Qrim (Sibir) ustuni — Pushkin shahridagi yodgorlik (Sankt-Peterburg). Bu loyiha A. Rinaldi tomonidan 1770-yillarda Yekaterininskiy bog'idan tashqarida, keyinchalik Babolovskiy bog'iga ajratilgan hududda qurilgan Zaxira hovli va qorovulxonalar binolari majmuasi sifatida qurilgan. Ustun Kyuchuk-Kainarji tinchlik shartnomasidan keyin, 1768-1774-yillardagi Rossiya-Turkiya urushi paytida Qrimning bosib olinishi xotirasiga qurilgan. 1783-yilda Qrim Rossiya imperiyasiga qo'shib olingandan so'ng, yodgorlik ustun tepasiga o'rnatilgan G. I. Kozlov chizgan rasmga asoslangan bronza kuboklarning haykaltaroshlik kompozitsiyasi bilan to'ldirilgan.

Granit poydevorida joylashgan yodgorlik Yekaterinburg yaqinidagi Uralda qazib olingan *Sibir* marmarining yagona monolitidan yasalgan. Qrim ustuni 1768-1774-yillardagi Rossiya-Turkiya urushi bilan bog'liq bo'lgan bir qator harbiy yodgorliklardan biri xisoblanadi.

Tarix
-----

1774-yil o'rtalarida Rossiya va Usmonli imperiyasi o'rtasida Kyuchuk-Kaynarji tinchlik shartnomasi tuzildi, bu 1768-1774-yillardagi rus-turk urushini tugashiga olib keldi. 1774-1776-yillarda Qirollik saroyi uchun ishlangan meʼmor V.I.Neelov loyihasiga koʻra saroy qoʻriqxonasi binosi qorovul askarlari uchun qorovulxona bilan loyihalashtirilgan. Bu yerda imperator saroyining qarorgohi soqchilari bo'lgan. Qo'riqxonaning *minorali* ansambli o'z arxitekturasida mavriya uslubiga bir oz yaqin edi va Konstantinopol binolariga o'xshardi.

Qo'riqxona hovlisi Yekaterniburg bog'idan tashqarida joylashgan edi, lekin uni parkdan faqat bog' uchun o'tkazilgan yo'l ajratib turardi (hozir bu Parkovaya ko'chasi). Shunday qilib, fasad sharqqa yo'naltirilgan va ma'lum bir ramz bo'lgan bino bog'ning tartibiga kiritilgan bo'lib, uni Podkaprizovaya yo'li (uning davomi - Babolovskoye shossesi) va Orlovskiy o'rtasidagi hudud bilan cheklab qo'ygan. Gatchinskiy darvozalari, 1777-1782-yillarda qurilgan.

Rinaldi 1782-yil
1777-yilda Yekaterina II buyrug'i bilan keyinchalik*Qrim* deb nomlanuvchi qo'riqxona hovlisi majmuasi oldiga marmar ustun qo'yildi. U ikki tomondan ikki guruh binolar bilan chegaralangan uchburchak kvadratning markazida turardi. Yodgorlik muallifi aniq belgilanmagan. Italiyalik me'mor Antonio Rinaldi ishining tadqiqotchisi D. A. Kuchariants o'zining u haqidagi kitobida Qrim ustuni loyihasining muallifi Rinaldi ekanligini aytgan. A. Rinaldi toshdan yasalgan bir qancha monumental va bezakli inshootlar - birinchi navbatda, yodgorliklarning muhim bosqichlarini yaratgan. Yodgorlik tarkibidagi elementlarning nisbati (ustun, poydevor,) Qrim ustunini Qirollik saroyi bog'laridagi boshqa ikkita yodgorlik ustunlari - Chesmenskaya va Moreiskaya bilan bog'laydi. Ularning ikkalasi ham Rinaldi asarlaridandir.

Uralda, Gorniy Shit qishlog'i yaqinidagi marmar konida ustun uchun tosh monolit qazib olingan. Keyin u Yekaterinburgdagi silliqlash zavodida qayta ishlangan so'ngra Sankt-Peterburgga, Sankt-Isaak sobori qurilish boshqarmasi ustaxonasiga topshirilgan, u yerda idora boshligʻi graf Ya.A. nazorati ostida, ustunni bezash tugallangan.

1777-yil 16-martda tayyor ustun Sankt-Peterburgdan qirollik bog'iga ko'chiriladi. 20-asr boshidagi qirollik bog'i qo'llanmasi muallifi S. N. Vilchkovskiy *Moskovskie vedomost* ning 1777-yildagi sonlaridan birida joylashtirilgan ushbu sayohatning tavsifini beradi (ba'zi manbalarga ko'ra, xuddi shunday tavsif Sankt-Peterburg *Vedomosti*sida ham bo'lgan. Unga ko'ra, ustunning og'irligi 1950 funt (31,2 tonna) edi. Uni uzunligi 16 arshin bo'lgan, 120 ot tortgan to'sinlardan yasalgan chana ustiga qo'yishdi. Tashish 7 soat 45 daqiqa davom etdi - ertalabki soat 8:15 dan 16:00 gacha. Yekaterina II o'zi o'g'li Buyuk Gertsog Pavel Petrovich va kelini Buyuk Gertsogovina Mariya Fedorovna bilan uni Yekaterinburg saroyidan kuzatib turishdi. Murakkab yumushni muvaffaqiyatli yakunlanishi sharafiga Yekaterina yuk tashishni amalga oshirgan hunarmandlar va ishchilarga 800 rubl berishni buyurdi. Ishchilarga rahbarlik qilgan Davlat maslahatchisi Somichev olmosli tilla nayza bilan taqdirlandi.

> "Shu bilan birga, ushbu ustun shahar bo'ylab olib borilayotganda, ko'chalar harakatdan to'xtab hayrat bilan tomosha qilayotgan odamlarga to'lib-toshdi. 
> 
>

Ustunga nom berish
------------------

Govril Kozlovning portreti
1777-yil iyul oyida ustun poydevorga ko'tarildi. *Sibir* nomi dastlab unga berilgan, chunki yodgorlik uchun marmar blankasi kesilgan joy, o'sha vaqtdagilar fikriga ko'ra, Sibirning bir qismi edi(masalan, Yekaterina II. 1771-yil avgust oyida Volterga yozgan maktubida *Sibirning Yekaterinburg shahridan hatto italiyaliklar ham hayratda qolgan eng chiroyli marmardan qat ko'targan bno mavjud* degan satrlar mavjud). 1830-yilda Qirollik bog'ining ilk tarixchilaridan biri I.F.Yakovkin ustun nomini yodgorlik go'yoki "Sibir mintaqasining zabt etilishi xotirasiga" o'rnatilganligi bilan izohladi. Biroq, S. N. Vilchkovskiyning yozishicha, ustun *Qrimning zabt etilishi xotirasiga* qurilgan (ehtimol, 1768-1774-yillardagi rus-turk urushi paytida). Yekaterina keltirilgan maktubda *Qrimning bosib olinishi* sharafiga o'rnatilgan yodgorlik haqida, ya'ni uning haqiqiy o'rnatilishidan 6 yil oldin yozib o'tgan.

Yodgorlik qurilganidan bir necha yil o'tgach, 1783-yilda Qrim Rossiya tarkibiga kirdi. Shundan so'ng, ustun haykaltaroshlik bezaklari bilan bezatildi. Kuboklardan tashkil topgan dekorativ va ramziy kompozitsiya rassom G.I.Kozlov tomonidan ishlab chiqilgan va Sankt-Peterburg davlat bronza zavodida bronzadan quyilgan. U 1785-yil 22-oktabrda strukturaning tepasida o'z o'rnini egalladi. Shunday qilib, ustun *Qrim* nomi bilan ham mashhur bo'ldi. Bu Qrimning Rossiya hududidagi imperiyaga qo'shilishi haqidagi kam sonli yodgorliklardan biri degan fikr bor.

Qrim ustuni 1770-yillarda qirollik bog'larida paydo bo'lgan va Rossiya-Turkiya urushi voqealari bilan bog'liq bo'lgan harbiy yodgorliklar guruhiga kiradi. Yuqorida aytib o'tilgan Chesme (Chesme jangi xotirasiga) va Moreya (Moreya yarimorolidagi harbiy operatsiyalar xotirasi uchun) ustunlariga qo'shimcha ravishda, bu Kagul jangidagi g'alabaga bag'ishlangan Kagul obeliski (muallif A. Rinaldi), minora- me'mor Yu. M. Feltenning xarobasi, u rus qurollarining turklar, qizillar bilan urushdagi g'alabalari uchun yana bir yodgorlik bo'lib xizmat qiladi, kaskad (mualliflar - V. I. Neelov va I. K. Gerard) va knyaz N. V. Repnin Turkiyadan elchixonasi qaytib kelganidan keyin I. V. Neyelov loyihasi boʻyicha yaratilgan va bugungi kungacha saqlanib qolmagan turk kioski kiradi. San'atshunos A. N. Petrov bu binolarni qirollik bog'idagi *Turk majmuasi* doirasida birlashtirgan. Yekaterina II Volterga yo'llagan maktubida bu yodgorliklar haqida shunday dedi: "Bu (turk) urushi davom etsada, mening qirollik bog'im o'yinchoqqa o'xshaydi - har bir ulug'vor harbiy harakatlardan keyin unda munosib yodgorlik o'rnatiladi".

Qirollik bog'ining zaxira hovlisi
1817-yilda Qrim ustuni joylashgan hudud, ba'zi ma'lumotlarga ko'ra, Babolovskiy bog'iga biriktirilgan. I. F. Yakovkin davrida Gussar polki qutqaruv qo'shinlarining otxonalari ham Saroy zaxira hovlisi binosida joylashgan edi. Keyinchalik, 19-asr oxirigacha boʻlgan davrda qoʻriqxona ansambli oʻz faoliyatini toʻxtatdi, yodgorlikning asl meʼmoriy muhiti shu tariqa butunlay yoʻqoldi.

XX asr
------

20-asrning boshlarida, qo'riqchilar bilan Zaxira hovli joylashgan joyda - Babolovskiy bog'ini Yekaterininskiydan ajratib turadigan katta yo'lning orqasida, Qrim ustuni yonidagi qarag'aylar orasidagi o'tloqda - imperatorning yaralangan jangchilari uchun xayriya uyi. Aleksandra Feodorovna (1905-1906, me'mor S. A. Danini). Ustunning yonida ikkita nogiron oila uchun kichik g'ishtdan uy qurilgan. Keyinchalik G.I. nomidagi Bolalar ortopediya ilmiy tadqiqot instituti klinikasi qad ko'targan. Biroq, ustunni Yejaterina bog'iga ko'chirish g'oyasi ilgari surildi, chunki shifoxona kampusi ichida u juda ko'p binolar bilan tutashgan va yodgorlikka kirish qiyinchilik tug'dirayotgandi.

Tavsif
------

Yodgorlikning umumiy balandligi 16,57 m, shundan ustun balandligi 10,55 A.Rinaldining monumental inshootlari, qoida tariqasida, koʻp bosqichli poydevorga oʻrnatilgan. Qrim ustunida kulrang granitdan yasalgan uch bosqichli stilobat mavjud. 1970-yillarda D. A. Kuchariants tomonidan tasvirlangan ustunda stilobatlar unchalik ko'rinmas edi, yodgorlik poydevori to'g'ridan-to'g'ri yer sathida joylashgandek taasurot uyg'otgan.

Ustunning yuqori qismida bronza kompozitsiyasi mavjud.Poydevorning pastki pltasi oq dog'li kulrang marmardan qilingan. Yodgorlikning bu qismidagi marmar qizg'ish rang va katta naqshga ega. Poydevorning qolgan qismi quyuq kulrang marmarlardan terilgan. Umuman olganda, yodgorlik ochiq ranglarda yaratilgan. Poydevordagi ustun Rim Dor ordeni qonunlariga muvofiq bezatilgan.

Manbalar
--------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. 1 2  Кючарианц 1976. sfn error: no target: CITEREFКючарианц1976 (help)
5. ↑
6. ↑
7. ↑
8. ↑  „arxiv nusxasi". 27-yanvar 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-iyun 2022-yil.
9. ↑
10. ↑
11. ↑
12. ↑  „arxiv nusxasi". 27-yanvar 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-iyun 2022-yil.
13. ↑
14. ↑
15. ↑
16. ↑
17. ↑
18. ↑  Vilchkovskiy 1911. sfn error: no target: CITEREFVilchkovskiy1911 (help)
19. ↑
20. ↑
21. ↑
22. ↑
23. ↑
24. ↑  „arxiv nusxasi". 27-yanvar 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-iyun 2022-yil.
25. ↑
26. ↑
27. ↑
28. ↑
29. ↑
30. ↑
31. ↑  „arxiv nusxasi". 27-yanvar 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-iyun 2022-yil.
32. ↑
33. ↑  „arxiv nusxasi". 27-yanvar 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-iyun 2022-yil.
34. ↑  „arxiv nusxasi". 27-yanvar 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-iyun 2022-yil.

Adabiyotlar
-----------

* Вильчковский С. Н.*. Qirollik bog'i*, 2-е изд, СПб.: Т-во Р. Голике и А. Вильборг, 1911.
* Глушков И. Ф.*. Ручной дорожник для употребления на пути между императорскими всероссийскими столицами, дающий о городах по оному лежащих известия исторические, географические и политические*. СПб.: Императорская Академия Наук, 1801.
* Гусаров А. Ю.*. Памятники воинской славы Петербурга*, 3000 экз, СПб.: Паритет, 2010. ISBN 978-5-93437-363-5.
* Кючарианц Д. А.*. Антонио Ринальди*, 50000 экз, Зодчие нашего города, Л.: Лениздат, 1976.  (Wayback Machine saytida 2021-01-27 sanasida arxivlangan)
* *Переписка российской императрицы Екатерины II и господина Вольтера, продолжавшаяся с 1763 по 1778 год*. М.: Вольная типография Гария и Компании, 1803.
* Петров А. Н.*. Пушкин. Дворцы и парки*, 10000 экз, Л.—М.: Искусство, 1964.
* Яковкин И. Ф.*. Описание села Царского, или Спутник обозревающим оное, с планом и краткими историческими объяснениями*. СПб.: Типография Департамента народного просвещения, 1830.