**Kale** (/keɪl/) yoki **bargli karam**, isteʼmol qilinadigan barglari uchun yetishtiriladigan karam (*Brassica oleracea*) navlari guruhiga kiradi, baʼzida bezak sifatida ishlatiladi. Oʻsimliklarning yashil yoki binafsha barglari bor, markaziy barglar esa bosh hosil qilmaydi (boshli karam kabi). Kale, Brassica oleraceaning koʻplab o‘stiriladigan shakllariga qaraganda yovvoyi karamga yaqinroq hisoblanadi.

Kale ko‘chati

Etimologiya
-----------

*Kale* Shimoliy oʻrta ingliz *kalesidan* (Scots *kail* va nemis *Kohlni* solishtiring) kelib chiqqan. Lotincha *caulis* „karam" degan maʼnoni bildiradi.

Kale karamining urug‘i

Tarix
-----

 Qizil rus karam *(Brassica napus* L. subsp. *napus* var. *pabularia* (DC.) barglarini yigʻayotgan bolalar.) Alef.) oilaviy sabzavot bogʻida
Kale sharqiy Oʻrta yer dengizi va Anadoluda paydo boʻlgan, u yerda miloddan avvalgi 2000-yildan boshlab oziq-ovqat uchun yetishtirilgan. Jingalak bargli navlari eramizdan avvalgi IV asrda Gretsiyada tekis bargli navlari bilan birga paydo bo‘lgan. Rimliklar tomonidan Sabellian cale deb atalgan bu shakllar zamonaviy karamlarning ajdodlari hisoblanadi.

  

Rossiya karamini XIX asrda rus savdogarlari Kanadaga, keyin esa AQShga olib kirishgan. USDA botanigi Devid Feyrchild amerikaliklarga karamni (va koʻplab boshqa ekinlarni) tanishtirgan Fairchildning oʻzi karamni karamni yoqtirmagan. Oʻsha paytda, karam Xorvatiyada keng tarqalgan, chunki uni yetishtirish oson, arzon edi. O‘simlik tuproqni tuzsizlantirishi mumkin edi. Yigirmanchi asrda karam asosan Qoʻshma Shtatlarda dekorativ maqsadlarda ishlatilgan. 1990-yillarda uning ozuqaviy qiymati tufayli isteʼmol qilish mumkin boʻlgan sabzavot sifatida mashhur boʻldi.

Ikkinchi Jahon urushi paytida Buyuk Britaniyada karam (va boshqa sabzavotlar) yetishtirish ragʻbatlantirildi. Sabzavotni yetishtirish oson edi va organizmni dietada yetishmayotgan muhim ozuqa moddalarini taʼminladi.

Kultivatsiya
------------

Kale odatda urugʻlardan oʻstiriladigan bir yillik oʻsimlik boʻlib, unib chiqish harorati turlicha. U chidamli va qishda gullab-yashnaydi va −15,0 °C gacha boʻlgan haroratlarda omon qolishi mumkin. Qattiq sovuqdan keyin karam taʼmi shirinroq boʻlishi mumkin.

* Qor ostidagi Brassica oleracea var. sabellicaQor ostidagi Brassica oleracea var. sabellica
* Kale to‘pguliKale to‘pguli
* Kale guli yaqindanKale guli yaqindan

Jersi karami

Turlari
-------

Barg turlarining xilma-xilligi, bir qatorda poyaning past, uzunligiga qarab karam navlarini farqlash mumkin. Barglarning ranglari och yashildan yashilgacha, quyuq yashil va binafsha-yashil, binafsha-jigarranggacha.

Cavolo nero
Barglarning turlari boʻyicha tasniflash:

* Jingalak bargli (Shotland kalesi, koʻk jingalak karam)
* Bumpy-barg (qora karam, italyancha „cavolo nero" tarjimasi bilan mashhur, shuningdek, Toskana karami, Toskana karam, lacinato va dinozavr karam sifatida ham tanilgan)
* Yassi bargli karan (qizil rus va oq rus karam kabi tekis bargli turlari)
* Barg va nayza yoki tukli barg (jingalak va tekis barg orasidagi xoch)
* Dekorativ (kamroq mazali va qattiqroq barglar)

 Oq va lavanta rangdagi manzarali karam
Qishda karam yaxshi oʻsishi mumkin. Juda baland nav *Jersi* karam yoki *sigir karam* deb nomlanadi. *Kay-lan* yoki *xitoy karami* koʻpincha Xitoy oshxonasida ishlatiladigan navdir. Portugaliyada oʻtkir bargli karam koʻpincha „couve galega" (Galisian karam yoki Portugal karam) deb ataladi.

