**Rishton tumani** — Fargʻona viloyatidagi tuman. 1926-yil 29-sentabrda tashkil etilgan. 1959-yil 7-martda Soʻx tumani bilan birlashtirilgan. 1990-yil 27-fevralda Soʻx tumani ajralib chiqqan. Shim.dan Bagʻdod, jan.sharqdan Oltiariq, gʻarbdan Oʻzbekiston va Uchkoʻprik tumanlari, janubdan Qirgʻiziston bilan chegaradosh. Maydoni 0,42,1 ming km². Aholisi 150.2 ming kishi (2003). Tumanda 1 shahar (Rishton) va bir nechta qishloq fuqarolari yigʻini (Chuburgʻon, Uyrat, Pandigon, Tegirmonboshi, Navbahor, Qipchoq, Beshkapa, Buzrukxoʻja Usmonxoʻjayev, Boʻston, Yoyilma, Zoxidon, Mehnatobod, Oqoltin, Oqyer, Rishton, Toʻda, Dutir, Qayragʻoch) bor. Markazi — Rishton shahri.

Geografiyasi
------------

Rishton viloyatining maydoni 420 km². Fargʻona vodiysining janubida, Oloy tizmalarining etaklarida, Soʻx daryosining oʻng qirgʻogʻida, dengiz sathidan 482 metr balandlikda joylashgan. Janubda Qirgʻizistonning Botken viloyati, gʻarbda Uchkoʻprik, janubda Bagʻdod, sharqda Fargʻona viloyatining Oltiariq viloyatlari bilan chegaradosh.Fargʻonagacha boʻlgan masofa 50 km, Toshkentgacha 270 km. Eng yaqin temir yoʻl stansiyasi Furqat (Serova) shahardan 12 km shimolda joylashgan.

Aholisi
-------

Aholisi 180,6 ming kishi, shu jumladan, shahar aholisi — 138,6 ming kishi (72,6%), qishloq aholisi — 52 ming kishi (27,4%). 79% oʻzbeklar, 16,4% tojiklar, 4% qirgʻizlar va boshqa millat vakillari istiqomat qiladi. Rishton maʼmuriy markazi aholi soni boʻyicha Fargʻona viloyatida Fargʻona, Qoʻqon, Margʻilon va Hamza shaharlaridan keyin 5-oʻrinda turadi. Shahar 20 mahalla boʻlingan: Bogʻiston, Gumbaz, Dahbed, Dehqonobod, Dorilomon, Zar-Ariq, Qoʻzi-Ahror, O. Qoraboshev, Qoʻshqayron, Markaz, Minor, Miskin, Navoiy, Nosgar, O. Sobirov, M. Topivoldiyev, Toshogoʻlik, Xoʻja-Ilgʻor va Chinigaron, Shokir-Ota, 49200 kishi (2013-yil). 13-asrdagi moʻgʻullar istilosi Oʻrta Osiyo etnik xaritasiga katta oʻzgarishlar kiritdi. Koʻp sonli koʻchmanchi moʻgʻullarning koʻchirilishi juda muhim omil boʻldi. 1882-yilda hududda 17970 kishi yashagan. Aholisi qirgʻizlar, sartlar, tojiklar, oʻzbeklar va boshqalardan iborat. Ushbu maʼlumotlarga koʻra, ruslar soni 10 kishidan oshmagan. 1909-yilda Rishton Baxkirlar uchastkasi tarkibiga kirdi. Hududda 21811 kishi yashagan. Hudud deportatsiya qilingan Qrim-tatarlarni joylashtirish markazlaridan biri. Rusiyzabon aholining asosiy qismi SSSR parchalanishi tufayli 1990-yillarning boshlarida koʻchib kelgan.

Tabiati
-------

Tuman hududi Markaziy Fargʻona choʻlining jan.da, Soʻx daryosi va Katta Fargʻona kanali boʻyida joylashgan. Hududi, asosan, tekislikdan iborat. Foydali qazilmalardan neft, gaz, soz tuproq, shagʻal bor. Iqlimi keskin kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —6.7°, eng past temperatura —27°, iyulning oʻrtacha temperaturasi 23.6°, eng yuqori temperatura 42°. Yiliga 180 mm yogʻin yogʻadi. Xoʻjaliklar va aholi yerlari Soʻx daryosi va Usmon Yusupov nomli Katta Fargʻona, Katta Andijon kanallaridan sugʻoriladi. Tuproqlari qoʻngʻir boʻz tuproq va oʻtloqi tuproqlardan iborat, ayrim joylarda shoʻrtuproq uchraydi. Oʻsimliklardan shoʻra, shuvoq, yantoq, miya, oq bosh, yulgʻun, qiyoq va boshqa oʻsadi. Yovvoyi hayvonlardan boʻri, tulki, quyon, yumronqoziq; parrandalardan kaklik, bedana, tustovuq, zogʻcha, qargʻa, toʻrgʻay, sassiqpopishak, qaldirgʻoch; sudraluvchilardan oʻq ilon, chipor ilon, kaltakesak; kemiruvchilardan kalamush va boshqa uchraydi.

Aholisi
-------

Aholisi, asosan, oʻzbeklar, shuningdek, tojik, qirgʻiz, rus, tatar, koreys va boshqa millat vakillaridan iborat. Aholining oʻrtacha zichligi 1 km² ga 357 kishi. Shahar aholisi 30.9 ming kishi, qishloq aholisi 119.3 ming kishi.

Iqtisodiyoti
------------

Tuman markazi va yaqin qishloqlarda kulolchilik rivojlangan. Qishloq xoʻjaligi bogʻdorchilik, tokchilikka ixtisoslashgan. Mashhur Rishton kandak oʻriklari, Choʻngʻara devzirasi yetishtiriladi. Turli sohadagi yuzdan ortiq sanoat korxonasi ishlab turibdi. „Fargʻonaneftgaz" aksiyadorlik jamiyati, oʻzbekarab „PayntsKeramik" qoʻshmakorxonasi, paxta tozalash, badiiy kulolchilik buyumlari, gʻisht zavodlari, koʻplab xususiy shirapazlik, 1,200 dan ortiq, xususiy kulolchilik kichik sexlari, yigiruv-toʻquv, mebel fabrikalari, MTP, bosmaxona, dehqon va buyum bozorlari faoliyat koʻrsatadi. Oʻzbekiston xalq ustalari I.Komilov, N.Qodirov, Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi si aʼzosi | Sh. Yusupovlarning oʻziga xos uslublari bor. Sugʻoriladigan yerlar 20,658 : ga, shu jumladan, paxta 9,500 ga, don 7,400 ga, sabzavot va poliz 170 ga, yem-xashak ekinlari 588 ga maydonga ekiladi. Mevazorlar 5 ming ga ni tashkil qiladi. Rishton tumanida 220 km uzunlikdagi ochiq drenajlar, 245 ta vertikal qudugʻi bor.

Tuman jamoa va shaxsiy xoʻjaliklarida 127.5 ming qoramol, 23.7 ming qoʻy va echki, 48.4 ming parranda, 165 ot boqiladi. 418 ta asalari uyasi bor (2003). Rishton tumanida 2 musiqa, 62 umumiy taʼlim, 1 sport maktabi, 2 kasbhunar maktabi, 1 ta abu ali in sino nomidagi tibbiyot texnikumi va Qoʻqon davlat pedagogika instituti filiali mavjud. Markaziy kutubxona va uning filiallari, madaniyat uyi, madaniyat va istirohat bogʻi, 14 klub, muzey, markaziy stadion, 4 kasalxona, 2 ta poliklinika, 24 qishloq vrachlik punkti, 30 ta dorixona, sanatoriy va boshqa tibbiy muassasalarda 233 vrach, 1,843 oʻrta tibbiy xodim ishlaydi. Tumanda 5 km temir yoʻl (Toshkent — Andijon), 74 km uzunlikda respublika, 109 km uzunlikda viloyat ahamiyatidagi avtomobil yoʻllari bor. Ichki avtomobil yoʻllari uzunligi 264 km. Tarixiy meʼmoriy obidalardan „Sohibi-Hidoya", „Yigitpirim", „Hizrbuva", „Xoʻja Ilgʻor", „Xoʻja Rushnoiy", „Toshkelinchak" va boshqa saqlangan. Amaldagi kichik korxonalarning umumiy soni 2573 ta, shu jumladan 1953 ta fermer xoʻjaligi (1-fermer xoʻjaligining oʻrtacha maydoni 19,5 ga). 2444 ta ish o‘rni yaratildi.

1966-yildan „Rishton haqiqati" tuman gazeta chiqarildi (adadi 8608).

Madaniyati
----------

Mirzaabdulla Boqiy Nasreddinov — shoir va adabiyotshunos, Alisher Navoiyning „Tuhfatul-afkor" qasidasini fors tilidan oʻzbek tiliga tarjima qilgan. 1941-yilda shoir, mutafakkir va davlat arbobi Alisher Navoiy tavalludining 500 yilligiga bagʻishlangan yubiley tantanalarini oʻtkazish boʻyicha tashkiliy qoʻmita aʼzosi boʻlgan.

Hamdam Zakirov — rusiyzabon shoir, Farg‘ona sheʼriyat maktabi vakili, 2001-yildan buyon Kuvola (Finlandiya) shahrida istiqomat qiladi.

Isajon Sulton (Sultonov Isajon Abduraimovich) — yozuvchi, Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi aʼzosi, Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi.

Ergash Hamroyev — oʻzbek ssenariynavis, rejissyor, ssenarist. Uning oʻgʻli Ali Hamroyev ham otasining izidan borib, rejissyor va ssenarist boʻlgan

Manbalar
--------

1. ↑  „СОАТО Система обозначений административно-территориальных образований". 28-avgust 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 1-oktyabr 2011-yil.
2. ↑  Rishton tumani hokimi va o‘rinbosarlari haqida maʼlumot
3. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * k
* m
* t

Oʻzbekiston Fargʻona viloyati |
| --- |
|  |
| 
Markazi: **Fargʻona** |
|  |
| Shaharlari | 
* Qoʻqon
* Margʻilon
* Rishton
* Quvasoy
* Yozyovon
 | 
 |
|  |
| Tumanlari | 
* Beshariq tumani
* Bagʻdod tumani
* Buvayda tumani
* Dangʻara tumani
* Yozyovon tumani
* Quva tumani
* Oltiariq tumani
* Qoʻshtepa tumani
* Rishton tumani
* Soʻx tumani
* Toshloq tumani
* Oʻzbekiston tumani
* Uchkoʻprik tumani
* Fargʻona tumani
* Furqat tumani
 |

 |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |