recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Kanada turnasi (*Antigone canadensis*)
**Turnalar** (Gruidae) — turnasimonlar turkumi oilasi. 4 urugʻga birlashgan 15 turi mavjud. Yirik, oyoqlari va boʻyni uzun, qanotlari nisbatan keng. Yevropa, Osiyo, Shimoliy Amerika, Avstraliyada tarqalgan. Suvoldi yoki oʻta nam ekosistemalarda yashaydi. Mavsumiy migratsiya davrida qishlash joylariga katta gala boʻlib uchib ketadi. Uyasini yerga oʻsimliklardan yasaydi. 3—6 yoshida voyaga yetadi. Nasl uchun ikkala jins ham gʻamxoʻrlik qiladi. 2— 3 ta tuxum qoʻyib, 1 oyga yaqin bosadi. Bolalari 2—3 oy oʻtgach, uchirma boʻladi. Jufti doimiy, uzoq saqlanadi. Yosh qushlar otaonasi bilan qishlov joyiga uchib ketadi; bahorda uya qurish joylariga qaytib kelgandan soʻng alohida yashay boshlaydi. Oʻsimliklar urugʻi, kurtagi, mevasi, hasharotlar, mayda kemiruvchilar, baliqlar, mollyuskalar va boshqa bilan oziklanadi. Oʻzbekistonda oq turna, kulrang turna va kichik turna uchib oʻtish davrida uchraydi. Janubiy viloyatlarda kulrang turna qishlab ham qoladi. Oq turna Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi va Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitoblariga kiritilgan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Hayvon haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Tunlamlar**, tungi kapalaklar (Noctuidae) — tangaqanotlilar turkumiga mansub hasharotlar oilasi. 25 mingga yaqin turi maʼlum. Kapalaklari oʻrtacha va mayda (3—5 sm), krramtir, oldingi qanotlarida bir xil naqshi bor, qorni tuklar bilan qoplangan. Kapalaklarning ogʻiz apparati soʻruvchi, qurtlariniki kemiruvchi tipda. Qurtlarining koʻpchiligi yalangʻoch, gʻumbagi qizgʻishjigarrang yoki qoʻngʻir. Kapalaklari gul va daraxt shirasi bilan oziqlanadi. Yangi qoʻygan tuxumi sargʻimtiroqish. Qurtlarida 3 juft koʻkrak oyogʻining birinchi boʻgʻimida va 10 juft qorin oyogʻining 1—8 boʻgʻimida nafas olish teshigi joylashgan. T. asosan, kechasi uchadi. Oʻsimlik qoldiqlari yoki tuproqqa 300 tagacha tuxum qoʻyadi. Baʼzi T. qurtlari tuproqda yashab, oʻsimlik ildizlari yoki poyasining ildiz boʻgʻizlarini kemiradi (mas. koʻk qurt tunlami, undov tunlami). Ayrimlari oʻsimlik bargi, shonasi, guli, koʻsagiga zarar yetkazadi (mas. karadrina, koʻsak qurti, beda tunlami va boshqalar).

*Acronicta megacephala*
Hammaxoʻr T.dan karam tunlami karam, lavlagi, noʻxat va boshqa ekinlarni; janubida tarqalgan koʻsak qurti va karadrina gʻoʻza, makkajoʻxori, noʻxat, pomidor va boshqalarni; Uzoq Sharq va Oʻrta Osiyoning jan.ida tarqalgan oʻtzor tunlami, asosan, turli ekinlarni, markaziy rayonlarda uchraydigan gamma tunlami zigʻir va lavlagini; kuzgi tunlam qand lavlagi va kuzgi gʻalla ekinlarini; janub yoki yovvoyi tunlam — sabzavot va boshqa ekinlarni zararlaydi. Oʻrta Osiyoda uchraydigan mingdevona T.i, shuvoq T.i, janub poya T.i va boshqa ekinlarga koʻp zarar keltiradi.

Kurash choralari: begona oʻtlar yoʻqotiladi, yer chuqur haydaladi, oʻsimlik qator oralari yumshatiladi, almashlab ekish joriy etiladi, urugʻlar ekishdan avval dorilanadi, entomafaglardan foydalaniladi, qurtlarga qarshi ekinlar insektitsidlar bilan ishlanadi va h.k.

Adabiyot
--------

* Xoʻjayev Sh. T. Gʻoʻza tunlami va unga qarshi kurash, T. 1982; Adilov Z.K. Primeneniye trixogrammi dlya borbi s sovkami na xlopchatnike v usloviyax Uzbekistana, T. 1986.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Hayvon haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Sporofit** (spora(lar) va ... fit) — rivojlanish davrida jinsiy va jinssiz nayeli gallanib turadigan oʻsimliklarning jinssiz nayeli; sporalar hosil qiladi. S. urgʻochi va erkak gaploid jinsiy gametalar qoʻshilib hosil qilgan zigotadan oʻsib chiqadi. S.ning har bir hujayrasi zigota singari diploid xromosomali. Tuban oʻsimliklar (volvokssimonlar, ulotrikslar va boshqalar) Si gaploid yoki diploid boʻlishi mumkin (qoʻngʻir, qizil va baʼzi yashil suvoʻtlar). S.da jinssiz koʻpayish organi — sporangiylar shakllanadi. Sporangiylarda reduksion boʻlinish (qarang Meyoz) orqali gaploid meyosporalar hosil boʻladi. Meyosporalardan gaploid jinsiy boʻgʻin gametofit shakllanadi. Oʻsimliklarning har xil guruhi hayot siklida S. bir xilda namoyon boʻlmaydi. Tuban oʻsimliklarning izomorf nayel almashinuvida S. morfologik jihatdan gametofitdan farq qilmaydi (ayrim yashil va qoʻngʻir suvoʻtlar). Geteromorf nayel almashinuvida S. tobe (monostrom, kutleriyev suvoʻtlar) yoki ustunlik qilishi (sifonsimon va qoʻngʻir suvoʻtlar) mumkin. Yuksak oʻsimliklar sikli geteromorf boʻlib, yusinsimonlardan boshqa barchasida S. ustunlik qiladi. Yoʻsinsimonlarda S. gematofitning ustida hosil boʻladi va uning hisobidan oziklanadi.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Tupayyalar** (Tupaiidae) — primatlar turkumiga mansub sut emizuvchilar oilasi. Lemurlarga yaqin, biroqsoddaroq tuzilgan, baʼzi belgilari bilan uzunoyoqlilarga oʻxshaydi. Shuning uchun baʼzi olimlar T.ni haishrotxoʻrlarp kiritishadi. 5 urugʻni va 13 turni birlashtiruvchi 2 kenja oilasi: as l T. va pat dumli T. bor. Asl T. dumi baroq, patdumlilarniki taqir, uchida bir tutam tuklari boʻladi. T. tanasi 10— 25 sm, dumi 20 sm cha. Tashqi koʻrinishi olmaxonlarni eslatadi, faqat tumshugʻi choʻziqroq. Moʻynasi qalin, yumshoq, toʻq qoʻngʻir, sargʻishjigarrangda. Tishlari 38 ta, 1—4 bola tugʻadi. Hindiston, Hindixitoy, Xitoy, Filippin va Malayya arxipelagida tarqalgan. Oʻrmonlarda yashaydi. Asosan, hasharotlar va boshqa umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Al-Azhar** (al-Jomi al-Azharning qisqa nomi) — Qohiradagi jome masjid, universitet, oʻrta va oʻrta maxsus bilim yurtlarini oʻz ichiga olgan yirik rasmiy diniy muassasa. Masjid 970—972-yillari fotimiy xalifa al-Muizz amriga binoan Qohira shahri bilan barobar qurilgan. Uning tarkibidagi Madrasa (996) 11-asrdan boshlab Qur’on, hadis, fiqh, til hamda balogʻat fanlari oʻqitiladigan universitetga aylandi. 14—15-asrlarda unga yana bir necha yangi qurilgan madrasalar qoʻshiddi. 18-asrda A. eng moʻtabar umum-musulmon fan va ta’lim maskani sifatida shuhrat qozondi. 19-asr boshida A. ulamolari Napoleon Bonapart istilosiga qarshi xalq harakatiga boshchilik qildilar. 19-asr oxiri — 20-asrboshida A. Abdu Muhammad boshliq islohot taraf-dorlari bilan konservatorlar oʻrtasidagi kurash maydoniga aylandi. 1961-yil "al-Azharni rivojlantirish haqida" qonun qabul qilingach, vazirlik maqomi be-rilgan. A. diniy muassasasiga rahbar — Shayxul Azharni Misr Prezidenti tayinlaydigan boʻldi. Ushbu konunga koʻra A. untida qator dunyoviy fakultetlar, jumladan, idora ishlari va savdo, po-litexnika, qishloq xoʻjaligi, tibbiyot, ped. va xotin-qizlar fakultetlari ochildi. A. huzurida 50 yirik ulamodan tashkil topgan (shular-dan 30 nafari misrlik va 20 nafari xorijiy ulamolar) islom tadqiqotlari Akademiyasi faoliyat koʻrsatmoqda. A. kutubxonasida 20 mingdan ziyod qoʻlyozmalar jamgʻarmasi mavjud. "Majallat al-Azhar" jurnalini nashr etadi. A. universitetining fakultetlariga shu muassasa tarkibiga kiruvchi boshlangʻich, oʻrta va oʻrta maxsus bilim yurtlarini muvaffaqiyatli tugatgan tolibi ilmlar qabul qilinadi. Oʻrta ta’lim yurti (maohid i’dodiya)da oʻqish muddati — 4-yil, maxsus ta’lim (maohid sonaviya)da esa — 5-yil A. universitetining turli bosqichlarida 108,5 mingdan ortiqtalaba tahsil oladi. Taniqli ulamolar Ziyovuddinxon ibn Eshon Boboxon va Shamsiddinxon Boboxonovlar, Abdugʻani Abdullayev, Yusufxon Shokirov, qoraqalpogʻistonlik diniy arbob Rahmatulla Idrisov, arabshunos olim Shoikrom Shoislomov va b. A.da tahsil koʻrganlar

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  


|  |  |
| --- | --- |
| Graduation | *Oliy oʻquv yurti haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |

|  |  |
| --- | --- |
| Alloh | *Islom diniga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
Doro1 tupoy va tasqara bõlgan🖕

Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Doro (maʼnolari).

**Doro** — qadimgi Erondagi ahamoniylar sulolasiga mansub podshohlar: D. I, Darayavauxsh (mil. av. 522—486 yillarda hukmronlik qilgan). Kambiz I oʻlimidan foydalanib hokimiyatni qoʻlga olgan kohin Gaumatapsh oʻldirib, taxtni egallagan. Mil. av. 522—21 yillarda 10 ming kishilik xos qoʻshini yordamida Bobil, Eron, Midiya, Margʻiyona, Elam, Misr, Sattagidiya, Parfiya, Soʻgʻd, Xorazm, Baqtriya va b. mamlakatlardagi qoʻzgʻolonlarni bostirgan. D. I Hindistonning shim.-gʻarbiy qismidagi bir qancha oʻlkalarni ham oʻz davlatiga qoʻshib olgan (mil. av. 518). Qora dengizning shimolidagi skif qabilalari bilan urushib magʻlubiyat bilan qaytgan (mil.av. 514). D. I davrida yunonlar bilan eronliklar oʻrtasida boshlangan urush bir necha yil davom etgan (qarang Yunon-fors urushlari). D. I mamlakatni bir necha harbiy-maʼmuriy viloyatlar (satraplik) ga boʻlib, ularga fors zodagonlaridan hokim (satrap)lar tayinlagan; yangi soliq tizimini joriy qilgan. Mamlakatdagi mavjud karvon yoʻllarining mustahkamlanishi va yangi savdo yoʻllarining ochilishi, Nildan Suvayshgacha boʻlgan kanalning taʼmir qilinishi, oltin tanga (qarang Darik) zarb qilinishi oʻsha davrdagi xalqaro savdoning rivojlanishiga muhim hissa qoʻshdi. D. I davrida ibodatxonalar (Memfisda), qasrlar (Suzada), shoh qarorgohi (Persepolda) qurildi. D. I hukmronlik qilgan yillar axomaniylar davlatining eng yuksalgan davri hisoblanadi. D. I davrida sodir boʻlgan voqealar, xususan Turon qabilalarining milliy ozodlik harakatlari Bihistun kitobalarida aks ettirilgan.

D. II, qad. eroncha Vaxuka, yunoncha Not (mil. av. 423—404 yillarda hukmronlik qilgan). Artakserks I ning oʻgʻli. D. II davrida Midiyada axomaniylar zulmiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarilgan (mil. av. 409), Misr mustaqil viloyat boʻlib ajralib chiqqan (mil. av. 404), Axomaniylar davlatiga tobe boʻlgan boshqa viloyatlarda ham hokimlarning markaziy hukumatga qarshi harakatlari va oʻzaro urushlari kuchaygan.

D. III, Kodoman — axomaniylar sulolasining eng oxirgi podshosi (mil. av. 336—300). Mil. av. 335 yilning oxirida Misrni qayta boʻysundirdi, biroq Iskandar Zulqarnayn qoʻshinidan Iss (mil. av. 333) va Gavgamela jangi (mil. av. 331) da tamoman magʻlubiyatga uchrab, Sharqiy Eronga qochgan. Oʻz amaldori, Baqtriya satrapi Bess tomonidan oʻldirilgan.

Adabiyot
--------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Sebarga tunlami** [Discestra trifollii Hufn. (Scotoqramma trifollii Rott.)]— tunlamlar oilasiga mansub kapalak. Kulrangqoʻngʻir yoki sargʻishqoʻngʻir tusli. Qanotlari yozilganda 34–38 mm. Qanot chetlari oqish, yaqqol koʻrinadigan Mshaklidagi naqshi bor. Gʻumbagi qizgʻishsariq. St. apreldan oktabrgacha uchadi, tuxumini (25 tagacha) oʻzi oziklanadigan oʻsimlik barglarining usti yoki ostiga qoʻyadi. Toʻliq rivojlanish sikli haroratga qarab 27—74 kun. Oʻrta Osiyoning sugʻorma dehqonchilik mintaqalarida yiliga 3 avlod beradi. 40 ga yaqin madaniy oʻsimliklar, shu jumladan, gʻoʻza, kanop, zigʻir, tamaki, beda, sebarga, noʻxat, makkajoʻxori, qovoqsimonlar va boshqalarni zararlaydi.

Kurash choralari: 80% li xlorofos (0,8—1,5 kg/ga) yoki piretroid emulsiyalarini purkash. Tuxum qoʻyish boshlangan davrda 1 ga maydonga 60— 80—60 ming hisobida trixogrammanm 3 navbatda qoʻyib yuborish va boshqa

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
*Ushbu maqola diplomat haqidadir. Oybek soʻzining boshqa maʼnolari uchun bu yerga qarang.*
**Oybek Orifbekovich Usmonov** — oʻzbek diplomati, filolog. Oʻzbekistonning Isroil va Pokiston davlatlaridagi sobiq elchisi.

Biografiyasi
------------

1985-yilda Toshkent davlat universiteti (O‘zbekiston Milliy universiteti) sharqshunos-filologiya fakultetini tamomlagan. Ingliz, doriy va pushtun tillarida so‘zlashadi.

1985-1986 — O‘zbekiston komsomoli markaziy qo‘mitasi huzuridagi maktabning tashqi aloqalar bo‘limi tarjimoni.

1986-1988 — Harbiy xizmat.

1988-1989 — „Rainbow" nashriyoti Sharq mamlakatlari bo‘limi katta referenti.

1989-1992 — O‘zbekiston teleradiokompaniyasining xorijiy davlatlarga eshittirishlar tahririyati boshlig‘i.

1992-1997 — O‘zbekiston xalqaro madaniy aloqalar milliy assotsiatsiyasi katta inspektori, bo‘lim boshlig‘i.

1997-1998 — Oʻzbekiston Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi Konsullik boshqarmasi birinchi kotibi.

1998-2001 — O‘zbekiston Respublikasining Karachi shahridagi Bosh konsulligida ikkinchi kotib, Bosh konsul.

2001-2006 — O‘zbekiston Respublikasining Isroil davlatidagi favqulodda va muxtor elchisi va Falastin muxtoriyatidagi vakili.

2006-2011 — O‘zbekiston Respublikasining Pokiston Islom Respublikasidagi favqulodda va muxtor elchisi.

2011-2020 — O‘zbekiston Respublikasi tashqi ishlar vazirining o‘rinbosari.

2020-yildan — O‘zbekiston Respublikasining Pokiston Islom Respublikasidagi favqulodda va muxtor elchisi.

Manbalar
--------

1. ↑  „Министерство иностранных дел Республики Узбекистан". 22-noyabr 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4-yanvar 2023-yil.
2. ↑
**Limit** (lotincha: *limes* — „chek", „chegara") — matematikaning muhim tushunchalaridan biri. Agar bir oʻzgaruvchiga bogʻliq ikkinchi oʻzgaruvchi birinchi oʻzgaruvchining oʻzgarish jarayonida a songa cheksiz yaqin-lashea, a soni ikkinchi oʻzgaruvchi miqdorning limiti deyiladi. Bu yerda limit tushunchasi oʻzgarish va cheksiz yaqinlashish jarayoni haqidagi tasavvurga bogʻliq. Limitning aniq matematik taʼrifi 19-asrboshlarida shakllandi (q. Ketma-ketlik). Natijada mat.da yangi usul — limitlar usuli paydo boʻldi. Bu usulning tatbiqi va rivoji differensial hisob va integral hisobning yaratilishiga, matematik analizning vujudga kelishiga olib keldi.

limit nazariyasida limitlarning xossalari tekshiriladi, oʻzgaruvchi miqdor limitning mavjud boʻlishi shartlari oʻrganiladi, bir necha sodda oʻzgaruvchi miqdorlarning limitlarini bilgan holda murakkab funksiyalar limitlarini qisob-lashga imkon beradigan qoidalar to-piladi. Limit nazariyasining asosiy tushunchalaridan biri cheksiz kichik — limiti nolga teng boʻlgan oʻzgaruvchi miqdor tushunchasi. Limit nazariyasining yaratilishiga I. Nyuton, J. D’Alamber, limit Eyler, O. Koshi, K. Veyershtrass, Bolsanolar katta hissa qoʻshishgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |

|  |  |
| --- | --- |
| Tashqi havolalar Buni Vikimaʼlumotlarda tahrirlash | 
* GND: 4316404-3
* NDL: 00567231

 |
**Qilchuvalchanglar** — umurtqasiz hayvonlar sinfi. 12 urugʻi maʼlum. Tanasi qilsimon (nomi shundan). Oq, och jigarrang yoki qora, uz. bir necha mm dan 1,5 m gacha. Yoʻgʻonligi 0,5–2 mm. Hasharotlar va qisqichbaqasimonlarda parazit. Ichagi qisman reduksiyaga uchragan; hayvon tanasida osmotik oziqlanadi. Ayirish organlari boʻlmaydi, 5 turkumga mansub 300 turi tarqalgan. Voyaga yetgan Q. chuchuk suvlar va dengizlarda yashaydi. Bir necha mln. tuxumini oq tizimcha koʻrinishida qoʻyadi. Lichinkalari dastlab erkin yashaydi; keyinroq harakatchan xartumi yordamida oraliq xoʻjayini (ninachilar, xironomidlar, kunliklar lichinkasi)ga oʻtib, sista hosil qiladi. Q. asosiy xoʻjayini tanasida voyaga yetadi va uning qobigini teshib suvga chiqadi. Suvga tuxum qoʻyib, oʻzi halok boʻladi. Q.ning toʻliq rivojlanish sikli 1 yildan koʻproq davom etadi. Chuchuk suv havzalarida, jumladan, Oʻzbekistonda oddiy q. koʻp uchraydi.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Ibn Taymiya**, Taqiy ad-din Ahmad (1263, Harron, Suriya — 1328, Damashq) — hanbaliylik mazhabiga mansub faqih va ilohiyotchi olim. 1269 y. otasi oilasi bilan Damashqqa koʻchib oʻtadi. I. T. dastlab otasi asos solgan Sukkariya madrasasida taʼlim oladi, soʻng 21 yoshida shu madrasaga oʻzi mudarrislik qiladi. 1296 y. Damashkdagi Hanbaliya madrasasida saboq berdi. 1306—12 y. larda Misrda yashadi. Shu davrda u Misr ilohiyotchilari bilan keskin bahslar yuritdi va natijada 2 marta zindonga tushdi. 1313 y. Damashqqa qaytib yana mudarrislik faoliyatini davom ettirdi. Ammo, bu yerda ham 1321 va 1326 y. zindonga tushadi va tutqunlikda vafot etadi.

I. T. oʻz dunyoqarashi boʻyicha hanbaliylik mazhabining salafiya oqimiga mansub edi. U Muhammad (as) sahobalarining fikrlarini 4 mazhab asoschilarining taʼlimotlaridan ustun qoʻyish, ijtihod masalasida esa Qurʼon va hadis matnlari bilan cheklanish tarafdori edi. I. T. islomning "sof" ligi uchun kurashib, falsafa, kalom (xususan, ashʼariylar) ni, avliyolarga sigʻinish va Muhammad(as) qabrini ziyorat qilishni keskin qoraladi. Siyosat bobida I. T. davlat va dinning birligi gʻoyasini targʻib etdi. I. T. yozgan ilmiy va diniy asarlar oʻrta asrlar islom merosining tarkibiy qismini tashkil etadi va hamma tomonidan eʼtirof qilinadi. Ammo ayni vaqtda hanbaliylik taʼlimotining toʻda shakllanishida katta xizmat qilgan bu asarlar Yaqin Sharq tarixining keyingi davrlarida islom oqimlari uchun nazariy asos rolini oʻynay boshladi. Hanbaliylarga xos ijtimoiy-siyosiy faollik I. T. asarlarida yuqori darajaga koʻtarilganining sababi shundaki, u davrda Suriya (Shom) dan sharqda joylashgan yerlar moʻgʻullar qoʻl ostida, ammo aholisi musulmon edi. Hatto Eron va Irokda hukmron boʻlgan ilxonlar (xulaguiylar) ham islomga kirgandilar. Lekin I. T. ularni haqiqiy musulmon deb hisoblamas, ularga qarshi jihodga daʼvat etardi. I. T. gʻoyalarini keyinchalik bir necha diniy-siyosiy harakatlar, jumladan, vahhobiylar kengaytirdilar va islomda eng keskin taʼlimotni barpo qildilar. I. T. asarlaridan vahhobiylar oʻzlarining gʻarazli maqsadlarida foydalanadilar (qarang Vahhobiylik). Shunga qaramay I. T. asarlarida islomiy mafkuraning Ahli Sunna yoʻnalishiga va huquqshunoslikka oid muhim maʼlumotlarni ham uchratish mumkin.

|  |  |
| --- | --- |
| Alloh yozuvi | *Islom shaxsiyati haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Dnepr** yoki **Dnipro** (ukraincha: *Дніпро*; belaruscha: *Дняпро, Днепр* yun. Borisfen) — Sharqiy Yevropadagi daryo, RF, Belarus va Ukraina xududida. Uz. 2201 km. (Yevropada uzunligi boʻyicha Idel (Volga) va Dunaydan keyin 3-oʻrinda), havzasining mayd. 504 ming km2. Valday qirlaridan boshlanib Qora dengizning Dnepr limaniga kuyiladi. Dneprning oʻng va chapdan irmogʻi koʻp; yiriklari — Drut, Berezina, Pripyat, Soj, Desna, Suda, Psyol, Vorskla, Samara, Ros. Oʻrta oqimida dneprning vodiysi keng (6–18 km), qad. terrasalar bor. Quyi oqimida dnepr Qora dengiz boʻii pastgekisligidan oqib oʻtadi. Qor va funt suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 1700 m3/sek. Dek.dan mart oxirigacha muzlaydi. Dneprda kuyilish yeridan 1677 km masofada kema qatnaydi. Asosiy pristanlari va portlari: Mogilyov, Kiyev, Kanev, Cherkassi, Kremenchug , Dnipro, Zaporojye, Nikopol, Xerson. Dnepr sunʼiy suv sistemalari orqali Boltiq dengizi havzasining daryolari: Daugava bilan Berezina sistemasi, Neman bilan Dnepr-Neman, Gʻarbiy Bug bilan DneprBug kanallari orqali bogʻlangan. GESlar qurilgan.

Yana qarang
-----------

* Dnipro (shahar)

Adabiyot
--------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


1. ↑  Andoza:Книга:ЭПБ
2. ↑  Andoza:Книга:БКБ
Idda, i d d a t a l-m a r ʻ a (arab. -maʻlum vaqt, ayollar uchun belgilangan muxdat) - shariat boʻyicha eri oʻlgan yoki eridan ajralishgan xotinlar boshqa erga chiqishi uchun 
oʻtishi shart boʻlgan muddat. Bunday ayollarga idda oʻtmaguncha erga chiqish taqiqlangan: 
beva uchun idda 4 oy-u 10 kun, eridan ajralishgan hayz koʻrmaydigan ayol uchun 3 oy, 
hayz koʻradigan ayolning iddasi uch hayz belgilangan. Muddatning belgilanishi Qurʼonga 
asoslangan holda shariatga kiritilgan boʻlib, ayolning ajralgan yoki oʻlgan eridan homilasi bor yoki yoʻqdigani aniqlash bilan bogʻliq boʻlgan. Eridan taloq ila ajragan ayol, iddani eri ila yashagan uyda oʻtkazishi lozim. Chunki bu, yana qayta yarashish uchun berilgan imkoniyatdir. Homilador ayolning eri vafot etsa yoki taloq qilgan boʻlsa, iddasi tugʻguncha boʻlib, tugʻsa iddadan chiqadi. 

**Idda**, iddat al-marʼa (arab. — maʼlum vaqt, ayollar uchun belgilangan muxlat) — shariat boʻyicha eri oʻlgan yoki eridan ajrashgan xotinlar boshqa erga chiqishi uchun oʻtishi shart boʻlgan muhlat. Bunday ayollarga I. oʻtmaguncha erga chiqish taqiklangan: beva uchun I. 4 oy-u 10 kun, eridan ajralishgan ayol uchun 3 oy belgilangan. Muxlatning belgilanishi Qurʼonga asoslangan holda shariatga kiritilgan boʻlib, ayolning ajralgan yoki oʻlgan eridan homilasi bor yoki yoʻkligini aniqlash b-n boglik boʻlgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
**Qayravon** (arabcha:  *al-Qayrawān*; fransuzcha: *Kairouan*) — Tunisning sharqiy qismidagi shahar, Qayravon viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 110,3 ming kishi (1998). Mamlakatning muhim tarixiy, diniy, savdohunarmandchilik va turizm markazi. Transport yoʻllari chorrahasi. Sellyulozaqogʻoz zavodi, oziqovqat sanoati korxonalari mavjud. Gʻalla, jun bilan savdo qilinadi. Q. — badiiy hunarmandchilik markazi. Metall, teridan turli buyumlar yasaladi, gilam toʻqiladi.

Shaharga 670 yilda asos solingan. 7-asr oxirlarida Magʻribdagi Umaviylar noiblarining qarorgohi boʻlgan. 800— 909 yillarda Agʻlabiylar davlati poytaxti, oʻsha davrda shahar ayniqsa rivoj topgan. Fotimiylar tomonidan poytaxt Mahdiya shahriga koʻchirilgach, Q.ning mavqei pasayib bordi. Shahar Tunisda islom dinini yoyish markazi boʻlib qoldi. 1057 yilda shahar badaviylar tomonidan vayron qilindi. 13-asrda barbarlarning Xafsiylar sulolasi tomonidan tiklangan. Q.ni 1881 yilda fransuz qoʻshinlari bosib olgan. 1956 yildan mustaqil Tunis davlati tarkibida.

Madina qismi ichki hovli va yassi tomli anʼanaviy uylardan iborat. Shahar shinakli qalʼa devori bilan oʻralgan (761, 11-asr oxiri, 13-asr, 18-asr boshlari). Ustunlari koʻp katta xona, ravoklar bilan oʻralgan hovli va minorasi boʻlgan Sidi Oqba masjidi (Katta masjid, 670 yilda asos solingan.

9-asrda qayta qurilgan), "Uch eshikli masjid", islom sanʼati muzeyi bor. Shuningdek, ispanmagʻrib, turk sanʼati anʼanasida qurilgan meʼmoriy obidalar ham saqlangan. Madinadan jan.da zamonaviy jamoat va maʼmuriy binolar qurilgan. Q. atrofida hokimlar qarorgohlari — shaharlar xarobalari: Qasr alQadim, Sabr alMansuriya va h.k. saqlangan. Q. — Magʻrib musulmonlarining ziyoratgohi.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

|  |  |
| --- | --- |
| Tashqi havolalar Buni Vikimaʼlumotlarda tahrirlash | 
* BnF: cb11938055p (maʼlumot)
* GND: 4029239-3
* LCCN: n82164827
* MusicBrainz: 29a9890e-e14e-40e3-8a19-467413222a9c
* NKC: xx0127379
* VIAF: 266992672
* en:WorldCat Identities (VIAF orqali): 266992672

 |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
*Clostridium botulinum* — botulizm uygʻotuvchisi
Mikroblar bilan kurash. 1900-yildagi fransuz kartochkasi
**Mikroorganizmlar** yoki **Mikroblar** (grekcha: *mikros* — kichik, *bios* — hayot) — asosan, bir hujayrali mikroskopik tirik mavjudotlarning katta guruhi. Mikroorganizmlarga bakteriyalar, aktinometsitlar, achitqilar, viruslar, mogʻor zamburugʻlari, mikroskopik suvoʻtlar va boshqa kiradi. Mikroorganizmlar prokariotlar (hujayrasida yadro va xromosoma apparati yoʻq organizmlar) va eukariotlar (hujayrasida sitoplazma va membrana bilan ajratilgan yadrosi bor bir yoki koʻp hujayrali organizmlar)ga boʻlinadi. Mikroorganizmlar tabiat (tuproq, suv, oʻsimlik qoldiqlari va boshqalar)da keng tarqalgan. 1 g tuproq yoki suv osti gruntida 2—3 mlrd.gacha Mikroorganizmlar boʻladi. Mikroorganizmlarning oʻlchami turlicha boʻlib, ular mikronning oʻndan bir qismidan bir necha mikrongacha. Mikroorganizmlarning fiziologik-morfologik xususiyatlari va hayot sikli har xil. Koʻpgina Mikroorganizmlar bir hujayrali, baʼzilari, mas. mogʻor zamburuglari koʻp hujayrali iplar (mitseliy)ga ega. Mikroorganizmlar, odatda, xlorofillsiz, ammo baʼzilarida bakterioxlorofill va xlorofill bor. Koʻpchiligi boʻlinib, baʼzilari kurtaklanib, shuningdek, konidiya va sporalar hosil qilib koʻpayadi. Kasallik qoʻzgʻatuvchi Mikroorganizmlar ham mavjud. Mikroorganizmlar tashqi muhitning har xil omillari taʼsiriga juda chidamli. Mikroorganizmlar tabiatda moddalar aylanishida katta rol oʻynaydi. Mikroorganizmlar oʻsimlik va hayvon qoldiqlarini parchalab, yashil oʻsimliklar oʻzlashtirishi mumkin boʻlgan mineral birikmalar (mas. karbonat angidrid gazi, ammiak va boshqalar)ga aylantiradi. Azot toʻplovchi Mikroorganizmlar va tuganak bakteriyalari molekulyar azotni yigʻish xususiyatiga ega. Mikroorganizmlar fosfor, azot, uglerod, oltingugurt, temir va boshqalarning tabiatda aylanishida ishtirok etadi. Bundan tashqari, tuproqda koʻpayib, soʻng nobud boʻlib, uni organik moddalarga boyitadi. Mikroorganizmlar hayot faoliyati natijasida tuproq unumdorligi ortadi.

Yana qarang
-----------

* Bir hujayrali

* Prokariot
* Eukariotlar

* Mikroflora

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Yanszi** yoki **Yangtze**, Chanszyan, Yanszitszyan, Koʻk daryo — Yevrosiyo materigidagi eng uzun va sersuv daryo, Xitoyda. Uz. 5800 km, havzasining mayd. 1808,5 ming km². Tibet togʻligidan, 5300 m balandlikdagi muzliklardan boshlanadi va delta hosil qilib (mayd. 80 ming km²) Sharqiy Xitoy dengiziga quyiladi. SinaTibet togʻlarida chuqur daralardan sharshara va ostonalar hosil qilib oqadi. Bu qismida oqim tezligi katta. Daryo oʻrta oqimida Sichuan soyligi va burmali tizmalarni kesib oʻtgan. Kengligi 300–600 metr, daralardan oʻtgan joyida 120–200 m, chuq. 80–110 m. Quyi qismida Szyanxan tekisligi va Buyuk Xitoy tekisligining jan. qismidan oqadi. Bu qismida daryo bir necha tarmoklarga boʻlinib, kengligi 2 km gacha yetadi. Oʻzani qingʻirqiyshiq, orol va sayoz joylari koʻp. Asosiy irmoqlari: Yalunszyan, Mintszyan, Szyalinszyan, Xanshuy. Daryo vodiysida koʻl koʻp. Duntinxu va Poyanxu koʻllari daryo suvi oqimini tartibga solib turadi. Oʻrtacha suv sarfi 34 ming m³/sek. rejimi mussonli, yoz oylarida tekislik qismida suv sathi 10 m gacha qoʻtariladi. Daryo quyilishidan 700 km masofagacha dengiz suvi koʻtarilishi seziladi. Ya. har yili uning suviga sargʻish rang beruvchi 280—300 mln. t loyqa oqizib keltiradi (yevropaliklar bergan "Koʻk daryo" nomi haqiqatga yaqin emas). Daryodan sholipoyalarni sugʻorishda keng foydalaniladi. Suv taqsimlovchi inshootlar va suv omborlari qurilgan. Ya. — Xitoyning eng muhim suv yoʻli. SinaTibet togʻlari etagidan 2850 km masofada kema qatnaydi. Uxan shahrigacha dengiz kemalari kira oladi. Daryo havzasidagi suv yoʻllarining umumiy uz. 17 ming km. Ya. boʻyida Chunsin, Uxan, Nankin, deltasida Shanxay shahrilari joylashgan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |

1. ↑  *(unspecified title)*
Koordinatalari: 39°1′32″N 67°9′4″E﻿ / ﻿39.02556°N 67.15111°E﻿ / 39.02556; 67.15111GO

**Hisorak GES** – Qashqadaryo viloyati Shahrisabz tumanida Oqsuv daryosida joylashgan gidroelektr stansiya.

Umumiy tavsifi
--------------

Hisorak GES 2011-yilda foydalanishga topshirilgan. Stansiya 1988-yilda sugʻorish uchun suv toʻplash maqsadida yaratilgan Hisorak gidrouzeli toʻgʻoniga tutashtirilgan. Suv omboridan sugʻorish uchun chiqariladigan suv ajratmalari asosida ishlaydi. GES inshootlari tarkibi quyidagicha:

* tosh toʻgʻon, maksimal balandligi 140 m va tepa uzunligi 528m;
* ekspluatatsion suv oqimi;
* suv kirish joyi;
* bosimli temir-beton suv oʻtkazgich, diametri 3,5 m va uzunligi 192,5 m, butun uzunligi boʻylab xandaq yotqizilgan;
* Yer tipidagi GES binosi;
* Suv chiqish kanali, uzunligi 47,5 m;
* 110 kV kuchlanishli ochiq kommutator.

GES quvvati – 45 MVt, oʻrtacha yillik elektr energiyasi ishlab chiqarishi – 80,9 mln kVt\*soat. GES binosida har birining quvvati 22,5 MVt boʻlgan 2 ta vertikal gidroagregat oʻrnatilgan. Gidroagregatlar 115 m hisoblangan bosimda (maksimal bosim – 132 m) ishlaydigan, ishchi gʻildiragining diametri 1,5 m boʻlgan RO140/3272-V-151 radial-oʻqli turbinalar bilan jihozlangan. Turbinalar SV 335/121-12 UXL4 tipidagi generatorlarni harakatga keltiriladi. Gidroturbinalar Xarkovdagi „Turboatom" zavodida, generatorlar Novosibirskdagi „Elsib" birlashmasida ishlab chiqarilgan. Old turbinali klapanlari diskli, ZDbs 224—140 tipida. Generatorlardan 121/10 kV kuchlanishdagi va 32 MVt quvvatdagi elektr energiyasi TD-32000/110-U1 rusumli 2 ta transformatorlariga uzatiladi.

GES toʻgʻoni Hisorak suv omborini hosil qiladi. Suv ombori umumiy hajmi 170 mln m³ boʻlib, foydalaniladigan qismi 162 mln m³ tashkil etadi.

Havolalar
---------

* „Гиссаракская ГЭС. Буклет". 13-may 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 1-may 2010-yil.
**Dengiz minalari** - dushman kemalari harakatini toʻxtatishga, ularni shikastlantirishga moʻljallangan qurol turi. D. m. suzib yoki koʻchib yuradigan va harakatsiz (langarli va den-giz ostida turadigan) xillarga boʻlinadi. Harakatsiz minalar langarlar yordamida bir joyda ushlab turiladi yoki suv ostiga choʻktiriladi. Suzuvchi minalar suv sirtida yoki ostida oqim va shamol taʼsirida koʻchib yuradi. Portlash usuliga koʻra, D. m. kontaktli va kontaktsiz xillarga boʻlinadi. Kontaktli minalar kema korpusiga urilishi bilan, kontaktsiz minalar turli tabiiy hodisalar (kema korpusining magnit maydoni, vintlarining shovqini va boshqalar) taʼsirida portlaydi. Har bir mina korpusida portlovchi modda zaryadi, portlatish asbobi va ehtiyot anjomlari boʻladi. D. m. dushmanga koʻrinmaydi. Portlash moddasining zarbi kuchli boʻlib, kema korpusining suv ostidagi qismiga jiddiy shikayet yetkazadi yoki kemani choʻktiradi.

Adabiyot
--------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Baykal** yoki **Baikal** (turkiycha Boykoʻl; buryatcha: *Байгал далай*; moʻgʻ.: *Байгал нуур*) - Sharqiy Sibirning janubidagi chuchuk suvli koʻl. 456 m balandlikda joylashgan, togʻlar bilan oʻralgan. Maydoni 31,5 ming km². Uzunligi 636 km, oʻrtacha eni 48 km. Baykal dunyodagi eng chuqur (1620 m gacha) koʻl. Tektonik jarayonlar natijasida vujudga kelgan. Baykalga 336 daryo (shu jumladan Selenga, Barguzin, Yuqori Angara va boshqalar) quyiladi, Angara daryosi oqib chiqadi. Koʻlda 27 orol bor. Yanvarda muzlab, mayda muzdan boʻshaydi. Baykalda qariyb 1800 tur flora va fauna uchraydi. Baliq ovlanadi. Kema qatnaydi, yogʻoch tashiladi. Baykal sohilida Slyudyanka, Baykalsk shlari joylashgan. Listvyanka shaharchasida Rossiya Fanlar akademiyasi Sibir boʻlimining Limnologiya instituti bor. Selenga daryosining quyi oqimi Rashiduddin (1247 —1318) asarida Barkoʻjin yoki Barkoʻjin-toʻkum deyilgan.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Rossiya geografiyasi | *Rossiya oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
Marmar dengizi
**Marmar dengizi** — Atlantika okeanining qurukliklar oʻrtasidagi dengizi. Yevropa bilan Kichik Osiyo yarim orol oralirida. Bosfor boʻgʻozi orqali Kora dengiz bilan, Dardanel boʻgʻozi orqali Egey dengizi bilan tutashgan. Maydoni 12 ming km². Uz. 280 km, eni 80 km gacha. Eng chuqur joyi 1273 m. Yer pustila katta siniklar paydo boʻlishi natijasida vujudga kelgan. Sohillari, asosan, togʻli, jan. va shim. da kuchli parchalangan. Shimoliy qirgʻoklariga yaqin joylarda suv osti rifi kup. Marmar, Shahzoda o.lari va boshqa orollar bor. Dengiz qishda ham muzlamaydi. Suvining yuza qismidagi temperaturasi qishda 8—9°, yezda 29° gacha koʻtariladi. Shoʻrligi shimolida 20 %o dan janubida 25—26 %o gacha. Marmar dengizi ning gidrologik rejimi suvning boʻgʻozlar orqali Qora va Egey dengizlari suvi bilan almashinib turishiga bogʻliq. Marmar dengizining oʻsimlik va hayvonlari Oʻrta dengiznikiga oʻxshash. Baliq (skumbriya) ovlanadi. Marmar dengizi orqali Qora dengizdan Oʻrta dengizga boriladigan muhim aloqa yoʻllari oʻtgan. Shimoliy sohilida Istan-bul shahri joylashgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Katapultalanadigan oʻrindiq** — kosmonavtni kosmik kema kabinasidan xavfsiz masofaga irgʻitishni va soʻngra parashyut yordamida yerga qoʻndirishni taʼminlovchi qurilma. Kosmonavtni yerga qoʻndiruvchi vosita sifatida foydalaniladi ("Vostok" kosmik kemasida kosmonavt Yer sirtidan 7 km balandlikda katapultalangan). Shuningdek, K. oʻ. uchishning boshlangʻich qismida (kema 4 km balandlikka koʻtarilgunga qadar), avariya holatida kosmik kemani tark etishga ham moʻljallangan. K. oʻ. pirotexnik irgʻituvchi mexanizm (baʼzan poroxli raketa tezlatkichi bilan), parashyut tizimi, avariya holati uchun zaruriy zahira, kislorod zaxirasi, skafandrni shamollatish qurilmasi, qabul qiluvchiuzatuvchi radioapparatura, kosmonavt yerga qoʻnganda isteʼmol qiladigan oziqovqatlar va dastlab kerak boʻladigan narsalar, kosmonavt tanasini oʻrindiqqa bogʻlab turuvchi mexanizmlardan tashkil topgan. Zamonaviy samolyotlarda uchuvchi kabinasi ham katapultlanadigan qurilma bilan jihozlanadi (qarang Katapulta).

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Lena** (saxa.: *Улахан Өрүс*; saxa.: *Өлүөнэ*, buryatcha: *Зүлхэ*, evenkcha: *Елюенэ*) — Sharqiy Sibirdagi daryo. Uz. 4400 km, havzasining maydoni 490 ming km². Baykal tizmasining gʻarbiy yon bagʻridan boshlanib, Laptevlar dengiziga delta hosil qilib quyiladi. Yuqori oqimi va havzasining anchagina qismi Baykal boʻyi va Zabaykalyening togʻli rayonlari hamda Oʻrta Sibir yassitogʻlarida. Yuqori oqimida lena vodiysi tor (1 – 10 km), qirgʻoqlari baland, quyirokda vodiysi 30 km gacha kengayadi, qirgʻoqlari Yakutsk shahrigacha baland, qoyali, pasttekisliklardan iborat. Asosiy irmoqlari: chapda Nyuya, Vilyuy, oʻngda Kirenga, Vitim, Olyokma, Aldan. Oʻrtacha suv sarfi 17 ming m³/sek. Oktabrda muzlab iyun boshlarida muzdan boʻshaydi. UstKut shahridan quyilish joyigacha muntazam kema qatnaydi. Asosiy port va pristanlari: Osetrovo, Kirensk, Lensk, Olyokminsk, Pokrovsk, Yakutsk, Sangar. Baliq ovlanadi.

Manbalar
--------

1. ↑  Пекарский Э. К.*. Словарь якутского языка*, Издание 2-е, АН СССР, 1958 — 1941 bet.
2. ↑  *Митрошкина А. Г.* К Этимологии гидронима Лена // Ономастика Востока. — М.: Наука, 1980. — С. 130—131.
3. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Tashqi havolalar Buni Vikimaʼlumotlarda tahrirlash | 
* BnF: cb15117348r (maʼlumot)
* GND: 4313828-7
* SUDOC: 191625175
* VIAF: 78144647641263022601
* en:WorldCat Identities (VIAF orqali): 78144647641263022601

 |
**Inshootlar dinamikasi**, inshootlar tebranishlari nazariyasi — qurilish mexanikasi boʻli-mi. Inshootlarning tashqi dinamik kuchlar (titrash, zarba va b.) taʼsiriga chidamliligi, mustahkamligi va ustuvorligini hisoblash usullarini oʻrganadi. Mashinalarning ishlashi, koʻchalardagi transport qatnovi, yer qimirlashi, portlash va b. inshootlarning tebranishiga sabab boʻladi, mus-tahkamligi va ustuvorligiga taʼsir qiladi. Inshootlarni loyihalashda bular hisobga olinadi. Inshootlarning mustahkamligi va ustuvorligi masalalari statik va dinamik hisoblar hamda tegishli tadqiqotlar asosida hal qilinadi.

Tadqiqot usullariga koʻra, I. d. eksperimental va nazariy xillarga boʻlinadi. Eksperiment al I. d. da inshootlarning oʻzi va modeli bilan tajribalar oʻtkazib, inshootlarga tushadigan dinamik nagruzkalar hamda materiallar va qurilmalarning xa-rakteristikalari oʻrganiladi; inshootlarni hisoblash sxemalarining toʻgʻriligi va tebranishlarni kamaytirish usularining samaradorligi tekshiriladi. Nazariy I. d. da ek-sperimental I. d. sinovlari natijalariga asoslanib, dinamik nagruzka taʼsiri ostida inshootda vujudga keladigan majburiy tebranishlar (sil-jish, ichki zoʻriqish va kuchlanishlar) amplitudalarini, inshootlarning erkin (xususiy) tebranishlari chastotasi va shakllarini aniqlash usullari ishlab chiqiladi. Tebranishlarning hisobiy qiymatlari inshootlarning mustahkamlik va ustuvorlik talablarida keltirilgan ruxsat etilgan qiymati b-n, shuningdek, titrashlarning inson salomatligiga zararli taʼsiri haqidagi ogohlantirishlar bilan taq-qoslanadi. I. d. usuliga asosan ishlab chiqilgan dinamik hisoblashlar inshootlarning puxta va kup ga chidamli materiallarini tejashni taʼminlashga imkon beradi.

Oʻzbekistonda I. d. ga oid ilmiy tadqiqot ishlari Oʻzbekiston FA Mexanika va inshootlarning seymik mustahkamligi intida, Toshkent arxitektura va qurilish institutida olib boriladi. Mas, Mexanika va inshootlarning seysmik mustah-kamligi institutida inshootlarning mus-tahkamligi sunʼiy zilzila taʼsirida tekshirilib, bu sohada muhim masalalar hal qilinadi. Dunyoda ilk bor yer osti inshootlar dinamikasi yaratildi va hayotga tadbiq qilindi.

Tursun Rashidov.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |
**Qozon xonligi** (tatarcha: *Казан ханлыгы*) — Oltin Oʻrda inqirozidan soʻng Oʻrta Volga boʻyi — Volga(Idel)-Kama Bulgʻoriyasi hududida tashkil topgan davlat (1438—1552).

Qozon xonlari sulolasiga Ulugʻ Muhammad (1438—45) asos solgan. Markazi — Qozon shahri Qishloq xoʻjaligi aholisi Qozon tatarlari (Volga bulgʻorlarining avlodlari), mari, chuvash, udmurd, mordva va boshqirdlardan iborat boʻlgan. Ular, asosan, dehqonchilik bilan shugʻullangan.

Shaharlarida hunarmandchilik rivojlangan. Qishloq xoʻjaligi Rus davlati, Sibir, Kavkaz va Sharq davlatlari bilan savdo aloqalari olib borgan. Hokimiyatni yirik zodagonlar kengashi(devon) maslahati bilan xon boshqargan. Shirin, bahrin, argʻin, qipchoq urugʻ vakillari — qarachlar, zodagonlarning oliy tabaqasini tashkil etgan. Bulardan keyingi oʻrinda sultonlar va amirlar, mirzalar, ulanlar va askarlar turgan. Musulmon ruhoniylar katta hurmatga sazovor boʻlganlar. Aholining asosiy qismini qora xalq" tashkil etgan.

Qishloq xoʻjaligi maʼmuriy jihatdan dorugʻlar (okrug) va uluslarga boʻlingan. Armiyani xonga qarashli gvardiya, alohida zodagon qoʻshinlar va soliq toʻlovchi xalq orasidan chiqqan koʻngillilar tashkil etgan.

Qishloq xoʻjaligi Rus yeriga tez-tez talonchilik hujumlari uyushtirib turgan, Rus qoʻshinlari esa 1467—69 yillarda Qozon, Vyatka shaharlariga yurish qilgan. 1487-yilgi yurish natijasida Alixon taxtdan agʻdarilib, uning oʻrnini akasi muhammad Ali (Ivan III ning gumashtasi) egallagan. Shu vaqtdan boshlab 1521-yilgacha Qishloq xoʻjaligi Rossiyaga qaram (vassal) davlat boʻlib qolgan. 1552-yil rus qoʻshinlari Qozonni bosib olgach, Qishloq xoʻjaligi tugatilgan va Oʻrta Volga boʻyining hammasi Rossiya tarkibiga kiritilgan.

Yana qara
---------

* Volga-Kama Bulgʻoriyasi
* Bulgʻor

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Chatqol** (qirgʻizcha: *Чаткал/Chatkal*) — Qirgʻiziston Respublikasi Oʻsh viloyati va Oʻzbekiston Respublikasi Toshkent viloyatidagi daryo. Chorvoq suv ombori qurilgunga qadar Chirchiqning yirik irmogʻi boʻlgan. Uz. 217 km, havzasining maydoni 7110 km². Talas Olatovining jan.garbiy yon bagʻridan Qoraqulja nomi bilan boshlanadi. Qoraqasmoq irmogʻi qoʻshilgach, Ch. nomini oladi. Chorvoq suv omboriga quyiladi. Boshlanish qismida Ch. chuqur va tor darada oqadi; Qorataka irmogʻi quyilgan joydan boshlab daryo vodiysi keskin kengayadi. Quyi qismida Ch. bir necha terrasalari boʻlgan keng vodiyda chuqur oʻzanda oqadi.

CH. vodiysining yon bagʻirlari koʻp joylarda tik va baland togʻ yon bagʻirlaridan iborat, kalta irmoklar, jarliklar bilan parchalangan. Vodiysi keng joylarda yon bagʻirlari yotiqroq, balandligi 8– 40 m boʻlgan terrasalar hosil qilgan. Eni 200–300 m li qayirlarda daryo oʻzani bir necha mayda tarmoqlarga ajralib ketadi. Daryo havzasi baland togʻlarda joylashgan (oʻrtacha balandligi 2605 m). Umumiy maydoni 51 km² boʻlgan 119 kichik muzlik bor. Daryo qor va muzlik suvlaridan toʻyinadi. Ch.ning oʻrtacha yillik suv sarfi Ters daryosining quyilish joyida 67 m³/sek. Nazaytoʻqay qishlogʻi yonida 85 m³/sek. suv omboriga quyilish yerida 126 m³/sek. 1932—74 yillardagi kuzatish maʼlumotlariga koʻra, daryoning quyilish kismida eng koʻp suv sarfi 920 m³/sek. eng kam suv sarfi esa 7,0 m³/sek. boʻlgan. Ch. daryosida mart oyidan suv koʻpayadi, yanvar — fevralda kamayadi. Oʻrta hisobda yillik suv miqdorining 55% mart— iyunda, 30% iyul—sentabrda va 15% oktabr—fevral oylarida oqib oʻtadi. Daryo suvi uncha loyqa emas (oʻrta hisobda 460 g/m3). Daryo suvi tez oqqanligidan muzlamaydi. Lekin, shovush oqishi va qirgʻoq muzlashi mumkin. Ch. suvidan ekin maydonlarini sugʻorishda foydalaniladi.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Vaqt tenglamasi** - haqiqiy Quyosh vaqti (T„) bilan oʻrtacha Quyosh vaqti (Tu) orasidagi farqni ifodalovchi tenglama: ti=Tn—Tv. Quyoshni kuzatib To aniqlanadi va T„=T||t1 topiladi. Vaqt tenglamasi qiymati har bir kun uchun astronomik taqvim va yilnomalarda (baʼzan, teskari ishora bilan) beriladi. Quyoshning soat burchagi bilan oʻlchanadigan haqiqiy Quyosh vaqti Yerning oʻz orbitasi boʻylab notekis harakatga hamda ekliptikaning ekvatorga ogʻmaligi natijasida tekis oʻtmaydi. Shuning uchun Vaqt tenglamasi ikkita sinusoida yigʻindisidan iborat boʻladi. Bu sinusoidalardan birining davri bir yil, ikkinchisiniki yarim yildir. Vaqt tenglamasi 15 aprel, 14 iyun, 1 sentabr, 24 dekabrda nolga tenglashadi, yiliga 4 marta: 11 fevralda 14,3 min. 15 mayda 3,8 min. 27 iyulda 6,4 min. va 2 oktabrda 16,4 min. eng katta mutlaq qiymatga erishadi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Oliy matematika** oʻrta va oliy taʼlim muassasalarida oʻqitiladigan kurs boʻlib, oʻz ichiga oliy algebra va matematik tahlil kabi matematik sohalarni oladi. Oliy matematika alohida fan sohasi emas, balki taʼlim sohasining bir predmetidir.

**Oliy matematika** - texnika, iqtisod, qishloq xujaligi va boshqa maxsus oʻquv yurtlarida oʻqitiladigan matematika boʻlimlaridan iborat kurs. Oliy matematika kursiga, asosan, analitik geometriya, oliy algebraning ayrim kiyem lari, differensial hisob, integral hisob, differensial tenglamalar kiradi. 20-asr 70-yillarida Oliy matematikaga matematik statistika, ehtimollar nazariyasi, chiziqli dasturlash va boshqa sohalar ham qoʻshildi. Baʼzan, matematikaning oʻrta maktab dasturiga kiritilmagan qismi Oliy matematika deb tushuniladi. Bu notoʻgʻri, chunki oʻrta maktab matematika dasturiga matematikaning koʻp sohalari, jumladan, analitik geometriya, matematik analiz, ehtimollar nazariyasining maʼlum qismlari kiritilgan (qarang Elementar matematika).

Tarkibi
-------

Oliy matematika kursida quyidagilar oʻqitilishi mumkin:

* Oliy algebra
* Analitik geometriya
* Matematik tahlil
* Tahliliy geometriya
* Chiziqli algebra
* Hosila
* Integral
* Differensial tenglama
* Toʻplamlar nazariyasi
* Ehtimollar nazariyasi
* Matematik statistika

Havolalar
---------

* Oliy matematika (Wayback Machine saytida 2008-06-08 sanasida arxivlangan), *ZiyoNET*
* «OLIY MATEMATIKA» fanidan DASTUR[*sayt ishlamaydi*], *Toshkent Moliya Instituti*

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Matematikaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |