Yulduzlar va rivojlangan atmosferaga ega ochiq manbali virtual globus & quyosh nurlari ta'siri
**Virtual globus** uch oʻlchovli (3D) dasturiy taʼminot modeli yoki yer yoki boshqa dunyoning vakili. Virtual globus foydalanuvchiga koʻrish burchagi va holatini oʻzgartirib, virtual muhitda erkin harakatlanish imkoniyatini beradi. Anʼanaviy globus bilan taqqoslaganda, virtual globuslar yer yuzasining turli xil koʻrinishini aks ettirishning qoʻshimcha qobiliyatiga ega. ushbu qarashlar geografik xususiyatlarga, yoʻllar va binolar kabi texnogen xususiyatlarga yoki aholi kabi demografik miqdorlarning mavhum tasvirlariga ega boʻlishi mumkin.

1997-yil 20-noyabrda Microsoft Encarta Virtual Globe 98 koʻrinishidagi mustaqil virtual globusni, 1999-yilda esa Cosmi’ning 3D World Atlas’ini chiqardi. Birinchi mashhur onlayn virtual globuslar NASA WorldWind (2004 yil o'rtalarida chiqarilgan) va Google Earth edi. (2005 yil o'rtalarida).

Turlari
-------

Virtual globuslardan o'rganish yoki navigatsiya qilish (GPS qurilmasiga ulanish orqali) maqsadida foydalanish mumkin va ularning dizayni maqsadiga qarab sezilarli darajada farq qiladi. Yerning batafsil tasvirini tasvirlashni xohlaydiganlari ko'pincha sun'iy yo'ldosh tasvir serverlaridan foydalanadilar, ular nafaqat aylanish, balki hajmini kattalashtirish va ba'zan ufqni burish imkoniyatiga ega. Ko'pincha, bunday virtual globuslar butun dunyoni juda aniq darajada qamrab olgan holda, dunyoni iloji boricha batafsil tasvirlashga intiladi. Bunday holda, interfeys, ko'pincha, sun'iy ob'ektlarni ajratib ko'rsatish uchun soddalashtirilgan grafik qoplamalarni ko'rsatish imkoniyatiga ega, chunki ular havodan fotografik tasvirga ega bo'lishi shart emas. Bunday tafsilotlarga ega bo'lish bilan bog'liq yana bir muammo xavfsizlikdir, chunki ba'zi hukumatlar aeroportlar va harbiy bazalar kabi muhim joylarning batafsil tasvirlariga osonlikcha kirish mumkinligi haqida tashvishlanishadi.

Virtual globusning yana bir turi mavjud, uning maqsadi sayyorani aniq tasvirlash emas, balki soddalashtirilgan grafik tasvirdir. Dastlabki kompyuterlashtirilgan atlaslarning aksariyati shu turda edi va ular kamroq tafsilotlarni ko'rsatgan bo'lsa-da, bu soddalashtirilgan interfeys hali ham keng qo'llanilib kelinmoqda, chunki ular qisqargan grafik mazmuni va foydalanuvchi displeyni tushunish tezligi tufayli ulardan foydalanish tezroq.

Tarix
-----

Virtual globus dasturiy ta'minotidan foydalanish Nil Stivensonning "Qor halokati" nomli mashhur ilmiy-fantastik romanida (va birinchi bo'lib tasvirlangan bo'lishi mumkin) keng ommalashgan. "Qor halokati"dagi virtual reallikda Markaziy Razvedka Korporatsiyasi (MRK) tomonidan yaratilgan "Yer" deb nomlangan dasturiy ta'minot mavjud. MRK o'zining virtual globusidan o'zining barcha geofazoviy ma'lumotlarini, jumladan xaritalar, arxitektura rejalari, ob-havo ma'lumotlari va real vaqtda sun'iy yo'ldosh kuzatuvi ma'lumotlarini kuzatib borish uchun "foydalanuvchi interfeysi"(user interface) sifatida foydalanadi.

Virtual globuslar (barcha gipermedia va virtual reallik dasturlari bilan bir qatorda) "Aspen Movie Map" loyihasining uzoq avlodlari bo‘lib, u uzoqdagi jismoniy muhitni taqlid qilish uchun kompyuterlardan foydalanish kontseptsiyasini yaratgan (garchi Kino xaritasi ko‘lami Kolorado shtatining Aspen shahri bilan cheklangan bo‘lsa ham) .

Virtual globuslarning ko'p funktsiyalari 1962 yilda kompyuterlar orqali turli ma'lumotlar bazalariga ulangan ulkan globus bo'ladigan Geoskopni yaratishni nazarda tutgan *Bukminster Fuller* tomonidan o'ylab chiqilgan. Bu iqtisodiyot, geologiya, tabiiy resurslardan foydalanish va hokazolar bilan bog'liq bo'lgan keng ko'lamli global oqibatlarni ko'rsatish uchun namuna sifatida foydalaniladi.

Manbalar
--------

1. ↑  Mahdavi-Amiri, A.; Alderson, T.; Samavati, S. (2015). „A Survey of Digital Earth". *Computers & Graphics*. 53-jild. 95–117-bet. doi:10.1016/j.cag.2015.08.005.
2. ↑  Buckminster Fuller Institute. "R. Buckminster Fuller's Geoscope". Buckminster Fuller Institute. Archived from the original on October 7, 2008. Retrieved 2009-05-23.