**Frensis Bouen** (1811-yil 8-sentyabr — 1890-yil 22-yanvar) amerikalik faylasuf, yozuvchi va taʼlimchi edi.

Biografiyasi
------------

U Massachusets shtatining Charlstaun shahrida tugʻilgan. U Bostondagi Mayhew maktabida, Phillips Exeter akademiyasi va Garvard universitetida tahsil olib, ikkinchisini 1833 yilda tugatgan. Garvardda oʻqish paytida u Nyu-Xempshirdagi Xempton-Folls va Konkord, Leksington va Massachusets shtatining Nortboro shaharlarida maktabda dars bergan. Garvardni tugatgandan soʻng, u Phillips Exeter akademiyasida ikki yil dars berdi, 1835-yildan 1839-yilgacha Garvardga qaytib, yunon tilidan repetitorlik qildi va intellektual falsafa va siyosiy iqtisoddan dars berdi. 1839-yilda u Yevropaga boradi va Parijda yashab, Sismondi, de Gerando va boshqa olimlar bilan uchrashadi. U 1841 yilda Kembrijga qaytib, o‘zini adabiyotga bag‘ishladi. U 1843 yildan 1854 yilgacha *Shimoliy Amerika sharhining* muharriri va egasi boʻlgan va shu vaqt ichida undagi maqolalarning toʻrtdan birini yozgan. 1848 va 1849-yillarda u Louel institutida metafizika va axloqiy ilm-fanni din dalillariga tatbiq etish boʻyicha maʼruzalar oʻqidi.

1850-yilda u Maklin Garvardda tarix professori etib tayinlandi, ammo 1848-yilgi Vengriya inqilobi haqida bildirgan siyosiy fikrlari tufayli uning tayinlanishi nazoratchilar kengashi tomonidan maʼqullanmadi. Bouen *Shimoliy Amerika sharhi* uchun Vengriya haqida ikkita maqola yozgan edi: *Vengriyadagi irqlar urushi*  (1850-yil yanvar) va *slavyan, valak va nemis vengerlarining magyarlarga qarshi qoʻzgʻoloni*  (1851 yil yanvar). Robert Karter javob sifatida Boston *Atlas* uchun bir qator maqolalar yozdi. *"Vengriya bahsi" (Boston, 1852) nomi bilan risolada qayta nashr etilgan ushbu maqolalar Bouenning* tayinlanishini nazoratchilar tomonidan rad etilishiga sabab boʻlganligi aytiladi.

1850-yilning qishida Bouen Louell instituti oldida yana siyosiy iqtisod, 1852-yilda esa Angliya va Amerika konstitutsiyalarining kelib chiqishi va rivojlanishi haqida maʼruza oʻqidi. 1853-yilda Jeyms Uoker Garvard prezidentligiga saylanganidan soʻng, Bouen uning oʻrniga tabiiy din, axloqiy falsafa va fuqarolik siyosati boʻyicha Alford professori etib tayinlandi. Bu safar tayinlanish nazoratchilar tomonidan deyarli bir ovozdan maʼqullandi va u 1889-yilgacha kafedrani egalladi. 1858-yildan keyin u Louel institutida ingliz metafiziklari va faylasuflari haqida Frensis Bekondan ser Uilyam Hamiltongacha maʼruza qildi.

1876-yilda u valyuta islohotini koʻrib chiqish uchun tayinlangan Qoʻshma Shtatlar kumush komissiyasining aʼzosi edi. 1877-yilda u ozchilik hisobotini yozdi, unda u ikki tomonlama standartni tiklashga va kumushni qayta ishlashga qarshi chiqdi. 1888 yilda u Respublikachilar partiyasining tarif platformasini maʼqullashini soʻradi, ammo hozirgi tarifni zulm sifatida qoralovchi maqola (*Nation*, 1888-yil 8-noyabr) nashr etish orqali javob berdi.

Falsafa va metafizikada Bouen Jorj Berkli va Jon Lokkning qarashlarini qoʻllab-quvvatladi va Immanuel Kant, Iogann Gottlib Fichte, Viktor Kuzen, Ogyust Kont va Jon Styuart Milllarning qarashlariga qarshi chiqdi. Ikkinchisi oʻzining "*Mantiq* „ ning 3-nashrida uning tanqidiga javob berdi. Siyosiy iqtisodda Bouen Adam Smitning erkin savdo, Tomas Maltusning aholi va Devid Rikardoning ijara haqidagi taʼlimotlariga qarshi chiqdi. U bizning boshqaruv shaklimiz va jamiyat ahvolining iqtisodiy masalalarga taʼsirini kuzatish uchun astoydil harakat qildi. Muhim falsafiy qiziqish falsafani xristianlik bilan uygʻunlashtirish edi. Taqvodorlik uning yozish va taʼlimotini belgilab berdi.

Quinton  ga koʻra faylasuflar CS Pirs, Uilyam Jeyms va ularning ilk hamkorlari Chonsi Raytlar Bouenning shogirdlari boʻlgan.

U Massachusets shtatining Boston shahrida vafot etdi.

Mehnat faoliyati
----------------

* Ser Uilyam Fips (1837), Baron fon Steuben (1838), Jeyms Otis (1846) va Benjamin Linkolnning (1847) hayoti Jared Sparksning *Amerika biografiyasi kutubxonasida*
* *Virgil, ingliz yozuvlari bilan* (Boston, 1842)
* *Spekulyativ falsafaning tarixi va hozirgi holatiga oid tanqidiy maqolalar* (Boston, 1842)
* *"Metafizika va axloqiy fanni din dalillariga tatbiq etish"* mavzusidagi maʼruzalar (Louell instituti maʼruzalari, 1849; qayta ko‘rib chiqilgan nashr. 1855)
* *Siyosiy iqtisoddan maʼruzalar* (1850)
* Dugald Styuart, *inson aqli falsafasi*, muharrir (1854)
* *Angliya va Amerika Konstitutsiyasi hujjatlari, Magna Chartadan 1789 yilgi Federal Konstitutsiyagacha* (Kembrij, 1854)
* *Siyosiy iqtisod tamoyillari Amerika xalqining ahvoli, resurslari va institutlariga nisbatan qoʻllaniladi* (1856).
* Aleksis de Tokvil, *Amerikada demokratiya*, Genri Riv, tr. qayta koʻrib chiqilgan nashr (2 jild, Kembrij, 1862)
* *Mantiq haqida risola* (1864)
* *Amerika Siyosiy Iqtisodiyoti*, Fuqarolar urushi boshlanganidan beri moliya boʻyicha izohlar bilan (1870)
* *Dekartdan Shopengauer va Xartmangacha boʻlgan zamonaviy falsafa* (1877)
* *Adabiy hayotdan xulosalar, 1838-1880* (1880).
* *Adabiy va dunyoviy jihatdan koʻrib chiqilgan ingliz Injilini Laymanning oʻrganishi* (1886)
* *Yaratilish nazariyasi: 1844 yilda Robert Chambers tomonidan yozilgan „Yaratilishning tabiiy tarixi qoldiqlari" sharhi* (1845)

Manbalar
--------

* Chisholm, Hugh, ed. (1911) "Bowen, Francis" *Encyclopædia Britannica* (11chi nashri) Cambridge University Press

1. ↑  Bruce Kuklick*. The Rise of American Philosophy: Cambridge, Massachusetts, 1860-1930*. New Haven, Connecticut: Yale University Press, 1977 — 605 (note 1 for chapter 2) bet. ISBN 978-0-300-02413-5.
2. ↑  „The War of Races in Hungary". *North American Review*. 70-jild, № 146. January 1850. 78–136-bet.
3. ↑  „The Rebellion of the Slavonic, Wallachian, and German Hungarians against the Magyars". *North American Review*. 72-jild, № 150. January 1851. 205–249-bet.
4. ↑  Anthony Quinton, ‘Harvard Philosophy,’ in The Oxford Companion to Philosophy, ed. T Honderich (Oxford: University Press, 1995), 335-336.