|  |  |
| --- | --- |
|  | **Ushbu sahifani Xalxin-Gol daryosi boʻyidagi jangga qayta nomlash taklif etiladi.**

---

*Biror maqolani qayta nomlashga taklif qilishda, iltimos, ``{{koʻchirishga}}`` andozasidan foydalaning.* *Havolalar:* koʻchirish qaydlari • taklif etilgan nomga koʻchirish |

**Xalxin-Gol daryosi boʻyidagi jang** — sobiq SSSR va Moʻgʻuliston hamda militaristik Yaponiya oʻrtasidagi yirik qurolli toʻqnashuv. 1939-yilning bahor-kuz oylarida Moʻgʻulistondagi Xalxin-Gol daryosi boʻyida sodir boʻlgan (Ulan-Batordan 900 km sharqda). Jang Yaponiyaning 23-piyoda diviziyasi hamda 6-maxsus armiyasining toʻliq tor-mor etilishi bilan yakunlangan. Natijada Yaponiya sobiq SSSR bilan tinchlik bitimi tuzishga majbur boʻlgan (1939-yil 15-sentabr).

Sovetlar qo'liga tushgan yaponlarning Xa-Go tanki

Harbiy toʻqnashuvgacha boʻlgan vaziyat
--------------------------------------

1930-yillarda Yaponiya imperiyasi qashshoq tabiiy resurslari tufayli rivojlanib borayotgan iqtisodiyotini mustahkamlash maqsadida tashqi agressiyani kuchaytirdi. Imperiyada xomashyoni import qilish va tayyor mahsulotni eksport qilish oshib bordi. Samarali ishlab chiqarishni kengaytirish uchun xomashyo manbalari va bozorlarni nazorat qilish zarur edi. Shu maqsadda, yaponlar Xitoyni ulkan bozor sifatida ishlata boshladi, sobiq SSSR, Janubi-Sharqiy Osiyo va Tinch okeani orollari Yaponiya rahbariyati tomonidan arzon xomashyo manbalari sifatida baholandi. Bu siyosatni amalga oshirish maqsadida yapon armiyasi 1932-yilda Manchjuriyani bosib oldi va u yerda qoʻgʻirchoq Manchjou-Go davlatini tuzdi. Yaponlar bu yerdan, keyinchalik, sobiq SSSR, Moʻgʻuliston va Xitoyga qarshi urushlarda platsdarm vazifasida foydalanmoqchi boʻldilar. Ammo Manchjuriyada hech qanday sanoat korxonalari yoʻqligi tufayli u yerda yangi infratuzilmayaratish kerak edi. Buning uchun u yerda dengiz porti yaratish va uni Qizil Armiyaning boʻlajak hujumlaridan himoyalash zarur edi, ammo Yaponiya buni uddalay olmadi. 1938-yil yozida Haasan koʻli yaqinida sovet-yapon qoʻshinlari oʻrtasida 2 hafta davom etgan jang sobiq SSSR gʻalabasi bilan tugadi. 

Xalxin-Gol daryosini kesib o'tayotgan yaponlar (1939)
1939-yilga kelib Yaponiya Xitoyning markaziy qismini bosib olishni tugalladi. Bu hududlardagi xomashyoni Manchjuriyaga tashish uchun temiryoʻl qurila boshlandi. Maqsad:kelgusida Moʻgʻuliston va sobiq SSSR ga qarshi yangi urushga tayyorlanish. Yaponlar oʻzlari qurayotgan Xalun-Arshan-Ganchjur temiryoʻli xavfsizligini taʼminlash maqsadida sobiq SSSRdan Xalxin-Gol daryosini chegara sifatidan tan olishni talab qilgan. Biroq bu talab rad etilgan.
1936-yil 12-martda sobiq SSSR va Moʻgʻuliston oʻrtasida oʻzaroyordam haqidagi protokol imzolangan. 1937-yildan boshlab Sovet hukumati Moʻgʻuliston chegarasiga Qizil Armiyaning 57-maxsus korpusini joylashtirdi. Ularga diviziya komandirlari I.S.Konyev va N.V.Feklenko qoʻmondon etib tayinlandi. 1939-yil mayga kelib korpus soni 5544 kishiga yetdi. 1939-yil 27-may holatiga koʻra, korpusda 203 ta samolyot (51 ta I-16, 48 ta I-15, 88 ta SB va 16 ta R-5Sh samolyotlari) bor edi.
1939-yil yanvarda Yaponiyada hukumat almashgach, chegaralarda keskinlik kuchaydi. Yaponiya imperiyasining „Baykalgacha kengayish" shiori ilgari surildi. Yapon askarlari tez-tez moʻgʻullarga hujum qilib turdi. Shu bilan birga Yaponiya moʻgʻullarni Manchjou-Go davlati chegarasini buzganlikda aybladi.

