Chjan Zai
**Chjan Zai** - xitoylik faylasuf va siyosatchi. U ziyolilar uchun 4 ta antologik maqsadni qo'yganligi bilan mashhur shaxs hisoblana. Osmon va Yer ruhining namoyon bo'lishini qurish, xalq uchun yaxshi hayotni yaratish, o'tmishdagi donishmandlarning yo'qolib borayotgan ilm-fanini rivojlantirish va abadiy tinchlikni ochish.

Hayot va ish
------------

Chjan Zai milodiy 1020 - yilda Shensi provinsiyasi Hengqu shahrida tavallud topgan. Bolaligida u harbiy ishlarga qiziqdi, ammo Konfutsiy matnlarini o'rganishni boshladi. Ko'pgina Song faylasuflari singari, Chjan dastlab Konfutsiy fikridan hafsalasi pir bo'lgan va bir necha yil davomida Daosizm bilan birga Buddizmni o'rgangan. Biroq, u "Yo'l" ni buddizm yoki daosizmda topib bo'lmaydi, deb qaror qildi va Konfutsiy matnlariga murojaat qildi. Uning turli xil diniy fikrlarni o'rganishi o'z ideallariga katta ta'sir qildi. Milodiy 1056- yilda Chjan "O'zgarishlar klassikasi" haqida ma'ruza qildi, bu uning eng unutilmas asarlaridan biri sifatida tanilgan. Taxminan o'sha paytda Chjan aka-uka Cheng bilan 1- marta uchrashgan deb taxmin qilinadi. Davlat xizmatining eng yuqori darajadagi imtihonlarini topshirib, u bir nechta kichik davlat lavozimlarida ishlagan.

Milodiy 1069-yilda Chjan imperator tomonidan poytaxtga taklif qilinib, hukumatdan joy berilgan bo'lishiga qaramay, u yerda bosh vazir bilan kelishmovchilikka duch keldi va o'z uyi Hengquga qaytdi va nafaqaga chiqdi. Shundan so'ng, yozuvchi u yerda vaqtini o'qish va dars berish bilan o'tkaza boshladi. Bu, ehtimol, uning hayotining o'z falsafiy qarashlarini rivojlantirish va tarqatish uchun eng samarali davri edi. Milodiy 1076-yilda u o'zining eng muhim asari - "Jaholatni tuzatish" asarini tugatdi va uni shogirdlariga taqdim etdi. Keyinchalik milodiy 1076-yilda u poytaxtga chaqirildi va o'z lavozimga qayta tiklandi. Biroq, u qish oylarida kasal bo'lib, yana iste'foga chiqishga majbur bo'ldi. Yozuvchi 1077- yilda yo'lda halok bo'lgan Hengqu shahriga hech qachon qaytib bormadi. Chjan o'z ishi uchun 1241- yilda Konfutsiy singari buyuk shaxs sifatida e'tirof etilgan. Chjanning ko'plab yozuvlari saqlab qolinmagan. Chju Si o'zining "Yo'l qo'shiqlarini o'rganish" antologiyasida "Qo'l ostidagi narsalar to'g'risida mulohazalar" deb nomlanuvchi zh:jínghui antologiyasida Chjanning yozgan asarlaridan tanlab to'plagan. Uning saqlanib qolgan eng muhim asarlari balki "O'zgarishlar va jaholatni tuzatish" haqidagi sharhidir.

Chjanning o'limidan so'ng, uning ko'plab shogirdlari Cheng aka-uka ( Cheng Yi va Cheng Xao ) maktabiga qatnay boshladilar. Uning fikri, asosan, aka-uka Cheng va Chju Xi sa'y-harakatlari tufayli ma'lum bo'ldi. 

### Chjan Zaining insonning yaxshilikka ishonishi

Neo-Konfutsiylar avvalo Chjan Zaining "Koinot bilan bir tanani tashkil etuvchi" donishmand haqidagi ta’limotini qadrlashdi. Ushbu ta'limot Konfutsiyning klassik merosi bilan uyg'unligini va Neo-Konfutsiy tizimining kengayishini ta'kidlab o'tadi. Chjan Zai ta'limotining mainsonparvarlik yoki insonparvarlik g'oyasi, ko'p jihatdan klassik Konfutsiy an'analarining yorqin ta'limoti hisoblanadi. Konfutsiy va Mentsiy uchun insoniyat jamiyati va Osmon yo'llari (tyan) o'rtasida bog'liqlik bo'lgan. Bu ta'limot, shu bilan birga yozuvchining koinotning asosiy ezguligi va maqsadiga va insonning donishmand idealini amalga oshirish qobiliyatiga ishonishini tasvirlaydi. 

  

*

Adabiyotlar
-----------

* Internet falsafa ensiklopediyasi. Chjan Zai (Chang Tsay, 1020-1077 yillar). 2008 yil 25 oktyabrda  dan olingan
* Huang, S. (1968). Sharq va G'arb falsafasi. Gavayi universiteti matbuoti
* Bookraglar. Din ensiklopediyasi: Chang Tsayning qisqacha mazmuni. 2008 yil 25 oktyabrda  dan olingan

Qo'shimcha o'qish
-----------------

* Kasoff, Ira E. (1984). *Chang Tsayning fikri*. Kembrij universiteti matbuoti.ISBN 9780521529471ISBN 9780521529471