recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Musnad al-Bazzara** (arabcha:  ‎ — basriy muhaddis Abu Bakr al-Bazzor tomonidan toʻplangan Muhammad paygʻambarning hayoti va faoliyatiga oid hadislar va musulmon anʼanalari toʻplami.

Muallif
-------

Al-Bazzor Basrada tugʻilgan.Tug'ilgan yili aniq ma'lum emas, lekin 825-yildan oldin emas. Isfahon, Bag'dod, Misr, Makka va Ramla shaharlarida dars bergan. U musulmon taqvimi boʻyicha 292-yilda (905-yil) Ramla shahrida (hozirgi Isroil)vafot etgan.

Ad-Darakutniy va al-Hakimlarning fikricha, al-Bazzor isnod va hadis matnlarini yetkazishda xatoga yoʻl qoʻygan.

**Al-Bazzorning shogirdlari:** at-Tabaroniy, Abu ash-Shayx va boshqalar.

Kitob tavsifi
-------------

"Al-Bazzor Musnad"i baʼzan "al-Bahr az-Zahhar" (arabcha:  ‎ *Olomon dengiz*), Musnadning birinchi nashriga noshir tomonidan nom berilganligi sababli shunday nomlangan.Kitobda hadislar keltiriladigan sahobalar alifbo tartibida emas, balki ahamiyatiga koʻra tartiblangan: birinchi navbatda toʻrt solih xalifaning (Abu Bakr, Umar ibn al-Xattob, Usmon ibn Affon va Ali ibn Abu Tolib) hadislari keladi, keyin o'nta jannat bashorati beilgan sahobalar (ashhara al-mubashshira), keyin al-Abbos, Hasan ,Husayn va boshqalar. Sahobalardan kelgan hadislar, bu hadislar rivoyat qilingan kishilarning ismlarining bosh harflari bilan tartiblangan. Aksariyat hollarda hadislarning isnodlari matndan oldin qoʻyiladi, baʼzi joylarda esa matndan keyin qoʻyiladi. Baʼzan muallif hadis roviyiga boʻlgan ishonch darajasi va uning zaif tomonlari haqida fikr bildiradi, shuning uchun ham bu toʻplam baʼzan "Muallal" deb ataladi. Toʻplamda muallif ishonchli deb hisoblagan hadislardan tashqari, tuzuvchining oʻzi koʻrsatgan zaif hadislar ham bor. Kitobdagi hadislar soni 3442 taga yetadi.

Nashrlar
--------

* *"al-Bahr az-Zahkhar"kitobi*  doktor Mahfuz ar-Rahmon Zaynulloh as-Sulamiy rahbarligida Saudiya Arabistonining Madina shahridagi "Dar al-ulum va-l-hikam" nashriyoti tomonidan 1998-yil 9 jildda chop etilgan.

Manba
-----

1. ↑
2. ↑
3. ↑
**Xoliqov Nizomiddin** (1939.1.9, Andijon) — grafik rassom, Oʻzbekiston xalq rassomi (2001). Lvov poligrafiya intini tugatgan (1967). 1967-yildan Gʻafur Gʻulom nomidagi nashriyotda rassom — badiiy muharrir (1967— 78; 1969—71 ylarda bosh rassom), 1978-yildan Andijon "Rassom" ijodiy ktida rassom (1981—83 ylar rahbar). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida pedagog (1972—73). X. linogravyura, ksilografiya, litografiya, ofort, monotipiyada ijod kiladi, asarlarida tasviriy shakl va badiiy mazmun uygʻunligiga erishadi. Xalq ogʻzaki ijodi namunalaridan "Gulpari", "Oyjamol", "Gulshanbogʻ" kabi dostonlar, oʻzbek mumtoz adabiyoti ("Saddi Iskandariy", Alisher Navoiy; "Saylanma", Muqimiy va boshqalar) hamda oʻzbek adabiyoti ("Nurli choʻqqilar", A. Qahhor; "Chinor", Asqad Muxtor va boshqalar)dan chop etilgan kitoblarni badiiy bezadi.

Keyingi yillarda moyboʻyoq rangtasvirida samarali ijod qilmoqda ("Bahor", "Nuroniylar", "Hunarmandchilik", "Yoshlik", "Alpomish", "Ummon", "Harorat" va boshqalar); portretlarida inson ruhiyati teran ifodalangan ("Mirtemir", "Muhammad Ali", "Brigadir", "Ona" va boshqalar).


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Di** (xitoycha ján, pinyin dí), dizi (xitoychajān, pinyin dí ​zi) — oltita chalinadigan teshikka ega Xitoy koʻndalang *fleytasi*. Koʻpgina hollarda, dining dastasi bambuk yoki qamishdan qilingan, ammo boshqa yogʻoch turlaridan va hatto toshdan yasalgan di ham bor, koʻpincha nefrit toshidan yasalgan. Dastasining yopiq uchi yaqinida havo puflash uchun teshik bor, uning yonida eng nozik qamish yoki qamish plyonkasi bilan qoplangan teshik bor; dastaning ochiq uchiga yaqin joylashgan 4 ta qoʻshimcha teshik sozlash uchun ishlatiladi. Fleyta dastasi odatda qora laklangan ipli halqalar bilan bogʻlangan. Chalish uslubi koʻndalang fleyta kabi. Uning tembri juda joʻshqin va tiniq, jarangdorlik qamish plyonkasi rezonatsiyasiga bogʻliq.

Di — Xitoyda eng keng tarqalgan puflab chalinadigan asboblaridan biri. U miloddan avvalgi 140-87-yillarda Oʻrta Osiyodan olib kelingan.(afsonaga koʻra, uni Xan imperatori U-di davrida elchi Chjan Tsyan olib kelgan). Biroq, Chjetszyan provinsiyasida yaqinda olib borilgan arxeologik qazishmalar paytida, taxminan 8000-yil oldin boʻlgan, zamonaviy di-ga juda oʻxshash (xarakterli muhrlangan teshiksiz) suyak koʻndalang fleytalari topildi, bu di Xitoydan kelib chiqishi haqidagi gipoteza foydasiga dalolat beradi. Afsonaga koʻra, Xuandi oʻz amaldorlariga birinchi fleytani bambukdan yasashni buyurgan.

Ikki xil di bor: tsyuydi (janri kuntsyuy musiqali drama orkestrida) va bandi (shimoliy viloyatlardagi janri bangzi musiqali drama orkestrida). Bandi sozi biroz balandroq. Fleytaning muhrlangan teshiksiz turi mendi deb ataladi.

* 
* 
*

Manbalar
--------

1. ↑  Музыкальные инструменты. Энциклопедия 2008. sfn error: no target: CITEREFМузыкальные\_инструменты.\_Энциклопедия2008 (help)

Adabiyotlar
-----------

* „Ди",*Музыкальные инструменты. Энциклопедия*. М.: Дека-ВС, 2008 — 198—199 bet.
**Muskat** — bu mushkni eslatuvchi oʻziga xos hidga ega boʻlgan („muskat") rezavor uzum turlarining (Vitis vinifera) uzum navi guruhi. Muskat uzumlari yangi holida isteʼmol qilinadi, shuningdek, Muskat vinolarini tayyorlash uchun ham ishlatiladi.

Muskat uzumlari Italiya, Ispaniya, Portugaliya, Fransiya, Germaniya, Moldova, Qrim va boshqa mamlakatlarda yetishtiriladi.

Maskatning eng mashhur navlari[*manba?*] : oq (ladan), pushti, aleksandriya, gamburg, venger, qora navlar hisoblanadi. Eng yaxshi muskat vinolari oq, pushti va qora muskat uzumlaridan tayyorlanadi. Jami 200 ga yaqin muskat navlari mavjud.

Muskat navlarining keng tarqalgani va miqdori uning eng qadimgi xonakilashtirilgan guruh boʻlishi mumkinligini koʻrsatadi. Madaniy uzum turiga tegishli koʻpchilik uzum navlarining aynan muskatlardan kelib chiqqaniga oid nazariyalar ham mavjud.

„Muskat" soʻzi uzum va sharob nomi sifatida rus tiliga fransuz tilidan kirib kelgan (*muscat*), tub soʻz esa katta ehtimol bilan lotincha: *muscus* — „mushk" soʻzidan kelib chiqqan. Muskat uzumlari haqida aynan mana shu nom bilan soʻz yuritilgan eng qadimgi yozma manba — angliyalik Bartolomeyning „Narsalarning xususiyatlari haqida" entsiklopediyasi (XIII asr) hisoblanadi. Ushbu nomning kelib chiqishiga oid boshqa versiyalar ham mavjud, xususan uning tarixini Yunonistonning Moshaton shahri yoki italyancha: *mosca* („chivin") soʻzlariga ham bogʻlashadi.

Manbalar
--------

1. 1 2  БСЭ3 1974. sfn error: no target: CITEREFБСЭ31974 (help)
2. ↑  J. Robinson *Vines Grapes & Wines* pg 183 Mitchell Beazley 1986 ISBN 1-85732-999-6
3. ↑  Н. И. Епишкин „Мускат",*. Исторический словарь галлицизмов русского языка*. ЭТС, 2010.
4. ↑  „Muscat". *Dictionary by Merriam-Webster*.  Merriam-Webster. Qaraldi: 18-dekabr 2021-yil.
5. ↑  Wine Grapes 2012. sfn error: no target: CITEREFWine\_Grapes2012 (help)

Adabiyotlar
-----------

* Muskati // Morshyn — Nikish. — M. : Sovet Entsiklopediyasi, 1974-yil. — (Buyuk Sovet Entsiklopediyasi : [30 tonnada] / Ch. ed. A. M. Proxorov ; 1969-1978, jild. 17).
* Muskati // Katta ensiklopedik lugʻat / Ch. ed. LEKIN. M. Proxorov . — 1-nashr. — M. : Buyuk rus entsiklopediyasi, 1991-yil. — ISBN 5-85270-160-2 .
* Gerasimova V. A. Tovarshunoslik va lazzat beruvchi mahsulotlar ekspertizasi: universitetlar uchun darslik / V. A. Gerasimova, Belokurova E. S. Vytovtov A. A. A. A. Vytovtov. — Sankt-Peterburg: Peter, 2005. — 416 p.
* Jancis Robinson, Julia Harding, Xose Vuillamoz. Maskat / / Sharob uzumlari — 1368 uzum navlari, shu jumladan ularning kelib chiqishi va lazzatlari uchun toʻliq qoʻllanma (inglizcha) . — Pingvin kitoblari, 2012. — ISBN 978-1-846-14446-2 .
**Nizomxoʻjayev Jamol** (1921.15. 12 -Toshkent — 1992.26.9) — opera xonan-dasi (bariton), Oʻzbekiston xalq artista (1964). Moskva Oʻzbek opera studiyasida taʼlim olgan (1938—39), Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1950). Navoiy teatrida solist (1939— 83), shuningdek, Toshkent madaniy-oqartuv bilim yurtida oʻqituvchi (1961— 87). N. musiqali dramalarda Qodir (Yashin, M.Muhamedov; R.Glier, "Gul-sara") va boshqa, oʻzbek operalarida Nav-fal (R. Glier va T. Sodiqov, "Layli va Majnun"), Boʻron (S. Vasilenko va M.Ashrafiy, "Boʻron"), Farhod (V. Uspenskiy va G.Mushel, "Farhod va Shirin"), Niyozmatbek, Ardasher (M. Ash-rafiy, "Shoir qalbi", "Dilorom"), shuningdek, mumtoz operalarda Eska-milo (J. Bize, "Karmen"), Tomskiy (P. Chaykovskiy, "Qargʻa motkasi"), Gryaznoy (N. Rimskiykorsakov "Shoh qayligʻi") kabi partiyalarni ijro etgan. Opera ijrochiligida milliy ashula ijro uslubini uygʻunlashtirishga intilgan. Oʻzbek xalq ashulalari ("Laylodin ortiqsan", "Qoshlari qalamlar" va boshqalar), maqom yoʻllari ("Dugoh", "Dugoh taronasi", "Ushshoq" kabi) va zamonaviy qushiklar ("Vatanga mehr", "Illy tong hamdam", "Assalom" va h.k.) N. ijodida muhim oʻrin tutadi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Nizak tarxon**, Abul Xayyoj (? —706) — Koʻhistondagi Bodxiz shahrining merosiy hokimi (7-asr oʻrtasi). Balxdagi Navbahor ibodatxonasining bosh kohini Barmakni (qarang Barmakiylar) oʻldir-gach (652), Balx va Toharistonning amaldagi hokimi. Mahalliy hokimlarning arab bosqinchilariga qarshi ku-rashiga rahbarlik qilgan. Balxdan jan. dagi Dara-i Gaz vodiysidagi togʻ tepasida qurilgan tosh qalʼa (Barbar yoxud Farazdaz) Nizak tarxon tomonidan arablarga qarshi mudofaa maqsadida bunyod etilgan. 701 yil Nizak tarxon Sugʻd podshosi Tarxunning chaqirigʻiga koʻra, Termizga, Xalifalikdan ajralib chiqqan Sobit ibn Qutba va Muso ibn Abdullohga yordam berish uchun kelgan. 706 yil Qutayba ibn Muslim bilan sulh bitimi imzolagach, arablarning Movarounnahr shaharlariga qilgan harbiy yurishlarida qatnashgan. Biroq arablarning muvaffaqiyatlaridan xavfsirab, ularga qarshi kurashga otlangan. Nizak tarxon Balx sipohbadi, Marvarud shohi Bazam, Toliqon shohi Saxrek (Suxrob ?), Foryob shohi Tursul va Juzjon shohi al-Juzjoniyga noma yoʻllab, ularni kurashga daʼvat etgan va roziligini olgan. Xulm yoʻlagi (tor dara)da boʻlgan jangda Qutayba gʻolib chiqqach, Nizak tarxon Bagʻlon yaqinidagi Fanj Joh bulogʻi boʻyiga chekingan. Qutayba unga qarshi ukasi Abdurahmonni ilgʻor qilib joʻnatgan, Nizak tarxon togʻdagi al-Kurza qalʼasiga joylashib mustah-kam istehkom barpo etgan. Qalʼaga fa-qat birgina tor soʻqmoq yoʻl orqali chiqilgan. Qutayba qalʼani 2 oy qamal qilgan. Qalʼadagilarning oziqovqat zaxirasi tugagan, kishilar orasida chechak kasali tarqalgan. Qutayba Nizak tarxon oldiga elchisini yuborib unga omonlik, daxlsizlik berish haqida yolgʻon vaʼda qilgan. Bunga ishongan Nizak tarxon qalʼadan chiqib kelganda uni hibsga olgan va 700 ta safdoshi bilan qatl ettirgan.

Adabiyot
--------

* Istoriya at-Tabariy, T. 1987; Ka-mal iddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po arabo-yazichnim istochnikam IX — nachala XIII vv. T. 1996.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Nizomiddin Shomiy** (? - taxminan 1412) — Temuriylar davri tarixchi olimi.

Oʻrta Osiyo hamda Yaqin va Oʻrta Sharq xalqlarining 14-asrdagi hayotiga oid maʼlumotlarni yozib qoldirgan. Adabiyotlarda Shomiy nisbasi bilan mashhur boʻlsada, baʼzan Shanbi Gʻozoniy nisbasi bilan qam uchraydi (Shom, Shanb yoki Shanbi Gʻozon — Tabriz yaqinidagi mavze). N.shahrining hayoti va tarixnavislik faoliyati haqida toʻliq maʼlumot yoʻq. Ilmiy ada-biyotda mavjud boʻlgan juda oz maʼlumot esa uning Amir Temur farmoni bilan yozilgan asari "Zafarnoma"dan olingan. N.shahrining "Zafarnoma" asari anik, manbalar va muallif oʻz koʻzi bilan koʻrgan voqealar asosida yozilgan.

Ad.: Nizomiddin Shomiy, Zafarnoma.. 1996.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Chikago** — AQShning Illinois shtatida joylashgan shahar. Aholisi **2,696,555** kishi (2021). AQShning yirik transport yoʻllari chorrahasi. Michigan koʻlining janubiy-gʻarbiy sohilidagi port, koʻlga Chikago daryosi (Buyuk koʻllardan Missisipi daryosiga boriladigan suv yoʻli) quyilish yerida joylashgan. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Dunyoda eng yirik temir yoʻl uzeli. Iqtisodiy ahamiyati boʻyicha Ch. mamlakatda NyuYorkdan keyin 2oʻrinda turadi. Mamlakatning savdo, moliya, ilmiy va madaniy markazlaridan biri. Yetakchi tarmogʻi — ogʻir sanoat (xususan, metallsozlik), shuningdek, qora va rangli metallurgiya, mashinasozlikning turli sohalari rivojlangan. Radioelektronika va elektrotexnika (telefontelegraf apparatlari, maishiy elektrtexnikasi, radio va televizorlar ishlab chiqarishning muxim markazi), avtomobilsozlik, priborsozlik, aviatsiya sanoati korxonalari mavjud. Turli sanoat jihozlari, metall konstruksiyalar, kuvurlar, temir yoʻl vagonlari va lokomotivlar va boshqa ishlab chiqariladi. Chikago — mamlakatning kimyo, neftni qayta ishlash, qogʻoz, poligrafiya, oziq-ovqat sanoatlarining yirik markazlaridan biri. Metropoliten qurilgan. universitetlar, Badiiy int, tabiat tarixi, fan va sanoat muzeylari bor. Shahar oʻrnida 1803-yilgacha qishloq boʻlgan, 1833-yildan shahar maqomiga ega.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Tashqi havolalar Buni Vikimaʼlumotlarda tahrirlash | 
* BIBSYS: 90366599
* BNE: XX452558
* BnF: cb11942716g (maʼlumot)
* GND: 4009921-0
* LCCN: n78086438
* MusicBrainz: 29a709d8-0320-493e-8d0c-f2c386662b7f
* NARA: 10045399
* NDL: 00628583
* NKC: ge128925
* NLA: 36058718
* NLG: 10823
* NLI: 000973826
* NSK: 000618994
* SUDOC: 027370860
* en:Trove: 1204012
* VIAF: 126028111
* en:WorldCat Identities: lccn-n78086438

 |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Geografiya | *Geografiyaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Gaz turbinali dvigatel** (GTD) — yoqilgʻi yonganda ajraladigan qizigan gazda ishlovchi issiqlik dvigateli. Asosan, gaz turbshshei, kompressor, gaz generatori, yonish kamerasi va havo isitkichdan iborat. G. t. d.ni yaratish goyasini birinchi marta 1791-yilda ingliz ixtirochisi J. Barber taklif qilgan. Birinchi G. t. d.ning loyihasini rus muhandisi P. D. Kuzminskiy 1892-yilda taklif qilib, 1900-yilda kurgan. Boshqa ixtirochilar uni takomillashtirgan. G. t. d.larning quvvati 100 MVt dan yuqori. Gazning potensial energiyasi turbina kuraklarida kinetik energiyaga, soʻnfa qisman mexanik energiyaga (ishga) aylanadi. G. t. d.ning yonish bosimi oʻzgarmas va yonish hajmi oʻzgarmas xillari boʻladi. Yonish bosimi oʻzgarmas G. t. d.da yoqilgʻi uzluksiz yonadi, yonish hajmi oʻzgarmasida davriy yonadi. Birinchi G. t. d. koʻp tarqalgan. Unda kompressorda qisilgan atmosfera havosi yonish kamerasiga keladi va unga yonilgʻi beriladi; yonilgʻi aralashmasi yonib, havoni qizdiradi, soʻngra gaz turbinasida gazsimon yonish mahsulotlarining energiyasi mexanik ishga aylanadi; bu ishning koʻp qismi kompressorda havoni qisish uchun sarf boʻladi, qolgan qismi harakatlantirish agregatiga uzatiladi. Agregat isteʼmol qiladigan ish G. t. d.ning foydali ishi hisoblanadi. G. t. d.da suyuq yonilgʻi va gaz yoqiladi, qattiq yoqilgʻi faqat elektr styalariga oʻrnatilgan G. t. d. uchun ishlatiladi. Gazning turbinaga kirish oldidagi temperaturasi qancha yuqori boʻlsa, G. t. d.ning f. i. k. ham shuncha katta boʻladi. G. t. d. sanoatda, aviatsiyada (qarang Reaktiv dvigatel), kema va lokomotivlarda, elektr styalarda, gaz haydash st-yalarida (gaz kompressorlarini yurgizish uchun), neft haydash zavodlarida ishlatiladi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Chigirtkasimonlar'(Acridoidea) — toʻgʻriqanotli hasharotlar turkumining katta oilasi. 10 mingdan ortiqturi bor. Tanasining uz. 9 sm cha; ipsimon moʻylovlari tana uzunligining yarmicha. Kanotlari 2 juft, baʼzan rivojlanmagan yoki butunlay yoʻq. Orqa oyoklari sakrovchi; panjasi 3 boʻgʻimli. Orqa oyoq sonini ustqanotga ishqalab tovush chiqaradi. Eshitish organi qorin old boʻgʻimining yon qismida. Tuxumqoʻygichi qisqa. Tuxumlarini tuproqqa toʻptoʻl qilib koʻyadi. Urgʻochisi tuxum qoʻygichi yordamida chuqurcha yasaydi va unga tuxumi bilan birga maxsus bezlardan koʻpiksimon suyuqlik ajratadi. Shu suyuqlik qotib, koʻzacha hosil boʻladi. Lichinkasi, odatda, bahorda paydo boʻladi va 4—7-marta pust tashlab 1—1,5 oyda rivojlanadi. Yozda jinsiy yetilgan individlar hosil boʻladi va urugʻlanib, tuxum qoʻyaboshlaydi. Gala boʻlib (chigirtkalar) va yakka yashovchi Ch. bor. Gala boʻlib yashovchi Ch. serharakat lichinkalar yoki kdnotli imagodan iborat toʻdalar hosil qilish xususiyatiga ega. Ular siyraklashganda yakka yashovchi individlar vujudga kelib, koʻchmanchilik xususiyatini yoʻqotadi. Hamma Ch. oʻsimlikxoʻr, baʼzan esa hayvonlar organizmi bilan ham oziqlanadi. Koʻpgina Ch. ayniqsa, gala boʻlib yashovchilari qishloq xoʻjaligiga katta zarar yetkazadi. Baʼzi qurgʻoqchil viloyatlarda tuproq hosil boʻlish jarayoni hamda moddalar almashinuvini jadallashtirishda Ch. roli borligi aniqlangan (qarang Chigirtka).**

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Hayoti
------

Ata Kaushutov yoki Govshudov (turk. Ata Gowshudov; 1903. 15. iyul, Buzmeyer qishlogʻi (hozirgi Abadan shahri, Turkmanistonning Axal viloyati) — 1953. 15. noyabr, Ashxobod) — turkman sovet yozuvchisi, shoiri, dramaturgi hisoblanadi. Turkman nasri va dramaturgiyasining asoschilaridan biridir. Badavlat dehqon oilasida tugʻilgan. Sharq mehnatkashlari kommunistik universitetini tamomlagan. Onasi Ogulgerek eje — turkmanlarning taniqli hikoyachisidir. Turkman dostonlari, ertaklarini ilk bor onasidan eshitgan. Otasining ismi Govshut Baili.
Ata Kaushutov „Yash kommunist" gazetasining asoschisi va birinchi muharriridir. Shuningdek, u dramaturgiya yoshlar to‘garagiga asos solgan va uning bitiruvchilari Olti Garliev, Sari Garri kabi Turkmanistonning taniqli madaniyat arboblari edi.

Yutuqlari
---------

Ata Govshudov adabiyot va madaniyatga qoʻshgan hissasi uchun 1950-yilda Qizil Bayroq medali bilan taqdirlangan.
1992-yilda, Turkmaniston mustaqillikka erishganidan koʻp oʻtmay, prezident farmoni bilan „Turkmaniston xalq yozuvchisi" unvoniga sazovor boʻlgan.

1993-yilda Maxtumquli nomidagi xalqaro mukofot bilan taqdirlangan.

Ijodi
-----

1922-yilda u „Kaspiy dengizining narigi tomonidagi front" pyesasini yozdi.

1925-yildan u „Yosh kommunistlar" gazetasining muharriri, 1928-1929 yillarda Ashxobod teatr maktabi direktori boʻlib ishlagan.

Ata Govshudov turkman tarixida milliy teatr yaratish va isteʼdodli turkman aktyorlari / aktrisalarini tayyorlash uchun koʻp mehnat qildi. U teatrda drama boʻlimini tashkil qildi.

Ata Govshudov 1928-yilda „Qonli vodiy" pyesasini yozdi.

1933-yilda „Sovet Turkmanistoni" gazetasida ishlay boshladi. 1940-yilgacha gazetada uning ocherklari, latifalari va hikoyalari chop etilardi.

U „Goʻroʻgʻli" dostonining turkmancha variantini toʻpladi. A. Govshudov turkman yozuvchilari orasida birinchi boʻlib roman yozgan. Uning „Perman" romanining qismlari 1939-yilda „Sovet adabiyoti" jurnalida nashr etilgan. 1989-yilda Nargilich Xojageldiev romanni topib toʻliq nashr etdi. Shunday qilib, 1939-yilda yozilgan roman ellik yildan keyin nashr etilgan.

Govshudov Ikkinchi jahon urushi davrida noyob asarlar yaratdi. Ulardan eng mashhuri — „Mehri va Vepa" romanidir.

1952-yilda uning „Kopet togʻining etagida" romani nashr etildi.

Manbalar
--------

1. ↑
2. ↑
**Yangi gʻarb sanʼati davlat muzeyi** (1923—1948-yil 6-mart) Moskvada Birinchi va Ikkinchi Yangi gʻarb sanʼati muzeylarining birlashtirilishi natijasida asos solingan muzeydir. Muzey toʻplami kolleksionerlar Sergey Shukin va Ivan Morozov toʻplamlariga tegishli mashhur asarlarni tortib olish orqali toʻldirilgan.

Tarixi
------

*Birinchi Yangi Gʻarb Sanʼati muzeyi* Sergey Shukin kolleksiyasi asosida tashkil etilgan. Dastlab, 1918-yil noyabr oyida sobiq kolleksionerning uyida ochilgan (Bolshoy Znamenskiy tor, 8-son). Uning kollektsiyalari 1860-yillardagi Gʻarbiy Yevropa, asosan fransuz, rassomlik va haykaltaroshlik asarlaridan iborat boʻlib, ular orasida Eduard Mane, Ogyust Renuar, Edgar Degas, Klod Mone, Vinsent van Gog, Pol Gogen, Kamil Pizarro, Anri-La Toul, Polyus bor edi. Sezanna, Anri Matiss, Pablo Pikasso, Avgust Rodin.

*Ikkinchi Yangi Gʻarbiy rasm muzeyi* Ivan Morozov kollektsiyasi asosida tashkil etilgan va 1919-yil 1-mayda uning shahar mulki binosida (Prechistenka koʻchasi, 21) ochilgan.

* Sergey Shukin toʻplamidan olingan asarlar
* "Bogʻdagi xonim", Klod Mone."Bogʻdagi xonim", Klod Mone.
* "Pero va Arlekin", Pol Sezann."Pero va Arlekin", Pol Sezann.
* "Hasad qilyapsanmi?", Pol Gogen."Hasad qilyapsanmi?", Pol Gogen.
* "Havorang raqqosalar", Edgar Dega."Havorang raqqosalar", Edgar Dega.

Manbalar
--------

1. 1 2  Жуков Ю. Н.*. Сохранённые революцией*, 1985 — 120-123 bet.
2. ↑  „Музей нового западного искусства". 23-yanvar 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-mart 2013-yil.

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Muzeyga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.* |
**Atakama** (ispancha: *Desierto de Atacama*) – Janubiy Amerikadagi choʻl, Chilining shimolida joylashgan. Tinch okeani sohili boʻylab, 22–27° j.k. orasida, taxminan 1000 km ga choʻzilgan. Dengiz sathidan 500 m dan 2000–3200 m gacha balandlikda joylashgan. Dunyodagi eng qurgʻoqchil joylardan biri. Iqlimi tropik, passatli iqlim. Peru oqimi taʼsiri sababli nisbatan sovuq. Yanvarning oʻrtacha harorati dengiz boʻyida 19-20°, iyulniki 13– 15°. Boʻylama vodiyda esa, yanvarning oʻrtacha harorati 22–23° va iyulniki 11–12°. Oʻrtacha yillik yogʻin miqdori 50 mm (10–12 yillab yogʻin tushmagan vaqtlar ham boʻladi). Loa daryosi kesib oʻtadi. Oʻsimlik kam (kaktus, mimozalar), shoʻrxoklar koʻp. Mis va selitra konlari bor. Hayvon turlari kam. Tulki, qalqondorlar, toshbaqalar uchraydi.

Galereya
--------

Panorama

Adabiyotlar
-----------

1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil   


|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsda ***Atacama Desert*** mavzusiga oid fayllar bor. |

---



  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Geografiya | *Geografiyaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Kenjebek Kumisbekov** (1927 — 1987) — Qozogʻistonning atoqli bastakori, Qozogʻistonning xalq artisti, davlat mukofotining sovrindori, professor. Uy musiqasi darslari birinchi natijalarni keltirdi. 1947-yilda Kumisbekov isteʻdodlar tanlovida (Umumqozogʻiston olimpiadasi) qatnashib, hakamlar hayʻati a'zolarini tom maʻnoda boʻysundirib gʻolib boʻldi. Tanlov ishtirokchilariga esa Latif Hamidiy, Axmet ​​Jubanov kabi taniqli shaxslar baho berdi. Yosh Kenjebekka hayotini musiqa bilan bogʻlab, professional musiqiy ta’lim olishni tavsiya qilgan ustalar edi. Biroq, bu musobaqadan soʻng darhol emas, balki armiyada bir oz xizmat qilganidan keyin sodir bo'ldi. Albatta, qarindoshlari yigitning isteʻdodini bilishardi, lekin ular uning havaskor sifatida musiqa bilan shugʻullanayotganda haqiqiy kasbga ega bo'lishini xohlashdi, shuning uchun musiqiy ta'lim kechiktirildi.

Ijodkorligi
-----------

U A.Jubanovga bagʻishlangan „Dala siri" simfonik dostonida Abayning „Koʻzimning qorasi"…" degan qo‘shig‘ining ohangidan foydalangan. Bu qo‘shiq birinchi paytlarda orkestrda iqtibos sifatida qo‘llanilsa, keyin turli xil asboblarga boʻlinib, go‘zal ovozlarga bo‘linib, dostonning musiqiy qiymatini boyitib ketadi. Kumisbekov, shuningdek, Abayning „Do‘mbiraga qoʻl tekkizma", „Qalqam-ay, men gapirmay yuraman koʻp" qo‘shiqlarini kuylarida…" sheʼrlarida qo‘shiq-romanslar yozdi.

Omonat toʻplami
---------------

Ushbu to‘plamga qozoqning atoqli bastakori, Qozog‘istonning xalq artisti, Davlat mukofotining sovrindori, professor Kenjebek Kumisbekovning kuylari va simfonik sheʼrlari o‘rin olgan. Bu qatorda „Raqqosa qayin" (qo‘shiq), „Qan sonarda" (qo‘shiq), „Amanat" (qo‘shiq), „Farabi sazi" (qo‘shiq-sheʼr), „Sari-o‘zen sazdari" (qo‘shiq-sheʼr), toʻplamlari bilan qator „Jastiq shaq" suitaning oxirgi qismida „Vals" qismlari bor. To‘plam umumtaʼlim maktablari, o‘rta maxsus musiqa maktablari, kollejlar, sanʼat, musiqa akademiyalari, konservatoriyalar o‘quvchilari va talabalari, shuningdek, professional musiqachilar uchun mo‘ljallangan.

Manbalar
--------

1. ↑  „Кенжебек Кумисбеков: душа, рожденная в музыке" (ruscha).
2. ↑  Abay. Ensiklopediya. — Almati: „Qazaq ensiklopediyasiniң" Bas redaksiyasi, „Atamұra" baspasi, ISBN 5-7667-2949-9
**Dashti Qipchoq oʻzbeklari** - qadimdan Dashti Qipchoqning sharqiy qismida koʻchib yurgan turkiy-moʻgʻul qabilalari. Arlot, bahrin, burqutyaar, doʻrmon, iyjon, xitoy, qarluqlar, majar, qipchoq, qiyot, qoʻngʻirot, qurlovut, mangʻit, nayman, nukuz, tangut, uygʻurlar, merkit, qoʻshchi, oʻtarchi, jot, chimboy, kenagas, uysun, tuboyi, toymas, echki, tuman-ming, shodbaxtli, shunqorli va boshqa qabilalar 13-asr oxiri va 14— 16-asrlarda oʻtgan Sharq tarixchilari tomonidan umumiy bir nom bilan "oʻzbek" deb atalgan. Hamdulloh Qazviniy (1281 — 1350) ning "Tarixi guzida" ("Tanlangan tarix") asarida Oltin Oʻrda xoni Oʻzbekxonga tobe yerlar va xalqlar haqida fikr yuritiladi va bu qabilalar koʻchib yurgan yerlar, yaʼni Sharqiy Dashti Qipchoq esa "ko'chmanchi oʻzibeklar mamlakati" deb koʻrsatiladi. "Oʻzbek" (oʻzibek) atamasini qabilalar uyushmasi va shu qabilalarga qarashli yerlarning nomi sifatida Oʻzbekxon davriga qadar ham qoʻllanilgan. Masalan, Mirzo Ulugʻbek oʻzining "Tarixi arbaʼ ulus" ("Toʻrt ulus tarixi") nomli tarixiy asarida, Oʻzbekxonning hokimiyat tepasiga kelishi zikrida, "oʻzbek ulusi unga berildi", deb yozadi. Roʻzbexon "Mehmonnomai Buxoro" kitobida Dashti Qipchoq oʻzbeklari 3 toifadan: shayboniylar (Shaybon ulusiga kirgan qabilalar), qozoqlar va mangʻitlarsan tashkil topganligini koʻrsatadi. Shaybon ulusi, manbalarning maʼlumotlariga koʻra, 1238-yilda tashkil topgan va Ural togʻining etaklaridan Tobol va Sarisuv daryolarigacha boʻlgan yerlarni oʻz ichiga olgan [uning jan. chegarasi Orol dengizining shim. sohili, shim. chegarasi esa Chingi Tura (Tura)da boʻlgan]. Mangʻit ulusi Emba bilan Jayiq daryolari oraligʻidagi yerlarga joylashgan. Mangʻitlar 15-asrning 30 yillarida Abulxayrxonga boʻysundilar. Qozoqlar atamasi etnonim sifatida 1446-yildan boshlab paydo boʻldi. Oq Oʻrda xoni Oʻrusxon avlodi boʻlgan sultonlar: Kereyxon (Kirayxon) va Jonibek 15-asrning 40- yillarida Abulxayrxonga boʻysunishdan bosh tortib, oʻz tarafdor-tobelari bilan Chu va Yettisuv vohasiga ko'chib ketdilar va oradan koʻp oʻtmay Qozoq xonligiga asos soldilar (1465-yil). Abulxayrxondan qochib ketgan bu qabilalar tarixda "qozoq" nomini oldilar.

Dashti Qipchoq oʻzbeklari asosan chorvachilik bilan shugʻullangan, vohalarda qisman dehqonchilik qilishgan. Dashti Qipchoq oʻzbeklari faqat Oʻzbekxon zamonida islom dinini qabul qilganlar, lekin ularning urfodatlarida maʼjusiylikning ayrim alo-matlari saqlanib qolgan. Keyingi asrlarda Dashti Qipchoq oʻzbeklari Oʻrta Osiyo va Sharqiy Turkistondagi bir necha xalqning tarkibiga kirgan.

Yana qarang
-----------

* Shayboniylar
* Oʻzbeklar

Adabiyot
--------

* Boʻriboy Ahmedov. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Dasht zaharli qora iloni** yoki *gadyuka* deb ham nomlanuvchi uncha katta boʻlmagan ilonlar — viperalar (gadyukasimon ilonlar) oilasiga mansub. Bu ilon tanasining uzunligi 55smni tashkil etadi. Dumi qisqa — 4-6sm. Tanasi yoʻgʻon. Ogʻzining tepa qismida joylashgan tishlari uzun. Boshi uchburchak yoki trapetsiyasimon. Koʻzlari vertikal joylashgan. Tanasining rangi qoʻngʻirsimon-kulrang tusli, orqa tomoni boʻylab egri-bugri chiziqlari, baʼzan esa dogʻlari boʻladi. Yon tomonlari toʻq rangli, tana rangidan uncha ajralib turmaydigan dogʻlar bilan qoplangan boʻladi. Yon tomonidagi tangachalarining rangi nisbatan ochroq.

Koʻp uchraydigan hududlar
-------------------------

Oʻzbekistonda keng tarqalgan zaharli ilonlardan biri boʻlgan dasht zaharli qora iloni (gadyuka) respublikamizning, asosan, Sirdaryo boʻylarida, Chirchiq vodiysida Xoʻjakentdan Chinozgacha boʻlgan hududlarida uchratish mumkin. Sirdaryo vodiysida Xovosdan pastroqda koʻproq. Chotqol tizma togʻlarida Xumson, Chimyon, Parkent hududida esa nisbatan kamroq. Daryo vohalaridagi chingʻil va shoʻra oʻtlar koʻp oʻsadigan koʻllarning qirgʻoqlarida, sholipoyalar atrofida (umuman nam joylarda) koʻproq yashaydi. Kemiruvchilarning iniga kirib, yashirinib yashaydi. Oʻrmon zonalarida kam uchraydi.

Faol harakatdagi vaqti
----------------------

Dasht zaharli qora iloni ham boshqa koʻpgina hayvonlar singari qish faslida qishlash uchun inlarga kirib ketadi. Qishlashdan soʻng mart oyi oxirlari paydo boʻla boshlaydi. Dastlab, kunlar iliq boʻlganligi sababli kunduzi faol haraktda boʻladi. May oyida esa faqatgina ertalablari tashqariga chiqadi. Yoz oylariga kelib faqat tunda ov qiladigan boʻladi.

Dasht zaharli qora iloni zaxri
------------------------------

Gadyuka turiga kiruvchi ilonlar faqatgina erkin ov qilishga halaqit berilganda va bezovta etilganda odamga tashlanishi mumkin. Bu turdagi ilonlarning tepa jagʻida oʻrnashgan zaharli tishlari juda uzun. Bu tishlar orasida yoriq boʻlib, u koʻz orti boʻshligʻidagi zaharli bezlar bilan ulangan. Tishlayotgan payti ilon chaynash mushaklarini qisqartiradi va zahar tishlari orqali ochiq jarohatga tizillab otilib kiradi. Qora ilon chaqganida uning zaxri, asosan nafas markazlariga taʼsir qiladi. Zaharli ilon chaqqanida darhol zaxar qoʻl bilan siqib yoki ogʻiz bilan soʻrib chiqarib tashlanishi lozim. Ilon zaxari odam soʻlagi taʼsirida ancha parchalanadi va inson ogʻiz yoʻllari bilan hech qanday holatda zaharlanmaydi (Hatto, zararlangan tishlar boʻlsa ham). Lekin, qonni 5-8daqiqadan uzoq siqib yoki soʻrib chiqarish mumkin emas. Zaxar chiqazib tashlangandan soʻng, margansovka, spirt yoki sodali suvda hoʻllanga paxta bilan jarohat oʻrni bosib turilishi kerak. Ilon chaqqan odam suv, limonad, sut, kofe ichishi, tarvuz yeyishi foydali.

Qoʻshimcha
----------

•Yerda yashaydi, ayrim turlari daraxtga sudralib chiqa oladi.
•Mayda umurtqalilar (hashoratlar, chigirtka, kemiruvchilar) bilan oziqlanadi.
•tuxumdan tirik tugʻish yoʻli bilan koʻpayadi.

Manbalar
--------

1. ↑  *"O’zbekiston Milliy Ensiklopediyasi" Davlat ilmiy nashtiyoti. Toshkent. Q-245-246-bet*.
2. ↑  "OʻzME". Q-245
**Perechin** (ukraincha: *Перечин*; veng.: *Perecseny*) — Ukraina, Zakarpatya viloyatidagi shahar. Bu sobiq Perechin tumanining maʼmuriy markazi edi. Hozir Ujgorod tumani tarkibiga kiradi. Bugungi kunda aholi soni 6,557 nafar kishini tashkil qiladi.

Nomlari
-------

Bu shahar uchun bir nechta muqobil nomlar qo'llaniladi: veng.: *Perecseny*, nemischa:, Slovak, rumincha: *Perecin* , ruscha: *Перечин*.

Demografiyasi
-------------

2001-yilda aholi soni[*sayt ishlamaydi*]: 

* ukrainlar (96,3%)
* ruslar (1,3%)
* Slovaklar (1,0%)

Shahar haqida
-------------

Perechin shahri Ujgoroddan 20 km shimolda, Karpat tog'lari orasida joylashgan. 7000 ga yaqin aholisi bo'lgan bu kichik shahar dam olish kunlari qo'shni qishloqlardan odamlar xarid uchun kelganlarida va yozda sayyohlar shimoldan Lvovga ketayotganda anchagina ko'payadi. Turli millatlar bir-biri bilan ahillikda yashaydi: ukrainlar, ruslar, belaruslar, slovaklar va vengerlar shular jumlasiga kiradi.

Maktablar
---------

Perechinda uchta maktab bor - mintaqaviy maktab (tilshunoslikka ixtisoslashgan), o'rta/o'rta maktab va internat (mehribonlik uyi).

Perechin gumanitar gimnaziyasi (viloyat oʻrta maktabi) Madaniyat saroyida joylashgan boʻlib, qasrga oʻxshash meʼmorchiligi bilan ajralib turadi. Gimnaziya talabalarni universitetga tayyorlashdan tashqari, ukrain, rus, slovak, nemis va ingliz tillarini o'rganishga alohida e'tibor beradi. Chet ellik tashrif buyuruvchilar bu yerda mintaqa haqida maslahat va ma'lumot berishga mamnuniyat bilan yordam beradigan ingliz tilida so'zlashuvchilarni topishlari mumkin.

Sanoati
-------

Shahardagi yirik sanoat tarmoqlaridan biri koʻmir va boshqa mahsulotlar ishlab chiqaradigan zavoddir. Perechynda metallni qayta ishlash zavodi ham bor.

Rasmlar
-------

* Fedir Feketa yodgorligiFedir Feketa yodgorligi
* Avliyo Avgustin katolik cherkoviAvliyo Avgustin katolik cherkovi
* Perechindagi sinagogaPerechindagi sinagoga
* Bugun Perechindagi ibodatxonaBugun Perechindagi ibodatxona
**Bugʻlatish** (kimyoda) — eritmalarni qaynatib quyultirish. Bugʻlatishda erituvchining bir qismi bugʻlanib chiqadi. Erituvchining qolgan qismi ham bugʻlatilsa, kristallanish yuz beradi, bunda erigan qattiq moddalar ajraladi. Eritmalarning qaynash temperaturasi doimo erituvchilar qaynash temperaturasidan yuqori boʻladi; bu ayirma temperatura depressiyasi deb ataladi, erigan modda konsentratsiyasi hamda bosim ortishi bilan bu ayirma oshib boradi. Eritmalar har xil qurilmalarda bugʻlatiladi. Rasmda eng koʻp tarqalgan bugʻlatish qurilmasining chizmasi keltirilgan. Bugʻlatiladigan eritma isitish kamerasining tepasidan quyiladi. Kamera suv bugʻi (birlamchi bugʻ) bilan isitiladi. Eritma ustidagi bugʻ bosimi qurilmaning ish hajmidagi bosimga teng boʻlgandagina erituvchi bugʻlanadi. Eritma kamera naylari ichida qaynab, isitish kamerasining yuqori qismiga koʻtariladi, ikkilamchi bugʻ (erituvchining bugʻi)dan ajralgach, markaziy sirkulyatsiya nayiga tushadi. Quyultirilgan eritma qurilmaning pastki qismidan, ikkilamchi bugʻ esa qurilmaning yuqorigi qismidan chiqadi.

Bugʻlatish eritmalarni quyultirish va eritmalarda erigan moddalarni ajratib olishdan tashqari, toza erituvchilar olishda, sovuq hosil qilish va boshqalarda ham qoʻllaniladi. Bugʻlatishdan kimyo, oziq-ovqat sanoatida va boshqalarda keng foydalaniladi.

Manbalar
--------

1. ↑  "Bugʻlatish" *OʻzME*. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Bugʻdoydoshlar** (gʻalladoshlar) (Poaceae yoki Gramineae) — bir urugʻ pallali oʻsimliklar oilasi. Bir yillik, ikki yillik yoki koʻp yillik oʻt, baʼzan buta yoki daraxtlardan tashkil topgan. Poyasi silindrsimon tik yoki yonboshlab koʻtarilib oʻsadi, boʻgʻimlarga boʻlingan, ichi gʻovak, shuning uchun u poxol yoki somon deb ham ataladi. Boʻyi 1 sm dan bir nechta oʻn m gacha; baʼzilarining poyasi yogʻochlanib baland boʻlib oʻsadi (mas, bambukning boʻyi 40 m, diametri 30 sm gacha). Barglari oddiy, ipsimon, qalami, bandsiz, navbatlashib joylashgan, qinli. Poyaning bir qismi shu barg qini ichida joylashadi. Gullari ikki jinsli, baʼzan bir jinsli, mayda, koʻrimsiz, oddiy toʻpgullarga (boshoqchalarga) yigʻilgan; bular esa murakkab toʻpgullar, shingil, roʻvak va boshqa hosil qiladi. Boshoqchalari bitta yoki bir nechta, baʼzan koʻp gulli. Mevasi don, baʼzan danaksimon, yongʻoqsimon yoki rezavor. Urugʻining koʻp qismi kraxmalli endospermdan iborat. B.ning koʻpchiligi uzun ildiz poyali va popuk ildizli. B.ning 600 turkumi, 10000 turi maʼlum. Oʻzbekistonda 91 turkumi (270 turi) usadi. Kupincha B. uchta kenja oilachaga bulinadi. B. yer sharining hamma qismida keng tarqalgan, koʻpchilik turlari tropik mamlakatlarda uchraydi. B. qalin oʻtzorlar, pichanzorlar, oʻtloqlar, savanna, preriy va boshqa hosil qiladi. B.ga muhim madaniy don oʻsimliklaridan — bugʻdoy, sholi, makka, suli, arpa, javdar, tariq, oq joʻxori va boshqa (qarang Donli ekinlar) hamda shakarqamish kiradi, shuning uchun ham kishilar hayotida ularning ahamiyati katta. Yovvoyi holda oʻsuvchi — oqsoʻxta, raygras, bugʻdoyiq va boshqa koʻpchilik turlari qishloq xoʻjaligi hayvonlari uchun yemxashak (qarang Yem-xashak ekinlari) hisoblanadi.

B.ning baʼzi turlaridan texnik oʻsimlik sifatida foydalanib, ulardan kraxmal, spirt, qogʻoz, xushboʻy va yeyiladigan moy olinadi va qurilish materiallari, arqon, chutka va boshqa tayyorlashda foydalaniladi. Koʻpchilik turlari dorivor, baʼzilari manzarali. Kuchma qumlarni mustahkamlash uchun ekiladigan turlari ham bor. Baʼzilari begona oʻt.

Oʻktam Pratov.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Chilonjiyda**, unabi, xitoy xurmosi (Ziziphus Mill.) — jumrutdoshlar oilasi, zizifus turkumiga mansub daraxt yoki buta; ekiladigan meva daraxti. Osiyo, Afrika, Shimoliy Amerika, Avstraliyaning tropik va subtropik mintaqalarida oʻsadigan 50 dan ortiq turi maʼlum. Jumladan, Oʻrta Osiyoning togʻli hududlarida mayda mevali yovvoyi turi oʻsadi. Xitoy Ch.si (unabi; Z.jujuba Mill.) madaniylashtirilgan. Yaponiya, Xitoy, Pokiston, Afgʻoniston, Oʻzbekiston, Tojikiston, Turkmanistonda ekiladi. Daraxti balandligi 8– 12 m ga boradi, tanasining yoʻgʻonligi 40—60 sm (baʼzan 4 m li buta holida oʻsadi). 100 yildan ortiq yashaydi.

Bargi tuxumsimon, yaltiroq, chetlari mayda arra tishli. May oxiri — iyul boshlarida gullaydi, gullashi 30—35 kun davom etadi. Guli xushboʻy, ikki jinsli, mayda, sargʻimtirkoʻkish. Oʻzidan va chetdan changlanadi. Mevasi 26— 32 g, uz. 3—3,5 sm, noksimon, tuxumsimon, qizgʻishjigarrang, yaltiroq, poʻsti qattiq. Sentabr oxirida pishadi. Eti och yashil, oq, shirin. Tarkibida 19—20% qand, 0,3—0,5% kislota, 2,8—2,9% oqsil, 1,73% kul moddasi, 500–523 mg% S va R, A vitaminlari; ildiz, barg va poʻstlogʻida 4—9,5% oshlovchi modda bor; shifobaxsh.

CH. namsevar, qurgʻoqchilik va sovuqqa chidamli, bahorgi qorasovuqsan zararlanmaydi. Koʻchati oʻtqazilgach 2—4yili hosilga kiradi. 18—20 yoshida bir tup daraxti 40–45 kg meva beradi. Hosildorligi 150—200 s/ga. Qalamcha, payvandlash yoʻli bilan hamda urugʻidan koʻpaytiriladi. Mevasi yangiligida yeyiladi, quritiladi, sukatlar, murabbo, kompotlar, konserva qilinadi.

Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida 1967-yildan Xitoy va 1934-yilda Kaliforniya (AQSH)dan keltirilgan Tan Yanszao, U Sinxun navlari ekiladi.

Zararkunanda va kasalliklari. Ch. kasallik va zararkunandalarga chidamli. Mevasiga Ch. pashshasi katta zarar yetkazadi. Kurash choralari qoʻllanilmaganda chilonjiyda pashshasi qurtlari mevaning 90—95% ini zararlaydi.

Ad..Toshmatov L. Chilonjiyda, T. 1962; Pomologiya Uzbekistana, T. 1983; Ahm ye do v Oʻ.A. Xol matov H.H. Chilonjiyda dorivor oʻsimlik, T. 1993.

Manbalar
--------

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Bugʻ turbinasi 
Bugʻ turbinasi (3d model)
**Bugʻ turbinasi** — bugning potensial energiyasini kinetik energiyaga, soʻngra aylanuvchi valning mexanik ishiga aylantiruvchi turbina; issiqlik elektr st-yasi (IES)da elektr generatorlarni aylantiruvchi asosiy dvigatel hisoblanadi. Aktiv va reaktiv turbinalar boʻladi. Bugʻ turbinasi nisbatan ixcham, oddiy, tejamli, yuqori parametrli bugʻlardan foydalanishga, toza kondensat olishga, elektr energiyasi ishlab chiqarish bilan birga isteʼmolchilarga turli parametrli bugʻ uzatishga imkon beradi. Muqim (statsionar) va transport (kemaga oʻrnatiladigan) xillari bor. Mukim Bugʻ turbinasi ga kondensatsiya turbinalari, teplofikatsiya turbinalari va boshqa kiradi. Deyarli barcha Bugʻ turbinasi koʻp pogʻonali hisoblanadi. Bir va koʻp (4 tagacha) korpusli, bir va koʻp (3 tagacha) valli qilib ishlab chiqariladi. Bugʻ turbinasi markazdan qochirma havo haydagichlar, kompressorlar va nasoslarni harakatga keltirish uchun ham ishlatiladi.

Yana q.
-------

* gidroturbina
* Bugʻ generatori

Manbalar
--------

1. ↑  "Bugʻ turbinasi" *OʻzME*. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Soʻroq** (huquqda) — shaxsdan koʻrsatuv va tushuntiruv olish vositasi. Soʻroqni surishtiruvchi, tergovchi, prokuror; sud ishlarini yuritish chogʻida esa — sud olib boradi. Tergov yoki sud ishi olib borilayotgan tilni tushunmaydigan shaxs tarjimon ishtirokida Soʻroq qilinadi. 16 yoshgacha boʻlgan guvoh va jabrlanuvchini Soʻroq qilishda uning ota-onalaridan biri yoki boshqa qonuniy vakili va pedagog ishtirok etadi. Gumon qilinuvchi va ayblanuvchi Soʻroq qilinganda uning himoyachisi hozir boʻlishi shart. Soʻroq vaqtida qiynoqqa solish, zoʻravonlik, shafqatsizlik yoki inson shaʼni va qadrqimmatini kamsituvchi boshqa tarzdagi tazyiqqa duchor etish jinoyat hisoblanadi. Soʻroq qilinuvchiga uning huquq va majburiyatlari tushuntirilishi shart. Voyaga yetgan guvoh va jabrlanuvchi Soʻroqda ataylab yolgʻon koʻrsatuv bersa yoki koʻrsatuv berishdan bosh tortsa, jinoiy javobgarlikka tortilishi haqida ogohlantiriladi. Qonun sud maslahatxonasida muhokama qilingan holatlar toʻgʻrisida — sudya va xalq maslahatchisini, jinoyat ishi boʻyicha — himoyachi va baʼzi shaxslarni Soʻroq qilishni taqiqlaydi. Gumon qilinuvchining va ayblanuvchining yaqin qarindoshlari guvoh yoki jabrlanuvchi tariqasida faqat oʻzlarining roziliklari bilan S qilinishi mumkin. Soʻroq qilishning shartlari va tartiblari Oʻzbekiston Respublikasi JPK ning 96—124moddalarida batafsil belgilangan.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Dasht sustkashi** (Blaps halophila Fisch.) — qora tanli qoʻngʻizlar oilasiga mansub qoʻngʻiz. Tanasining uz. 17— 25 mm, qora rangda. Moʻylovlari old-koʻkragining asosiga yetmaydi. Oʻrta Osiyoning dasht zonalari, Rossiyaning Yevropa qismi, Gʻarbiy Sibirda tapqalgan. Qoʻngʻizi va lichinkasi qishlaydi. Kattaligi 2 mm cha, oval shaklidagi tuxumini (yiliga 500 ga yaqin) tuproqqa quyadi. Tuxum qoʻyish bahor va yoz boʻyi davom etadi. Lichinkasi avgust oyida gʻumbakka aylanadi (bu davr 2—3 hafta davom etadi). D. s.ning qoʻngʻizlari uchmaydi, biroq qoʻlansa hidli suyuklik ajratib, sekin sudralib yuradi. Urgʻochilari oʻsimlik qoldiqlari orasida (2 yilcha) yashab, begona oʻtlar bilan oziqlanadi. Tuproqda yashovchi qoʻngʻizlari va lichinkalari turli qishloq xoʻjaligi ekinlari, jumladan, gʻoʻza va beda maysalariga, ayniqsa, qurgʻoqchilik yillari, zarar keltiradi.

Kurash choralari: qator oralariga oʻz vaqtida sifatli ishlov berish, 10% li bazudin (40 kg/ra) solish, ekin maysalariga sumitsidinning 20% li (0,4 kg/ga) yoki detsionning 2,5% li emulsiyalanuvchi konsentrati (0,3 kg/ga)ni purkash.

Najmiddin Mahmudxoʻjayev.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
BUGʻDOYIQ — bugʻdoydoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtlar. Ildiz poyali, qalin chim hosil qiladigan yemxashak oʻsimliklari, boʻyi 60—100 sm, gullari boshoqchalar, boshoqchalar esa poya uchida toʻplanib, boshoq hosil qiladi. Deyarli hamma yerlarda — dala, bogʻ, choʻl, oʻtloqzor, dasht, oʻrmon, adir va togʻlarda uchraydi. B.ning 30 ga yaqin turi bor. Ayrim turlari begona oʻt sifatida zararli. Oʻzbekistonda 9 turi bor. 2 turi: s ye r tuk (Ye. trichophora) va tuke iz B. (Ye. repens) chorva mollariga yaxshi ozuqa hisoblanadi. May—iyunda boshoq tortadi. Adir va quruq tuproqli togʻ qiyaliklarida oʻtloq va pichanzorlar hosil qiladi. Pichani qishda ham. xushxoʻr boʻladi. Tabiiy bugʻdoyiqzorlarning har gektaridan 18—20 s dan pichan olinadi. 100 kg pichanida 51,7 ozuqa birligi va 6,7 kg hazm boʻladigan protein bor. Ekinzorlarda bugʻdoyiq ildizi tuproqqa 1,5—2 m chuqurlikda kirib boradi. Yerni chuqur haydash va gerbitsidlar qoʻllash yoʻli bilan yoʻqotiladi. Ildizpoyasining qaynatmasi baʼzan siydik haydovchi dori sifatida, shuningdek koʻkrak qafasi va jigar kasalliklariga davo qilishda ishlatiladi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |

 
  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |