**Islom esxatologiyasi** – (arabcha:  – musulmonlarning dunyoning oxiri, qiyomat kuni va oxirat haqidagi tushunchasi.

Oxirat
------

**Oxirat** (arabcha:  *oxir, oxirgi, kelajak hayot*) – islom esxatologiyasida boshqa dunyo, inson uchun yagona abadiy va muhim hayot. Arabcha "axira" so‘zi "oxir", "keyin bo‘ladigan narsa", "oxirgi kun" degan ma’nolarni anglatadi. Musulmonlar bu so'z bilan dunyoning oxiri, shuningdek, o'limdan keyin boshlanadigan yangi, cheksiz hayot deb atashadi.

Oxirat dunyoning o'lim yoki oxiri bilan boshlanadi, hamda qiyomat, jannat va jahannamni o'z ichiga oladi. Buyuk oxirat – Isrofil farishtaning surnayining birinchi ovozidan ikkinchi ovozigacha davom etadigan vaqt davri hisoblanadi.

Oxirat yerdagi hayotga (dunyoga) qarshidir. Oxiratning sinonimi *al-maod* atamasi hisoblanadi. Yer yuzidagi hayotni oxiratga qarama-qarshi qo'yish tushunchasi Muhammad payg'ambarning va'zlarida asosiy g'oyalardan biri bo'lgan. U o'z vatandoshlarini barcha qilgan ishlari uchun javob berishga majbur bo'ladigan dunyo borligiga ishontirishga harakat qilgan. Musulmon ilohiyotida oxirat tushunchasining rivojlanishi abadiy dunyo (dor al-baqo) va yerdagi hayot (dor al-fana)ni qarama-qarshi qo'yish, shuningdek, oxirat (jannat, do'zax, tirilish, qiyomat kuni va boshqalar) haqidagi g'oyalarni batafsil bayon qilish yo'nalishida amalga oshirilgan.

### Barzax

Barzax (arabcha:  to'siq) – islom esxatologiyasida, inson ruhi o'lim va qiyomat kuni o'rtasidagi davrda qoladigan oraliq holat.

### Jannat

**Jannat** (arabcha:  – bog') – islom esxatologiyasida qiyomatdan keyin solih musulmonlar abadiy yashaydigan go'zal bog'. Qur'on va Muhammad payg'ambarning sunnatlarida jannat, uning darajalari va xususiyatlari tasvirlangan.

Qiyomatdan keyin mo'minlar jannatga boradilar, kofirlar esa do'zaxda abadiy yonadilar. Jannatda insonlar Alloh taoloning o'zlari uchun tayyorlagan ne'matlaridan abadiy bahramand bo'lishadi. Jannat ahli uchun asosiy mukofot Rabbiyning tafakkuri bo'ladi. Alloh taolo jannat va do‘zaxni maxluqotlar yaratilishidan oldin yaratgan bo'lib, u yerdagilar halok bo‘lmaydi.

Islom anʼanalarida jannatning barcha ahli tasavvur qilib boʻlmaydigan va soʻz bilan tasvirlab boʻlmaydigan narsani olishlari haqida maʼlumotlar bor. Islom ilohiyotshunoslari (Ulamolar) Qur'on va Sunnatdagi jannat va do'zaxning ta'riflari faqat insoniy tushunchalar darajasidagi taxminiy g'oyalarni aks ettiradi. Ularning asl mohiyati tushunarsiz va faqat Allohning hukmidan keyingina oydinlashadi, deb hisoblashadi. Oxirat haqidagi barcha g'oyalar musulmonlar tomonidan hisobga olinib, bularning barchasining asl mohiyati faqat Allohgagina ma'lumdir.

Jannat ulkandir. U kumush va tilla gʻishtlardan xushboʻy mushk hidi bilan yaratilgan. Jannatda qoladigan odamlar hech qanday muammo va qiyinchiliklarga duch kelmaydilar. Hadislarda jannat daraxti Tuba va tanasi tilladan qilingan boshqa ko‘plab daraxtlar zikr qilinadi.

Jannatda nikoh hayoti bo'ladi, lekin bolalar tug'ilmaydi. Jannat ahli yeb-ichadilar. Noz-ne'matlar orasida odamni mast qilmaydigan jannat sharobi bo'ladi. Najas odamlardan mushkka o'xshash maxsus ter orqali chiqadi. Jannat uylari yaxontlar, marvaridlar va boshqa toshlardan yasalgan ulkan chodirlarga o'xshaydi. Jannatiylar ipak, atlas va kimxobdan kiyim kiyadilar. Ular oltin taqinchoqlar ham taqishadi.

Qur'oni karimda Alloh taoloning nazari haqida ham shunday deyilgan: "U kunda yuzlar porlab, Parvardigorlariga qaraydilar". Sunniy ilohiyotchilar (ulamolar) solihlar Allohni jannatda ko‘rishiga ishonishni farz deb biladilar. Buxoriy, Muslim, Abu Dovud va Termiziyning (roziyallohu anhu) hadislar to‘plamlarida shunday hadislar bor: "Sizlar hech qanday qiyinchiliksiz Robbingizni oyni ko‘rganingizdek ko‘rasizlar. U bilan sizlarning orangizda hech qanday to‘siq bo‘lmas". Allohni ko'rish imkoniyati samoviy ne'matlarning eng cho'qqisi bo'ladi.

Jannatda 4 ta bogʻ (Adn, Firdavs, Mavo va Naim) va 4 daryo (Salsabil, Tasmim, Main va Kavsar). Eng yuqori pog'onada Firdavs joylashgan bo'lib, uning ustida Allohning arshi (*arshi a'lo*) boshlanadi. Jannat daryolarida suv, sut, samoviy sharob va asal oqadi.

### Jahannam

Jahannam (arabcha:  do'zax) – musulmon ta'limotida jahannam yoki do'zaxning eng keng tarqalgan nomi.

Qiyomat kuni
------------

**Qiyomat** (arabcha: , *йаум аль-кийа́мах* – *tik turish kuni*) – islom esxatologiyasida, Xudoning hukmi kuni, barcha odamlar qilgan amallari uchun mukofot oladilar. Qiyomat kuniga e'tiqod qilish islom e'tiqodining ajralmas unsurlaridan biridir.

Qiyomat Isrofil farishtaning ikki marta sur chalishi bilan boshlanadi. Birinchisi, Alloh taoloning barcha yaratganlarini yo'q qilishini, ikkinchisi esa insoniyatning qayta tirilishini va Xudoning hukmi boshlanishini e'lon qiladi. Qiyomat kunida barcha maxluqot Alloh huzuriga chiqadi va qilgan amallari uchun javob beradi. Qiyomat haqida Qur'on va Muhammad payg'ambar sunnatlarida ko'p gapirilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  „Судный день и вера в последующую вечную жизнь (Ахира)".  Фонд Ихлас. 2013-yil 18-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 18-iyun.
2. ↑  Ислам: ЭС 1991. sfn error: no target: CITEREFИслам:\_ЭС1991 (help)
3. ↑  Шарху’ль-Акидадит-Тахавийя, с. 420—432; Маджмуу’ль-Фатава, XVIII, 307
4. ↑  аль-Бухари, «Баду’ль-Хальк» 8, «Тафсир», «Саджда» 1, «Таухид» 35; Муслим «Джанна» 2, /2824/; ат-Тирмизи «Тафсир» /3195/
5. ↑  Тирмизи «Джанна» 2, /2528/
6. ↑  Тирмизи, «Тафсир», «Вакиа», /3289/, «Джанна» 1, /2525/
7. ↑  Тирмизи «Джанна» 1, /2527/
8. ↑  Тирмизи «Джанна» 23 /2566/
9. ↑  Муслим «Джанна» 18, /3835/; Абу Давуд «Суннат» 23, /4741/
10. ↑  Тирмизи «Джанна» 23
11. ↑  аль-Бухари, «Мавакитус-Салат» 6, 26, «Тафсир», Каф 1, «Таухид» 24; Муслим «Масаджид» 211, /633/; Абу Давуд «Суннат» 20, /4729/; ат-Тирмизи «Джанна» 16, /2554/
12. ↑  Муслим «Имам» 297, /181/; ат-Тирмизи «Джанна» 16, /2555/