Errata kitobida kitob qurti tomonidan zararlangan sahifalar
 Kitobdagi kitob qurti izlari
 Qog'oz muqovali kitob ichidan topilgan kitob qurti/qo'ng'izning kitobga yetkazgan zarari
**Kitob qurti** - kitoblarni teshishi mumkin bo'lgan har qanday hasharotlarning umumiy nomi.

"Kitob qurtlari" bilan bog'liq bo'lgan kitoblarning shikastlanishiga ko'pincha turli xil hasharotlar, jumladan, qo'ng'izlar, kuya va tarakanlarning lichinkalari sabab bo'ladi, ular oziq-ovqat izlab kitoblarni chaynashlari yoki teshishlari mumkin. Bunday zarar qurtlarning har qanday turidan kelib chiqmaydi. Ba'zi bunday lichinkalar ko'rinishidan qurtlarga o'xshaydi, lekin ular haqiqiy qurtlar bo'lmasa ham, bu atama ular uchun umumiy hisoblanadi. Boshqa hollarda, termitlar, duradgor chumolilar va yog'och qo'ng'izlar birinchi navbatda yog'och kitob javonlarini o'zlashtirishadi, keyin esa ko'pchilik tijorat kitoblarini ishlab chiqarishda ishlatiladigan yog'och pulpa qog'ozi yopishtirilgan javonlarga joylashtirilgan kitoblar bilan oziqlanadilar.

Haqiqiy kitob qurtlari kam uchraydi. Ko'pgina "kitob qurtlari" uchun asosiy oziq-ovqat manbalari kitobning muqovasi yoki mato bo'yoqlari, bog'lash jarayonida ishlatiladigan yelim yoki kitoblar ustida yoki ichida o'sadigan mog'or va zamburug'lardir. Sahifalarning o'zi hujumga uchraganda, butun kitob bo'ylab teshiklar teshishdan ko'ra, bir sahifaning yoki oz sonli sahifaning yuzasi bo'ylab bosqichma-bosqich tajovuz qilish odatiy holdir.

Shuningdek, bu atama haddan tashqari ko'p o'qiydigan odamni ko'rsatadigan ikkinchi, idiomatik ma'noga ega bo'ldi, ya'ni kitoblarni metaforik tarzda yutib yuboradigan kishi uchun qo'llaniladi.

Kitob biti
----------

 Kitob biti
**Kitob biti**, shuningdek, **qog'oz biti** deb ham ataladi, Psocoptera (odatda *Trogium pulsatorium* ) turkumidagi yumshoq tanali, qanotsiz hasharotlar, odatda 1 mm yoki undan kamroq uzunlikda bo'ladi. Kitob bitlari organik o'sishga to'sqinlik qilish zarur bo'lgan iqlim nazorati bo'lmagan joylarda saqlangan yoki eskirgan narsalarda topilgan mikroskopik mog'orlar va boshqa organik moddalar bilan oziqlanadi. Arxivlar, kutubxonalar va muzeylarning salqin, nam, qorong'i va umuman bezovtalanmagan joylari bunday o'sish uchun keng tarqalgan joylar bo'lib, keyinchalik kitob bitlarini o'ziga tortadigan oziq-ovqat manbasini yaratadi. Ular shuningdek, bog'lash, yelim va qog'ozga ham hujum qiladi.

Nomiga qaramay, kitob bitlari haqiqiy bitlar deb hisoblanmaydi, chunki ular tirik insonning qoni bilan oziqlanmaydi.

20-asrga kelib, kitoblarni muqovalovchi materiallar har xil turdagi kitobni teshuvchi hasharotlar tomonidan zararlanishiga nisbatan yuqori qarshilikni rivojlantirdi. Ko'pgina muzeylar va arxivlar kitoblarga zarar yetkazilishi mumkin bo'lgan hasharotlarga qarshi materiallarga ega bo'lib, mavjud bosqinlarni boshqarish uchun zararkunandalarga qarshi kurash usullarini qo'llaydi va potentsial oziq-ovqat manbalari o'sishini oldini olish uchun harorat nazoratidan foydalanadi.

Boshqa kitob yeyuvchi hasharotlar
---------------------------------

### Qo'ng'izlar

Chorak million qo'ng'iz turlaridan ba'zi kattalar qog'oz va bog'lovchi materiallarni iste'mol qilish orqali kitoblarga zarar etkazishadi. Biroq, ularning lichinkalari eng ko'p zarar etkazadi. Odatda tuxumlar kitobning chetlari va o'rtasiga qo'yiladi. Tug'ilgandan so'ng ular kitobga, teshib kirishadi.

 Dorixona qo'ng'izi
#### Yog'och qo'ng'izlar

* Oddiy mebel qo'ng'izi
* O'lim qo'ng'izi
* *Gastrallus* jinsi
* Hind kitob qurti qo'ng'izi
* Avstraliya o'rgimchak qo'ng'izi
* Sigaret qo'ng'izi
* Dorixona qo'ng'izi

#### Auger qo'ng'izlari

* Kichikroq don burg'ulash

#### Uzun shoxli qo'ng'izlar

* Uy uzun shoxli qo'ng'iz

#### Poʻstloq qoʻngʻizlar

* Yassi poʻstloq qoʻngʻiz
* Savdogar qo'ng'iz
* Arra tishli don qo'ng'izi

#### Haqiqiy uzun tumshuqlar

* Guruch uzun tumshug'i
* Bug'doy uzun tumshug'i

 *Anthrenus museorum* muzey qo'ng'izining lichinka bosqichi
#### Teri qo'ng'izlari

Bu qo'ng'izlar ustki qatlamlar bilan oziqlanishi ma'lum.

* Mebel gilam qo'ng'izi
* Muzey qo'ng'izi
* Oddiy gilam qo'ng'izi
* Turli xil gilam qo'ng'izi
* Mo'ynali qo'ng'iz
* Qora gilam qo'ng'izi
* *Dermestes koarktatus*
* Cho‘chqa qo‘ng‘izi
* *Dermestes maculatus*
* *Dermestes vorax*
* Xapra qo'ng'izi
* *Riza*
* *Trogoderma versicolor*
* G'alati qo'ng'iz

#### Kukunli qo'ng'izlar

* Afrika kukunli qo'ng'iz
* Jigarrang kukunli qo'ng'iz
* Qora kukunli qo'ng'iz

#### Qorong'i qo'ng'izlar

* Adashgan un qo'ng'izi
* Vayron qiluvchi un qo'ng'izi
* Qorong'i un qurti qo'ng'izi
* Ovqat qurti
* Qizil un qo'ng'izi

### Termitlar

Termitlar kitob yeyuvchi zararkunandalarning eng halokatli turidir. Ular javonlarga yetkazilishi mumkin bo'lgan zararni hisobga olmaganda, kitobning deyarli barcha qismlarini, shu jumladan, qog'oz, mato va kartonni yeyishadi. Termitlar butun to'plamni zararlanish sezilgunga qadar yaroqsiz holga keltirishi mumkin.

* Kukunli termit
* G'arbiy quruq daraxt termiti

 Hercules chumoli ( *Camponotus herculeanus* )
### Chumolilar

Chumolilarning ayrim turlari termitlarga o'xshash tarzda kitoblarga zarar etkazishi mumkin.

* Qora duradgor chumoli
* *Camponotus xiralashgan*
* Gerkules chumoli

### Kuyalar

Mato bilan oziqlanadigan kuyalar, shuningdek, kitob jildlari, chirigan organik moddalar (qog'oz ham udhbu guruhga kiradi) va mog'or bilan ham oziqlanadi.

#### Qo'ziqorin kuyalari

* Gilam kuya
* G'ilofli kiyim-kechak kuya
* Kiyim kuya *Tineola bisselliella*, umumiy kiyim kuya

#### Piralid kuya

* O'rta er dengizi un kuya
* Hind go'shti kuya
* Ombor kuya

#### Yashirin kuya

* jigarrang uy kuya

### Tarakanlar

Kitobga zarar yetkazuvchi tarakan turlari mato va qog'ozdagi kraxmalni chaynashadi. Ularning axlati ham kitoblarga zarar yetkazishi mumkin.

#### Yog'och tarakanlar

* Nemis tarakani

#### Uy tarakanlari

* Amerika tarakani
* Sharq tarakani
* Smoky jigarrang tarakani
* Avstraliya tarakani

### Zigentoma

Ushbu hasharotlar polisaxaridlarni o'z ichiga olgan kitoblarning bir qismini iste'mol qiladi. Chetlari biroz yirtilgan qog'oz odatda kumush baliqning ishidir. 

 Kumush baliq ( *Lepisma saccharina* )
#### Lepismatidae

Bular:

* Firebrat
* Kumush baliq

 *Thermobia domestica*, olovbardosh

Boshqaruvi
----------

Pestitsidlar kitoblarni bu hasharotlardan himoya qilish uchun ishlatilishi mumkin, lekin ular ko'pincha qattiq kimyoviy moddalar bilan tayyorlanadi, shuning uchun bu ularni yoqimsiz variantga aylantiradi. Arxivlarini pestitsidlardan foydalanmasdan kitob qurtlaridan xalos qilishni xohlaydigan muzeylar va universitetlar ko'pincha haroratni nazorat qilish yo'li bilan kitoblarni muhofaza qilishadi. Kitoblarni past haroratlarda saqlash mumkin, bu esa lichinkalarning tuxumdan chiqishini oldini oladi yoki lichinkalar va kattalarni o'ldirish uchun chuqur muzlatgichga joylashtirilishi mumkin. Bu g'oya tijorat oziq-ovqat mahsulotlarini saqlash amaliyotidan olingan, chunki ular ko'p hollarda bir xil zararkunandalar bilan kurashadilar. *Chelifer cancroides* kabi soxta chayonlar kitoblarda yashashi va kitob yeyuvchi hasharotlar bilan oziqlanishi va ularning sonini nazorat qilishi ham mumkin.

Idioma
------

"Kitob qurti" atamasi, shuningdek, ishtiyoqli yoki ochko'z o'quvchini yoki bibliofilni tasvirlash uchun idiomatik tarzda qo'llaniladi. Dastlabki iteratsiyalarida u atrofdagi dunyoda ishtirok etishdan ko'ra o'qishni afzal ko'radigan odamga ishora qilib, salbiy ma'noga ega edi. Yillar davomida uning ma'nosi yanada ijobiy tomonga o'zgardi.

Shuningdek qarang:
------------------

* Bibliomania
* Kitob yig'ish
* Tsundoku

Manbalar
--------

1. ↑  „Bookworm insect".  Encyclopædia Britannica, inc.. Qaraldi: 6-aprel 2018-yil.
2. ↑  Wiener, Ann Elizabeth (2018). "What's That Smell You're Reading?". *Distillations* **4** (1): 36–39.. Qaraldi: July 11, 2018. Kitob qurti (hasharot)]]
3. ↑  „Pest Control Library Preservation and Conservation Tutorial".  Cornell University Library. Qaraldi: 20-iyun 2019-yil.
4. ↑  Murray, Stuart*. The Library: An Illustrated History*. New York, NY: Skyhorse Publishing, 2009 — 198 bet.
5. ↑  „Bugs That Eat Books!".  Colonial Pest Control Inc. (21-mart 2013-yil). Qaraldi: 6-aprel 2018-yil.
6. 1 2 3 4 5  „Pest Control | Library Preservation and Conservation Tutorial".  Cornell University Library. Qaraldi: 20-iyun 2019-yil.
7. ↑  „Woodworm Anobium Punctatum".  buildingconservation.com. Qaraldi: 6-aprel 2018-yil.
8. ↑  „Deathwatch beetle".  Encyclopædia Britannica, inc.. Qaraldi: 6-aprel 2018-yil.
9. 1 2  „Drugstore beetle".  University of Florida. Qaraldi: 6-aprel 2018-yil.
10. ↑  „Black Carpet Beetle".  Penn State. Qaraldi: 6-aprel 2018-yil.
11. ↑  „Larder beetle".  Canadian Grain Commission (30-avgust 2013-yil). Qaraldi: 6-aprel 2018-yil.
12. ↑  *Harbison.* „A Termite-Damaged Book...Or Is It?" (en). *Pest Control Technology* (4-avgust 2015-yil). Qaraldi: 20-iyun 2019-yil.
13. ↑  „Identifying and controlling clothes moths, carpet beetles and silverfish".  Department of Primary Industries and Regional Development. Qaraldi: 6-aprel 2018-yil.
14. ↑  „Brown house moth Hofmannophila pseudospretella (Stainton)".  Canadian Grain Commission (30-avgust 2013-yil). Qaraldi: 6-aprel 2018-yil.
15. ↑  „Identifying and controlling clothes moths, carpet beetles and silverfish".  Department of Primary Industries and Regional Development. Qaraldi: 6-aprel 2018-yil.
16. ↑  The Yale Non-toxic Method of Eradicating Book-eating Insects by Deep-freezing Kenneth Nesheim
17. ↑  *Crew.* „How Book Scorpions Tend to Your Dusty Tomes" (en). *Scientific American* (25-avgust 2014-yil). Qaraldi: 20-iyun 2019-yil.
18. ↑  „Bookworm". *Oxford English Dictionary*.  Lexico. 19-iyun 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-iyun 2019-yil.
19. ↑  „Is 'bookworm' positive or negative?".  Merriam Webster. Qaraldi: 18-iyun 2019-yil.

Qo'shimcha o'qish
-----------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Vikiomborda ***Kitob qurti (hasharot)*** haqida turkum mavjud |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Vikilugʻatda ***Bookworm*** nomli maqola mavjud. |

* "Jon Frensis Xavier O'Konor, kitob qurtlari haqidagi faktlar: ularning adabiyotdagi tarixi va kutubxonalardagi faoliyati (Nyu-York: Frensis P. Xarper, 1898 yil. )
* Doktor Jon V. Richardson Jr. PhD. "Kitob qurtlari: arxivlar, kutubxonalar va muzeylarda qog'ozning eng keng tarqalgan hasharotlar zararkunandalari" .
* "Yog'och burg'ulash - Anobium va Liktus burg'ulash"
* "Kutubxonalar va arxivlar uchun zararkunandalarga qarshi integratsiyalashgan boshqaruv bo'yicha tadqiqot" - Tomas A Parker tomonidan Umumiy ma'lumot dasturi va UNISIST uchun tayyorlangan (Parij: Yunesko, 1988)