### Dekorativ karam

Kale va karamning koʻp navlari, asosan ichki qismida yorqin oq, qizil, pushti, lavanta, koʻk yoki binafsha rangga ega boʻlgan bezak barglari uchun oʻstiriladi. Manzarali karamning turlari — tovus qaylasi, marjon shahzoda, kamone marjon malikasi, rangli karam va chidori qayla. *Manzarali karam* boshqa har qanday nav kabi isteʼmol qilish mumkin, ammo u qadar mazali emas. Kalening barglari sabzavot guldastalari va toʻy guldastalari uchun ingredient sifatida tobora koʻproq foydalanilmoqda.

 

Manzarali karam (Brassica oleracea)
Xom karam tarkibida 84% suv, 9% uglevod, 4% oqsil va 1% yogʻ bor. Karam A vitamini, S vitamini, B6 vitamini, foliy kislotasi va marganetsning boy manbasi. Kale tiamin, riboflavin, pantotenik kislota, E vitamini va temir, kaltsiy, magniy, kaliy va fosforni oʻz ichiga olgan bir qator oziq-ovqat minerallarining yaxshi manbaidir. Xom karamni qaynatish bu oziq moddalarning koʻp qismini kamaytiradi, A, C va K vitaminlari va marganetsning qiymati esa sezilarli darajada saqlanib qoladi.

* 
* 
* 
* 
* 

### Fitokimyoviy moddalar

Kale — karotenoidlar, lutein va zeaksantin (jadvallar) manbai. Brokkoli va boshqa sabzavotlarda boʻlgani kabi, karam tarkibida glyukozinolat birikmalari bor, masalan, glyukorafanin sulforafanning hosil boʻlishiga hissa qoʻshadi.

Kale karami bilan bezatilgan bogp
Qaynatilgan karam tarkibida glyukozinat birikmalari darajasi pasayadi, bugʻda pishirish, mikrotoʻlqinli pechda yoki aralashtirib qovurish esa sezilarli yoʻqotishlarga olib kelmaydi. Kalening tarkibida oksalat kislotasi koʻp boʻlib, uning darajasini pishirish orqali kamaytirish mumkin.

Kalening tarkibida yuqori darajadagi polifenollar, masalan, ferul kislotasi atrof-muhit va genetik omillar tufayli oʻzgarib turadi.

Pazandachilikda foydalanish
---------------------------

### Aperatif mahsulot sifatida

Kartoshka chipslari oʻrnini bosuvchi sifatida xushboʻy "kale **chipslari** "ishlab chiqarilgan.

### Mintaqaviy foydalanish

#### Yevropa

Gollandiyada "boerenkoolstamppot "deb nomlangan anʼanaviy qishki taom — jingalak karam, kartoshka pyuresi, baʼzan qovurilgan choʻchqa goʻshti aralashmasidan tayyorlanadi.

Boerenkool 
Shimoliy Germaniyada "Kohlfahrt "(„qal’aning sayohati") deb nomlanuvchi qishki anʼana mavjud boʻlib, u yerda bir guruh odamlar kun davomida oʻrmon boʻylab sayrga chiqishadi, bu yerda karam pishiriladigan mehmonxona yoki shaxsiy qarorgohda yigʻilishadi. Kale Shimoliy Germaniya asosiy va qulay oziq-ovqat mahsuloti hisoblanadi.

Italiyada cavolo nero karami Toskana shoʻrvasi ribollitasining tarkibiy qismidir.

Ribollita 
Anʼanaviy portugal shoʻrvasi, *kaldo-verde*, kartoshka pyuresi, juda nozik dimlamalar tarkibiga karam va zaytun moyi kiradi. Qoʻshimcha ingredient sifatida bulon va kolbasa qo‘shilishi mumkin.

Kolkannon
Shotlandiyada karam anʼanaviy taomlar uchun shunday muhim mahsulotki, baʼzi shotland lahjalarida bu soʻz oziq-ovqat bilan sinonimdir.

Irlandiyaliklar karam kartoshka pyuresi bilan aralashtirib, anʼanaviy *kolkannon taomini tayyorlaydilar*. Bu mashhur Xellouin bayrami taomi bo‘lib, u kolbasa bilan birga isteʼmol qilish mumkin.

