**Xirosima va Nagasakiga tashlangan atom bombalar** (1945 yil 6 va 9-avgust) insoniyat tarixida yadro qurolidan jangovar foydalanishning ikkita istisno holidir. AQSh Qurolli Kuchlari tomonidan Yaponiyaga qarshi Ikkinchi jahon urushining yakuniy bosqichida amalga oshirilgan.

1945 yil 6-avgust kuni erta tongda ekipaj komandiri polkovnik Pol Tibbetsning onasi sharafiga nomlangan Amerikaning B-29 "Enola Gay "nomli bombardimonchi samolyoti, Yaponiyaning Xirosima shahriga quvvati 13-18 kiloton TNT ga teng "Kichik bola "("Little Boy") nomli atom bombasini tashladi. Ogʻir kasal bolalarni davolayotgan shifokorlar boʻlgan Sima kasalxonasidan 600 metr uzoqlikdagi Ayoi koʻprigida 4 tonnalik oʻq-dorilarning ombori 43 soniyadan keyin oʻchgan. Uch kundan so'ng, 1945-yil 9-avgustda quvvati 19-21 kiloton TNT ga teng "Semiz odam "("Fat Man") atom plutoniy bombasi B-29 "Bockscar "bombardimonchi samolyoti komandiri uchuvchi Charlz Svini tomonidan Nagasaki shahriga tashlandi. Portlash natijasida bir zumda 80 ming kishi halok bo'ldi, 1945-yil oxiriga kelib saraton va radiatsiya kasalligidan o'lganlarning umumiy soni Xirosimada 90 dan 166 minggacha va Nagasakida 60 dan 80 minggacha edi.

6-avgust kuni amerikalik harbiylar tomonidan Xirosimani atom bombasi bilan bombardimon qilinishi Yaponiya Bosh vaziri Kantaro Suzuki va Yaponiya tashqi ishlar vaziri Togo Shigenoriga qattiq ta'sir qildi va Yaponiya hukumati urushni to'xtatishga va taslim bo'lishga majbur bo'ldi.

1945-yil 14-avgustda Yaponiya imperatori Xiroxito Yaponiyaning so'zsiz taslim bo'lishi to'g'risidagi reskriptni qo'llab-quvvatladi. 1945 -yil 15-avgustda Yaponiya oʻzining taslim boʻlganligini eʼlon qildi. Ikkinchi jahon urushini rasman tugatgan, taslim bo'lish to'g'risidagi akt 1945-yil 2-sentabrda imzolangan.

Yaponiyaning taslim bo'lishida atom bombalarining roli va portlashlarning ilmiy asoslanishi hali ham qizg'in muhokama qilinmoqda.

Old shartlar
------------

 Xirosimaga tushgan "Chaqaloq "bomba maketi (inglizcha: *)*
1944-yil sentabr oyida AQSh Prezidenti Franklin Ruzvelt va Buyuk Britaniya Bosh vaziri Uinston Cherchill o'rtasida Xayd-parkda bo'lib o'tgan uchrashuvda bitim tuzildi, unga ko'ra Yaponiyaga qarshi atom qurolidan foydalanish ehtimolligi ko'zda tutilgan edi.

1945-yilning yoziga kelib Amerika Qo'shma Shtatlari, Buyuk Britaniya va Kanada ko'magida Manxetten loyihasi doirasida yadro qurolining birinchi ishchi turlarini yaratish bo'yicha tayyorgarlik ishlarini yakunladi.

AQSH ning Ikkinchi jahon urushidagi ishtiroki davrida 400 000 ga yaqin amerikalik halok boʻldi, ularning yarmiga yaqini Yaponiyaga qarshi urushda halok bo'lgan. 1945-yil aprel-iyun oylarida Yaponiyaning Okinava orolini egallash bo'yicha operatsiya paytida 12 mingdan ortiq amerikalik askarlar halok bo'ldi, 39 ming nafari yaralandi (yaponlar 93 dan 110 minggacha askarlarni va 100 mingdan ortiq fuqarolarni yo'qotdi). Yaponiyaga bostirib kirish Okinavadagi qurbonlardan bir necha baravar ko'p qurbonlarga olib kelishi kutilgan edi.

1945-yil may: Maqsad tanlash
----------------------------

 Yaponiya xaritasida Xirosima va Nagasaki
Los-Alamosdagi ikkinchi yigʻilishida (1945-yil 10-11-may) Maqsad tanlash qoʻmitasi tomonidan Kioto (eng yirik sanoat markazi), Xirosima (armiya omborlari markazi, harbiy port va dengiz bosh shtab-kvartirasining joylashuvi va Ikkinchi armiya), Yokogama (harbiy sanoat markazi), Kokurani (eng yirik harbiy arsenal) va Niigata (harbiy port va mashinasozlik markazi) atom qurolidan foydalanish uchun ob’ektlar sifatida tavsiya etildi. Qoʻmita ushbu qurollarni sof harbiy nishonga qarshi qoʻllash gʻoyasini rad etdi, chunki keng shahar hududi bilan oʻralmagan, kichik hududni bosib olish imkoniyati mavjud edi.

Maqsadni tanlashda psixologik omillarga katta ahamiyat berildi:

1. Yaponiyaga qarshi maksimal psixologik taʼsirga erishish,
2. quroldan birinchi marta foydalanish uning ahamiyatini xalqaro tan olish uchun etarlicha muhim boʻlishi kerak. Qoʻmitaning taʼkidlashicha, Kiotoni tanlash uning aholisining yuqori darajadagi maʼlumotga ega boʻlganligi va shuning uchun qurolning qadr-qimmatini yaxshiroq baholashii bilan qoʻllab-quvvatlangan. Xirosima esa shunday kattalik va joylashuvga ega ediki, uni oʻrab turgan tepaliklarning diqqat markazida boʻlgan taʼsirini hisobga olsak, portlash kuchini oshirish mumkin edi.

AQSh Harbiy vaziri Genri Stimson Kiotoni shaharning madaniy ahamiyati tufayli roʻyxatdan chiqarib tashladi. Professor Edvin O. Reyschauer, soʻzlariga qaraganda Stimson „bir necha oʻn yillar oldin, asal oyidan beri Kiotoni bilar edi va qadrlardi".

Olimlarning alohida fikri
Fizika boʻyicha 1925-yilgi Nobel mukofoti sovrindori Jeyms Frank boshchiligidagi Manxetten loyihasining bir guruh olimlari oʻta maxfiy hisobotda oʻz fikrlarini bayon qildilar. Ular yadroviy ishlanmalar uzoq vaqt davomida sir saqlanishi mumkin emasligini taʼkidlab, yadroviy qurollanish poygasini bashorat qilishdi. Yaponiya shaharlarini bombardimon qilish oʻrniga, sinovni insonlar yashamaydigan joylar bilan cheklash taklif qilindi, chunki hech kim yakson qiluvchi qurollardan qoʻrqib, Amerikaga hujum qilishga jur’at eta olmasligi uchun bu yetarli edi .

Birinchi portlashdan oldingi voqealar xronologiyasi (6-avgust)
--------------------------------------------------------------

16-iyul kuni Nyu-Meksiko shtatidagi poligonda atom qurolining dunyodagi birinchi muvaffaqiyatli sinovi o'tkazildi. Portlashning rentabelligi taxminan 21 kiloton TNT edi.

24-iyul kuni Potsdam konferentsiyasida AQSh prezidenti Garri Trumen Stalinga Qo'shma Shtatlar misli ko'rilmagan buzuvchi kuchga ega yangi qurolga ega ekanligini ma'lum qildi. Truman, aynan, atom qurollarini nazarda tutganini oshkor etmadi. Trumenning xotiralariga ko'ra, Stalin unchalik qiziqmagan, faqat u xursand bo'lganini va AQSh undan yaponlarga qarshi samarali foydalanishiga umid qilganini ta'kidlagan. Stalinning reaktsiyasini diqqat bilan kuzatgan Cherchill, Stalin Trumen so'zlarining asl ma'nosini tushunmagan va unga e'tibor bermagan degan fikrda qoldi. Shu bilan birga, Jukovning xotiralariga ko'ra, Stalin hamma narsani juda yaxshi tushungan, ammo buni ko'rsatmagan va uchrashuvdan keyin Molotov bilan suhbatda "Kurchatov bilan ishimizni tezlashtirish haqida gaplashish kerak bo'ladi", deb ta'kidladi.. Amerika razvedka xizmatlarining "Venona "operatsiyasi oshkor qilingandan so'ng, Sovet agentlari uzoq vaqtdan beri yadro quroli ishlab chiqilishi haqida xabar berib kelganligi ma'lum bo'ldi. Ba'zi ma'lumotlarga ko'ra, agent Teodor Xoll, Potsdam konferentsiyasidan bir necha kun oldin, hatto birinchi yadroviy sinov uchun rejalashtirilgan sanani ham e'lon qildi. Bu Stalin nima uchun Trumanning xabarini xotirjam qabul qilganini tushuntirishi mumkin. Xoll 1944 yildan beri sovet razvedkasida ishlagan.

25-iyul kuni Truman 3-avgustdan boshlab quyidagi nishonlardan birini bombalash to'g'risidagi buyruqni tasdiqladi: Xirosima, Kokura, Niigata yoki Nagasaki birinchi imkoniyatda ob-havo yaxshilanishi bilan, shuningdek kelajakda quyidagi shaharlarni nishon sifatida bombardimon qilish.

26-iyul kuni AQSh, Buyuk Britaniya va Xitoy hukumatlari Potsdam deklaratsiyasini imzoladilar, unda Yaponiyaning so'zsiz taslim bo'lishi talabi ko'rsatilgan edi.

Ertasi kuni yapon gazetalari,radio orqali efirga uzatilgan va samolyotlardan varaqalarda sochilgan deklaratsiya rad etilgani haqida xabar berishdi. Yaponiya hukumati ultimatumni qabul qilish istagini bildirmadi. 28-iyul kuni Bosh vazir Kantaro Suzuki matbuot anjumanida Potsdam deklaratsiyasi Qohira deklaratsiyasining yangi qogʻozdagi eski dalillaridan boshqa narsa emasligini aytdi va hukumatdan unga e’tibor bermaslikni talab qildi.

Imperator Xiroxito, diplomatik harakatlardan qochish uchun Sovet Ittifoqining javobini kutayotgan edi. Yaponiya hukumati qarorini o'zgartirmadi. 31-iyul kuni Koichi Kido bilan suhbatda u imperator hukumatini har qanday holatda ham himoya qilish kerakligini aniq aytdi.[].

Bomba portlashiga tayyorgarlik
------------------------------

1945-yil may-iyun oylarida Amerikaning 509-chi aralash havo guruhi Tinian oroliga yetib keldi. Guruhning oroldagi tayanch hududi qolgan qismlardan bir necha mil uzoqlikda joylashgan va ehtiyotkorlik bilan qoʻriqlangan.

26-iyul kuni "Indianapolis" kreyseri Tinianga "Baby" atom bombasini yetkazib berdi (inglizcha: *).*

28-iyul kuni Birlashgan shtab boshliqlari qo'mitasi boshlig'i Jorj Marshall yadro qurolidan jangovar foydalanish to'g'risidagi buyruqni imzoladi. Manxetten loyihasi boshlig'i, general-mayor Lesli Groves tomonidan ishlab chiqilgan ushbu buyruq "ob-havo sharoiti yaxshilngan zahoti, uchinchi avgustdan keyingi istalgan kunda" yadroviy zarba berishni buyurdi. 29-iyul kuni AQSh strategik havo qoʻmondonligi generali Karl Spaats Tinianga yetib keldi va Marshallning buyrugʻini orolga yetkazdi.

28-iyul va 2-avgust kunlari "Semiz odam" atom bombasining tarkibiy qismlari Tinianga samolyotlar bilan keltirildi (inglizcha: *).*

1945-yil 6-avgustda Xirosimaning bombardimon qilinishi
------------------------------------------------------

### Ikkinchi jahon urushi davrida Xirosima

Xirosima tekislikda, Ota daryosining og'zida, dengiz sathidan biroz balandda, 81 ta ko'prik bilan bog'langan 6 ta orolda joylashgan edi. Urushdan oldin shahar aholisi 340 ming kishidan ortiq edi, bu Xirosimani miqdor bo'yicha Yaponiyaning ettinchi yirik shahriga aylantiradi. Shahar butun Janubiy Yaponiyaning mudofaasiga qo'mondonlik qilgan feldmarshal Shunroku Xataning beshinchi diviziyasi va ikkinchi asosiy armiyasining shtab-kvartirasi edi. Xirosima Yaponiya armiyasi uchun muhim ta'minot bazasi edi.

Xirosimada (shuningdek, Nagasakida ham) binolarning aksariyati bir va ikki qavatli yog'och binolar bo'lib, tomlari kafel bilan qoplangan. Zavodlar shahar chekkasida joylashgan edi. Eskirgan yong'inga qarshi uskunalar va xodimlarning yetarli darajada tayyorlanmaganligi tinchlik davrida ham yuqori yong'in xavfini keltirib chiqardi.

Urush paytida Xirosima aholisining eng yuqori cho'qqisi 380 000 kishini tashkil etardi, ammo bombardimondan oldin Yaponiya hukumati tomonidan muntazam ravishda evakuatsiya qilinishi tufayli aholi soni asta-sekin kamaydi. Hujum paytida aholi soni 245 ming kishi edi.

### Bombardimon qilish

 Pol Tibbets parvozdan oldin, 1945-yil 6-avgust kuni ertalab
Amerikaning birinchi yadroviy bombardimonining asosiy maqsadi Xirosima edi (Kokura va Nagasaki zaxirada edi). Trumenning buyrug'i bilan atom bombasini 3-avgustda boshlash kerak bo'lsa-da, nishon ustidagi bulutlar 6-avgustgacha bunga to'sqinlik qildi.

6-avgust kuni soat 1:45 da 509-aralash aviatsiya polki qo'mondoni polkovnik Pol Tibbets qo'mondonligida bortida "Chaqaloq "atom bombasi bo'lgan Amerikaning B-29 bombardimonchi samolyoti Xirosimadan 2500 km uzoqlikda bo'lgan (taxminan 6 soat parvoz) Tinyan orolidan, havoga ko'tarild. Tibbetsning samolyoti (" Enola Gay ") boshqa oltita samolyotni o'z ichiga olgan tarkibning bir qismi sifatida uchdi: zaxira samolyot ("O'ta maxfiy"), ikkita boshqaruvchi va uchta razvedka samolyoti ("Jebit III", "Full House" va "Street" Flash"). Nagasaki va Kokuraga yuborilgan razvedka samolyotlari qo'mondonlari ushbu shaharlar ustidan sezilarli bulut qoplaganini xabar qilishdi. Uchinchi razvedka samolyotining uchuvchisi mayor Iserli Xirosima osmoni musaffo ekanligini bilib, "Birinchi nishonni bombala" signalini yubordi.

Taxminan soat 07:00 larda yaponiyalik erta ogohlantiruvchi radarlar tarmog'i Yaponiya janubiga qarab yo'l olgan bir nechta Amerika samolyotlarining yaqinlashayotganini aniqladi. Havo hujumi haqida ogohlantirish e'lon qilindi va ko'plab shaharlarda, jumladan Xirosimada radio eshittirishlar to'xtatildi. Taxminan soat 08:00 da Xirosimadagi radar operatori kelayotgan samolyotlar soni juda oz ekanligini, ehtimol uchtadan ko'p emasligini aniqladi va havo hujumi haqida ogohlantirish bekor qilindi. Amerika bombardimonchilarining kichik guruhlari yonilg'i va samolyotlarni tejash uchun yaponlar to'sqinlik qilmadi. Radio orqali standart xabarga ko'ra, agar B-29 samolyotlari haqiqatan ham ko'rinsa, bomba boshpanasiga borish oqilona bo'ladi va bu kutilgan reyd emas, balki shunchaki qandaydir razvedka ] edi..

Mahalliy vaqt bilan ertalab soat 8 larda B-29, 9 km dan ortiq balandlikda Xirosima markaziga atom bombasini tashladi. Bomba ko'rfazini tark etgach, u taxminan 45 soniya davomida shahar ustidan uchib o'tdi; tushishning 43-soniyasida soat va barometrik triggerlar sinxron ravishda ishga tushdi, portlash faollashdi. Bomba taxminan 400-600 metr balandlikda (aniqroq hisob-kitoblarga ko'ra - erdan 576 metr balandlikda) portlagan. Portlash paytida ko'pchilik to'xtagan soatlar bu daqiqani aniq qayd etgan - 08 soat 15 daqiqa[].

Voqea haqidagi birinchi ommaviy e'lon Yaponiya shahriga atom hujumidan o'n olti soat o'tgach, rasman Vashingtondan keldi.

### Portlash effekti

left|thumb|225x225px| Epitsentrdan 250 metr uzoqlikda, portlash vaqtida bankga kirish eshigi oldidagi zinapoyada oʻtirgan odamning soyasi
Portlash epitsentriga eng yaqin bo'lganlar bir zumda vafot etdi va tanalari ko'mirga aylandi. Uchib o'tayotgan qushlar havoda yonib ketdi, quruq yonuvchi materiallar (masalan, qog'oz) epitsentrdan 2 km gacha bo'lgan masofada alangalandi. Yorug'lik nurlanishi kiyimning qorong'i naqshini teriga yoqib yubordi va devorlarda inson tanasining siluetlarini qoldirdi. Uylar tashqarisidagi odamlar bir vaqtning o'zida bo'g'uvchi issiqlik to'lqini bilan birga kelgan ko'r qiluvchi yorug'lik chaqnashini tasvirlashdi. Epitsentr yaqinidagi hamma uchun portlash to'lqini deyarli darhol ergashdi va tez-tez ularni yiqitdi. Binolarda bo'lganlar portlashdagi yorug'likdan qochishga harakat qilishdi, lekin portlash emas - shisha parchalari ko'pchilik xonalarga urildi va eng kuchli binolardan tashqari hammasi qulab tushdi. Bir oʻsmirni koʻchaning narigi tomonidagi portlash to'lqini uyidan chiqarib yubordi, uy esa uning orqasida qulab tushdi. Bir necha daqiqa ichida episentrdan 800 metr yoki undan kamroq masofada bo'lganlarning 90% vafot etdi.

Portlash toʻlqini 19 km gacha boʻlgan masofadagi oynani sindirib tashladi. Binolarda bo'lganlar uchun odatiy birinchi reaktsiya havo bombasining to'g'ridan-to'g'ri zarbasi haqidagi fikri edi.

Shaharda bir vaqtning o'zida sodir bo'lgan ko'plab kichik yong'inlar tez orada bitta yirik yong'in tornadosiga birlashdi va episentr tomon yo'nalagan kuchli shamolni (tezligi 50–60 km / soat) keltirib chiqardi. Olovli tornado shaharning 11 km² dan ko'prog'ini egallab, portlashdan keyingi dastlabki bir necha daqiqada tashqariga chiqishga ulgurmagan barchani o'ldirdi.Portlashdan bir necha kun o'tgach, tirik qolganlar orasida shifokorlar nurlanishning birinchi alomatlarini seza boshladilar. Ko'p o'tmay, omon qolganlar orasida o'lganlar soni yana ko'paydi, chunki tuzalyotgan bemorlar, yangi g'alati kasallikdan azob cheka boshladilar. O'tkir nurlanish kasalligidan o'limlar portlashdan 3-4 hafta o'tgach, eng yuqori cho'qqisiga chiqdi va faqat 7-8 haftadan keyin kamayishni boshladi. Yapon shifokorlari o'tkir nurlanish kasalligiga xos bo'lgan qusish va diareyani dizenteriya belgilari sifatida ko'rib chiqdilar [ *manba 3609 kun ko'rsatilmagan* ]. Xavfli o'smalar, surunkali radiatsiya kasalligi va radiatsiyaning boshqa kechiktirilgan ta'siri xavfining ortishi va portlash paytidagi ruhiy zarba omon qolganlarni umrining oxirigacha ta'qib qildi..

Dunyoda o'lim sababi rasman yadroviy portlash (radiatsiyaviy zararlanish) oqibatlaridan kelib chiqqan kasallik sifatida qayd etilgan birinchi odam, Xirosima portlashidan omon qolgan, ammo 1945-yil 24-avgustda vafot etgan aktrisa Midori Naka edi.. Jurnalist Robert Yungning fikricha, aynan Midorining kasalligi va uning oddiy odamlar orasida mashhurligi odamlarga paydo bo'layotgan "yangi kasallik "haqidagi haqiqatni bilib olishga imkon bergan. Midorining o'limigacha hech kim portlash paytida omon qolgan va o'sha paytda fanga noma'lum sharoitlarda vafot etgan odamlarning sirli o'limiga ahamiyat bermagan. Jungning fikricha, Midorining o'limi yadro tibbiyotidagi tezlashtirilgan izlanishlarga turtki bo'ldi, bu tez orada radiatsiya ta'siridan aziyat chekkan ko'plab odamlarning hayotini saqlab qolishga muvaffaq bo'ldi.

### Yo'qotish va halokat

 Xirosima atom portlashidan keyin
Portlashning to'g'ridan-to'g'ri ta'siridan halok bo'lganlar soni 70 ming dan 80 ming kishigacha bo'lgan. 1945-yil oxiriga kelib, radioaktiv ifloslanish va portlashning boshqa kechiktirilgan oqibatlari ta'sirida o'lganlarning umumiy soni 90 ming dan 166 ming kishigacha bo'lgan. 5 yildan so'ng, saraton kasalligidan o'lim va portlashning boshqa uzoq muddatli oqibatlarini hisobga olgan holda o'limlarning umumiy soni 200 ming kishiga yetishi yoki hatto oshib ketishi mumkin bo'lgan.

Yaponiya rasmiy maʼlumotlariga koʻra, 2013 -yil 31-mart holatiga koʻra, Xirosima va Nagasakidagi atom bombalari taʼsiridan jabr koʻrgan 201 779 "hibakusha "tirik qolgan. Bu raqam portlashlar natijasida radiatsiya ta'siriga uchragan ayollardan tug'ilgan bolalarni o'z ichiga oladi (hisoblash paytida asosan Yaponiyada yashovchi). Ularning 1%, Yaponiya hukumati ma'lumotlariga ko'ra, bombardimondan keyin radiatsiya ta'siridan kelib chiqqan jiddiy onkologik kasalliklarga duchor bo'lgan. 2013 yil 31-avgust holatiga ko'ra vafot etganlar soni 450 mingga yaqin: Xirosimada 286 818 kishi va Nagasakida 162 083 kishi.

### Radioaktiv ifloslanish

O'sha yillarda "radioaktiv ifloslanish" tushunchasi hali mavjud emas edi va shuning uchun bu masala o'sha paytda ham ko'tarilmagan. Odamlar yashashni davom ettirdilar va vayron bo'lgan binolarni avvalgi joyida tikladilar. Hatto keyingi yillarda aholining yuqori o'lim darajasi, shuningdek, portlashlardan keyin tug'ilgan bolalardagi kasalliklar va genetik anomaliyalarni dastlab radiatsiya ta'siri bilan bog'lamadilar. Aholini ifloslangan hududlardan evakuatsiya qilish amalga oshirilmadi, chunki o'sha paytda hech kim radioaktiv ifloslanish mavjudligini bilmas edi.

Ma'lumot yo'qligi sababli ushbu ifloslanish darajasini aniq baholash juda qiyin, ammo texnik jihatdan birinchi atom bombalari nisbatan past rentabellikga ega va nomukammal bo'lgan (masalan, "Chaqaloq" bombasi 64 kg uranni o'z ichiga olgan , shundan atigi 700 g reaksiyaga kirgan), hududning ifloslanish darajasi aholi uchun jiddiy xavf tug'dirsa ham, sezilarli bo'lishi mumkin emas edi. Taqqoslash uchun: Chernobil AESdagi avariya paytida reaktor yadrosida bir necha tonna parchalanish mahsulotlari va transuran elementlari - reaktorning ishlashi paytida to'plangan turli xil radioaktiv izotoplar bo'lgan.

 Xirosimadagi soat strelkalari ertalab soat 08:15 da portlash paytida to'xtadi.

6-9-avgustdagi voqealar
-----------------------

6-avgust kuni Xirosima atom bombasi muvaffaqiyatli amalga oshirilganligi haqidagi xabarni olgandan so'ng, AQSh prezidenti Trumen shunday dedEndi biz har qanday shaharda, yaponlarning quruqlikdagi barcha ishlab chiqarish ob'ektlarini avvalgidan ham tezroq va to'liq yo'q qilishga tayyormiz. Biz ularning fabrika va kommunikatsiyalarini yo'q qilamiz.

Hech qanday tushunmovchilik bo'lmasin - biz Yaponiyaning urush olib borish qobiliyatini butunlay yo'q qilamiz.

Yaponiyani yo'q qilishning oldini olish maqsadida 26 - iyul kuni Potsdamda ultimatum e'lon qilindi. Ularning rahbariyati bu shartlarni tezda rad etdi. Agar ular hozir bizning shartlarimizni qabul qilishmasa, bu planetada hali sodir bo'lmagan misli ko'rilmagan havodan halokat yomg'irini kutishsin.

Xirosimaga atom bombasi tashlanganligi haqidagi xabarni olgandan so'ng, Yaponiya hukumati muhokama qilish uchun yig'ildi. Iyun oyidan boshlab imperator tinchlik muzokaralarini qo'llab-quvvatladi, ammo mudofaa vaziri, shuningdek, armiya va flot rahbariyati, Yaponiya Sovet Ittifoqi orqali tinchlik muzokaralariga urinishlari so'zsiz taslim bo'lishdan ko'ra yaxshiroq natija beradimi yoki yo'qligini ko'rish uchun kutish kerak, deb hisoblashdi.. Harbiy rahbariyat, shuningdek, agar ular Yaponiya orollariga bostirib kirish boshlanishiga qadar dosh bera olsalar, ittifoqchi kuchlarga shunday yo'qotishlar berishlari mumkinki, Yaponiya urushni so'zsiz taslim bo'lmasdan tugatishi mumkin edi.

9-avgustda SSSR Yaponiyaga urush e'lon qildi va Sovet qo'shinlari Manchuriya operatsiyasini boshladilar. SSSRning muzokaralarda vositachiligiga bo'lgan umidlari barbod bo'ldi. Yaponiya armiyasining oliy rahbariyati, tinchlik muzokaralariga har qanday urinishning oldini olish uchun harbiy holat e'lon qilishga tayyorgarlik ko'rishni boshladi.

1945-yil 9-avgustda Nagasaki portlashi
--------------------------------------

### Ikkinchi jahon urushi paytida Nagasaki

1945-yilda Nagasaki ikkita vodiyda joylashgan bo'lib, ular orqali ikkita daryo oqib o'tardi. Togʻ tizmasi shahar tumanlarini ajratib turardi.

Rivojlanish tartibsiz edi: shaharning umumiy maydoni 90 km² dan 12 km² da turar-joy binolari qurilgan.

Ikkinchi jahon urushi yillarida yirik dengiz porti bo'lgan shahar, po'lat ishlab chiqarish va Mitsubishi kemasozlik zavodi, Mitsubishi-Urakami torpedo ishlab chiqarishi jamlangan sanoat markazi sifatida ham alohida ahamiyatga ega bo'ldi. Shaharda qurollar, kemalar va boshqa harbiy texnikalar ishlab chiqarilgan.

Nagasaki atom bombasi portlaguniga qadar keng ko'lamli bombardimonlarga duchor bo'lmagan, ammo 1945-yil 1-avgustdayoq shaharga bir nechta kuchli portlovchi bombalar tashlandi va shaharning janubi-g'arbiy qismidagi kemasozlik zavodlari va doclarga zarar etkazdi. Mitsubishining po'lat va qurol zavodlariga ham bombalar tushdi. 1-avgust kungi reyd natijasida aholi, ayniqsa, maktab oʻquvchilari qisman evakuatsiya qilindi. Biroq, portlash paytida shahar aholisi hali ham 200 000 atrofida edi.

### Bombardimon qilish

 Nagasaki atom portlashidan oldin va keyin
Amerikaning ikkinchi yadroviy bombardimonining asosiy maqsadi Kokura, zaxirada esa Nagasaki edi.

Ikkinchi atom bombasi 11-avgustga rejalashtirilgan edi, ammo prognoz qilingan yomon ob-havoning besh kunlik davrini inobatga olgan holda ikki kun orqaga surildi va 10-avgustda boshlanishi kerak edi.

9-avgust kuni soat 2:47 da Mayor Charlz Svini qo'mondonligidagi Amerikaning B-29 bombardimonchi samolyoti ["Semiz odam"] bombasini ko'tarib, Tinian orolidan havoga ko'tarildi.

Birinchi bombardimondan farqli o'laroq, ikkinchi bombardimon ko'plab texnik muammolar bilan to'la edi. Parvozdan oldin zaxira yonilg'i baklaridan biridagi yonilg'i nasosining nosozligi aniqlangan. Shunga qaramay, ekipaj parvozni rejalashtirilganidek amalga oshirishga qaror qilgan.

Taxminan soat 7:50 da Nagasakida havo hujumi haqidagi ogohlantirish e'lon qilindi, u ertalab soat 8:30 da bekor qilindi.

Soat 08:10 da,uchishda qatnashgan boshqa B-29 samolyotlari bilan uchrashish nuqtasiga yetib borganidan so'ng, ulardan biri yo'qolganligi aniqlandi. Suini B-29 samolyoti 40 daqiqa davomida uchrashuv nuqtasi atrofida aylanib chiqdi, biroq yoʻqolgan samolyot paydo boʻlishini kutmadi. Shu bilan birga, razvedka samolyotlarining xabar berishicha, Kokura va Nagasaki ustidagi bulutlilik mavjud bo'lsa ham, vizual nazorat ostida bombardimon qilishga imkon beradi.

Soat 08:50 da atom bombasini ko'targan B-29, Kokuraga qarab yo'l oldi va u yerga 09:20 da yetib keldi. Ammo bu vaqtga kelib, shaharda 70% bulut qoplami allaqachon kuzatilgan edi, bu esa vizual bombardimon qilishga imkon bermadi. Maqsadga uchta muvaffaqiyatsiz tashrifdan so'ng, soat 10:32 da B-29 Nagasakiga yo'l oldi. Ayni paytda, yonilg'i pompasi nosozligi tufayli Nagasaki ustidan faqat bitta yo'l yonilg'i qoldi.

Soat 10:53 da ikkita B-29 havo mudofaasining ko'rish maydoniga kirdi, yaponlar ularni razvedka qilish uchun kelgan deb xato qilishdi va yangi signalni e'lon qilishmadi.

10:56 da B-29 Nagasakiga yetib keldi, ma'lum bo'lishicha, uni ham bulutlar qoplagan. Suini istamay ancha aniqroq radar yondashuvini ma'qulladi. Ammo so'nggi lahzada bombardimonchi kapitan Kermit Bixan bulutlar orasidagi bo'shliqda shahar stadioni siluetini payqadi va unga e'tibor qaratib, atom bombasini tashladi.[].

Atom bombasining portlashi mahalliy vaqt bilan 11:02 da taxminan 500 metr balandlikda sodir bo'lgan. Portlashning kuchi taxminan 21 kiloton edi.

### Portlash effekti

 Portlash paytida tanasining yuqori qismi ochiq bo'lgan yapon bolasi
Tezda nishonga olingan bomba Nagasakidagi ikkita asosiy nishon, janubdagi Mitsubishi po'lat va qurol ishlab chiqaruvchi zavod va shimoldagi Mitsubishi-Urakami torpedo zavodlarining deyarli o'ratasida portladi. Agar bomba janubga, biznes va turar-joylar orasiga tashlanganida, zarar ancha katta bo'lar edi.

Umuman olganda, Nagasakidagi atom portlashining kuchi Xirosimadagidan kattaroq bo'lsada, portlashning halokatli ta'siri kamroq edi. Bunga omillarning kombinatsiyasi yordam berdi. Nagasakidagi tepaliklarning mavjudligi, shuningdek, portlash markazi sanoat zonasidan yuqorida joylashganligi - bularning barchasi shaharning ayrim hududlarini portlash ta'siridan himoya qilishga yordam berdi..Andoza:Начало цитаты
Меня сбило на землю (с велосипеда), и какое-то время земля содрогалась. Я цеплялся за неё, чтобы не быть унесённым взрывной волной. Когда я взглянул вверх, дом, который я только что проехал, оказался разрушен… Я также видел, как ребёнка унесло взрывной волной. Большие камни летали в воздухе, один ударился об меня и затем снова улетел вверх в небо…

Когда, казалось, всё улеглось, я попытался подняться и обнаружил, что на моей левой руке кожа, от плеча и до кончиков пальцев, свисает, как изодранные лохмотья.Andoza:Конец цитаты

### Yo'qotish va halokat

Nagasaki ustidagi atom portlashi taxminan 110 km² maydonga ta'sir qildi, shundan 22 km² suv yuzasi va 84 km² faqat qisman yashash hududiga.

Nagasaki prefekturasidan olingan xabarga koʻra, epitsentrdan 1 km uzoqlikda "odamlar va hayvonlar deyarli bir zumda nobud boʻlgan". Ikki kilometr radiusdagi deyarli har bir uy vayron bo'lgan, zilzila o'chog'idan uch kilometrgacha quruq, yonuvchi qog'oz kabi materiallar yonib ketgan. Nagasakidagi 52 000 ta binodan 14 000 tasi vayron bo'lgan, yana 5 400 tasi jiddiy zarar ko'rgan. Binolarning atigi 12 foizi buzilmagan. Shaharda yong'in tornadosi bo'lmasada, ko'plab mahalliy yong'inlar kuzatilgan.

1945-yil oxiriga kelib halok bo'lganlar soni 60 mingdan dan 80 minggacha edi. Besh yildan so'ng, saraton kasalligidan vafot etganlar va portlashning boshqa uzoq muddatli oqibatlarini hisobga olgan holda, jami o'lim soni 140 ming kishiga yetishi yoki hatto oshib ketgan bo'lishi mumkin.

Yaponiyaning keyingi atom bombalaridagi rejalari
------------------------------------------------

AQSh hukumati avgust oyining o'rtalarida yana bir atom bombasi, sentabr va oktabr oylarida esa yana uchtadan foydalanishga tayyor bo'lishini kutgan edi. 10-avgust kuni Manxetten loyihasining harbiy direktori Lesli Groves AQSh armiyasi shtab boshlig'i Jorj Marshallga memorandum yubordi va unda u "keyingi bomba... 17-18-avgustdan keyin foydalanishga tayyor bo'lishi kerak" deb yozgan edi". Xuddi shu kuni Marshall memorandumni imzoladi, unda "Prezidentning aniq roziligi olinmaguncha Yaponiyaga qarshi ishlatilmasligi kerak" edi. Shu bilan birga, AQSh Mudofaa vazirligida bombalardan foydalanishni Yaponiya orollariga kutilayotgan bosqinchilik operatsiyasi boshlanishigacha kechiktirish maqsadga muvofiqligi haqida munozaralar allaqachon boshlangan.

Yaponiyaning taslim bo'lishi va keyingi bosib olinishi
------------------------------------------------------

9-avgustgacha Vazirlar Mahkamasi taslim bo'lishning to'rtta shartini talab qilishda davom etdi, ammo o'sha kuni Sovet Ittifoqining urush e'lon qilgani va Nagasakiga kunduzi soat 11 da atom bombasi tashlanganligi haqida xabar keldi. 10-avgustga o'tar kechasi bo'lib o'tgan Oliy Harbiy kengash yig'ilishida taslim bo'lish masalasi bo'yicha ovozlar teng bo'lingan (3 "ma'qul", 3 "qarshi"), shundan so'ng imperator muhokamaga aralashib, taslim bo'lish haqida gapirdi. 10-avgustda Yaponiya ittifoqchilarga taslim bo'lish taklifini topshirdi, uning yagona sharti imperatorni nominal davlat boshlig'i sifatida saqlab qolish edi.

Taslim bo'lish shartlari Yaponiyada imperator hokimiyatini saqlab qolishga imkon berganligi sababli, 14-avgust kuni Xiroxito taslim bo'lish to'g'risidagi bayonotini yozdi, bu taslim bo'lish muxoliflarining harbiy to'ntarishga urinishlariga qaramay, ertasi kuni yapon ommaviy axborot vositalari tomonidan tarqatildi.

17-avgustda e'lon qilingan "Askarlar va dengizchilarga yo'riqnoma"da imperator Sovet Ittifoqining Manchuriyaga bostirib kirishi natijalarini va atom bombalari haqida eslatib taslim bo'lish qaroriga ishora qildi.

Bombardimon tugaganidan keyin, bir yil ichida Xirosimada 40 ming kishilik, Nagasakida 27 ming kishilik amerikalik qo'shinlar kontingenti joylashtirildi.

Adabiyotlar
-----------

* Буранок С. О.*. Победа над Японией в оценках американского общества*. АсГард, 2012. ISBN 978-5-4259-0169-9.
* Иойрыш А. И. Морохов И. Д.*. Хиросима*. Ереван: Айастан, 1982.
* История Японии / Ed. A. E. Jukova. - M. : Rossiya Fanlar akademiyasining Sharqshunoslik instituti, 1998-yil. - T. 2. 1868-1998-yillar. - 703 bilan. - ISBN 5-89282-073-4.
* Молодяков В. Э. Молодякова Э. В. Маркарьян С. Б.*. История Японии. XX век*, 1000 экз, История стран Востока. XX век, М.: Крафт+, 2007. ISBN 978-5-89282-295-4.
* Andoza:Не переведено*. Downfall: The End of the Imperial Japanese Empire*. New York: Random House, 1999 — 484 bet. ISBN 9780679414247.
* Andoza:Не переведено*. Racing the Enemy: Stalin, Truman, and the Surrender of Japan*. Belknap Press of Harvard University Press, 2006 — 432 bet. ISBN 978-0674022416.
* I. Aleksandrov. Xirosima va Nagasakining atom bombasi // Harbiy tarix jurnali, 4-son, 1962-yil.
* Крис Уоллес, Митч Уайсс*. Обратный отсчет. 116 дней до атомной бомбардировки Хиросимы*. М.: Альпина нон-фикшн, 2021. ISBN 978-5-00139-508-9.

1. ↑  *В. Молодяков*. Советский Союз и капитуляция Японии[*sayt ishlamaydi*]Andoza:Недоступная ссылка Andoza:Недоступная ссылка // Фонд стратегической культуры
2. ↑  В. П. Зимонин. // Военно-исторический журнал, 2005
3. ↑  „arxiv nusxasi". 2014-yil 25-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 16-may.
4. ↑  США во Второй мировой войне(rus.) // Википедия. — 2019-01-19.
5. ↑  **{{Veb manbasi}} andozasidan foydalanishda `sarlavha=` parametrini belgilashingiz kerak.** „{{{title}}}".
6. ↑  **{{Veb manbasi}} andozasidan foydalanishda `sarlavha=` parametrini belgilashingiz kerak.** „{{{title}}}".
7. ↑  Reischauer, Edwin*. My Life Between Japan And America*. New York: Harper & Row, 1986 — 101 bet. ISBN 0060390549.
8. ↑  Уоллес, Уайс 2021. sfn error: no target: CITEREFУоллес,\_Уайс2021 (help)
9. ↑  Черчилль: «I was perhaps five yards away, and I watched with the closest attention the momentous talk. I knew what the President was going to do. What was vital to measure was its effect on Stalin. I can see it all as if it were yesterday. He seemed to be delighted. A new bomb! Of extraordinary power! Probably decisive on the whole Japanese war! What a bit of luck! This was my impression at the moment, and I was sure that he had no idea of the significance of what he was being told. Evidently in his immense toils and stresses the atomic bomb had played no part. If he had the slightest idea of the revolution in world affairs which was in progress his reactions would have been obvious. Nothing would have been easier than for him to say, „Thank you so much for telling me about your new bomb. I of course have no technical knowledge. May I send my expert in these nuclear sciences to see your expert tomorrow morning?" But his face remained gay and genial and the talk between these two potentates soon came to an end. As we were waiting for our cars I found myself near Truman. „How did it go?" I asked. „He never asked a question", he replied. I was certain therefore that at that date Stalin had no special knowledge of the vast process of research upon which the United States and Britain had been engaged for so long…».
У. Черчилль „Triumph and Tragedy, Volume 6",*. The Second World War*. Houghton Mifflin Harcourt, 1986 — 579 bet. ISBN 9780395410608.
10. ↑  Жуков Г. К.*. Воспоминания и размышления*. М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2002 — 375 bet. ISBN 5-224-03195-8.
11. ↑  Подвиг советских физиков. Как создавался ядерный щит СССР (Wayback Machine saytida 2011-12-14 sanasida arxivlangan) «Советская Россия» N 39 (12663), четверг, 24 марта 2005 г.
12. ↑  Theodore Hall, Prodigy and Atomic Spy, Dies at 74, NY Times, November 10, 1999
13. ↑  **{{Veb manbasi}} andozasidan foydalanishda `sarlavha=` parametrini belgilashingiz kerak.** „{{{title}}}".
14. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Начало ядерной эры: бомбардировка Хиросимы // РИА Новости, 6 августа 2010
15. ↑  Лесли Гровс „Глава двадцать вторая. План операции",*. «Теперь об этом можно рассказать. История Манхэттенского проекта»*. М.: Атомиздат, 1964.
16. 1 2 3 4  „arxiv nusxasi" (PDF). 2012-yil 27-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 16-may.
17. ↑  Указано токийское время, соответствует 2:45 времени острова Тиниан.
Лесли Гровс „Глава двадцать третья. Хиросима",*. «Теперь об этом можно рассказать. История Манхэттенского проекта»*. М.: Атомиздат, 1964.
18. ↑  **{{Veb manbasi}} andozasidan foydalanishda `sarlavha=` parametrini belgilashingiz kerak.** „{{{title}}}".
19. 1 2  «6 августа сразу после 7.00 наша система радарного оповещения обнаружила несколько вражеских самолётов, приближающихся к южной Японии. Военные власти объявили воздушную тревогу, и многие города, включая Хиросиму, прекратили радиопередачи. К 8.00 наблюдатели в Хиросиме ясно увидели приближающиеся самолёты. Эти 3 „Сверхкрепости" летели на очень большой высоте. Радиостанция Хиросимы оповестила об этих самолётах и посоветовала жителям города укрыться в убежищах, когда они будут над городом»
Хорикоши Д. Окумия М. Кайдин М. „Глава 28. Атомные бомбы",*. «Зеро!» (Японская авиация во Второй мировой войне)*. М.: ACT, 2001. ISBN 5-17-007520-0.
20. 1 2 3 4  „arxiv nusxasi". 2006-yil 29-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 16-may.
21. 1 2  „arxiv nusxasi". 2009-yil 6-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 16-may.
22. ↑  Marks, Toshiko & Nish, Ian Hill & Prichard John B. (1989). *Japan and the Second World War*. «International Studies», Vol. 197. Suntory Toyota International Centre for Economics and Related Disciplines, London School of Economics and Political Science, p. 6.
23. ↑  „arxiv nusxasi". 2020-yil 13-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 16-may.
24. 1 2  „arxiv nusxasi". 2011-yil 22-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 16-may.
25. ↑  **{{Veb manbasi}} andozasidan foydalanishda `sarlavha=` parametrini belgilashingiz kerak.** „{{{title}}}".
26. ↑  Н. П. Дубинин. Общая генетика. — М.: «Наука», 1986. — 560 с.
27. ↑  ЧЕРНОБЫЛЬСКАЯ АВАРИЯ: ДОПОЛНЕНИЕ К INSAG-1. INSAG-7. Доклад Международной консультативной группы по ядерной безопасности.
28. 1 2  „arxiv nusxasi". 2006-yil 29-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 16-may.
29. 1 2 3  „arxiv nusxasi". 2010-yil 22-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 16-may.
30. ↑  Лесли Гровс „Глава двадцать пятая. Нагасаки",*. «Теперь об этом можно рассказать. История Манхэттенского проекта»*. М.: Атомиздат, 1964.
31. ↑  здесь и далее в разделе указано токийское время; соответствует 3:47 времени острова Тиниан, с которого был произведён вылет
32. ↑  японский остров Якусима, к югу от острова Кюсю
33. ↑  «Необходимость визуального бомбометания для точного поражения цели считалась очень важной, поэтому было признано целесообразным проводить операцию только при лётной погоде»Лесли Гровс „Глава девятнадцатая. Выбор цели",*. «Теперь об этом можно рассказать. История Манхэттенского проекта»*. М.: Атомиздат, 1964.
34. ↑  12:02 по времени острова Тиниан
35. ↑  В-29 на последних остатках горючего всё же дотянул до запасного аэродрома на Окинаве, где и смог успешно приземлиться „arxiv nusxasi". 2012-yil 11-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 16-may.

 «Суини позднее говорил, что горючего не хватило, чтобы отвести самолёт с посадочной дорожки в сторону» Лесли Гровс „Глава двадцать пятая. Нагасаки",*. «Теперь об этом можно рассказать. История Манхэттенского проекта»*. М.: Атомиздат, 1964.
36. ↑  „Interview with Sumiteru Taniguchi Japanese Citizen, Nagasaki". *People's Century: Fallout*.  PBS (1999-yil 15-iyun). 2012-yil 27-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 7-mart.
37. 1 2  **{{Veb manbasi}} andozasidan foydalanishda `sarlavha=` parametrini belgilashingiz kerak.** „{{{title}}}" (PDF).
38. ↑  *Kido Koichi nikki*,Tokyo, Daigaku Shuppankai, 1966, p.1223
39. ↑  „arxiv nusxasi" (HTML). 2012-yil 12-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 16-may.
40. ↑  „arxiv nusxasi" (PDF). 2012-yil 27-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 16-may.