Olimlar o'sayotgan hujayrani tekshirish uchun optik mikroskoplardan foydalanadilar
**Optik mikroskop**, yoki, **yorug'lik mikroskopi** deb ham ataladi, kichik ob'ektlarning kattalashtirilgan tasvirlarini yaratish uchun odatda ko'rinadigan yorug'lik va linzalar tizimidan foydalanadigan mikroskop turidir. Optik mikroskoplar mikroskopning eng qadimgi dizaynlaridan biri bo'lib, 17-asrda hozirgi birikma shaklida ixtiro qilingan bo'lishi mumkin. Asosiy optik mikroskoplar juda oddiy bo'lishi mumkin, ammo ko'plab murakkab dizaynlar piksellar sonini va namuna kontrastini yaxshilashga qaratilgan.

Ob'ekt **ko'rish zonasiga** qo'yilgan va uni mikroskopda bir yoki ikkita okulyar orqali to'g'ridan-to'g'ri ko'rish mumkin. Yuqori quvvatli mikroskoplarda ikkala ko'zoynak odatda bir xil tasvirni ko'rsatishi mumkin, ammo stereo mikroskop bilan 3 o'lchovli effekt yaratish uchun biroz boshqacha tasvirlardan foydalaniladi. Kameralar odatda tasvirni olish uchun ishlatiladi ( mikrograf ).

Namuna turli yo'llar bilan yoqilishi mumkin. Shaffof jismlarni pastdan, qattiq jismlarni esa obektiv linzalari orqali ( yorqin maydon ) yoki atrofidan ( qorong'u maydon ) yorug'lik bilan yoritish mumkin. Fazali kontrastli tasvir turli xil sinishi indeksining kichik detallarini ajratib ko'rsatish orqali tasvir kontrastini oshirish uchun ishlatilishi mumkin.

Turli kattalashtirishga ega bo'lgan bir qator obektiv linzalar odatda tepaga o'rnatilgan bo'lib, ularni joyiga aylantirish imkonini beradi va kattalashtirish imkoniyatini beradi. Optik mikroskoplarning maksimal kattalashtirish kuchi odatda ko'rinadigan yorug'likning cheklangan o'lchamlari tufayli 1000x atrofida cheklangan.

Ko'zga ko'rinadigan yorug'likdan foydalanmaydigan optik mikroskopga qoida skanerlash elektron mikroskopiya va transmissiya elektron mikroskopiya va skanerlash zond mikroskopiyasini o'z ichiga oladi va buning natijasida ancha kattalashtirishga erishish mumkin bo'lgan vaziyatlarda .

Turlari
-------

 Oddiy mikroskopning diagrammasi
Optik mikroskoplarning ikkita asosiy turlari mavjud: oddiy mikroskoplar va aralash mikroskoplar. Oddiy mikroskop-kattalashtirish uchun bitta linza yoki linzalar guruhining optik quvvatidan foydalanadi. Murakkab mikroskop-obektni ancha kattalashtirishga erishish uchun linzalar tizimidan (bir to'plam boshqasi tomonidan yaratilgan tasvirni kattalashtiradigan) foydalanadi. Zamonaviy tadqiqot mikroskoplarining aksariyati aralash mikroskoplar, ba'zi arzonroq tijorat raqamli mikroskoplar esa oddiy bitta linzali mikroskoplardir. Murakkab mikroskoplarni optik konfiguratsiyalari, narxi va mo'ljallangan maqsadlarida farq qiluvchi boshqa turdagi mikroskoplarga bo'lish mumkin.

### Oddiy mikroskop

Oddiy mikroskop obektni faqat burchakli kattalashtirish orqali kattalashtirish uchun obektiv yoki linzalar to'plamidan foydalanadi va tomoshabinga to'plangan kattalashtirilgan virtual tasvirni beradi. Bitta konveks linzalari yoki linzalar guruhidan foydalanish teleskoplar va mikroskoplar uchun kattalashtiruvchi oyna, lupa va ko'zoynak kabi oddiy kattalashtirish qurilmalarida uchrashi mumkin.

### Murakkab mikroskop

 Murakkab mikroskopning diagrammasi
Murakkab mikroskop yorug'likni ( obektiv linza deb ataladi) yig'ish uchun ko'rilayotgan obektga yaqin obektivdan foydalanadi, bu mikroskop ichidagi obektning haqiqiy tasvirini fokuslaydi. Keyin bu tasvir ikkinchi ob'ektiv yoki linzalar guruhi ( ko'zoynak deb ataladi) tomonidan kattalashtiriladi, bu tomoshabinga ob'ektning kattalashtirilgan teskari virtual tasvirini beradi. Murakkab obektiv/ko'zoynak kombinatsiyasidan foydalanish ancha yuqori kattalashtirish imkonini beradi. Umumiy birikma mikroskoplari ko'pincha almashtiriladigan ob'ektiv linzalarga ega bo'lib, foydalanuvchiga kattalashtirishni tezda sozlash imkonini beradi. Murakkab mikroskop, shuningdek, faza kontrasti kabi ilg'or yoritish sozlamalarini ham ta'minlaydi.

### Mikroskopning boshqa variantlari

Ixtisoslashgan maqsadlar uchun aralash optik mikroskop dizaynining ko'plab variantlari mavjud bo'lib. Ulardan ba'zilari ma'lum maqsadlar uchun ixtisoslashishga imkon beruvchi jismoniy dizayn farqlari:

* Stereo mikroskop, kam quvvatli mikroskop bo'lib, namunaning stereoskopik ko'rinishini ta'minlaydi, odatda diseksiyon uchun ishlatiladi.
* Har bir ko'zdagi bitta tasvir orqali ikkita namunani to'g'ridan-to'g'ri taqqoslash imkonini beruvchi ikkita alohida yorug'lik yo'liga ega bo'lgan taqqoslash mikroskopi .
* Invert mikroskop, pastdan namunalarni o'rganish uchun; suyuqlikdagi hujayra madaniyati yoki metallografiya uchun foydalidir.
* Sayohat mikroskop, yuqori optik aniqlikdagi namunalarni o'rganish uchun.

Tarix
-----

### Kashfiyot

Eng qadimgi mikroskoplar XIII-asrda ko'zoynagida linzalarning keng qo'llanilishidan boshlab, cheklangan kattalashtirishga ega bo'lgan yagona linzali kattalashtiruvchi ko'zoynaklar edi.

Murakkab mikroskoplar ilk bor Yevropada 1620  atrofida paydo boʻlgan, bundan tashqari, biri Londonda Kornelis Drebbel tomonidan namoyish etilgan (taxminan 1621 yilda) va biri 1624 yilda Rimda namoyish etilgan 

Murakkab mikroskopning haqiqiy ixtirochisi noma'lum, ammo yillar davomida ko'plab da'volar qilingan. Gollandiyalik ko'zoynak ishlab chiqaruvchi Yoxannes Zakarassen tomonidan paydo bo'lganidan 35  yil o'tgach, otasi Zakariya Yanssen 1590 yilda aralash mikroskop va yoki teleskopni ixtiro qilgani haqidagi da'vo shular jumlasidan bo'lishi mumkin. Yoxannesning ko'rsatmalari, ba'zilari shubhali bo'lib, ixtiro sanasini shu qadar orqaga suradiki, Zakariya o'sha paytda bola bo'lgan bo'lar edi, bu esa Yoxannesning da'vosi haqiqat ekanligi haqidagi taxminlarga olib keladi. Aralash mikroskopni Yoxannesning bobosi Xans Martens ixtiro qilgan bo'lishi kerak edi. Yana bir da'vo shundaki, Yanssenning raqobatchisi Hans Lippershey (1608 yilda birinchi teleskop patentiga ariza bergan) ham aralash mikroskopni ixtiro qilgan. Boshqa tarixchilar gollandiyalik novator Kornelis Drebbelning 1621-yilgi birikma mikroskopiga ishora qiladilar.

### Populyarlashtirish

 Mikroskop yordamida yaratilgan eng qadimgi nashr etilgan rasm: Franchesko Stelluti asalarilar, 1630

Komponentlar
------------

 Asosiy optik uzatuvchi mikroskop elementlari (1990-yillar)
O'tkazilgan yorug'lik orqali namunalarni ko'rish uchun mo'ljallangan barcha zamonaviy optik mikroskoplar yorug'lik yo'lining bir xil asosiy qismlariga ega bo'ladi. Bundan tashqari, mikroskoplarning katta qismi bir xil "strukturaviy" komponentlarga ega  (o'ngdagi rasmga muvofiq quyida taqsimlangan):

* Ko'zoynak (ko'z linzalari) (1)
* Obektiv minora, revolver yoki aylanadigan burun qismi (bir nechta obektiv linzalarni ushlab turish uchun qo'llaniladi) (2)
* Obektiv linzalar (3)
* Fokus tugmalari (sahnani siljitish uchun)
	+ Qo'pol sozlash (4)
	+ Nozik sozlash (5)
* Bosqich (namunani ushlab turish uchun) (6)
* Yorug'lik manbai ( yorug'lik yoki oyna ) (7)
* Diafragma va kondensator (8)
* Mexanik bosqich (9)

Adabiyotlar
-----------

1. ↑  *JR Blueford.* „Lesson 2 – Page 3, CLASSIFICATION OF MICROSCOPES".  msnucleus.org. 2016-yil 10-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 15-yanvar.
2. ↑  Trisha Knowledge Systems*. The IIT Foundation Series - Physics Class 8, 2/e*. Pearson Education India — 213 bet. ISBN 978-81-317-6147-2.
3. 1 2  Ian M. Watt*. The Principles and Practice of Electron Microscopy*. Cambridge University Press, 1997 — 6 bet. ISBN 978-0-521-43591-8.
4. ↑  Atti Della Fondazione Giorgio Ronchi E Contributi Dell'Istituto Nazionale Di Ottica, Volume 30, La Fondazione-1975, page 554
5. ↑  Albert Van Helden*. The Origins of the Telescope*. Amsterdam University Press, 2010 — 24 bet. ISBN 978-90-6984-615-6.
6. ↑  William Rosenthal, Spectacles and Other Vision Aids: A History and Guide to Collecting, Norman Publishing, 1996, pp. 391–392
7. 1 2  Raymond J. Seeger, Men of Physics: Galileo Galilei, His Life and His Works, Elsevier - 2016, page 24
8. 1 2  J. William Rosenthal, Spectacles and Other Vision Aids: A History and Guide to Collecting, Norman Publishing, 1996, page 391
9. ↑  Albert Van Helden*. The Origins of the Telescope*. Amsterdam University Press, 2010 — 32–36, 43 bet. ISBN 978-90-6984-615-6.
10. ↑  Van Helden, p. 43
11. ↑  Shmaefsky, Brian (2006) *Biotechnology 101*. Greenwood. p. 171. ISBN 0313335281.
12. ↑  Note: stories vary, including Zacharias Janssen had the help of his father Hans Martens (or sometimes said to have been built entirely by his father). Zacharias' probable birth date of 1585 (Van Helden, p. 28) makes it unlikely he invented it in 1590 and the claim of invention is based on the testimony of Zacharias Janssen's son, Johannes Zachariassen, who may have fabricated the whole story (Van Helden, p. 43).
13. ↑  Brian Shmaefsky, Biotechnology 101 - 2006, page 171
14. ↑  „Who Invented the Microscope?". *Live Science* (2013-yil 14-sentyabr). 2017-yil 3-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 31-mart.
15. ↑  Gould, Stephen Jay (2000) *The Lying Stones of Marrakech*. Harmony Books. ISBN 0-609-60142-3.
16. ↑  „How to Use a Compound Microscope" (en). *Microscope.com*. Qaraldi: 2023-yil 8-fevral.

Iqtibos manbalar
----------------

* Van Helden, Albert*. The Origins of the Telescope*. Amsterdam University Press, 2011. ISBN 978-9069846156.
* Ushbu maqola Mirzo Ulug'bek nomidagi O'zbekiston Milliy universiteti Fizika fakulteti talabasi Abduvaliev San'at tomonidan Wikita'lim loyihasi doirasida ingliz tilidan tarjima qilindi.

Qo'shimcha o'qish
-----------------

* "Metallografik va materialografik namunani tayyorlash, yorug'lik mikroskopiyasi, tasvirni tahlil qilish va qattiqlik sinovi", Kay Geels Struers A/S bilan hamkorlikda, ASTM International 2006.
* "Yorug'lik mikroskopi: davom etayotgan zamonaviy inqilob", Zigfrid Vayzenburger va Vohid Sandog'dar, arXiv: 1412.3255 2014 yil.

Havolalar
---------

* Antik mikroskoplar va ilmiy asboblar Antik mikroskoplar, ularning aksessuarlari va tarixi haqida sayt
* Antique Microscopes.com Ilk mikroskoplar to'plami
* Tarixiy mikroskoplar, yevropalik ishlab chiqaruvchilar tomonidan 3000 dan ortiq ilmiy mikroskoplarning fotosuratlari bilan tasvirlangan to'plam (olmoncha)
* Golub to'plami, 17-19-asr mikroskoplari to'plami, shu jumladan keng tavsiflar
* *Molekulyar ifodalar*, optik mikroskopiyadagi tushunchalar
* Kembrij universitetida amaliy optik mikroskopiya bo'yicha onlayn qo'llanma
* OpenWetWare
* Hujayra markazlashtirilgan ma'lumotlar bazasi