recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ildiz chirishi**, rizoktonioz — qishloq xoʻjaligi ekinlarining ildizi va poyaning ildiz, boʻgʻzi qismi kasalligi. Makka-joʻxori, gʻoʻza, sabzavot, poliz ekinlari, kanop, tok va boshqa kasallanadi. Kasallikni Rhizoctonia Solani Kuhn. zam-burugʻlari va baʼzi bakteriyalar koʻzgʻa-tadi. Ildiz qorayib, chirib ketadi, ildiz boʻgʻzida qoramtir-qoʻngʻir dogʻlar paydo boʻladi, ular bir-biri bilan koʻshilib, ildizni halqa shaklida oʻrab oladi, ayrim hollarda oʻq ildiz va yon ildizlar ingichkalashadi. Poʻstloqning zararlangan joylari yoriladi, oʻsimlik soʻlib, qurib qoladi. Qoʻzgʻatuvchilar tuproqda saqlanadi va rivojlanadi. Gʻoʻza, kartoshka, bugʻdoy, javdar, qand lavlagi, sabzi, bodring, qovun, qovoq, karam Ildiz chirishi dehqonchilikka katta zarar yetkazadi. Oʻzbekistonda gʻoʻzaning Ildiz chirishi keng tarqalgan kasallik, hamma yerda uchraydi. Bu kasallik tufayli har yili 250—300 ming ga maydonda chigit xatosiga, baʼzan butun maydonga qaytadan ekiladi. Chigit chiri-shi, maysalarning chirishi, oʻsimlik nihollarining birinchi rivojlanish fazasidayoq chirishi kabi koʻrinishlari bor. Gʻoʻzada Ildiz chirishi ning boshlanish davrida (agar tuproq namligi kamayib, havo harorati koʻtarilsa) nihollarining bir qismi sogʻayib ketadi. Biroq koʻpchilik oʻsimliklar ildiz boʻgʻzida parazit zamburugʻ taʼsiridan vujudga kelgan uzunchoq poʻkaklashgan dogʻlar — kasallik belgisi saqlanib qoladi.

Kurash choralari: yerlarni tekislash, tuproqqa sifatli ishlov berish, urugʻlikni optimal chuqurlikka ekish, tuproq qatqalogʻiga qarshi kurash, urugʻlikni dorilash, parniklar tuproqlarini fungitsidlar bilan dorilash.

Adabiyot
--------

* Mavlonov O. Gʻoʻzaning ildiz kasalligi va unga qarshi kurash, T. 1979.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Oganes Karapetovich Tatevosyan** (1889.1.3, Yerevan — 1974.3.7, Moskva) — manzarachi rassom, Oʻzbekiston xalq rassomi (1945). Moskva rassomlik, haykaltaroshlik va meʼmorlik bilim yurtida taʼlim olgan (1911— 17). 1917— 66 ylarda Oʻzbekistonda, 1966-yildan Moskvadayashagan. ManzaraustasiboʻlganT. asarlarida Oʻzbekiston tabiatini, uning mehnatkash xalqini, Sharkni — qad. Samarqand va Buxoroni oʻziga xos tarzda tasvirladi: "Eski Samarqand" turkumi ("Peshin. Koʻcha manzarasi", 1915; "Registon maydoni tush paytida", 1916; "Tunda choyxona", 1916; "Sherdor Madrasa oldida", 1917 va boshqalar), "Sayil" (1918), "Bogʻ yoʻli" (1928), "Qovun bozori" (1929), "Kattaqoʻrgʻon suv ombori kurilishida" (1940), "Baxrr" (1961), "Bahor. Toshkentning chekkasi" (1961), "Baxrr tashvishlari" (1962) va boshqa Plakatlar, natyurmortlar ("Lolalar", "Atirgullar", 1947; "Mevalar", 1950 va boshqalar) yaratgan. Asarlari respublika va xorijiy mamlakatlar muzeylari va toʻplamlarida saqlanadi.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Dovud | *Shaxsiyat haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Uvek**, U k ye k — Oltin Oʻrdanpsh asosiy shaharlaridan biri. 14-asr boshida bu yerda tangalar zarb etilgan. 14-asr oxiriga qadar mavjud boʻlgan. U. xarobalari (Saratov yaqinidagi Uvek temir yoʻl st-yasi yaqinida) 19-asrning oxiri va 20-asrning boshida tadqiq etilgan. Turar joylar, xumdonlar, musulmonlar qabristoni aniklangan. 1913-yil A.A. Krotkov badavlat ayol dafn etilgan makbarani (14-asr) ochib oʻrgangan. Binolar pishiq va xom gʻishtdan qurilgan. Shahar xarobasidan suv va don saqlash uchun moʻljallangan xumlar, sirlangan va sirsiz sopol idishlar, toshdan yasalgan idishlarning parchalari, koshin parchalari, quvurlar, Oltin Oʻrdaning kumush va mis tangalari, jez maʼbudchalar, xochlar topilgan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Haydarov (maʼnolari).

**Qodirjon Haydarov** (1899, Qoʻqon — 1983.15.12) — yogʻoch oʻymakori, Qoʻqon yogʻoch oʻymakorlik maktabining yirik vakili, ustazoda. Oʻzbekiston xalqrassomi (1963). Oʻymakor usta Hai-dar Najmiddinovning oʻgʻli. Hunarni otasi bilan birga ishlab oʻrgangan. Otasi bilan Qoʻqon hunarmandlik maktabida dars bergan (1919—20-yillar), 1923-yilda Moskvadagi xalq xoʻjaligi koʻrgazmasida ishladi; 1925—29 yillarda Qoʻqondagi Narimonov nomidagi instituternatda, 1929—31 yillarda Qoʻqon shahridagi yosh duradgorlar toʻgaraklariga boshchilik qildi. 1931—33 yillarda rab-fakda oʻqidi. "Yangi maʼdan" artelida usta (1936—54), Qoʻqon muzeyida taʼmirlovchi usta (1954—57). H. ustun, kursi, stol, xontaxta, quti, eshik, panjara, karavot va boshqa buyumlarni jo-zibador bezab shuhrat qozondi. 1958-yildan Toshkentdagi Oʻzbekiston xalqlari tarixi muzeyi va Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi Markaziy koʻrgazmalar zali eshiklari, Toshkent sirki binosi uchun namoyonlar va boshqa koʻpgina oʻymakori asarlar yaratdi, anʼanaviy naqsh mujas-samotlarini yangi ohanglar bilan boyitdi. H.ning Qoʻqon yogʻoch oʻymakorligi maktabining milliy anʼanalarini saqlab qolish va uni rivojlantirishda xizmatlari katta; koʻplab shogirdlar (X. Umarov, S. Ergashev, U. Umarov, A. Abdullayev va boshqalar) tayyorlagan.

H. asarlaridan namunalar respublika va chet mamlakatlar muzeylari va xususiy toʻplamlarda saqlanadi. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1970). Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi Qoʻqon tasviriy va amaliy sanʼat kollejiga H. nomi berilgan.

Adabiyot
--------

* Toqtosh R. Us t a Qodirjon Haydarov. T. 2003.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  
 



|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Molalash**, mola bostirish — yerda namni saqlash, ekishni sifatli oʻtkazish va sugʻorish uchun qulay sharo-it yaratish maqsadida ekinlar ekish oldidan oʻtkaziladigan agrotexnikaviy tadbir; shudgor oʻnqir-choʻnqirini yoʻq qilish, yerdagi namni saklash, ekishni sifatli oʻtkazish va sugʻorish uchun sharoit yaratish maqsadida mola yordamida bajariladi. Haydalgan yer yuzasining tekislanish darajasi mola yuritish tezligi va yoʻnalishiga bogʻliq. Molani yer haydash yoʻnalishiga nisbatan koʻndalangiga yoki uchastkaning diagonali boʻyicha yurgizilsa, yer tekislash sifatli boʻladi. Yogʻoch mola bostirilganda shudgor yuzasi 7,5 sm gacha zichlashadi. Koʻklam qurgʻoqchil kelganda M. foydali, shuning uchun ekin kechki muddatlarda ekilayotganda dalaga 2—3-marta mola bostiriladi. Yetilgan yergagina mola bostirish kerak. M.dan asosiy maqsad: bahorda, asosan, tuproqning pastki qavatlaridan kapillyar gʻovaklar orqali namning bugʻlanishini kamaytirish, yirik kesaklarni uvoqlash. Keyingi vaqtlarda yengil tuproqli yerlarni M.da zanjir bilan bir-biriga ulangan 4 ta chorqirrali sixmoladan foydalanilmoqda (qarang Boronalash).

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Pigmeylar** (yunoncha: pygmaios — musht-dek) — negrilli irqiga mansub xalqlar guruhi, tropik Afrikaning past boʻyli tub joy aholisi. "Pigmey" nomi yunon. pigma — tirsakdan mushtgacha boʻlgan oraliq masofaga teng uzunlik oʻlchovidan olingan. Bantu (tva, 185 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari; Ruanda, Burundi, Kongo Demokratik Respublikasi), adamaua — sharkiy gurux. (aka, binga va boshqa, 35 ming kishi; Kongo, MAP) va shari-nil guruhi (asua, efe va boshqa, 60 ming kishi; Kongo Demokratik Respublikasi) ga mansub tillarda soʻzlashadi. Koʻpgina P. darbadar xayottar-zi, arxaik madaniyat, anʼanaviy diniy eʼtiqodlarini saqlab qolishgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Tasmali uzatma** - mashina mexanizmlarida aylanma harakatni bir valdan ikkinchi valga tasma yordamida uzatuvchi mexanizm. Vallarga oʻrnatilgan shkivlar va tasmalardan iborat. Tasma bilan shkiv orasida hosil boʻluvchi ishqalanish kuchi hisobiga tasma yetakchi shkivdan yetaklanuvchi shkivga burovchi moment uzatadi. Tasmalarning tipiga qarab, Tasmali uzatma yassi, ponasimon, doiraviy kesimli va boshqa tasmali xillarga boʻlinadi (rasmga k,.). Yassi va doiraviy Tasmali uzatmada bitta, ponasimon Tasmali uzatmada esa bir necha (odatda, kamida 6—8 ta) tasma ishlatiladi. Tasmali uzatma oddiyligi, tannarxining pastligi, harakatni ancha uzok. (15 m va undan ortiq) masofaga uzata olishi, shovqinsiz ishlashi, mexanizmlarni ortiqcha zoʻriqishdan saqlashi va boshqa xususiyatlari bilan boshqa uzatmalardan farq qiladi; tasmalarning tez yeyilishi, uzilishi, oʻlchami kattaligi, val va shkivlarga katta kuch tushishi, uzatish nisbatining doimiy emasligi va boshqa uning kamchiligidir. Tasmali uzatma, 30 kVt dan bir necha yuz kVt gacha quvvat uzatishda qoʻllaniladi. Tasmali uzatma avtomobillar, stanoklar, tikuv mashinalari va boshqalarda ishlatiladi.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Silos inshootlari** - silos bostirish. saqlash uchun foydalaniladigan qurilmalar. Asosiy vazifasi — silos massasini havo, suv kirishdan, muzlab qolishdan saklash. Asosan, transheyalar va minoralar koʻrinishida, chorvachilik fermalariga yaqin joyga quriladi. Joyning gidrogeologik sharoitlariga qarab yer usti, yarim chuqur va chuqur transheyalar (uning devori balandligi yerdan 70 sm koʻtariladi) qilinadi. Yer usti transheyalari (devori balandligi kamida 3 m) tekis, yer osti suvi yuza, yarim chuqur va chuqur transheyalar (devori bal. 3,6 m, tubi eni 9 m; xajmi 500–4000 m³) yer osti suvi chuqur yerlarga quriladi. Baʼzi fermalarda diametri 9,15 m, bal. 24 m, hajmi 1600 m³ boʻlgan BS 9,15 markali temirbeton minoralar quriladi. Bu silos minoralarga pnevmotransportyor orqali tepa qismidan silos (senaj) massasi bosim bilan yuboriladi, bosim natijasida u oʻz ogʻirligi bilan zichlanadi.

Transheyalarning kattakichikligi bostiriladigan silosning miqdoriga, chorva mollarining soniga qarab belgilanadi. Bir transheyaga silos bostirish 4—5 kunda tugallanishi kerak. Kattakichikligiga qarab 250—3000 t koʻk massa ketadi. Silos inshootlarining konstruksiyasi suv oʻtkazmaydigan, sut va sirka kislotalari taʼsiriga chidamli boʻlishi kerak. Ichki devorlari beton, temirbeton, gisht va boshqalardan, osti albatta betondan qilinadi. Yer osti suvi yuza boʻlgan (2–3 m) joylarda yer ustiga beton transheyalar oʻrnatib, uning sirt tomonidan tirgaklar qoʻyiladi va tirgaklar oraligiga silos qishda muzlab qolmasligi uchun tuproq bostiriladi. Qulayligi va kam mehnat talab kilishi tufayli transheyalardan Oʻzbekistonda ham keng foydalaniladi. 20-asrning 90y.laridan Oʻzbekistonda oʻtkazilgan iqtisodiy isloxrtlar va xususiylashtirish jarayonida yirik chorvachilik komplekslari oʻrnida kichik fermalar paydo boʻldi. Shunga muvofiqholda tubining eni 4–5 m, yuqori eni 5–6 m, bal. 2,5–3 m, uz 25 m boʻlgan transheyalar ishlatilmoqda.

Roʻshmat Hamroqulov.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Qobil va hobil** — yahudiy, xristian va islom dini rivoyatlariga koʻra, Odamatoning ikki oʻgʻli. Q. va H. Bibliyada Kain va Avel deb tilga olingan. Rivoyatga koʻra, Odamato har farzand koʻrganida 1 oʻgʻil va 1 qiz tugʻilar edi. Ilgari tugʻilgan oʻgʻil farzandiga 2-vaqtda tugʻilgan qizni olib berar, shu tarzda insonlar koʻpa-yar edi. Qobil 1 qiz bilan, Hobil ham 1 qiz bilan egiz tugʻildilar. Odamato qoidaga koʻra, Qobil bilan tugʻilgan qizni Hobilga bermoqchi boʻldi. Lekin Qobil eʼtiroz bildirdi. Shunda, Odamato, ikkovingiz Alloh yoʻlida qurbonlik qilinglar, qaysi biringizning qurbonligingiz qabul boʻlsa, qizni oʻshanga nikohlab beraman dedi. Qobil dehqonchilik kasbidan topgan arzimas narsasini xudo yoʻliga ataydi. Hobil esa qoʻylari orasidan eng yaxshi bir qoʻchqorni tanlab qurbonlik qiladi. Shunda Hobilning qurbonligi qabul qilingani maʼlum boʻladi. Bundan gʻazabga kelgan Qobil oʻz inisini oʻldiradi. Hobil oʻlimga yuz tutayotgan boʻlsa-da, akasiga qarshi qoʻl koʻtarmasligini, qotilni Alloh shubhasiz doʻzax bilan jazolashini aytadi. Voqea bayon etilgan "Moida" surasidagi oyatlarda (5:27/30 —32/35) bir kishini nohaq oʻldirish butun jamiyatni oʻldirish, bir kishini halokatdan saqlab qolish esa butun jamiyatni asrab qolishdir, deb taʼkidlanadi.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Telugu adabiyoti** - telugu (andxra) xalqining adabiyoti. Telugu tili 1ming yilliklarda shakllana boshlagan. Birinchi yozma yodgorliklar toshlarga oʻyib yozilgan "shasana" yozuvlaridir. Telugu tilidagi eng qad. yozuv 575 yilga oid. 7—8-asrlarga tegishli yozuvlar juda kam saklangan. Shasana yozuvlaridagi birinchi sheʼriy asar 9-asr, telugu tilidagi birinchi sheʼr esa 849 yil ga taallukli. Padma (10-asr) teluguda "Jinendra haqida parana" nomli oʻz ustozi haqida asar yaratgan. "Mahabharatatmnt Nannaya Bhatta (11-asr) tomonidan telugu tiliga tarjima qilingan nusxasi — "Andhra Mahabharata" Telugu adabiyotining ilk namunasidir. Sarvadeva esa jaynizm goyasi bilan sugorilgan 2 ta: "Adi puranam" ("Azaliyat haqida doston") hamda "Viratamu" ("Virat haqida asar") dostonlarini yozgan. Pavuluru Mallaning "Pavuluganitama" ("Matematika", 12-asr) traktati bir necha ming sheʼriy misralardan iborat. Shu davrda "lakshanagrantxamu" — "sheʼriyat haqida traktat"lar (Mallaya Rechana — "Kavijanashrayamu"si, Gokarna Devaning traktatlari) yaratildi. 12-asr Telugu adabiyotida Palkurika Somnahta (13-asr)ning "Anubhavasaram" ("Bilish ilmi asoslari"), "Basava paranam" ("Basava haqida qissa") hamda "Panditaradhya — charitamu" ("Avliyo pandit haqida qissa") qahramonlik dostonlari paydo boʻldi. 14—15-asrlarda telugu tilida koʻpgina sanskrit asarlarining — puranlar, matematikaga oid asarlar, sheʼriy asarlar, ertak va masallarning tarjimalari yaratildi. 16-asr shoir va yozuvchilaridan Shrinath, Bammer Potana, Krishnadev Ray, Alasani Peddana telugu sheʼriyatining rivojiga katta hissa qoʻshganlar. 18-asr sheʼriyati bhaktshoir Vemana shatakamulari bilan mashhur.

19—20-asrlarda publitsistika rivojlandi, yangi adabiy janr va shakllar paydo boʻldi. Telugu adabiyotidagi maʼrifatparvarlik gʻoyalari asoschisi Kandukuri Vireshalingam (1 848—1919)ning yumoristik asarlari va "Rajashekhara hayoti" kabi romanlari ijtimoiymaishiy mavzudagi dastlabki asarlardir. 20-asrda romantik sheʼriyat gullab yashnadi (G. Apparao, R. Subbarao, D. Krishnashastri), 20-asr 1yarmi adabiyotida milliy mustaqillik uchun kurash gʻoyalari (V. Bhaskararo, V. Satyanarayana) aks ettirildi. Keyingi davrda Telugu adabiyotida gumanizm, realizm gʻoyasidagi turli ijtimoiy mavzudagi romanlar, hikoyalar, novellalar, falsafiy mavzudagi sheʼrlar yaratilmoqda (R. Vishvanatha Shastri, K. Kumar, P. Padamarazu, R. Reddi, M. Rao, Subbaroa, Somasundar va boshqalar).

Adabiyot
--------

* Gurov N. Petrunicheva 3. Literatura telugu, M. 1967.

