**Nazperver xotun** (1870-yil 12-iyun, Istanbul — 1929-yil 9-mart yoki 1930-yil oʻsha yerda) — Usmonli sultoni Mehmed V Reshadning uchinchi xotini (kadin afendi) va uning yolgʻiz qizi Refi Sultonning onasi.

Biografiyasi
------------

### Kelib chiqishi

Turk tarixchisi Chag‘atoy Uluchay Nazperverning sanasini ham, tug‘ilgan joyini ham ko‘rsatmaydi. Turk tarixchisi Nejdet Sakao‘g‘lining yozishicha, uning kelib chiqishi va yashagan yillari nomaʼlum, biroq turk tarixchisi Yilmaz O‘ztuna Nazperver 1870-1930-yillar oralig‘ida yashagan deb taxmin qilgan. Filizten Xonim afandi, Ayshe sulton va Safiye Unyuvarning xotiralari muharriri Duglas Skott Bruks Nazperverning taxminiy tug‘ilgan yilini 1870-yil deb ko‘rsatadi.
Turk memuaristi Xorun Achbaning yozishicha, Nazperver Abxaziya knyazligi Chxotua oilasiga mansub boʻlgan: uning otasi shahzoda Ismoil Chxotua, onasi Abxaziya shahzodasi Mahmud Dzyapsh-Ipaning qizi Ali Xanum va asosiy Durrinevning singlisi Kadin-afendi edi. Achbaning yozishicha, Nazperver 1870-yil 12-iyunda Istanbulning Beshiktosh tumanida tug‘ilgan va tug‘ilganda Rukiye ismini olgan. Undan tashqari, oilaning yana kamida bitta farzandi bor edi — qizi Bekhie, uni Nazperver bilan birga xolasi Durrinev sulton saroyiga olib ketgan. Nazperver oʻsha paytda toʻrt yoshda edi.
Achbaning soʻzlariga koʻra, Durrinev rahbarligida qizlar xususiy fransuz tili darslarini olishgan. 1876-yilda, Nazperver olti yoshga to‘lganida, Abdul-Aziz taxtdan ag‘darilib o‘ldirildi va uning o‘zi ham o‘sha mudhish voqealarga guvoh bo‘ldi. Beva qolgan Dyurrinev jiyanlari bilan birga Ferie saroyida yashash uchun qoldi. Nazperver aynan Feriyeda boʻlajak Sulton Mehmed V Reshad bilan uchrashdi.

### Reshadning xotini

Achbaning yozishicha, Nazperver 1888-yilda Mehmed Reshadga merosxo‘rning saroyida turmushga chiqqan. Sulton Mehmed V Reshadning xotini boʻlgach, Nazperver toʻrtinchi xotini (kadin afendi) unvonini oldi, lekin Durriaden Qodin-afendi vafotidan soʻng uchinchi xotinlik unvonini oldi. Sulton farzandlarining ustozi Safiye Unyuvarning yozishicha, uning Nazperverga birinchi tashrifi uchinchi xotinlik unvonini olgan kuni sodir bo‘lgan. Kelajakda Unyuvarning xotiralarida aytilishicha, u xonimning alohida iltifotidan bahramand bo‘lgan. Safiyexonim o‘z xotiralarida Nazperver haqida shunday yozadi: „Biz bu qodin afandi yashashi uchun ajratilgan xonalarga bordik. U ham boshqa Qodin afandi kabi semiz va baland boʻyli edi. Bir qarashda uning bilimiga baho berish qiyin edi, lekin u odobli va odobli ekani haqida yaxshi taassurot qoldirdi, shuningdek, biroz gʻamgin koʻrindi. Uning qayg‘usi sababini keyinroq bildim: uning farzandi yo‘q edi. Podishoh unga mehr bilan munosabatda bo‘lishiga qaramay, u butun umri shu qayg‘u ichida o‘tdi". Saroy xonimi va amakivachchasi Nazperver Myulkidjixon Achba xonimni shunday taʼriflaydi: „U juda uzun jingalak oltin jigarrang sochlari, koʻk koʻzlari, qalin lablari, bir oz toʻlaligi bilan gʻayrioddiy goʻzal ayol edi, lekin bu toʻliqlik uning baland boʻyliligi sababli unchalik sezilmasdi". Mulkidzihan Nazperverning fransuz tilini yaxshi bilganini, shuningdek, pianino, ud va qonunni ham chalayotganini qoʻshimcha qiladi. Bundan tashqari, u haramda sevilgan va hurmat qilingan.
Safiyexanimning guvohligiga qaramay, Oztuna Nazperverni Reshad Refii-sultonning go‘dakligida vafot etgan yagona qizining onasi bo‘lgan deb taxmin qildi. Ayni paytda Uluchay ham Nazperverning farzandsiz bo‘lganini va bu holat uni juda xafa qilganini yozadi. Bruks ham bu xotini Reshaddan bolalari yoʻqligi haqida yozadi. Horun Achba Oztunaning versiyasini tasdiqlab, Nazperver koʻproq farzand koʻrishni xohlaganini, lekin u endi tugʻa olmaganini va bu uning koʻp yillar davomida boshidan kechirgan achchiqligining sababi boʻlganini qoʻshimcha qildi.
Safiye Unyuvarning yozishicha, 1918-yil 10-fevralda sobiq padisha Abdul-Hamid II vafotidan so‘ng, Reshad sulton bo‘lgach, Nazperver juda xafa bo‘lib, uning eri ham hozir vafot etishiga qaror qilgan. Reshad hali tashvishlanishga asos yo‘qligini aytib, uni tinchlantirdi. Oʻztunaning soʻzlariga koʻra, Birinchi jahon urushi yillarida u „Milliy isteʼmol jamiyati"ga asos solgan, u orqali mahalliy ishlab chiqarilgan mahsulotlarni targʻib qilgan, shuningdek, shifoxonalarga yordam bergan, turk teatri va Turk Qizil ayollar jamiyatini qoʻllab quvvatlagan. Hilol, uning raisi Reshad Kamures Kadin afandining asosiy xotini edi. Sakao‘g‘lining yozishicha, shundan kelib chiqadiki, Birinchi jahon urushi va urushdan keyingi yillarda Nazperver tarixda jamoat tashabbuslarida qatnashgan yagona Sultonning rafiqasi bo‘lgan. Kasalxonalarga borganida Nazperver saroy mashinasini oldi, lekin odamlar xonimni kutib olish uchun yoʻlga chiqishganda, mashina oynalari parda bilan oʻralgan edi. Bundan tashqari, kasalxonaga etib kelganida, Nazperver bir saroy ayolini yubordi, uni odamlar koʻpincha sultonning xotini deb atashardi, uni maqtab, duo qilishardi. Shunday qilib, Nazperver xalq orasida juda hurmatga sazovor boʻlgan.
Avstriya imperatori Zita Istanbulga kelganida u ham haramga tashrif buyurgan va Nazperver bilan uchrashgan. Amakivachchasi Nazperver, Leyla Achba bu uchrashuvni quyidagicha taʼriflaydi: "Imperator padishahga haramga tashrif buyurishni xohlayotganini aytganida, oliy hazratlari 30-may [1918]gacha haramni tayyorlashni buyurdi … Bu uchrashuv haramda boʻlib oʻtdi. „maxsus uy" nomini olgan uydagi Yldyz omborining bir qismi. Sulton Reshad Tsite xonimga haramni koʻrsatish uchun hech birini tanlamadi, balki butun haramini imperatorga taqdim etdi. Ayniqsa Kamures xonim va Mihrengisga maftun bo‘lgan Tsita Nazperverxonim u bilan fransuz tilida gaplashganda juda hayron bo‘ldi".

### Bevalik

Horun Achbaning soʻzlariga koʻra, 1918-yilda turmush oʻrtogʻi vafotidan soʻng Nazperver avval oilasining Beshiktoshdagi saroyiga, soʻngra Abdul-Abdullaning xotinidan amakivachchasi Fatma Pesend Xonim afandiga tegishli boʻlgan Vanikoʻydagi saroyga koʻchib oʻtgan. Oʻztunaning soʻzlariga koʻra, 1928-yildan beri u Yenikoʻydagi qasrda yashagan. 1924-yilda Usmonlilar sulolasi mamlakatdan quvib chiqarilganda, Nazperver Istanbulda qolgan, chunki Sultonning bevasi boʻlgan va undan omon qolgan farzandlari yoʻqligi sababli u sulola aʼzosi hisoblanmagan.
Sakaoglu Nazperver 1930-yilda Istanbulda vafot etgan deb taxmin qilgan. Harun Achba, Nazperverning 1929-yil 9-mart kuni Fatma Pesendning Vanikoʻydagi uyida vafot etganiga ishora qiladi. Qarindoshlari uni Bo‘stonli iskalasiga dafn qilmoqchi bo‘lgan, ammo hukumat bunga ruxsat bermagan va Nazperver Yahyo afandi majmuasidagi qabristonga dafn etilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  Ачба, Лейла*. Воспоминания черкесской принцессы*. Сухум: АН Абхазии. АбИГИ им. Д. И. Гулиа, 2017 — 66—68 bet.
2. ↑  *The Concubine, the Princess, and the Teacher: Voices from the Ottoman Harem*. Издательство Техасского университета, 2010. ISBN 978-0-292-78335-5.
3. ↑  Brookes, Douglas Scott*. The Concubine, the Princess, and the Teacher: Voices from the Ottoman Harem*. University of Texas Press, 2010. ISBN 978-0-292-78335-5.
4. ↑  Sakaoğlu, Necdet*. Bu mülkün kadın sultanları: Vâlide sultanlar, hâtunlar, hasekiler, kadınefendiler, sultanefendiler*. Oğlak Yayıncılık, 2015 — 675—676 bet. ISBN 978-9-753-29623-6.
5. ↑  Açba, Harun*. Kadın efendiler: 1839-1924*. Profil, 2007. ISBN 978-9-759-96109-1.
6. ↑  Uluçay, M. Çağatay*. Padişahların Kadınları ve Kızları*. Ötüken, 2011. ISBN 9754378401, 9789754378405.