**Psixologik zoʻravonlik**, shuningdek, **hissiy** yoki **ruhiy zoʻravonlik** – bu psixologik jarohatlarga olib kelishi mumkin boʻlgan zoʻravonlik shakli boʻlib, tashvish, ruhiy tushkunlik, travmadan keyingi va ikkilamchi travmatik stresslarning buzilishi deb baholanadi. Zoʻravonlikning bu turi hokimiyat nomutanosibligi holatlarida, masalan, haqoratli munosabatlar, bezorilik, ayniqsa ish joyidagi zoʻravonlik va bolalarga nisbatan zoʻravonlik qilish koʻrinishida keng tarqalgan.

Bu holat koʻpincha haqoratli munosabatlardagi kuch muvozanati holatlari bilan bogʻliq boʻlib, ish joyida zoʻravonlik, gazlayting va mavqeini suiisteʼmol qilish holatlarini oʻz ichiga oladi. Shuningdek, qiynoqlar, boshqa zoʻravonlik holatlarini amalga oshirgan, inson huquqlarini poymol etuvchi shaxslar tomonidan, xususan, sudsiz hibsga olish, yolgʻon ayblovlar, yolgʻon hukmlar va tuhmat, masalan, davlat va ommaviy axborot vositalari tomonidan sodir etilgan taqdirda, noqonuniy deb hisoblaniladi.

Umumiy tarifi
-------------

Olimlar va tadqiqotchilar psixologik zoʻravonlikning turli xil taʼriflari borligini maʼlum qilishgan. Hozirgi kunda oʻtkazilinayotgan tadqiqotlarga koʻra, „psixologik zoʻravonlik" va „emotsional zoʻravonlik" atamalari, agar psixologik zoʻravonlik bilan bogʻliq boʻlmasa, bir-birining oʻrnida qoʻllanilinishi mumkin. Aniqroq qilib aytganda, „hissiy zoʻravonlik tabiatan jismoniy emas, balki hissiy boʻlgan har qanday zoʻravonlikni oʻz ichiga qamrab oladi". Bu ogʻzaki haqorat va doimiy tanqiddan tortib, qoʻrqitish, manipulyatsiya kabi holatlarni ham oʻz ichiga olishi mumkin. Bu ishonch va mansabni suiisteʼmol qilish, boshqa odamni boshqarishga urinish, kimnidir qoʻrquv yoki izolyatsiya ostida saqlash yoki kimningdir oʻziga nisbatan boʻlgan hurmatini buzish uchun soʻz yoki harakatlardan foydalangan holatda sodir etiladi.

Hissiy zoʻravonlik turli shakllarda boʻlishi mumkin. Qoʻpol xatti-harakatlarning uchta umumiy namunasi, jumladan: tajovuzkorlik, inkor etish va minimallashtirishni oʻz ichiga oladi. Toʻxtatib turish rad etishning yana bir shaklidir. Jazo sifatida tutqunlikda ushlash, tinglashdan, muloqot qilishdan bosh tortish va hissiy jihatdan chekinish holatlarini ham oʻzida mujassamlashtiradi. Emotsional zoʻravonlikning aniq taʼrifi boʻlmasa ham, hissiy zoʻravonlik ogʻzaki va psixologik zoʻravonlikdan tashqari boʻlgan boshqacha koʻrinishdagi taʼrifga ega boʻlishi mumkin.

Ayblash, sharmanda qilish va laqab qoʻyish jabrlanuvchiga hissiy jihatdan taʼsir qilishi mumkin boʻlgan bir nechta ogʻzaki haqoratli xatti-harakatlardandir. Jabrlanuvchining oʻzini oʻzi qadrlashi va hissiy muvozanati ogʻzaki tarzda aytilgan haqorat tufayli oʻzgaradi va hatto oʻziga nisbatan ishonchi pasayadi, natijada hissiy zoʻravonlik qurboni boʻladi.

Jabrlanuvchi jiddiy psixologik taʼsirlarni boshdan kechiradi. Bu psixologik zoʻravonlikka olib kelishi ham mumkin, ammo hissiy zoʻravonlik jabrlanuvchining his-tuygʻularini manipulyatsiya qilishdan iborat. Jabrlanuvchi oʻz his-tuygʻularini zoʻravon shaxs tomonidan shunday taʼsirlanayotganini yoki aksincha jabrlanuvchi zoʻravon nazorat qilmoqchi boʻlgan muammolarga nisbatan oʻz his-tuygʻulariga berilmagan holda muvozanatni saqlab qolishi mumkin. Ammo koʻp holatlarda jabrlanuvchining oʻzini oʻzi anglashi va mustaq qaror chiqarish muvozanati buziladi.

AQSh Adliya vazirligi hissiy zoʻravonlik belgilarini qoʻrqitish, oʻziga, sherigiga, farzandlariga yoki sherigining oilasi yo doʻstlariga jismoniy zarar yetkazish bilan tahdid qilish, uy hayvonlari va mol-mulkiga ziyon keltirish, oila, doʻstlar, maktab yoki ishdan izolyatsiya qilishga majburlash sifatida belgilaydi. Aniqroq boʻlgan hissiy haqoratli xatti-harakatlarga haqorat qilish, kamsitish, oʻzboshimchalik va oldindan aytib boʻlmaydigan xatti-harakatlarni amalga oshirish va gazlayting (masalan, oldingi haqoratli hodisalar sodir boʻlganligini rad etish) kabilar kiradi. Zamonaviy texnologiyalar matnli xabarlar va onlayn kiberbulling orqali insonlar ishonchini suiisteʼmol qilishning yangi shakllaripaydo boʻlishiga sabab boʻldi.

