**Utbiy**, Abu Nasr Muhammad ibn Abdul-Jabbor al-utbiy, (961, Ray — taxminan 1036, Gʻazna) — tarixchi olim, G'aznaviylar sulolasi davridagi eng mashxur olimlardan biri, (Ubaydulla Uvatovga ko'ra) G'aznaviy shoh Abu Mansur Sobuqteginning saroyidagi kotib.

Hayoti
------

Manbalarga ko'ra, Utbiy Erondagi yirik shaharlardan birida, badavlat va nufuzli zodagon oilasida tugʻilgan. Yoshligida Xurosonda yashagan. Madrasada ta'lim olgach, Utbiy turli yuqori lavozimlarda ishlaydi. Uning ishbilarmonligi, ayyorligi, zukkoligi, zakovatli ekanligi, turli tillar, tarix, adabiyoti boshqa ko'plab fanlarni puxta egallaganligi va o'z ishining usta bo'lganligi bois turli hukmdorlar va beklar uni o'z huzuriga chaqira boshlashadi. Utbiy diplomatik aloqalarni yaxshilash bo'yicha mutaxassis ekanligi butun saltanat bo'ylab muhokama qilinadi. Utbiy dastavval Somoniylarning Xurosondagi noibi Abu Ali Simjuriyning qal'asida, soʻngra Xurosonda surgunlikda yashagan ziyoriylar hukmdori Qobus ibn Vushmagirning devonida "*sarkotib*" (*sultonning shaxsiy kotibi)* vazifalarida ishlaydi. 

Oradan biroz vaqt o'tib, Utbiy G'aznaviylar saroyidagi yirik amaldorga aylanadi. Sobuqtegin uni shaxsiy maslahatchisi etib tayinlaydi. U saroyda eng nufuzli va baobro' a'yonlardan biriga aylanib, bir necha yil sulton xizmatida ishlab yuradi. Vaqtlar o'tib, 997-yilda G'aznaviyning yirik hukmdorlaridan biri - Sobuqtegin (Sabuktegin) vafot etadi. Shundan so'ng uning o'g'illari Ismoil va Mahmud G'aznaviylar o'rtasida taxt uchun kurash avj oladi. Har ikki sultonzodaning fe'l-atvori, davlat boshqaruvida tutgan o'rni, fahm-farosati, rahbarlik fazilatlarini tubdan bilgan va oldindan kim voriz bo'lishini taxmin qilib kelayotgan Utbiy boshidan oxirgacha shahzoda Mahmud tarafda bo'ladi, va uni qo'llab-quvvatlaydi. Tez orada, 998-yilda Mahmud G'aznaviyning qo'li baland keladi va chindan ham saltanat ustidan o'z hokimiyatini o'rnatadi.

Mahmud G'aznaviy ham Utbiyni o'z maslahatchisi sifatida ishga oladi. Utbiy sultonning elchisi sifatida qo'shni davlatlar bilan diplomatik aloqalar o'rnatish vazifasiga jalb qilinadi. Jumladan, Utbiy Sulton Mahmud Gʻaznaviyning elchisi sifatida Gurchiston viloyatiga borib u yerdagi beklar bilan turli shartnomalar, kelishuvlar imzolashga erishgan (999). Bir muddat o'tib, Bodhizning sharqiy qismidagi Ganj-Rustak viloyatida "sohib barid" lavozimida faoliyat olib borgan. 

1030-yil Mahmud G'aznaviy vafot etadi. Undan taxtga chiqqan o'g'li Ma'sud G'aznaviy ham Utbiyni kotiblik lavozimiga oladi.

"Tarix al-Yaminiy"
------------------

Tarixchi olim Saolibiyning yozishicha, Utbiy arab tilida "Tarixi Yaminiy" ("Yaminiy tarixi"), "Latoif al-kuttob" ("Kotiblarning latif soʻzlari") va boshqa tarixiy asarlar yozib qoldirgan. "Tarixi Yaminiy" asari Sabuqtegin va Mahmud Gʻaznaviy davrida Gʻaznaviylar davlati tarkibiga kirgan Xuroson, Xorazm va qisman Movarounnahrning 975—1021y.lardagi ijtimoiy-siyosiy tarixini oʻz ichiga olgan. Asar muqaddima va qirq besh fasl (bob)dan iborat.Garchi asarda davr an'analariga binoan hukmdorlarni madh etish, olqishlash, ularni yuqoriga ko'tarish elementlari bo'lsa-da, asosiy qismi obyektiv tarixiy jarayonga qaratilgan. Sultonlar, amirlar, mulkdor va boylar o'rtasidagi toj-taxt, mansab va davlat talashib olib borilgan urushlar, janglar, nizolar, ixtilof-u mojarolar asarda yorqin tasvirlangan. Ayni zamonda, asarda oddiy xalqning og'ir iqtisodiy turmush sharoiti, ularning zulmga qarshi kurashlari to'g'risida ham bir qancha ma'lumotlar yozib qoldirilgan. Shuningdek, unda Nishopur va Xurosondagi qahatchilik (1011), Jurjon hududlaridagi vabo kasalligi (987) ham aytib o'tilgan.

Mazkur asar "Yamin ud-davla" ("Davlatning oʻng qoʻli") unvoniga sazovor boʻlgan sulton Mahmud Gʻaznaviyga bagʻishlanganligi uchun ham "Tarixi Yaminiy" deb atalgan. Asarda Qoraxoniylarning Movarounnahrga hujumi (922—996) haqida nodir maʼlumotlar mavjud. Bu asar oʻrta asrlar tarixshunosligiga xos ogʻir uslub — sajʼ bilan yozilgan. "Tarixi Yaminiy"ning arabcha matni Dehli (1847), Buloq, (1874) va Lohur (1883)da chop etilgan. Bu asarning forscha tarjimasi Tehronda 3 marta nashr etilgan (1856, 1955, 1966). Inglizcha tarjimasi ham bosilgan (London, 1858). Undan ayrim parchalar fransuz, nemis, rus, oʻzbek tillarida nashr qilingan. 

.Asarning 177 varaqdan iborat qo'lyozma nusxasi O'zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Sharqshunoslik institutida saqlanadi (3252 raqamli hujjat asosida). Asar shu paytgacha o'zbek tiliga tarjima qilinmagan.

O'limi
------

Utbiy Mahmud G'aznaviyning vafotidan olti yil o'tib, 1036-yil xastalik sabab vafot etadi. Uni G'azna shahri atrofiga dafn qilishadi.

Adabiyot
--------

* Shamsutdinov R. Karimov Sh. Hoshimov S. Vatan tarixi, T. 2020.
* Materiali po istorii Sredney i Sentralnoy Azii X — XIX vv. T. 1988;
* Axmedov B. A. Oʻzbekiston xalklari tarixi manbalari, T. 1991.
* Saolibiy, Yatimatuddahr, 4-jild T. 1976

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |