.

**Urgʻochi ari sindromi** (yoki *Qirolicha ari sindromi*) – bu holat ilk bor 1973-yilda Karol Tavris va ikki hamkorlari tomonidan aniqlangan. „Urgʻochi ari" – bu odatda erkaklar hukmronlik qiladigan sohalarda muvaffaqiyatga erishgan ayollarga qoʻllaniladigan kamsitish soʻzi hisoblanadi. Ushbu ayollar koʻpincha „erkak" xususiyatlarini egallaydilar va muvaffaqiyat qozonish uchun ish joyidagi boshqa ayollardan uzoqlashadilar. Ular, shuningdek, yordamchilari ayol boʻlsa, yanada tanqidiy munosabatda boʻlishlari mumkin va boshqa ayollarga oʻzlarini himoya qilish maqsadida yuqori lavozimlarga koʻtarishga yordam berishni rad etishlari mumkin.

Urgʻochi ari sindromi shunchaki afsona degan farazlar bor. Baʼzilar „Urgʻochi ari" soʻzi, hozirda erkaklarga teng boʻlgan soʻz yoʻqligi sababli, qadimgi gender stereotiplarini davom ettiradi, deb hisoblashadi. Tavrisning oʻzi „bu kabi murakkab xulq-atvor"ni „oʻziga xos nom" bilan ataganidan afsuslanishini bildirgan. U ushbu atama notoʻgʻri talqin qilinganligini tushuntiradi, bu esa ish joyidagi ayollarning dinamikasini notoʻgʻri tushunishga olib keladi.

Urgʻochi ari hodisasi bir nechta izlanishlar yordamida qayd etilgan. Toronto universiteti olimlari „qirolicha ari" sindromi ayollar uchun menejer ayollarda ishlash qiyinroq deb bilishiga sabab boʻlishi mumkinligini taxmin qilishdi; erkak ishchilar uchun stress darajasida hech qanday farq topilmadi.

„Urgʻochi ari" xatti-harakati uzoq vaqt davomida eʼtibordan chetda qolayotganining sabablaridan biri shundaki, erkaklardan farqli oʻlaroq, yuqori professional lavozimdagi ayollar oʻzlarining yordamchilari haqida xulosa chiqarishganda, koʻpincha hech kim buni gender kamsitishning bir turimi yoki yoʻqligi haqida savollar bermaydi.

Kelib chiqishi
--------------

### Gender stereotiplari

Urgʻochi ari sindromi qisman jamiyatda uzoq vaqtdan beri mavjud boʻlgan gender stereotiplari bilan bogʻliq boʻlishi mumkin, bunda ayollarda anʼanaviy yetakchilik va muvaffaqiyatga yoʻnaltirilgan fazilatlar (yaʼni, qatʼiyat, qatʼiyatlilik) yetishmaydi – koʻpincha erkaklik bilan maʼnodosh sifatida koʻriladi. Bu professional ayollarga, ayniqsa erkaklar koʻpchilik boʻlgan ish muhitida ushbu fazilatlarni oʻrganishga majbur qiladi. Ayollarga bir nechta yuqori oʻrinlar mavjud boʻlgan „urgʻochi arilar" oʻzlarini guruhdan uzoqlashish shakli sifatida „erkaklik" xususiyatlarini namoyish qilish orqali oʻz joylarini himoya qilishlari kerakligini his qilishadi. Naomi Ellemers va boshqalarning soʻzlariga koʻra, „erkaklar koʻproq boʻlgan ish muhitida ayollarning oʻz oʻrnini saqlab qolishi individual harakatchanlik shaklini talab qiladi, yaʼni ular muvaffaqiyatga erishish uchun oʻzlariga va boshqalarga boshqa ayollardan farqli ekanligini isbotlashlari kerak". 1976 yilda Ruble & Higgins tomonidan olib borilgan tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, ayollar yuqori darajadagi professional sohalarda boʻlgan guruhning ozchiliklarida boʻlganlarida, koʻpincha ular oʻzlarini koʻproq „erkak"cha soʻzlar bilan tasvirlashdi
Bolalikda oʻgʻil bolalar yetakchi va qaror qabul qiluvchi boʻlish uchun tarbiyalashtiriladi, lekin qizlar oʻzlarini haddan tashqari „xoʻjayin" kabi tutsalar, ularni yoqtirmasliklari haqida ogohlantiriladilar. Joys Benenson tomonidan oʻtkazgan tajribada u raqobatli ssenariyda besh yoshli bolalar orasida dominant bolani boshqa oʻgʻil bolalar hurmat qilishini, ammo ajralgan qiz boshqa qizlarga yoqmasligini aniqladi. Oʻsmirlik va balogʻat yoshi, yetakchilik lavozimlariga oʻtish, erkak hamkasblari kabi yetakchilik qilish imkoniyatiga ega boʻlmagan ayollar uchun qiyinchilik tugʻdirishi mumkin.

1994 yilda V. OʻLiri va M. M. Rayan yuqori natijalarga erishgan ayollar „urgʻochi arilar" sifatida qabul qilinishi mumkin, chunki ularning ayol xodimlari ularni xoʻjayin sifatida koʻrishga qiynaladilar; ular ayol xoʻjayinlarini ayol, erkaklar boshliqlarini esa boshliq sifatida koʻrishadi. Ular ayol xodimlar oʻzlarining ayol xoʻjayinlariga ikki baravar talab qoʻyib, ulardan erkak boshliqlarga qaraganda koʻproq tushunuvchan, tarbiyali va kechirimli boʻlishlarini (anʼanaviy „ayollik" fazilatlari) taklif qilishdi.

### Ayollar birdamligi yoki opa-singillik

Ayollar jamoaviy opa-singillikning bir qismi degan taxmin mavjud. Baʼzi ayollar lavozimlarini yanada balandroq lavozimlarga koʻtarganlarida, ular moslashish va hurmat qozonish uchun turli fazilatlarni qabul qilishlari kerak – bu birdamlik yoki opa-singillik bilan mos kelmaydigan fazilatlar. Judy Vaykmanning soʻzlariga koʻra, „Ayollarning erkaklar dominant boʻlgan sohalarda mavjudligi ularning erkaklarga oʻxshab qolishlari yoki erkaklarga qaraganda koʻproq erkak sifatida qabul qilinishi uchun xatti-harakatlarini oʻzgartirishga tayyor boʻlishlari bilan bogʻliq". Shuhratparast ayollar oʻz martabalarini koʻtarish uchun nima qilish kerakligini tanlaganlarida, hokimiyat va etakchilik lavozimlarini egallagan ayollarning notoʻgʻri tasavvurlari tufayli ular koʻpincha „urgʻochi ari" deb nomlanadi.

Ish joyida
----------

Yaqinda oʻtkazilgan tadqiqotlar, „urgʻochi ari" sindromi madaniy taʼsirlar, ayniqsa, zamonaviy ish joyi bilan bogʻliq boʻlgan taʼsirlar mahsuli boʻlishi mumkinligini taxmin qildi. Niderlandiyada olib borilgan bir tadqiqot shuni koʻrsatdiki, eng koʻp „urgʻochi ari" tendentsiyasini namoyon qilgan ayollar, oʻz martabalarida gender asosidagi kamsitishning eng yuqori darajasini boshdan kechirgan ayollardir. Naomi Ellemersning aytishicha, urgʻochi ari fenomeni oʻz lavozimlarida oldinga intilayotgan ayollarga nisbatan qoʻllaniladigan gender kamsitishning natijasidir. Muvaffaqiyatli boʻlish uchun qilgan qurbonliklarini bilgan „qirolicha ari" ayollar, boshqa rivojlanayotgan ayollarni koʻrishadi va ular qanday qilib yordamsiz yoki butun harakatsiz muvaffaqiyatga erishish mumkinligini tushunishlari kerak, deb hisoblashadi.

1982-yilda Gutek va Morasch tomonidan olib borilgan tadqiqotda, ayollar va erkaklar ustunlik qiladigan ish joylarida ayollar erkaklar va ayollarning taxminan teng boʻlgan ish joyidan farqli oʻlaroq, genderga asoslangan kamsitish va jinsiy zoʻravonlikning yuqori darajasini boshdan kechirishlarini aniqladilar.

Tadqiqotchilar, urgʻochi ari xulq-atvori oʻz sohalarida yuqori lavozimlarga erishgan ayollar tomonidan ish joyidagi gender tarafkashlikdan oʻzlarini himoya qilish usuli sifatida ishlab chiqilishi mumkin, deb taxmin qilishdi. Oʻz martabalarida koʻtarilishga intilayotgan ayol boʻysunuvchilardan uzoqlashish „urgʻochi ari"larga oʻzlarining erkak hamkasblari bilan aloqa oʻrnatishga imkon beradi, shu bilan birga muvaffaqiyat bilan bogʻliq boʻlgan qatʼiyatlilik yoki etakchilik kabi stereotipik erkaklarga xos fazilatlarni namoyish etadi. „Urgʻochi arilar" ushbu „erkak"cha xususiyatlarni namoyon etish orqali oʻzlarining muhim kasbiy lavozimlarda boʻlish huquqini yanada qonuniylashtiradi, shuningdek, oʻz kareralariga sodiqligini koʻrsatib, ish xavfsizligiga erishadi.

Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, urgʻochi ari fazilatlariga ega boʻlgan ayollar „raqobat tahdidi" tufayli yuqori tajribali erkak nomzod va teng malakali ayol nomzod oʻrtasida tanlov qilishda ayolni ishga olish ehtimoli kamroq yoki umuman past. Yuqori malakali ayol nomzod boʻlsa, „urgʻochi ari" tahdidni his qilishi mumkin. Oʻrtacha tajribali erkak nomzod va teng darajadagi ayol nomzod oʻrtasida tanlov soʻralganda, „urgʻochi arilar" bu safar „jamoa tahdidi" tufayli ayol nomzodni ishga olish ehtimoli kamroq boʻladi. Bunday holda, „urgʻochi ari" ayol nomzodning unga salbiy munosabatda boʻlishidan xavotirda boʻlishi mumkin, chunki erkaklar ustunlik qiladigan ish joylarida ayollar koʻpincha ijtimoiy toifalarga boʻlinadi.

### Ijtimoiy toifalash

Ijtimoiy toifalash yoki oʻz-oʻzini toifalash nazariyasi ijtimoiy idrok etish jarayonlari bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan psixologik nazariya boʻlib, unda inson oʻzini va boshqalarni umumiy xususiyatlar asosida toifalarga guruhlaydi. Ushbu nazariya goʻdaklik davridan boshlab oʻrnashib ketgan va odamlarning boshqalarni – shaxs sifatida emas, balki kengroq ijtimoiy guruhning bir qismi sifatida idrok etish tarziga taʼsir qiladi. Ijtimoiy toifalarga boʻlinish yoʻli bilan, koʻpincha ongsiz jarayon, shaxslar katta guruh yoki toifaning bir qismi sifatida oldindan belgilab qoʻyilgan xususiyatlar bilan belgilanadi. Yuqori yutuqlarga erishgan ayollar oʻzlarini oʻsha belgilab qoʻyilgan xususiyatlardan kamroq narsa sifatida koʻrsatishganda, ular koʻpincha „urgʻochi arilar" deb nomlanadi. Erkaklar shuhratparast va qatʼiyatli boʻlishlari uchun buyuk etakchilar sifatida koʻriladi, ayollar esa xuddi shu xususiyatlarni namoyon etishlari uchun koʻpincha „ayollarga xos boʻlmagan", „boshliqcha" sifatida qaraladilar.

### Guruh ichidagi kelishmovchiliklar

Professional sohada, guruh ichidagi har qanday ish joyidagi odamlarning (odatda eksklyuziv) tarmogʻi boʻlib, ular ishdan tashqari norasmiy yigʻilishlarda yoki tadbirlarda qatnashadilar. Aynan mana shu norasmiy uchrashuvlarda hamkasblar bir-birlarini juda yaxshi darajada taniydilar va koʻpincha sohaviy bilimlar yoki ish joyidagi gap-soʻzlar baham koʻriladi. Koʻpincha, ayollar bu eksklyuziv guruhlarga oʻzlarining erkaklar rahbarlari tomonidan namoyon boʻladigan yaqinlik – bizga oʻxshashlarni yoqtirish tendentsiyasi tufayli deyarli kiritilmaganga oʻxshaydi. Ijtimoiy psixologiyada yana bir atama mavjud, yaʼni oʻxshashlikni jalb qilish, bu nima uchun yuqori malakali erkak rahbarlar erkaklarni teng malakali ayollardan ustun qoʻyishiga hissa qoʻshishi mumkin. Ayollar uchun tepada kamroq martabalar qolgan va u erga borish qiyinroq, urgʻochi ari sindromi ambitsiyali ayollar uchun kurash mexanizmi boʻlib qolmoqda.

Manba
-----

1. ↑  *Eisenberg, Nancy* „The effects of sex-role attitudes and group composition on men and women in groups" (inglizcha). *SpringerLink*.  Springer Nature (mart 1985). Qaraldi: 21-mart 2024-yil.
2. ↑  *Holmes, Michael* „Why are there so few women CEO's?".  World Economic Forum (9-sentabr 2019). Qaraldi: 21-mart 2024-yil.