1996-yilda Kanada sogʻliqni saqlash tashkiloti hissiy zoʻravonlik „kuch va nazoratga asoslangan" deb taʼkidladi. Hissiy zoʻravonlikning oʻziga xos xususiyati sifatida rad etish, kamsitish, qoʻrqitish, izolyatsiya qilish, ekspluatatsiya qilish va „hissiy sezgirlikni rad etish" holatlari deb taʼriflaydi.

Bir qator tadqiqotlar ogʻzaki qilingan tajovuz, dominant xatti-harakatlar yoki hasadgoʻylik oqibatida sodir etiladigan xatti-harakatlarning alohida hodisasi „psixologik zoʻravonlik" atamasini tashkil etmasligini aniqlagan. Tomison va Tuccining yozishicha, "emotsional zoʻravonlik vaqt oʻtishi bilan yuzaga keladigan xatti-harakatlarning holati yoki namunasi bilan tavsiflanadi … Shunday qilib, „barqaror" va „takroriy" boʻladigan holatlar hissiy zoʻravonlikdagi har qanday taʼrifning hal qiluvchi tarkibiy qismi boʻla oladi". Muallif, advokat va jinsiy jinoyatlar boʻyicha sobiq tergovchi Andrew Vachss hissiy zoʻravonlikni „boshqa shaxs tomonidan muntazam ravishda kamsitilinishi" deb taʼriflaydi. Bu qasddan yoki ongsiz (yoki ikkalasi) boʻlishi mumkin.

Shakllari
---------

Koʻpgina psixologik tadqiqotlarda qoʻllaniladigan konflikt taktikasi shkalasi (CTS) yana uchta umumiy toifaga birlashtirilgan psixologik zoʻravonlikning 20 ga yaqin xarakterli koʻrinishini aniqlaydi.

* ogʻzaki va ogʻzaki boʻlmagan tajovuz (masalan, odamni haqorat qilish yoki gʻazablantirishga qaratilgan bayonotlar);
* dominant xatti-harakatlar (masalan, odamning qarindoshlari bilan muloqotini cheklash);
* boshqa odamda qasddan rashk tuygʻularini qoʻzgʻatish, shuningdek, oʻz rashki tufayli zoʻravonlik (masalan, zinokorlikda ayblash).

Psixologik zoʻravonlikning namoyon boʻlishiga, shuningdek, shaxsning oʻzini oʻzi qadrlashi va qadr-qimmatini pasaytirishga qaratilgan kamsituvchi harakatlar (masalan, doimiy tanqid qilish, shaxsning qobiliyatini kamsitish, haqorat qilish), qoʻrqitish, oʻziga, sherigiga, bolalariga, doʻstlariga jismoniy zarar yetkazish bilan tahdid qilish yoki sherigining qarindoshlari, uy hayvonlarini oʻldirish, sherigining shaxsiy narsalarini yoʻq qilish, oila yoki doʻstlardan majburiy izolyatsiya qilish, (oʻtmishdagi zoʻravonlikni rad etish) kabilar kiradi.

Koʻpgina tadqiqotlar shuni taʼkidlaydiki, jismoniy va jinsiy zoʻravonlik bir biridan farqli oʻlaroq, bitta hodisa hissiy zoʻravonlikni tashkil etmaydi. Ushbu turdagi zoʻravonlik iqlim yoki xatti-harakatlarning shakllanishi bilan tavsiflanadi va hissiy zoʻravonlikni aniqlashning muhim tarkibiy qismi uning tizimli, takroriy tabiatidir. Hissiy zoʻravonlik qasddan yoki ongsiz boʻlishi mumkin, lekin bu alohida hodisa emas, balki doimo davom etadigan xatti-harakatlardir.

Psixo-emotsional zoʻravonlikning eng ogʻir shakli 1984-yil BMTning Qiynoqlarga qarshi Konventsiyasi tomonidan taqiqlangan psixologik qiynoqdir.

### Bolalarga nisbatan zoʻravonlik

Yana qarang: Bolalarga nisbatan zoʻravonlik
Bolaga nisbatan psixologik zoʻravonlik odatda ota-onalar yoki ularga gʻamxoʻrlik qiluvchilar tomonidan bolaning kognitiv, hissiy, psixologik yoki ijtimoiy rivojlanishiga jiddiy toʻsqinlik qilishi mumkin boʻlgan xatti-harakatlar namunasi sifatida aniqlanadi. DSM-5 ga koʻra, bolaning psixologik zoʻravonligi ota-ona yoki tarbiyachi tomonidan jiddiy psixologik zararga olib kelishi mumkin boʻlgan ogʻzaki yoki ramziy harakatlar sifatida belgilanadi. Masalan, baqirish, boshqalar bilan solishtirish, ism qoʻngʻiroq qilish, ayblash, gazni yoritish, manipulyatsiya qilish va voyaga etmaganlik maqomi tufayli suiisteʼmol qilishni normallashtirish.

