**Mahmud I** (usmonli turkcha: *محمود اول*, turkcha: *I. Mahmud*, 1696-yil2-avgust — 1754-yil 13-dekabr) — Usmoniylar imperiyasining yigirma toʻrtinchi sultoni. 1730-yildan 1754-yilgacha hukmronlik qilgan. Amakisining taxtdan voz kechishi[tr] ortidan boshlangan uzoq yillik hukmronligi Rossiya, Gabsburglar va Fors bilan urushlar[ru], Gʻarbdan ilhomlanib joriy etilgan ilk harbiy islohotlar bilan kechdi.

Sulton Mustafo II va uning kanizagi Soliha Sultonning oʻgʻli[⇨], Mahmud I amakisi Sulton Ahmad III ning majburan taxtdan voz kechishi natijasida taxtga oʻtirdi. Keyingi yilgi kichik qoʻzgʻolonlarni bostirgan[⇨]. Mahmud Fors bilan davom etayotgan urushga eʼtibor qaratdi: bu urush 1736-yilda hech bir tomonni qoniqtirmagan kelishuv bilan yakunlandi[⇨]. Eron shohi bilan haqiqiy tinchlik faqat 1746 yilda tuzilgan[⇨]. Gʻarbiy frontda Fors bilan boʻlgan ikki oʻrtadagi kelishmovchiliklar va Rossiyaning Azovga hujumi Gabsburg imperiyasi bilan urushga olib keldi. Usmoniylarning ketma-ket gʻalabalari Rossiya va Gabsburglarni tinchlik shartnomasini tuzishga undadi. Usmoniylar Belgrad shartnomasiga koʻra Belgradni qaytarishdi, ammo Azov Rossiyaga qoldi[⇨]. Shunday qilib, Usmoniylar Avstriya urushida qatnashmaslik va Nodirshohning oʻlimidan keyin Forsdagi tartibsizliklardan foydalanmasdan, qulay shartlar asosida gʻarbiy frontda uzoq tinchlik davriga kirishdi.

Mahmud I hukmronligining ikkinchi yarmi Onadoʻlidagi, Damashqdagi, Arabiston yarim orolidagi va Istanbuldagi tartibsizliklarni bostirish bilan oʻtdi. Xuddi shu davrda Ibrahim Muteferrika Usmonlilar imperiyasining harbiy kuchsizligi sabablari haqida risola yozdi. Risolada Usmoniylar armiyasini isloh qilish uchun namuna sifatida Buyuk Pyotr islohotlarini joriy qilishni taklif qildi. Fransiyalik avantyurist Klod-Aleksandr, butun imperiya boʻylab Ahmad Posho nomi bilan tanilgan Kont de Bonnevalga artilleriya korpusini isloh qilish vazifasi yuklangan edi. Korpus oʻquv dasturiga birinchi marta nazariy va amaliy matematika, shuningdek, zamonaviy harbiy sanʼat kiritildi[⇨].

Mahmud hukmronligini madaniy faoliyat va qurilish loyihalari nuqtai nazaridan avvalgi davrning davomi sifatida koʻrish mumkin. Uning hukmronligi davridagi yutuqlar orasida Yalovada qogʻoz fabrikasining tashkil etilishi, Galatasaray maktabining qayta tiklanishi, Barokko uslubidagi Nuruosmaniye masjidi va Tophane favvorasining qurilishi kiradi. Istanbulning mashhur Taksim tumaniga Sulton Beyogʻlu va Galata tumanlarida suv muammosini hal qilish uchun qurdirgan suv minorasi (taksim) nomini oldi. Istanbul, Belgrad va Vidinda koʻplab kutubxonalar tashkil etdi. Lolalar, sheʼriyat va musiqaga ishtiyoqi baland boʻlgan[⇨].

Bir necha xotini va kanizaklari boʻlishiga qaramay, Mahmud I farzandsiz oʻtdi[⇨]. Uning oʻrniga oʻgay ukasi Usmon III taxtga oʻtirdi.

Biografiyasi
------------

Sulton Mustafo II, Mahmudning otasi
### Shahzoda

Mahmud Adirna saroyida[ru] tugʻilgan. Usmoniylar sultoni Mustafo II ning joriyalaridan biri, asli yunon boʻlgan Soliha Sultondan toʻngʻich oʻgʻli boʻlib. Mahmud I ning umumiy eʼtirof etilgan tugʻilgan sanasi 1696-yil 2-avgust ekanlig aytiladi, lekin 1696-yil 10-aprelda yoki 1696-yil 4-oktyabrda tugʻilgan, degan taxminlar ham bor. Anthony Alderson oʻzining „Structure of Ottoman dynasty" (Usmoniylar sulolasining tuzilishi) asarida taxminiy sanalarni xato deb ataydi. Mahmudning 20 dan ortiq aka-uka va opa-singillari bor edi, lekin ularning barchasi boʻlajak sulton bilan bir onadan emasdi.

Shahzoda Mahmudning bolalik yillari Edirnada oʻtgan. Boshlangʻich taʼlimni 1702-yil 18-mayda boshlagan. Birinchi saboqlarni Mustafo IIning ustozi[tr], shayxulislom Feyzullah Efendidan[tr] olgan, keyingi tarbiyasi bilan Feyzullah Efendining oʻgʻli Ibrahim Efendi shugʻullangan.

1703-yilda Mahmudning otasi Adirna voqeasi natijasida ukasi Ahmad foydasiga taxtdan toʻliq voz kechdi va saroy qafasiga qamab qoʻyildi. Bir necha oydan soʻng saroy qafasida vafot etdi. Mahmud oʻzi akalari bilan birga Adirnadan Istanbulga olib kelingan va qafasga joylashtirildi. 1705-yil 17-aprelda Mahmudning yashirin sunnat toʻy marosimi boʻlib oʻtdi.

Boshqa shahzodalar singari Mahmud ham hunarmandchilikni oʻrgangan va yigirma yetti yil davomida saroy qafasida zargarlik buyumlari yasash bilan shugʻullangan.

### Sulton

#### Hokimiyatga kelishi. Patrona Halil

"Patrona Halilning inqilobi", Jean-Baptiste Vanmour, 1730-yil
Mahmud I 1730-yil 25-sentyabrdan 2-oktabrgacha davom etgan Patrona Halil qoʻzgʻoloni natijasida Sulton Ahmad III taxtdan voz kechgandan keyin hokimiyat tepasiga keldi. Mish-mishlarga koʻra, aynan Ahmad yangi sultonga birinchi boʻlib bay’at bergan, jiyaniga davlat boshqaruvi tizginlarini oʻz qoʻliga olishni, boshqaruvda hech kimga ishonmaslikni maslahat bergan. Usmoniylar tarixchisi Anthony Aldersonning yozishicha, Mahmud 1730-yil 1-oktyabrda Sulton deb eʼlon qilingan. Turk tarixchisi Necdet Sakaoglu 1730-yil 30-sentyabr sanasini koʻrsatgan. Yana bir turk tarixchisi, Islom ensiklopediyasida Mahmud haqidagi maqola muallifi Abdulqodir Ozcan 1730-yil 2-oktyabr sanasini keltirgan.

#### Tashqi siyosat

##### Fors bilan urushlar (1730—1736)

##### Rossiya bilan urushlar (1735—1739)

##### Fors bilan urush (1743—1746)

#### Ichki siyosat

#### Qurilish va xayriya ishlari

### Vafoti

Shaxsiyati
----------

Oilasi
------

Izohlar
-------

Manbalar
--------

1. ↑  Farooqi, Naimur Rahman*. Mughal-Ottoman relations: a study of political & diplomatic relations between Mughal India and the Ottoman Empire, 1556-1748*. Idarah-i Adabiyat-i Delli, 1989.  ASIN: B0006ETWB8. See Google Books search.
2. 1 2 3 4  Aktepe, Levy 2012. sfn error: no target: CITEREFAktepe,\_Levy2012 (help)
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  Özcan 2003. sfn error: no target: CITEREFÖzcan2003 (help)
4. 1 2  Şakul 2009. sfn error: no target: CITEREFŞakul2009 (help)
5. 1 2  Akyıldız 2009. sfn error: no target: CITEREFAkyıldız2009 (help)
6. 1 2 3 4 5  Alderson 1956. sfn error: no target: CITEREFAlderson1956 (help)
7. 1 2  Sakaoğlu 2015. sfn error: no target: CITEREFSakaoğlu2015 (help)
8. ↑  Sarıcaoğlu 2007. sfn error: no target: CITEREFSarıcaoğlu2007 (help)
9. ↑  Özcan 2007. sfn error: no target: CITEREFÖzcan2007 (help)

Adabiyotlar
-----------

* Aktepe, M. Münir, Levy, A. „Maḥmūd",*. Encyclopaedia of Islam*, 2nd, Leiden: E.J. Brill, 2012 — 55—58 bet. ISBN 9789004161214.
* Akyıldız, Ali „Saliha Sultan",*. Islam Ansiklopedisi*. An.: İslâm Araştırmaları Merkezi, 2009 — 45 bet.
* Alderson, Anthony Dolphin*. The Structure of the Ottoman Dynasty*. Clarendon Press, 1956.
* *Özcan, Abdülkadir.* Mahmud I(turk.) // TDV İslâm Ansiklopedisi. — İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2003. — Andoza:Бсокр. — Andoza:Бсокр.
* *Özcan, Abdülkadir.* Patrona İsyanı(turk.) // TDV İslâm Ansiklopedisi. — İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2007. — Andoza:Бсокр. — Andoza:Бсокр.
* Sakaoğlu, Necdet*. Bu mülkün kadın sultanları*. İstanbul: ALFA Basım Yayım Dağıtım San. ve T ic. Ltd. Şti. 2015 — 450—452 bet. ISBN 978-605-171-079-2.
* Şakul, Kahraman „Mahmud I",*. Encyclopedia of the Ottoman Empire*. N. Y.: Infobase Publishing, 2009 — 344—345 bet. ISBN 978-0-8160-6259-1.
* *Sarıcaoğlu, Fikret.* Osman III(turk.) // TDV İslâm Ansiklopedisi. — İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2007. — Andoza:Бсокр. — Andoza:Бсокр.
* Süreyya Mehmet Bey*. Osmanlı devletinde kim kimdi*. Ankara: Küğ Yayını, 1969.
* Uluçay, M. Çağatay*. Padişahların Kadınları ve Kızları*. Ankara: Ötüken, 2011 — 145—146 bet. ISBN 9754378401.

| * k
* m
* t
Usmoniylar imperiyasi sultonlari / xalifalari |
| --- |
| 
* Sulola
* Sulola daraxti

 |
| 
* Usmon I
* Oʻrxon I
* Murod I
* Boyazid I Yildirim
* *Usmoniylarda taxt g'avg'osi*
* Mehmed I
* Murod II
* Mehmed II
* Murod II
* Mehmed II
* Boyazid II
* Salim I Yovuz§
* Sulaymon I
* Salim II
* Murod III
* Mehmed III
* Ahmad I
* Mustafo I
* Usmon II
* Mustafo I
* Murod IV
* Ibrohim I
* Mehmed IV
* Sulaymon II
* Ahmad II
* Mustafo II
* Ahmad III
* Mahmud I
* Usmon III
* Mustafo III
* Abdulhamid I
* Salim III
* Mustafo IV
* Mahmud II
* Abdulmajid I
* Abdulaziz
* Murod V
* Abdulhamid II
* Mehmed V
* Mehmed VI
* Abdulmajid II

 |
| § Birinchi usmoniy xalifalari |