**Dovbuch masjidi**, *Dovbutishkovskaya masjidi* (belaruscha: *Даўбуцкая мячэць*) Grodno viloyati Smorgon tumani Dovbuchki (Dovbutishki) qishlogʻidagi masjid. XVIII asrda Yevropadagi eng qadimgi yogʻochdan qurilgan bino va musulmon meʼmorchiligining oʻziga xos namunasi hisoblanadi. Arxitektura yodgorligi. Masjid 1991-yilda Belarus xalq meʼmorchiligi va turmushi davlat muzeyiga koʻchirildi. U Belarus Respublikasining tarixiy va madaniy qadriyatlarining davlat roʻyxatiga kiritilgan.

Tarixi
------

XVI asrda Dovbuchki qishlogʻida tatarlar paydo boʻldi. Birinchi marta Buyuk Litva Knyazligining boshqa masjidlari bilan birga *"Risale-i Tatar-i Leh"* (*"Polsha tatarlari haqida traktat",* 1558) da eslatib oʻtilgan. Yogʻochdan yasalgan masjid XVI asrda qurilganligi haqida bir nechta taxminlar mavjud. S.Krichinskiyning yozishicha, masjid 1558-yilda tashkil etilgan. Britaniyalik tarixchi Garri Norrisning fikricha binoning qurilishi 1557-yilga borib taqaladi. Ali Voronovich masjidning tashkil topgan yilini 1598-yil deb hisoblagan. 1588-yilda Litva tatarlarining qozisi Murziyevich (*Dervish Czelebi Hadży Murzicz*) chelebi unvoniga ega darvish va hoji boʻlib, Dovbuchkidagi masjidga imom boʻlgan. Taxminlarga koʻra, u „*Risoli-i Tatar-i Leh"*  risolasining muallifi boʻlishi ham mumkin.

Masjidning meʼmoriy koʻrinishi, cherkov aʼzolari soni haqidagi aniq tarixiy maʼlumotlar XVIII asrgacha saqlanib qolgan, ammo mullaning uyidagi yongʻin natijasida arxiv vayron boʻlgan. Saqlanib qolgan maʼlumotlardan maʼlum boʻlishicha, XVIII–XIX asrlarda Dovbuchkidagi ibodatxona Belarus hududidagi eng yirik musulmon ibodatxonalaridan biri boʻlgan. Shunday qilib, mulla Yakub Lebed 1802-yilda Dovbuchkidagi tatarlar jamoati masjidga toʻlashi kerak boʻlgan soliqni oʻrnatdi. Ibodatxona foydasiga tatarlar har bir omochdan (hovlidan) 2 zlotiy „pososhny" toʻlashdi (XIX asr boshida ular 176 ta edi). Masjidning daromadi tatarlik janoblarining xayr-ehsonlari orqali ham toʻldirilardi, xususan, 1805-yilda Yan Krichinskiy muazzin Yakub Radkevich timsolida cherkovga „binolar, dalalar va bogʻlar" ni abadiy foydalanish uchun vasiyat qilgan. Biroq, XIX asrga kelib, masjid binosi vayronaga aylangan, yaroqsiz holga kelgan va jamoat vakolatiga qaramay, yangisini qurish uchun mablagʻ boʻlmagan.

Saqlanib qolgan masjid binosi taxminan 1735-yilda Seles qishlogʻida qurilgan boʻlib, u yerdan Dovbuchiga olib kelingan va musulmon qabristoniga oʻrnatilgan. Eng qadimgi qabr toshi 1757-yilga toʻgʻri keladi.

1920-yillarda binoning oʻlchovlari olib borilgan va 1928-yilda tarixiy va madaniy yodgorlik sifatida Polshada davlat muhofazasiga olingan. Ulugʻ Vatan urushi tugagandan soʻng, bino yaroqsiz holga keldi. 1970-yillarda masjid gumbazi qulab tushdi. 1989-yilda mutaxassislar tomonidan tekshirilgandan soʻng, „ayanchli ahvolda" boʻlgan yodgorlikni restavratsiya qilish uchun Belarus davlat xalq meʼmorchiligi va hayoti muzeyiga oʻtkazish toʻgʻrisida qaror qabul qilindi, ammo moliyaviy resurslarning yetishmasligi tufayli hali amalga oshirilmagan.

Meʼmorchiligi
-------------

Masjid toʻrtburchak shaklda boʻlib, 5 qirrali apsidaga ega. 12 qirrali gumbaz yupqa taxtachalar bilan qoplangan boʻlib, qizil rangga boʻyalgan. Masjidning ichki qismi erkak va ayol alohida kirishi uchun moʻljallangan eshik bilan ikkiga boʻlingan. Kirish ustunlari ustidagi kemerli galereya bilan bogʻlangan. Binoning shimoli-gʻarbiy qismida ikki qavatli toʻrtburchak minora boʻlib, 4 nishabli tom bilan tugaydi. Masjid devorlari gorizontal ravishda taxtalar bilan qoplangan. Derazalar toʻrtburchak shaklda. Gumbaz mavjudligiga qaramay, ibodatxona ichki qismi tekis shiftga ega edi.

Erkaklar uchun moʻljallangan qismida 5 qirrali mehrob mavjud. Yonida toʻqqiz pogʻonali minbar va baldachin bor, shuningdek, balkon naqshinkor gʻoʻlacha bilan bezatilgan. Masjid Sharq meʼmorchilik uslubini (asosiy hajmning markazlashtirilganligi va binoning simmetrik tarkibi) Belarus yogʻoch meʼmorchilik anʼanalari bilan birlashtiradi. Cheslav Yankovskiy oʻzining oʻlkashunoslikka oid monografiyasida Dovbuch *masjidini „qizil gumbazli, atrofi yopiq galereya bilan oʻralgan, oʻziga xos Vizantiya uslubida yasalgan oq ustunlar ustida joylashgan masjid"* deb taʼriflagan.

Gumbazli kvadrat ramka, galereya, arklar, teshiklar va minoraning burchakli joylashishi Dovbuch masjidini Vizantiya meʼmorchiligi anʼanalariga yaqinlashtiradi. Taqasimon arkaga yaqin joylashgan gumbaz, ustunlardagi oʻymakorlik naqshlari, arkalarning tortma iplari, mehrob va minbar musulmon meʼmorchiligining elementlarini ifodalaydi. Cherkov yoki cherkov qoʻngʻirogʻiga oʻxshash minora, strukturaviy elementlar va teshiklarni toʻldirish Belarus yogʻoch meʼmorchiligi uchun anʼanaviy hisoblanadi.

Manbalar
--------

1. ↑  Локотко Александр, Князева Ольга и др.*. Туристическая мозаика Беларуси*. Minsk: Беларуская навука, 2011 — 302 bet. ISBN 978-985-08-1248-3.
2. ↑  „Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей РБ. Страница 563". Qaraldi: 13-oktyabr 2023-yil.
3. ↑  Канапацкая, Зорина*. Мечети татар Беларуси, Литвы и Польши: история и современность*, Мечети в духовной культуре татарского народа (XVIII в. — 1917 г.) — 21—23 bet. ISBN 5-94981-071-6.
4. ↑  „Fatal error: Uncaught Error: Call to undefined function ereg\_replace() in /home/parking/park7.ru/index.php:14 Stack trace: #0 {main} thrown in /home/parking/park7.ru/index.php on line 14". Qaraldi: 13-oktyabr 2023-yil.
5. ↑  *Norris, Harry.* Islam in the Baltic: Europeʼs Early Muslim Community(ingl.). – London—New York: Tauris Academic Studies, 2009. – P. 52.
6. ↑  *Drozd, Andrzej; Dziekan, Marek M.; Majda, Tadeusz.* Meczety i cmentarze Tatarów polsko-litewskich. – Warszawa: Res Publica Multiethnica, 1999. – S. 44.
7. ↑  Kto jivyot v Belarusi. – Minsk: Belaruskaya navuka, 2012. – S. 497.
8. ↑  „Три кладбища в Сморгонском районе могут признать историко-мемориальными".  Kraj.by (23-aprel 2018-yil). Qaraldi: 18-iyul 2019-yil.
9. ↑  *Канапацкая, Зорина.* „Татары Беларуси восстанавливают святыни".  Милли Фирка (25-oktyabr 2012-yil). 8-avgust 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-avgust 2019-yil.

Adabiyotlar
-----------

* Belarusiya arxitekturasi: Entsiklopedik maʼlumotlar. – Mn. : BelEn, 1993 yil. – 192-bet. – 620 b.: kasal. – ISBN 5-85700-078-5 . (Belorian)
* Belorussiya Respublikasining tarixiy-madaniy kashtanlarining Dzyarjany roʻyxati / ombori. V. Ya. Ablamskiy, I. M. Charnyaski, Yu. A. Barysyuk. – Minsk: BELTA, 2009 yil. – B. 563-564. – 684 b.: kasal. – 1000 nusxa. – ISBN 978-985-6828-35-8 . (Belorian)
* *Lakotka A. I.* Belorussiyaning Draulian muqaddas va monumental xazinalari / A. I. Lakotka. – Mn. : Belarusiya, 2003 yil. – 42-43-betlar. – 224 b.: kasal. – ISBN 985-01-0423-6 . (Belorian)
* *Zorina Kanapatskaya.* Belarus, Litva va Polsha tatarlarining masjidlari: tarix va zamonaviylik // Tatar xalqining maʼnaviy madaniyatidagi masjidlar (XVIII asr – 1917). Butunrossiya ilmiy-amaliy konferentsiyasi materiallari (2006 yil 25 aprel, Qozon). – Qozon: Tatariston Respublikasi Fanlar akademiyasining Tarix instituti, 2006 yil. – 19-23-betlar. – 312 b. – ISBN 5-94981-071-6 .
* *Anjey Drozd, Marek M.* *Dziekan, Tadeush Majda.* Meczety i cmentarze Tatarow polsko-litewskich. – Varshava: Res Publica Multiethnica, 1999 yil. – 124 s. – ISBN 83-909001-1-4 .(pol.)

Havolalar
---------

* „Мечеть в Довбучках".  Глобус Беларуси. 17-iyun 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 22-may 2019-yil.



* „Мечеть в Довбучках" (be).  Radzima.org. Qaraldi: 22-may 2019-yil.