IRAS kosmik teleskopi
**The Infrared Astronomical Satellite** (Gollandiya : Infrarood Astronomische Satelliet) (IRAS) — infraqizil astronomik sunʼiy yoʻldosh boʻlib, infraqizil toʻlqin uzunliklarida butun tungi osmonni tadqiq qilish uchun birinchi kosmik teleskop boʻlgan. 1983-yil 25-yanvarda ishga tushirilgan missiya oʻn oy davom etdi. Teleskop Qoʻshma Shtatlar (NASA), Niderlandiya (NIVR) va Buyuk Britaniyaning (SERC) qoʻshma loyihasi edi. Loyiha davomida 12, 25, 60 va 100 mikrometrli toʻlqin uzunliklarida 250 000 dan ortiq infraqizil manbalar kuzatilgan.

IRAS maʼlumotlarini qayta ishlash va tahlil qilishni qoʻllab-quvvatlash Kaliforniya Texnologiya Instituti qoshidagi Infraqizil ishlov berish va tahlil markazi tomonidan amalga oshirildi. Hozirgi vaqtda IPAC infraqizil ilmiy arxivida IRAS arxivi mavjud.

IRAS ning muvaffaqiyati 1985-yilda kosmik kemadagi infraqizil teleskop (IRT) missiyasiga va rejalashtirilgan Shuttle infraqizil teleskop qurilmasiga qiziqish uygʻotdi, u oxir-oqibat Kosmik infraqizil teleskop obyektiga, SIRTFga aylantirildi va u oʻz navbatida 2003-yilda ishga tushirilgan Spitzer kosmik teleskopiga aylandi. Ilk infraqizil kosmik astronomiya muvaffaqiyati Infraqizil kosmik observatoriyasi (1990-yillar) va Hubble kosmik teleskopining NICMOS asbobi kabi keyingi missiyalarga olib keldi.

Missiya
-------

IRAS 1983-yilda ishga tushirilganIRAS tomonidan IRAS-Araki-Alkok kometasining noto'g'ri rangli tasviriIRAS tomonidan butun osmon bo'ylab infraqizil tadqiqot
IRAS infraqizil toʻlqin uzunliklarida butun osmon boʻylab tadqiqot oʻtkazgan birinchi rasadxona boʻldi. U osmonning 96 foizini toʻrt marta, 12, 25, 60 va 100 mikrometrda, 12 mikrometrda 30 yoy soniyadan 100 mikrometrda 2 yoy daqiqagacha boʻlgan oʻlchamlari bilan xaritaga tushirdi. U 350 000 ga yaqin manbalarni topdi, ularning aksariyati hali ham identifikatsiyani kutmoqda. Ulardan 75 000 ga yaqini yulduzlarning paydo boʻlish bosqichini davom ettirayotgan yulduz galaktikalari ekanligiga ishoniladi. Koʻpgina boshqa manbalar atrofida chang disklari boʻlgan oddiy yulduzlar, ehtimol sayyoralar tizimining shakllanishining dastlabki bosqichidir. Yangi kashfiyotlar Vega atrofidagi chang diskini va Somon yoʻli yadrosining birinchi tasvirlarini oʻz ichiga oladi.

IRASning hayoti, keyingi infraqizil sunʼiy yoʻldoshlar singari, sovutish tizimi bilan cheklangan edi. Infraqizil domenda samarali ishlash uchun teleskopni kriogen haroratgacha sovutish kerak. IRAS holatida, 73 kilogramm (161 funt) oʻta suyuqlikli geliy teleskopni 2 K (-271 °C; −456 °F) haroratda ushlab turdi va bugʻlanish orqali sunʼiy yoʻldoshni salqin tutdi. IRAS kosmosda super suyuqliklardan birinchi marta foydalangan loyiha edi edi. Bortdagi suyuq geliy zahirasi 10 oydan keyin 1983-yil 21-noyabrda tugaydi. Bu hodisa teleskop haroratining koʻtarilishiga olib keldi va keyingi kuzatishlarga toʻsqinlik qildi. Kosmik kema hamon Yer atrofida aylanishda davom etmoqda.

IRAS qoʻzgʻalmas manbalarni kataloglash uchun moʻljallangan edi, shuning uchun u osmonning bir hududini bir necha marta skanerladi. Jek Meadows Lester universitetida, jumladan, Jon K. Davies va Saymon F. Green, harakatlanuvchi obyektlar uchun rad etilgan manbalarni qidirgan guruhni boshqargan. Bu uchta asteroidning, jumladan 3200 ta Phaethon (Apollon asteroidi va Geminid meteorit yomgʻirining asosiy tanasi), oltita kometa va 10P/Tempel kometasi bilan bogʻliq ulkan chang izining kashf etilishiga olib keldi. Kometalarga 126P/IRAS, 161P/Hartley-IRAS va IRAS-Araki-Alkok kometalari kiradi. (C/1983 H1) 1983-yilda Yerga yaqinlashgan. IRAS tomonidan topilgan oltita kometaning toʻrttasi uzoq va ikkitasi qisqa davrli kometalar edi.

Kashfiyotlar
------------

IRAS 1983-yilda Yer orbitasidan oʻz kuzatuvlarini oʻtkazgan
Umuman olganda, uning faoliyati davomida Quyosh tizimi ichida ham, undan tashqarida ham chorak milliondan ortiq diskret nishonlar kuzatildi. Bundan tashqari, yangi obyektlar, jumladan asteroidlar va kometalar topildi. Keyingi tahlillar shuni koʻrsatdiki, bir nechta nomaʼlum obyektlardan toʻqqiztasi uzoqdagi galaktikalar, oʻninchisi esa „intergalaktik sirrus" edi. Ulardan hech biri Quyosh tizimi jismlari emas.

Oʻz missiyasi davomida IRAS (va keyinchalik Spitzer kosmik teleskopi) bir nechta yulduzlar atrofida gʻalati infraqizil belgilarni aniqladi. Bu tizimlarning 1999-2006-yillar oraligʻida Hubble kosmik teleskopining NICMOS asbobi tomonidan kuzatilishiga olib keldi, ammo hech narsa aniqlanmadi. 2014-yilda tadqiqotchilar Hubble maʼlumotlarida tasvirni qayta ishlashning yangi usullaridan foydalangan holda ushbu yulduzlar atrofida sayyora disklarini topdilar.

### Asteroid kashfiyoti

Topilgan kichik sayyoralar: 4| 3200 Phaethon | 11-oktabr 1983-y. |
| 3728 IRAS | 23-avgust 1983-y. |
| (10714) 1983 QG | 31-avgust 1983-y. |
| (100004) 1983 VA | 1-noyabr 1983-y. |

Manbalar
--------

1. ↑  „Infrared Astronomical Satellite".  NASA.
2. 1 2 3  „Dictionary of Minor Planet Names".  Springer Berlin Heidelberg.
3. ↑  „Infrared Astronomical Satellite".  Infrared Processing and Analysis Center. 2016-yil 6-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 15-iyun.
4. ↑  „Infrared Astronomical Satellite (IRAS)".  NASA/IPAC Infrared Science Archive.
5. ↑  „Early History".  Spitzer Space Telescope. 2020-yil 2-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 15-iyun.
6. 1 2  *Chester, Thomas J, (5 May 1998)* „No Tenth Planet Yet From IRAS".  Caltech. 2010-yil 2-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 15-iyun.
7. ↑  *Plait, Phil, (17 November 2010)* „The Planet X Saga: Science".  Bad Astronomy.
8. ↑  *Harrington, J. D. Villard, Ray (24 April 2014)* „Astronomical Forensics Uncover Planetary Disks in NASA's Hubble Archive".  Villard, Ray (24 April 2014).

Havolalar
---------

* IRAS vebsayti
* IRAS Minor Planet Survey arxivi