Категория:Антропогенные географические объекты по алфавиту
Категория:ПРО:АГЕО:Последняя правка: в прошлом году
Категория:Статьи о достопримечательностях без категории на Викискладе
**Ko‘l ota** — asl nomi nomaʼlum boʻlgan qadimiy aholi punktining shartli nomi. O'zbekistonning Toshkent viloyatidagi Olmaliq shahridan 6 km sharqda joylashgan. Qal'a va shaharchaga kelib chiqishi eronlik bo‘lgan odamlar tomonidan asos solingan.

Ko‘l ota yoki Qirqizbuloq qo‘riqxonasi
--------------------------------------

Shahar nomi mahalliy aholi qadrlaydigan Ko‘l ota qo'riqxonasi sharafiga berilgan. Qo'riqxona kichik ko'lning sharqiy qirg'og'ida juda yaxshi saqlangan majmua bo'lib, tarkibiga quyidagilar kiradi:

* sun'iy tepalik,
* muqaddas bog‘
* qurbonlikrni tayyorlash uchun alohida ayvonlar va kaminlar.

Asosiy ziyoratgoh buloqlarning chiqish joylari va hududning g'arbiy chekkasidagi qoyalar bo'lib, u yerda xushbo'y tayoqlar yoqiladi. "Ko'l ota" nomi yuqorida tilga olingan ko'l bilan bog'liq bo'lib, birinchi marta rasmiy ravishda faqat XIX asrda qayd etilgan. Taxminlarga ko'ra, ko'l o'rta asrlarda zilzila sababli paydo bo‘lgan. 1980-yillardan buyon qoʻriqxona "Qirqqizbuloq" deb ataladi.

"Koʻl ota maskani" arxeologik yodgorligi.
-----------------------------------------

Qo‘riqxonaning g‘arbida shartli ravishda "Ko‘l ota manzilgohi" deb ataladigan arxeologik yodgorlik joylashgan. Bu Ohangaron (Angren) vodiysidagi eng yirik hunarmandchilik markazlaridan birining xarobalari boʻlib, metallarni qayta ishlashga yoʻnaltirilgan. Qadimgi turar-joy uch qismdan iborat:

* Ilk oʻrta asrlar shahrining oʻzagini **qalʼa tipidagi toʻgʻri burchakli qoʻrgʻon** tashkil etadi (devor balandligi — 10 m, maydoni — 0,5 ga). **"Koʻl ota qalʼasi"** Oʻzbekiston hududida qurilgan eng qadimiy qasrlardan biri hisoblanadi.
* Shahriston va Rabod yaxshi saqlanmagan.

1929-yilga kelib Shahriston va Raboddning shimoli hamda gʻarbiy qismlarini ekin maydonlari, mahalliy aholining uy-joylari egallab oldi. O'shanda aholi punktining umumiy maydoni 30 gektarga yetgan. Biroq, keyinchalik akademik Buryakov shahar atrofi boʻylab gʻarbiy yoʻnalishda qariyb 600 m uzunlikka choʻzilgan va sharqda qalʼa poydevorining tabiiy tizmasi bilan qoʻshilgan qoʻshimcha devor bilan oʻralgan shahar hududini topdi. Shunday qilib, shaharning umumiy maydoni 50 gektar ekanligi aniqlandi. X asr arab tilidagi geografik asarlarda "katta boylikka ega shahar" sifatida qayd etilgan.

Shaharni arxeologik oʻrganish shuni koʻrsatdiki, bu yerdagi birinchi aholi punkti Qovuncgi-I (eramizning III-IV asrlari) davrida vujudga kelgan va buloq suvlari bilan toʻyingan kanal boʻyida joylashgan. Keyinchalik, 1-ming yillikning 2-yarmidan uning hududi janubi-gʻarbiy tomonga kenga boshladi. Shaharni suv bilan ta'minlash uchun *buloq suvidan foydalangan holda sun'iy ko'l yaratiladi*. Shimoli-sharqdan qal'aga tutash metallurgiya ustaxonalari faoliyatining boshlanishi ham shu davrga to'g'ri keladi. Metal eritish zavodlarining xarobalari saqlanib qolgan. Aholi punktining mustahkam shaharga aylanishiga bir qancha omillar sabab bo‘lgan. Bu uning tog'-kon hududiga yaqinligi, o'rmonlarning mavjudligi, metallurgiya ishlab chiqarishning rivojlanishi va rudali hududlarga chuqur kirib borishda qulay joylashuv. Ilk oʻrta asrlarda qalʼa va shaxriston alohida ajralib turgan. Bundan tashqari, qal'a qalinligi 6 m bo‘lgan qal'a devori bilan o'ralgan.

Arxeologik materiallar hudud rudalarni va qisman temirni qayta ishlash uchun eng muhim nuqtalardan biri bo'lganligini aniq ko'rsatmoqda. Shlaklarni tahlil qilish shuni ko'rsatadiki, xom ashyo bitta aniq kondan emas, balki turli nuqtalardan olingan. Taxminlarga ko'ra, xom ashyo Oltin-To'pqon, Qanjilo-Taboshar konlari va yaqin atrofdagi Qo'rg'oshinkon konlaridan olib kelingan.

XIII asr boshidagi siyosiy holat, Xorazmshohning naymanlar bilan kurashi va keyinchalik Chingizxon boshchiligidagi moʻgʻullar istilosidan soʻng shahar tanazzulga uchradi. Faqat markaziy qismidagina XV- XVI asrlargacha odamlar yashagan.

Rus tilidagi adabiyotda birinchi marta Koʻl ota aholi punkti 1928-yilda geologiya kongressi ishtirokchilari tomonidan tilga olingan. 1934-yilda - arxeolog M.E. Masson, aholi punkti va uning atrofini o‘rganib qadimgi konchilik izlarini topdi. Biroq, birinchi arxeologik qazishmalarni Buryakov XX asrning 60-70-yillarida boshlagan.

Eslatmalar
----------

1. ↑  ...за рекой Ангрен, у селения Куль-Ата обращают на себя внимание остатки древнего металлургического завода, который работал, вероятно, много сотен лет тому назад. Выйдя из автомобиля и взбираясь по тропе, пересекающей ручей и ведущей в горы, мы осмотрели кучу древних шлаков диаметром до 35 м и высотой до 4 м. На расстоянии одного километра мы встретили вторую такую же кучу шлаков. На шлаках видны примазки медной зелени. Анализы указывали на присутствие в плавленой руде сланца, цинка и меди. Очевидно, здесь переплавлялась полиметаллическая руда из ближайшего месторождения, известного теперь под именем Алмалык.
2. ↑  Название условное. Подлинное имя этого замка (равно как и ряда других древних замков, включая Дзивгисские Предпещерные замки в Осетии) остаётся неизвестным науке.
3. ↑  Рассылка Академии наук Узбекистана.
4. ↑  А также - Алмалыкская руда (мнение О. М. Ростовцева).
5. ↑  С 1929 по 1936 года Массон занимался историей горного дела при Геологическом Комитете Узбекистана, где им была сформирована геологическая библиотека. Эту работу он совмещал с заведованием археологическим сектором Узбекского Комитета по делам музеев и охраны памятников старины и искусства.