**Fors alifbosi** (forscha: الفبای فارسی) — musulmonlar Fors davlatini bosib olgandan keyin VII asrdan boshlab Eron (Gʻarbiy Fors) va Afgʻonistonda (Dari Fors) soʻzlashuvchi fors tili uchun ishlatiladigan yozuv tizimi .

Tojikistonda fors tilida so‘zlashuvchilar (tojikcha-fors) Sovet davridan beri kirill alifbosining o‘zgartirilgan versiyasi bo‘lgan tojik alifbosidan foydalanishadi.

Fors yozuvi bevosita arab yozuvidan olingan va rivojlangan. Musulmonlar Forsni bosib olgandan va VII asrda Sosoniylar imperiyasi qulagandan soʻng, arab tili ikki asr davomida Forsda hukumat va din tiliga aylandi. Fors tilida yozish uchun pahlaviy yozuvlarini fors alifbosiga almashtirish IX asrda Buyuk Xurosonda Safforiylar sulolasi va Somoniylar sulolasi tomonidan amalga oshirilgan.

Fors-arab yozuvining kengaytirilgan versiyalari koʻplab hind-eron tillarini, jumladan kurd, baluchi, pushtu, urdu, panjob, saraiki, sindhi va kashmir tillarini yozish uchun ishlatiladi.

Harflar
-------

 Nastalik xattotlik uslubining mutanosiblik qoidalarini koʻrsatadigan misol
Quyida zamonaviy fors alifbosining 32 ta harfi keltirilgan. Skript kursiv boʻlgani uchun harfning koʻrinishi uning pozitsiyasiga qarab oʻzgaradi: soʻzning ajratilgan, boshlangʻich (chapda birlashtirilgan), medial (har ikki tomondan birlashtirilgan) va yakuniy (oʻngda birlashtirilgan).

Harflarning nomlari asosan forscha talaffuzdan tashqari arab tilida qoʻllaniladigan nomlardir. Yagona noaniq ism — he, u ikkala حva ه harflari uchun ishlatiladi. Aniqlik uchun ular koʻpincha ḥä-ye jimi (soʻzma-soʻz jim ḥe jim, ج harfining nomi) va hâ-ye do-češm (soʻzma-soʻz "ikki koʻzli he ", matnda oʻrta harf shaklidan keyin ـهـ) deb ataladi.

### Umumiy koʻrinishi

| # | Nomi(forscha) | Nomi(transliteratsiyasi) | DIN 31635 | IPA | Unikod | Matn shakllari |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Soʻz oxirida | Soʻz oʻrtasida | Soʻz boshida | Yolgʻiz holda |
| 0 | همزه | hamze | ʾ | [ʔ] | U+0621 | — | — | — | ء |
| U+0623 | ـأ | أ |
| U+0626 | ـئ | ـئـ | ئـ | ئ |
| U+0624 | ـؤ | ؤ |
| 1 | الف | ʾalef | â | [ɒ] | U+0627 | ـا | ا |
| 2 | ب | be | b | [b] | U+0628 | ـب | ـبـ | بـ | ب |
| 3 | پ | pe | p | [p] | U+067E | ـپ | ـپـ | پـ | پ |
| 4 | ت | te | t | [t] | U+062A | ـت | ـتـ | تـ | ت |
| 5 | ث | s̱e | s̱ | [s] | U+062B | ـث | ـثـ | ثـ | ث |
| 6 | جیم | jim | j | [d͡ʒ] | U+062C | ـج | ـجـ | جـ | ج |
| 7 | چ | če | č | [t͡ʃ] | U+0686 | ـچ | ـچـ | چـ | چ |
| 8 | ح | ḥe (ḥâ-ye ḥotti, ḥâ-ye jimi) | ḥ | [h] | U+062D | ـح | ـحـ | حـ | ح |
| 9 | خ | xe | x | [x] | U+062E | ـخ | ـخـ | خـ | خ |
| 10 | دال | dâl | d | [d] | U+062F | ـد | د |
| 11 | ذال | ẕâl | ẕ | [z] | U+0630 | ـذ | ذ |
| 12 | ر | re | r | [r] | U+0631 | ـر | ر |
| 13 | ز | ze | z | [z] | U+0632 | ـز | ز |
| 14 | ژ | že | ž | [ʒ] | U+0698 | ـژ | ژ |
| 15 | سین | sin | s | [s] | U+0633 | ـس | ـسـ | سـ | س |
| 16 | شین | šin | š | [ʃ] | U+0634 | ـش | ـشـ | شـ | ش |
| 17 | صاد | ṣâd | ṣ | [s] | U+0635 | ـص | ـصـ | صـ | ص |
| 18 | ضاد | zâd | ż | [z] | U+0636 | ـض | ـضـ | ضـ | ض |
| 19 | طا | tâ | t | [t] | U+0637 | ـط | ـطـ | طـ | ط |
| 20 | ظا | ẓâ | ẓ | [z] | U+0638 | ـظ | ـظـ | ظـ | ظ |
| 21 | عین | ʿayn | ʿ | [ʔ], [æ] | U+0639 | ـع | ـعـ | عـ | ع |
| 22 | غین | ġayn | ġ | [ɢ], [ɣ] | U+063A | ـغ | ـغـ | غـ | غ |
| 23 | ف | fe | f | [f] | U+0641 | ـف | ـفـ | فـ | ف |
| 24 | قاف | qâf | q | [q] | U+0642 | ـق | ـقـ | قـ | ق |
| 25 | کاف | kâf | k | [k] | U+06A9 | ـک | ـکـ | کـ | ک |
| 26 | گاف | gâf | g | [ɡ] | U+06AF | ـگ | ـگـ | گـ | گ |
| 27 | لام | lâm | lom-alif | [l] | U+0644 | ـل | ـلـ | لـ | ل |
| 28 | میم | mim | m | [m] | U+0645 | ـم | ـمـ | مـ | م |
| 29 | نون | nun | n | [n] | U+0646 | ـن | ـنـ | نـ | ن |
| 30 | واو | vâv | v / ū / ow / (w / aw / ō Dari tilida) | [v], [uː], [o] (faqat soʻz oxirida), [ow] ([w], [aw], [oː] Dari tilida) | U+0648 | ـو | و |
| 31 | ه | he (hā-ye havvaz, hā-ye do-češm) | h | [h], [e] (soʻz oxirida) | U+0647 | ـه | ـهـ | هـ | ه |
| 32 | ی | ye | y / ī / á / (ay / ē Dari tilida) | [j], [i], [ɒː] ([aj] / [eː] Dari tilida) | U+06CC | ـی | ـیـ | یـ | ی |

Tarixan /β/ tovushi uchun maxsus harf ham boʻlgan. Bu harf endi ishlatilmaydi.

| Harf | Yakka holdagi
shakli | Soʻz oxiridagi
shakli | Soʻz oʻrtasidagi
shakli | Soʻz boshidagi
shakli | Nomi |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| /β/ | ڤ | ـڤ | ـڤـ | ڤـ | *b e* |

#### Variantlar

|  |
| --- |
| ی ه و ن م ل گ ک ق ف غ ع ظ ط ض ص ش س ژ ز ر ذ د خ ح چ ج ث ت پ ب ا ء |
|  | • | Nastaliq Urdu
xati |
| • | Sheherazade
xati |
| • | Latif xati |
| • | Arabcha nas’h xati |
| • | Markazi Text |
| • | Arabcha suls
xati |
| • | Baloo Bhaijaan xati |
| • | El Messiri xati |
| • | Lemonada oʻrta xati |
| • | Changa xati |
| • | Mada xati |
| • | Arabcha Kufiy xati |
| • | Rim Kufiy xati |
| • | Lalezar xati |
| • | Jomhuriya xati |
| • | Rakkas xati |
|

#### Harf qurilishi

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Shakli | Yakka holda | ء  | ا  | ى  | ں  | ٮ  | ح  | س  | ص  | ط  | ع  | ڡ  | ٯ  | ک  | ل  | م  | د  | ر  | و  | ه  |
|
| Soʻz boshida | ء | ا | ٮـ | حـ | سـ | صـ | طـ | عـ | ڡـ | کـ | لـ | مـ | د | ر | و | هـ |
| Soʻz oʻrtasida | ء | ـا | ـٮـ | ـحـ | ـسـ | ـصـ | ـطـ | ـعـ | ـڡـ | ـکـ | ـلـ | ـمـ | ـد | ـر | ـو | ـهـ |
| Soʻz oxirida | ء | ـا | ـى | ـں | ـٮ | ـح | ـس | ـص | ـط | ـع | ـڡ | ـٯ | ـک | ـل | ـم | ـد | ـر | ـو | ـه |
|
| 1nuqta pastda |. |  |  |  |  | ب | ج |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| 1nuqta yuqorida |  |  |  |  | ن |  | خ |  | ض | ظ | غ | ف |  |  |  |  | ذ | ز |  |  |
| 2 nuqta pastda | .. |  |  | ی |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| 2 nuqta yuqorida |  |  |  |  |  | ت |  |  |  |  |  |  | ق |  |  |  |  |  |  | ة |
| 3 nuqta pastda |  |  |  |  |  | پ | چ |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| 3 nuqta yuqorida |  |  |  |  |  | ث |  | ش |  |  |  |  |  |  |  |  |  | ژ |  |  |
| chiziq yuqorida | ‾ |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | گ |  |  |  |  |  |  |
| - | ء | ا | ی | ں |  | ح | س | ص | ط | ع |  |  | ک | ل | م | د | ر | و | ه |
| madda yuqorida |  |  | آ |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| Hamza pastda | ــٕـ |  | إ |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| Hamza yuqorida | ــٔـ |  | أ | ئ |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | ؤ | ۀ |
|

### Keyingi harfga bogʻlanmaydigan harflar

Yetti harf (و , ژ , ز , ر , ذ , د , ا) alifboning qolgan harflaridan farqli oʻlaroq, keyingi harfga bogʻlanmaydi. Yetti harf alohida va boshlangʻich holatda bir xil shaklga ega, ikkinchisi esa medial va oxirgi holatda. Masalan, ا (alif) harfi اینجا injâ („bu yerda") kabi so‘zning boshida, xuddi shu shakl امروز emruz („bugun") misolida yakka holdagi alif kabi ishlatiladi.

### Diakritiklar

Fors yozuvi arab diakritiklarining bir qismini qabul qildi: zebar /æ / (arab tilida fatḥah), zir /e / (arabchada kasrah) va piš / o u̯ / *yoki* /o / (ḍammah, gʻarbiy fors tilida *zamme* deb talaffuz qilinadi).), tanvīne nasb /æn/ va şhadda (geminatsiya). Boshqa arab diakritiklarini fors tilidagi arabcha soʻzlarda koʻrish mumkin.

#### Qisqa unlilar

To‘rt arab qisqa unlisidan fors tili quyidagi uchtasini qabul qilgan. Oxirgi, sukun qabul qilinmagan.

| Qisqa unlilar | Nomi (fors tilida) | Nomi
(transliteratsiya) | Trans. | Aytilishi |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 064E◌َ‎ | زبر(فتحه)(fathah) | zebar / zibar | a | Ir./æ/; D./a/ |
| 0650◌ِ‎ | زیر (کسره)(kasrah) | zer / zir | e | /e/ |
| 064F◌ُ‎ | پیش(ضمّه)(dammah) | peš / piš | o | /o/ |

Eron fors tilida bu qisqa unlilarning hech biri alohida soʻzda boshlangʻich yoki yakuniy grafema boʻlishi mumkin emas, garchi ular soʻz ot guruhining bir qismi boʻlsa, ular oxirgi holatda fleksiyon sifatida paydo boʻlishi mumkin. Unli tovush bilan boshlangan soʻzda birinchi grafema qisqa unlini oʻz ichiga oluvchi jimjimador *alefdir*, masalan, اُمید (*omid*, „umid" degan maʼnoni anglatadi). Unli tovush bilan tugagan so‘zda ع harflari , ه va و mos ravishda *zebar*, *zir* va *piš* ning proksi harflariga aylanadi, masalan,نو now (*hozir* „yangi" degan maʼnoni anglatadi) yoki بسته (bast *-e*, „paket" maʼnosi).

### Boshqa belgilar

Quyidagilar haqiqiy harflar emas, balki harflar uchun turli orfografik shakllar, lâm alef holatida ligaturedir. ﺀ (*hamza*)ga kelsak, u faqat bitta grafikga ega, chunki u hech qachon oldingi yoki keyingi harfga bogʻlanmagan.Texnik jihatdan *hamza* harf emas, balki diakritikdir.

| Ism | Talaffuz | IPA | Unikod | Soʻz oxiri | Soʻz oʻrtasi | Soʻz boshi | Mustaqil | Izohlar |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| alef madde | â | [ɒ] | U+0622 | ـآ | — | آ | آ | Yakuniy shakl juda kam uchraydi va oddiy *alef* bilan erkin almashtiriladi. |
| he ye | -eye yoki -eyeh | [eje] | U+06C0 | ـۀ | — | — | ۀ | Ushbu shaklning haqiqiyligi mintaqa va dialektga bogʻliq. Baʼzilar uch harfli ـه‌ای dan foydalanishlari mumkin oʻrniga kombinatsiya. |
| lām alef | lā | [lɒ] | U+0644 (lām) va U+0627 (alef) | ـلا | — | — | لا |  |
| kašida |  |  | U+0640 | — | \_ | — | — | Bu boshqa belgilarni bogʻlaydigan medial belgi |

Bir qarashda ular bir-biriga oʻxshash boʻlib tuyulishi mumkin boʻlsa-da, turli tillarning alifbolardan foydalanishida juda koʻp farqlar mavjud. Masalan, o‘xshash so‘zlar fors va arab tillarida turlicha qo‘llangani uchun har xil yoziladi.

### Roman harflari

Fors alifbosida arab alifbosida mavjud boʻlmagan toʻrtta qoʻshimcha harf mavjud: /p /, /t͡ʃ /, /ʒ / , /ɡ / .

| Ovoz | Shakl | Nomi |
| --- | --- | --- |
| /p / | پ | pe |
| /t͡ʃ / (ch) | چ | če |
| /ʒ / (zh) | ژ | že |
| /ɡ / | گ | gʻof |

### Arab yozuvidan chetlanishlar

Fors tilida Sharqiy arab raqamlari ishlatiladi, lekin raqamlarning shakllari „toʻrt" (۴)), „besh" (۵) va „olti" (۶) arab tilida ishlatiladigan shakllardan farq qiladi. Barcha raqamlar, shuningdek, Unicodeda turli kod nuqtalariga ega:

| Ism | forscha | Unikod | arabcha | Unikod |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 0 | ۰ | U+06F0 | ٠ | U+0660 |
| 1 | ۱ | U+06F1 | ١ | U+0661 |
| 2 | ۲ | U+06F2 | ٢ | U+0662 |
| 3 | ۳ | U+06F3 | ٣ | U+0663 |
| 4 | ۴ | U+06F4 | ٤ | U+0664 |
| 5 | ۵ | U+06F5 | ٥ | U+0665 |
| 6 | ۶ | U+06F6 | ٦ | U+0666 |
| 7 | ۷ | U+06F7 | ٧ | U+0667 |
| 8 | ۸ | U+06F8 | ٨ | U+0668 |
| 9 | ۹ | U+06F9 | ٩ | U+0669 |
| ye | ی | U+06CC | ي \* | U+064A |
| kaf | ک | U+06A9 | ك | U+0643 |

\* Biroq, arabcha variant Nil vodiysida oʻzining anʼanaviy uslubida, xuddi fors va Usmonli turk tillarida qoʻllanilgani kabi qoʻllanilib kelmoqda.

### Turli raqamlarni taqqoslash

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Gʻarbiy arab | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 |
| Sharqiy arab | ٠ | ١ | ٢ | ٣ | ٤ | ٥ | ٦ | ٧ | ٨ | ٩ | ١٠ |
| Forscha | ۰ | ۱ | ۲ | ۳ | ۴ | ۵ | ۶ | ۷ | ۸ | ۹ | ۱۰ |
| Urdu | ۰ | ۱ | ۲ | ۳ | ۴ | ۵ | ۶ | ۷ | ۸ | ۹ | ۱۰ |
| Abjad raqamlari | - | ا | ب | ج | د | ه | و | ز | ح | ط | ي |

Soʻz chegaralari
----------------

Odatda, soʻzlar bir-biridan boʻsh joy bilan ajratiladi. Baʼzi morfemalar (masalan, koʻplik oxiri „-hâ") boʻsh joysiz yoziladi. Kompyuterda ular soʻzdan nol kenglikdagi boʻlmagan birikma yordamida ajratiladi.

### Diftonglar

Fors tilida 2 ta diftong tovush mavjud.Ular:ey va o‘u.Bu diftonglarni o‘zbek tilida ekvevalenti yo‘q.Diftonglarda birinchi harf ikkinchisiga nisbatan kuchliroq talaffuz qilinadi.

Tojikistonda kirill-fors alifbosi
---------------------------------

Markaziy Osiyoni „ruslashtirish" doirasida 1930-yillarning oxirida kirill yozuvi joriy qilingan. Sovet Ittifoqi parchalanishi bilan 1980-yillarning oxirigacha alifbo kirillcha boʻlib qoldi. 1989-yilda tojik millatchiligining kuchayishi bilan „Tojik tilini davlat tili deb eʼlon qilish toʻgʻrisida"gi qonun qabul qilindi. Bundan tashqari, qonun rasman tojik tilini fors tiliga tenglashtirib, tojik tilidan keyin fors so‘zini (*fors* tilining endonimi) qo‘ydi. Qonun, shuningdek, fors-arab alifbosini bosqichma-bosqich qayta tiklashni talab qildi. 

Fors alifbosi taʼlim va jamoat hayotiga kiritildi. 1999-yilda davlat tili qonunidan *fors* soʻzi olib tashlandi va bu nom oddiygina *tojikchaga* aylantirildi. 1996-yil holatiga koʻra, aholining juda kichik qismigina fors alifbosini oʻqiy oladi.

Manbalar
--------

1. ↑  Ira M. Lapidus*. Islamic Societies to the Nineteenth Century: A Global History*. Cambridge University Press, 2012 — 256– bet. ISBN 978-0-521-51441-5.
2. ↑  Ira M. Lapidus*. A History of Islamic Societies*. Cambridge University Press, 2002 — 127– bet. ISBN 978-0-521-77933-3.
3. ↑  *Persian (Fārsī / فارسی)*, omniglot
4. ↑  „ویژگى‌هاى خطّ فارسى".  Academy of Persian Language and Literature. 7-sentabr 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 5-avgust 2017-yil.
5. ↑  „??".  Persianacademy.ir. 24-sentabr 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 5-sentabr 2015-yil.
6. ↑  „PERSIAN LANGUAGE i. Early New Persian". *Iranica Online*. Qaraldi: 18-mart 2019-yil.
7. ↑  „Unicode Characters in the 'Number, Decimal Digit' Category".
8. ↑  ed. Hämmerle 2008, p. 76.
9. ↑  Cavendish 2006, p. 656.
10. ↑  Landau & Kellner-Heinkele 2001, p. 125.
11. ↑  ed. Buyers 2003, p. 132.
12. ↑  Borjian 2005.
13. ↑  ed. Ehteshami 2002, p. 219.
14. ↑  ed. Malik 1996, p. 274.
15. ↑  Banuazizi & Weiner 1994, p. 33.
16. ↑  Westerlund & Svanberg 1999, p. 186.
17. ↑  ed. Gillespie & Henry 1995, p. 172.
18. ↑  Badan 2001, p. 137.
19. ↑  Winrow 1995, p. 47.
20. ↑  Parsons 1993, p. 8.
21. ↑  RFE/RL, inc, RFE/RL Research Institute 1990, p. 22.
22. ↑  Middle East Institute (Washington, D.C.) 1990, p. 10.
23. ↑  Ochsenwald & Fisher 2010, p. 416.
24. ↑  Gall 2009, p. 785.