recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Vach** (sanskr. वाच्, IAST: vāc, harflar. „nutq", „soʻz") yoki **Vak** — hind mifologiyasida nutq ma’budasi, nutqning timsoli.

„Rigveda"dagi bitta madhiya Vachga bagʻishlangan (RV X, 125), unda uning nomi bevosita ishlatilmaydi, lekin maʻbuda nomiga doimiy ovozli ishoralar qilingan. Anukramani soʻzlariga koʻra, ushbu oʻzini maqtash madhiyasining muallifi Vachning oʻzi hisoblanadi. Osmon, yer, suv, dengiz — Vachning yashash joylari deyiladi. U osmondan baland va yerdan kengroq butun olamlarga yetib boradi. Koʻpincha ma’buda boylikning bekasi sifatida ta’kidlanadi. U boylikni sevgan kishilariga beradi va shuningdek, kuchli, dono, brahman yoki rishi boʻlishga yordam beradi. Aynan Vach odamlar oʻrtasida tortishuvlarni keltirib chiqaradi. U Indra, Mitra, Varuna, Agni, Soma va boshqa xudolar bilan bogʻlangan, ularning malikasi, xudolar tomonidan yaratilgan ilohiy deb ataladi.

Ammo Vach „Rigveda"dan keyingi davrda syujetlarda qatnashadigan va oilaviy aloqalarga ega boʻlgan toʻliq huquqli qahramonga aylanadi. U Atharvavedada Viraj nomi bilan tanilgan va Kamaning qizi. Ammo Sayananing fikriga koʻra, Vach rishi Ambhrinaning qizi. „Atharva-veda" davridan beri Vach kosmogonik harakatlar bilan bogʻliq. Shunday qilib, u „Shatapatha Brahmana"da Prajapati xotinlaridan biri boʻlib, uning yordami bilan suv yaratgan. Vishvakarmanda Vachaspati epiteti, ya’ni „soʻz hukmdori", u „Mahabharata" va „Tayittiriya Brahmana"da Vedalarning onasi.

Epik davrda Vach donolik va notiqlik ma’budasiga aylanadi, u daryo ma’budasi Sarasvati nomi bilan tanilgan va Braxmaning turmush oʻrtogʻi ekanligi aytiladi. Uning otasi bir xil Braxma („Bhagavata-purana") yoki Daksha („Padma-purana") hisoblanadi. Ma’buda ishtirokidagi eng mashhur syujet shundan iboratki, Gandxarvalar Somani oʻgʻirlab ketishadi, uni xudolar va rishilar Vach evaziga sotib olishadi va u oʻz taklifi bilan buning uchun ayolga aylantirilgan.

Yana qarang
-----------

* Vachamyama

Manbalar
--------

1. ↑  Ригведа. Мандалы IX—X. / Подг. изд. Т. Я. Елизаренкова. — М.: Наука, 1999. — С. 282—283.
2. ↑  *Топоров В. Н.* Об одном примере звукового символизма (Ригведа Х, 125) // «Poetics» II. The Hague; Paris; Warszawa, 1966. — P. 75—77.
3. ↑  Мифы народов мира / Ред. С. А. Токарев. — М.: Советская энциклопедия, 1991. — Т. 1. — С. 219—220.
4. ↑  Ригведа. Мандалы IX—X. / Подг. изд. Т. Я. Елизаренкова. — М.: Наука, 1999. — С. 523.
5. ↑  *Dowson J. A.* Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, Geography, History and Literature. — London, 1928. — P. 329.
6. ↑   *Dowson J. A.* Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, Geography, History and Literature. — London, 1928. — P. 330.

Adabiyotlar
-----------

* Brown W. N. The creative role of the goddess Vāc in the Rig Veda // Pratidānam: Festschrift F. B. J. Kuiper. The Hague; Paris, 1968. P. 393—398.
**Xudo onasining Dolinsk ikonasi** (*Dolisskaya*) ― mo''jizaviy sifatida hurmatga sazovor boʻlgan Bokira Mariyaning qoʻlida bolasi bilan pravoslav belgisidir. Ikona bayrami — 13 (26) fevral.

Tarixi
------

Ikonaning yozilish vaqti va muallifi nomaʼlum, hech boʻlmaganda u XIX-asrning oxirida paydo boʻlgan. Manbalardan biri ikona Fransiyaning Dolis shahrida paydo boʻlganligi haqida xabar beradi. Yana bir manbaning taʼkidlashicha, ikona koʻplab moʻjizalar bilan mashhur boʻlgan, shu jumladan Ikkinchi jahon urushi oldidan, Xudo onasining koʻzidan qonli koʻz yoshlar oqganda. Xuddi shu manbaning aytishicha, ikona hali ham Fransiyada. Uchinchi manba, „Kormchiy" jurnaliga (1897, No 6) taalluqli, Dolinskiyning Bokira tasviri toshdan, Fransiyada, Dolissda oʻyilganligi haqida xabar beradi.

Hozirda Rossiyada ushbu ikonaning nusxasi yoʻq. ROC MP tomonidan har yili chop etiladigan cherkov kalendarlarida ham maʼlumot yoʻq.

Ikonografiya
------------

Xudo onasining „Dolinskiy" tasviri ikonografik turga tegishli "Odigitriya". Ammo kompozitsiya biroz gʻayrioddiy. Xudoning onasi chaqaloq Isoni ushlab, chap qoʻlida oʻtirib, yuzini undan yuz oʻgirib, Bokira qizning yuzi bilan bir xil tomonga yoʻnaltiradi.

Manbalar
--------

1. ↑  Dolinskaya ikona Presvyatoy Bogoroditsi. Wayback Machine saytida arxivlandi (2008-05-19). Andoza:Wayback 2
2. ↑  „Долинская (Долисская) икона Божией Матери". 13-may 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 13-may 2021-yil.
3. ↑  „Сказания о земной жизни Пресвятой Богородицы. Чудотворныя иконы Божией Матери.". 17-avgust 2010-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17-avgust 2010-yil.
4. ↑  Pravoslavniy serkovniy kalendar s troparyami i kondakami, 2010, Izd-vo Moskovskoy Patriarxii, str. 191

Adabiyotlar
-----------

* Земная жизнь Пресвятой Богородицы и описание святых чудотворных её икон. Сост. С. Снессорева, Спб. 1898. Повторное издание Ярославль, Верхняя Волга, 2000 год. Стр. 107.

Havolalar
---------

* Бухарев И.Н. прот. Чудотворные иконы Пресвятой Богородицы. Февраль
**Toʻrangʻi tasmaqanoti** (*Catocala optima*) — Tunlamlar (*Erebidae*) oilasiga mansub kapalaklar turi sanaladi.

Tavsif
------

Oldingi qanotining uzunligi 21,5-25 mm. Qanot kengligi 44-46 mm. Old qanotlari kulrang rangda boʻlib, oʻrta maydonni chegaralovchi ikkita aniq qoramtir koʻndalang chiziqlarga ega. Ichki chiziq biroz burmali, lekin asosan toʻgʻri yoʻnalishda ketadi va tashqi chiziq butun uzunligi boʻylab tashqi chetiga yoʻnaltirilgan kichik tishlarga ega va asosiy tishdan (oʻrta katakning qarshisida) toʻgʻridan-toʻgʻri pastga tushadi. Orqa qanotlari qora chegara va qora median chiziqli yorqin qizil rangga ega.

Tarqalishi
----------

Markaziy Osiyo uchun endemik. Tarqalishi bir nechta boʻlingan kichik qismlardan iborat. Oʻrta Osiyo choʻllarida mahalliy sharoitda uchraydi. Qozogʻiston (Sirdaryo, Baygʻoqum va Ili daryolarining tekislik toʻqaylarida topilgan), Turkmaniston, Oʻzbekiston, Tojikiston.

Hayot tarzi
-----------

Kapalaklar toʻqay oʻrmonlari va kichik toʻqayzorlarda yashaydi. Yilda bir marta nasl beradi. Ilk uchishi va tuxum qoʻyishi – iyun-iyulda (tunlari). Qurtlari may–iyunda turangʻida (Populus pruinosa) rivojlanadi, katta yoshdagilari qishlaydi va kelgusi yilning may oyida qoʻshimcha oziqlanadi, turangʻining koʻchgan poʻstloqlari ostida yumshoq pilla ichida gʻumbakka aylanadi.

Muhofaza etish
--------------

Qozogʻiston va Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan. Daryo tekisliklarini quritish, yongʻinlar, toʻqay oʻrmonlarini kesish turlarning populyasiyasiga salbiy ta’sir koʻrsatmoqda.

Soni
----

Hamma joyda kam va uzluksiz kamayib bormoqda. Oʻzbekistonda ayrim topilmalar orqali ma’lum.

Muhofaza choralari
------------------

Yashash joylari va sonini mukammal oʻrganish, yashash joylarida muhofazasini tashkil qilish lozim.

Manbalar
--------

1. 1 2 3  Красная книга Казахской ССР. Т. I. Животные. Изд. 2-е. — Алма-Ата: Гылым, 1991.
2. Oʻzbekiston Respublikasining Qizil Kitobi 2022
**Xubbi** — zardushtiylikda suv tangrisi (muakkili) nomi. Etnografik manbalarga koʻra, Oʻrta Osiyoda u X. (Xorazm va Ohangaron vodiysi), Erxubbi (Fargʻona vodiysida) nomlari bilan kayd etiladi. U kemachi va baliqchilarning "homiysi va madadkori" hamda daryoda gʻarq boʻlayotganlarning "xaloskori" hisoblangan. Mineral tuzlarga boy shifobaxsh chashmalar, dashtu biyobonlarda qazib ochiladigan quduqlarning zilol suvlari X.ning moʻʼjizasi deb tushunilgan. Afsonalarda u navqiron baliqchi yigit qiyofasida tasvirlanadi. U daryoning "moliki" boʻlib, hayotlik chogʻlarida hamisha bedor turgan. Bunday davrlarda dare toshqinlari suv halokatlari va qurgʻoqchilik ofatlari, chanqoqlik azobu uqubatlari sodir boʻlmagan. Chunki oʻsha davrlarda hech qanday yovuz kuch daryoga yaqinlasha olmagan.

Xorazmning keksa dargʻa va qayiqchilari X.ni hamisha barhayot, Amudaryodek muqaddas daryoyi azimga doimo homiylik qiladi deb tushunganlar. Shu boisdan X.ga boʻlgan eʼtiqod nihoyatda kuchli boʻlgan. Dare, soylarning bahorgi va yozgi toshkinlari vaqtida xorazmlik va fargonaliklar bilan bir qatorda Oxangaron vodiysida piskentlik, oqqoʻrgʻonlik, toʻytepalik aholi ham X. yoki Erxubbidan madad soʻrab unga iltijolar kilganlar. Ibodat vaqglarida "daryo oʻz kanoridan oqsin!"; "toshkinlar sohillarni oʻpirib ketmasin!"; "paykallarni suv bosmasin!", — deya X.ga iltijo qilib, fotihaga qoʻl ochib duo kilganlar. Hatto xorazmliklar va qoraqalpoqlar farzandlarini Xubbiniyoz yoki Ubbiniyoz, Xubbiqul yoki Ubbiqul kabi ismlar bilan atab, ularni sharaflaganlar.

Islomiyat davrida X. timsoli Abu Abdulloh Muhammad ibn Ali Hasan atTermiziy (9-asr)ning "Jomeʼ alulum" nomli asari orqali islom adabiyotiga oʻtib, "Xubbixoja" nomi bilan taʼrif qilinadi.

Adabiyot
--------

* Gʻulomov Ya. Xorazmningsugʻorilish tarixi. Qadim zamonlardan hozirgacha, T. 1959.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Toʻxtamurod Murtazoyevich Jumayev (1945-2021-yy.)** — Oʻzbekiston xalq oʻqituvchisi,"El-yurt hurmati" ordeni va "Buyuk xizmatlari uchun" ordeni sohibi. Buxoro viloyatidagi xalqaro matematika faniga ixtisoslashtirilgan "Qorakoʻl maktabi"[*sayt ishlamaydi*] asoschisi. 

Toʻxtamurod Jumayev 1945-yil 15-avgustda Olot tumanida tugʻilgan. Buxoro pedagogika institutini matematika fakultetini 1967-yilda matematika oʻqituvchisi mutaxassisligi boʻyicha tugatgan. 

1961-yildan Qorakoʻl tumanidagi 10-oʻrta maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi sifatida ish faoliyatini boshlagan. 1963-yildan Olot tumanidagi 3-maktab, keyinroq Qorakoʻl tumanidagi 8-maktabda matematika oʻqituvchisi, kechki maktab mudiri, direktori oʻrinbosari sifatida ishlagan. 1990—2009-yillarda Qorakoʻl tumanidagi 1-son ixtisoslashtirilgan iqtidorli bolalar maktab-internatini, 2009-yillarda Buxoro Davlat Universiteti qoshidagi 3-son Qorakoʻl akademik litseyiga rahbarlik qilgan. 

1999-yilda Oʻzbekiston matematika jamiyati aʼzoligiga qabul qilindi. T.Jumayev faoliyati davomida oʻquv-tarbiya ishlarini takomillashtirib, taʼlim sifatini yaxshilashga erishdi. Taʼlim berishda zamonaviy oʻquv qurollari va kompyuterlar asosida yangi pedagogik texnologiyalarni qoʻlladi. Toʻxtamurod Jumayev matematika fani boʻyicha bir necha didaktik qoʻllanmalar muallifi.

Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi tomonidan 2019-yilda ilk marotaba Toʻxtamurod Jumaev matematika olimpiadasi tashkil qilingan.

Manbalar
--------

1. ↑  Yangi Oʻzbekiston - maktab ostonasidan boshlanadi [Izomaterial]: kitob-albom/Xalq taʼlimi vazirligi - Toshkent: 2021.
2. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Toʻzonli boʻron** — millionlab tonna qum va changni bir necha ming km gacha uchirib boruvchi kuchli (20 m/sek va undan ortiq) shamol; xavfli gidrometeorologik hodisa. Toʻzonli boʻron, odatda, choʻl, chala choʻl va haydalgan dashtlarda tuproq qurib ketganda, oʻsimliklar yaxshi rivojlanmagan yoki butunlay oʻsmagan yerlarda, qum sahrolarida paydo boʻladi. AQSH, Xitoy, Misr, Qozogʻiston va boshqa mamlakatlarda, shuningdek, Oʻrta Osiyoda yuz beradi. Toʻzonli boʻron, odatda, yilning iliq faslida vujudga kelib, koʻpincha qum va chang toʻzonini uchirib keltiradi. Oʻrta Osiyo hududida Toʻzonli boʻron kunlari koʻproq Markaziy Qoraqumda va Kopetdogʻ togʻ oldi mintaqalarida kuzatiladi (yil davomida 100 kungacha, baʼzan undan ortiq). Toʻzonli boʻron (yil davomida 50 kundan ortiq) Orol dengizining qurigan tubi zonasida, Oʻzbekistonning jan. mintaqalari (Surxondaryo, Qashqadaryo va Buxoro viloyatlarining ayrim tumanlari)da, Markaziy Fargʻonada, Tojikistonning jan. va boshqa joylarida kuzatiladi. Toʻzonli boʻron, koʻp hollarda, 3 soatdan koʻp davom etmaydi, lekin baʼzida bir necha sutkaga choʻzilishi mumkin (1950-yil 6—9-mayda Nebitdogʻda 73 soat davom etgan). Toʻzonli boʻronning zararli taʼsirini dala ihota oʻrmonzorlari barpo etib kamaytirish mumkin. Bundan tashqari, qumlarni mustahkamlashning turli usullari qoʻllaniladi (qarang Agrooʻrmon melioratsiyasi). Shuningdek, katta maydonlardagi dasht va chala choʻl massivlarni xoʻjalik maqsadlarida oʻzlashtirilishi, yirik sugʻorish sistemalari, obod va koʻkalamzorlashtirilgan posyolka, shaharlar (Janubiy Mirzachoʻl, AmuBuxoro, Krraqum, Qarshi kanallari zonalari va boshqalarda) qurilishi, qumlarni mustahkamlaydigan choratadbirlar qoʻllanilishi sababli bu joylarda Toʻzonli boʻron esadigan kunlar ancha kamaydi.

  

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Toʻy qoʻshiqlari** — marosim folklori sirasiga kiradigan va toʻy marosimlarida ijro etiladigan qoʻshik,lar. Toʻy qoʻshiqlari nikoh toʻyi, sunnat toʻyi, beshik toʻyi, ism toʻyi kabi tizimlarga ega. Oʻzbek Toʻy qoʻshiqlarining asosiy qismini nikoh toʻyi qoʻshiklari tashkil etadi. Nikoh toʻylari xilmaxil irimsirim, rasmrusumlarga boy boʻlib, ularning har bir uzvida maxsus aytim va qoʻshiqlar muhim ahamiyatga ega. Yoryor, yoryor yoroney, kelin salom, kuyov salom, oʻlan, toʻy olqishlari Toʻy qoʻshiqlarining yetakchi janrlari hisoblanadi. Oʻzbek Toʻy qoʻshiqlari alohida bir tizim boʻlib, undagi har qaysi janrning umummarosim tarkibida muhim oʻrni va vazifasi mavjud.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**"To'rt ulus tarixi"**, "Ulusi arba’-yi Chingiziy" ("Chingiziylar to'rt ulusi" (tarixi) yoki "Tarixi arba’ ulus") nomli asar XV asrda yozilgan, muallifi Mirzo Ulug'bekdir.

Kitobda Odam atoning yaratilishi va islomiyatdan awal oʻtgan paygʻambarlar, turklarning afsonaviy otabobolari hisoblangan Yofas ibn Nuh va uning farzandi Turkxon, shuningdek, turk-moʻgʻul qabilalari va Chingizxon tarixi bayon etilgan.
Turkxon ibn Yofas va uning Turkiston zaminida podshohlik qilgan avlodi Abuljaxon, Dibokuyxon, Kuyukxon va boshqalar, moʻgʻul va turk qavmlari va ularning podshohlari tarixi bayon etilgan.

"Tarixi arba’ ulus" asarida to‘rt ulus oʻrtasidagi siyosiy munosabatlar, "o‘zbek" etnonimining kelib chiqish vaqti xususida ham qimmatli ma’lumotlarni uchratamiz. Ushbu kitobning faqat qisqartirilgan tahririning toʻrt moʻtabar qo‘lyozmasi bizgacha yetib kelgan. Ularning ikkitasi Angliyada, bittasi Hindistonda va toʻrtinchi nusxasi AQShda saqlanmoqda. Mirzo Ulug‘bek tarixiy asarining inglizcha tarjimasi 1838-yili Mayls tomonidan Angliyada chop etilgan. O‘zbekcha tarjimasi B.Ahmedov,
M.Hasaniy va N.Norqulovlar tomonidan bajarilib, 1994-yiIi Toshkentda chop etildi.

Adabiyotlar
-----------

* Madraimov, Abdumajid. Manbashunoslik: Bakalavriatning tarix yo'nalishi talabalari uchun darslik. A. Madraimov, G. Fuzailova. Т.: O'zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2008.
**Toʻraqulibiy** (1670-yil, Buxoro, — 1711-yil, Buxoro, Buxoro xonligi) — davlat arbobi va lashkarboshi, inoq, Buxoro xonligining oliy qushbegi (1710—1711).

Kelib chiqishi
--------------

Toʻraqulibiy kelib chiqishi qalmoq-jungʻorlardan boʻlib, Buxoroda tugʻilgan.

Siyosiy va harbiy faoliyati
---------------------------

Buxoro xoni — ashtarxoniy Ubaydullaxon II (1702-1711) davrida oliy qushbegi Toʻraqulibiy inoq katta taʼsirga ega boʻlgan.

Ubaydullaxon II ikki lavozimni bir shaxsda birlashtirgan To‘raqulibiyga oliy qushbegi mansabini berdi. Taxminlarga ko‘ra, o‘shanda birinchi marta qushbegi qushbegiyi kull deb atalgan. Yaʼni qushbegiyi kull - hamma narsani boʻysundiruvchi qushbegi degan ma'noni bildiradi. Qushbegi hamma narsani oʻziga boʻysundirish bilan tez orada shuhrat qozondi

Toʻraqulibiy Buxoro saroyida qalmoqlar taʼsirining kuchayishiga hissa qoʻshdi, davlatda tartibsizliklar va oʻzaro nizolar kuchaydi.
Buxorolik tarixchi Mir Muhammad Amin Buxoriy unga shunday tavsif bergan:

> 
> U yosh saroy xizmatchilari qatoriga kirdi, zarracha aql-zakovatga ega emas edi, shuning uchun har xil hazil-mutoyiba va masxarabozlar uning doimiy suhbatdoshi boʻldi; past darajali shoirlar bilan, opiofaglar va so‘zlovchilar bilan suhbatlashar, davlat boshqaruvi haqida hech qanday tasavvurga ega emas edi. 
> 
> 

Boshqa joyda u buning aksini yozadi:

> 
> To‘raquli biy qushbegining ajoyib maʼnaviy fazilatlari qatorida uning hayosi, olimlarga, isteʼdod egalariga bo‘lgan katta hurmati ham bor edi. U ular uchun munosib boʻlgan hamma narsani qildi.
> 
> 

Shuningdek, Mir Muhammad Amin-i Buxoriy To‘raqulibiyning omadsizligini taʼriflar ekan, uning bu sifatini Ubaydullohxon II ning o‘ldirilishi sabablaridan biri bilan bog‘laydi va xonning o‘limini davlatning o‘limi bilan qiyoslaydi.

Oʻlimi
------

Buxoroda fitna natijasida Toʻraqulibiy oʻldirilgan va Javshon Buxoro oliy qushbegi lavozimiga tayinlangan.

Manbalar
--------

1. ↑  Inak pri ashtarxanidax yavlyalsya xranitelem xanskoy pechati
2. ↑  Mir Muxammed Amin-i Buxari. Ubaydalla-name. Tashkent. AN UzSSR. 1957, s.238-239
3. ↑   Mir Muxammed Amin-i Buxari. Ubaydalla-name. Tashkent. AN UzSSR. 1957, s.238-239
4. ↑  „О ВОЗВЫШЕНИИ ЗНАМЕНИ СЧАСТЬЯ ТУРАКУЛИ КУШБЕГИ ИНАКА, О ДОСТИЖЕНИИ ИМ ПОЛНОГО БЛАГОПОЛУЧИЯ И ОБ ОЦЕНКЕ ЕГО ЗАСЛУГ О ПОВЫШЕНИИ ЕГО В ДОЛЖНОСТЬ ВЕРХОВНОГО КУШБЕГИ ПО ВОЛЕ АБСОЛЮТНОГО ГОСУДАРЯ В ЭТИХ СТРАНАХ МИРА. Мир Мухаммед Амин-и Бухари. Убайдалла-наме. Ташкент. АН УзССР. 1957. с.238-239". 9-oktabr 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 16-sentabr 2018-yil.
AVARIYADAN QUTQARISH TI-ZIMI – kosmik kemani orbitaga olib chiquvchi raketada biror avariya holati yuzaga kelganda kema ekipajini qutqarish uchun qoʻllaniladigan kema bortidagi maxsus apparatlar. Agar shun-day holat startda yoki uchish trayektori-yasining boshlangʻich qismida yuz ber-2sa, kosmonavtlar katapulta qilinib, soʻngra parashyutda yerga tushiriladi yoki, zaruriyat boʻlsa, kemani maxsus dvi-gatel yordamida xavfsizroq masofaga olib borib, soʻngra ular parashyutda yoki kema bilan birgalikda Yerga qoʻndiriladi. Orbitaga chiqish oldida yoki orbitada shunday holat yuzaga kelsa, kema eltuvchi raketadan ajratilib, maxsus dvigatel yordamida tushish orbitasiga oʻtkazilib, atmosferada tormozlanadi, soʻngra qoʻndiriladi. A.q-t.da avariya holatini qayd qiluvchi va kemaning bundan keyin-gi bajaradigan barcha zarur amallarini avtomatik ravishda harakatga keltiruvchi apparatlar tizimi boʻladi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 
  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Nadimiy** (taxallusi; asl nomi Boltaniyoz Qurbonniyoz oʻgʻli) (? — Xiva — 1938) — shoir, xattot. Akasi Muhammad Yoqub Harrot Devondan husnixat qoidalarini oʻrgangan. N. umrining oxirigacha Xivadagi idoralarda turli lavozimlarda ishlagan. Sharq shoirlarining asarlarini mutolaa qilib, ularning taʼsirida sheʼrlar yozgan. 1908-yilda koʻchirgan mukammal devonida oʻzbek mumtoz sheʼriyatining turli janrlarida yozilgan asarlar bor. Sheʼrlarida insoniy muhabbatni ulugʻlaydi, kishilarni oliy fazilatlar egasi boʻlishga chaqiradi. N. kitobat qilgan Abdulvohid ibn al-Muftiyning "Ajoyib ul-qisas" asari tarjimasi (1907, inv. № 874), zamondosh shoirlardan Shinosiy devoni (1908, inv. №1145), Tabibiyning 2 devoni (1909, inv. №927, 1910, inv. № 257) va oʻzi tarjima qilgan "Vomiq va Uzro" dostoni (1910, inv. № 2057) va oʻzining 3 devoni Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti Qoʻlyozmalar fondida (№ 901, 902, 906) sakdanmoqda. N. asarlari bayozlardaham uchraydi (Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti Qoʻlyozmalar fondi, inv. inv. № 6771, 6939, 6969).

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Bulutli leopard bosh suyagi
**Bulutli leopard** (lotincha: *Neofelis nebulosa*) — Janubi-Sharqiy Osiyoda yashovchi mushuklar oilasining vakili. U leopardga oʻxshaydi va juda qadimiy tur hisoblanadi.

Tavsif
------

Bulutli leopardning tanasining uzunligi 61-100 sm, dumi 75-92 sm. Erkak leopardlarining vazni 16-21 kg, urgʻochilari esa 11-15 kg. Oʻlchami taxminan oddiy silovsinning oʻlchamiga toʻgʻri keladi. Bulutli leopardning junidagi naqsh marmar mushuk bilan keng tarqalgan: katta, teng boʻlmagan qora dogʻlar sargʻish fonda tarqalgan. Boʻyin va orqada toʻq jigarrang yoki qora choʻzilgan dogʻlar mavjud. Bulutli leopardning bosh suyagi choʻzilgan boʻlib, uni boshqa zamonaviy mushuklardan ajratib turadi. Tana oʻlchamiga nisbatan bulutli leopardning tishlari barcha mushuklar orasida eng kattasi va 3,5 sm ga yetishi mumkin. Panjalari nisbatan qisqa, oyoqlari keng. Koʻzlari sariq.

Yoyish
------

Bulutli leopard janubi-sharqiy Osiyoda, janubiy Xitoydan Malakkagacha va sharqiy Himoloydan Vetnamgacha joylashgan. (Tayvanda topilgan kichik tur 2013-yilda yoʻq boʻlib ketgan deb eʼlon qilingan, biroq 2019-yil boshida Bulutli leopard ikki marta orolning janubi-sharqida koʻrilgani haqida xabar berilgan edi.) Uning yashash joyi tropik va subtropik oʻrmonlar, 2000 metrgacha balandlikda joylashgan.

Olimlarning fikriga koʻra, 2008-yilda bulutli leoparlar soni 10 000 dan ortiq jinsiy yetuk shaxslar tashkil etilgan.

Xulq-atvor
----------

Bulutli leoparlar yolgʻiz yashaydilar va odatda chakalakzorlarda harakatlanadilar. Uzun dum ularga qiyin sharoitlarda muvozanatni saqlashga yordam beradi. Mushuklar orasida bulutli leopardlar daraxtga chiqishda eng zoʻr. Shuningdek, ular suvda yaxshi suzadilar. Ularning oʻljasiga kiyik, yovvoyi choʻchqalar, maymunlar, qushlar, echkilar va sudraluvchilar kiradi. Ular shoxlarda oʻz qurbonlarini kutishadi va birdan yuqoridan ularga sakrab tushishadi.

Tabiatda bulutli leopardning koʻpayishi mart-avgust oylarida sodir boʻladi. Homiladorlik 86-95 kun davom etadi. Nasli daraxtning chuqurligida tugʻiladi, yangi tugʻulgan leopardning vazni 150-280 gramm boʻlgan 1-5 ta bolalar tugʻuladi. Koʻzlari 10-12 kundan keyin ochiladi. Tugʻilganda mushukchalar sargʻish-kulrang moʻyna bilan qoplangan boʻladi, birinchi 6 oyda katta dogʻlari paydo boʻladi. Kichkintoylar tugʻilgandan keyingi dastlabki besh oy davomida juda faol boʻladilar. 10 yarim haftada ular kattalar ovqatiga oʻtishadi, 5 oy ichida ular ona sutini olishadi. 9 oyligida ular allaqachon onalaridan mustaqil boʻlib, mustaqil hayot kechira boshlaydilar.

Manbalar
--------

1. ↑  А.Э. Брем*. Жизнь животных.Хищные*. Москва: Мир Книги, 2011 — 23—24 bet.
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑
7. ↑  Andrew J. Hearn, Joanna Ross, Henry Bernard, Soffian Abu Bakar, Luke T. B. Hunter (2016-03-23). *The First Estimates of Marbled Cat Pardofelis marmorata Population Density from Bornean Primary and Selectively Logged Forest*. **11** (PLoS ONE nashri). doi:10.1371/journal.pone.0151046. ISSN 1932-6203. .
8. ↑
9. ↑
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Avarlar (maʼnolari).

**Avarlar** (oʻzlarini maarulal deb ataydilar) – Dogʻistonda (496 ming kishidan ziyod) va Ozarbayjonning shimoliy gʻarbiy qismida (44 ming kishi) yashovchi yerlik xalq. A. va ularga yaqin xalqlarning umumiy soni Rossiya Fede-ratsiyasida 544 ming kishi (1992). A. is-lom dinining sunniy oqimiga mansub. Avar tilida soʻzlashadi. 19-asrning 2-yar-mida faqat Xunzax yassitogʻligida yashovchi aholi oʻzlarini A. deb atashgan. Tari-xan bir hududda shakllangan guruhlar, ayrim qabila qoldiqlarini rus ada-biyotida A. deb yuritilgan. Bular: sala-tovlar, baktlilar, koysubulilar, andallar, teletlilar, xunzaxlar, gidatlilar va boshqa A. atrofida and-sez (andodidoy) xalqlari va archinlar uyushayotgan boʻlib, ular garchi oʻzlarini A. deb atayotgan boʻlsalarda, ayrim etnografik xususiyatlari va ona tillarini saqlab qolganlar. A. chorvachilik, dehqonchilik, shuningdek bogʻdorchilik bilan shugʻullanadi. Ularda hunarmandchilik, xususan, zargarlik taraqqiy etgan.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**"Bulutli Uspeniya"** — XIIasr oxiri — XIII asr boshlariga oid rus ikonasi. Novgorodning Tithes monastiridan kelib chiqqan. 1933-yilda Novgorod muzeyidan olingan ikona hozirda Davlat Tretyakov galereyasi toʻplamida saqlanadi. U 1935-yilda Tretyakov galereyasida sanʼatshunos I. VA. Suslov tomonidan aniqlangan.

Ikona yaxshi holatda saqlangan, ammo boʻyoq ishlarida kichik yoʻqotishlar mavjud. Joʻka daraxti taxtasiga chiqilgan. Asl mustahkamlovchi shponkalar yoʻqolgan va yangilari bilan almashtirilgan. Ikonaning yon chetlari kesilgan, yuqori va pastki chetlarida esa gessodan mahrum (ehtimol, piktogramma chizilgan paytdan boshlab qoplamani mustahkamlash uchun qoldirilgan). Tadqiqotchilar ikonani XII asr oxiri — XIII asr boshlariga tegishli deb hisoblashadi.

Ikonashunoslik
--------------

„Bokira Boshpanasi" murakkab ikonografik koʻrinishda taqdim etilgan. U ikonaning yuqori qismidagi Tangri onasining ruhini osmonga koʻtaradigan Mikoil farishta tasviri bilan tavsiflanadi. Undan pastda toʻrtta farishta bor, ular Xudo onasining ruhini Iso Masihdan oladi. Ikona yuqori qismida, Bibi Maryamning oʻlim toʻshagi yon tomonlarida, Xudo onasi bilan vidolashish uchun bulutlar ustida uchib kelgan havoriylar joylashgan. Uchar havoriylar aks etuvchi ikonografik syujetlar apokrifik manbalardan maʼlum boʻlib, ikonashunoslikka XI asrdan boshlab maʼlum.

Havoriylarning Bokira ona bilan vidolashuv sahnasi anʼanaviy ikonografiyada taqdim etilgan. Dafn toʻshagining yon tomonlarida ikki qatorda motam tutgan oʻn ikki havoriy tasvirlangan. Ularning oyoqlari yerga deyarli tegmaydi. Bokira Maryamning qizil poyafzallari toʻshak oldiga qoʻyilgan va yotoq orqasida ikkita sham qoʻyilgan. Akademik V. N. Lazarev ushbu piktogrammani boʻyashda Vizantiya taʼsirini qayd etadi: *"Belgining eng „yunoncha" qismi oʻng guruh hisoblanadi, ular yetuk" Comnenos tipidagi yuzlar bilan tasvirlangan, chap guruhdagi yuzlar yumshoqroq va shaxssiz ishlangan. Ularda yunon turi unchalik aniq ifodalanmagan*.

Manbalar
--------

1. ↑  *Государственная Третьяковская галерея. Каталог собрания*. М.: Красная площадь, 1995 — 57-58 bet.
2. ↑  *Живопись домонгольской Руси*. М.: Советский художник, 1974 — 113-117 bet.

Adabiyotlar
-----------

* Антонова В. И. Мнёва Н. Е.*. Каталог древнерусской живописи XI — начала XVIII в.в. Опыт историко-художественной классификации. В 2-х томах*. М.: Искусство, 1963 — 73-75 bet.
* Лазарев В. Н.*. Русская иконопись от истоков до начала XVI века*. М.: Искусство, 2000 — 165-166 bet.
**Qilichniyozboy** — Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Xorazm viloyati, Turkmanistonning Toshhovuz viloyati hududidan oʻtadigan davlatlararo kanal. Amudaryodan suv oladi. Ikki tarmoq Qilichniyozboy va Gurlandan iborat. Umumiy uz. tarmoqlari bilan birga 102 km. Bosh qismida suv oʻtkazish imkoniyati 120 m³/s. Kanal va uning shoxobchalari 1939—42 yillarda hashar yoʻli bilan qurilgan. keyingi yillarda bir necha marta rekonstruksiya qilingan. 1965-yilda magistral kanalning yangi bosh uchastkasi qurildi. 1969-yilda kafolatli suv olish uchun uz. 7 km, suv sarfi 120 m³/s boʻlgan toʻyintiruvchi kanal — Turangasoqa qazildi. Q. 70 ming gektarga yaqin yer (shundan 20,7 ming ga Gurlan tumanida, 16,7 ming ga Qoraqalpogʻistonning Amudaryo tumanida, 26,2 ming ga Toshhovuz viloyatida)ni sugʻoradi.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



  


|  |  |
| --- | --- |
| Turkmaniston bayrogʻi | *Turkmaniston geografiyasiga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |


|  |  |
| --- | --- |
| Gidrologiya | *Gidrologiyaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Bulutli saqlash** (inglizcha: *cloud storage* ) - bulutli hisoblash modeliga muvofiq mavjud bo'lgan ma'lumotlarni saqlash tarmog'i - kerak bo'lganda saqlash joyini ijaraga olish, ichki tuzilmani va amalga oshirish tafsilotlarini yashirish. Bulutli saqlash tizimlarining uchta asosiy turi blok (mijozlarga saqlash joyini blokli qurilma sifatida taqdim etish, masalan, Amazon Elastic Block Store[en] ), obyekt ( kontentni manzillash printsipiga muvofiq tashkil etilgan объектные сети хранения[en] , masalan, Amazon S3 ), fayl ( Dropbox kabi virtual fayl tizimlariga kirishni ta'minlash).

Xavfsizlik
----------

Ushbu turdagi xizmatlarni taqdim etishning ommaviy modeli xavfsizlik muammolari va ma'lumotlarning sizib chiqishi bilan to'la.

Shunday qilib, 2011-yil 19-iyun kuni to‘rt soat ichida istalgan kishi Dropbox foydalanuvchilari ma’lumotlariga kirishi mumkin edi  .

Amazon S3 bulutli omborlariga kirish huquqlarining bir necha marta noto'g'ri konfiguratsiyasi katta ma'lumotlarning sizib chiqishiga olib keldi, masalan, 200 million kampaniya tahliliy yozuvlari , 3 millionga yaqin WWE muxlislari, 6 million Verizon mijozlari  .

Aloqa liniyalari va ma'lumotlar markazlarining qulashi bulutli tizimlardan ma'lumotlarning vaqtincha ishlamay qolishiga yoki hatto ma'lumotlarning yo'qolishiga olib kelishi mumkin  .

Eslatmalar
----------

1. ↑  Chip №8 2011. sfn error: no target: CITEREFChip\_№82011 (help)
2. ↑  „Личные данные почти 200 миллионов избирателей США попали в интернет". Российская Газета (20-iyun 2017-yil). Qaraldi: 15-noyabr 2017-yil.
3. ↑  *Selena Larson*. „Verizon data of 6 million users leaked online" (en). CNN Tech (12-iyul 2017-yil). Qaraldi: 15-noyabr 2017-yil.
4. ↑  *Henry Blodget*. „Amazon's Cloud Crash Disaster Permanently Destroyed Many Customers' Data" (en). Business Insider (28-aprel 2011-yil). Qaraldi: 15-noyabr 2017-yil.

Adabiyot
--------

* *Онлайновые хранилища данных*.
* *Масштабные утечки данных: конец «облачным» сервисам?*. .

Havolalar
---------

* *Андрей Федив.* „Сервис для хранения файлов: какой выбрать". *Компьютерра-Онлайн*.  Мой друг компьютер №15, 2011, с. 32—22 (17-may 2011-yil). Qaraldi: 4-may 2019-yil.



* *Андрей Ященко.* „Файлы на облаке: обзор десяти бесплатных сервисов для хранения и синхронизации данных". *Ferra.ru* (22-iyun 2011-yil). 9-may 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4-may 2019-yil.
**Qilich** metal yoki boshqa materiallardan tayyorlanadigan, uzun, keskir tigʻli, teshuvchi va kesuvchi quroldir. Turli madaniyatlarda qilichlar turlicha koʻrinishga va hajmlarda yasalgan. Qadimgi Rimda gladius, Yaponiyada katana, Gʻarbiy turkiy xalqlarda yotagʻon kabi qilichlar urf boʻlgan.

**Qilich** — chopish yoki sanchish bilan yovga shikast yetkazadigan tigʻli qurol. Birinchi bor qad. turkiy Urxun-Yenisey bitiklarida qayd etiladi. Dastlabki Q. xanjarsimon boʻlib, uchi oʻtkir, 2 tigʻli qilib yasalgan. Q. dastasidan ushlaganda qoʻl tigʻ tomonga oʻtib ketmasligi uchun dasta bilan tigʻ ajratib qoʻyilgan. Q.ning qad. turlari suyakdan yasalgan, sirtiga chaqmoqtoshlar qoplangan va u faqat sanchish uchun yaroqli boʻlgan. Keyinchalik jez va temirdan tayyorlangan Q. ham sanchish, ham chopish uchun xizmat qilgan. 6—7-asrlarda Sharq mamlakatlarida bir tomonlama tigʻli egri Q. yasalgan. Uning uz. 80—90 sm, eni 3—3,5 sm boʻlib, qinda saqlangan. Maʼdanga ishlov berishning rivojlanishi oqibatida Q, sifati ham oshib borgan. Sharq davlatlarida Damashq poʻlatidan ishlangan Q. Isfahon Q.i shuhrat qozongan. Hukmdorlar, lashkarboshilar, beklar va bahodirlar uchun yasalgan Q.lar oltin, kumush va qimmatbaho toshlar bilan ziynatlangan. 

Qilichni asosan belga taqib tashiladi. Uning uchun maxsus kamar taqilishi ham mumkin. Urushda qilichlar ot jabdugʻiga taqiladi. Qilich uzunligi yarimdan ikki metrgacha bo'ladi. 2 metrdan uzun qilichlar ham bor. Qilichni muhofaza qilish uchun charm yoki boshqa materialdan qilingan qinga solinadi. Qilich sopi va qinini rasm, duo, bo'yoqlar bilan bezashadi.

Kunimizda oʻtochar qurollar tarqalishi bilan qilichlar dolzarb boʻlmay qoldi. Hozirda qilichlarni asosan kolleksiya yoki bezak uchun tayyorlashadi.

Galereya
--------

* Usmon Posho qilichi, Sevastopol Qora dengiz harbiy muzeyi, Rossiya*Usmon Posho qilichi*, Sevastopol Qora dengiz harbiy muzeyi, Rossiya
* Adolat qilichi, Freilicht muzeyi, Olmoniya*Adolat qilichi*, Freilicht muzeyi, Olmoniya
* William Wallace qilichi, Edinburgh muzeyi, Shotlandiya*William Wallace qilichi*, Edinburgh muzeyi, Shotlandiya
* Antik qilich, Harbiy muzey, Fransiya*Antik qilich*, Harbiy muzey, Fransiya
* Qadimgi koreys qilichi, Koreya Xalq muzeyi, Janubiy Koreya*Qadimgi koreys qilichi*, Koreya Xalq muzeyi, Janubiy Koreya

|  |  |
| --- | --- |
|  | Vikiomborda ***Qilich*** haqida turkum mavjud |

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Ommabop musiqa** - 1) keng maʼ-noda — eng mashhur musiqa asarlari; ijrochilar repertuaridan doimiy oʻrin olgan turli janr va uslub namunalari (mas, xalq qoʻshiq va kuylari, mumtoz kompozitor asarlari)dan iborat; 2) tarixiy tushuncha sifatida — 20-asr madaniyatida qaror topgan musiqa turi. Yoshlar musiqasi, pop-musiqa, rok-musiqa, estrada musiqasi kabi yoʻnalishlarni oʻz ichiga oladi. Uning rivoj topishiga dastlab 20-asrda yuz bergan ijtimoiy (mas, urbanizatsiya) va maʼnaviy hayot (diniy qarashlarga nisbatan dunyoviy mafkura keng yoyilishi va boshqalar) oʻzgarishlari zamin yaratgan. Natijada, shahar aholisida keskin koʻpaygan boʻsh vaqtini toʻldirish maqsadida muntazam ravishda utkaziladigan kungilochar tomosha va konsertlar keng rivoj topgan. Oldin shahar bogʻi va xiyobonlari, restoran (kabare, kafeshantan) va boshqa joylarda, keyinchalik maxsus qurilgan teatr va sahna (mas, myuzikxoll, diskoteka)larda faoliyat koʻrsatgan yangi badiiy jamoalar ijodida Ommabop musiqaning asosiy janr va shakllari qaror topgan. Ommabop musiqaning hozirgi dunyo madaniyatida keng yoyilishda, ayniq-sa, ommaviy axborot vositalari (radio, televideniye), ovoz yozish va tarqatish apparatlari (grammofon, magnitofon va boshqalar)ning kashf etilishi katta taʼsir oʻtkazgan. Ommabop musiqa tinglovchidan musiqa uquvi, keng badiiy tajriba, baʼzida idrok etishda alohida ahamiyatni x.am talab etmaydigan namunalardan iborat boʻlib, ular shakllarning oddiyligi, musika tilining baynalmilal (universal) ohanglarga yaqinligi, kuproq raqsbop usullarga moyilligi bilan ajralib turadi.

Olimjon Vekov.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Qozikalon** — bosh qozi, eng yuqori darajadagi qozi (oliy mahkama raisi). Oʻrta Osiyo xonliklarida barcha qozilar, dindorlar va mullalarning boshligʻi, yaʼni raisi boʻlib, ular ustidan nazorat qilgan. Bosh qozi ham diniy, ham adliya ishlarini boshqargan. Barcha musulmon mamlakatlarida boʻlgani kabi Xiva xonligida ham huquq masalalari dinga qarashli, yaʼni dindorlar qoʻlida boʻlganligi sababli, Q. barcha huquq masalalari va qoʻshin maʼmuriyatining ham raisi hisoblangan.

Q. fuqarolarning daʼvolari, janjallari bilan ham shugʻullangan. Oliy jazo talab qilinadigan jinoiy ishlar uning vazifasiga kirmagan. Bu ishlarni xonning oʻzigina koʻrgan. 1824—25 yillarda xonlikdagi q. ning 11 ta navkari boʻlgan.

Q rasmiy qabul marosimlarida xonning oʻng tomonida, 1-oʻrinda oʻtirgan. Q. Buxoro amirligida ham xuddi shunday vazifani bajargan.

Xiva xonligi mutlaq monarxiya davlati boʻlgani uchun oliy sud hokimiyati xon ixtiyorida boʻlsa-da, biroq shunga qaramay Q. ham katta vakolatlarga ega edi. Mas, maosh toʻlanadiganlar roʻyxatida shayx ul-islomdan keyin turgan. Xonlikda 2 ta qozi — q. va qozi-askar boʻlgan.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Ommaviy qoʻshiq** - qoʻshiq turi; xalq orasida ommalashuviga moʻljallangan kompozitor asari. Koʻpincha jamoaviy (xor) tarzda, cholgʻu joʻrligisiz ijro etiladi. Ommaviy qoʻshiq namunalariga band (band-naqarot) shakli, yorqin, esda qoladigan kuyi, ayni paytda, musiqiy va sheʼriy bayonining oddiyligi, kuy hajmining oʻrta vokal re-gistrga asoslanganligi xosdir. Asosan, namoyish, miting, yirik yigʻilish kabi jamoaviy tadbirlarda ijro etiladi. Ilk namunalari Buyuk Fransiya inqilobi davrida yuzaga kelgan (mas, "Marselyeza" — hozirda Fransiya Davlat madhiyasi). Inqilobiy qoʻshiq, harbiylar (safda ijro etiladigan) qoʻshigʻi, Davlat madhiyasi kabi turlari bor. Oʻzbekistonda 20-asrning 1-choragida yuzaga kelgan (Hamzaning "Biz ishchimiz", "Xoy ishchilar" va boshqalar), keyinchalik bastakor (T. Jalilov, K. Jabborov va boshqalar) va kompozitor (S. Yudakov, M. Burhonov)lar ijodida oʻrin olgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Mustafa Kemal Atatürk haykali** — 2010-yil 17-mayda, Boku shahrida Turkiya Respublikasining asoschisi, Turkiya mustaqillik urushidagi Turk milliy harakati rahbari Mustafa Kemal Atatürkga oʻrnatilgan haykaldir.

Yodgorlikni oʻrnatish
---------------------

Turkiya Respublikasi asoschisi Mustafa Kemal Atatürk haykali 2010-yil 17-may kuni, Bokuning Nasimi tumanida, Turkiyaning Ozarbayjondagi elchixonasi oldida, Samed Vurgun va Boqixonov koʻchalari kesishmasidagi bogʻda oʻrnatildi. Ochilish marosimida, Ozarbayjon Prezidenti Ilhom Aliyev va uning rafiqasi Mehribon Aliyeva, Turkiyaning o‘sha paytdagi Bosh vaziri Recep Tayyip Erdoğan va rafiqasi Emine Erdoğan ishtirok etdi. Tadbir munosabati bilan Ozarbayjon va Turkiya davlat bayroqlari bilan bezatilgan bog‘da faxriy qorovul saf tortdi. Yodgorlik muallifi Ozarbayjon xalq rassomi, Ozarbayjon Davlat Badiiy Akademiyasi rektori Omar Eldarov.

Yana qarang
-----------

* Fizuli haykali
* Husayn Jovid haykali
* Xurshidbon Natavon haykali

Manbalar
--------

1. ↑  „Bakıda Türkiyə Respublikasının banisi Mustafa Kamal Atatürkün abidəsi açılmışdır" (az).  Халг газети (18-may 2010-yil). 24-may 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 2-iyun 2021-yil.
2. ↑  „Bakıda Türkiyə Cümhuriyyətinin qurucusu Mustafa Kamal Atatürkün abidəsi açılmışdır" (az).  president.az (17-may 2010-yil). 24-may 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 2-iyun 2021-yil.
3. ↑  „Eldarov Ömər Həsən oğlu" (az).  science.gov.az. 24-iyun 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 2-iyun 2021-yil.
**Mustafo Rushtu Tasar** (1951, Gaziantep - 2007-yil 3-yanvar, Anqara), turk siyosatchisi.

Hayotiy
-------

Boshlangʻich va oʻrta ta’limni Gaziantepda tugatgan. Oliy ta'limni Anqara Iqtisodiyot va tijorat fanlari akademiyasida tamomlagan. Birinchi davlat xizmatini 1976-yilda Birlashgan Millatlar Tashkiloti loyihasi doirasida Gaziantepda tashkil etilgan Kichik sanoatni rivojlantirish loyihasida (KÜSGEM) menejer sifatida boshladi.

1977-1980-yillarda Yaqin Sharq Texnika Universiteti Gaziantep kampusida bosh direktor yordamchisi, 1980-1983-yillarda esa DPT maslahat kotibiyatida boʻlim mudiri lavozimlarida ishlagan. 1983-yil 20-mayda "Ona Vatan" partiyasi asoschilaridan boʻlib, Markaziy qaror va boshqaruv kengashi aʼzosi etib saylangan. 1983-yil 8-iyun kuni Vatan partiyasi Bosh kotibi boʻlgan Mustafo Taşar, 1983-yil 6-noyabrda 17-bosh kotib boʻldi. Turkiya Buyuk Millat Majlisiga Gaziantep deputati sifatida kirdi.

Yevropa iqtisodiy hamjamiyatining qoʻshma parlament guruhi aʼzosi, Turkiya-AQSh parlamenti doʻstlik guruhi prezidenti boʻlgan. 1987-yil 24-iyunda "Ona Vatan" partiyasi Bosh kotibligidan ketdi. 1988-yil 13-iyungacha ANAP Bosh prezidenti maslahatchisi lavozimida ishlagan. 18. Parlamentda Anqara deputati sifatida faoliyat yuritgan. 47. Va 48. Turkiya Respublikasi hukumatlarida davlat vaziri lavozimlarida ishlagan. Vazirligi bilan birga ANAP Bosh kotibi lavozimida ham ishlagan.

20. davr Turkiya Buyuk Millat Majlisiga Gaziantep deputati sifatida kirgan Mustafo Taşar, 53. Hukumat tarkibidagi Atrof-muhit vaziri, 55. Hukumatda Qishloq xoʻjaligi va qishloq xoʻjaligi vazirligi lavozimida ishlagan. 21. davrda Gaziantep deputati sifatida Turkiya Buyuk Millat Majlisiga qaytadan kirgan Mustafo Taşar, partiyaning Siyosiy ishlar va muvofiqlashtirish bo’limi raisi o’rinbosari, ANAP raisi o’rinbosari lavozimlarida ishlagan. 57. Respublika hukumatida turizm vaziri lavozimida ishlagan.

Kitoblari
---------

Mustafo Tasarning turli gazeta va jurnallarda chop etilgan maqola va sharhlari bilan bir qatorda,

* Vatan 1983-yildan 2000 yilgacha
* Siyosiy guvohlar ,
* Welfare Party Fact Wayback Machine saytida arxivlandi (2009-03-30). Arxivlangan 30 Mart 2009 tarihinde -da ,
* Tasar ishi ,
* Millatchilik Konservatizm Demokratiya
* Turkiyaning fikr kun tartibi

Uning 6 ta kitobi bor.

O'lim
-----

Afyonkarahisar – Anqara trassasida sodir boʻlgan YTH natijasida vafot etgan. Mustafo Tasar uylangan va ikki farzandi bor edi.

Havolalar
---------

* www. Wayback Machine saytida arxivlandi (2009-01-29). MustafaTasar.gen.tr Wayback Machine saytida arxivlandi (2009-01-29). 29 Ocak 2009 tarihinde
**Einar Jan Aas** (norv.: *Einar Jan Aas*; 1955-yil 12-oktyabr) — norvegiyalik futbolchi, himoyachi.

Jamoalardagi faoliyati
----------------------

Einar Aas oʻz faoliyatini 1973-yilda ikkinchi divizion jamoasi „FC Moss"da boshlagan. 1976-yilda futbolchi FC Mossga birinchi divizionga chiqishga yordam berdi. Einar birinchi divizionda 66 ta oʻyin oʻtkazdi va FC Mossga 1979-yilgi Norvegiya chempionatida 2-oʻrinni egallashiga yordam berdi. 1979-yilda futbolchi "Bavariya"ga koʻchib oʻtdi. 1980-yil 12-yanvarda norvegiyalik futbolchi Germaniya kubogi doirasida „Bavariya" uchun birinchi oʻyinni oʻtkazdi. 1980-yil 26-yanvarda Einar Bundesligadagi birinchi oʻyinni "Shalke" ga qarshi oʻtkazdi, unda „Bavariya" 3:1 hisobida gʻalaba qozondi. 1979/80-yilgi Germaniya chempionatida himoyachi 6 ta oʻyin oʻtkazib, 1 ta gol urdi, „Bavariya" chempionlikni qoʻlga kiritdi. 1980/81-yilgi Germaniya chempionatida himoyachi 7 ta oʻyin oʻtkazdi va 1981-yil bahorida "Nottingem Forest"ga koʻchib oʻtdi. 1980/81-yilgi Angliya futbol ligasining birinchi divizionida futbolchi 7 ta oʻyin oʻtkazib,1 ta gol urdi, „Nottingem Forest" chempionatda 7-oʻrinni egalladi.1981/82-yilgi mavsumda himoyachi Angliyaning birinchi divizionida 14 ta oʻyin oʻtkazdi, „Nottingem Forest" chempionatda 12-oʻrinni egalladi. 1983-yilda futbolchi Mossga koʻchib oʻtdi va Norvegiya kubogini yutishda yordam berdi. 1987-yilda u 22 ta oʻyin oʻtkazib, jamoasiga Norvegiya chempionatida gʻalaba qozonishga yordam berdi.

Norvegiya terma jamoasi
-----------------------

1977-yil 30-iyunda Eynar Aas Norvegiya terma jamoasida Islandiya bilan oʻrtoqlik oʻyinida debyut qildi. Islandiya 2:1 hisobida gʻalaba qozondi. 1978-1979-yillarda futbolchi Yevro-1980 saralash turnirida 8 ta oʻyin oʻtkazib, 1 ta gol urgan, Norvegiya guruhda oxirgi oʻrinni egallab, final turniriga chiqa olmadi. 1980-1981-yillarda Einar 1982-yilgi jahon chempionati saralash turnirida 7 ta oʻyin oʻtkazdi, jumladan, 1981-yil 9-sentyabrda Angliyaga qarshi oʻyinda Norvegiya 2:1 hisobida gʻalaba qozondi. Norvegiya terma jamoasi 4-guruhda soʻnggi oʻrinni egalladi va jahon chempionatining final turniriga chiqa olmadi. 1981-1986-yillarda Norvegiya terma jamoasida oʻynamagan. Einar Aas 1986-yilda uchta oʻyin oʻtkazdi, shu jumladan Yevro-1988 saralash turnirida ikkita oʻyin. Shimoliy Yevropa chempionati va futbol boʻyicha 1980-yilgi Olimpiya oʻyinlari saralashini hisobga olgan holda, Einar Yan Aas 35 ta oʻyin oʻtkazib, 3 ta gol urgan.

Yutuqlar
--------

* Germaniya chempioni: 1979/80
* Norvegiya chempioni: 1987-yil
* Norvegiya kubogi sohibi: 1983-yil

Manbalar
--------

1. ↑  „Einar Aas".  Home.no. 5-avgust 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 2-noyabr 2011-yil.
2. ↑  *Bugge, Mette*. 40 år og fortsatt full fart (Norwegian). *Aftenposten* (5-sentabr 2008-yil), s. 20.
**Qoyaga ko‘tarilish** (inglizcha: *rock climbing* ) — bu tabiiy yoki sun’iy relflarga ko‘tarilishdan iborat sport turi va faol dam olishga kiradi. Alpinizmning bir turi sifatida paydo bo‘lgan qoyaga ko‘tarilish bugungi kunda mustaqil sport turiga aylandi. 2016-yil 3-avgustda qoyaga chiqish sporti XOQ tomonidan 2020-yilgi yozgi Olimpiya o‘yinlarining Olimpiya dasturiga kiritildi .

Qoyaga ko‘tarilishning paydo bo‘lishi va rivojlanishi
-----------------------------------------------------

 Sakson Shveytsariyasidagi toqqa chiqishga bag'ishlangan eski otkritka.
Tog‘li hududlarni o‘zlashtirish va hayotga moslashish jarayonida inson tomonidan qoyali relflarni oshib o‘tish usuli sifatida qoyaga chiqish ancha uzoq vaqt oldin paydo bo‘lgan. Qoyaga ko‘tarilish utilitar kundalik vazifalarni (ov qilish, tog‘larda eng qisqa yo‘llarni topish va hokazolar) hal qilish uchun emas, balki o‘ziga ishonch bildirish, sport muammolarini hal qilish ya’ni o‘ziga xos tarzda faol dam olish va ushbu sport turi XIX asrda tog‘li hududlarda paydo bo‘lgan.

Bo‘sh vaqtda qoyaga ko‘tarilish esa Yevropada keng tarqaldi: Germaniyaning qoyali hududlari (Sakson Shveysariyasi, Sittau tog‘lari va boshqalar), Avstriya (Tirol Alp tog‘lari), Shotlandiya, Irlandiya, Shveysariya va boshqa mamlakatlarning qoyalarini o‘z ichiga oladi.

Amerika Qo‘shma Shtatlarda 20-asr boshlarida Yosemit milliy bog‘ida qoyaga ko‘tarilish vujudga keladi va barqaror rivojlana boshladi.

Dunyoda qoyaga ko‘tarilish rivojlangani sari yangi hududlar o‘rganildi. Hozirgi vaqtda dunyoda 2500 dan ortiq qoyaga ko‘tarilish zonalari mavjud .

20-asrning ikkinchi yarmida qoyaga chiqish butun dunyoda tan olingan sport turiga aylandi, unda muntazam ravishda xalqaro musobaqalar o‘tkazib kelinadi.

Manbalar
--------

1. ↑  „IOC approves five new sports for Olympic Games Tokyo 2020" (en). *International Olympic Committee* (14-iyul 2021-yil). 6-avgust 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 23-noyabr 2021-yil.
2. ↑  „Скальные районы России и других стран". 16-oktabr 2009-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 2-noyabr 2009-yil.

Adabiyot
--------

* Long, John*. How to Rock Climb! (How to Rock Climb Series)*. Helena, Mont: Falcon, 1998. ISBN 1-57540-114-2.