**Michael Richard Clifford** (1952-yil 13-oktabr — 2021-yil 28-dekabr) AQSh armiyasi zobiti va NASA astronavti edi. Clifford armiyada malakali aviator boʻlgan va doimiy va aylanuvchi qanotli samolyotlarda 3400 soatdan koʻproq vaqt davomida uchgan. U podpolkovnik unvoni bilan AQSh armiyasidan nafaqaga chiqqan. U kosmik kemaning uchta missiyasi davomida olti soatlik kosmik yurish vaqtini yozib oldi. U, shuningdek, orbital kosmik stansiyaga uchirilganda birinchilardan boʻlib kosmik sayohatni amalga oshirdi: bu kosmik yurish STS-76 paytida, u Rossiyaning „Mir" kosmik stansiyasiga uchirilganda amalga oshirildi.

Erta hayot va taʼlim
--------------------

U 1952-yil 13-oktabrda Kaliforniyaning San-Bernardino shahrida Lenore (née Chaffin) va uning birinchi eri Jon Maykl Uramning oilasida tugʻilgan. Uning onasi keyinchalik Gordon Cliffordga turmushga chiqqan. Rich Clifford 1970-yilda Yuta shtatining Ogden shahridagi Ben Lomond oʻrta maktabini tamomlagan. U Amerikaning Boy Skautlar guruhida birinchi darajali skaut edi. Yoshligida u avtomobil dvigatellarini tozalash uchun yogʻsizlantiruvchi vositalar yordamida yoqilgʻi quyish shoxobchasida ishlagan.

Clifford 1974-yilda Nyu-Yorkdagi Vest-Poyntdagi Amerika Qoʻshma Shtatlari Harbiy Akademiyasida (USMA) fanlar bakalavr darajasini va 1982-yilda Jorjiya Texnologiya Institutida Aerokosmik muhandislik boʻyicha fan magistri darajasini oldi

Armiya karyerasi
----------------

Clifford 1974-yil iyun oyida Vest-Poyntni tugatdi va AQSh armiyasida ikkinchi leytenant unvoniga koʻtarildi. U Kolorado shtatining Fort-Karson shahrida 10-otliq askarlari bilan gastrol safarida xizmat qilgan. AQSh armiyasi aviatsiya maktabida u oʻzining parvoz sinfining eng yaxshi bitiruvchisi boʻlgan va 1976-yilda armiya aviatori etib tayinlangan. Keyinchalik u Gʻarbiy Germaniyaning Nyurnberg shahridagi 2-zirhli otliq polkning hujumchi qoʻshiniga xizmat vzvod komandiri lavozimiga uch yil tayinlandi. 1982-yilda oʻqishni tamomlagandan soʻng, u USMA mexanika kafedrasiga oʻqituvchi va dotsent lavozimlariga tayinlangan. 1986-yil dekabr oyida u AQSh harbiy-dengiz kuchlari sinov uchuvchilar maktabini tamomladi va eksperimental sinov uchuvchisi etib tayinlandi. Armiya aviatori sifatida u 3400 dan ortiq parvoz soatlarini toʻpladi. 1995-yilda Clifford podpolkovnik unvoni bilan AQSh armiyasidan nafaqaga chiqdi.

NASA karyerasi
--------------

 Klifford STS-53 paytida *Discovery* bortida BLAST uchun tajriba uskunasini oʻrnatdi.
 Klifford 1996-yil 27-martda STS-76-da kosmosga chiqish paytida *Mir* Docking modulidagi cheklov panelida ishlagan.
Harbiy ofitser sifatida Clifford 1987-yil iyul oyida Jonson kosmik markaziga tayinlangan. Uning kosmik kemalarni integratsiyalash muhandisi sifatidagi vazifalari Space Shuttle dasturini ishga tushirish va qoʻnish operatsiyalari uchun muhandislik aloqalarini oʻz ichiga olgan. U dizayn sertifikatlash va Shuttle Crew Escape System integratsiyasi bilan shugʻullangan va Solid Rocket Booster Postflight Assessment Team ijroiya kengashi aʼzosi boʻlgan. Clifford 1990-yil iyul oyida NASA astronavtlar guruhi 13ga qoʻshilish uchun tanlangan. Shuningdek, u turli texnik vazifalarni bajargan. 1991-yilning aprelidan avgustigacha Clifford Astronavtlar ofisining Missiyani rivojlantirish boʻlimiga tayinlandi, u yerda u transportdan tashqari faollik (EVA) interfeyslariga ega boʻlgan Shuttle foydali yuklari va ekipaj uskunalarini loyihalash, ishlab chiqish va baholashda ishtirok etdi. 1994-yil may oyidan 1995-yil sentabrigacha u kosmik stansiyaning transport vositalari/yigʻish masalalari boʻyicha rahbar boʻlib ishlagan. Uchta kosmik parvozlar faxriysi boʻlgan Clifford 1992-yilda STS-53, 1994-yilda STS-59 va 1996-yilda STS-76 da missiya boʻyicha mutaxassis sifatida uchdi. U kosmosda 665 soat, shu jumladan 6 soatlik koinotda sayohat qilgan.

### STS-53

1992-yil 2-dekabrda Florida shtatining Kennedi kosmik markazidan uchirilgan STS-53 ekipajida, Space Shuttle bortida uchib Clifford 1990-yildagi astronavtlar sinfining birinchi aʼzosi boʻldi. Ushbu missiyada u bir qator eksperimentlar, jumladan, Guion Bluford va Jim Voss bilan birga bajargan suyuqlikni olish va qayta tiklash eksperimenti (FARE) uchun mas’ul edi U, shuningdek, roman boʻyicha Battlefield Laser Acquisition Sensor Test (BLAST) ni oʻtkazdi. Yerning 116 orbitasidan soʻng Clifford 1992-yil 9-dekabrda Kaliforniyadagi Edvards havo kuchlari bazasiga qoʻngan STS-53 ekipajining qolgan qismi bilan qaytib keldi.

### STS-59

Keyingi kosmik parvozi uchun u 1994-yil 9-aprelda boshlangan STS-59 kosmik radar laboratoriyasi (SRL) missiyasida Space Shuttle Endeavour bortida xizmat qildi. Ushbu missiyada Klifford va boshqa beshta astronavt SRL tasvir radarlari, jumladan kosmik tasvirlash radarlari, sintetik diafragma radarlari va sunʼiy yoʻldosh havo ifloslanishini oʻlchash (MAPS) deb nomlangan karbon monoksit (CO) sensori yordamida tasvirlash loyihalarida kechayu kunduz ishladilar. Missiya 1994-yil 20-aprelda Yer atrofida 183 marta aylangandan soʻng Edvards havo kuchlari bazasiga qoʻnish bilan yakunlandi.

NASA tibbiyot xodimlari va Xyustondagi nevrolog doktor Jozef Yankovich tomonidan STS-59 dan bir necha oy oʻtgach, unga Parkinson kasalligi tashxisi qoʻyilgan. Oʻsha paytda alomatlar yengil va oʻng qoʻl bilan cheklangan edi.

### STS-76

 Klifford STS-76-da kosmik yurishdan soʻng, oʻzining Ekstravehikulyar harakatlanish birligi (EMU) kostyumidan chiqib.
Parkinson tashxisiga qaramay, Clifford 1996-yil 22-martda uchirilgan STS-76 kosmik kemasida xizmat qilish uchun tanlangan. Rossiyaning „Mir" kosmik stantsiyasiga joylashtirilganida, Clifford kosmonavt hamkasbi Linda M.Godvin bilan eksperimental paketlarni Mir oʻrnatish moduliga oʻrnatish uchun olti soatlik kosmik kemada sayohat qildi. Bu NASA ekipaji kosmik kema orbitadagi kosmik stansiyaga ulangan paytda amalga oshirilgan birinchi kosmik yurish edi. Kosmosga chiqishdan oldin u ikki oʻgʻli bastalagan musiqadan uygʻondi. Atlantis 1996-yil 31-martda Kaliforniyadagi Edvards havo kuchlari bazasiga qoʻnganida, u 145 marta Yer orbitasidan keyin qaytib keldi.

STS-76 missiyasidan soʻng Clifford uchmaslikka qaror qildi, chunki u Parkinson kasalligi qanchalik tez rivojlanishini bilmagan.

NASAdan keyingi martaba
-----------------------

Clifford astronavtlar korpusidan isteʼfoga chiqdi va 1997-yil yanvar oyida NASAni tark etdi Boeing mudofaa va kosmik guruhiga Xalqaro kosmik stansiya dasturining parvoz operatsiyalari menejeri sifatida qoʻshildi. Keyinchalik u Boeingning shuttle dasturini tugatguncha nazorat qildi. Taxminan 13 yildan soʻng u 2011-yil sentabr oyida Boeingni tark etdi.

Rich o'zining keng faoliyati davomida o'z tashxisini maxfiy tutgan holda, 2011-yilda o'zining PDni ommaga baham ko'rishga qaror qildi va o'z hikoyasini baham ko'rish uchun mamlakat bo'ylab sayohat qilishni boshladi. U MJFFning Bemorlar Kengashiga qo'shildi, bemorlarning ustuvorliklari va ta'limi bo'yicha strategik ma'lumotlarni taqdim etuvchi maslahat organi va qo'llab-quvvatlash guruhlari va PD tashkilotlari bilan suhbatlashish orqali minglab odamlar va oilalarni ilhomlantirdi. Rich klinik tadqiqotlarda ishtirok etish muhimligini,  shu jumladan Fondning onlayn klinik sinovlarini moslashtirish vositasi Fox Trial Finder elchisi sifatida o'z sayohatini baham ko'rishni ishtiyoq bilan targ'ib qilgan.

Faxrlar
-------

U Mudofaadagi yuqori xizmatlari uchun medali, xizmatlari uchun legioni, Mudofaa xizmatlari uchun medali, Armiya maqtovi medali, bronza yulduz qurilmasi bilan milliy mudofaa xizmati medali, Armiya xizmati lentasi, Milliy razvedka yutuqlari medali va NASA kosmik parvoz medallari bilan taqdirlangan. U Koinot tadqiqotchilari uyushmasining aʼzosi edi. U 2012-yilda Amerika Nevrologiya Akademiyasining Nevrologiyada jamoat yetakchiligi mukofotini olgan.

Shaxsiy hayot va oʻlim
----------------------

Clifford Janubiy Karolina shtatining Darlington shahridan Nensi Elizabet Brunsonga uylandi, ularning Richard va Brandon ismli ikkita oʻgʻli bor edi. Cliffordlar 2012-yilda Janubiy Karolina shtatining Shimoliy Myrtl-Bich shahrida istiqomat qilishgan va Rich 2021-yilda vafotigacha shu yerda yashagan.

Unga 1994-yilda 42 yoshida Parkinson kasalligi tashxisi qoʻyilgan. U fermalarda ishlatiladigan pestitsidlar va avtomobil dvigatellarida ishlatiladigan boshqa kimyoviy moddalar uning kasalligi yoshligidanoq boshlanishiga yordam bergan deb gumon qildi. 1997-yilda kosmik faoliyatidan nafaqaga chiqqanidan soʻng, u Parkinson kasalligi haqida xabardorlik tarafdori boʻldi va kasallik bilan ogʻrigan boshqa bemorlarni toʻliq hayot kechirishga undadi. Cliffordga tashxis qoʻyishda yordam bergan doktor Jozef Yankovichning oʻgʻli kinorejissor Zak Yankovich Kliffordning kasallik bilan bogʻliq tajribalari haqida batafsil hujjatli film yaratdi, *"Astronavtning siri* "nomli qisqa metrajli film Amerika Nevrologiya akademiyasi jamgʻarmasining 2012-yilgi „Neyro filmlar festivali" tanlovida gʻolib chiqdi va 2014-yilda chop etildi

Clifford 2021-yil 28-dekabrda 69 yoshida Parkinson kasalligi asoratidan vafot etdi

Manbalar
--------

1. ↑  *Pearlman.* „Rich Clifford, NASA astronaut who secretly flew with Parkinson's, dies at 69".  Space.com (29-dekabr 2021-yil). Qaraldi: 1-yanvar 2022-yil.
2. ↑  „Lenore Chaffin Uram Clifford".  Intermountain Catholic (8-dekabr 2017-yil). Qaraldi: 30-dekabr 2021-yil.
3. ↑  *Evans.* „Former Astronaut Rich Clifford Dies, Aged 69".  America Space (29-dekabr 2021-yil). Qaraldi: 30-dekabr 2021-yil.
4. ↑  „FORMER OGDEN MAN BECOMES ASTRONAUT". *Deseret News* (4-avgust 1991-yil). Qaraldi: 1-yanvar 2022-yil. „Army Maj. Michael R.U. Clifford, 40, was among seven pilots and 16 mission specialists who completed their yearlong astronaut training... Clifford is a 1970 graduate of Ben Lomond High School, Ogden.... He applied three time for NASA's training programs before he was selected.".
5. ↑  „History - Ogden City School District". *ogdensd.org*. — „Noteworthy graduates of Ben Lomond High School include NASA astronaut Michael Richard Clifford,...". Qaraldi: 1-yanvar 2022-yil.
6. ↑  „Astronauts and the BSA". *Fact sheet*.  Boy Scouts of America. 14-aprel 2009-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-mart 2006-yil.
7. ↑  *Brody, Jane E.*. „The Link Between Parkinson's Disease and Toxic Chemicals". *The New York Times* (20-iyul 2020-yil). Qaraldi: 4-yanvar 2022-yil. „As a youngster, Mr. Clifford said, he worked in a gas station using degreasers to clean car engines. He also worked on a farm where he used pesticides and in fields where DDT was sprayed. Then, as an aviator, he cleaned engines readying them for test flights. But at none of these jobs was he protected from exposure to hazardous chemicals that are readily inhaled or absorbed through the skin. Now Mr. Clifford, a lifelong nonsmoker, believes that his close contact with these various substances explains why he developed Parkinson's disease at such a young age. Several of the chemicals have strong links to Parkinson's, and a growing body of evidence suggests that exposure to them may very well account for the dramatic rise in the diagnosis of Parkinson's in recent decades.".
8. ↑  „MICHAEL R. CLIFFORD 1974". *westpointaog.org*.  West Point Association of Graduates (28-dekabr 2021-yil). Qaraldi: 1-yanvar 2022-yil.
9. ↑  *Maderer.* „Space Man". *news.gatech.edu*.  Georgia Institute of Technology (17-oktabr 2016-yil). — „Here's a look at more Yellow Jackets who have flown in space:... Michael Richard "Rich" Clifford (born 13-oktabr 1952-yil), is a former United States Army officer and retired NASA astronaut... He earned a Master of Science degree in Aerospace Engineering in 1982....". Qaraldi: 1-yanvar 2022-yil.
10. ↑  „Remembering NASA Astronaut Rich Clifford".  Space Center Houston (3-yanvar 2022-yil). Qaraldi: 4-yanvar 2022-yil.
11. ↑  Evans, Ben*. Partnership in Space: The Mid to Late Nineties*. New York: Springer Science & Business Media, 4-oktabr 2013-yil — 298–299 bet. ISBN 978-1-4614-3278-4. 3-yanvar 2022-yilda qaraldi.
12. ↑  *Carr.* „90-006: 1990 Astronaut Candidates Selected" 9–12.  Lyndon B. Johnson Space Center, NASA (17-yanvar 1990-yil). 7-may 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-yanvar 2022-yil.
13. ↑  „Documents - STS-76 Biographies". *history.nasa.gov*.  NASA. Qaraldi: 1-yanvar 2022-yil.
14. ↑  Dominick, S. M.; Tegart, J. R.; Driscoll, S. L.; Sledd, J. D.; Hastings, L. J. (1–aprel 2011–yil). „Fluid Acquisition and Resupply Experiments on Space Shuttle Flights STS-53 and STS-57". *NTRS - NASA Technical Reports Server*. NASA. Qaraldi: 2–yanvar 2022–yil. „FARE I testing was conducted in December 1992 on STS-53 with a screen channel LAD. A total of eight tests were performed over the course of the 7-day mission by three crewmembers: Rich Clifford, Guy Bluford, and Jim Voss."`{{cite magazine}}`: CS1 maint: date format ()
15. ↑  Hasenauer, Heike (1993). „Science in Space". *Soldiers*. 48-jild. Department of the Army. 19–20-bet. Qaraldi: 2–yanvar 2022–yil. „Lt. Col. Michael Clifford, performed various phases of three Army-sponsored experiments... Clifford was in charge of the first-time experiment called BLAST — for Battlefield Laser Acquisition Sensor Test... 'It was an attempt at using a special laser receiver to receive and interpret information', said Clifford..."`{{cite magazine}}`: CS1 maint: date format ()
16. ↑  „STS053-247-030 - STS-053 - Crewmember in aft FD with Battlefield Laser Acquisition Sensor Test".  The U.S. National Archives (1-yanvar 1981-yil). — „View of Mission Specialist (MS) Michael R. (Rick) Clifford in the aft flight deck (FD) with the Battlefield Laser Acquisition Sensor Test (BLAST). Photo shows Clifford setting up the experiment equipment and adjusting the system optical head assembly (SOHA) cylinder so that it is directed out the overhead (OVHD) window.". Qaraldi: 2-yanvar 2022-yil.
17. ↑  *Evans.* „Patron Saint of Astronauts: Remembering STS-59, 25 Years On (Part 1)". *AmericaSpace* (7-aprel 2019-yil). Qaraldi: 3-yanvar 2022-yil.
18. ↑  *Evans.* „'A Vision of Pure Beauty': Remembering STS-59, 25 Years On (Part 2)".  America Space (14-aprel 2019-yil). Qaraldi: 3-yanvar 2022-yil.
19. ↑  *Lauck, Dan*. „A secret in space: NASA astronaut flew on Atlantis 2 years after Parkinson's diagnosis". KHOU 11 News (27-aprel 2011-yil). Qaraldi: 3-yanvar 2022-yil.
20. ↑  *Almeida.* „The First U.S. Spacewalk of the Shuttle-Mir Program — 27-mart 1996-yil".  NASA (27-mart 2018-yil). Qaraldi: 4-yanvar 2022-yil.
21. ↑  *Fries.* „Wakeup Calls Chronology". *history.nasa.gov*.  NASA (13-mart 2015-yil). — „STS-76: 3/27/96 "Free Flying" written by Brandon and Richard Clifford for father Michael Clifford's spacewalk that day.". Qaraldi: 4-yanvar 2022-yil.
22. ↑  „STS-76 Mission Page". *science.ksc.nasa.gov*.  NASA. 31-avgust 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4-yanvar 2022-yil.
23. ↑  *Klotz.* „Shuttle Astronaut Flew with a Secret: He had Parkinson's".  Discovery News (3-may 2011-yil). 5-may 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4-may 2011-yil.
24. ↑  „Astronaut Rich Clifford Departs NASA". *nasa.gov* (8-yanvar 1997-yil). Qaraldi: 1-yanvar 2022-yil.
25. ↑  Farley, Todd (2012). „Astronaut Rich Clifford Is the Rocket Man with Parkinson's". *Neurology Now (Known as "Brain&Life" Since 2018)*. № April/May 2012. American Academy of Neurology. Qaraldi: 1–yanvar 2022–yil.`{{cite magazine}}`: CS1 maint: date format ()
26. ↑  „Association of Space Explorers - United States". *space-explorers.org*.  Association of Space Explorers. Qaraldi: 2-yanvar 2022-yil.
27. ↑  „Michael R. Clifford". *space-explorers.org*.  Association of Space Explorers. 19-may 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 2-yanvar 2022-yil.
28. ↑  „Veteran Astronaut Receives AAN's Public Leadership in Neurology Award". *aan.com*.  American Academy of Neurology (21-fevral 2012-yil). Qaraldi: 1-yanvar 2022-yil.
29. ↑  *Clifford, Rich*. „Parkinson's didn't stop his space walk". CNN (3-may 2013-yil). Qaraldi: 4-yanvar 2022-yil.
30. ↑  Whinder, Frances (October 2012). „Neuro Film Festival: challenge and inspiration". *The Lancet Neurology*. 11-jild, № 10. 849-bet. doi:10.1016/S1474-4422(12)70223-5. Qaraldi: 4–yanvar 2022–yil.`{{cite magazine}}`: CS1 maint: date format ()
31. ↑  *Wische.* „Astronaut's space secret revealed on big screen".  KPRC-TV (16-aprel 2014-yil). Qaraldi: 30-dekabr 2021-yil.
32. ↑  *Feldman, Claudia*. „No more secrets for this former astronaut". *Houston Chronicle* (16-aprel 2014-yil). Qaraldi: 4-yanvar 2022-yil.
33. ↑  *Evans.* „Former Astronaut Rich Clifford Dies, Aged 69".  America Space (29-dekabr 2021-yil). Qaraldi: 30-dekabr 2021-yil.
34. ↑  „Remembering NASA Astronaut Rich Clifford".  Space Center Houston (3-yanvar 2022-yil). Qaraldi: 4-yanvar 2022-yil.
35. ↑  *Weissman, David*. „Former NASA astronaut Rich Clifford, living in North Myrtle Beach, dies from Parkinson's". *The Sun News* (31-dekabr 2021-yil). Qaraldi: 31-dekabr 2021-yil.
36. ↑  „Rich Clifford, astronaut who secretly flew with Parkinson's, dies at 69".  CollectSpace (28-dekabr 2021-yil). Qaraldi: 29-dekabr 2021-yil.

Havolalar
---------

* Maykl R. Kliffordning Spacefacts biografiyasi
* *The Astronaut's Secret* (5 Minute Version) YouTubeda