhim sanoat markazi. Sanoatining yetakchi tarmoklari: mashinasozlik („Nasosenergomash" ishlab chiqarish. birlashmasi, ogʻir kompressor, choʻyan quyish, elektron mikroskoplar, „Sumselmash" zavodlari), kimyo (fosfat oʻgʻitlar, kislota ishlab chikariladi), oziqovqat (shakarqand, likyoraraq, sut zavodlari, goʻsht kombinati), yengil (movut, tikuvchilik, poyabzal fabrikalari) sanoatlari. Qurilish kombinati, mebel zavodi bor.

Sumida pedagogika instituti, Harkov politexnika institutining filiali, oʻrta maxsus bilim yurtlari, teatrlar, oʻlkashunoslik, badiiydekorativ sanʼat muzeylari, filarmoniya mavjud. Meʼmoriy yodgorliklardan Voskreseniye (1703), Ilinskaya (1836) cherkovlari, SpasPreobrajeniye sobori (1776) saqlangan.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Zelfa**, **Zilpa** (ivritcha: *זִלְפָּה**Zilpa, Zilpah*) — Ibtido kitobining qahramoni — Lea choʻrisi, Yoqubning xotini boʻlib, unga Gad va Osher ismli ikki oʻgʻil tugʻib beradi.

Yoqub Lea bilan turmush qurgandan soʻng, Zelfa Leaning otasi Lobon tomonidan Leaga xizmatkor sifatida berilgan(Ibtido. 46:18).

Oʻlik dengiz oʻramlarining bir qismi boʻlgan Neffalim ahdida Valla va Zelfaning otasining ismi Oxiyot boʻlganligi aytiladi (lit. „opa-singillar"). Uni Rohila va Leaning otasi Lobon qoʻlga olib, ozod qiladi hamda unga qizlarining onasi boʻlgan Xanna ismli xotinini beradi. Talmud manbalari (Midrash Rabbah, Bit. 74:13 va boshqalar), boshqa tomondan, Valla va Zelfa ham Lobonning kanizaklari orqali qizlari boʻlganligini taʼkidlaydi. Bu esa ularni Rohila va Leaning kichik oʻgay opa-singillariga aylantiradi (Pirke De-Rabbi Eliezer, xxxvi).

Rashining soʻzlariga koʻra, Zelfa Valladan yoshroq boʻlgan. Lobonning uni Leaga berishga qaror qilishi, Yoqubni Rohiladan kattaroq boʻlgan Leaga uylanishi uchun qoʻllagan hiylasining bir qismi edi. Toʻydan ertasi kuni ertalab Lobon Yoqubga shunday deydi: „*Bizning oʻrnimizda kattasidan oldin kichigini erga berish uchun bunday qilmaydilar*" (Ibtido). Ammo tunda Lobon hiyla-nayrangini yashirish uchun hiyla-nayrangli kelinga xizmatkorlarning eng kichigini beradi, shunda Yoqub opa-singillarning eng kichigi Rohilaga uylandim, deb oʻylaydi.

Zelfa, shuningdek, Yoqubning xotinlari oʻrtasidagi unga ogʻil tugʻib berish raqobatida ishtirok etadi. Toʻrtinchi oʻgʻli tugʻilgandan keyin Lea homilador boʻla olmaydi. Shundan soʻng hali farzand koʻrishga qodir boʻlmagan Rohila oʻzining choʻrisi Vallani Yoqubga turmushga berib, u orqali farzand koʻradi. Valla ikki oʻgʻliga homilador boʻlganida, Lea xuddi shu fikrni qabul qiladi va Zelfani Yoqubga beradi. Lea Zelfaning ikki oʻgʻliga ism qoʻyadi va ularning tarbiyasida bevosita ishtirok etadi.

Yahudiylar urf-odatlariga koʻra, Zelfa Tiberiyadagi Ajdodlar qabriga dafn etilgan, deb hisoblaniladi.

Ommaviy madaniyatda
-------------------

Anita Diamantning „Qizil chodir" romanida Zelfa va Valla turli onalardan boʻlgan Lea va Rohilaning oʻgay opa-singillari sifatida taqdim etilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  Diamant, Anita (1951-).*. The red tent*. London [etc.]: Pan an imprint of Macmillan Publishers, [post 2006], 2001. ISBN 9780330512206, 033051220X.
**Zelimxon Xarachoyevskiy** haykali 2008-yilda Tsa-Vedeno qishlogʻida aka-uka Shamsudi va Saypudi Chimayevlarning shaxsiy mablagʻlari hisobidan oʻrnatilgan. 2009-yilda yodgorlik Abrek tugʻilib oʻsgan Xarachoy qishlogʻiga koʻchirildi va „Qiz tupurgi" bulogʻi yoniga oʻrnatildi.

Tarix
-----

Zelimxon (1872-1913) badavlat oiladan chiqqan, yirik va mayda shoxli chorvasi, otlari, tegirmoni, bir necha yuzlab asalari uyasi boʻlgan yirik asalarichilik korxonasi boʻlgan. Qotillikda ayblanib Groznenskaya turmasiga tashlangan va 1901-yilda u yerdan qochib ketgan. Qonundan tashqarida yashab, u yolgʻiz yoki bir nechta sheriklari bilan chor amaldorlarini oʻldirgan, banklar va davlat muassasalarini talon-toroj qilgan. Talangan pul va qimmatbaho buyumlar, qoida tariqasida, kambagʻallar oʻrtasida taqsimlangan.

Zelimxon hayoti davomida Chechenistonda juda mashhur boʻldi. Uning xotirasini abadiylashtirish uchun koʻp urinishlar qilingan. Yodgorlik 1970-yillarning oʻrtalarida yaratilgan va Vedeno tumaniga kiraverishda oʻrnatilgan, ammo u harbiy harakatlar paytida vayron qilingan. 2008-yilda yodgorlik xuddi shu shaklda qayta tiklandi. Keyingi yili u yangi joyga — Xarachoy sharsharasi yaqiniga koʻchirildi.

Yodgorlik bronzadan yasalgan. Tarkibiy jihatdan u ikki qismdan iborat: tosh ustida oʻtirgan abrek va uning yaqinida oʻtlayotgan oti.

Manbalar
--------

1. 1 2 3  Фёдорова. sfn error: no target: CITEREFФёдорова (help)
2. ↑  abrek. sfn error: no target: CITEREFabrek (help)

Havolalar
---------

* „Памятник Зелимхану Харачоевскому" (ru). *Викимапия*. 6-dekabr 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6-dekabr 2019-yil.



* „Памятник Абреку Зелимхану Харачоевскому" (ru). *chetour.me* (26-mart 2019-yil). 6-dekabr 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6-dekabr 2019-yil.



* „Восстановлен памятник абреку Зелимхану" (ru). *Портал «Абрек»* (20-dekabr 2016-yil). 6-dekabr 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6-dekabr 2019-yil.



* *Зоя Фёдорова.* „Абрек поневоле" (ru). *Портал «Абрек»* (5-mart 2017-yil). 30-noyabr 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6-dekabr 2019-yil.
**Qoraxitoy shahriston** — Oʻzbekistondagi madaniy meʼros obyekti. Arxeologiya yodgorligi. Obyekt davri: I—XII asrlar. Toshkent viloyatining Ohangaron tumanida joylashgan. Obyekt manzili: Qoraxitoy qishlogʻi. Koʻchmas mulkka boʻlgan huquq: Davlat mulki. Toshkent viloyati madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan — davlat muhofazasiga olingan.

Manbalar
--------

1. ↑  „Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatini tasdiqlash toʻgʻrisida Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 4-oktabrdagi 846-sonli qarori". *Lex.uz*. Qaraldi: 21-iyul 2022-yil.
2. ↑  „Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatini tasdiqlash toʻgʻrisida Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 4-oktabrdagi 846-sonli qarori". *Backend.madaniymeros.uz*. Qaraldi: 21-iyul 2022-yil.
**Fakihe Öymen**, (1900, Shkoder - 6-aprel 1983, Anqara), turk pedagogi va siyosatchisi. Turkiya Respublikasining birinchi ayol deputatlaridan biri. V. VI. VII. VIII. U oʻz davrida Istanbul va Anqarada deputatlik qilgan.

Yoshlik davrlari va taʼlim olishi
---------------------------------

Fakihe Oymen 1900-yilda Usmonli imperiyasining Shkoder viloyatidagi Shkoder shahrida tugʻilgan. Otasi Istanbullik zobit boʻlgan Ismoil afandi onasi Azize Xonimdir. Boshlangʻich taʼlimni Istanbuldagi Koja Mustafo Posho nomidagi boshlangʻich maktabda tugatgandan soʻng Istanbul qizlar oʻqituvchilik maktabini toʻrtinchi oʻqituvchi boʻlib tugatgan. Oliy taʼlimni bir muddat Inas Darülfünunu (Ayollar universiteti) adabiyot boʻlimida davom ettirdi. Biroq keyinchalik xolasining qizi Shukufe Nihal Hanim bilan geografiya boʻlimiga koʻchib oʻtdi va shu boʻlimni tugatdi.

Martaba
-------

1922-yili Qandilli qizlar oʻrta maktabiga geografiya oʻqituvchisi, 1923-yilda Bursa qizlar oʻqituvchilar maktabiga tarix va geografiya oʻqituvchisi etib tayinlangan. U ushbu maktabda dars berish bilan birga direktor oʻrinbosari lavozimida ham ishlagan. 1931-yilda Bursa Qizlar litseyiga direktor etib tayinlandi va siyosatga kirgunga qadar bu vazifani davom ettirdi.

U oʻz nomzodini Turkiya Buyuk Millat Majlisiga kirish uchun 1935-yilgi saylovlarda qoʻydi, oʻshanda ayollar birinchi marta ovoz berish imkoniga ega boʻlgan va saylanish huquqiga ega boʻlgan. Bursalik Ayshe Shekib Hanim ham deputatlikka nomzod boʻlgani uchun bir shahardan ikki ayol nomzod boʻlmasligi uchun Respublika Xalq partiyasidan nomzod boʻldi va Turkiya Buyuk Millat Majlisiga Istanbul deputati sifatida kirdi. V. davrida Byudjet qoʻmitasida qatnashgan. VI. va VII. Davrda Istanbul, VIII. Bu davrda u Anqara deputati sifatida parlamentdagi faoliyatini davom ettirdi. 1936-yilda chaqirilgan III Turk tili qurultoyida Grammatika-sintaksis komissiyasi raisi boʻlib ishlagan.

Mehmet Edip Beyga uylangan va Ismoil Emil Edip ismli oʻgʻil koʻrgan Fakihe Oymen 1983-yil 6-aprel kuni 83 yoshida Anqarada vafot etdi. 9-aprel kuni Cebeci Asri qabristoniga dafn qilindi.

Manbalar
--------

1. 1 2  „**TBMM Milletvekili Albümü**, *Cilt 1, Basım yılı: 2010*". 11 nisan 2015da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7 şubat 2015.
2. ↑  „Bahar Baskın, **II. Meşrutiyet'te Kadın Eğitimine Yönelik Bir Girişim: İnas Darülfünunu**, *İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Fakültesi Dergisi, No:38, Mar 2008*". 7 şubat 2015da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7 şubat 2015.
3. ↑  *TÜRK PARLAMENTO TARİHİ VIII. DÖNEM (1946—1950)* (Türkçe). Türkiye Büyük Millet Meclisi, 2012 — 148 bet. ISBN 978975 6226988. 31 mayıs 2022da qaraldi.
4. Andoza:Dergi kaynağı
**Berti Charlz Forbes** (inglizcha: *Bertie Charles Forbes*; tugʻ. 1880-yil 14-may, Aberdinshir — 1954- yil 6-may, Nyu-York) — amerikalik jurnalist, *Forbes jurnali* asoschisi.

Biografiya
----------

Berti Shotlandiya tikuvchisining katta oilasida tugʻilgan. U oʻnta bola orasida oltinchi farzand edi.

Berti ancha erta ishlay boshladi: u 14 yoshida maktabni tashlab, haftasiga 75 sent evaziga yozuv teruvchi boʻlib ishga kirdi. Bundan tashqari, u notoʻgʻri ishga joylashdi — u darhol oʻzi xohlagan matnlarni yozishni ishonib topshiradi deb oʻyladi. 7 yildan soʻng u stenograf boʻlishni oʻrgandi (bu oʻsha davr muxbirlari uchun zaruriy shart edi) va mahalliy gazetalardan birida jurnalist boʻldi. 1904-yilda Forbes Shotlandiyani tark etdi. Avval u boshqasiga turmushga chiqqan sobiq sevgilisini unutish uchun Janubiy Afrikaga bordi va keyin AQShga ketdi. Dastlab Forbes turli moliyaviy nashrlarda ishlagan. Tez orada uning saʼy-harakatlarini mediamagnat Uilyam Rendolf Xerst payqadi (inglizcha: *William Randolph Hearst*) va Bertiga Nyu-Yorkdagi amerikaliklar bilan ishlashni taklif qildi. Vaqt oʻtishi bilan Forbes oʻzining isteʼdodi va jasorati tufayli eng mashhur moliyaviy jurnalistga aylandi. U boy va muvaffaqiyatli odamlarni qattiq tanqid qilishdan qoʻrqmadi va muharrir uning bayonotlarini kesib tashlaganida juda xafa boʻldi.

Jurnal
------

Berti 1917-yilda Forbes jurnaliga asos soldi va uni „Ishlar va ularning hakamlari" deb nomlashni xohladi (inglizcha: *Doers and Doings*), lekin doʻstlarining maslahatiga koʻra u buni oʻzining nomi bilan atagan. Forbes hayoti davomida uning jurnali hech qachon yetakchi boʻlmagan: jurnalning yanada muvaffaqiyatli raqobatchilari bor edi (masalan, *Business Week* va *Fortune*). Buyuk Depressiya yillarida jurnal oʻzini oqlamadi va Berti Charlz tahririyat xarajatlarini boshqa nashrlarda unga toʻlangan jurnalistik gonorardan toʻladi. Berti Forbes ostida tiraj 100 ming nusxadan oshmadi, bu Qoʻshma Shtatlar uchun juda oddiy holat.

1928-yilda Xerst Forbesni 10 million dollarga sotib olishni taklif qildi, biroq Berti „Amerikaning yagona mustaqil jurnalini saqlab qolishga urinish" sabab rad etdi.

Manbalar
--------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑
7. ↑  „Forbes" (en). *Caslon Analytics*.  ketupa.net (май 2007). — „The magazine came close to fundering in the 1930s and stagnated during the next decade". 18-oktabr 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-dekabr 2007-yil.
8. 1 2  *Крапивенко, Дмитрий* „Влиятельная фамилия". *Украинский деловой еженедельник «Контракты», № 16 от 19.04.2004*.  kontrakty.com.ua (19-aprel 2004-yil). — „В то же время сам Берти Чарльз так и не стал успешным бизнесменом: читательскую аудиторию Forbes отвоевывали «молодые хищники» вроде Business Week или Fortune". 2-mart 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-dekabr 2007-yil.
9. ↑
**Qoraxitoylar davlati** - oʻrta asrlarda Sharqiy Turkiston, Ili va Chu vodiysi, Yettisuv va Oʻrta Osiyoda mavjud boʻlgan davlat (taxminan 1140— 1213). Poytaxti — Chu daryosi boʻyida joylashgan Xusi-orda (Bolasogʻun). Asoschisi — Yelyuy Dashi. U 1124 yil gurxon unvonini qabul qilgan. 1125-yil kidonlar saltanati chjurchjenlar tomonidan tor-mor etilgach, bir guruh tarafdorlari bilan Shim.ga qochgan. turli qabila jangchilari bilan oʻz qoʻshi-nini toʻldirib Gʻarbga yoʻl olgan va ilgari bu oʻlkalarga kelib joylashgan kidanlar yordamida butun Turkistonni bosib olgan (1141). Gurxonlar kidanlarga taqlidan tangalar zarb etdirganlar, lekin mamlakatning iqtisodiyoti va ichki ishlariga kam aralashganlar, ular faqat vas-sallaridan (Balx, Xorazm, Xoʻtan, Gaochan va boshqalar) soliq olish bilan kifo-yalanganlar. Qoraxitoylar davlatini 2 marta ayollar idora etgan. Qoraxitoylar davlati Amudaryo va Balxash koʻlidan Kunlun va Beyshan togʻlariga qadar hududni egallagan. Qoraxitoylar davlatining qulashi moʻgʻullar tomonidan Sharqiy Turkistonni bosib olinishi va 1208 yil ulardan qochgan nay-manlarning kelishi va 1211 yil Gurxonning asir olinishi (2 yildan soʻng vafot etgan) bilan bogʻliq boʻlgan. 1218 yil naymanlar Chingizxon tomonidan boʻysundirilgan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

*Yana qarang:* Qoraxitoylar

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Arzirum** – Turkiyaning shimoli-sharqidagi shahar. Arzirum elining ma’muriy markazi. Aholisi 242 ming kishi (1990). Temir yoʻl stansiyasi, avtomobil yoʻllari tuguni, oziq-ovqat, toʻqimachilik, koʻnchilik, mebel va metallsozlik korxo-nalari bor; vagon va lokomotivlar ta’mirlanadi. Universitet bor. A. yaqinida temir rudasi koni topilgan. A. qadimda turli davlatlar tarkibida boʻlib ketgan va har xil nom bilan atalgan. 11-asrda saljuqiylar qoʻl ostiga oʻtgach, hozirgi nom bilan atalgan. 1514-yildan Usmonlilar saltanati tarki-bida. A. va uning atrofi bir necha marta urush maydoni boʻlgan. A.ni 1829, 1878, 1916–18 yillarda rus qoʻshinlari bosib olgan. Kamolchilar inqilobi davrida, ya’ni 1919-yildan inqilobchilarning aso-siy markazlaridan biri boʻlgan.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Radiotoʻlqinlar difraksiyasi** — radiotoʻlqinlar toʻsiqqa uchraganda kuzatiladigan hodisa. Radiotoʻlqin bir jinsli muhitda tarqalayotganida toʻsiqqa uchrab, oʻz amplitudasi va fazasini oʻzgartirib, toʻgʻri chizikli yoʻnalishidan chetlashadi. Bu hodisa yorugʻlik difraksiyasita oʻxshab ketadi. Real sharoitda toʻsiq turli shaklli va u radiotoʻlqinlar uchun shaffof yoki noshaffof boʻlishi mumkin. Difraksion oʻtish hodisasi toʻsiqoʻlchami bilan toʻlqin uzunligining oʻzaro nisbatiga bogʻliq. Bu bogʻlanish toʻlqin uzunligi oshishi bilan kuchayadi.

Yerning sferik yuzasidagi Radiotoʻlqinlar difraksiyasi tufayli radiotoʻlqinlar toʻgʻri koʻrinish chegarasidan tashqarida ham qabul qilinadi. Radiotoʻlqinlar Yer yuzasi yaqinida tarqalayotib, toʻlqin energiyasining Yerda qisman yutilishi tufayli soʻnadi. Uning toʻlqin uzunligi qancha qisqa boʻlsa, shunchalik koʻproq oʻz amplitudasini kamaytiradi. Shu sababli toʻlqin tarqalish masofasi toʻlqin uzunligiga bogʻliq boʻlib, toʻlqin uzunligi yetarli uzun boʻlgan radiotoʻlqinlar Radiotoʻlqinlar difraksiyasi tufayli bir necha ming km gacha tarqalishi mumkin.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
BERTOLLE (Berthollet) Klod Lui (1748.9.12, Talluar, Savoyya1822.6.11, Parij) — fransuz kimyogari, Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1780), kimyoviy muvozanat qaqidagi taʼli.motga asos solgan olimlardan biri. Ammiak (1785), sianid kislota (1786), vodorod sulfid (1788) tarkibini aniqlagai. Gazlamalarni xlor bilan oqartirishni tavsiya etgan va uning nomi bilan yuritiladigan bertolle tuzi— kaliy xlorat (KS1O3) olish usulini kashf qilgan, uzluksizlik prinsipini kimyoga tatbiq etgan. B. fransuz burjua revolyutsiyasi vaqtida oʻqdori (porox), loʻlat va boshqa mahsulotlar ishlab chiqarishni yoʻlga qoʻyishda ishtirok etgan.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Qumli jarlik** — Voronejdagi yodgorlik majmuasi, Ikkinchi Jahon urushida fashistlar qoʻshinlari tomonidan otib tashlangan odamlar dafn etilgan joy, 1975-yilda qurilgan.

450 nafar tinch aholi va sovet harbiy asirlari, shu jumladan 1942-yil avgust oyida shaharning oʻng qirgʻoq qismini bosib olish paytida fashistlar tomonidan otib tashlangan 35 nafar bolalar dafn etilgan. Halok boʻlganlarning aksariyati kasal va yaradorlar. 90 kishi allaqachon oʻlik holda jarlikka olib kelingan boʻlishi mumkin.

1942-yil avgust oyida Voronejning oʻng qirgʻoq qismi nemis harbiy xizmatchilari, xususan uning boshligʻi Avgust Brux boshchiligidagi Xavfsizlik xizmati (XX) tomonidan ishgʻol qilinganidan soʻng, kasal va yaradorlar (shu jumladan Sovet harbiy xizmatchilari) barcha kasalxonalar va shifoxonalar uchta binoga toʻplangan, u yerdan Orlovo qishlogʻiga tashish bahonasida ular Qumli jarlikka olib ketilgan va shu yerda otib tashlangan.

Dafn joyi tasodifan qochib ketgan A.F.Popovaning hikoyasiga koʻra topilgan.

Yana qarang
-----------

* Fashistik davlat terrori

Adabiyotlar
-----------

* Qumli jurnalning sirlari // Popov P. A. Sizning xochingiz, Voronej, 146-160-betlar
* Sandy Log//Voronej entsiklopediyasi, 2-v. 88-bet
**Radiouzel** — radiodasturlarni sim orqali uzatish va mahalliy radioeshittirishlar olib borish uchun moʻljallangan uzatuvchiqabul qiluvchi apparatlar majmui. R.da radiostansiya dasturlari radiopriyomnik orqali qabul qilinib va past chastota kuchaytirgichida kuchaytirilib, simli radioeshittirish tarmogʻiga uzatiladi. Mahalliy radioeshittirishlar olib borish uchun mikrofon va magnitofonlgt foydalaniladi. R.oʻzgaruvchan tok tarmogʻidan yoki oʻz elektr st-yasidan energiya bilan taʼminlanadi. R. radiotranslyasiya tarmogʻining muhim qismi hisoblanadi. R.da radiodasturlar abonentlarga kichik kuchlanishlarda uzatiladi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Karpini Jovanni da Plano** (1182 — 1252) — italiyalik sayyoh va rohib. Moʻgʻullarning gʻarbga qilgan istilosidan soʻng Rim papasi Innokentiy IV tomonidan (1245-yilgi Lion sobori topshirigʻiga koʻra), josuslik maqsadida yuborilgan elchilarga bosh boʻlgan (1245—1247). Liondan safarga chiqib, Janubiy Rossiya, Xorazm, Yettisuv, Tarbagʻatoy orqali qoon oʻrdasiga, Qoraqurumga kelgan. Bu yerda u moʻgʻul zodagonlarining buyuk qoon saylash marosimi — qurultoyida qatnashadi va Oʻqtoyxonning oʻgʻli Guyukxonning taxtga oʻtirish marosimida qatnashgan. Karpini vataniga qaytayotganda Botuxon qabulida boʻlgan, 1247-yili Guyukxon xati bilan qaytib kelgan. Safar hisobotini „Libellus historicus" asarida bayon etib, unda Karpini koʻrgan joylari, xususan, Movarounnahrning geografiyasi, xalqlari haqida maʼlumotlar toʻplagan. Xorazm, Qizilqum, Amudaryo, Sirdaryo, Tyan-Shan togʻlari haqida umumiy tushunchalar bergan. Yevropaliklar Sharq madaniyatiga oid maʼlumotlarni birinchi marta Karpini asarlaridan olgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Qumqoʻrgʻon** — Surxondaryo viloyati Qumkoʻrgʻon tumanilagi shahar, tuman markazi (1971-yildan), Surxondaryoning oʻng sohilida, Janubiy Surxon suv omborish quyi qismida joylashgan. Transport yoʻli stansiyasi. Aholisi 12,3 ming kishi (2005).

Qumqoʻrgʻonga dastlab 1930-yillarda Qumqoʻrgʻon kanalining qazilishi va shu nomdagi qoʻriq yerlarning oʻzlashtirilishi munosabati bilan asos solingan. 1950-yillarda Sherobod — Qiziriq massivida sugʻoriladigan yerlarni kengaytirish maqsadida boshlangan Janubiy Surxon suv ombori qurilishi bilan Qumqoʻrgʻon kengaytirildi, obodonlashtirildi. Shaharda "Surxon" kombinati (temir-beton buyumlari ishlab chiqariladi), taʼmirlash-mexanika, paxta tozalash zavodlari, MTP, avtokorxonalar, qurilish tashkilotlari, neftni saqlash va sisternalarga quyish es-takadasi, non kti va boshqa sanoat korxonalari, savdo, madaniy va mai-shiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor. Kichik, oʻrta biznes korxonalari, mikrofirmalar faoliyat koʻrsatadi. 3 umumiy taʼlim maktabi, kasb-hunar kolleji, tuman markaziy kutubxonasi, madaniyat uyi va boshqa madaniyat muassasalari, madaniyat va istirohat bogʻi, stadion va boshqa sport inshootlari bor. Tuman markaziy kasalxonasi, poliklinika, dorixonalar va boshqa tibbiy muassasalar mavjud.

Qumqoʻrgʻondan Toshkent — Dushanba temir yoʻl va Termiz — Dushanba avtomobil yoʻli oʻtgan. Yangi qurilayotgan Qumqoʻrgʻon — Toshguzar — Boysun temir yoʻlning 112 km qismida poyezdlar qatnaydi. Qumqoʻrgʻondan Termiz shahriga avtobuslar va marshrutli taksilar qatnovi yoʻlga qoʻyilgan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Karotinoidlar** — oʻsimliklar, ayrim mikroorganizmlar (zamburugʻlar, bakteriyalar) va hayvonlarning sariq, pushti yoki qizil pigment". K. kimyoviy tabiatiga koʻra, asosan, sikllik tuzilishga ega boʻlgan uglevodlardir. Yogʻlar va organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Erkin oqsillar bilan kompleks holda uchraydi. K.dan karotin (oʻsimlik va hayvon toʻqimalarida), ksantofill (oʻsimliklarning yashil qismida), likopin (pomidor mevasida), kriptoksantin (sariq makkajoʻxori donida), astaksantin (qisqichbaqasimonlar qalqonida), pektinoksantin (mollyuskalar gonadasida) koʻp uchraydi. K. odam va hayvonlar organizmiga, odatda, oziq bilan oʻtadi. K.dan r-karotin va kriptoksantin A provitamin (qarang Vitaminlar) boʻlib, jigarda vitaminga aylanadi. R-karotin tibbiyotda keng qoʻllaniladi; K. — oziqovqat sanoatida boʻyovchi modda sifatida ishlatiladi. Karotin preparatlaridan A avitaminozda, uning kolloid suvli eritmalaridan kuygan va sovuq urganda ogʻriqsizlantiruvchi malham sifatida foydalaniladi. Karotin oʻsimliklardan olinadi; mikrobiologiya sanoatida sintez qilinadi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Mehnatga qobiliyatsizlik** - mehnat qilish qobiliyatining yoʻqolishi yoki mehnatga yaroqsizlik. Odatda, kasallik, baxtsiz hodisa, uy-roʻzgʻor yumushlari, ishlab chiqarish (qarang Kasb kasalliklari), homiladorlik, tugʻish, keksalik va boshqa sabablarga koʻra, kishi mehnat qobiliyatini yoʻqotadi. Doimiy va vaqtincha Mehnatga qobiliyatsizlik tafovut qilinadi. Doimiy Mehnatga qobiliyatsizlik

— nogironlikdir- Vaqtincha Mehnatga qobiliyatsizlik toʻliq yoki qisman boʻlib, qisqa muddatda mehnat qobiliyati tiklanishi mumkin. Vaqtincha toʻliq Mehnatga qobiliyatsizlikda biror ishga qobiliyat yoʻqoladi va bemor uyda davolanadi. Sogʻaygach, yana ishini davom ettiraveradi. Qisman vaqtincha Mehnatga qobiliyatsizlikda bemor odatdagi ishni bajara olmaydi, ammo sogʻligiga putur yetmagan holda boshqa ishni bajarishi mumkin. Vaqtincha Mehnatga qobiliyatsizlikni vrach belgilaydi va mehnatga qobiliyatsizlik varaqasi (ishdan ozod qilish va vaqtincha mehnatga qobiliyatsizlik boʻyicha nafaqa olish huquqini beradi) yoki ishdan va oʻqishdan ozod qiladigan maʼlumotnoma berib rasmiylashtiradi. Kasallik yoki ishlab chiqarish va turmushda yuz beradigan baxtsiz hodisalar oqibatida Mehnatga qobiliyatsizlik nafaqa ta-yinlashda, ish sharoitini belgilash, soliq toʻlash, maishiy va tibbiy xizmat koʻrsatish yuzasidan turli imtiyozlar berishda (qarang Sugʻurta) asosiy omil hisoblanadi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Qumli tuproqlar** - tuproq turi; mexanik tarkibida 0,05—1,0 mm li qum zarrachalari koʻp (90—100%), 0,01 mm dan kichik zarrachalar miqdori 10% ga yaqin, 0,001 mm dan kichik mayda zarrachalar 2—4%dan oshmaydi. Qumli tuproqlar yuza qismida yupqa, yumshoq (havol) qumli quruq qavat boʻlib, chuqurlashgan sari efemer oʻtlar ildizi aralashib ketgan oʻtkinchi gorizont yotadi. Qumli tuproqlar choʻl mintaqasida shu zonaning asosan taqirlar, taqirli tuproqlar va oʻtloqi tuproqlari bilan bir kompleksda hamda qad. daryo, soylarning quruq deltalari va boshqalarda tarqalgan. Qumli tuproqlar, odatda, qatlamining yupqaligi, organik modda (chirindi) miqdorining kamligi (eng yuqori qavatda ham 0,5% dan oshmay-di), suv sigʻimining pastligi va boshqa oʻsimlik oʻsishi uchun noqulay xossalari bilan ajralib turadi; bunday tuproqlar shamol eroziyasi (deflyatsiya) ga juda moyil. Qumli tuproqlardan sugʻorma dehqonchilikda juda kam foydalaniladi. Markaziy Fargʻona, Quyi Amudaryo va boshqa rayonlardagi choʻl Qumli tuproqlarining kichikkichik massivlari oʻtlar ekish va boshqa usullar yordamida oʻzlashtirilgan.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Qumdaryo**, Qalqamasoy — Qashqadaryo viloyatining shimolidagi daryo. Uz. 103 km, havzasining maydoni 866 km². zarafshon tizmasi gʻarbiy tarmoqlarining janubiy yon bagʻirlarida, 1880 m balandlikdan boshlanadi. Chambil qish-logʻidan quyida (boshlanishidan 26 km da) suvi sugʻorishga sarflanadi va Dautosh qishlogʻidan quyiroqda (boshlanishidan 35 km da) Suluk qishlogʻigacha (boshlanishidan 60 km da) qurib qoladi. Undan pastroqda, 43 km masofa davomida quruq oʻzan sifatida kuzatiladi. Asosiy irmoqlari: Gʻovkanasoy, Quruqsoy, Langar (barchasi oʻng qirgoqdan). Qor, qis-man yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Toʻlinsuv davri yanvar — mayda boʻlib oʻtadi. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi Chambil qishlogʻi yonida 2,05 m³/sek. Oʻrtacha yillik suv sarfi 6,08 m³/sek. dan (koʻp suvli yilda) 0,750 m³/sek. gacha (kam suvli yilda) oʻzgaradi. Eng koʻp suv sarfi 105 m’/sek.gacha mart — aprelda, eng kam suv sarfi 0,42 m³/sek. dan oʻzanni qurib qolishigacha iyul—dekabrda kuzatiladi.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



  


|  |  |
| --- | --- |
| Eng uzun daryo - Amazonka | *Daryo haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Qora konus**, **Fuqarolik itoatsizligi yodgorligi** (isl.  ,inglizcha: *The Black Cone, Monument to Civil Disobedience*) — Reykyavikdagi Islandiya parlamenti binosi oldida oʻrnatilgan tosh yodgorlik 2012-yilda norozilik namoyishlarining (" pan inqilobi „) uch yilligi sharafiga oʻrnatilgan. 2008-2011-yillardagi inqiroz.

Yodgorlik muallifi ispan rassomi Santyago Sierradir.

Yodgorlik balandligi qariyb ikki metr (olti fut) boʻlgan tosh boʻlib, qora konus bilan yarmiga boʻlingan. Toshda fransuz inqilobi va umuman inson huquqlarini himoya qilish tarixining eng muhim hujjati boʻlgan inson va fuqaro huquqlari deklaratsiyasidan (asl 1789-yildan emas, balki 1793-yil kengaytirilgan versiyasidan) ikki tilda (Islandiya va ingliz tillarida) kotirovka yozilgan plastinka mavjud. bu xalqning har bir qismi uchun huquqlarning eng muqaddas va majburiyatlarning eng zaruridir"

Dastlab parlament oldidagi maydondagi yodgorlik Reykyavik sanʼat muzeyi tomonidan tashkil etilgan „YOʻQ" koʻrgazmasi doirasida oʻrnatildi. Santyago Sierra oʻrnatish vaqtida uni oʻzi ajratdi. Keyin esa muallif uni asl joyida qolishi sharti bilan shaharga taqdim etgan. Bu jiddiy bahs-munozaralarga sabab boʻldi. Biroq, oxir-oqibat, shahar kengashi yodgorlikni qoldirishga qaror qildi va uni Osturvoʻlier maydonining janubi-gʻarbiy burchagiga koʻchirdi.

Adabiyotlar
-----------

* Eleanor Heartney, Hans Ulrich Obrist, Uri Gordon, Hafthor Yngvason*. Santiago Sierra: The Black Cone, Monument to Civil Disobedience*. Reykjavik: Reykjavik Art Museum, 2013. ISBN 9979769475 , ISBN 978-9979769477.

Havolalar
---------

* Qora konus, Santyago Sierra saytidagi fuqarolik itoatsizligi yodgorligi.
* Inson va fuqaroning huquqlari deklaratsiyasi, 1793-yil (rus. )