#### Osiyo

Shri-Lankada kale *kola gova* yoki ela gova sifatida tanilgan. U isteʼmol qilish uchun yetishtiriladi. Undan orolning deyarli hamma joyida guruch bilan birga „qale mallung" deb nomlangan taom tayyorlanadi.

Adabiyotda
----------

Cuthbertsonning "Kyledagi *kuz va Cunninghame jozibasi* "kitobida Sharqiy Ayrshirda joylashgan Kilmaurs hududi muhim oziq-ovqat mahsuloti boʻlgan kale karami bilan mashhur boʻlganligini taʼkidlaydi. Bir hikoyada aytiladiki, qoʻshni qishloq bir nechta karam urugʻi uchun yuqori narx toʻlashni taklif qildi. Mahalliy aholi rozi boʻlishdi, lekin urug‘ni berishdan oldin koʻmir olovida belkurakda qovurish urugʻlarning hech qachon unib chiqmasligini taʼminladi.

Galereya
--------

* Jingalak bargli karamJingalak bargli karam
* Qizil rus karamiQizil rus karami
* Toskana karamiToskana karami
* Illinois karam chipslarini tayyorlashIllinois karam chipslarini tayyorlash
* Anʼanaviy Yangi yil Daniya taomi : qaynatilgan jambon, sirlangan kartoshka va qaynatilgan karamAnʼanaviy Yangi yil Daniya taomi : qaynatilgan jambon, sirlangan kartoshka va qaynatilgan karam
* Avstraliyadagi restoranlardan birida boshqa sabzavotlar va xamirturushli non bilan karamga asoslangan taomAvstraliyadagi restoranlardan birida boshqa sabzavotlar va xamirturushli non bilan karamga asoslangan taom

Yana qarang
-----------

* Bowen karam
* *Crambe maritima* — dengiz karami
* Bargli sabzavot
* Kalettes
* Karam

Manbalar
--------

1. ↑  Tomar, BS*. VK Science – Biology*. FK Publications — 149 bet. ISBN 978-81-88597-06-2.
2. ↑  „Kale".  Online Etymology Dictionary, Douglas Harper (2016). 11-sentyabr 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 16-avgust 2016-yil.
3. ↑  *Perry.* „Interesting cool crops". *University of Vermont Extension, Department of Plant and Soil Science*. 19-iyun 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 5-iyun 2018-yil.
4. ↑  *Perry.* „Interesting cool crops". *University of Vermont Extension, Department of Plant and Soil Science*. 19-iyun 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 5-iyun 2018-yil.
5. ↑  *Diamond, Anna*. „America's First "Food Spy" Traveled the World Hunting for Exotic Crops". *Smithsonian* (yanvar 2018). Qaraldi: 5-iyun 2018-yil.
6. 1 2 3 4  *Graber.* „Meet the Man Who Found, Finagled, and Ferried Home the Foods We Eat Today". *Gastropod*. Qaraldi: 5-iyun 2018-yil.
7. ↑  *Titchmarsh, Alan*. „Land army: Alan Titchmarsh on how gardening became essential for survival during wartime". *The Express* (3-may 2015-yil). Qaraldi: 5-avgust 2017-yil.
8. ↑  „Kitchen Memories". *The National WWII Museum Blog*.  National WWII Museum. Qaraldi: 24-avgust 2020-yil.
9. 1 2  „Growing guide for kale".  Cornell University, Ithaca, NY (2006). 4-noyabr 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-noyabr 2016-yil.
10. ↑  Derek B. Munro *Vegetables of Canada* Google Booksda
11. ↑  Watson, Benjamin*. Taylor's Guide to Heirloom Vegetables*. Boston: Houghton Mifflin, 1996 — 200 bet. ISBN 978-0-395-70818-7. „kale frost."
12. ↑  „Couve Galega (Portuguese Cabbage)".  myfolia.com. 28-avgust 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-iyun 2017-yil.
13. ↑  „Is Ornamental Kale Edible? Yes, But Not That Tasty" (en-US). *Garden.eco* (14-dekabr 2017-yil). Qaraldi: 2-mart 2018-yil.
14. ↑  Larkcom, Joy*. The Organic Salad Garden*. frances lincoln ltd, 1 June 2003 — 30–32 bet. ISBN 978-0-7112-2204-5. 30-avgust 2012-yilda qaraldi.
15. ↑  *Jamieson, Sophie*. „Kale, broccoli and cabbage replace traditional flowers as brides opt for vegetable wedding bouquets". *The Telegraph* (30-oktyabr 2015-yil). Qaraldi: 25-mart 2017-yil.
16. ↑  "Variation in Carotenoid Content of Kale and Other Vegetables: A Review of Pre- and Post-harvest Effects". *J Agric Food Chem* **63** (Oct 28): 9677–82. 2015. doi:10.1021/acs.jafc.5b03691. PMID 26477753.
17. ↑  "Variation of glucosinolates in vegetable crops of *Brassica oleracea*". *J Agric Food Chem* **47** (4): 1541–8. 1999. doi:10.1021/jf980985s. PMID 10564014.
18. ↑  Houghton, C. A.; Fassett, R. G.; Coombes, J. S. (2013). "Sulforaphane: Translational research from laboratory bench to clinic". *Nutrition Reviews* **71** (11): 709–26. doi:10.1111/nure.12060. PMID 24147970. .
19. ↑  Nugrahedi, P. Y.; Verkerk, R; Widianarko, B; Dekker, M (2015). "A mechanistic perspective on process-induced changes in glucosinolate content in Brassica vegetables: A review". *Critical Reviews in Food Science and Nutrition* **55** (6): 823–38. doi:10.1080/10408398.2012.688076. PMID 24915330.
20. ↑  Armesto, Jorge; Gómez-Limia, Lucía; Carballo, Javier; Martínez, Sidonia (23 July 2018). "Effects of different cooking methods on the antioxidant capacity and flavonoid, organic acid and mineral contents of Galega kale (*Brassica oleracea* var. acephala cv. Galega)". *International Journal of Food Sciences and Nutrition* **70** (2): 136–149. doi:10.1080/09637486.2018.1482530. ISSN 0963-7486. PMID 30037287.
21. ↑  Korus, Anna; Lisiewska, Zofia (2011). "Effect of preliminary processing and method of preservation on the content of selected antioxidative compounds in kale (*Brassica oleracea* L. var. acephala) leaves". *Food Chemistry* **129** (1): 149–154. doi:10.1016/j.foodchem.2011.04.048.
22. ↑  Zietz, Michaela; Weckmüller, Annika; Schmidt, Susanne; Rohn, Sascha; Schreiner, Monika; Krumbein, A; Kroh, Lothar W (2010). "Genotypic and Climatic Influence on the Antioxidant Activity of Flavonoids in Kale (*Brassica oleracea* var. sabellica)". *Journal of Agricultural and Food Chemistry* **58** (4): 2123–2130. doi:10.1021/jf9033909. PMID 20095605.
23. ↑  „A kid-friendly potato chip alternative". *The Washington Post* (23-iyun 2015-yil). Qaraldi: 2-aprel 2017-yil.
24. ↑  Harvard Student Agencies, Inc.*. Let's Go Paris, Amsterdam & Brussels: The Student Travel Guide*, Let's go travel guide. Avalon Travel Publishing, 2013 — 503 bet. ISBN 978-1-61237-028-6. 2-aprel 2017-yilda qaraldi. [*sayt ishlamaydi*]
25. ↑  „Bremen's unique tradition | European Traveler". *europeantraveler.net*. 28-mart 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24-fevral 2020-yil.
26. ↑  *Gorman, Louise*. „On the kale tour trail in Germany, schnapps in hand" (en). *sbs.com.au* (11-aprel 2016-yil). Qaraldi: 24-fevral 2020-yil.
27. ↑  Gray, R.*. The River Cafe Cookbook*. Ebury Publishing, 2013 — pt80 bet. ISBN 978-1-4464-6035-1. 2-aprel 2017-yilda qaraldi.
28. ↑  *The Illustrated Cook's Book of Ingredients*, The Illustrated Cook's Book of Ingredients. DK Publishing, 2010 — 193 bet. ISBN 978-0-7566-7673-5. 2-aprel 2017-yilda qaraldi.
29. ↑  „THE LAZY GARDENER 'Off one's kail' you'll be if you eat these winter beauties" (4-dekabr 2009-yil). 27-avgust 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-iyun 2017-yil.
30. ↑  Wise, V.*. The Gardeners' Community Cookbook*. Workman Pub. 1999 — 276 bet. ISBN 978-0-7611-1772-8. 2-aprel 2017-yilda qaraldi.
31. ↑  Rogers, N.*. Halloween: From Pagan Ritual to Party Night*. Oxford University Press, 2003 — 47 bet. ISBN 978-0-19-516896-9. 2-aprel 2017-yilda qaraldi.
32. ↑  Cuthbertson, David Cuningham (1945). *Autumn in Kyle and the Charm of Cunninghame*. London: Jenkins. Page 186