recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Auchan** (armancha: *Աշան*) / **Kheshan** ozarbayjoncha: *Heşan* — Togʻli Qorabogʻdagi qishloq hisoblanadi. Ushbu qishloq Ozarbayjon Respublikasi va armaniston Respublikalarining nizoli hududi boʻlgan togʻli Qorabogʻ hududida joylashgan. Qishloqni amalda nazorat qiluvchi tan olinmagan Togʻli Qorabogʻ Respublikasining maʼmuriy-hududiy boʻlinishiga koʻra, u Togʻli Qorabogʻ Respublikasining Martuni tumanida, Ozarbayjon Respublikasining maʼmuriy-hududiy boʻlinishiga koʻra — Ozarbayjonning Xoʻjavend viloyatida joylashgan deb bilinadi. Yaqin atrofdagi aholi punktlari — qishloq Martuni (Ozarbayjon Respublikasining Xoʻjavend viloyati) shahridan 15 km shimoli-gʻarbda, Nor Shen qishlogʻidan (Yenikend) 1 km sharqda, qishloqdan 4 km gʻarbda joylashgan. 2005-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, qishloqning doimiy aholisi 588 kishini tashkil etgan. Qishloqda asosan armanlar istiqomat qiladi. Imonlilar arman Apostol cherkovining tarafdorlari. Qishloqda maktab, bolalar bogʻchasi kabi bir qancha infratuzilmalar hamda davlat tashkiloti tasarufidagi xizmat koʻrsatish binolari joylashgan.

Aholi
-----

Auchan qishloq aholi roʻyxatga olish ishlarida aholining etnik tarkibi va qishloq aholi soni, xonadonlar soni hsobotida arman millati vakillari koʻpchiiikni tashkil etgan, Jumladan, qishloq aholisi 1908—yilga kelib 1200 kishi, asosan arman millati vakillari tashkil etgan. 1911-yilda — 1217 kishi arman millati vakillari, 1914—yil boshlarida esa 1508 aholi koʻrsatilgan boʻlib, ularda asosan armanlar tashkil etgan.

1933-yil 1-yanvar holatiga koʻra qishloqda 1030 kishi (216 xonadon) istiqomat qilgan, ularning hammasi armanlarni tashkil etgan.

Manbalar
--------

1. ↑  Danniy naselyonniy punkt kontroliruetsya Nagorno-Karabaxskoy Respublikoy. Soglasno administrativno-territorialnomu deleniyu Azerbaydjana, territoriya, kontroliruemaya Nagorno-Karabaxskoy Respublikoy, raspolagaetsya v predelax Kelbadjarskogo, Terterskogo, Xodjavendskogo, Xodjalinskogo, Shushinskogo i chasti Agdamskogo rayonov Azerbaydjanskoy Respubliki. Fakticheski v nastoyaщiy moment Нагорно-Карабахская Республика yavlyaetsya nepriznannim gosudarstvom, bólshaya chast kotorogo Azerbaydjanom ne kontroliruetsya.
2. ↑  Ղահրամանյան Հ.Շ.*. Տեղեկատու ԼՂՀ վարչատարածքային միավորների սոցիալ-տնտեսական բնութագրերի*. Եր.: Ճարտարագետ, 2015 — 220 bet. ISBN 978-9939-72-184-2.
3. ↑  *Административное деление АССР*. Баку: Издание АзУНХУ, 1933 — 106 bet.

Havolalar
---------

* World Gazetteer — World-Gazetteer.com)
* „Результаты переписи населения НКР 2005 года".

[*sayt ishlamaydi*]
Nishdagi Crveni Krst kontslagerining qoldiqlari.
**Crveni Krst** **konslageri** (serbcha: *Црвени крст*; maʼnosi qizil xoch) — 1941-yildan 1944-yilgacha Serbiyaning Nis shahri yaqinida faoliyat yuritgan fashistlarning konslageri.

Lager Nis shahridagi „Crveni Krst" temir yoʻl stansiyasi yaqinida, omborxona yaqinida joylashgan edi. Lager markaziy qamoqxona binosi, uchta qoʻshni bino, toʻrtta qoʻriqlash binosi va ikkita kuzatuv minorasidan iborat edi.

Dastlab 1941-yil oʻrtalarida tranzit lager sifatida rejalashtirilgan (nemischa:), oʻsha yilning sentyabriga kelib, konslagerga aylantirilgan.

Lager mavjud boʻlgan yillarda u orqali 30 000 ga yaqin mahbuslar oʻtgan, ulardan 12 000 ga yaqini Buban shahrida qatl etilgan. Lager asirlari yahudiylar, siganlar, yugoslav kommunistlari, partizanlar va ularning oila aʼzolari edi. Mahbuslarning bir qismi Saimishte lageriga va Yevropadagi boshqa konslagerlarga koʻchirildi.

1942-yil 12-fevralda lager devorlarini kengaytirish ishlari paytida mahbuslar qochishga harakat qildi. 50 ga yaqin mahbus voqea joyida otib oʻldirilgan, yana yuz kishi ozodlikka qochib ketgan  .

1944-yilda Yugoslaviya partizanlari tomonidan ozod qilingan.

1942-yil 12-fevral, asirlar, xususan, Kozara jangida nemis armiyasi tomonidan qoʻlga olingan partizanlar qoʻzgʻolon koʻtarib, qurol olib, qochishga muvaffaq boʻlishdi. Bu qochish Miomir Stamenkovichning 1987-yilda suratga olingan *"Lager Niš"* filmida tasvirlangan.

1979-yilda lager alohida ahamiyatga ega boʻlgan madaniy yodgorlik deb eʼlon qilindi (inglizcha: *Monument of Culture of Exceptional Importance*). Davlat tomonidan himoyalangan. Hozirda lager o‘rnida muzey ochilgan. 1987-yilda Yugoslaviyada Kamp Nis filmi suratga olindi. Bubanida mahbuslar ommaviy qatl qilingan joyda memorial park ochilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  Israeli 2013. sfn error: no target: CITEREFIsraeli2013 (help)
2. ↑  Laurence Mitchell.*. Serbia, 3rd*, 3, Bradt Travel Guides, 2010 — 335 bet. ISBN 9781841623269.
3. ↑  *Lager Nis* IMDbda
4. ↑  „КРАТАК ОСВРТ НА ИСТОРИЈУ ПАЛИЛУЛЕ" (sr).  palilula.eu. 20-iyul 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-mart 2012-yil.

Adabiyotlar
-----------

* Raphael Israeli*. The Death Camps of Croatia: Visions and Revisions, 1941–1945*, New Brunswick, New Jersey, 2013. ISBN 978-1-4128-4975-3.
Kekirik
**Kekirik**, kekirish — meʼdadan yoki qiziloʻngachdan ogʻiz orqali beixtiyor havo chiqishi. Meʼdaning oʻn ikki barmoq ichakka oʻtgan joyi (pilorus) torayib qolganda meʼda, diafragma va qorin muskullari refleks yoʻli bilan qisqarganda roʻy beradi. Kekirik meʼda, jigar, oʻt pufagi va boshqa aʼzolar kasalliklari, shuningdek, yurak-tomir sistemasi faoliyati susayganda, nevroz va hokazolarda kuzatiladi. Sogʻlom odamlar shoshib ovqat yeganida, mineral suv ichganida yoki quruq ovqat yeganida koʻp havo yutilishi natijasida kekiradi. Bunday kekirikning hidi ham, taʼmi ham boʻlmaydi va birorta kasallik belgisi ham hisoblanmaydi. Kekirik aksariyat emadigan bolalarda roʻy beradi: bola emayotganida ortiqcha havo yutib yuboradi va keyin uni sut bilan oz-ozdan chiqaradi. Meʼda shirasining kislotaliligi oshib ketganda kekirik nordon boʻladi. Achchiq kekirik meʼdaga oʻn ikki barmoq ichakdan safro tushganda kuzatiladi. Bemavrid kekiraverish biror kasallik alomati boʻlishi ham mumkin. Bunday hollarda kekirikka sabab boʻlgan asosiy kasallik davolanadi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Tibbiyotga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
Laʼlmuhammad Ojiz — XVIII asrning ikkinchi yarmi- XIX asr boshlari dariyzabon adabiyotining koʻzga koʻringan namoyandalaridan hisoblanadi.

Hayoti
------

Laʼlmuhammad Ojizning tugʻilgan va vafot etgan yillari aniq maʼlum emas. Shunisi maʼlumki, uning otasi Pirmuhammad Kashmiriy Kobul shahrining Borona mahallasida yashab 1812- yilda vafot etgan. Laʼlmuhammad Ojizning otasi va onasi vafotiga (ular uch oy ichida ketma-ket vafot etganlar) bagʻishlab yozgan xronogrammasi saqlanib qolgan.

„Yoshligim kunlari oʻtgani gʻamidan qaddim bukildi, Bu arzonbaho yuk menga shunchalik ogʻirlik qildi".

Shoir bu oʻrinda shitob bilan oʻtib ketgan yoshlik yillaridan afsuslanib ularning bahosini qadrlamaganidan noliydi, oʻtgan yillar yuki qaddini bukkanini bayon etadi. Bu maʼlumotlar Ojizning 1740-yillar atrofida tugʻilib, 1812-yildan keyin vafot etganini bildiradi. Professor Jovid uni 1821-yilda vafot etgan, deb koʻrsatgan.

Ojizning otasi Pirmuhammad Kashmiriy oʻz davrining taniqli tabiblaridan boʻlgan. Laʼlmuhammad ham yoshligidan ota kasbini egallab, tabobat sohasida katta muvaffaqiyatlarga erishadi, koʻp sonli mushtariylarga ega boʻladi. Uning tabobat sohasidagi shuhrati Temurshoh qulogʻiga ham yetib boradi va 1777-yilda podshoh rasmiy ravishda uni oʻz oilasi tabibi etib tayinlaydi.

Ijodi
-----

  

Ojizning adabiy merosi 432 betda 6300 baytdan iborat devon shaklida bizgacha yetib kelgan. Devon mumtoz forsiyzabon adabiyotning gʻazal, ruboiy, tarkibband, muxammas, qasida, qitʼa, soqiynoma janrlarida yozilgan asarlarni qamrab olgan. Xolmuhammad Xastaning guvohlik berishicha, Ojizning devonga kirmagan sheʼriy va nasriy asarlari ham mavjud. Lekin afsuski, hanuzgacha shoirning na devoni, na boshqa asarlari nashr etilmagan, adabiyotshunos mutaxassislar tomonidan oʻrganilmagan.

Ojiz sheʼriyati mavzu va mazmun nuqtai nazaridan anʼanaviylikka moyil, unda koʻproq turlicha talqin etiladigan ishq mavzusi, falsafiy mulohazalar muqaddam oʻrin egallaydi. Jumladan, shoir taqdiri azal har kimning hayotida oʻz hukmini yurgizishini ifodalab yozadi.

Ojiz sheʼriyatida ham Mir Hoʻtak Afgʻon poeziyasidagi kabi hind uslubiga xos leksika (mavj, vahshat, junun va boshqalar), jimjimador iboralar, murakkab istioralar koʻp ishlatiladi.Oqila Abdulboqiyeva (munozara) 17:40, 9-Dekabr 2022 (UTC)

Manba
-----

Rahmon Inomxoʻjayev. Dariyzabon adabiyoti(XVIII-XIX-asrlardagi). 2016

1. ↑  Rahmon Inomxo'jayev*. Dariyzabon adabiyoti* (O'zbek), Toshkent, 2016.
**Teplik** ( ukraincha: *Теплик* ) — Ukrainaning Vinnitsa viloyatidagi shahar tipidagi aholi punkti. Ilgari Teplik tumanining maʼmuriy markazi boʻlib xizmat qilgan, hozir esa Xaysin tumani tarkibida boshqariladi. Aholisi 2022-yilgacha 6,076 kishidan iborat

Tarix
-----

Teplik haqida birinchi yozma eslatma XV asrga tegishli. Tarixiy ma'lumotlar shuni ko'rsatadiki, aholi punkti Litva Gertsogligining mustahkamlangan chegara o'tish joyi sifatida paydo bo'lgan. O'sha kunlarda qazilgan tunnel va g'orlar hali ham saqlanib qolgan. 15—16-asrlarda Teplik kichik shaharcha boʻlib, dushman hujumlari paytida tez-tez zarar koʻrgan.

1582-yilda Ivan va Andrey Kishki shaharga egalik qilishdi va u Ostrogskiylar oilasining mulkiga aylandi. 1645-yilda Teplik Jabokritskiyga bordi. Keyin Samuel Kalinowski keldi, u erni Umanga qo'shib oldi.

Teplik aholisi, asosan, dehqonchilik va hunarmandchilik bilan shugʻullanadi: asosan charmsozlik, poyabzalchilik va temirchilik. Savdogarlar ham bor edi. Tarixchilar, tadqiqotchilar va boshqa ko'plab manbalar Teplik nomining kelib chiqishini tushuntiradilar. Eng keng tarqalgan va qadimiy e'tiqod shundan iboratki, Teplik o'z nomini mintaqaning tabiiy sharoitlaridan kelib chiqqan (ukraincha *issiq* - tepliy - *tepliy* ). Bu polyak va rus tillaridagi bir qator yozma manbalarga ko'ra. Ismning kelib chiqishining yana bir versiyasi shundaki, u qishloq o'tirgan kichik daryodan keladi: Teplychka.

Teplik ikkinchi ismga ega bo'lgan vaqtlar bo'lgan - *Smilgorod*. Bu nom o'z qishlog'ini dushmanlar va hujumchilardan himoya qilgan qarorgoh aholisining jasorati va chidamliligidan kelib chiqqan deb ishoniladi. Qadimgi Teplik aholi punkti kichik bo'lib, u faqat atrofdagi oqimlardan hosil bo'lgan uchburchak er qismini egallagan. Ular Teplik markazi joylashgan tepalikdan 300 metr uzoqlikdagi vodiyda birlashadilar.

Savdo yoʻllari chorrahasida joylashgan Teplik 17—19-asrlarda muhim savdo va ishlab chiqarish punktiga aylandi. Teplykning 300 yilligi allaqachon Rossiya imperiyasida nishonlangan.

Teplik aholisining so'nmas shon-shuhratlari fashist bosqinchilariga qarshi kurashda o'zlarini himoya qilganlarida ham davom etdi. 600 dan ortiq aholi va mahalliy aholi frontga ketdi. Ularning 5000 dan ortig'i g'alaba yo'lida jon fido qilgan bo'lsa, 7000 dan ortig'i keyinchalik harbiy mukofotlarga sazovor bo'lgan.

Urushdan keyingi shaharni yangilash davrida yangi korxonalar (ayniqsa, qishloq xoʻjaligiga ixtisoslashgan) yangi zavod binolari, maishiy xizmat koʻrsatish, tuman Kengashi, ichki ishlar boʻlimi, shahar gazetasi, tuman bosmaxona, kasalxona, maktab, shtat Soliq inspektsiyasi, Madaniyat saroyi va kutubxonalar. So'nggi 20 yil ichida ko'proq fabrikalar va savdo do'konlari paydo bo'ldi.
**Tepsey qabristoni** - toshtiq madaniyatiga mansub arxeologik yodgorlik (mil. 3—5-asrlar). Minusinsk sh. (RF)dan shim.da, Yenisey daryosining oʻng sohilida, Tepsey togʻi yon bagʻrida joylashgan. Yer osti sagʻanalarining umumiy maydoni 40—50 m2, yon tomondan kirish joyi boʻlgan, ichki va tashqi devorlari, usti qalin yogʻochdan ishlangan. Sagʻanatardan kuydirilgan odamlarning kullari va turli buyumlar topilgan. sagʻanalarning biridan 100 dan ortiq kishining qoldiqlari chiqqan. Sagʻanaga dafn etish toʻxtatilgach, uni yoqib yuborishgan. Yer ostida kislorod yetishmagani tufayli olov sekin yongan, shu tufayli koʻp buyumlar yonmay, qorayib qolgan, yogʻochdan ishlangan buyumlar bizgacha saqlanib qolgan. Bular turli xil idish, qadah, togʻoralar, bugʻu, qoʻylarning haykalchalari, jezdan ishlangan juft ot boshi, kamar toʻqalari, gips ni-qoblar, ot yugani qoldiqlari. shuningdek, koʻplab hayvonlarning suyaklaridir.

1968-yil Tepsey qabristonidagi dahmadan topilgan suratli uzun taxtalar muhim badiiytarixiy hujjat hisoblanadi. Ularning bir tomonida turli holatda aks etgan hayvonlar (bugʻular, ayiq, boʻri, uchayotgan qush), boshqa tomonida jang manzarasi aks etgan. Tasvirlar pichoq uchida nozik chiziqlar bilan tushirilgan. Jang manzarasi qad.da uch qabila yoki xalqlar oʻrtasida boʻlgan real voqelikni aks etgan.

Adabiyot
--------

* Drevnyaya Sibir (Putevoditel po v1stavke), L. 1976.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Bekir Vagap oʻgʻli Choʻponzoda** [1893.15(27).5, Simferopol uyezdi Argʻun qishlogʻi — 1937.13.10, Boku] — krim-tatar shoiri, adabiyotshunos, turkiyshunos. Ch.ning adabiy faoliyati 1913-yilda "Onang qayda?" dostoni bilan boshlangan. Uning Turkiya, Vengriya, Krim va Kavkazda yozgan sheʼrlari "Boʻron" (1928) toʻplamidan oʻrin olgan. Choʻponzodaning keyingi faoliyati ilmiy yoʻnalish kasb etib, u turkiy xalqlar tili, folklori va yozma adabiyoti masalalariga bagʻishlangan ilmiy asarlar yozgan. U yangi turk alifbosi Bugunittifoq markaziy qoʻmitasiga (1927—29) va Ozarbayjon Xalq maorif komissarligi huzuridagi terminologiya qoʻmitasiga (1929-yildan) rahbarlik qilgan. Choʻponzoda 1936-yil yozida Ozarbayjonning qishloq joylariga borib, soʻnggi marta dialektologiya va folklorga oid boy materiallar toʻplagan. Choʻponzoda 1926—28 yillarda Oʻzbekistonga bir necha marta kelgan va oʻzbek folklorshunos, tilshunos, adabiyotshunos olimlari bilan yaqin ijodiy aloqada boʻlgan. 1937-yil 28-yanvarda Kislovodovskdagi sanatoriyda davolanayotgan paytida qamoqqa olingan va Bokuga olib kelinib, "xalq dushmani" sifatida otib tashlangan. Choʻponzoda 1957-yil 12-oktabrda SSSR Oliy sudi Harbiy kollegiyasi tomonidan oqlangan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Davron Iskandarovich Safoyev** (1932.30.12, Samarqand) — teatr rassomi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1975). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1961). 1951—71 yillari Tojikistonda yashagan. 1971-yildan Samarqand davlat opera va balet teatri (hozirgi Hamid Olimjon nomidagi musiqali drama teatri)da bosh rassom. Ijodini "Xorpushtak" (Tojikiston) satirik jurnalda bosh rassomlik bilan boshlagan (1953—55). Safoyev bezagan spektakllar: "Gulsanam", "Togʻ qizi", "Shoir qalbi", "Komde va Mudan", "Asrga teng kun", "Uygʻonish", "Samarqand afsonasi", "Muhabbat taronalari", "Alpomish" va boshqa Safoyev shuningdek, portretlar ("Hofiz Sheroziy", "Abdurahmon Jomiy", "Ota portreta" va boshqalar), hajviy asarlar ("Rais paxta teradi", "Dangasalar", "Nikoh va sud" va boshqalar) muallifidir.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


|  |  |
| --- | --- |
| Dovud | *Shaxsiyat haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Choʻt** (rus. schyot soʻzidan) — arifmetik hisoblash (qoʻshish va ayirish, boʻlish, koʻpaytirish) uchun ishlatiladigan eng sodda asbob. Birinchi taxta Ch. Rossiyada 16-asrda paydo boʻlgan. 18-asr boshlarida Ch. hozirgi koʻrinishini olgan. Rus Ch.lari sobiq Ittifoq davlatlari hamda Eronda ishlatilgan. Shuningdek, Xitoy Ch.i (suanpan) ham bor, ular Xitoy va Yaponiyada qoʻllanilgan, Xytoy Ch.i rus Ch.idan ancha ilgari yaratilgan boʻlib, hozirgacha ham oʻzining 5 birlikli sanogʻi bilan qadimiy tuzilishini saqlab qolgan.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Liyon sousi** (fransuzcha: *Sauce lyonnaise*) — Fransuz oshxonasiga xos, sharob, moy, sirka va piyozdan tayyorlanadigan sous. Aynan tarkibida piyoz boʻlishi sousga Liyon nomini berishga asos boʻlgan, chunki Liyon oʻzining piyozli taomlari bilan dong chiqargan va *a la lyonnaise (ala lionez)* nomi idishda piyoz borligini anglatadi.

Sous taom pishirish chogʻida, goʻshtli assortilarda yoki sabzavotlar bilan ishlatiladi.

Tarixi
------

Liyon sousi 1600-yillarda Filipp de Morne (1549-1623) tomonidan ixtiro qilingan deb hisoblanadi. Shuningdek, u Morne sousi, beshamel sousi, ov sousi va Porto sousining reseptini ixtiro qilgan.

Tayyorlanishi
-------------

Piyoz yogʻda qovuriladi. Unga sirka va quruq oq sharob qoʻshilib, ozgina qaynatiladi. Keyin unga bulyon, tomat pastasi, tuz va qalampir qoʻshish ham mumkin. Fransiyaning mashhur oshpazlari Urbain Dubois va Émile Bernard oʻzlarining La Cuisine Classique deb nomlangan kitoblarida ushbu sousni tayyorlashda shirin Sauternes vinosidan foydalanishni tavsiya qiladilar. Unga, shuningdek, shakar, sarimsoqpiyoz, kashnich (petrushka) va tuxum sarigʻi ham qoʻshiladi.

Manbalar
--------

1. ↑  Fransiya. Kulinarniy voyaj / Sara Rendell, Mariya Villegas. — M.: Yevrbuks, 2012. — 296 s. — S. 18
2. ↑  (Inglizcha) Histoire des Sauces sur le site whatscookingamerica.net
3. ↑  Pastomaniya. Yu. Ayvazyan
4. ↑  Sauce lyonnaise.
5. ↑  Sauce lyonnaise à l’ancienne (1856).

Manbalar
--------

* Fransuz oshxonasi. Souslar. DirectMEDIA. — ISBN 5998910591, 9785998910593
* Ziravorlar va qoʻshimchalar / Gavrilova A.S. — M.: Ripol Classic, 2013. — 128 b. — S. 60.
**Choʻponota majmuasi** - Toshkentdagi meʼmoriy yodgorlik. Gumbazli darvozaxona va maqbara (ayrim maʼlumotlarga kura 15-asr), masjid (asosi 19-asr oxiri — 20-asr boshi) dan iborat. Darvozaxona hovlining jan. tomonida, gʻarbida masjid, shim. tarafda makbara joylashgan. Maqbaraga boraverish xiyobon tarzida tashkil etilgan. Darvozaxona va maqbaraning (tarxlari moye ravishda 3,5x4,9 m va 4,6x5,6 m) hajmiy tuzilishlarida umumiylik kup: ikkalasi ham mayda (24x24x4 sm) gʻishtdan ishlangan; old tarzlarining tomonlaridagi guldastalar yuqoriga qarab ingichkalashib ketgan; guldastalarning tepalariga oʻymakorlik vositasida qafasa shakllari berilgan; eshiklarining tepasida kitobalarning oʻrni bor. Bino interyerlari va devorlariga toʻrttadan sayozroq taxmonlar ishlangan; bagʻallari "kaptar dumi" (qalqonsimon) shaklida chiqarilgan. Binolarning farqli jihatlari ham bor. Darvozaxonaning hovli tomonida ham peshtoq boʻlib, u koʻcha tarafidagiga qaraganda pastroq; gumbazining ustiga mezana qurilgan. Maqbara eshigining tepasidagi yozuv (kitoba) qirib olingan, oʻrniga ganchdan naqsh ishlangan. Sagʻana maqbara ichining ancha qismini egallagan. Gʻarbiy taxmon devorida tuynuk bor. Maqbaraning ichi suvoqsiz boʻlib, gʻishtlardan naqshsimon shakllar hosil etilgan. Shiftli masjid 20-asrning 50-yillarvdagi kengaytirish natijasida oʻzining dastlabki holatini yoʻqotgan. Xonaqoh 3 qismga boʻlingan. Unga sharqdan oʻrtasida besh tayanchi boʻlgan romli ayvon tutashtirilgan. Masjid tarhining tahlili uning eng avvalgi qismi imoratning jan.gʻarbida joylashganligini koʻrsatadi: xonaqohning jan. qismi dastlabki xonaqoh, oʻrta qismi esa dastlabki ochiq ayvon boʻlgan, deb taxmin qilish mumkin; xonaqohning shim. qismi va romli ayvon keyin qurilgan. Masjidning qarshisida, hovlining sharqiy tomonida yordamchi qurilmalar, hovuz bor. Choʻponota majmuasida xalq meʼmorligining, ayniqsa, gʻishtkor ustalarning mahorati mujassam boʻlgan.

Xayrulla Poʻlatov.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Cho‘l temirchagi** ( lotincha: *Saga pedo* ) — temirchak turkumiga mansub chigirtka.

Qisqacha tavsif
---------------

 Qozog'iston pochta markasida, 2013-yil
Bunday hasharotlarning tuxum qo‘ymidigan urg‘ochilari tanasining uzunligi 70-80 mm, tuxum qo‘yuvchilarining uzunligi 30-40 mm. Qanotlari juda qisqa rudimentlarga o‘xshaydi yoki umuman yo‘q. Tana kuchli cho‘ziluvchan, boshi pastga va orqa peshonaga qaragan. Old va o‘rta sonining pastki yuzasida ko‘plab qattiq tikonlar mavjud. Orqa oyoqlari cho‘zilgan, ammo sakrab chiqmaydi (garchi  balandlikdan sakrashni uddalasa ham). Tana yashil yoki yashil-sariq, yon tomonlarida sariq uzunlama hoshiya o‘tgan.

Tarqalishi
----------

Jindidaryo daryo vodiysi (Zarafshon tizmasi). O‘zbekistondan tashqarida: Janubiy Yevropa, Kavkaz, Rossiya (Oltoy), Qozog‘iston, Qirg‘izistonlarda uchratish mumkin.

Yashash joyi
------------

O‘zbekistonda: tog‘li (800-1500 m a.s.) buta o‘simliklari bo‘lgan quruq o‘t-o‘lanli dashtlarda.

Urchishishi
-----------

Hamma joyda ko‘payishi passiv. O‘zbekistonda ham bunday noyob hasharotlarni topish amrimahol, bo‘lganda nihoyatda kam darajada.

Hayot tarzi
-----------

Yiliga bir marta nasal beradi. Ko‘payishi bir jinsli; erkaklar juda kam uchraydi. Rivojlanish jarayonida 8 marta nobud bo‘ladi. Tuxum yozda tuproqqa qo‘yiladi. Bu hasharotlar to‘g‘riqanotlilar (Orthoptera) va beshiktervatarlar (Mantoptera). bilan oziqlanadi. Tuxum fazasida qishlaydi.

Cheklovchi omillar
------------------

Tog‘ oldi hududidagi yerlarning iqtisodiy o‘zlashtirilishi, xususan, haddan tashqari pichan o‘rish, o‘tlatish taqiqlanadi.

Ko‘payishi
----------

Bunday holat kuzatilmagan.

Himoya choralari
----------------

Kitob qo‘riqxonasida qo‘riqlanadi; butalarni tozalash, pichan o‘rish va yaylovlarda o‘t o‘rish man etiladi.

Manbalar
--------

1. ↑  [ Стриганова Б. Р. Захаров А. А. Пятиязычный словарь названий животных: Насекомые (латинский-русский-английский-немецкий-французский) / Под ред. д-ра биол. наук, проф. Б. Р. Стригановой. — М.: РУССО, 2000. — С. 19. — 1060 экз. — ISBN 5-88721-162-8.]

Havolalar
---------

* O‘zbekistonning Qizil kitobi Wayback Machine saytida arxivlandi (2022-08-19).
* Rossiyaning Qizil kitobi: hasharotlar
* Ukrainaning Qizil kitobi: Komaxi
**Oʻrta taʼlim** — umumiy taʼlim bosqichlaridan biri; shaxsning jamiyat ijtimoiy hayotida ongli va faol ishtirok etishiga imkon beruvchi bilim, malaka va koʻnikmalari darajasi. OʻzRda Oʻrta taʼlim oʻquvchilarning fanlar asoslari boʻyicha muntazam bilim olishlarini, ularda bilim oʻzlashtirish ehtiyojini, asosiy oʻquvilmiy va umummadaniy bilimlarni, milliy va umumbashariy qadriyatlarga asoslangan maʼnaviyaxloqiy fazilatlarni, mehnat koʻnikmalarini, ijodiy fikrlash va atrof muhitga ongli munosabatda boʻlishni va kasb tanlashni shakllantirish davri hisoblanadi. U 5—9sinflarni oʻz ichiga oladi. Oʻzbekiston Respublikasining 1997-yil 29 avgustda qabul qilingan "Taʼlim toʻgʻrisida"gi qonunida taʼkidlanishicha, Oʻrta taʼlim bilimlarning zarur hajmini beradi, mustaqil fikrlash, tashkilotchilik qobiliyati va amaliy tajriba koʻnikmalarini rivojlantiradi, dastlabki tarzda kasbga yoʻnaltirishga va taʼlimning navbatdagi bosqichini tanlashga yordam beradi. Oʻrta taʼlim sinflari uchun oʻquv rejasi va dasturlari mavjud. Oʻrta taʼlim oʻquv rejasi asosida oʻzbek tili, ona tili va adabiyotning tizimli kursi, chet tillari, Vatan va jahon tarixi, algebra, geom. trigonometriya, fizika, astronomiya, kimyo, biol. chizmachilik, tabiat va geogr. jismoniy tarbiya, informatika, musiqa madaniyati, tasviriy sanʼat, davlat va huquq asoslari, inson va jamiyat, iqtisodiy bilim asoslari, Vatan tuygʻusi, milliy istiqlol gʻoyasi va maʼnaviyat asoslari, mehnat, harbiy xizmatga chaqiriqqacha yoshlarni tayyorlash va boshqalar fanlar boʻyicha mashgʻulotlar oʻtkaziladi. Oʻrta taʼlimda maktab dasturida belgilangan bilim, malaka va koʻnikmalarni oʻrganish hamda hosil qilishga erishish uchun taʼlimning turli usullari, shakllari hamda vositalaridan foydalanish asosida ish olib borish talab qilinadi (yana qarang Umumiy oʻrta taʼlim maktabi). Oʻrta taʼlim tugallanganidan keyin taʼlim fanlari va ular boʻiicha olingan baholar koʻrsatilgan holda davlat tomonidan tasdiklangan namunadagi attestat beriladi.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Muhammad Ali** (4-mart 1769-yil, Kavala shahri, Makedoniya — 2-avgust 1849-yil, Iskandariya) — Misr hukmdori (podshosi) (1805—49). 1952-yil iyul inqilobigacha hukmronlik qilgan sulola asoschisi, asli alban, yanicharlardan. M.A. tamaki sotish bilan shugʻullangan, 45 yoshida oʻqishni oʻrgangan. 1799—1801-yillarda turk armiyasi tarkibidagi alban otryadiga boshchilik qilib, Misrdagi Turkiya— Fransiya urushida qatnashgan. Umar Makram boshchiligidagi Qohira musulmon ulamolariga tayanib hokimiyatni egallagan (1805). M.A. dastlab Umar Makramni qatl etgan, soʻngra mamluk beklarini qirib tashlab, nomigagina Turkiyaga tobe, aslida Misrning yakka hokimiga aylangan. Muntazam armiya tuzib, uning yordamida Arabiston yarim orol (1811-18), Sharqiy Sudan (1820-22)ni bosib olgan, Grek mshtliy ozodlik inqilobini bostirishda qatnashgan (1824—28), Turkiya sultoniga qarshi urushlar olib borgan (1831—33 va 1839—40). Harajatlarni qoplash maqsadida vaqf, mamluklar va ijaradorlarning yerlarini davlat ixtiyoriga tortib olgan. 1829-yildan yerlarni oʻz yaqinlariga boʻlib bera boshlagan. M.A. maʼmuriy idoralarni qaytadan tashkil etgan, qishloq xoʻjaligi, sanoatni rivojlantirish tadbirlarini koʻrgan. Bu ishlarni amalga oshirishda chet el, asosan, fransuz mutaxassislariga tayangan. Uning davrida tashqi savdo rivojlangan; bir necha dunyoviy maktablar ochgan. Misr yoshlarini chet ellarga oʻqishga yuborgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

|  |  |
| --- | --- |
| Tashqi havolalar Buni Vikimaʼlumotlarda tahrirlash | 
* BIBSYS: 90189191
* BnF: cb11969320q (maʼlumot)
* CiNii: DA1513353X
* GND: 118782835
* ISNI: 0000 0001 0598 0923
* LCCN: n85342721
* NDL: 00621182
* NKC: js20061201009
* NLA: 49782422
* NLG: 146013
* NLI: 000096127
* NLP: A11906601
* NTA: 07164203X
* RKD: 408788
* SELIBR: 256174
* en:SNAC: w6z98zww
* SUDOC: 161593585
* TDVİA: kavalali-mehmed-ali-pasa
* en:Trove: 1526976
* VIAF: 29512610
* en:WorldCat Identities: lccn-n85342721

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Qala devorlari** — Oʻzbekistondagi madaniy meros obyekti. Arxeologiya yodgorligi. Obyekt davri: IX—XII asrlar. Qashqadaryo viloyatining Shahrisabz shahrida joylashgan. Obyekt manzili: Shahar kichik halqa yoʻli boʻylab. T. Baxodir, Nekuz, Sheroziy, Ipak yoʻli koʻchasilari. Koʻchmas mulkka boʻlgan huquq: Davlat mulki. Qashqadaryo viloyati "Shahrisabz" davlat muzey-qoʻriqxonasi operativ boshqaruv huquqi asosida. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan — davlat muhofazasiga olingan.

Manbalar
--------

1. ↑  „Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatini tasdiqlash toʻgʻrisida Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 4-oktabrdagi 846-sonli qarori". *Lex.uz*. Qaraldi: 21-iyul 2022-yil.
2. ↑  „Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatini tasdiqlash toʻgʻrisida Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 4-oktabrdagi 846-sonli qarori". *Backend.madaniymeros.uz*. Qaraldi: 21-iyul 2022-yil.

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Oʻrta tolali gʻoʻza** — 2436 mm tola beradigan gʻoʻza navlari. Oʻrta tolali gʻoʻzagʻ.ga, asosan, meksika gʻoʻzasi navlari, qisman afrikaosiyo gʻoʻzasi navlari kiradi. Bu gʻoʻza tolasidan toʻqimachilik sanoatida xilmaxil gazlamalar va texnika mahsulotlar ishlab chiqariladi. Jahonda ishlab chiqariladigan paxta tolasining 80% dan koʻprogʻini Oʻrta tolali gʻoʻzagʻ.lar beradi. Oʻrta Osiyoda gʻoʻza ekiladigan maydonlarning 90% ga yaqinini Oʻrta tolali gʻoʻzagʻ. navlari tashkil qiladi. Oʻrta tolali gʻoʻzagʻ. navlari morfologik, biologik va qimmatli xoʻjalik belgilariga koʻra xilmaxil. Vegetatsiya davri 100—180 kun va undan ham koʻproq, 1700—1900° samarali, 4330—4740° faol haroratni talab etadi. Tupi ixchamdan to tarvaqaylagan shaklgacha boradi. Poyasi boʻii 50—60 sm dan 120—150 sm gacha. Poyasining tuklanishi siyrak. Barglari yashil, boʻlmalari keng, uchburchak shaklda. Gullari oʻrtacha va yirik, gulbarglari ochsariq, tubida toʻq qizil dogʻlari yoʻq. Koʻsaklari 3—3,5 g dan 8—II g gacha, 4— 5 chanokli, sirti silliq, och yashil, sharsimon, tuxumsimon shaklda, pishib yetilishi bilan chanoqlari yaxshi ochiladi. Chigiti maydayirik (1000 ta chigiti vazni 90—95 g dan 160180 g gacha), aksariyati tukli (tuksiz chigit beradigan navlari ham bor). Tolasi oq, malla ranglari ham uchraydi. Tola chiqishi 30%dan 40% gacha. Oʻrta tolali gʻoʻzagʻ. ekiladigan asosiy hududlar: Oʻrta Osiyo, AQShning gʻoʻza ekiladigan shtatlari, Pokiston, Hindiston, Janubiy Braziliya, Argentina, Meksika, Afrikaning ayrim mamlakatlari, Xitoyning shim.sharqiy viloyatlari, Avstraliyaning Yangi Janubiy Uels shtati va boshqalar Oʻzbekistonda ekiladigan asosiy Oʻrta tolali gʻoʻzagʻ. navlari (2005): AnBoyovut 2, S4727, S6530, S6524, Toshkent 6, Oqdaryo 6, An 402, Namangan 77, Buxoro 6, Yulduz, Xorazm 126 va boshqalarAbdumavlon Abdullayev.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**`Qunduz aeroporti** (IATA: **UND**,ICAO: **OAUZ**) taxminan 5 milya (8.0 km) ) masofada joylashgan. Qunduzdan janubi-sharqda (shuningdek, Qunduz deb ham ataladi),  Afgʻonistondagi Qunduz viloyatining markazi. Bu mamlakat Transport va fuqaro aviatsiyasi vazirligi  tasarrufidagi ichki aeroport boʻlib, Qunduz viloyati aholisiga xizmat koʻrsatadi. Aeroport va uning atrofida xavfsizlik Afg'oniston milliy xavfsizlik kuchlari tomonidan ta'minlanadi.

Aeroport o'rtacha dengiz sathidan yuqori 444m balandlikda joylashgan. U 11/29 deb belgilangan bitta uchish -qo'nish yo'lagiga ega. 2017-yilda yangi terminal qo‘shildi, u 1300 yo‘lovchini sig‘dira oladi.  So'nggi yillarda butun aeroport kengaytirildi va yangilandi, lekin hali ko'plab islohotlar olib borish kerak.

Tarix
-----

Aeroport dastlab 1958 yilda Afg'oniston qirol Zohirshoh boshqarayotganda qurilgan.  "Ikki yil o'tgach, aeroport AQSh tomonidan qurildi."   1980-yillarda u afgʻon va sovet qoʻshinlari tomonidan harbiy maqsadlarda foydalanilgan. U yaqinda NATOning "Qat'iy qo'llab-quvvatlash" missiyasi kuchlari tomonidan foydalanilgan.

NATO kuchlari Afg‘onistondan olib chiqilgach, 2021-yil avgustida "Tolibon "a’zolari Qunduz aeroportini nazoratga olishdi. Ular Afg‘oniston milliy armiyasi va Afg‘oniston havo kuchlaridan qurol-yarog‘ va transport vositalarini  jumladan Hindiston tomonidan Afg‘oniston havo kuchlariga berilgan Mi-35 Hind hujum vertolyotini qo‘lga oldilar.

Aviakompaniyalar va yo'nalishlar
--------------------------------

Har hafta ichida Qunduz aeroporti va Kobul xalqaro aeroporti o'rtasida ikkita reys amalga oshiriladi.  Kam Air ilgari Kobul xalqaro aeroportiga xizmat ko'rsatgan. Qunduz aeroportidan barcha reyslar 2021-yil avgustidan 2022-yil iyuliga qadar toʻxtatilgan edi.

1. ↑  „Kunduz Airport".  Afghanistan Ministry of Transport and Civil Aviation (21-mart 2007-yil). 27-sentabr 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi.
2. ↑  „Afghan Civilian and Military Airports Resume Activities". TOLOnews (29-yanvar 2022-yil). Qaraldi: 19-iyul 2022-yil.
3. ↑  „Kunduz airport gets new terminal worth $1.4m". Pajhwok Afghan News (22-fevral 2017-yil). Qaraldi: 19-iyul 2022-yil.
4. 1 2  „Kabul-Kunduz Flights Resumed After 10 Years". TOLOnews (30-sentabr 2020-yil). Qaraldi: 19-iyul 2022-yil.
5. 1 2  „Kunduz airport preparing for foreign flights". Pajhwok Afghan News (16-iyul 2014-yil). Qaraldi: 19-iyul 2022-yil.
6. ↑  Smith, Harvey Henry*. Area Handbook for Afghanistan*, fourth, Washington, D.C.: U.S. Government Printing Office, 1969 — 36 bet. „The airports at Kandahar, Herat, Mazar-i-Sharif and Kunduz were built with United States assistance."
7. ↑  „Taliban takes control of airport in Afghanistan's Kunduz, seizes chopper gifted by India". *www.msn.com*. Qaraldi: 15-avgust 2021-yil.
Bir chashka ichidagi qahva maydonchalari
**Qahva quyqasida fol ochish** — bu tasseografiya (folbinlik) turi boʻlib, u qahva ichilganidan keyin piyola ichida qolgan qahva quyqasi shaklini oʻrganishdan iborat. Rus tilida „qahva quyqasida fol ochish[*sayt ishlamaydi*]" iborasi koʻpincha asossiz prognozlarni ifodalash uchun ishlatiladi.

Qahva quyqasida fol ochish — kundalik okkultizmning eng keng tarqalgan koʻrinishlaridan biri. Turk sultonlari va rus shohlari saroylarida paydo boʻlgan, keyinchalik butun Sharqiy Evropaga tarqalgan. Rus tilida koʻplab qoʻllanmalar (shu jumladan, „Qahva quyqasida folbinlik entsiklopediyasi") va qahva naqshlarini talqin qilish uchun maʼlumotnomalar nashr etilgan.

Bashorat qilish uchun qahva sharqona tarzda yoki oddiygina suv bilan quyib, quyqani qadah ichiga tushirib tayyorlanadi.

Qahva quyqasida fol ochish tartibi, qoida tariqasida, likopcha bilan yopilgan qahva quyqali qadahni agʻdarishdan iborat. Bunday holda, quyqa qadah devorlari boʻylab oqadi. Qadahda qolgan qahva izlarini oʻrganib, bashorat qilinadi. Koʻpgina qoʻllanmalar ushbu marosimni afsun bilan birga qilishni maslahat beradi.

Qahva naqshlari orasida chiziqlar, doiralar, tojlar, romblar, xochlar, kvadratlar, uchburchak burchaklari, ovallar, uylar, hayvonlar, mebellar, derazalar, inson figuralari, gullar, daraxtlar, raqamlar, harflar mavjud. Ularning har biri oʻziga xos maʼnoga ega.

Yana qarang
-----------

* Choy quyqasi bilan folbinlik

Adabiyotlar
-----------

* „Мантика",*Атеистический словарь*, 2-е изд. испр. и доп 200000 экз, М.: Политиздат, 1985 — 252 bet.
* Сахаров И. П. „Гадание на кофее",*. Сказания русского народа*, Изд. 3-е, Andoza:СПб..
**Marutlar** (sanskript. मरुत) — Veda va hind mifologiyasida boʻron, shamol, momaqaldiroq va chaqmoq maʼbudlari. Rigvedada 33 ta madhiya ularga atalgan. Marutlar maʼbudlarning butun guruhini (gana) tashkil qiladi, ular uch marta yetti, uch marta oltmish yoki faqat yettita. Ular aka-ukalardir. Vedalarda ularning otasi Rudra, onasi esa dogʻli sigir Prishni (bulutning timsoli). Baʼzida Marutlar Aditi oʻgʻillari, ular chaqmoq chaqishi natijasida tugʻilgan yoki hatto oʻzlaridan paydo boʻlgan deb aytishadi. Ular odatda Indraga hamroh boʻlishadi, ayniqsa jinlar bilan janglarida, lekin baʼzida ular Indrani jangda tark etishlari yoki hatto u bilan toʻqnash kelishlari mumkin. Marutlar bilan birgalikda chaqmoqning timsoli boʻlgan maʼbuda Rodasi koʻpincha aravalarda yuradi va ular tomonidan kelin sifatida himoyalangan. Ular yaltiroq yoki oltin libos kiygan goʻzal, kuchli yosh yigitlar sifatida tasvirlangan. Marutlarning qurollari oltin boltalar, chaqmoq nayzalari, kamon va oʻqlar, tayoqlar va pichoqlardir. Ular antilopalar yoki otlar tortgan oltin aravalarda havoda, yer osti dunyosidan to jannatga qarab yurishadi. Marutlar yomgʻir yogʻdiradi (matnda — ter, yogʻ, asal, sut), momaqaldiroq va chaqmoq chaqtiradi, shamol qoʻzgʻatadi, tuman hosil qiladi, suv oqimlarini oqizadi, baland ovozda qoʻshiq aytishadi, jodugarlikka mohir, moʻ’jizalar qiladi. Koʻpincha ulardan darmon-dorilar, yomgʻir, boylik, chorvachilik, shon-shuhrat, qotillikdan himoya va rahm-shafqat soʻraladi. Jangchilar sifatida Marutlar jangovar va tajovuzkor, dahshatli va gʻazabga toʻla. Ular otlansa, toshlar, togʻlar yorilib, daraxtlar egilib, qal’alar larzaga keladi, osmon guvillaydi, yer qoʻrquvdan titraydi, qorongʻi boʻladi. Ashvattha, muqaddas anjir daraxti, ularning oʻrni hisoblanadi. Baʼzan Marutlar Rudralar bilan tenglashtiriladi.

Vedalardan keyingi davrda Diti va Kashyapa koʻpincha Marutlarning ota-onalari deb ataladi (boshqa manbalarga koʻra — Marutvati va Dxarma).

Vedalarda Marutlar soni 2 dan 60 gacha (qarang: Rigveda, 9.96.8). Epos va Puranada ularning soni 7 dan 49 tagacha (yettidan yettita, yettitadan yetti guruh) iborat. Shunday qilib, Ramayanada Indra Ditining tugʻilmagan oʻgʻlini chaqmoq bilan 49 boʻlakka boʻlib, Marutlarga aylantiradi. Xuddi shu hikoya, lekin tugʻilgan Marutlar sonini koʻrsatmasdan, Mahabharatada ham mavjud. „Xarivamsha" dagi 23 ta Marut nomlari roʻyxati noyobdir.

Manbalar
--------

1. ↑  *MacDonnel A.A.* A Vedic Reader for Students. — Oxford: Clarendon Press, 1917. — P. 21.
2. ↑  Mifi narodov mira / Red. S. A. Tokarev. — M.: Sovetskaya ensiklopediya, 1991. — T. 2. — S. 121.
3. ↑  Induizm. Djaynizm. Sikxizm / Pod obщ.red. M. F. Albedil i A. M. Dubyanskogo. — M.: Respublika, 1996. — S. 264. — ISBN 5-250-02557-9.
4. ↑  *Hopkins E.W.* Epic mythology. — Strassburg : K. J. Trubner, 1915. — P. 96 — ISBN 0-548-71855-5.
5. ↑  Maxabxarata. Kniga pyataya. Udyogaparva (Kniga o staranii). / Per. s sanskr. i komment. V. I. Kalyanova. — L.: Nauka, 1976. — S. 224.
6. ↑  *Hopkins E.W.* Epic mythology. — Strassburg : K. J. Trubner, 1915. — P. 170. — ISBN 0-548-71855-5
**Oʻrta togʻ jinslari** — tarkibida 56—65% kremnezyom boʻlgan, nordon va asosli togʻ jinslari oʻrtasidagi magmatik togʻ jinslari. Oʻrta togʻ jinslarij.ga asosan, tarkibida ozroq temir magnezialli minerallar (piroksen, shoh aldamchisi, baʼzan biotit) boʻlgan dala shpatlari kiradi; dala shpatlari orasida oʻrta plagioklazlar (oligoklaz, andezit) muhimdir. Oʻrta togʻ jinslarij. orasida moddiy tarkibi boʻyicha natriyli (dioritlar, andezitlar va porfiritlar) va kaliyli (siyenitlar va traxitlar) qatorlari farqlanadi. Oʻrta togʻ jinslarij. asosan, effuziv jinslar orasida tarqalgan, ularda andezit va porfiritlar traxit va porfiritlardan koʻra koʻproq, intruziv jinslar (diorit, siyenit) nisbatan kamroq tarqalgan boʻladi. Kvarsli dioritlar tarkibida kvars 20% gacha, diorit va siyenitlarda 5% gacha uchraydi (qarang Magmatik togʻ jinslari).

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Oʻrta dengiz geosinklinal mintaqasi** — Yerning asosiy harakatchan zonalaridan biri boʻlib, kechki tokembriy va fanerozoy mobaynida rivojlangan. Mintaqa umumiy keng yoʻnalish boʻylab choʻzilib, Atlantika okeanidan Tinch okeangacha: Markaziy va Janubiy Yevropani, Shimoliy va Gʻarbiy Afrika (Magʻrib), Oʻrta dengiz, Kavkaz, Osiyo gʻarbi, Pomir, Tibet, Himolay, Hindixitoy yarim orol va Indoneziyani qamrab olib, shu yerda Tinch okean geosinklinal mintaqasi bilan tutashgan. Oʻrta va Markaziy Osiyoda Oʻrta dengiz geosinklinal mintaqasig.m. UralOxota mintaqasi bilan, Britaniya o.lari rayonida Shimoliy Atlantika mintaqasi bilan deyarli yondashgan. Etap oʻrtacha masshtabdagi burmalanish, metamorfizm va granit hosil boʻlishi bilan yakunlangan. Paleozoy va mezozoy yakunlarida Oʻrta dengiz geosinklinal mintaqasig.m. oʻrnida juda katta Tetis okeani paydo boʻlgan.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Marvaridgul** (Convallaria) — pi-yozguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi, ekma gul. Baʼzan mustaqil tur sifatida ajratiladigan may M. (S. majalis) turi ekiladi. M. namsevar, ildizi gorizontal joylashadi, 2 yoki 3 ta uzun bandli choʻziq ildizoldi barglari mavjud. Ildizpoyasidan oʻsib chiqqan bachkilari orqali koʻpayadi. Gulbandi (20 sm)ning bir tomoniga xushboʻy oq gullar joylashgan. May—iyun oylarida gullaydi. Mevasi dumaloq, qizil, sersuv. M. salqin, chirindiga boy qumlik joyni va tez-tez sugʻorib turishni talab qiladi. Oʻrta Osiyo sharoitida bachkilarini mart oyi boshlarida koʻchat qilgan maʼ-qul. May M. dorivor oʻsimlik sifatida ishlatiladi. Uning yer ustki qismi tarkibida yurak glikozidlari (asosan, konvallatoksin va konvallazid) bor. May M. manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. M.ning qatmaqat, pushti gulli xillari bor.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Jilioʻy tumani**- Atirau viloyatining sharqiy qismida joylashgan. 1928-yili tashkil topgan. Hududi 29,4 ming km². Aholisi 70 ming kishi, oʻrtacha zichligi 1 km²-ga 2,4 kishidan toʻgʻri keladi (2008). Avvallari Yembi tumani, 1993-yildan buyon Jilioʻy tumani deb nomlanmoqda.

Geografiyasi
------------

Shimoli-sharqida Maqat tumani bilan, gʻarbida Atirau shahri bilan, sharqida Aqtoʻbe viloyatining Baygʻanin tumani bilan, janubida Mangʻistov viloyatining Beynev tumani bilan chegaradosh. Tumanning maʼmuriy markazi — Qulsari shahri. Janubiy qismida tumanning eng baland yeri — Jeltau (221 m) togʻi joylashgan. Tuman yerining dengiz sathidan balandligi sharqdan gʻarbga tomon 221 m-dan −26 m-gacha aralashadi.

Hududiy boʻlinishi
------------------

Tumanda bitta shahar (Qulsari shahri), bitta poselke (Yangi Qoratoʻn), beshta qishloq (Qosshagʻil, Jem, Qora-arna, Oqkigiztogʻay, Maykoʻmgen) mavjud. Tumanning maʼmuriy markazi sanlamish Qulsari poselkesiga 2001-yili 22-sentyabrda shahar maqomi berildi. Qulsari shahri viloyat markazi sanalmish Atirau sharidan 230 km masofada joylashgan.

Jilioʻy tumanining qisqacha tarixi
----------------------------------

Jilioʻy tumani 1928-yili 6-mayda Qozoq Markaziy Ijroiya Qoʻmitasining farmoni bilan tashkil topgan. Hududi 29,3 ming km²-ni tashkil qiladi.
2009-yilgi sanoq boʻyicha tuman aholisi 72938 kishi boʻlsa, uning 51720 nafari shaharda, 21218 nafari qishloqlarda istiqomat qilishadi.

Iqlimi
------

Tumanning iqlimi kontinentli, qish oylari iliq keladi, yoz oylari issiq. Yanvar oyining yillik oʻrtacha harorati −8,8 °C, iyulniki 25,8 °C. Yogʻingarchilikning yillik miqdori 140 – 150 mm. Bu hududda shamol esib turadi.

Ijtimoiy soha
-------------

Hozirgi kunda tumanda 20 ta maktab, 5 ta bolabogʻcha, № 9 kasbiy litsey, Qulsari gumanitar-texnika kollejdi, 2 ta bolalar va yoshoʻspirinlar maktabi, 1 hunar, 2 soz maktabi, 1 yosh texniklar stansiyasi, 3 kasalxona, 2 shifoxona, 1 tuman jamiyat muzeyi, markaziy kutubxona va 16 ta filiali, „Mereke" kinoteatri, 2 neftchiilar klubi mavjud .

Manbalar
--------

1. ↑  ҚР елді мекендерінің тұрғындар саны
2. ↑  Почтовые индексы Казахстана
3. ↑  "Qozoq Ensiklopediyasi"

Havolalar
---------

Jilioʻy tumani Wayback Machine saytida arxivlandi (2013-06-25).


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * k
* m
* t

Flag of Kazakhstan Atirau viloyati |
| --- |
|  |
| 
Markazi: **Atirau** |
|  |
| Tumanlari | 
Inder  • Isatay  • Jalioʻy  • Maqat  • Maxambet  • Qizilqoʻgʻa  • Qurmangʻazi | 
 |
|  |
| Viloyat ahamiyatiga ega shaharlar | 
Atirau |

 |
**Koʻk masjid** — Toshkentdagi meʼmoriy yodgorlik (1830—35). Toshkentlik aka-uka Nodirmat va Hojimatboylar (avval ular nomi bilan yuritilgan) mablagʻiga qurilgan. Peshtokli darvozaxona, baland minorali keng hovli, bir qanatli madrasa va hovli toʻridagi masjiddan iborat boʻlgan. Hozir koʻrimsiz darvozaxona, keng hovlining yarmisi hamda masjid (xonaqoh va ayvon) saqlangan. Xonaqoh (9,0x9,0 m) murabba tarxli, gumbazli. Jan. Devori ichiga chuqur ravoqli mehrob va tokchalar ishlangan. Xonaqoh janubidagi naqshinkor ayvon (7,26x12,20 m) shiftiga toʻsin tashlanib, ustidan toqilar terilgan. Ustunlar koʻpqirrali, poy-ustuni koʻk rangli toshlardan (masjid nomi ham shundan) turli shakllarda yoʻnib oʻrnatilgan (hozir poyustunlar rangi kulrang tusda).

Koʻk masjid 1995—99 yillarda taʼmirlanib atrofi obodonlashtirildi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Ion almashinuvi** — tutashgan ikki faza oraligʻida ionlarning qaytar almashinish jarayoni. Geterogen I. a. (ionlar almashinadigan sorbsiya) da eritmadagi qattiq faza — ionit sirtidagi ionlar bilan almashinadi. Bir ion, mas, N+ bilan toʻyingan ionit boshqa ionlar, mas, Na+ va Sa2+ boʻlgan eritmaga tutashganda eritma bilan ionit orasida ionlar almashinadi. Bunda eritmadagi Na+ va Sa2+ konsentratsi-yasi kamayadi va shunga ekvivalent miqdorda N+ ionlari paydo boʻladi. Geterogen I. a. dan bugʻ qozonlariga beriladigan suvni tuzsizlantirish, gidrometallurgiya, kimyo va farmatsevtika sanoatida keng foydalaniladi (qarang Ionitlar).

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |