**Xitoy-Britaniya qoʻshma deklaratsiyasi** 1984-yilda Buyuk Britaniya va Xitoy hukumatlari oʻrtasida imzolangan shartnoma boʻlib, unda Gonkong Xitoy nazoratiga oʻtkazilishi va 1997-yil 1-iyuldan keyin hududni boshqarish shartlari belgilab qoʻyilgan.

Gonkong birinchi afyun urushidan keyin 1842-yildan beri Britaniya imperiyasining mustamlakasi boʻlgan va uning hududi ikki barobar kengaytirilgan. Dastlab 1860-yilda Koulun yarim oroli va Stonecutter orolining qoʻshilishi bilan va yana 1898-yilda Britaniya Yangi hududlar uchun 99 yillik ijara shartnomasini olganida. 1997-yilda qayta topshirilgan sana ijara muddatini amalda tugatdi.

Xitoy hukumati shartnomada almashuvdab keyin Gonkongni boshqarish boʻyicha oʻzining asosiy siyosatini eʼlon qildi. Hududda tashqi ishlar va mudofaadan tashqari yuqori darajadagi muxtoriyatga ega boʻlgan oʻzini oʻzi boshqaradigan maxsus maʼmuriy rayon tashkil etiladi. Gonkong oʻzining mavjud boshqaruv va iqtisodiy tizimlarini „bir mamlakat, ikki tizim" tamoyili ostida materik Xitoydan alohida saqlab qoladi. Ushbu loyiha Gonkong asosiy qonunida (topshirishdan keyingi mintaqaviy konstitutsiya) ishlab chiqiladi va markaziy hukumatning hududga nisbatan siyosati 1997-yildan keyin 50 yil davomida oʻzgarishsiz qolishi kerak edi.

Xitoy 2014-yildan beri shartnomani boshqa qonuniy kuchga ega boʻlmagan holda bekor qilinishini eʼlon qildi. Buyuk Britaniya uchun esa hujjat amal qilishi majburiy boʻlib qolmoqda. Xitoyning 2020-yilda Gonkongda milliy xavfsizlik qonunchiligini joriy etishi va 2021-yilda Butunxitoy xalq vakillari kongressi mahalliy saylov qonunlarini qayta oʻtkazishni maʼqullash toʻgʻrisidagi qarorini qabul qilganidan soʻng xalq tomonidan saylanadigan mintaqaviy qonun chiqaruvchi hokimiyatdagi oʻrinlar sonini kamaytirganda Buyuk Britaniya Xitoyda Qoʻshma deklaratsiyaga „davom etayotgan rioya qilmaslik holati" haqida eʼlon qildi.

Tarixi
------

### Mustamlakachilik ekspansiyasi bosqichlari

 Buyuk Britaniya 1842-yilda Gonkong orolini, 1860-yilda Koulun yarim orolini qoʻlga kiritdi va 1898-yilda Yangi hududlarni 99 yilga ijaraga oldi.
Gonkong 1842-yilda Sin sulolasi birinchi afyun urushida magʻlub boʻlganidan keyin Britaniya mustamlakasi boʻldi. Hudud dastlab faqat Gonkong orolidan iborat boʻlib, 1860-yilda Ikkinchi afyun urushida Sinning navbatdagi magʻlubiyatidan keyin Koulun yarim oroli va Stonecutters orolini oʻz ichiga olgan holda kengaytirildi.

Ushbu qoʻshiluvdan soʻng Britaniya hukumati mustamlakachi amaldorlar va savdogarlarning Xitoyga yanada kirib borish haqidagi chaqiriqlariga qarshilik koʻrsatdi va bu hududda hududiy egallashni toʻxtatishga qaror qildi. Biroq, Germaniya, Yaponiya va Rossiya 1890-yillarning oxirida Xitoyni imtiyozlar berishga majburlaganligi sababli, Britaniya boshqa buyuk kuchlarning hujumidan mustamlaka mudofaasini kuchaytirish uchun Gonkongning yana bir kengayishi masalasini koʻrib chiqdi. Fransiya Gonkongdan atigi 338 km uzoqlikda joylashgan Guanchjouvan uchun ijara shartnomasini olganida Britaniya Sin Xitoyi bilan yangi hududlarni kompensatsiya imtiyozi sifatida olish uchun muzokaralarga kirishdi. Britaniyalik muzokarachi 99 yillik ijara muddati berilgan hudud doimiy yon berish boʻlib qolishidan dalolat beradi, deb hisobladi.

### Potentsial ijara boʻyicha qayta muzokaralar

Gonkong gubernatori Frederik Lugard birinchi marta 1909-yilda Veyxayveyni Xitoyga qaytarish evaziga ijara shartnomasini rasmiy yon berish sifatida qayta koʻrib chiqishni taklif qilgan. Mustamlaka va tashqi ishlar idoralari buni hisobga olgan boʻlsa-da, 1930-yilda Veyxayvey Xitoy Respublikasiga oʻtkazilishidan oldin bu reja hech qachon Xitoy hukumatiga yetkazilmagan. Xitoyga katta miqdorda kredit taklif qilish va Birma chegarasidagi yer nizolarini hal qilish bilan bogʻliq muqobil rejalar taklif qilindi, ammo bu gʻoyalar ham xuddi shunday muhokama qilinmadi. Ikkinchi Jahon urushining boshlanishi va undan keyin Yaponiyaning Gonkongni bosib olishi yon berish olish boʻyicha keyingi munozaralarni toʻxtatdi. Britaniya hukumati dastlab urushdan keyin Gonkongdan voz kechish imkoniyatiga tayyorlandi, ammo mojaro davomida koloniyani saqlab qolishga harakat qildi. 1945-yilda Gonkong Britaniya nazoratiga qaytdi

Urushdan keyingi davrda millatchi hukumat inglizlar bilan Gonkongning kelajagi haqida muzokaralarni davom ettirdi, unda toʻliq retrosessiya va mustamlakani xalqaro shaharga aylantirish takliflari muhokama qilindi. Biroq, Xitoy fuqarolar urushidagi kommunistlarning gʻalabasi Gonkongning millatchilar qoʻliga oʻtishini tobora qiyin boʻlgan ssenariyga aylantirdi va status-kvo saqlanib qoldi.

### Xalq Respublikasi bilan birga yashash

Kommunistik qoʻshinlar Gonkong bilan chegaragacha yurgan boʻlsa-da, ular mustamlakani kuch bilan egallashga urinmadilar. Mustamlakachi va yangi Xitoy hukumati oʻrtasidagi dastlabki aloqalar asosan doʻstona va hamkorlik ruhida edi. Kommunistlarning uzoq muddatli maqsadi hududni oʻzlashtirish ekanligi aniq boʻlsa-da, ular yaqin kelajakda bu masala boʻyicha hech qanday chora koʻrmaslikni tanladilar. Xitoyliklar koloniyaning siyosiy maqomi bilan qanoatlanar edilar. Bu hududda demokratik taraqqiyotni joriy etishga hech qanday harakat qilinmadi; ular potentsial mustaqil Gonkong gʻoyasiga shunchaki dushman boʻlib qoldilar. 1972-yilda Xitoy Birlashgan Millatlar Tashkilotiga Gonkongni oʻzini-oʻzi boshqarmaydigan hududlar roʻyxatidan chiqarish toʻgʻrisida muvaffaqiyatli petitsiya yubordi. Bu orqali mustamlaka „Britaniya maʼmuriyati ostidagi Xitoy hududi" ekanligini eʼlon qildi. Birlashgan Qirollik bunga hech qanday eʼtiroz bildirmadi va mahalliy aholi bu harakatni ahamiyatli deb hisoblamadi. Ushbu oʻzgarishning maʼnosi shundaki, Xitoy Gonkong aholisini hisobga olmaganda, hududning kelajagini faqat Xitoy belgilashini xohladi.

Urushdan keyingi Gonkong 1950-yillar davomida sanoatlashgan eksportga ixtisoslashgan iqtisodiyotga aylanganligi sababli tez iqtisodiy oʻsishni boshdan kechirdi. Bu rivojlanish keyingi oʻn yilliklar davomida kuchli savdo tarmogʻi, mustahkam bank va moliyaviy tizimlar hamda materik Xitoydan davom etayotgan immigratsiya bilan toʻldirilgan bilimli va oʻsib borayotgan ishchi kuchi bilan mustahkamlandi. Madaniy inqilob 1966-yildan boshlab materik Xitoyni qamrab olganligi sababli , Gonkongdagi mahalliy kommunistlar mustamlakachilik hukmronligiga qarshi qator namoyishlarni boshladilar. Tinch namoyishlar 1967-yilgi Gonkong tartibsizliklariga aylanib ketdi. Biroq tartibsizliklarni hech qachon mahalliy aholi qoʻllab-quvvatlamadi. Ular keyinchalik jamoat tartibini tiklash, mustamlaka hukumatining hudud aholisi orasida mashhurligini oshirishga olib keldi. 1970-yillarning oxiriga kelib, Gonkong dunyodagi eng yirik savdo portlari va moliyaviy markazlaridan biriga aylandi.

 Gonkong shahri. 1980-yil
### Belgilangan muddat yaqinlashishi

Mahalliy investorlar 1970-yillarning oʻrtalarida koʻchmas mulkka investitsiyalarni davom ettirishning uzoq muddatli hayotiyligi haqida oʻz xavotirlarini bildira boshladilar. Mustamlaka hukumati 1997-yilda Yangi hududlarda qonuniy ravishda yangi yer ijarasi bera olmadi va Xitoy hukumati bilan noaniqlikni hal qilishi kerak edi. 1979-yil mart oyida Pekinga rasmiy tashrifi chogʻida gubernator Myurrey MakLehose bu masalani Bosh vazir oʻrinbosari Den Syaopin bilan koʻtardi. MacLehose yer ijarasi uchun 1997-yil sanasini chetga surib, bu shartnomalarni Britaniya mustamlaka maʼmuriyati davom etguncha amal qiladigan shartnomalar bilan almashtirishni taklif qildi. Deng bu taklifni rad etdi, biroq u gubernatorga Gonkong suvereniteti Xitoyga tegishli boʻlsa-da, hudud alohida maqomga ega boʻlib, bundan keyin ham hurmat qilinishini aytdi. MacLehose jamoatchilikka keyingi investitsiyalar xavfsiz boʻlishini maʼlum qildi. Bunga bozor reaksiyasi optimistik edi; aksiyalar bahosi koʻtarildi va koʻchmas mulkka qoʻshimcha investitsiyalar Gonkong yerlarining qiymatini dunyodagi eng yuqori darajaga koʻtardi.

Xitoy bilan Gonkong boʻyicha rasmiy muzokaralar boshlanishidan oldin, parlament Britaniya fuqaroligi toʻgʻrisidagi qonunning (1981-yildagi Britaniya fuqaroligi toʻgʻrisidagi) katta islohotini qabul qildi. Ushbu qonun qabul qilinishidan oldin Britaniya imperiyasining barcha fuqarolari (shu jumladan gonkongliklar) umumiy fuqarolikka ega edilar. Qirollik va koloniyalar (CUKCs) fuqarolari ilgari 1962-yilgacha Buyuk Britaniyaga kirish va yashash uchun cheksiz huquqqa ega edilar, ammo oq tanli boʻlmaganlar uchun immigratsiya tizimli ravishda taqiqlangan edi. Mustamlakalardan va boshqa Hamdoʻstlik davlatlaridan immigratsiya parlament tomonidan 1962-yildan 1971-yilgacha dekolonizatsiya davrida, Britaniya orollaridan tashqarida boʻlgan Britaniya subyektlari Buyuk Britaniyaga kirishda ularga birinchi marta immigratsiya nazorati oʻrnatilganda asta-sekin cheklab qoʻyildi. 1981-yilgi qonun CUKClarni ajdodlari va tugʻilgan joyiga qarab turli millat guruhlariga qayta tasnifladi va Gonkongdagi Britaniya sub’ektlarining katta qismi faqat Gonkongda yashash huquqiga ega Britaniyaga qaram hududlar fuqarolari (BDTC) boʻldi. Faqat Britaniya fuqarolari sifatida qayta tasniflanganlar Birlashgan Qirollikda avtomatik ravishda yashash huquqiga ega edilar.

Muzokaralar
-----------

Rasmiy muzokaralar 1982-yil sentabr oyida Buyuk Britaniya Bosh vaziri Margaret Tetcher va Gonkong gubernatori Edvard Yudening Xitoy Bosh vaziri Chjao Ziyang va oliy yetakchi Deng Syaopin bilan uchrashish uchun Pekinga kelishi bilan boshlandi. 1982-yil oktabrdan 1983-yil iyunigacha boʻlgan muzokaralarning dastlabki bosqichida asosiy bahs mavzusi suverenitet masalasi edi.

Xitoy hukumatining maqsadlari jarayon boshidanoq aniq boʻldi. Xitoy 1997-yilda Gonkong ustidan ham suverenitetni, ham boshqaruvni tiklaydi. Agar kerak boʻlsa, buni kuch bilan amalga oshiradi, lekin iqtisodiy foydani maksimal darajada oshirish uchun hududning ijtimoiy-iqtisodiy holatini barqaror saqlashni afzal koʻrdi. Uning taklif qilgan rejasi hududda mahalliy aholi tomonidan boshqariladigan maxsus maʼmuriy rayon tashkil etish hamda mavjud hukumat va xoʻjalik tuzilmalarini 50 yil davomida saqlab turish edi. Ushbu rejani amalga oshirish uchun konstitutsiyaviy tartiblar allaqachon joriy qilingan edi va xitoylar Gonkongni toʻliq oʻzgartirishdan boshqa hech narsani qabul qilmadi.

### 1997-yildan keyingi suverenitet

Pekinga birinchi tashrifi chogʻida Tetcher Britaniyaning Gonkong suvereniteti boʻyicha shartnoma huquqlarining amalda davom etishini taʼkidladi. Inglizlar yangi hududlarni ijaraga berish muddatini uzaytirish va berilgan hududlarning suverenitetini saqlab qolishlari mumkinligiga ishonib, muzokaralarni boshladilar. Buyuk Britaniya Argentinaga qarshi urushda Folklend orollaridagi oʻz egaligini muvaffaqiyatli himoya qilgan boʻlsa-da, Gonkongning materik Xitoyga yaqinligi hududning harbiy mudofaasini imkonsiz qildi. Keyinroq Tetcher Deng unga toʻgʻridan-toʻgʻri „Men bugun tushdan keyin ichkariga kirib, hamma narsani olishim mumkin", deb taʼkidlaganini aytdi va unga javoban: „Sizni toʻxtatish uchun men hech narsa qila olmayman, lekin dunyoning koʻzlari endi Xitoy qanday ekanligini biladi."
 

Qoʻshma deklaratsiya imzolovchilari Britaniya Bosh vaziri Margaret Thatcher and Xitoy bosh vaziri Chjao Ziyang
Xitoyliklar suverenitet huquqlarini tasdiqlashga qarshi chiqdilar va u XIX asrda Gonkongni Buyuk Britaniyaga bergan noteng shartnomalar bilan bogʻliq emasligini taʼkidladilar. Agar ikkala tomon ham Nankin shartnomasi va Pekin konventsiyasining majburiyligi toʻgʻrisida kelishib olgan boʻlsa ham, koloniya yerlarining katta qismi yangi hududlarni ijaraga olish shartnomasini tugatgandan keyin ham Xitoyga qaytgan boʻlar edi. Hudud sanoatining aksariyati u yerda rivojlanganligi sababli ijaraga olingan hududni ajratib, koloniyaning faqat oʻsha qismini Xitoyga qaytarish iqtisodiy va logistika nuqtai nazaridan nomaqbul edi. Buyuk Britaniya butun hudud ustidan suverenitetdan voz kechishini tan olmaguncha, muzokaralar toʻxtab qoldi.

### Britaniya maʼmuriyatni kengaytirishga harakat qilishi

Muzokaralarning ikkinchi bosqichida inglizlar Xitoy suverenitetini tan olish evaziga 1997-yilda Gonkongda oʻz maʼmuriyatini uzaytirish boʻyicha muzokaralar olib borishga harakat qilishdi. Bu yana xitoyliklar tomonidan qabul qilinishi mumkin emas deya qatʼiyan rad etildi. Muzokaralarning toʻxtab qolgan holati investorlar ishonchining pasayishiga olib keldi, bu esa mahalliy mulk qiymatining keskin pasayishiga olib keldi. Ushbu holat 1983-yil sentabrning qora shanba kuni Gonkong dollari qiymatining qulashi bilan yakunlandi

Muzokaralar butunlay Gonkong xalqining ishtirokisiz oʻtdi. Jarayonning boshida Britaniya rasmiylari Gonkong Britaniya va Xitoy bilan muzokaralarda ishtirok etgan ssenariyni tasvirlash uchun „uch oyoqli kursi" qiyosidan foydalangan edi. Xitoy hukumati bu gʻoyani rad etib, u allaqachon Gonkong xalqi manfaatlarini himoya qilayotganini daʼvo qildi. Mahalliy aholi Xitoy hukmronligiga oʻtish ehtimolidan xavotirda edilar va koʻpchilik Gonkongning Britaniya hududi boʻlib qolishini afzal koʻrdilar. Zamonaviy soʻrovlar shuni koʻrsatadiki, aholining 85 foizi Britaniya variantini maʼqullagan. Tashqi ishlar vazirligi Xitoyning keskin qarshiliklari tufayli mustamlaka kelajagi boʻyicha umumiy referendum oʻtkazishni rad etdi va bu masalaning murakkabligi haqida jamoatchilikni oʻrgatish juda qiyin boʻladi, deb hisobladi. Ijroiya va qonun chiqaruvchi kengashlarning norasmiy aʼzolari britaniyalik muzokarachilaridan maʼmuriyatni iloji boricha uzoq vaqt davomida davom ettirishni talab qilishlarini bir necha bor iltimos qilgan boʻlsalar-da, ular oxir-oqibat muvaffaqiyatsizlikka uchradi. 1983-yil noyabriga kelib, inglizlar 1997-yildan keyin Gonkong ustidan boshqa hokimiyatga ega boʻlmasliklari shartini qabul qildilar

### Millatchi va qoʻshma aloqa guruhlari

1984-yildagi muzokaralarda asosiy eʼtibor milliylik va Qoʻshma aloqa guruhining roliga qaratilgan edi. Britaniyalik muzokarachilar va Gonkong Ijroiya kengashi aʼzolari suverenitet oʻtkazilganidan keyin gonkongliklarning Britaniyaga qaram hududlar fuqarolari (BDTC) maqomida qolishini taʼminlashni xohlashdi, ammo xitoyliklar bunga yoʻl qoʻymadilar va hatto BDTC maqomini berishni darhol toʻxtatishni talab qilishdi. Britaniya parlamentida 1997-yildan keyin ikki avlodgacha bolalarga berilishi mumkin boʻlgan Britaniyaning xorijdagi fuqaroligini berish toʻgʻrisida munozaralar boʻlgan boʻlsa-da, bu amalga oshirilmadi va Qoʻshma deklaratsiya uning oʻrniga yangi maqom yaratilishini koʻzda tutdi. Xitoyliklar dastlab Qoʻshma aloqa guruhining Gonkongni topshirish sanasigacha oʻtish davrida nazorat qoʻmitasi sifatida faoliyat olib borishini xohlashdi. Gubernator Youde va Ijroiya Kengashi aʼzolarining talabiga koʻra, guruh qatʼiy maslahatchi boʻlish uchun doirasi cheklangan edi.

1984-yil iyun oyida shartnoma matni va uning ilovalarini ishlab chiqish uchun ikki tomonlama ishchi guruhi tuzildi. Uning faoliyati uch oy ichida yakunlandi va 1984-yil 26-sentabrda Buyuk Britaniyaning Xitoydagi elchisi Richard Evans va Xitoy tashqi ishlar vaziri oʻrinbosari Chjou Nan tomonidan Qoʻshma deklaratsiyaning qoralama nusxasi almashildi. Yakuniy variant 1984-yil 19-dekabrda Pekindagi Xalq majlislari zalida Bosh vazir Tetcher va Bosh vazir Chjao tomonidan imzolangan. Shartnoma 1985-yil 27-mayda ratifikatsiya yorliqlari almashilgandan soʻng kuchga kirdi va 1985-yil 12-iyunda ikkala hukumat tomonidan Birlashgan Millatlar Tashkilotida roʻyxatga olingan

Shartnoma tarkibi
-----------------

Qoʻshma deklaratsiya asosiy matn, Xitoy hukumatining Gonkong boʻyicha asosiy siyosatini belgilaydigan I ilovadan, Xitoy-Britaniya qoʻshma aloqa guruhi rejalariga oid II ilovadan, mustamlaka hukumati tomonidan berilgan yer ijaralarini himoya qilishni nazarda tutuvchi III ilovadan va har bir partiyadan mahalliy aholi uchun oʻtish davri fuqaroligi tartibini tavsiflovchi ikkita memorandumdan iborat.

### Asosiy matn

Shartnomaning asosiy matnida Xitoy hukumati Gonkongning butun hududi (shu jumladan, Gonkong oroli va Koulun yarim orolining berilgan hududlari, shuningdek ijaraga olingan yangi hududlar) ustidan oʻz suverenitetini amalga oshirishni 1997-yil 1-iyuldan qayta tiklash niyatini eʼlon qildi. Britaniya hukumati oʻsha sanada hududni nazorat qilishni topshirishiga kelishib oldilar. Xitoy qaytarilgan hududni boshqarish boʻyicha oʻzining asosiy siyosatini bayon qildi. Mahalliy ishlarni boshqarishda avtonom boʻlgan maxsus maʼmuriy viloyat tashkil etiladi. Iqtisodiy, ijtimoiy, boshqaruv va huquqiy tizimlar mustamlaka boshqaruvida mavjud boʻlganidagi kabi asosan oʻzgarishsiz qoladi. Gonkong kapital oqimi erkin boʻlgan alohida bojxona hududi boʻlib qoladi. Fuqarolik va mulkiy huquqlar suverenitet oʻtkazilgandan keyin ham himoyalangan boʻlib qoladi. Shartnoma kuchga kirgan kundan boshlab 1997-yil 30-iyungacha boʻlgan oʻtish davrida Birlashgan Qirollik Gonkongning iqtisodiy farovonligi va ijtimoiy barqarorligini saqlab qolish maqsadida uni boshqarish uchun masʼul boʻlib qoladi.

### I ilova: Xitoyning Gonkong uchun asosiy siyosati

Shartnomaning birinchi ilovasida Xitoy hukumatining Gonkongga nisbatan asosiy siyosati batafsil bayon etilgan. I ilovada 14 ta siyosat mavjud boʻlib, ular topshirilgandan keyin tuziladigan hukumat asosini taʼminlaydi. Qoʻshma deklaratsiyaning ushbu qismi suverenitetni topshirish jarayonida iqtisodiy va maʼmuriy uzluksizlikni taʼminlaydi. Ijro etuvchi, qonun chiqaruvchi va sud hokimiyatlari markaziy hukumat tomonidan maxsus maʼmuriy hududga oʻtkazib beriladi, mudofaa va diplomatik ishlardan tashqari barcha sohalarda ushbu vakolatlarni amalga oshirishda „yuqori darajadagi avtonomiya" taʼminlanadi. Mintaqada xorijiy davlatlar bilan alohida iqtisodiy va madaniy aloqalarni saqlab qolish imkoniyati koʻzda tutilgan. Materik Xitoyda amalda boʻlgan sotsializm Gonkongga tarqalmaydi va hududning kapitalistik iqtisodiyoti va aholisining fuqaroviy erkinliklari (masalan, soʻz, yigʻilish va din erkinligi) himoya qilinadi va ular 50 yil davomida oʻzgarishsiz qoladi.

Hududga oʻzining alohida moliyaviy bozorlarini saqlashga ruxsat beriladi. Gonkong dollari mintaqaviy valyuta boʻlib qolmoqda. Fuqarolik aviatsiyasi va dengiz transporti sohasida Gonkong materikdan alohida tuzilma sifatida davom etadi. Taʼlim va jamoat tartibini saqlash mintaqaviy hukumatning mas’uliyati boʻladi. Gonkongda yashash huquqi va immigratsiya masalalari materik Xitoydan alohida qolmoqda va mintaqa oʻz pasportlarini berishi mumkin. Bu siyosatlarning barchasi Gonkong asosiy qonunida batafsil yoritilgan boʻlib, u yangi maxsus maʼmuriy hudud faoliyat koʻrsatish doirasini belgilab beradi.

### II ilova: Xitoy-Britaniya qoʻshma aloqa guruhi

Shartnomaning ikkinchi ilovasi Qoʻshma deklaratsiyani amalga oshirish va hukumatni muammosiz oʻtkazish uchun davom etayotgan muloqotga koʻmaklashish uchun ikkala hukumat diplomatlaridan iborat Xitoy-Britaniya qoʻshma aloqa guruhini tashkil etishni nazarda tutgan. Bu guruh qatʼiy ravishda har ikki tomon uchun aloqa kanali boʻlishni maqsad qilgan va hududni boshqarishda ishtirok etish huquqiga ega emas edi. Qoʻshma aloqa guruhiga uning tashkil etilishidan suverenitetning oʻtishigacha boʻlgan davrda ikkita aniq maqsad qoʻyildi. Ushbu davrning birinchi yarmida Gonkongning alohida bojxona hududi maqomini saqlab qolish va uning xalqaro huquq va majburiyatlari uzluksizligini taʼminlash boʻyicha zarur choralar koʻriladi. Hukumatni topshirishgacha boʻlgan davrning ikkinchi yarmida Aloqa guruhi 1997-yilda muvaffaqiyatli oʻtishni taʼminlash uchun zarur boʻlgan harakatlarni koʻrib chiqadi va kelayotgan mintaqaviy hukumatga iqtisodiy va madaniy maqsadlarda boshqa davlatlar va xalqaro tashkilotlar bilan munosabatlar va kelishuvlarni rivojlantirishda yordam beradi. Bu guruhning mandati 2000-yil 1-yanvarda tugadi.

### III ilova: Yer ijarasi

Shartnomaning uchinchi ilovasi mustamlakachi Gonkong hukumati tomonidan berilgan yer ijaralarining haqiqiyligi bilan bogʻliq edi. Barcha mavjud yer ijarasi shartnomalari topshirilgandan keyingi SAR hukumati tomonidan tan olinadi. 1997-yil 30-iyungacha muddati tugagan, uzaytirish imkoniyatisiz barcha ijaralar 2047-yilning 30-iyunidan kechiktirmay uzaytirilishi mumkin edi. Shartnoma kuchga kirgandan keyin mustamlaka hukumati tomonidan berilgan yangi ijaralar 2047-yil sanasidan ortiq davom eta olmaydi. Hukumat uy-joy qurishdan tashqari boshqa maqsadlar uchun shartnoma tuzishi mumkin boʻlgan yerlarning umumiy miqdori boʻyicha yillik 50 gektarlik umumiy limitga boʻysundi. 1997-yilda suverenitet oʻtkazilgunga qadar ushbu ilovaning bajarilishini nazorat qilish uchun Britaniya va Xitoy hukumatlarining teng miqdordagi vakillaridan iborat Yer komissiyasi tashkil etildi.

### Millat boʻyicha memorandumlar

Shartnomaning oxiriga ilova qilingan memorandumlar mahalliy aholi uchun oʻtish davri fuqaroligini oʻz ichiga oladi. Ular Buyuk Britaniyada yashash huquqini bermagan Gonkongliklar uchun yangi fuqarolik yaratilishini nazarda tutadi. 1985-yildagi Gonkong qonuni ushbu talabni bajarish uchun Britaniya milliy (chet elda) maqomini yaratdi. Qolgan Britaniyaga qaram boʻlgan hudud bilan aloqasi boʻlmagan Gonkong bilan bogʻliq boʻlgan Britaniyaga qaram boʻlgan barcha fuqarolar (BDTC) 1997-yilda hukumat almashgan kunda bu maqomni yoʻqotadi. Etnik xitoylik Gonkongliklar Xitoy fuqaroligiga aylandi va Britaniya fuqaroligini faqat topshirishdan oldin BN(O) sifatida roʻyxatdan oʻtgan boʻlsalar saqlab qolishlari mumkin edi. oʻtkazilgandan soʻng ularga xalqaro sayohatlar uchun Britaniya pasportlaridan foydalanishga ruxsat berilgan boʻlsa-da, etnik xitoylik BN(O)larga Gonkong SAR yoki Xitoy hududining boshqa qismidagi Britaniya konsullik himoyasiga kirishlari cheklandi. Etnik xitoylik boʻlmagan, BN(O) sifatida roʻyxatdan oʻtmagan va oʻsha sanada fuqaroligi boʻlmagan rezidentlar avtomatik ravishda Britaniyaning xorijdagi fuqarolari boʻlishdi.

Shartnomadan keyingi vaziyat
----------------------------

### Zamonaviy reaksiyalar

Qoʻshma deklaratsiyaning imzolanishi Britaniyada baʼzi qarama-qarshiliklarga sabab boʻldi. Buyuk Britaniyaning Konservativ partiyasi Bosh vaziri Margaret Tetcher Xitoyning Deng Syaopin vakili boʻlgan kommunistik hukumati bilan kelishgan edi. Qoʻshma deklaratsiyani oʻz ichiga olgan Oq kitobda Janobi Oliylari hukumati tomonidan „ushbu kelishuvni qabul qilishning muqobili — kelishuvga ega boʻlmaslik" deb eʼlon qilingan. Bu bayonotda deklaratsiya haddan tashqari koʻp yon berganligi haqidagi tanqidlarga qarshi boʻlgan Xitoyga va muzokaralar chogʻida Xitoyning muhim taʼsir kuchiga ishora qilmoqda.

Baʼzi siyosiy tahlilchilar kelishuvga erishish uchun shoshilinch zarurat bor deb oʻylashdi, chunki shartnomasiz Gonkong iqtisodiyoti 1980-yillarda inqirozga yuz tutishidan qoʻrqish bor edi. Ijaraga olingan Yangi hududlarda yerga egalik qilish bilan bogʻliq xavotirlar ham muammoga qoʻshildi. Gonkong kelajagi boʻyicha munozaralar 1970-yillarning oxirida boshlangan boʻlsa-da, Qoʻshma deklaratsiyaning yakuniy muddatiga geosiyosiy ehtiyojlar emas, balki mulkiy va iqtisodiy omillar koʻproq taʼsir koʻrsatdi.

### 1997-yil transferidan keyingi dastlabki davr

Suverenitet topshirilgandan soʻng, Xitoyning Gonkong ustidan nazorati nisbatan yumshoq boʻldi. Garchi xitoyliklar Britaniyaning soʻnggi demokratik islohotlarini Qonunchilik kengashiga saylovlar uchun bekor qilgan boʻlsalar ham, mintaqaning umumiy boshqaruvi deyarli oʻzgarmadi. Qirollik homiyligidagi koʻpchilik tashkilotlar hukumatni topshirishdan oldin faoliyatini toʻxtatgan boʻlsa-da, ularga nomini oʻzgartirish uchun qatʼiy talab yoʻq edi. Qirollik Gonkong yaxta klubi va Qirollik Osiyo jamiyati Gonkong boʻlimi oʻz nomlarida „Qirollik" prefiksini saqlab qoldi. Mustamlaka davridagi koʻcha nomlari va pochta qutisi qirollik shifrlari hukumat tomonidan faol ravishda olib tashlanmaydi va oʻzgarishsiz qoladi.

1997-yildagi Osiyo moliyaviy inqirozidan soʻng Gonkong choralari Markaziy Xitoy hukumatining toʻliq hamkorligida amalga oshirildi.

Ushbu avtonomiyaga qaramay, Gonkong maxsus maʼmuriy hududi hukumati baʼzan Markaziy Xitoy hukumati tomonidan aralashuvga uchradi. Misol uchun, 1999-yilda HKSAR hukumati Xitoy Davlat kengashidan Butunxitoy xalq vakillari kengashining Doimiy qoʻmitasidan Asosiy qonundagi qoidaga izoh berishni soʻradi. Gonkong Yakuniy Apellyatsiya sudi tomonidan qabul qilingan dastlabki qaror HKSAR hukumati tomonidan muammoli deb topildi, chunki u 1,6 mlngacha Xitoylik muhojirlar kirishiga ruxsat berishi mumkin edi. Xitoy hukumati aralashuvga majbur boʻldi va Gonkong sudining hukmi bilan potentsial immigratsiyani toʻxtatdi.

Masalan, 2000-yilda mustaqillik tarafdori Chen Shuybyan Tayvan prezidenti etib saylanganidan soʻng, Gonkongdagi yuqori martabali materik rasmiysi jurnalistlarni bu xabarni tarqatmaslik haqida ogohlantirgan edi. Yana bir yuqori martabali amaldor tadbirkorlarga mustaqillik tarafdori boʻlgan tayvanliklar bilan biznes qilmaslikni maslahat berdi.

Bu va boshqa oʻzgarishlar bilan birlashuvdan oʻn yil oʻtib, 2007-yilda *The Guardian* bir tomonlama „10 yil oldin Xitoyga topshirilgandan beri hech narsa oʻzgarmagan", deb yozgan edi. Lekin Gonkongda oxirgi gubernator Kris Patten topshirilishidan uch yil oldin demokratik islohotlarni amalga oshirgan edi. Demokratiya uchun imkoniyat yoʻqolgan edi, chunki Gonkong gʻarbiy uslubdagi demokratiya uchun uchta muhim elementni (qonun ustuvorligi, rasmiy javobgarlik va bir partiyaviy tizimdan tashqaridagi siyosiy sinf) ishlab chiqishni boshlagan edi. Ammo Xitoy-Britaniya kelishuvi, *The Guardianʼdan* Jonatan Fenbining soʻzlariga koʻra, ushbu oʻzgarishlarning har qanday davom etishiga toʻsqinlik qildi. 

Butunxitoy xalq vakillari majlisi Doimiy qoʻmitasi raisi Vu Bangguo 2007-yil Pekinda boʻlib oʻtgan konferensiyada „Gonkongda markaziy hukumat avtonomiyaga ruxsat berishni tanlagani uchungina katta avtonomiyaga ega boʻlgan" dedi.

### Shartnomaning doimiy majburiy maqomi boʻyicha bahs

Xitoy va Gonkong hukumatlari 2014-yildan beri Qoʻshma deklaratsiya suverenitet berilgandan keyin qonuniy kuchini toʻxtatgan deb hisoblashlarini va hujjatda ishlab chiqilgan markaziy hukumatning asosiy siyosati bir tomonlama bayonot boʻlib, amalda majburiy boʻlmaganligini taʼkidlaydilar. Ushbu bayonotlar markaziy hukumat Qoʻshma deklaratsiyaning bir qismi sifatida qabul qilgan Gonkongdagi 50 yillik oʻzgarmas siyosatga bevosita ziddir. LegCo kompaniyasining sobiq prezidenti va Doimiy qoʻmita aʼzosi Rita Fan 2000-yilda Xitoy-Britaniya qoʻshma aloqa guruhi tarqatib yuborilganidan soʻng Buyuk Britaniyaning Qoʻshma deklaratsiyaning amalga oshirilishi ustidan nazorat masʼuliyati oʻz kuchini yoʻqotganini taʼkidladi

Birlashgan Qirollik, Qoʻshma Shtatlar va G7 Qoʻshma deklaratsiya oʻz kuchini saqlab qoladi, deb taʼkidlaydi. Tashqi ishlar vazirligi 2015-yilda Causeway Bay Books yoʻqolishi, 2020-yilda Gonkong milliy xavfsizlik qonunining kuchga kirishi, 2020-yilda qonunchilik kengashiga muxolifat nomzodlarining diskvalifikatsiyasi, va 2021-yilda saylov islohotini shartnomani jiddiy buzish sifatida izohladi. 2021-yildan beri Buyuk Britaniya Xitoyni Qoʻshma deklaratsiyaga „rioya etmaslik holatida" deb hisoblaydi.

Xitoy Qoʻshma deklaratsiyani buzish ayblovlarini chet el aralashuvi va neokolonistlarning soxtalashtirishi deb eʼtiborga olmaydi va Gonkong masalalarini oʻzining ichki ishlarining bir qismi deb hisoblaydi. Xitoy tashqi ishlar vazirligi soʻzlovchilari 1997-yilda topshirilgandan soʻng Birlashgan Qirollikning Gonkong ustidan nazorat vakolati yoʻqligini va shartnoma tarixiy hujjat ekanligini, majburiy vakolatga ega emasligini qayta-qayta taʼkidlagan. Markaziy hukumatning asosiy mintaqaviy agentligi, Gonkong aloqa idorasi 2020-yil aprel oyida materik hukumatining mahalliy ishlarga aralashuvi boʻyicha Asosiy qonun cheklovlaridan ozod ekanligini eʼlon qildi.

Xitoy 2020-yilda Gonkongda milliy xavfsizlik qonunchiligini joriy qilganidan soʻng, Buyuk Britaniya yashash huquqini kengaytirdi va Britaniya milliy (chet elda) maqomiga ega Gonkong aholisi uchun fuqarolikka yangi yoʻl yaratdi. Xitoy hukumati bu oʻzgarishni „qoʻpol aralashuv" deb hisobladi va keyinchalik 2021-yilda BN(O) pasportlarini haqiqiy sayohat hujjatlari sifatida tan olishni bekor qildi Qoʻshma Shtatlar milliy xavfsizlik qonuniga javoban Gonkong muxtoriyati toʻgʻrisidagi qonunni qabul qildi va AQSh Davlat va gʻaznachilik departamentlari Qoʻshma deklaratsiyaning buzilishiga jiddiy hissa qoʻshgan deb aniqlagan 34 shaxsga iqtisodiy sanksiyalar qoʻydi. Sanksiyalangan shaxslar roʻyxatiga Bosh ijrochi direktor Kerri Lam, Gonkong hukumatining asosiy amaldorlari va Butunxitoy xalq vakillari kongressi doimiy qoʻmitasi aʼzolari kiradi.

Manbalar
--------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22  Carroll 2007. sfn error: no target: CITEREFCarroll2007 (help)
2. 1 2  Becker 2019. sfn error: no target: CITEREFBecker2019 (help)
3. 1 2 3 4  Wesley-Smith 1997. sfn error: no target: CITEREFWesley-Smith1997 (help)
4. ↑  So 1986. sfn error: no target: CITEREFSo1986 (help)
5. ↑  Cheung 2010. sfn error: no target: CITEREFCheung2010 (help)
6. 1 2 3  Hansen 1999. sfn error: no target: CITEREFHansen1999 (help)
7. ↑  Evans 1972. sfn error: no target: CITEREFEvans1972 (help)
8. 1 2  British Nationality Act 1981. sfn error: no target: CITEREFBritish\_Nationality\_Act\_1981 (help)
9. ↑  1996 Population By-Census.
10. ↑  Wren 1982a. sfn error: no target: CITEREFWren1982a (help)
11. 1 2  Harris 1986. sfn error: no target: CITEREFHarris1986 (help)
12. 1 2 3  Wren 1982b. sfn error: no target: CITEREFWren1982b (help)
13. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Johnson 1984. sfn error: no target: CITEREFJohnson1984 (help)
14. ↑  Chuang 1996. sfn error: no target: CITEREFChuang1996 (help)
15. 1 2  Chan 2003. sfn error: no target: CITEREFChan2003 (help)
16. ↑  Roy 1985. sfn error: no target: CITEREFRoy1985 (help)
17. ↑  Sheridan 2007. sfn error: no target: CITEREFSheridan2007 (help)
18. ↑  Wren 1984a. sfn error: no target: CITEREFWren1984a (help)
19. ↑  Cheng 1984. sfn error: no target: CITEREFCheng1984 (help)
20. ↑  Hau 2021. sfn error: no target: CITEREFHau2021 (help)
21. 1 2 3  Yui 2020. sfn error: no target: CITEREFYui2020 (help)
22. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27  Sino-British Joint Declaration. sfn error: no target: CITEREFSino-British\_Joint\_Declaration (help)
23. ↑  Tam et al. 2012. sfn error: no target: CITEREFTamChanChoi\_KwanLeung2012 (help)
24. ↑  Wren 1984b. sfn error: no target: CITEREFWren1984b (help)
25. ↑  Burns 1984. sfn error: no target: CITEREFBurns1984 (help)
26. ↑  „The Joint Declaration".  Constitutional and Mainland Affairs Bureau. Qaraldi: 29-oktabr 2021-yil.
27. ↑  „The Joint Declaration and Its Implementation".  Constitutional and Mainland Affairs Bureau (1-iyul 2007-yil). Qaraldi: 4-avgust 2021-yil.
28. ↑  Hong Kong Act 1985. sfn error: no target: CITEREFHong\_Kong\_Act\_1985 (help)
29. ↑  The Hong Kong (British Nationality) Order 1986. sfn error: no target: CITEREFThe\_Hong\_Kong\_(British\_Nationality)\_Order\_1986 (help)
30. 1 2  „British National (Overseas) and British Dependent Territories Citizens". 11-dekabr 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-yanvar 2019-yil.
31. 1 2 3  „Sino–British Joint Declaration".  Hong Kong Baptist University. 8-dekabr 2003-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-avgust 2011-yil.
32. ↑  *Bamber, David*. „Hong Kong smugglers rely on UK passports". *The Daily Telegraph* (23-iyul 2000-yil). Qaraldi: 19-iyul 2021-yil.
33. ↑  *Hillman, Jeremy*. „Hong Kong: Gateway to the West". *BBC News* (5-iyul 2000-yil). Qaraldi: 19-iyul 2021-yil.
34. ↑  *Fenby, Jonathan*. „Hong Kong's business as usual". *The Guardian* (1-iyul 2007-yil). Qaraldi: 3-mart 2022-yil.
35. ↑  *Crowell, Todd*. „A Battle Royal Rocks Imperial Yacht Club". *The Christian Science Monitor* (10-iyun 1996-yil). Qaraldi: 3-mart 2022-yil.
36. ↑  *Cheng, Kris*. „Colonial street names and royal cyphers on postboxes will not be removed, says Hong Kong gov’t". *Hong Kong Free Press* (20-aprel 2018-yil). Qaraldi: 3-mart 2022-yil.
37. ↑  „Hong Kong's business as usual". *The Guardian* (1-iyul 2007-yil). Qaraldi: 13-dekabr 2016-yil..
38. ↑  Cheung 2015. sfn error: no target: CITEREFCheung2015 (help)
39. ↑  Tsoi 2014. sfn error: no target: CITEREFTsoi2014 (help)
40. ↑  Lau 2019. sfn error: no target: CITEREFLau2019 (help)
41. ↑  Rubio 2019. sfn error: no target: CITEREFRubio2019 (help)
42. ↑   ﻿The Six-monthly Report on Hong Kong, 1 July to 31 December 2015﻿ (Report). 11-fevral 2016-yil. p. 3.. Qaraldi: 29-oktabr 2021-yil.
43. ↑  Foreign and Commonwealth Office (1-iyul 2020-yil). „National security legislation in Hong Kong: Foreign Secretary's statement in Parliament". Press-reliz.  Qaraldi: 29-oktabr 2021-yil.
44. ↑  Foreign and Commonwealth Office (12-noyabr 2020-yil). „Foreign Secretary declares breach of Sino-British Joint Declaration". Press-reliz.
45. ↑  Lau 2021. sfn error: no target: CITEREFLau2021 (help)
46. ↑  Savage 2021. sfn error: no target: CITEREFSavage2021 (help)
47. ↑  Cheung 2019. sfn error: no target: CITEREFCheung2019 (help)
48. ↑  Yan 2019. sfn error: no target: CITEREFYan2019 (help)
49. 1 2  Graham–Harrison, Kuo & Davidson 2020. sfn error: no target: CITEREFGraham–HarrisonKuoDavidson2020 (help)
50. ↑  Qin 2020. sfn error: no target: CITEREFQin2020 (help)
51. ↑  Connor 2017. sfn error: no target: CITEREFConnor2017 (help)
52. ↑  Phillips 2017. sfn error: no target: CITEREFPhillips2017 (help)
53. ↑  "China says Sino-British Joint Declaration on Hong Kong no longer has meaning", *Reuters*. sfn error: no target: CITEREF"China\_says\_Sino-British\_Joint\_Declaration\_on\_Hong\_Kong\_no\_longer\_has\_meaning",\_Reuters (help)
54. ↑  Wong, Cheung & Sum 2020. sfn error: no target: CITEREFWongCheungSum2020 (help)
55. ↑  Cooper 2020. sfn error: no target: CITEREFCooper2020 (help)
56. ↑  Government of Hong Kong (29-yanvar 2021-yil). „HKSAR Government follows up on China's countermeasures against British Government's handling of issues related to British National (Overseas) passport". Press-reliz.  9-fevral 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi.  Qaraldi: 8-fevral 2021-yil.
57. ↑  Breuninger & Macias 2020. sfn error: no target: CITEREFBreuningerMacias2020 (help)
58. ↑  United States Department of State (14-oktabr 2020-yil). „Identification of Foreign Persons Involved in the Erosion of the Obligations of China Under the Joint Declaration or the Basic Law". Press-reliz.  15-oktabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi.  Qaraldi: 30-oktabr 2021-yil.
59. ↑  United States Department of State (16-mart 2021-yil). „Update to Report on Identification of Foreign Persons Involved in the Erosion of the Obligations of China Under the Joint Declaration or the Basic Law". Press-reliz.  Qaraldi: 30-oktabr 2021-yil.

### Adabiyotlar

 

* Becker, Bert „French Kwang-Chow-Wan and British Hong Kong: Politics and Shipping, 1890s–1920s",*. British and French Colonialism in Africa, Asia and the Middle East*. Springer, 2019 — 181–221 bet. DOI:10.1007/978-3-319-97964-9\_9.
* Carroll, John*. A Concise History of Hong Kong*. Rowman & Littlefield, 2007. ISBN 978-0-7425-3422-3.
* Chan, Ming K. (2003). „Different Roads to Home: the retrocession of Hong Kong and Macau to Chinese sovereignty". *Journal of Contemporary China*. 12-jild, № 36. 493–518-bet. doi:10.1080/10670560305473.
* Cheng, Joseph Y.S. (July 1984). „The Future of Hong Kong: Surveys of the Hong Kong People's Attitudes". *The Australian Journal of Chinese Affairs*. 12-jild, № 12. 113–142-bet. doi:10.2307/2158991. JSTOR 2158991. S2CID 156510817.
* Cheung, Alvin Y.H. (2015). „Road to Nowhere: Hong Kong's Democratization and China's Obligations Under Public International Law". *Brooklyn Journal of International Law*. 40-jild, № 2. Brooklyn Law School. 465–545-bet. doi:10.31228/osf.io/djbcz.
* Chuang, Richard (1996). „The Chinese Military and Hong Kong". *Asian Affairs: An American Review*. 22-jild, № 4. 211–223-bet. JSTOR 30172258.
* Evans, J. M. (1972). „Immigration Act 1971". *The Modern Law Review*. 35-jild, № 5. 508–524-bet. doi:10.1111/j.1468-2230.1972.tb02363.x. JSTOR 1094478.
* Hansen, Randall (1999). „The Politics of Citizenship in 1940s Britain: The British Nationality Act". *Twentieth Century British History*. 10-jild, № 1. 67–95-bet. doi:10.1093/tcbh/10.1.67.
* Harris, Peter (1986). „Hong Kong Confronts 1997: An Assessment of the Sino-British Agreement". *Pacific Affairs*. 59-jild, № 1. 45–68-bet. doi:10.2307/2759003. JSTOR 2759003.
* Hau, Milia (2021). „The Official Mind of British Post-Imperialism: Influencing Parliamentary Opinions during the Anglo-Chinese Negotiations on the Future of Hong Kong, 1982-84". *The International History Review*. doi:10.1080/07075332.2021.1876135.
* Andoza:Cite hansard
* Johnson, Chalmers (September 1984). „The Mousetrapping of Hong Kong: A Game in Which Nobody Wins". *Asian Survey*. 24-jild, № 9. 887–909-bet. doi:10.2307/2644075. JSTOR 2644075.
* "*﻿Main Report﻿*". *1996 Population By-Census* (Census and Statistics Department). December 1996.. Qaraldi: 10-yanvar 2019-yil.
* Roy, Sunil C. (1985). „The Hong Kong Agreement: An Assessment". *China Report*. 21-jild, № 2. 169–172-bet. doi:10.1177/000944558502100205.
* So, Alvin Y. (April 1986). „The Economic Success of Hong Kong: Insights from a World-System Perspective". *Sociological Perspectives*. 29-jild, № 2. 241–258-bet. doi:10.2307/1388960. JSTOR 1388960.
* Tam, Maria Wai-chu; Chan, Eugene Kin-keung; Choi Kwan, Janice Wing-kum; Leung, Gloria Chi-kin; Lo, Alexandra Dak-wai „Drafting and Promulgation of the Basic Law and Hong Kong's Reunification with the Motherland",*. The Basic Law and Hong Kong – The 15th Anniversary of Reunification with the Motherland*. Working Group on Overseas Community of the Basic Law Promotion Steering Committee, 2012. OCLC 884571397.
* Wesley-Smith, Peter (May 1997). „The Future of Hong Kong: Not What It Used to Be". *Vanderbilt Journal of Transnational Law*. 30-jild, № 3. 421–448-bet.
* Yui, Chim Lo (2020). „The Last Stand of Colonialism? The Unofficial Members of the Executive and Legislative Councils and the Sino-British Negotiations Over Hong Kong, 1982–1984". *The Journal of Imperial and Commonwealth History*. 48-jild, № 2. 370–394-bet. doi:10.1080/03086534.2019.1689620.

#### Yangi maqolalar

 

* „China vows retaliation after Trump slaps sanctions on it for interference in Hong Kong". CNBC (14-iyul 2020-yil). Qaraldi: 30-oktabr 2021-yil.
* *Burns, John F.*. „Hong Kong Accord Signed in Peking". *The New York Times* (20-dekabr 1984-yil). Qaraldi: 5-avgust 2021-yil.
* *Cheung, Gary*. „Deng kept his HK options open in 1979". *South China Morning Post* (2-yanvar 2010-yil). Qaraldi: 7-avgust 2021-yil.
* *Cheung, Gary*. „What is the Sino-British Joint Declaration?". *South China Morning Post* (4-iyul 2019-yil). Qaraldi: 1-oktabr 2019-yil.
* „China says Sino-British Joint Declaration on Hong Kong no longer has meaning". Reuters (30-iyun 2017-yil). Qaraldi: 2-iyul 2017-yil.
* *Connor, Neil*. „China says legally binding Hong Kong handover treaty with Britain has 'no practical significance'". *The Daily Telegraph* (30-iyun 2017-yil). Qaraldi: 5-aprel 2018-yil.
* *Cooper, Charlie*. „UK triggers Hong Kong citizenship offer". *Politico* (1-iyul 2020-yil). Qaraldi: 29-oktabr 2021-yil.
* „China accuses UK of gross interference over Hong Kong citizenship offer". *The Guardian* (3-iyun 2020-yil). Qaraldi: 29-oktabr 2021-yil.
* *Lau, Jessie*. „Less Democracy, More ʻPatriots’: Hong Kong’s New Electoral System". *The Diplomat* (13-mart 2021-yil). Qaraldi: 29-oktabr 2021-yil.
* *Lau, Stuart*. „US President Donald Trump says he believes China sincerely seeks a trade deal". *South China Morning Post*. Reuters (27-avgust 2019-yil). Qaraldi: 26-avgust 2019-yil.
* *Phillips, Tom*. „China attacks Boris Johnson over 'incorrect' views on Hong Kong". *The Guardian* (30-iyun 2017-yil). Qaraldi: 1-iyul 2017-yil.
* *Qin, Amy*. „China Offers Measured Response to Trump’s Move on Hong Kong". *The New York Times* (1-iyun 2020-yil). Qaraldi: 29-oktabr 2021-yil.
* *Rubio, Marco*. „Marco Rubio: China is showing its true nature in Hong Kong. The U.S. must not watch from the sidelines.". *The Washington Post* (3-sentabr 2019-yil). Qaraldi: 4-sentabr 2019-yil.
* *Savage, Michael*. „Hong Kong: UK accuses China of breaching joint declaration". *The Guardian* (13-mart 2021-yil). Qaraldi: 29-oktabr 2021-yil.
* *Sheridan, Michael*. „Revealed: the Hong Kong invasion plan". *The Times* (24-iyun 2007-yil). Qaraldi: 5-avgust 2021-yil.
* *Tsoi, Grace*. „Does China Think the Sino-British Joint Declaration Is Void?". *Foreign Policy* (18-dekabr 2014-yil). Qaraldi: 6-yanvar 2020-yil.
* „Beijing’s liaison office says it has right to handle Hong Kong affairs, as provided by constitution and Basic Law". *South China Morning Post* (17-aprel 2020-yil). Qaraldi: 30-oktabr 2021-yil.
* *Wren, Christopher S.*. „Mrs. Thatcher Meets Zhao in Peking". *The New York Times* (23-sentabr 1982-yila). Qaraldi: 5-avgust 2021-yil.
* *Wren, Christopher S.*. „China Calls Hong Kong Pacts Invalid". *The New York Times* (1-oktabr 1982-yilb). Qaraldi: 5-avgust 2021-yil.
* *Wren, Christopher S.*. „Hong Kong Stew: And Now a Dash of Democracy". *The New York Times* (17-iyul 1984-yila). Qaraldi: 5-avgust 2021-yil.
* *Wren, Christopher S.*. „Hong Kong Accord Initialed in China". *The New York Times* (26-sentabr 1984-yilb). Qaraldi: 5-avgust 2021-yil.
* *Yan, Sophia*. „Hong Kong leader Carrie Lam declares extradition bill 'dead' – but stops short of withdrawing it". *The Daily Telegraph* (9-iyul 2019-yil). Qaraldi: 1-oktabr 2019-yil.