Baʼzi ota-onalar stress, yomon tarbiya koʻnikmalari, ijtimoiy izolyatsiya va mavjud resurslarning etishmasligi yoki farzandlarining notoʻgʻri umidlari tufayli oʻz farzandlariga hissiy va psixologik zarar etkazishi mumkin. Straus va Fieldning taʼkidlashicha, psixologik tajovuz amerikalik oilalarda keng tarqalgan xususiyatdir: „bolaga nisbatan ogʻzaki hujumlar, xuddi jismoniy hujumlar kabi, juda keng tarqalgan boʻlib, deyarli universaldir". 2008-yilda ingliz va boshqalar tomonidan oʻtkazilgan tadqiqot. otalar va onalar oʻz farzandlariga nisbatan ogʻzaki tajovuzkor boʻlish ehtimoli teng ekanligini aniqladilar.

Psixologik zoʻravonlikning oqibatlari
-------------------------------------

Shaxslararo zoʻravonlik, shu jumladan psixologik zoʻravonlik boʻlgan oilalarda oʻsgan bolalarda surunkali depressiya, tashvish, travmadan keyingi stress buzilishi va dissotsiatsiya kabi jiddiy kasalliklar mavjud boʻladi. Tadqiqotchilar taʼkidlaganidek, hissiy zoʻravonlikning oqibatlari jismoniy zoʻravonlikning oqibatlaridan sezilarli darajada farq qilmaydi.

Ish joyidagi psixologik zoʻravonlik travmadan keyingi stress buzilishining alomatlariga olib kelishi mumkin (hiper hushyorlik, intruziv tasvirlar, chekinish xatti-harakati).

Koʻpgina psixologik zoʻravonlikdan omon qolganlar oʻzlariga nisbatan qilingan zoʻravonlikni zoʻravonlik deb bilishmaydi. Psixologik zoʻravonlik ham koʻpincha oʻz his-tuygʻularini aniqlash va ogʻzaki tasvirlashda qiyinchiliklarga olib keladi (aleksitimiya).

Zoʻrlovchilar va zoʻrlovchilarning xususiyatlari
------------------------------------------------

Psixologik zoʻravonlik qilishning asosiy sababi boshqa odamlar ustidan hokimiyat va nazorat qilish istagidir.

Hissiy zoʻravonlikka moyil boʻlgan odamlar shubha va hasadga moyillik, kayfiyatning keskin oʻzgarishi, oʻzini tuta olmaslik, zoʻravonlik va tajovuzni oqlash tendentsiyasi kabi xususiyatlar bilan tavsiflanadi. Bundan tashqari, psixologik va jismoniy zoʻravonlik qilgan odamlar koʻpincha shaxsiyatning buzilishiga ega.

Koʻpincha, suiisteʼmolchilar uy vazifalarini bajarishdan qochishadi yoki oila byudjetini toʻliq nazorat qilishga intilishadi. Suiisteʼmol qiluvchilar oʻz tarafiga jabrlanuvchining doʻstlari va hatto qarindoshlarini jalb qilib, oʻzlari qilgan zoʻravonlik uchun jabrlanuvchini ayblab, juda manipulyatsiya qilishi mumkin.

Mas’uliyati
-----------

### Rossiya

Rasmiy ravishda, Rossiyada federal qonunchilik turli shakllarda psixo-emotsional zoʻravonlik uchun fuqarolik, maʼmuriy yoki jinoiy javobgarlikni nazarda tutmaydi. Biroq, agar bunday zoʻravonlik oqibati jabrlanuvchining sogʻligʻiga oʻrtacha yoki ogʻirroq zarar yetkazgan boʻlsa, shaxs javobgarlikka tortilishi mumkin. 

Inson qadr-qimmatini muntazam ravishda kamsitish, tahdid qilish va oʻz joniga qasd qilishga urinish yoki oʻz joniga qasd qilishga olib keladigan psixo-emotsional zoʻravonlikning boshqa shakllari – 5 yil muddatga ozodlikdan mahrum qilish. Agar psixo-emotsional zoʻravonlik psixogen ruhiy tushkunlik va boshqa oʻtkir va surunkali ruhiy kasalliklarga olib kelgan boʻlsa, sogʻlikka qasddan oʻrtacha ogʻirlikdagi zarar yetkazish deb tasniflangan boʻlsa, jinoiy javobgarlik koʻzda tutilgan boʻlib, eng yuqori jazo 3 yil muddatga ozodlikdan mahrum qilish bilan belgilanadi.

BMTning 1984-yildagi Qiynoqlarga qarshi konventsiyasiga muvofiq, dunyoning barcha davlatlari, jumladan, Rossiyada ham qiynoqlar va qiynoqlar uchun jinoiy javobgarlik nazarda tutilgan, ularning bir turi psixologik qiynoqlar boʻlishi mumkin. Biroq, Rossiya qonunchiligida psixologik qiynoqlar uchun javobgarlik belgilanmagan. Kaltaklash orqali amalga oshirilgan psixologik qiynoqlar Rossiya Federatsiyasi Jinoyat kodeksining 117-moddasi 2-qismiga muvofiq ozodlikdan mahrum qilish bilan yakunlanishi mumkin.

Oʻzbekistonda gender zo'ravonlik qurbonlariga xizmatlarni kimlar taqdim etadi?
------------------------------------------------------------------------------

Gender zo‘ravonlik jabrlanuvchisiga taqdim etiladigan asosiy xizmatlar - xotin-qizlarga nisbatan zo‘ravonlikni boshdan kechirayotgan har qanday ayol, qiz yoki bolaning huquqlari, xavfsizligi va farovonligini ta’minlash uchun minimal darajada talab qilinadigan xizmatlarning asosiy to‘plami. Garchi asosiy xizmatlar har bir mamlakat yoki turli joylarda bir xil tarzda taqdim etilmasa-da, ular sog‘liqni saqlash, psixologik qo‘llab-quvvatlash, ijtimoiy ta’minot va farovonlik, huquqni muhofaza qilish organlari va ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatuvchi kabi davlat tashkilotlarning mutaxassislarni xizmatlari singari universal xizmatlar kombinatsiyasini o‘z ichiga oladi.

• **Huquqni muhofaza qilish**

Gender zo‘ravonlik jabrlanuvchilarga huquqiy xizmat taqdim qiluvchi davlat/hukumat xizmatchisi, prokuratura, ichki ishlar organlarining xodimi, huquqiy masalalar bo‘yicha maslahatchi, sud ma’muriyati, advokat, advokat yordamchisi, ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatuvchi tashkilotlarining huquqshunoslari.

**• Tibbiy xizmat**

Muntazam ravishda tibbiy xizmatlarni taqdim etuvchi jismoniy yoki yuridik shaxs. Individual tibbiy xizmat ko‘rsatuvchi tibbiyot, tibbiy-sanitar xodimi yoki boshqa sog'liqni saqlash bo‘yicha mutaxassis yoki sogʻliqni saqlash masalalari o‘qitilgan borasida malakaga ega biron-bir shaxs bo‘lishi mumkin. TXTE muassasalarga kasalxonalar, klinikalar, oilaviy shifokorlik punktlari, shahar va qishloq oilaviy poliklinikalari, shoshilinch tibbiy yordam markazlari va boshqalar kiradi. Birlamchi tibbiy-sanitar yordam ko‘rsatuvchilarga tibbiyot hamshiralari, doyalar, oilaviy shifokorlar va boshqa mutaxassislar kiradi.

**• Psixologik xizmat**

Amaliy psixologiya sohasida maxsus tayyorgarlik (ixtisoslik)ka ega bo‘lgan va muntazam ravishda psixologik xizmatlar taqdim etuvchi jismoniy shaxs yoki muassasa. Psixolog-maslahatchi, psixoterapevt yoki inqirozli vaziyatlarda xotin-qizlarga yordam berish masalalarida malakaga ega bo‘lgan biron-bir maxsus o‘qitilgan shaxs yakka tartibdagi psixologik xizmat taqdim etuvchi bo‘lishi mumkin.

**• Ijtimoiy xizmat**

Gender zo‘ravonlik jabrlanuvchilarning (va ularning oilasi) og‘ir vaziyatlardan chiqib ketishi, marginalizatsiyasi va ijtimoiy chetlanishlarining oldini olish maqsadida ularning ijtimoiy ehtiyojlarini qondirish bo‘yicha chora-tadbirlar majmuini ta’minlaydigan davlat muassasalari va fuqarolik jamiyati sub’yektlari, shu jumladan nodavlat notijorat tashkilotlari.

Gender zo‘ravonlik jabrlanuvchilarga huquqiy xizmat taqdim qiluvchi davlat/hukumat xizmatchisi, prokuratura, ichki ishlar organlarining xodimi, huquqiy masalalar bo‘yicha maslahatchi, sud ma’muriyati, advokat, advokat yordamchisi, ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatuvchi tashkilotlarining huquqshunoslari.

Madaniy sabablar
----------------

1988-yilda tadqiqotchining taʼkidlashicha, xotinning zoʻravonligi „koʻpchilik erkaklarning odatiy psixologik va xulq-atvoridan kelib chiqadi … feministlar nima uchun erkaklar oʻz sheriklariga nisbatan jismoniy kuch ishlatishlarini va bu maʼlum bir tarixiy davrda kontekstli jamiyat uchun qanday funksiyalarni bajarishini tushunishga intiladilar". Dobash va Dobash (1979) taʼkidlashicha, "oʻz xotiniga tajovuz qilgan erkaklar, aslida, Gʻarb jamiyatida qadrlanadigan madaniy qoidalarga – tajovuzkorlik, erkaklar hukmronligi va ayollarga boʻysunish – ular jismoniy kuchdan foydalanishadi va buni amalga oshirish uchun vosita sifatida foydalanadilar. Walkerning taʼkidlashicha, erkaklar „hokimiyatga ijtimoiylashgan androsentrik ehtiyoj" ni namoyon qiladi.

Baʼzi ayollar tajovuzkor va erkak sheriklarga hukmronlik qilishsa-da, 2003-yil hisobotida AQShda 80% ga yaqin heteroseksual munosabatlardagi zoʻravonliklarning aksariyati erkaklar tomonidan sodir etilgan degan xulosaga keldi. (Tanqidchilar taʼkidlashicha, Adliya vazirligining ushbu tadqiqotida jinoyat koʻrsatkichlari oʻrganiladi va oiladagi zoʻravonlik raqamlariga alohida toʻxtalmaydi. Jinoyat va maishiy zoʻravonlik toifalari bir-biridan oʻtib ketishi mumkin boʻlsa-da, maishiy zoʻravonlikning koʻp holatlari jinoyat deb hisoblanmaydi yoki politsiyaga xabar qilinadi. Shunday qilib, tanqidchilar DOJ tadqiqotini oiladagi zoʻravonlik boʻyicha keng qamrovli bayonot sifatida koʻrib chiqish notoʻgʻri ekanligini taʼkidlaydilar.) 2002-yilgi tadqiqot shuni koʻrsatadiki, Buyuk Britaniyadagi zoʻravonlikning oʻn foizi, umuman olganda, ayollar erkaklarga nisbatan sodir boʻladi. Biroq, ayniqsa, maishiy zoʻravonlik (shu jumladan, hissiy zoʻravonlik) bilan bogʻliq soʻnggi maʼlumotlarga koʻra, har 10 ayoldan 3 tasi va har 5 erkakdan 1 nafari oilada zoʻravonlikka duchor boʻlgan.

Bir manbaning aytishicha, huquq tizimlari oʻtmishda erkaklar hukmronligining bu anʼanalarini maʼqullagan va faqat soʻnggi yillarda zoʻravonlar oʻz xatti-harakatlari uchun jazolana boshlagan. 1879-yilda Garvard universitetining huquqshunos olimi shunday deb yozgan edi: „Amerika sudlaridagi ishlar erning har qanday maqsadda xotinga nisbatan oʻrtacha yoki boshqacha tarzda har qanday jazo qoʻllash huquqiga qarshi bir xildir".

Tadqiqotchilar qimmatli ishlarni amalga oshirganliklarini va eʼtibordan chetda qolgan mavzularni taʼkidlaganliklarini tan olgan holda, tanqidchilar erkaklarning madaniy hukmronligi gipotezasini suiisteʼmol qilish uchun koʻplab sabablarga koʻra umumlashtirilgan tushuntirish sifatida asoslab boʻlmaydi, deb taʼkidlaydilar:

* 1989-yilda oʻtkazilgan tadqiqot shuni koʻrsatdiki, koʻplab oʻzgaruvchilar (irqiy, etnik, madaniy va submadaniyat, millat, din, oila dinamikasi va ruhiy kasalliklar) butun aholiga tegishli boʻlgan har qanday mazmunli tarzda erkak va ayol rollarini aniqlashni juda qiyin yoki imkonsiz qiladi.
* 1995-yilda oʻtkazilgan tadqiqot, munosabatlardagi hokimiyatni taqsimlash boʻyicha kelishmovchiliklar kuch nomutanosibligidan koʻra suiisteʼmol qilish bilan kuchliroq bogʻliq degan xulosaga keldi.
* Patriarxal eʼtiqodlar va xotinlarni suiisteʼmol qilishni toʻgʻridan-toʻgʻri oʻrganishda tengdoshlar tomonidan koʻrib chiqilgan tadqiqotlar nomuvofiq natijalar berdi. Yllo va Straus (1990) Qoʻshma Shtatlardagi „past maqomga ega" ayollar turmush oʻrtogʻi tomonidan zoʻravonlikdan koʻproq azob chekishini aytdi; ammo, yana bir javob Yllo va Strausning izohli xulosalari „chalkash va qarama-qarshi" ekanligini taʼkidladi. Smith (1990) patriarxal eʼtiqodlar xotinning zoʻravonligining atigi 20% sababchi omil ekanligini taxmin qildi. Kempbell (1993) „ayol holati va xotiniga hujum qilish darajasi oʻrtasida oddiy chiziqli bogʻliqlik yoʻq" deb yozadi. Boshqa tadqiqotlar shunga oʻxshash natijalarga ega edi. Bundan tashqari, 1994-yilda ispaniy amerikaliklar oʻrtasida oʻtkazilgan tadqiqot shuni koʻrsatdiki, anʼanaviy erkaklar ayollarga nisbatan kamroq zoʻravonlik koʻrsatadilar.
* 1980-yillardagi tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, patriarxal imtiyozlar modeliga asoslangan davolash dasturlari zoʻravonlik va insonning madaniy yoki ijtimoiy munosabatlari oʻrtasidagi zaif bogʻliqlik tufayli notoʻgʻri.
* 1992-yilda oʻtkazilgan tadqiqot erkaklar tomonidan zoʻravonlik yoki ayollarni nazorat qilish madaniy jihatdan ruxsat etilgan tushunchani shubha ostiga qoʻydi va zoʻravon erkaklar tanishish yoki turmush qurish uchun yaroqsiz sheriklar sifatida koʻrib chiqiladi degan xulosaga keldi. 1988 yilda oʻtkazilgan tadqiqot shuni koʻrsatdiki, tajovuzkor erkaklarning ozchiligi keng tarqalgan misoginistlar qatoriga kiradi A 1988 study concluded that a minority of abusive men qualify as pervasively misogynistic.. 1986 yilda oʻtkazilgan tadqiqot shuni koʻrsatdiki, turmush oʻrtogʻi tomonidan zoʻravonlik qilgan erkaklarning aksariyati ularning xatti-harakatlari nomaqbul ekanligiga rozi. 1970 yilda oʻtkazilgan tadqiqot shuni koʻrsatdiki, erkaklarning ozchiligi hatto cheklangan sharoitlarda ham turmush oʻrtogʻining zoʻravonligini maʼqullaydi. 1970 va 1980 yillardagi tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, ayollarga nisbatan tajovuz yoki zoʻravonlik erkaklar madaniyatining tugʻma elementi ekanligi haqidagi bashoratlarga qaramasdan, erkaklarning aksariyati qiz doʻstlari yoki xotinlari bilan munosabatlari davomida haqorat qilmaydilar.
* 1994-yilda bir tadqiqotchi, koʻplab tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, heteroseksual va gey erkak munosabatlari lezbiyen munosabatlariga qaraganda kamroq zoʻravonlik darajasiga ega va erkaklar va ayollar bilan aloqada boʻlgan ayollar ayol tomonidan zoʻravonlikka duchor boʻlish ehtimoli koʻproq. "erkak hukmronligi nuqtai nazaridan tushuntirish qiyin. "Bundan tashqari, Duttonning taʼkidlashicha, „patriarxiya kuch-zoʻravonlik maʼlumotlaridagi katta oʻzgarishlarni hisobga olish uchun psixologik oʻzgaruvchilar bilan oʻzaro taʼsir qilishi kerak. Psixopatologiyaning baʼzi shakllari baʼzi erkaklar oʻzlarining patologiyalarini oqlash va ratsionalizatsiya qilish uchun patriarxal mafkurani qabul qilishlariga olib keladi".

Manbalar
--------

1. ↑  Dutton, D. G. (1994). Patriarchy and wife assault: The ecological fallacy. Violence and Victims, 9, 125—140.
2. 1 2  Maiuro, Roland D.; O'Leary, K. Daniel*. Psychological Abuse in Violent Domestic Relations*. New York:Springer Publishing Company, 2000 — 197 bet. ISBN 0-8261-1374-5.
3. 1 2  "Emotional Abuse". 1996. ISBN 0-662-24593-8
4. ↑  Dutton, Mary Ann; Goodman, Lisa A.; Bennett, Lauren (2000), „Court-involved battered women's responses to violence: the role of psychological, physical, and sexual abuse", in Maiuro, Roland D. (muh.), *Psychological abuse in violent domestic relations*, New York: Springer Publishing Company, 197-bet, ISBN 9780826111463. Preview.
5. ↑  Thompson, Anne E.; Kaplan, Carole A. (February 1996). "Childhood emotional abuse". *The British Journal of Psychiatry* **168** (2): 143–148. doi:10.1192/bjp.168.2.143. PMID 8837902.
6. ↑  Thompson, Anne E.; Kaplan, Carole A. (February 1996). "Childhood emotional abuse". *The British Journal of Psychiatry* **168** (2): 143–148. doi:10.1192/bjp.168.2.143. PMID 8837902.
7. ↑  O'Leary, K. Daniel*. Psychological Abuse in Violent Domestic Relations* (en). Springer Publishing Company, 2004. ISBN 978-0-8261-1146-3.
8. ↑  *Howard.* „Signs of Emotional Abuse | Learn the Facts and the Signs" (en-CA). *Canadian Womenʼs Foundation* (2019-yil 4-dekabr). Qaraldi: 2022-yil 14-aprel.
9. ↑  „Emotional abuse".  Counseling Center, University of Illinois Urbana-Champaign (2007). 2014-yil 20-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 8-noyabr.
10. ↑  *Smith.* „Domestic violence and abuse: signs of abuse and abusive relationships". *helpguide.org*.  Helpguide.org (2014-yil dekabr). Qaraldi: 2015-yil 14-fevral.
11. ↑  Mega, Lesly Tamarin; Mega, Jessica Lee; Mega, Benjamin Tamarin; Harris, Beverly Moore (September–October 2000). "Brainwashing and battering fatigue: psychological abuse in domestic violence". *North Carolina Medical Journal* **61** (5): 260–265. PMID 11008456.  Pdf.
12. ↑  *National Domestic Violence Hotline.* „Domestic violence". *justice.gov*.  U.S. Department of Justice (2014-yil 23-iyul).
13. ↑  „What is Emotional Abuse?".  Public Health Agency of Canada (2011-yil 4-iyul). 2005-yil 7-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 27-yanvar.
14. 1 2  Besharov, Douglas J.*. Recognizing child abuse: a guide for the concerned*. New York Toronto New York: Free Press Collier Macmillan Maxwell Macmillan, 1990. ISBN 9780029030813.
15. ↑  Tomison, Adam M.; Tucci, Joe (September 1997). "Emotional abuse: the hidden form of maltreatment". *National Child Protection Clearing House (NCPC)* **8**. Archived from the original on 2013-05-01.. Qaraldi: 2023-12-28. Psixologik zoʻravonlik]]
16. ↑  Vachss, Andrew. „You carry the cure in your own heart". *Parade*. Athlon Publishing (1994-yil 28-avgust).
17. ↑  „The Conflict Tactics Scales CTS44". 2017-yil 29-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 19-fevral.
18. ↑  „US Department of Justice. Domestic Violence". 2012-yil 17-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 19-fevral.
19. ↑  Dorpat, T. L. (1994) „ On the double whammy and gaslighting." Psychoanalysis & Psychotherapy, Vol 11(1), 1994, 91-96.
20. ↑  *Diagnostic and statistical manual of mental disorders: DSM-5.*, 5th, Arlington, VA: American Psychiatric Association, 2013. ISBN 978-0-89042-554-1. OCLC 830807378.
21. ↑  Straus, Murray A.; Field, Carolyn J. (November 2003). "Psychological aggression by American parents: national data on prevalence, chronicity, and severity". *Journal of Marriage and Family* **65** (4): 795–808. doi:10.1111/j.1741-3737.2003.00795.x. .
22. ↑  English, Diana J.; Graham, J. Christopher; Newton, Rae R.; Lewis, Terri L.; Richard, Thompson; Kotch, Jonathan B.; Weisbart, Cindy (May 2009). "At-risk and maltreated children exposed to intimate partner aggression/violence: what the conflict looks like and its relationship to child outcomes". *Child Maltreatment* **14** (2): 157–171. doi:10.1177/1077559508326287. PMID 18984806.
23. 1 2  *English, Diana J.; Graham, J. Christopher; Newton, Rae R.; Lewis, Terri L.; Thompson, Richard; Kotch, Jonathan B.; Weisbart, Cindy.* At-risk and maltreated children exposed to intimate partner aggression/violence: what the conflict looks like and its relationship to child outcomes(ingl.) // Child Maltreatment : journal. — 2009. — Andoza:Бсокр, Andoza:Бсокр. — Andoza:Бсокр. — ISSN 1077-5595. — DOI:10.1177/1077559508326287.
24. ↑  Namie, G. (2000, October). U. S. Hostile Workplace Survey 2000. Paper presented at the New England Conference on Workplace Bullying, Suffolk University Law School, Boston.
25. ↑  *Goldsmith, Rachel E.; Freyd, Jennifer J.* Awareness for Emotional Abuse(ingl.) // Andoza:Нп3. — 2005. — ISSN 1092-6798. — DOI:10.1300/J135v05n01\_04. Архивировано 1 may 2020 года.
26. ↑  Thompson AE, Kaplan CA. „Childhood emotional abuse." British Journal of Psychiatry. 1996 Feb;168(2):143-8. PMID 8837902
27. ↑  Moffitt, T. E. Caspi, A. Rutter, M. & Silva, P. A. (2001). „Sex differences in antisocial behavior." Cambridge: Cambridge University Press.
28. ↑  Carney MM, Buttell FP. A multidimensional evaluation of a treatment program for female batterers: A pilot study. Research on Social Work Practice Vol. 14, No. 4, 2004. pp. 249—258.
29. ↑  Bancroft, L (2002). Why does he do that? Inside the minds of angry and controlling men. Berkley Books.
30. ↑  Moore, Thomas Geoffrey; Marie-France Hirigoyen; Helen Marx (2004). Stalking the Soul: Emotional Abuse and the Erosion of Identity. New York: Turtle Point Press. pp. 196. ISBN 1-885586-99-X.
31. ↑  Bograd, Michele Louise (1988), „Feminist perspectives on wife abuse: an introduction", in Yllö, Kersti; Bograd, Michele Louise (muh.), *Feminist perspectives on wife abuse*, Newbury Park, California: Sage Publications, 13-bet, ISBN 9780803930537.
32. ↑  Dobash, R. Emerson; Dobash, Russell*. Violence against wives: a case against the patriarchy*. New York: Free Press, 1979 — 57 bet. ISBN 9780029078105.
33. ↑  Walker, Lenore E. (April 1989). "Psychology and violence against women". *American Psychologist* **44** (4): 695–702. doi:10.1037/0003-066X.44.4.695. PMID 2729743. .
34. ↑  Rennison, Callie Marie*. Intimate partner violence, 1993-2001*. Bureau of Justice Statistics, U.S. Department of Justice, February 2003. [*sayt ishlamaydi*]   

	* For the most recent statistics on intimate partner violence visit the BJS website.
35. ↑  Straus, Murray A. (1999), „The controversy over domestic violence by women: a methodological, theoretical, and sociology of science analysis", in Arriaga, Ximena B.; Oskamp, Stuart (muh.), *Violence in intimate relationships*, Thousand Oaks, California: Sage Publications, 17–44-bet, ISBN 9781452204659
36. ↑  Simmons, Jon*. Crime in England and Wales 2001/2002*. Home Office, July 2002.  (Wayback Machine saytida 2008-12-01 sanasida arxivlangan)

	* For the most recent figures visit the UK’s Office for National Statistics (ONS) website.
37. ↑  St. John Green, Nicholas*. Criminal Law Reports: Being Reports of Cases Determined in the Federal and State Courts of the United States, and in the Courts of England, Ireland, Canada, Etc. with Notes, Volume 2*. New York: Hurd and Houghton, 1874. OCLC 22125148.  Details.
38. ↑  Levinson, David*. Family violence in cross-cultural perspective*. Newbury Park, California: Sage Publications, 1989. ISBN 9780803930766.
39. ↑  Coleman, Diane H.; Straus, Murray A. (Summer 1986). "Marital power, conflict, and violence in a nationally representative sample of American couples". *Violence & Victims* **1** (2): 141–157. doi:10.1891/0886-6708.1.2.141. PMID 3154145. 

	* Initially presented as a paper at the meeting of the American Society of Criminology, San Diego, California, 1985.
40. ↑  Yllö, Kersti A.; Straus, Murray A. (1990), „Patriarchy and violence against wives: the impact of structural and normative factors", in Straus, Murray A.; Gelles, Richard J. (muh.), *Physical violence in American families: risk factors and adaptations to violence in 8,145 families*, Christine Smith (contributor), New Brunswick, New Jersey: Transaction Publishers, 383–401-bet, ISBN 9780887382635.
41. ↑  Smith, Michael D. (Winter 1990). "Patriarchal ideology and wife beating: a test of a feminist hypothesis". *Violence & Victims* **5** (4): 257–273. doi:10.1891/0886-6708.5.4.257. PMID 2098090.
42. ↑  Campbell, J.C. (1993). "Prevention of wife battering: insights from cultural analysis. Nursing Network on Violence against Women". *Response* **14** (3): 18–24. .
43. ↑  Sugarman, David B.; Frankel, Susan L. (March 1996). "Patriarchal ideology and wife-assault: a meta-analytic review". *Journal of Family Violence* **11** (1): 13–40. doi:10.1007/BF02333338. .
44. ↑  Felson, Richard B.; Outlaw, Maureen C. (2007). "The control motive and marital violence". *Violence & Victims* **22** (4): 387–407. doi:10.1891/088667007781553964. PMID 17691548.
45. ↑  Kantor, Glenda K.; Jasinski, Jana L.; Aldarondo, Etiony (Fall 1994). "Sociocultural status and incidence of marital violence in Hispanic families". *Violence & Victims* **9** (3): 207–222. doi:10.1891/0886-6708.9.3.207. PMID 7647043.
46. ↑  Browning, James J.; National Clearinghouse on Family Violence*. Stopping the violence: Canadian programmes for assaultive men*. Ottawa, Canada: Health and Welfare Canada, 1984. ISBN 9780774859875. OCLC 16927209.
47. ↑  Neidig, Peter; Friedman, Dale H.*. Spouse abuse: a treatment program for couples*. Champaign, Illinois: Research Press Co. 1984. ISBN 9780878222346.
48. ↑  Dutton, Donald G.*. The domestic assault of women: psychological and criminal justice perspectives*. Boston: Allyn and Bacon, 1988. ISBN 9780205113231.
49. ↑  Dutton, Donald G.; Hemphill, Kenneth J. (Spring 1992). "Patterns of socially desirable responding among perpetrators and victims of wife assault". *Violence & Victims* **7** (1): 29–39. doi:10.1891/0886-6708.7.1.29. PMID 1504031.
50. ↑  Dutton, Donald G.; Browning, James J. (1988), „Power struggles and intimacy anxieties as causative factors of violence in intimate relationships", in Russell, Gordon W. (muh.), *Violence in intimate relationships*, Great Neck, New York: PMA Publishing Corp. ISBN 9780893352318.
51. ↑  Dutton, Donald G. (October 1986). "Wife assaulter's explanations for assault: the neutralization of self-punishment". *Canadian Journal of Behavioural Science* **18** (4): 381–390. doi:10.1037/h0079964. .
52. ↑  Stark, R.; McEvoy, J. (November 1970). "Middle class violence". *Psychology Today* **4** (6): l07–l12. . 

	* Also available as: Stark, R.; McEvoy, J. (1972), „Middle class violence", in Articles (various) (muh.), *Change: readings in society & human behavior*, Del Mar, California: CRM Books, 272-bet, ISBN 9780876651339.
53. ↑  Straus, Murray A.; Gelles, Richard J.*. Is family violence increasing? A comparison of 1975 and 1985 national survey rates*. New Brunswick, New Jersey: Transaction Publishers, 1990. 

	* Initially presented as a paper to the American Society of Criminology, San Diego, California, November, 1985.
54. ↑  Kennedy, Leslie W.; Dutton, Donald G.*. The incidence of wife assault in Alberta*, Edmonton area series report, no. 53. Edmonton, Alta: Population Research Laboratory, Department of Sociology, University of Alberta, 1987. OCLC 17948290. 

	* Also published as: Kennedy, Leslie W.; Dutton, Donald G. (January 1989). "The incidence of wife assault in Alberta". *Canadian Journal of Behavioural Science* **21** (1): 40–54. doi:10.1037/h0079792. .
55. ↑  Straus, Murray A.; Gelles, Richard J.; Steinmetz, Suzanne K.*. Behind closed doors: violence in the American family*. Garden City, New York: Anchor Press/Doubleday, 1980. ISBN 9780385142595.
56. ↑  Schulman, Mark A.; Kentucky Commission on Women*. A survey of spousal violence against women in Kentucky*. Washington, DC: U.S. Department of Justice, 1979. OCLC 6374427.