Yaponlarning Ki-27 samolyoti

Jang tafsiloti
--------------

1939-yil 16-yanvarda Nomon-Xon-Burd-Obo tepaligida besh nafar yapon askaridan iborat guruh Moʻgʻuliston chegarachilaridan iborat otryadni 500 m masofadan oʻqqa tutdi. 17-yanvarkuni yana oʻsha tepalikda 13 yapon askaridan iborat guruh moʻgʻul komandirini asirga oldi va bir kishini yaraladi. 29-30-yanvarda yapon otliqlari moʻgʻullrga yana hujum qildilar. Fevral va mart oylarida yaponlar Moʻgʻulistonga 30 marta kichik-kichik hujumlar uyushtirdilar. 8-mayda yaponlar Xalxin-Gol daryosidagi orolni egallab olishga urinadilar, ammo bu natijasiz tugaydi. 11-may kuni yapon otliq otryadi (300 kishi va bir necha pulemyotlar) Moʻgʻuliston ichiga 15 km gacha kirib bordilar. Ushbu hodisa keng koʻlamli jangning boshlanish sanasi sifatida olinadi.
14-may kuni Yaponiyaning 23-piyoda diviziyasining razvedka otryadi (300 otliq, 5 ta bombardimonchi samolyot) Moʻgʻulistonning 7-chegara postiga hujum qildi va Dungur-Obo tepaligini egalladi. 15-mayda yaponlar bu yerga 30 ta yuk mashinasi, 7 ta zirhli texnika va bitta tankni joylashtirdi.
17-may tongda 57-maxsus korpus qoʻmondoni N.V.Feklenko yaponlarga qarshi Xalxin-Gol tomonga uch rota, maxsus sapyorlar rotasi, artilleriya batareyasidan iborat qoʻshin yubordi. 22-mayda sovetlar Xalxin-Golni keskib oʻtdi va yaponlari orqaga surib tashladi. 22-maydan 28-maygacha sovet-moʻgʻul qoʻshinlarida 669 nayza, 260 qilich, 58 pulemyot, 29 zirhli mashina bor edi. Polkovnik Yamagata boshchiligidagi yapon qoʻshinida esa 1680 nayza, 900 qilich, 75 pulemyot, 8 ta zirhli mashina ba bitta tank bor edi.
28-mayda son jihatdan ustun yapon armiyasi Xalxin-Gol boʻyida sovetlarga qarshi hujumga oʻtdilar. Sovetlar ortga chekindi, ammo yaponlarning qamal qilish rejasi katta leytenant Y.B>Vaxtin harakati tufayli amalga oshmadi. Ertasiga sovet-moʻgʻul armiyasi qarshi hujumga oʻtib yaponlarni avvalgi marraga qaytardilar.
Iyun oyida esa havo hujumlari avj oldi. Dastlab havoda yaponlar ustunlikka erishdilar, sovetlar 15 qiruvchi samolyotini yoʻqotdi. Sovet qoʻmondonligi jiddiy chora koʻrdi, Qizil Armiya harbiy-havo kuchlari rahbari oʻrinbosari Y.V.Shmushkevich boshchiligida 42 samolyotni Moskvadan Moʻgʻulistonga yubordi. Ularning koʻp Ispaniya va Xitoydagi urushlarda tajribaga ega edi. Ular harbiy uchuvchilarni qayta tayyorladilar, kuzatuv va aloqani tikladilar. Yaponlarning 191-zenit-artilleriya polkiga qarashli 2 ta diviziyasi Trans-Baykal hududiga yuborildi.
Iyunda Feklenko Moskvaga chaqirib olindi va uning oʻrniga G.K.Jukov qoʻmondon etib tayinlandi. Keyinroq esa G.Shtern qoʻmondonlikka tayinlandi, Jukov unga oʻrinbosar boʻldi. Havo janglari 20-iyunda qaytadan boshlandi. 22-26-iyun kunlarida yaponlar 50 dan ortiq samolyotini yoʻqotdilar. Buir-Nur koʻli ustida yuz bergan havo jangida yaponlar 17 ta (120 samolyotdan), sovetlar 10 ta (105 samolyotdan) samolyot yoʻqotdilar.
27-iyun tongda yaponlarning 104 samolyoti kutilmaganda sovet aerodromlariga hujum qildi. Natijada 22 samolyot portlatildi, 11 nafar uchuvchi halok boʻldi, 20 nafari yaralandi. Bular sovet aviatsiyasida katta yoʻqotish edi.
Iyul oyida yuz bergan tanklar va piyodalar janglarida ham sovetlar gʻalaba qozondilar. Avgust oyida katta ustunlikka erishgan sovet-moʻgʻul kuchlari yaponlarni Xalxin-Goldan ancha uzoqqa surib tashlashga muvaffaq boʻldilar.

Yoʻqotishlar
------------

Rasmiy maʼlumotlarga koʻra, 1939-yil maydan sentabrgacha sodir boʻlgan sovet-yapon urushida 61 mingdan ziyod kishi halok boʻlgan, yaralangan yoki asirga olingan. Yaponiyaning Kvantun armiyasi rasman eʼlon qilgan yoʻqotishlar esa 17206 nafarni tashkil etadi. Jangda sovetlarning 57 ming, moʻgʻullarning 2 260 hamda yaponlarning 75 000 askari qatnashgan. Jang avvalida sovet-moʻgʻul kuchlarida 542 ta minomyot, 2 255 ta pulemyot, 498 tank, 385 bronemashina, 515 samolyot bor edi. Yaponlarda esa 500 minomyot, 182 tank va 700 samolyotlar boʻlgan. 9 284 nafardan 9 703 nafargacha sovet askarlari halok boʻlgan. 15 952 nafari yaralangan, 253 tank, 101 minomyot va 207 samolyot yoʻqotilgan. Yaponlarda esa 8 440 nafar qurbon berilgan, 8 766 nafari askar yaralangan (mustaqil tadqiqotchilar fikricha, 45 minggacha), 227 kishi asirga tushgan, 162 samolyot yoʻqotilgan.

Manbalar
--------

Andoza:Бакаев Д. А. В огне Хасана и Халхин-Гола. — Саратов: Приволжское книжное издательство, 1984. — 151 с.

Bolnix A. Glava 3. „Perviy blin Xalxin-Golom" // Molnienosnaya voyna. Blitskrigi Vtoroy mirovoy. — M.: Yauza, Eksmo, 2008. — 77 s. — ISBN 978-5-699-31584-0}}.

Воротников М. Ф. Г. К. Жуков на Халхин-Голе / Научный консультант Г. К. Плотников. — Омск: книжное издательство, 1989. — 224 с. — 10 000 экз. — ISBN 5–85540–048–4}}.

Jukov G. K. Glava 7. Neobʼyavlennaya voyna na Xalxin-Gole // Vospominaniya i razmishleniya. — M.: OLMA-PRYeSS, 2002. — T. 1. — 253 s. — ISBN 5-224-03195-8. Архивировано 22 декабря 2012 года}}.

Xalxin-Gol. Avgust 1939 / avt. sost. A. V. Kozlov, A. Sh. Salixov. — M.: Raritet, 2014. — 23 s. — ISBN 978-5-85735-250-2
Andoza:Козлов А. В. Халхин-Гол. Август 1939 // Военно-исторический журнал : журнал. — 2013. — Декабрь (№ 12). — С. 66—67.