Tamara Xoʻjayeva, Ulfatxon Muhibova.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Suv muhofaza zonasi** - daryo, kanal, suv ombori va boshqa suv manbalarini eroziya mahsulotlari, kasal tarqatuvchi mikroorganizmlar, kimyoviy va organik moddalar bilan ifloslanishdan saklash uchun xizmat qiladigan tabiiy oʻrmon yoki ekilgan daraxtzor mintaqasi. Suv muhofaza zonasiz. ning kengligi bir necha yuz metrdan oʻnlab kilometrgacha boʻlishi mumkin. Suv muhofaza zonasiz. da oʻrmon xoʻjaligini yuritishning maxsus tartibi joriy qilinadi: qoʻriqlash kuchaytiriladi, yogʻoch tayyorlash maqsadlarida daraxt kesish taqiqlanadi, daraxtlarni faqat oʻrmonzorlarni tiklash, parvarishini yaxshilash uchungina kesishga ruxsat etiladi. Oʻrta Osiyoning daryolari — Amudaryo, Sirdaryo va ularning irmoqlari boʻylab eni 400 m dan 20 km gacha boʻlgan oʻnlab ming ga maydonda polosa taqiq zona tarzida ajratilgan. Ayniqsa, katta suv omborlari atrofida muhofaza zonalari barpo etishda tabiiy va ekilgan daraxtzorlardan tashqari qishloq xoʻjaligi. ekinlari ham ekiladi. Bu joylarda xoʻjalik ishlari suv havzasining ifloslanish xavfini keskin kamaytiradigan holda olib boriladi; tuproq eroziyasiga qarshi almashlab ekish joriy qilinadi, keng marza va suv singdirgich kanallar kabi oddiy gidrotexnika inshootlaridan foydalanadi. Bevosita qirgʻoq yaqinida yerni haydash, chorva boqish va chorvachilik binolari qurish taqiklanadi. Masalan, Kattaqoʻrgʻon suv omborining Suv muhofaza zonasiz. deyarli 4 ming ga maydonni egallaydi, undan 3,5 ming ga maydonda daraxtzorlar barpo etilgan (1000 ga ortigʻi pistazor). Qayroqqum, Janubiy Surxon, Toshkent va boshqa suv omborlari atrofida ham katta Suv muhofaza zonasiz. tashkil etilgan. Yangi (Chorvoq, Norak, Toʻxtagʻul, Oqtepa, Tuyamoʻyin, Rogʻun va boshqalar) suv omborlari atrofida ham Suv muhofaza zonasiz. barpo etilgan (qarang Suv muhofaza oʻrmonlari).

Adabiyot
--------

* Raxmanov V.V. Vodoreguliruyuhaya rol lesov, L. 1975; Raxmanov V.V. Lesnaya gidrologiya, M. 1981.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Diyetologiya** (diyeta va ...logiya), diyetetika — xasta va sogʻlom odamlarning maqbul ovqatlanishi toʻgʻrisidagi taʼlimot. Turli kasalliklarga chalingan bemorlarning ovqatlanish tarzini ishlab chiqadi va asoslab beradi (qarang Parhez bilan davolash). D. ovqatning kimyoviy tarkibi, ovqatlanish tartibi, uni isteʼmol qilish vaqti, hajmi, ovqatlanishlar orasidagi vaqt va b.ni oʻz ichiga oladi.

D. tarixi uzoq oʻtmishga borib taqaladi. Gippokrat oʻz davrida bemorni davolash kasallikning turli bosqichlarida u qancha va qanday ovqat yeyishini toʻgʻri tanlay bilishdan iborat deb taʼkidlagan. Oʻsha davrda D.ning asoschilaridan hisoblangan rim vrachi Asklepiad (mil. av. 128—50 yillar) parhez toʻgʻri tanlangandagina doridarmon yaxshi kor qilishi va nafi boʻlishini aytib oʻtgan. U oʻz shogirdlari bilan turli xastaliklarni davolashda ovqat mahsulotlaridan toʻgʻri foydalana bilish koʻrsatmalarini ishlab chiqqan. Rim vrachi Galen bemorlarning ovqati masalliklariga aloqida ahamiyat bergan. Zamonaviy D. davolash amaliyotida tibbiyot, biokimyo, fiziologiya, morfologiya va b.da erishilgan eng yangi usul va kashfiyotlardan foydalanadi. Oʻzbekistonda ham D. keng oʻrganila boshlandi; 1- va 2-ToshTI va b. tibbiyot institutlarida D. fan sifatida oʻqitiladi, shuningdek, D. kafedralari mavjud. U yerda diyetolog vrach, oʻrta maxsus tibbiyot oʻquv yurtlarida esa diyet hamshiralar tayyorlanadi yoki shu institutlarni tamomlagan mutaxassislar vrachlar malakasini oshirish institutlari va D. markazlarida D.ga ixtisoslashtiriladi. D.ni rivojlantirish maqsadida Oʻzbekiston Sogʻliqni saklash vazirligiga qarashli Diyetologiya markazi ochildi (1955). Bu markaz mahalliy mah-sulotlardan milliy taomlar tayyorlashning yangi texnologiyasini tadbiq qilish va parhezlashtirish ustida ilmiy izlanishlar olib boradi. Diyetologiya markazining bir boʻlimi — vaznni kamaytirish masalalari bilan shugʻullanadi. Infeksion kasalliklar, sil, operatsiyadan keyingi holatlarda organizmning kasalliklarga qarshilik kuchini oshirish va b.da asosiy davodan tashqari, rangbarang parhez ovqatlar ishlab chiqish va ularni amaliyotda qoʻllash D. oldida turgan muhim muammolardan biridir.

Sherzod Zokirxoʻjayev, Aziza Zokirova.

Adabiyot
--------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Olivye de serr** — qishki nok navi. Vatani — Fransiya. Oʻzbekistonda 19-asr oxiridan ekila boshlangan. Daraxti oʻrtacha kattalikda. Hosil shoxlari koʻp, barglari oʻrtacha va mayda, oʻzidan changlanadi. Mevasining oʻrtacha vazni 150—160 g, baʼzan 500—600 g va undan ortiq. Tarkibida 13,68% qand, 23,3% quruq modda, 0,31% kislota bor. Behi payvandtagga ulangan koʻchati 3—4 yilda, yovvoyi nokka payvand qilin-gani 4—5 yilda hosilga kiradi. 8—10 yoshida tupi oʻrtacha 20–40 kg, 25—30 yoshida 110–120 kg hosil beradi. Hosili sentabr-okt. oylarida teriladi, fevral oylarigacha saklanadi. Oʻzbekistonda qishki noklarning eng shirini hisoblanadi. 1959-yildan respublikaning barcha viloyatlari uchun rayonlashtirilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Abdurahim Obidovich Obidov** (1929.15.10, Toshkent — 2010) — mikrobiologimmunolog olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), Oʻbekistonda xizmat koʻrsatgan vrach (1968), tibbiyot fanlari doktori (1965), professor (1967). ToshTIni tugatgach (1953), Toshkent viloyati Yuqori Chirchiq tumanidagi tez yordam st-yasi bosh vrachi (1953—54), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Oʻlka tibbiyot institutida katta ilmiy xodim-doktorant (1960—63). Vaksina va zardoblar ilmiy tadqiqot institu-ti direktori (1963-82), laboratoriya mudiri (1982—83), ayni vaqtda ToshTI mikrobiologiya ka-fedrasi mudiri. Oʻzbekiston Sogʻliqni saklash vazirligi Epidemiologiya, mikrobiologiya va yuqumli kasalliklar ilmiy tadqiqot instituti laboratoriya mudiri (1983-yildan). Asosiy ilmiy ishlari mikroblar genetikasi, vaksinalarning inson organizmi himoya omillariga taʼsiri, yuqumli ichak infeksiyalari ekspres diagnostikasi, disbak-teriozlarni oʻrganishga oid. Turli ilonlar va qoraqurt zahariga qarshi zardoblar, shuningdek, stafilokokka qarshi gamma-globulin ishlab chiqarishga rahbarlik kil ga n.

Manbalar
--------

* Geneticheskiye rekombinatsii i atipichnie kishechnie bolezni, T. 1971; Kurik-ketsioz v Oʻzbekistone, T. 1975.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Obchak svitasi** — Fargʻona vodiysining shim.da neogen yotqiziklari tarkibidagi stratigrafik birlik. Geolog olim M. N. Gramm tomonidan aniqlangan. Obchak svitasi qizgʻish-qoʻngʻir, kizil va toʻq qoʻngʻir alevritli gil, qumtosh va konglomeratlardan tarkib topgan. Umumiy qalinligi 400 m (Norin) dan 600 m (Varziq)gacha. Konglomerat va qumtoshlar tarkibidan, asosan, paleozoy choʻkindi-metamorfik jinslarining siniq (donacha)lari uchraydi. Obchak svitasi Moylisoy svitasi ustida yotadi, uning yoshi tarkibida saqlangan chuchuk suv joni-vorlaridan ostrakoda va gastropoda hamda suvoʻt qoldiqlari asosida aniqlangan. Obchak svitasi stratigrafik ahamiyatga ega.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Nikellash** — metall buyumlar sir-tiga nikel qoplash. Odatda, nikel 1 — 2 mkm dan 40—50 mkm gacha qalinlikda qoplanadi. Elektrolit, kimyoviy va kontakt usullari bor. Eng koʻp tarqalgani elektrolit usuli (qarang Galvanotexnika). Bunda uchta asosiy kompo-nentdan iborat elektrolitlar: buyum sirtida elektrsizlanuvchi ionlar man-bai hosil qilish uchun sulfat kislo-tali nikel (70—280 g/l); katod katla-mida kislota katlamini rostlash uchun borat kislota (30 g/l); anodlarning normal erishini osonlashtiruvchi osh tuzi (5—15 g/l) dan foydalaniladi. Kimyoviy usulda natriy gipofosfatdan foydalaniladi. Elektrolit usulida N. qiyin boʻlgan sirtlar shu usulda nikellanadi. Kontakt usulida 40 g/l borat kislota qoʻshilgan nikel xloriddan foydalaniladi. Vaqt oʻtishi bilan nikellangan buyumlar sirti xiralashib krladi. Shuning uchun, koʻpincha, nikel katlami ustiga xrom qatlami ham qoplanadi (qarang Xromlash). N.dan tibbiyot asboblari, avtomobil, velosiped va boshqa mashina qismlarini bezash yoki korro-ziyadan saqlashda foydalaniladi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Tillarning chatishuvi** - muayyan bir til yoki lahja tizimidagi unsurlarning ikkinchi bir til yoki lahja tizimidagi unsurlar bilan qoʻshilib ketishi; maʼlum tarixiy davrlarda harbiysiyosiy jihatdan gʻolib boʻlgan xalqning tili bilan magʻlub boʻlgan xalq tili urtasidagi munosabatlar majmui. Bunda baʼzan gʻolib xalqning tili magʻlub xalq tilidan ustunlik qiladi va magʻlub til, muayyan iz qoldirgan holda, gʻolib tilga singib ketadi, baʼzan gʻolib xalq tili, maʼlum iz qoldirgan holda, magʻlub xalq tiliga singib ketadi. Masalan, mil. av. 2—1-asrlarda rimliklar Galliya, Iberiya kabi hududlarni boʻysundirganlarida, bu hududlar aholisini oʻz tillarini (xalqona lotin tilini) oʻrganishga majbur qilganlar. Aksincha, german qabilalaridan franklar Fransiyaning shim. hududlarini bosib olganlarida, oʻzlari "fransuzlashib", ularning tillari magʻlub til boʻlib qolgan. Turkiyzabon bulgʻor qabilalari 10-asrda Bolqrn slavyan qabilalarini boʻysundirgan ("Bolgariya" atamasi xam shu qabila nomidan olingan), lekin Tillarning chatishuvi tufayli oʻz tillarini yoʻqotib yuborgan. 13-asrdagi moʻgʻul istilosidan soʻng moʻgʻul tilining Oʻrta Osiyodagi holati gʻaqida ham shunday deyish mumkin. Tillarning chatishuvida 2 tushuncha: substrat va superstrat oʻzaro farqlanadi; ularning har ikkalasi ham magʻlub tilning gʻolib tildagi unsurlarini anglatadi.

Tillarning chatishuvini oddiy soʻz oʻzlashtirishdan, tillarning oʻzaro bir-birini boyitishidan farklash kerak. Chunki boshqatildan soʻz oʻzlashtirgan tillar oʻziga xos xususiyatlarini saqlab, ichki imkoniyatlari asosida rivojlanadi: bu holatda maʼlum til leksikasining boyishi haqida gapirish mumkin. Xususan, oʻzbek, uygʻur, ozarbayjon, tatar tillariga islom dini, Qurʼon matnini oʻrganish munosabati bilan koʻplab arabcha lugʻaviy birliklar kirib oʻzlashgan boʻlsada, bu tillar oʻziga xos xususiyatlarini, asosan, toʻliq saqlab qolgan. Tillarning chatishuvida esa tillar rivojining ichki qonuniyatlari buziladi yoki batamom yoʻqoladi; fonetika va fammatika sohalarida bir qator tub oʻzgarishlar sodir boʻladi.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Musobek** (19-asr) — Buxoro amirligining Rossiyaga yuborgan elchisi, miroxur, 1867-yil may oyi boshlarida Orenburgga kelgan va Rossiya bilan boʻlgan muzokaralarda qatnashgan. M. Buxoro amirligi bilan Rossiya oʻrtasidagi chegarani 1866-yil sentabrda Sirdaryoning soʻl qirgʻogʻi boʻylab belgilashni taklif qilgan. Birok, Rossiya Oʻratepa va Jizzaxdan ayrilib qolishni istamay, faqat Yangiqoʻrgʻonni berishga koʻngan. Yangi bitimda tovon toʻlash xdqida talab boʻlmagan. M. 1867-yil dekabrda Toshkentga, K. P. Kaufman huzuriga kelib amirning ruslar talablariga rozi ekanligini bildirgan. M. 1868-yil martigacha Toshkentda boʻlgan, uni mahalliy aholi va rus armiyasida xizmat qiluvchi musulmonlarni ruslarga qarshi kurashga daʼvat etganlikda ayblashgan. Rossiya Kattaqoʻrgʻonni bosib olgach (1867), M. amir elchisi sifatida 10-iyunda ruslar bilan muzokara olib borish uchun Samarqandga kelgan. Amir taxtdan voz kechishini, Makkaga, hajga borishga ruxsat olish uchun imperator bilan uchrashmoqchi ekanligini bildirgan. Birok, Buxoro amirligini tugatishni Rossiya rejalashtirmagandi. Shuning uchun amirlik saqlab qolinib, ogʻir shartlar asosida bitim imzolangan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Katta Oybug’irqal’a** — SHumanaydan 41 km shimoli-g’arbda joylashgan. Mahalliy aholi o’rtasida Jampikqal’a nomi bilan ma’lum. Yodgorlik birinchi marta Xorazm arxeologiya – etnografiya ekspeditsiyasi xodimlari tomonidan 1946 yilda topilib, uning umumiy ko’rinishi rasmga tushirilgan, rejasi chizilgan, lekin arxeologik qazish ishlari olib borilmagan. 1956 yilda yodgorlik yangidan ko’zdan kechirildi, olingan arxeologik materiallarga qarab uni yoshi mil. avv.. IV, er-ng I asri bilan belgilandi. Yodgorlikning yuqori madaniy qatlami X-XIII asrlarga oid degan xulosaga kelindi. 1964-66 yillarda O’zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Qoraqalpog’iston filialining Ustyurt guruxi yodgorlikda tekshirish ishlarini olib bordi. Yodgorlik to’g’ri bo’rchakka yaqin shaklda qurilgan bo’lib, sharqdan g’arbga qarab cho’zilgan. Qal’aning umumiy maydoni 10 ga. Yodgorlik qadimda mudofaa devor bilan o’rab olinib, devor yodgorlikning 3 tomonida saqlanib qolgan. SHarqiy devor uzunligi 120 m, shimol qismidagi devor 412 m, g’arbiy devor esa 260 m. SHarqiy va g’arbiy devorning pastki qismida paxsa devor mavjud bo’lib uning balandligi 6, 1 m.SHimoliy va g’arbiy tomondagi devorda aylana shaklda burj joylashgan bo’lib, devorda yon tomonga o’sib chiqishi 5-6m. Burjlar o’rtasidagi masofa 48-53m. Yodgorlikning g’arbiy devor o’rtasida darvoza joylashgan bo’lib, darvoza oldi murakkab labirint bilan mustaxkamlangan. Yodgorlikdan mudofaa devori tuzilishini o’rganish 6,5 m maydonda ishlari olib borilgan. Bizgacha saqlangan devor balandligi 1m, tashki devordan 3,92 m uzoqlikda ko’shimcha devor qurilgan. Uning balandligi 1,2m, kengligi 1m. Devor tosh plitadan va xom g’ishtdan tiklangan. (40x42x9x3sm). Mudofaa devor va ko’shimcha devor o’rtasida qum tuproqlar bilan to’ldirilgan. Bunday tadqiqot ishlari g’arbiy, shimol tomondagi devorlarda olib borildi, natijada bir-birini takrorlaydigan devor va ko’shimcha devor o’rganildi. Yodgorlikning mudofaa devorining pastki qismi paxsadan tiklangan. Yodgorlikda olib borilgan arxeologik qazish ishlari natijasida olingan materiallarga qarab yodgorlikning mudofaa devori III qurilish davridan iborat ekanligi aniqlandi. 

```
        I qurilish davrida mudofaa devori paxsadan qurilgan. 
        II bu davrda paxsa devorga xom g’ishtdan  ko’shiimcha  devor qurilgan, natijada uning balandligi va qalinligi oshib borgan. 
        III qurilish davrida qal’a mudofaa devori paxsa devor bilan koplanadi, yarim aylana burjlar shakllandi (qarangSobirov, 63-64 betlar).
```

Manbalar
--------

Havolalar
---------

Q.Sobirov. Xorazmning qishloq va shaharlari mudofaa inshootlari. Toshkent, 2009.
**Ipak qurti tuxumi zavodi** - ipak qurti kapalaklaridan qurt (tu-xumi) olinadigan maxsus korxona. Asosiy vazifasi ipak qurti boquvchi xoʻjaliklarni ipak qurtining sanoatbop duragay tuxumlari bilan taʼminlashdan iborat. I. q. t. z. pillachiliknaslchilik st-yalaridan olingan elita tuxumlarini ochirib qurt boqib pilla yetishtiradi. Bu pillalar saralanib, maxsus apparat yordamida jinslarga ajratiladi. Har qaysi jinsdagi pillalar alohida maxsus simtoʻrli katak idishlarda saqlanadi va ulardan kapalaklar chiqariladi. Erkak hamda urgʻochi kapalaklarning turli zotlari chatishtirilib, lozim boʻlgan duragay tuxumlar tayyorlash maqsadida ona kapalaklar maxsus qogʻoz xaltachalarga, qutichalarga joylanadi, shu yerda ular tuxum tashlaydi. 1 kg pilladan 53 g chamasi tuxum tayyorlanadi. Qurt tuxumlari 29 g dan qilib tortilib, quti (paket) larga solinadi. Tayyorlangan qurt tuxumlari yoz-kuz va qish paytlarida maxsus gigrotermik sharoitda saqlanadi va baxrrda xoʻjaliklarga tarqatiladi. Oʻzbekistonda Andijon, Asaka, Buxoro, Kattaqoʻrgʻon, Margʻilon, Namangan, Navoiy, Samarqand, Tovoqsoy, oʻrganch, Fargʻona, Xoʻjaobod, Shahri-sabz, Kuqon sh.larida — jami 14 I. q. t. z. faoliyat koʻrsatmoqda (2002). Bu zavodlarning har biri 25—30 ming quti tuxum tayyorlash quvvatiga ega.

Adabiyot
--------

* Abdurahmonov A. Rojdestvenskiy K. M. Ipak qurti urugʻchiligi va naslchiligi, T. 1991.

Yoqubboy Akijikov.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |
**Ishpech** (ish va fors, pech — asbob, vosita suzidan) — kashtaduzlikda chevarlarning ish asbobi. Oʻrtacha kattaligi 25x50 sm li uch buklab yigʻiladigan turtburchak shakldan iborat, yuz tomonining ikki chetki qismiga choʻntaklar tikiladi, shu choʻntaklarda chevarning ish uchun kerakli ip, ipak, igna, kaychi va b. narsalari saqlanadi. I. yigʻilganda sirtqi tomoniga tikilgan ilmoq va tugmacha bilan kadaladi. I. ning turli matolar (ip, ipak, duxoba va b.) dan avra-astarli va ichiga paxta solib qavib tayyorlanadigan xillari boʻladi. Kashtatikishda I. tizzaga qoʻyiladi va bezatilayotgan buyum unga igna bilan mustahkamlanadi. Ish xaltasi deb ham ataladi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Maʼmuriy nazorat** - davlat va maxsus vakolatli organlar (mansabdor shaxslar) faoliyatining alohida turi. Maʼmuriy nazorat qonuniylikni va davlat intizomini taʼminlash usullaridan biri hisoblanadi. Maʼmuriy nazorat davlat organlari, tijorat va notijorat tashkilotlari, shuningdek, fuqarolarning davlat va jamiyat rivojlanishi uchun ahamiyatli boʻlgan umummajburiy qoidalarga qatʼiy rioya qilishiga qaratilgandir. Maʼmuriy nazorat davlat nazoratining boshqa turlaridan quyidagi oʻziga xos xususiyatlari bilan farq qiladi: birinchidan, Maʼmuriy nazorat mulkchilik shaklidan va mulkning kimga boʻysunishidan qatʼi nazar barcha yuridik va jismoniy shaxslar ustidan amalga oshiriladi. Masalan, fuqarolarning jamoat joylarida oʻrnatilgan umummajburiy qoidalariga qanday rioya qilayotganligi ustidan ichki ishlar organlari Maʼmuriy nazorat olib boradi; ikkinchidan, Maʼmuriy nazorat muayyan fuqarolar do-irasiga qaratilgan boʻlishi mumkin. Masalan, oʻqotar qurollarini saqlash va foydalanish ustidan yoki radioaktiv materiallarni saqlash va foydalanishda mansabdor shaxslarning masʼuliyati ustidan amalga oshiriladigan Maʼmuriy nazorat va hokazo; uchinchidan, ichki ishlar organlari tomonidan ozodlikdan mahrum etish joylaridan boʻshatilgan shaxslar ustidan amalga oshiriladigan Maʼmuriy nazorat faqat maxsus vakolatli davlat organlari (mansabdor shaxslar) tomonidan amalga oshirilishi mumkin. Bunday organlarga davlat bojxona xizmati, davlat soliq xizmati, ichki ishlar organlari vazirlik va davlat idoralarining inspeksiyalari va nazorat organlari kiradi. Maʼmuriy nazoratni amalga oshirish jarayonida maʼmurii ogohlantiruvchi choralari (mas, karantin eʼlon qilish, ozodlikdan maxrum etish joylaridan boʻshab kelgan shaxslar ustidan Maʼmuriy nazorat oʻrnatish); maʼmurii cheklash choralari (mas, majburiy davolash, maʼmurii tartibda ushlab turish); maʼmuriy-protsessual choralar (buyumlarni yoki hujjatlarni olib qoʻyish) hamda maʼmurii jazo choralari qoʻllanilishi mumkin. Shu sababli, Maʼmuriy nazorat olib boruvchi davlat organlari (mansabdor shaxslar) bir vaqtning oʻzida maʼmurii yuristdiksion organ hisoblanadi. Erkin Hojiyev.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Sharofiddin Aʼlam Ibn Nuriddin Oxund** (17-asr 18-asrning 1choragi) — tarixchi olim. Andijon viloyatida tugʻilgan. Keyinchalik Samarqand shahrida yashagan. Hayoti haqida maʼlumotlar deyarli saqlanib qolmagan. "Tarixi Said Roqim" ("Said Roqim tarixi") asarida Movarounnahr, Xuroson va Hindistonda Amir Temur davridan to 1645-yilgacha, yaʼni ashpgarxoniylartn Buxoro xoni Abdulazizxon taxtga oʻtirguncha boʻlgan davr tasvirlangan. Asarda muhim tarixiy voqealar izchil xronologiya asosida yoritilgan. Xususan, yirik ulamolar, shayxlar, shoirlar va hofizlar haqida muhim maʼlumotlar mavjud.

"Tarixi Sayd Roqim" asari Mirza Salimbek tomonidan Toshkentda nashr etilgan (1913). Asar qoʻlyozmalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondi (30 dan ortiq) hamda Sankt-Peterburg, Dushanba va Angliya, Fransiya, Misr va Saudiya Arabistonida sakdanadi.

Adabiyot
--------

* Axmedov B.A. Istorikogeograficheskaya literatura Sredney Azii XVI—XVIII vv. T. 1985.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Sista** (yun. — pufak) — koʻpchilik bir hujayrali organizmlarning vaqtinchalik yashash shakli; muhofaza qobigʻi. Bir qujayrali hayvonlar (ayrim xivchinlilar, soxta oyoqlilar, sporalilar, infuzoriyalar)da tinim davri va koʻpayish S.si boʻladi. Tinim davri S.si noqulay sharoit (qurgʻoqchilik, sovuq)da hosil boʻladi. Parazit bir hujayralilar S.si ularni tashqi muhit orqali bir organizmdan ikkinchisiga oʻtishini taʼminlaydi. Bunday S. bir necha yil saqlanib krladi. Koʻpayish S.si qisqa vaqt davomida hosil boʻladi; bu vaqt davomida sista ichidagi organizm boʻlinib, bir necha organizmni hosil qiladi.

Oʻsimliklar va zamburugʻlarda S. koʻpchilik bir hujayrali suvoʻtlar (peridinen xrizomonadlar, evglenalar va boshqalar)da hamda xitridiyevsimon zamburugʻlarda bor. S. hujayra devori qalinlashuvi natijasida, koʻpincha ob-havo yomonlashganda hosil boʻladi. Qulay sharoit boʻlishi bilan sista pusti yorilib, organizm oʻsa boshlaydi.

Bakteriyalarda S. grammanfiy bakteriyalar (azotobakter, spiroxetalar va boshqalar)ning anabiotik davrga utishi bilan bogʻliq. Bakteriyalar S.sining hujayra devori kalinlashgan; radiatsiya va qurgʻoqchilikka chidamli. "S." termini mikrobakteriyalar mevali tanasi maxsus qismi — miksosporalar toʻplamiga nisbatan ham qoʻllanadi (yana qarang Bakteriyalar, Bir hujayralilar).

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Kimyoviy ingibitorlar** - kimyoviy reaksiyalarni sekinlashtiruvchi yoki toʻxtatib qoʻyuvchi moddalar. Faol markaz yoki faol zarrachalar ishtirokida boradigan katalitik va zanjir reaksiyalarda qoʻllaniladi. K.i. reaksiya jarayonida katalizatorning faol markazlarini toʻsadi yoki faol zarrachalar bilan taʼsirlashib, zanjirni davom ettira olmaydigan nofaol radikallar hosil qiladi va natijada reaksiyaning toʻxtashiga sabab boʻladi. K.i. sistemaga reaksiyaga kirishuvchi moddalarning konsentratsiyasiga nisbatan juda kam miqdorda (10~2— 10 s mol) qoʻshiladi. K.i. nomaqbul jarayonlarni, mas, metallarning korroziyalanib yemirilishini, yoqilgʻi, surkov moylari va oziq-ovqat mahsulotlarining oksidlanishini sekinlashtirish yoki toʻxtatishda keng qoʻllaniladi. Reaksiyalarning sekinlashuvi yoki toʻxtashi K.i,ning miqdoriga, tabiatiga va reaksion muhitga, qoʻshilgan vaqtga, temperaturaga va K.i. samaradorligiga taʼsir qiluvchi boshqa moddalar borligiga bogʻliq. Korroziya ingibitorlari metallarni korroziyadan saqlash uchun korrozion faol muhitga qoʻshiladi. Ular metall yuzasiga yutiladi yoki metall ionlari bilan qiyin eruvchi birikmalar hosil qiladi. Bu birikmalar metall yuzasida oʻta yupqa parda hosil qilib, uni himoyalaydi. Mashina detallarini saqlash va tashish vaqtida korroziyadan himoyalash uchun K.i. keng qoʻllaniladi. Metallarni korroziyadan saqlash uchun K.i. yoqilgʻi, moy va polimer qoplamalarga ham qoʻshiladi.

Oziq-ovqatga xushboʻy hid beradigan va uning oksidlanishini toʻxtatadigan tabiiy K.i. sifatida zira, zigʻirak, marmarak, mavrak va b. dorivorlar qadimdan ishlatilib keladi. Tabiiy yogʻ va moylardagi ingibitorlar (tabiiy K.i.), mas, tokoferollar yogʻ va moyni tozalash vaqtida yoʻqoladi, shuning uchun tozalangan yogʻ va moyga odatda K.i. qoʻshiladi, xom paxta moyi yoki soya moyi ham shu maqsadda ishlatiladi. K.i.ning taʼsirini boshqa moddalar, mas, sitrat (limon) va askorbat kislotalar kuchaytirishi mumkin.

Polimerizatsiya ingibitorlari monomerlar saqlanganda yoki qayta haydalganda ularning polimerlanishini toʻxtatadi yoki sekinlatadi. Oltingugurt, fenollar, tannin, kanifol, mis tuzlari va b. polimerizatsiya ingibitorlaridir.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Ftor-kauchuklar** — makromolekulasi tarkibida ftor atomi tutgan kauchuksimon polimerlar (elastomerlar). Issiqqa chidamligi, yonmasligi va yemiruvchi muhitlarga bardoshliligi bilan ajralib turadi. Geksaftorpropilen yoki triftorxloretilen bilan vinilidenftoridning sopolimerlanishidan hosil boʻlgan mahsulotlar sanoatda koʻp ishlatiladi. Bu xildagi sopolimerlar uzoq saklanadigan, oq tusli zaharsiz mahsulot, zichligi 1830–1860 kg/m3, shishalanish temperaturasi —20° ga yaqin, mol. m. 10 mingdan 1 mln.gacha.

F. asosida olingan rezinalardan.sovuqqa chidaydigani perftormetilvinil efir bilan vinilidenftoridning sopolimerlanishi negizida olinadi. Bu F.ning shishalanish temperaturasi — 40° atrofida.

Ishqorlar, turli erituvchi va oksidlovchilarga, shu jumladan, ftorga chidamli rezinalar toʻliq ftorlangan kauchuklardan, mas, triftornitrozometanli tetraftoretilen sopolimeri, issiqqa chidamli rezinalar esa perftormetilvinil efirli tetraftoretilen sopolimerlari asosida olinadi.

Monomerlarni emulsiyada radikalli polimerlash — F.ning asosiy sintez usuli hisoblanadi. F. asosan, moy, oksidlovchilar hamda yemiruvchi moddalar (200° va undan yuqori trada) bilan bevosita kontaktda boʻladigan asbobuskunalarning zichlovchi qismlarini tayyorlashda, kimyo sanoatida, aviatsiya va kosmik texnikada ishlatiladi.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |