**Runit oroli** (/ˈruːnɪt/) — Tinch okeanidagi Marshall orollaridagi Enewetak atollining qirqta orollaridan biri. Orol 1946-1958 yillar oralig'ida Enewetak atollida bir qator yadroviy sinovlarni o'tkazgandan so'ng Qo'shma Shtatlar tomonidan qoldirilgan radioaktiv chiqindilar ombori joylashgan joy. Chiqindilar joyining yomonlashishi va potentsial radioaktiv to'kilmasligi bilan bog'liq xavotirlar mavjud.

Runit gumbazi
-------------

 Runit gumbazining havodan ko'rinishi. Gumbaz 1958 yilda "Kaktus "yadroviy qurol sinovi natijasida yaratilgan kraterga o'rnatilgan.
### Qurilish

**Runit gumbazi**, shuningdek, **Kaktus gumbazi** yoki mahalliy sifatida *The Tomb* deb ataladi, 115 m (377 ft) diametri, 46 cm (18 in) dengiz sathidagi qalin beton gumbaz, taxminan 73,000 m3 (95,000 cu yd) qamrab oladi radioaktiv qoldiqlar, shu jumladan ba'zi plutoniy-239. Chiqindilar 1946-1958 yillar oralig‘ida Qo‘shma Shtatlar tomonidan Enewetak atollida o‘tkazilgan yadro sinovlaridan kelib chiqqan.

1977-yildan 1980-yilgacha Enewetak atolidagi olti xil oroldan qirqib olingan bo'sh chiqindilar va ustki tuproq qoldiqlari bu erga tashildi, beton bilan aralashtirildi va 1958-yil 6-maydan boshlab Kaktus sinovining yadro portlash kraterida saqlangan. Tozalash ishlariga toʻrt ming amerikalik harbiy jalb qilingan va uni yakunlash uch yil davom etgan. Chiqindi bilan to'ldirilgan krater nihoyat betonga ko'mildi.

### Eroziya

 
1982-yilda AQSh hukumati ishchi guruhi orolga kuchli to'fon bo'lsa, buzilish ehtimoli haqida tashvish bildirgan.2013-yilda AQSh Energetika vazirligi hisobotida aniqlanganki, beton gumbaz konstruksiyaning kichik yorilishi bilan havodan chiqqan.

Biroq, gumbaz atrofidagi tuproq tarkibiga qaraganda ko'proq ifloslanganligi aniqlandi, shuning uchun buzilish radiatsiya darajasini hech qanday tarzda oshira olmadi. 1970-yillardagi tozalash operatsiyasi Enewetak atollidagi umumiy transuran chiqindilarining atigi 0,8 foizini olib tashlaganligi sababli, tuzilmani o'rab turgan tuproq va laguna suvlari gumbazning o'zi qoldiqlaridan ko'ra ko'proq radioaktivlikni o'z ichiga oladi. to'liq qulash sodir bo'lganda, mahalliy aholiga yoki dengiz muhitiga etkazilgan radiatsiya dozasi sezilarli darajada o'zgarmasligi kerak.

Xavotir, birinchi navbatda, yer osti suvlari ta'minotining radionuklidlar bilan ifloslanishi potentsialiga ega bo'lgan vayronalar ostidagi suvning balandligiga tez to'lqin reaksiyasi bilan bog'liq. Maxsus tashvishlardan biri shundaki, xarajatlarni tejash uchun g'ovakli pastki kraterni beton bilan qoplash bo'yicha dastlabki rejadan voz kechildi.Kraterning tubi suv o'tkazuvchan tuproqdan iborat bo'lgani uchun gumbaz ichida dengiz suvi mavjud.

Biroq, Energetika Departamenti hisobotida ta'kidlanganidek, chiqarilgan radionuklidlar juda tez suyultiriladi va ular allaqachon mavjud bo'lganlarga nisbatan dengiz muhiti uchun yuqori radioaktiv xavf tug'dirmasligi kerak. Biroq, gumbazning oqishi va buzilishi, shuningdek, zaharli og'ir metal bo'lgan radioaktiv element bo'lgan plutoniyni tarqatishi mumkin..

*Los-Anjeles Tayms gazetasining* 2019-yil noyabr oyida o'tkazgan tergov hisoboti gumbazning yorilishi va radioaktiv moddalarning tuproq va uning atrofidagi suvlarga tarqalishi qo'rquvini yana bir bor kuchaytirdi. DOE Kongress tomonidan tuzilmaning holatini baholash va 2020-yilning birinchi yarmida ta'mirlash rejasini ishlab chiqish uchun topshirildi Hisobot 2020-yil iyun oyida chop etilgan.

Harbiy xizmatchilarning kasalligi
---------------------------------

Gumbaz qurish va radioaktiv materiallarni tashishda ishtirok etgan ba'zi AQSh armiyasi xodimlarining ta'kidlashicha, yillar o'tib paydo bo'lgan kasalliklar himoyasiz ta'sir qilish natijasida paydo bo'lgan. Ulardan ba'zilari saraton kasalligidan vafot etgan, boshqalari esa kasal bo'lib qolgan. AQSh hukumati oroldagi ishlar va sog'liq muammolari o'rtasida qandaydir bog'liqlik borligini rad etadi va shu paytgacha Runit gumbazi qurilishi bilan bog'liq kasalliklar uchun hech qanday tovon puli taklif qilishdan bosh tortadi.

Yana qarang
-----------

* Ayvi operatsiyasi
* Ayvi Mayk yadroviy sinov
* Ivy King yadroviy sinov

Galereya
--------

* Runit oroli, Enewetak atolining bir qismiRunit oroli, Enewetak atolining bir qismi
* 1952 yilda Qo'shma Shtatlar Runit orolidan 610 m (2000 fut) shimolga Ivy King yadro bombasini tashladi.1952 yilda Qo'shma Shtatlar Runit orolidan 610 m (2000 fut) shimolga Ivy King yadro bombasini tashladi.
* 1958 yil 5 mayda portlash natijasida yaratilgan krater ( Hardtack I operatsiyasi, kaktus testi )1958 yil 5 mayda portlash natijasida yaratilgan krater ( Hardtack I operatsiyasi, kaktus testi )

Maalar
------

1. 1 2  „How the U.S. betrayed the Marshall Islands, kindling the next nuclear disaster". *Los Angeles Times* (10-noyabr 2019-yil). Qaraldi: 12-noyabr 2019-yil.
2. ↑  „A Visual Description of the Concrete Exterior of the Cactus Crater Containment Structure" (2013-yil oktabr). 17-aprel 2023-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4-mart 2023-yil.
3. 1 2 3  *Willacy.* „A poison in our island".  ABC (Australia) (28-noyabr 2017-yil). Qaraldi: 28-noyabr 2017-yil.
4. ↑  Emma Reynolds. "Deadly dome of gorgeous Pacific island leaking radioactive waste", *news.com.au*, 7 July 2015. Retrieved 12 May 2017.
5. ↑  „Enewetak".  Marshall Islands Dose Assessment & Radioecology Program (7-aprel 2015-yil). 13-mart 2023-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-dekabr 2017-yil.
6. ↑  *Michael B. Gerrard.* „A Pacific Isle, Radioactive and Forgotten". *The New York Times* (3-dekabr 2014-yil). Qaraldi: 4-fevral 2018-yil.
7. 1 2  „Visual Description of the Concrete Exterior of the Cactus Crater Containment Structure LLNL-TR-648143". 17-aprel 2023-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4-mart 2023-yil.
8. ↑  Jan Hendrik Hinzel, Coleen Jose and Kim Wall. "This dome in the Pacific houses tons of radioactive waste – and it's leaking", *The Guardian*, 3 July 2015. Retrieved 4 February 2018.
9. ↑  *Mark Willacy.* „The Dome".  ABC (Australia) (27-noyabr 2017-yil). Qaraldi: 4-fevral 2018-yil.
10. ↑  ABC News documentary, 41min YouTubeda
11. ↑  A Pacific isle radioactive and forgotten, *The New York Times*, Michael B. Gerrard, 3 December 2014. Retrieved 19 September 2016.
12. ↑  *Mizokami.* „Nuclear Waste – Runit Dome – Marshall Islands". *www.popularmechanics.com* (27-dekabr 2019-yil). Qaraldi: 28-dekabr 2019-yil.
13. ↑  „Report on the Status of the Runit Dome in the Marshall Islands". *Energy.gov*. Qaraldi: 2-mart 2023-yil.
14. ↑  „Troops Who Cleaned Up Radioactive Islands Can't Get Medical Care". *The New York Times* (28-yanvar 2017-yil). Qaraldi: 3-aprel 2021-yil.
Andoza:Marshall Islands topics