recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Donetsk kryaji** - Sharqiy Yevropa tekisligining janubdagi qir. Ukrainaning janub-sharqi va Rossiya Federatsiyasining gʻarbiy qismida. Shimolda Severskiy Donets vodiysiga tik tushgan. Uz. 370 km, eni 120 km. Donetsk kryaji asosan toshkoʻmir davri qumtoshlaridan, slanets va ohaktoshlardan tarkib topgan. Eng baland joyi 367 m (Mogila-Mechetnaya tepaligi). Karst relyef shakli kup. Donetsk kryaji dasht zonasida joylashgan. Suvayirgʻichlari toʻlqinsimon tekislik boʻlib, haydalib ekin ekiladi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —6° dan —8° gacha, iyulniki 20,9—22,9°. Yillik yogʻin 556 mm (gʻarbida). Donetsk kryaji chekkalarida qoratuproq, markazida sur tusli podzollashgan tuproq tarqalgan. Donetsk kryaji hududida Donetsk koʻmir havzasining bir qismi, rangli metall rudasi konlari bor.

Adabiyot
--------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Kaliforniya vodiysi** — AQSh ning janubi-gʻarbidagi botiq. Sharkda Syerra-Nevada va gʻarbda Qirgʻoqboʻyi tizmalari bilan chegaralangan. Uz. 800 km, kengligi 80 km gacha. Maydoni 47 ming km2. Kelib chiqishiga koʻra, tektonik bukilma. Yer yuzasi tekis, balandligi 20-160 m. Kalin choʻkindi jinslar bilan qoplangan. Asosiy daryolari — Sakramento va San-Xoakin. Bahorda toʻlib oqadi. Iqlimi subtropik, oʻrta dengiz tipli, kontinental. Yillik oʻrtacha yogʻin 150 mm dan (shimolda) 1000 mm gacha (janubda). Subtropik dasht va chala choʻl landshafti ustun. Sugʻorish kanali koʻp. Mevachilik va tokchilik, dehqonchilik rayoni. Janubda chorvachilik rivojlangan. Yirik shaharlari — Sacramento, Stokton, Fresno. Janubda katta neft konlari bor (1860-yildan neft olinadi).

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |

|  |  |
| --- | --- |
| Tashqi havolalar Buni Vikimaʼlumotlarda tahrirlash | 
* GND: 4212412-8
* LCCN: sh85021925
* NARA: 10042902
* SUDOC: 203901851
* VIAF: 145448987
* en:WorldCat Identities: lccn-n82251894

 |
Sivuuc
**Sivuch** (*Eumetopias*) — qulokdi tyulenlar urugʻi. Bitta turi — sivuch (*Ye. jubatus*) Tinch okean iliq suvlari va subarktika qismida tarqalgan. Kuril, Komandor va Rossiyaning b. orollari, Kamchatkaning sharqiy sohillarida uchraydi. Uz. 385 sm gacha, vazni 1120 kg gacha. Juni dagʻal, toʻqsarikdan kulranggacha. Baliqlar va mollyuskalar bilan oziklanadi. Bir necha yuztadan poda boʻlib yashaydi. Yezda dam olish uchun qoyali sohillarga chiqadi. Poligam (qarang Poligamiya). Urgʻochilari har yili bitta bola tugʻadi. Boʻgʻozlik davri 1 yilgacha, 3—8 yoshda balogʻatga yetadi. Terisi, yogʻi, goʻshti uchun ovlanadi. Soni juda kamayib ketganidan hozir ovlash man etilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Hayvon haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Nektarxoʻrlar** (Nektariniidae) -sayroqi chumchuqsimonlar oilasi. Uz. 9,5—25 sm. Tumshugʻi uzun, ingichka, koʻpincha pastga egilgan, narining patlari modasiga nisbatan chiroyli, yaltiroq. 8 urugʻi, 104—115 turi subtropik va tropik mintaqalar (Afrika, Janubiy Osiyo, Shim.-Sharqiy Avstraliya) da tarqalgan. Oʻsimlik gullagan davrda oziq qidirib koʻchib yuradi. Buta va daraxtlarda yashaydi, togʻlarda 4000 m gacha balandlikda tarqalgan. Koʻpchilik turlari chiroyli sayraydi. Uyasini daraxtlar shoxining uchiga quradi. 1—3 ta tu-xum qoʻyadi. Hasharotlar, nektar va me-valar bilan oziklanadi. Nektarni daraxt shoxiga yoki gulga qoʻnib olib soʻradi. Kolibrlar qanot qoqib bir joyda ucha turib, nektar soʻradi. N. oʻsimliklarni changlatishda ishtirok etadi. 1 turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Bukri pashshalar**, namchil pashshalar (Ceratopogonidae) — qoʻshqanotlilar oilasi. Uz. 0,5–4 mm, tanasi bukri, hartumi uzun, kanotla’ ri koʻpincha tangachalar bilan qrplangan. 4 mingga yaqin turi maʼlum. Oʻzbekistonda Culicoides va Leptoconops urugʻlariga mansub 60 turi tarkalgan. Urgʻochisi suv ustida oʻsadigan oʻsimlik barglarining ostki tomoniga 75—120 ta tuxum qoʻyadi. Qurtlari sohil yaqinidagi balchiqda, nam qumli joylarda rivojlanadi. Koʻpchilik turlarining urgʻochisi issiqqonli hayvonlar va odam qonini, ayrim turlari hasharotlar gemolimfasini soʻradi. Erkaklari, ayrim turlarining urgʻochisi gul nektari bilan oziqlanadi. Qurtlari detrit, suv oʻtlari, tuban zamburugʻlar, oʻlik hayvonlar murdalarining parchalari bilan oziqlanadi. Bukri pashshalar shim. hududlarda ayniqsa koʻp uchraydi, choʻl mintaqasida quduqpar va boshqa suv manbalari yaqinida tarqalgan boʻlib, gnus komponentlaridan biri hisoblanadi, ertalab va kechqurunlari faol qon soʻradi; onxotserkoz, gemosporidioz, filyarioz, yapon ensefaliti, tulyaremiya kabi kasalliklarning qoʻzgʻatuvchilarini tarqatishi mumkin.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 
  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Beraberi** - Hindistonning G'arbiy Bengal shtatidagi Hugli tumanidagi Singur CD blokida joylashgan qishloqdir.

Demografiyasi
-------------

Hindistonning 2011-yilgi aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra, Beraberi umumiy aholisi 6,810 kishidan iborat bo'lgan va ulardan 3,454 (51%) erkaklar va 3,356 (49%) ayollar edi. 6 yoshgacha bo'lgan aholi soni 644 kishini tashkil etdi. Beraberidagi savodlilarning umumiy soni 5173 kishi (6 yil ichida aholining 83,90%) edi.

Iqtisodiyoti
------------

### Singurdagi Tata Motors

Tata Motors kompaniyasi Singurda 2500 dollarlik Tata Nano avtomobilini ishlab chiqarish uchun zavod qurishni boshlaganidan beri Singur xalqaro ommaviy axborot vositalarining e'tiborini qozondi. Kichkina mashina zavoddan 2008 yilga kelib chiqishi rejalashtirilgan edi  2008 yil oktyabr oyida Tatas loyihadan chiqqanini e'lon qildi. Olti qishloq - Bajemelia, Beraberi, Gopalnagar, Joymolla, Xaser Bheri va Sinxer Bheri - yer sotib olishdan zarar ko'rdi. 2016-yilda Oliy sud G‘arbiy Bengaliya hukumatining Tata Motors uchun 997 gektar qishloq xo‘jaligi erlarini sotib olishini bekor qildi va uni 9117 yer egasiga qaytarishni buyurdi.

Ta'lim tizimi
-------------

Beraberi Suryya Narayan Memorial High School - qo'shma oliy o'rta maktab. Unda bengal, ingliz tili, sanskrit, tarix, geografiya, iqtisod, matematika, fizika va kimyo fanlarini o‘rgatish bo‘yicha tadbirlar mavjud.

Transport
---------

Howrah-Bardhaman akkord liniyasidagi Madhusudanpur temir yo'l stantsiyasi eng yaqin temir yo'l stantsiyasidir.

Manbalar
--------

1. ↑  „C.D. Block Wise Primary Census Abstract Data(PCA)". *2011 census: West Bengal – District-wise CD Blocks*.  Registrar General and Census Commissioner, India. Qaraldi: 2016-yil 13-iyun.
2. ↑  „Tata Motors’ small car to roll out of Singur by 2008".  The Hindu Business Line, 26 November 2006. Qaraldi: 2016-yil 3-iyun.
3. ↑  „Tata’s Singur Withdrawal ‘slap’ for West Bengal: Biman Bose".  Two Circles.net, 4 October 2008. Qaraldi: 2016-yil 24-may.
4. ↑  „Land Acquisition and Compensation: What Really Happened in Singur?". *Maitresh Ghatak, Sandip Mitra, Dilip Mookherjee, Anusha Nath*.  Economic and Political Weekly, 25 May 2013. Qaraldi: 2016-yil 3-iyun.
5. ↑  „Singur: Six years later". *25 December 2012*.  TwoCircles.net. Qaraldi: 2016-yil 13-iyun.
6. ↑  *Rajagopal.* „Return land to Farmers: SC orders West Bengal govt.".  The Hindu, 31 August 2016. Qaraldi: 2017-yil 8-iyun.
7. ↑  „Bengal to return Singur land to farmers on Sept 14".  The Hindu Business Line, 12 September 2016. Qaraldi: 2017-yil 8-iyun.
8. ↑  „Beraberi Suryya Narayan Memorial High School".  West Bengal Council of Higher Secondary Education. Qaraldi: 2018-yil 6-oktyabr.
**Choʻkindi toʻplamlari** qirgʻoqlarda turli xil choʻkindi jinslarni tahlil qilish va tavsiflash uchun ishlatiladigan atama. Sohil boʻyidagi muhitda choʻkindilarning oʻzgarish tezligi tizimdan chiqadigan choʻkindi miqdoriga nisbatan tizimga kiritilgan choʻkindi miqdoriga bogʻliq. Choʻkindilarning bu kirishlari va chiqishi keyinchalik tizimning umumiy balansiga tenglashadi va koʻpincha qirgʻoq morfologiyasiga taʼsir qiluvchi eroziya yoki akkretsiya miqdorini aks ettiradi .

Choʻkindi toʻplamlarini baholash uchun qirgʻoqni ikkita alohida morfologiyaga boʻlish kerak, ular odatda qirgʻoq hujayralari va boʻlimlari deb nomlanadi. Choʻkindi boʻlinmalari odatda plyajning uchlarini belgilaydigan va qatʼiy choʻkindi byudjetiga ega boʻlgan ikkita toshli toʻsiq sifatida belgilanishi mumkin, lekin odatda maʼlum darajada oqadi. Littoral hujayralar erkin yoki qatʼiy boʻlishi mumkin va alohida yirtilgan hujayralardan butun plyajlargacha boʻlgan tarozilar ierarxiyasini egallashi mumkin .

Sohil boʻyi tizimida choʻkindilarning toʻplanishi va eroziyasi diagrammasi. Qora oʻqlar toʻplanishni, oq oʻqlar esa eroziyani koʻrsatadi.
1. ↑  Komar, P, 1998, *Beach processes and sedimentation*, Prentice Hill, Upper Saddle River, New Jersey, no.2, pg. 66-72
2. ↑  Masselink, G & Hughes, M, 2003, *Introduction to coastal processes and geomorphology*, Hodder Headline Group, London, pg. 11-14
3. ↑  Masselink, G & Hughes, M, 2003, *Introduction to coastal processes and geomorphology*, Hodder Headline Group, London, pg. 11-14
4. ↑  Woodroffe, C, 2003, *Coasts: form, process and evolution*, Cambridge University Press, UK
**Darboğaz** - Turkiya, Nigde viloyatining Ulukışla tumanidagi qishloq. Qishloq aholisi 1 479 kishi (2022). 2013-yilgi qayta tashkil etish oldin shahar bo'lgan.

Geografiyasi
------------

Darboğaz o'rtacha balandligi 1460 metr (4,790 fut) bo'lgan tog'li shahar. Ulukışlagacha bo'lgan masofasi 15 kilometr (9,3 mil) va Niğdegacha 60 kilometr (37 mil)ni tashkil etadi.

Tarixi
------

Shaharning chuqur tarixi haqida hech qanday yozma manbalar yo'q. Bu hududda Bizans imperiyasi davrida odamlar yashashi mumkin bo'lgan. Shaharning birinchi ko'chib o'tganlari XVII asrda Turkman qabilasi yashagan. Rivoyatlarga ko'ra, qabila boshlig'i cholg'usi bo'lib, tar chalgan. Turar-joyning eng qadimgi nomi tarbaz yoki tarchi bo'lgan (Afsona agar rost boʻlsa, qabilaning ozarbayjoncha kelib chiqishini koʻrsatishi mumkin). Bu nom zamonaviy nomning manbai boʻlishi mumkin bo'lib, "tor oʻtish" degan maʼnoni anglatadi. Darboğaz 1968-yilda shaharcha deb e'lon qilingan.

Iqtisodiyoti
------------

Asosiy iqtisodiy faoliyati qishloq xo'jaligi, ayniqsa cherry bog'bonligi hisoblanadi. Yillik cherry ishlab chiqarish 1500 tonnadan oshadi (1500 tonnadan uzun; 1700 tonnadan qisqa). Asalarichilik va gilamdoʻzlik boshqa iqtisodiy faoliyat turlaridan biri. Tog‘li shahar bo‘lgani uchun qishki turizm salohiyati ham istiqbolli.

Xizmatlari
----------

Darboğazda har bir yosh guruhlari uchun ko'plab tadbirlar bor. Yosh avlodlar futbol o'ynashlari, ko'plab kafelarga tashrif buyurishlari mumkin. Keksa avlodlar yuqorida aytib o'tilgan kafelarga tashrif buyurib, Darboğazning go'zal va manzarali tabiati bilan doimo yurishlari mumkin.

Shuningdek qarang
-----------------

* Karagöl (Toros)

Manbalar
--------

1. ↑  Köy, Turkey Civil Administration Departments Inventory. Retrieved 1 March 2023.
2. ↑  „Address-based population registration system (ADNKS) results dated 31 December 2022, Favorite Reports" (en) (XLS).  TÜİK. Qaraldi: 2023-yil 13-mart.
3. ↑  Law No. 6360, *Official Gazette*, 6 December 2012 (turkcha).
4. ↑  Town page (turkcha)
**Mayn**— Germaniyadagi laryo, Reyn laryosining yirik oʻng irmogi. Uzunligi 524 km, havzasining mayl. 27,2 ming km:. M. Rotsr-M va Veyser-M irmoklarining qoʻshilishidan qosil boʻlali. Oʻrtacha balanllikdagi togʻlar orasidagi tor vodiy va sertepali tekisliklan oqadi. Qishda va baxrr boshlarida suvi koʻpayadi. Oʻrtacha suv sarfi 170 m!/sek. Daryoning quyilish joyidan 400 km masofala kema qatnayli. M. havzisi Lyudvige kapali orqali Dunay laryosi suv yoʻllari sistemasi bilan boglangan. M. vodiysida aholi zich. Dars sohillarida Vyursburg , FrankfurtMayn va boshqa shaharlar joylashgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Baqtriya tekisligi** - Afgoniston shim.dagi togʻ oldi tekisligi; Amudaryoning chap sohilida. Uz. 400 km, eng serbar joyi 140 km. Balandligi shim.-gʻarbida 250 m dan jan.da 500 m ga yetadi. Tektonik botikda boʻlib, yer yuzasi aksari qumgil va lyosedan tarkib topgan. Iqlimi quruqsubtropik iqlim. Iyulning oʻrtacha temperaturasi ZG, yanvar

niki 3°. Yiliga 150–250 mm yogʻin yogʻadi. Landshafta shimda kumli choʻddan iborat; Amudaryo boʻyida toʻqay va oʻtloqlar bor. Baqtriya tekisligi jan.dagi Mozori Sharif viloyatida Mozori Sharif, Tosh-qoʻrgon, Shibirgʻon, Qunduz va boshqa shaharlar joylashgan. Paxta, bugʻdoy, qand lav-lagi, sholi ekiladi. Qoʻychilik, yilqichilik bilan shugʻullaniladi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Afgʻoniston geografiyasi | *Afgʻoniston geografiyasi haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Namangan adirlari** - Namangan viloyatidagi adirlar. Namangan shahridan shim.da, jan.-gʻarbiy yoʻnalishda joylashgan. Uzunligi 35–40 km, eni 8–10 km. Adirlar pliotsen — quyi toʻrtlamchi davrning qoʻngʻir alevrolitlaridan tu-zilgan, ularga kichik qatlam holda gravelit va konglomeratlar aralashgan. Namangan adirlari meridianal yoʻnalishda oqadigan soy (Chortoqsoy, Pochchaotasoy, Namangan-soy, Kosonsoy va boshqalar)lar oʻzani bilan boʻlingan. Chekkalari atrofidagi tekisliklarga sekin-asta qoʻshilib ketgan. Bir oz tikroq yon bagʻirlarida tub jinslar yuzasi ochilib krlgan. Tuproqlari yuvilgan, dagʻal skeletli, yupqaroq, gumus miqdori 0,5—1,0%. Oddiy boʻz tuproklarda rang, qoʻngʻirbosh, efemeroidlar keng tarqalgan. Yaylov chorvachiligida foydalaniladi. Keyingi vaqtlarda adirli yerlar oʻzlashtirilishi munosabati bilan tuproqlarning shoʻrlanishi, eroziya, yon bagʻirlarining oʻpirilishi kabi jarayonlarning rivojlanishi kuzatilmoqda.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Qizilsoy (maʼnolari).

**Qizilsoy** — Qashqadaryo viloyatidagi soy. Havzasida qizgʻish tusli gil yotqiziqlari tarqalganligi uchun Qizilsoy deb ataladi. Uz. 15 km. Hisor togʻlarining jan.gʻarbiy yon bagʻridan (2600 m) boshlanadi. Ohaktosh, qumtosh, gips, gil va lyossimon jinslardan tuzilgan. Qizilsoy vodiysining yon bagʻirlari qiya va tekis, qoyali yon bagʻirlari juda kam. Vodiysida archa oʻrmonlari, zirk va itburun butalari, bugʻdoyiq, shuvoq va efemerlar oʻsadi, oʻtloqlar bor. Bahorda suvi koʻpayadi. Qor, yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Suvi ekin maydonlarini sugʻorishga sarflanadi. Soy vodiysi chorva uchun yaylov.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Gulikura tizmasi** — Hisor tizmasi tarmogʻi, Surxondaryo viloyatining shimoli-sharqidagi Uzun tumani hududida joylashgan. Dalma, Kichkina Bardon tizmalaridan jan.roqda. Uz. 8-9 km, oʻrtacha bal. 1400-1500 m, eng baland nuqtasi 2041 m. Jan.-gʻarbiy yon bagʻri nisbatan tekisroq boʻlib, Toʻpolondaryo vodiysi tomon sekin-asta pasayib boradi. Shimoliy va shimoli-sharqiy yon bagʻri tik boʻlib, Zevarsoy qirgʻoqlaridan tik koʻtarilgan. Iqlimi kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 1—2°, iyulniki 22—28°. Yillik yogʻin miqdori 600-800 mm. G. t.dan koʻplab buloq va kichik soylar boshlanadi. Tuprogʻi boʻz tuproq, togʻ jigarrang tuproqlar boʻlib, ularda efemer (bir yillik), efemeroid (koʻp yillik) oʻsimliklar oʻsadi. Shim.-sharqida archazor oʻrmonlar bor. Asosan yaylov sifatida foydalaniladi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Uzunligi: 1600 km
Hovuz: 365 ming kvadrat metr. km
Suv iste'moli: 5500 kub metr. m / sek.
Manbalar: daryolar Pelotas va Kanoaslarning birlashishi; balandligi - 1800 m
Estuariya: La-Plata; balandligi - 0 mUrugvay daryosi Urugvay , Braziliya va Argentina hayotlarining iqtisodiy, sanoat va savdo sohalarida juda muhim rol o'ynaydi. Daryoning tabiiy go'zalligi sayyohlar oqimiga ham jozibador.

Urugvay daryosining geografiyasi

Urugvay daryosi Atlantik suv tizimiga kiradi. Bu Braziliya Kordillalaridan Serra do Mar tog 'tizmasidagi Pelotas va Kanoas daryolarining birlashuvida taxminan 2 ming metr balandlikda, Argentina, Braziliya va Urugvay erlarini ajratib turadigan janubga oqib keladi. Xaritada Urugvay daryosi Parana daryosining (La-Plata) Estuariyaga oqishi ko'rsatilgan.Urugvay daryosi haqida qiziqarli ma'lumotlar

Agar siz bu uch mamlakatdan biriga tashrif buyurmoqchi bo'lsangiz, daryo haqida ba'zi ma'lumotlarga ega bo'ling:

U indianlar Guarani tufayli o'z nomini olgan. Urugvay "qushlarning daryosi" yoki "qushning yashaydigan daryosi" deb tarjima qilinadi.
Daryoning eng muhim irmoqlari - Urugvay, Rio-Negro va Ibicuy.

Eng muhim port shaharlari - Concordia, Salto , Paysandu , Paso de los Libres.Daryo bo'yidagi landshaft juda xilma-xildir. San-Tome shaharining yuqori qismida u lava platosidan oqayotgan va ayniqsa, Salto va Konkordiya shaharlarida kuchli va turbulent oqimlarni yaratadigan juda ko'p sonli tepaliklarni yengib chiqadi. Daryoning o'rta qismida peyzaj Argentinada tekisliklar va Braziliyada cho'ziluvchan yuzaga ega.
Daryolar bo'ylab yuk tashish marshrutlari Salto va Konkordiyaga (bu yo'nalish 300 km dan ortiq) o'tadi. Paysandudan boshlab, Urugvay daryosi suv oqimi yuk tashish uchun ishlatiladi.
Daryoning suv tizimi aholini suv bilan ta'minlash uchun, shuningdek gidroelektrostantsiyalarning ehtiyojlari uchun ishlatiladi. Daryoda uch yirik gidroelektrostantsiyalar mavjud: Salto Grande, Rincon del Bonnete va Rincon del Baigorria stantsiyalari Rio-Negro koloniyasida qurilgan.
Rio-Negrodagi Rincon-del-Bonnet suv ombori Janubiy Amerikaning eng yirik hududlaridan biri;
Salto port, poytaxtdan keyin mamlakatning eng aholi shaharidir.
Iqlim

Urugvay daryosi bo'yidagi erlar subtropik iqlim zonasiga kiradi. Eng issiq oy yanvar (termometr barlari +22 ° C gacha), eng toza iyul (taxminan +11 ° C). Yil davomida yog'in miqdori 1000 mm atrofida, namlik esa 60% atrofida o'zgarib turadi. Bahor va kuzda yomg'ir yog'ayotgan paytda daryoda suv toshqini kuzatiladi.

Urugvay daryosi haqida nima qiziqarli?

Daryoda nima ko'rishingiz mumkinligini batafsil ko'rib chiqaylik:

Tabiat. Peyzajning go'zalligi nuqtai nazaridan Urugvayning qo'riqlanadigan manbalari va manbalari, Salto-Grande sharsharasi va Arapei daryosining termal suvlari qiziqish uyg'otadi.o'priklar. Urugvay daryosiga cho'zilgan beshta xalqaro ko'priklarga Salto Grande, Integration, General Artigos, General Libertador San Martin va Agustin P. Justo-Jetulio Vargas ko'prigi kiradi.

1. ↑  **{{Veb manbasi}} andozasidan foydalanishda `sarlavha=` parametrini belgilashingiz kerak.** „{{{title}}}". .
**Vibrion** (Vibrio) - Vibrionaceae oilasiga mansub urugʻ; spora hosil qilmaydigan vergulsimon bakteriyalar. Uzunligi 0,5—1,5, yugʻonligi 0,3—0,6 mkm. Xivchinlari bir yoki bir nechta hujayraning bir qutbida joylashadi. V. uchun polimorfizm xos. Suvda, tuprokda, odam va hayvonlar ichagida yashaydi. V. patogen va saprofit buladi. 100 dan ortiq turi maʼlum. Masalan, Vibrio cholera! asiaticae odamlarda vabo kasalligini qoʻzgʻatadi. Bu V.ni birinchi marta nemis olimi R. Kox 1883 yilda Misrdagi vabo epidemiyasi vaqtida bemorlarning axlati va nobud boʻlganlarning ichagini tekshirishda aniqpagan. Mikrobiolog N. F. Gamaleya kasallikdan ulgan tovuq va kaptarlarda odamda kasallik qoʻzgʻatish xususiyati boʻlmagan V.ni aniqlagan. Bundan tashqari, sellyulozani yemiruvchi, faqat hayvonlar yoki qushlarni, hasharot va baliqlarni kasallantiruvchi V. ham uchraydi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |

 

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |
**Nishboshsoy** - Toshkent viloyatidagi soy. Qurama tizmasining shim. yon bagʻridan, 3550 m balandlikdagi uncha katta boʻlmagan qorlikdan boshlanadi. Uz. 30 km, havzasining maydoni 180 km². Yuqori oqimi — Qashqasoy, oʻrta oqimi Lash-karaksoy bilan qoʻshilgunga qadar Loyak-soy deb ataladi. Yuqori va oʻrta oqimida chuqur, yon bagʻirlari tik vodiyda oqadi. Quyi oqimida 2—3 koʻhna qayiri (terrasa) bor. Qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 2,55 m³/ sek. Suvi koʻpayganda (mart—iyun) suv sarfi 3,52 m³/sek.dan 8,66 m³/sek. gacha oʻzgarib turadi. Umumiy uz. 141 km boʻlgan 75 ta irmogʻi bor. Eng yiriklari: Kichik Qashqasoy, Toʻrtkoʻl, Parak, Terakli, Beshsandiq va boshqa

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Gessen pashshasi** (Mayetiola destructor) —gʻurra yasarlar oilasiga mansub zararkunanda hasharot. Uz. 2,5— 3,5 mm, qoʻngʻir tusda. Urgʻochisining qornida qizil yoki qoʻngʻir-sariq dogʻlar, biqinida pushti chiziqlar bor. Koʻkragi qora. Moʻylovi qoʻngʻir-sariq. Qanotining uchi doira shaklda, chetida tukchalari bor, oyogʻi uzun. G. p. keng tarqalgan. Asosan, kuzgi bugʻdoyda soxta pilla davrida qishlaydi. Pashshalar gʻumbdklari mart, aprelda uchib chiqadi. G.p. bugʻdoy, baʼzan arpa va javdar barglariga 500 tagacha tuxum qoʻyadi. Qurtlari barg qinlariga kirib gʻurra hosil qiladi. Bir yil davomida uchta nasli rivojlanadi. Quruq va issiq yozda rivojlanishi toʻxtaydi, gʻalla oʻrimidan kuzgi ekinlar ekilguncha soxta pilla davrida qoladi. G.p. bilan shikastlangan oʻsimlik qoramtir tusga kirib, barglari yiriklashadi, poyasi yoʻgʻonlashadi va soʻliy boshlaydi. Baʼzan qurib qoladi. Kurash choralari: pashsha uchish davrida ekin 30% li metafos yoki sumi-alfa e. k. (0,3 l/ga) purkaladi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Goʻrifotima** (yuqori oqimida Gulxossoy, oʻrta oqimida Togʻchisoy) — Surxondaryo viloyati Sariosiyo tumanidagi soy. Toʻpolondaryoga chapdan quyiluvchi Obizarang (Dashnobod) daryosining chap irmogʻi. Uz. 22 km, havzasining mayd. 116 km2. Navoiy togʻlari (3836 m)dan oqib tushuvchi oʻndan ortiq irmoqlarning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Suvining asosiy qismi Tojikiston Respublikasi hududida vujudga keladi. G. asosan qor, yomgʻir, buloqlar va qisman muzliklar suvidan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 1,46 m3/sek. Suvining asosiy qismi (70%) mart-iyunda oqib oʻtadi, eng sersuv oylar — aprel (4,17 m3/sek), iyun (3,78 m3/sek), nisbatan kam suvli davr — sentabryanv. (oʻrtacha 0,50 m3/sek). G.da baʼzan sel toshqinlari boʻlib, suv sarfi keskin ortadi (21 m3/sek, 1976-yil 29 aprel). G. suvining asosiy qismi sugʻorishga sarflanadi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Oyoqsiz amfibiyalar** (Apoda, Gymnopkiona) — suvda hamda quruqlikda yashovchilar turkumi. Bitta chervyaga oilasi kiradi; 170 tur va 37 urugʻga ajratiladi. Afrika, Osiyo va Amerikaning tropik mintaqalarida tar-kalgan. Uzunligi 38—100 sm. Gavdaning shakli va tuzilishi tuproqni kovlab hayot kechirishga moslashgan. Gavdasi chuvalchangsimon, oyoqsiz, koʻndalang halqalarga boʻlingan. Terisi yalangʻoch, koʻp miqdorda shilimshiq bezlar bilan qoplangan. Boshi tanasidan deyarli ajralmagan, koʻzlari kuchsiz rivojlangan boʻlib, dumi kalta. Nogʻora pardasi va oʻrta qulogʻi boʻlmaydi, hid bilish va tuygʻu organlari yaxshi rivojlangan. Koʻpchilik turlari nam tuproqlarda, daryo va koʻllar boʻyida, ayrim turlari suvda yashaydi. Gavdasini ilonga oʻxshab egib harakatlanadi. Umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi. 5 tadan 30 tagacha tuxum qoʻyadi. Bir xillarining tuxumdonidan suvda metamorfoz orqali rivojlanadigan lichinkalar chiqadi. Boshqalarida lichinkaning rivojlanishi tuxum ichida tugallanadi. Suvda yashovchi turlari tirik tugʻadi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Namangansoy** — Namangan viloyatidagi soy. Chatqol togʻlarining qorli choʻqqilaridan boshlanuvchi Pochchaotasoydan Zarkent qishlogʻi yonida suv oladi. Adirlar va adirlar orasidagi tekisliklarni kesib oʻtadi. Uzunligi 48 km. Qor va yomgʻir suvidan toʻyinadi. Yillik suv sarfining 60% bahor va.yoz oylariga toʻgʻri keladi. Yangiqoʻrgʻon va Namangan tumanlari ekin maydonlarini sugʻoradi. "NAMANGANTEKSTIL "AKSIYADORLIK JAMIYATI - „Oʻzbekengilsanoat" davlat-aksiyadorlik kompaniyasi tarkibidagi yirik toʻqimachilik korxonasi. Korxonada, asosan, paxta tolasidan kalava ip, sur (xom) va tayyor gazlamalar, notoʻqima matolar hamda xaridorlar buyurtmasi asosida tikuvchilik mahsulotlari tayyorlanadi.

Korxona 1967-yilda Namangan shoyi va kostyumbop gazlamalar kombinati nomi bilan ishga tushirilgan. 1974-yilda OʻzSSR 50 yilligi nomidagi „Namangan shoyi ishlab chiqarish" birlashmasi deb nomlandi. 1994-yilda birlashma ochiqturdagi aksiyadorlik jamiyatiga aylantirildi. 1998-yildan hozirgi nomda. „N." a. j. viskoza, lavsan tolalar va ularning aralashma tolalaridan koʻylakbop, plashbop gazlamalar, sunʼiy ip gazlamalar ishlab chiqarishga ixtisoslashdi. Chetdan sunʼiy tolalarni xarid qilish imkoniyatlari cheklanganligi sababli kombinatda 1997-yildan boshlab paxta tolasidan mahsulot ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyildi. Korxona tarkibida yiliga 6,3 ming t kalava ip ishlab chiqarish quvvatiga ega boʻlgan 1-va 2-yigiruv fkalari, yiliga 28,1 mln. m sur va 28,5 mln.m tayyor gazlama ishlab chiqarish quvvatiga ega boʻlgan toʻquv fabrikasi, gul bosish-pardozlash fabrikasi, Haqqulobod shahridagi tikuv fabrikasi bor. 1997-yilda Germaniyaning „Truchler", „Grossenxayner", „CSM" firmalarining zamonaviy texnologiyalari bilan jihozlangan 2-yigiruv fabrikasi ishga tushirildi va jahon bozorida raqobatbardosh ip gazlamalar tayyorlana boshladi. Janubiy Koreya va Turkiya davlatlariga paxta kalava ip eksport qiladi. Aksiyadorlik jamiyatida 5 mingga yaqin ishchixizmatchilar mehnat qilmoqda. 2002-yilda 6 ming t kalava, 22 mln. m sur gazlama, 21,9 mln. m tayyor gazlamalar, 320 ming m notoʻqima matolar ishlab chikarildi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Beshqiz** — Surxondaryo viloyatidagi togʻlar. SherobodSariqamish qator tepa (gryada)lari tarkibiga kiradi. Jan.gʻarbda Sherobod daryosi vodiysi va shim.sharqsa Koʻksoy vodiysi oraligʻida. Uzunligi 12 km, eng baland joyi 956 m, chekkalarida 550–600 m gacha pasayadi. Jan.sharqiy yon bagʻirlari ancha tikroq va kambar, yuqori paleogenning ohaktoshlaridan tuzilgan. Shim.gʻarbiy yon bagʻirlari yuqori boʻr davrining qumtosh, alevrolit, ohaktoshlari va gipedan tashkil topgan. Paleogenning qattiq ohaktoshlari (buxoro yarusi) tik yon bagʻirlar hosil qilgan (Qangli tizmasi). Yon bagʻirlarni kesib oʻtgan quruq soylarda tor daralar (Qopchigʻay darasi va boshqalar) mavjud. Erta bahorda jala yoqqan paytlarda muvaqqat oqimlar vujudga keladi. Nurash qobigʻi boʻlgan joylarda toʻq boʻz tuproqlar tarkib topgan, ular asosan dagʻal mexanik tarkibga ega. Yon bagʻirlarda qoʻngʻirbosh, iloq, efemeroidlar, ular bilan birga togʻ shuvogʻi, biyurgʻun, shoʻra, gulxayri, oqquray oʻsadi. Bahor va kuzda yaylov sifatida foydalaniladi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 
  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Mingyilqi tizmasi** — Chatqol togʻlari tarkibidagi (Toshkent viloyati) tizma. Qoraarcha, Katta Maydontol, Berkota, Nurakota soylari havzalarida joylashgan. Janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa yoʻnalgan. Uz. 10 km. Eng baland joyi (Qoraungur togʻi) 2942 m. Tizmada uchta balandlik: Qoraungur (2942m), Jar (2936 m) va nomsiz (2842 m) yaqqol ifodalangan. Mingyilqi tizmasi oʻrtacha, baʼzi joylarda kuchli parchalangan. Suv-ayirgʻich qismi esa kam parchalangan. Yalangʻoch qoyali qirralar uncha yaxshi ifodalanmagan. Shimolida Katta Chimyon (3309 m) togʻiga tutashib ketadi. Mingyilqi tizmasi quyi karbon davrining metamorfik va choʻkindi jinslaridan tashkil topgan. Quyi qismida jigarrang tuproklarda siyrak archazorlar bilan turli oʻtli bugʻdoyiqzorlar uchraydi. 2600-2800 m balandlikda subalp oʻtloqlari mavjud. Yozgi yaylov sifatida foydalaniladi. Yaylovlarning oʻrtacha mahsuldorligi gektariga 6—10 s.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Vizildoq qoʻngʻizlar** (Carabidae) — yirtqich qoʻngʻizlar kenja turkumi oilasi. Uz. 12–90 mm, tanasi odatda choʻziq, moʻylovlari koʻpincha ipsimon, oyoklari uzun, yuguruvchan. Ustqanotlari koʻpincha choklar orqali oʻzaro yopishib ketgan, ostqanotlari rivojlanmagan. Rangi aksariyat hollarda qorayoki qoʻngʻir, metallga oʻxshash yaltiroq, iazan chipor. Koʻpchilik turlarida himoya suyuqligi ishlab chiqaradigan anal bezlari boʻladi. V.q. tuproqda va uning sirtida, baʼzan daraxtlar va ularning yogʻoch qismida, chumoli va termitlar uyalarida, gʻorlarda hayot kechiradi. Koʻpchilik turlari tuprokda yashaydigan har xil umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi. Xususan, suluv qoʻngʻizlar kapalaklarning qurtlari, asl vizildoqlar (Carabus) hasharotlar va mollyuskalar bilan oziqlanadi. Oʻsimlikxoʻr V.q. ekinlarga, mas. donxoʻr V.q. (Zabrus tenebrioides) bugʻdoyga ziyon keltiradi. Bir qancha V.q. mas. toʻpchilar qurtlari boshqa qoʻngʻizlar gʻumbagida ektoparazitlik qiladi. Bir yillik, ikki yillik, baʼzan uzoqroq generatsiyaga ega. V.q. ustida zoogeografik, geografik oʻzgaruvchanlik va hayotiy formalari boʻyicha bir qancha tadqiqotlar olib borilgan. V.q. mikroiqlim, tuproq va oʻsimlik qoplami sharoitining oʻzgarishiga juda sezgir boʻlganidan bioindikator sifatida foydalaniladi. 30 mingdan ortiq turi shimoldan ekvatorgacha boʻlgan hududlarda tarqalgan, bir qancha turlari turli mamlakatlar Kizil kitobiga kiritilgan. Oʻzbekistonda 400 dan ortiq turi uchraydi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Kivsyaklar** — ikki juftoyoqlilar kenja sinfiga mansub koʻpoyoqlilar; Julida, Spirobolida, Spirostri ptida turkumlarining umumiy nomi. Uzunligi 1—30 sm, tana shakli silindrsimon. Anamorfoz (qarang Metamorfoz), ayrim turlari periodomorfoz orqali rivojlanadi. Bunday rivojlanishda erkagi tullab lichinkaga aylanadi; lichinka tullab yana voyaga yetgan davrga oʻtadi yoki lichinka davrida qoladi. Ayrim K.ning bezlari suyuqligi zaharli. 30 mingdan ortiq turi, asosan, tropik, subtropik va dasht mintaqalarida tarqalgan. Oʻrmonlarda kulrang kivsyak (Rossiulus kessleri), qum kivsyaki (Shizophyllum sabulosum), qrim kivsyaki (Pachyiulus ﬂ avipes) keng tarqalgan. K. oʻsimlik qoldiklari bilan oziqlanib, tuproq hosil boʻlishida katta ahamiyatga ega. Ayrim turlari oʻsimliklarga ziyon keltiradi (qarang Ikkijuftoyoqlilar).

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |
**Kambalasimonlar** (Pleuronecti-formes) — suyakli baliqlar turkumi. Voyaga yetgan davrida tanasi asimmetrik siqilgan, yapaloq boʻladi. Uzunligi 6 sm dan 4,7 m gacha, vazni bir necha g dan 330 kg gacha. Jabra pardasi 6—7 nurli. Suzgich pufagi boʻlmaydi, suzgich qanotlarida tikanlari, odatda, rivojlanmagan, qorin suzgichlari 5—6 nurli, tangachalari sikloid yoki ktenoid tipda. Ikkala koʻzi ham boshining bir tomonida; bosh suyagi, juft suzgichlari, ogʻzi, nerv va ichki organlari asimmetrik tuzilgan. 7 oila (jumladan, kambalalar, botussimonlar, dengiz tillari va b.), 500 ga yaqin turni oʻz ichiga oladi. Arktikadan subantarktikagacha boʻlgan barcha dengizlarda tarqalgan. Dengizning sayoz qismida suv tubida yashaydi. Zoobentos bilan oziqlanadi. Yirik turlari, mas, paltuslar va 6. yirtqich (baliklarni yeydi) ovlanadi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |
**Tilenxidlar** (Tylenehida) -toʻgarak chuvalchanglar {nematodalar) sinfiga mansub hayvonlar turkumi. Uz. 0,8 mm dan — 3 sm gacha. Sanchib soʻruvchi organi — stiletining uz. bir necha mkm dan 11 mm gacha, 10 dan ortiq oilasi, bir necha ming turi bor. Koʻpchilik T. — oʻsimlik parazitlari; ayrim turlari yirtqich yoki hasharotlarda parazitlik qiladi. Sabzavot va poliz ekinlariga boʻrtma nematodalar, gʻalla ekinlari (bugʻdoy, sholi)ga angvinalar, kartoshkaga geteroderalar va kartoshka poya nematodasi katta ziyon yetkazadi. T. stileti yordamida oʻsimlik hujayralari (asosan, yer osti qismi) shirasini soʻrib oziqlanadi. Oʻsimlik toʻqimasi ichida yoki organlar sirtida parazitlik qiladi. Maxsus tuxum xaltachasiga, tuproqqa yoki oʻsimlik toʻqimalariga tuxum qoʻyadi. Lichinkalari tuproq, suv va oʻsimliklar niholi orqali tarqaladi.

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Tipratikanlar**, **kirpilar** (Erinaceidae) – hasharotxoʻr sut emizuvchilar turkumi oilasi. Oyoqlari koʻpchiligida 5 barmoqli; yuqori, baʼzan pastki kurak tishlari yirik, yirtqich tishlariga oʻxshash. Teri osti muskullari yaxshi rivojlangan; ular qisqarishi tufayli tipratikanlar gavdasi sharsimon shaklga kiradi. 12–15 turi maʼlum. Yevropa, Osiyo va Afrikada tarqalgan. Oʻzbekistonda 2 turi: quloqdor tipratikanlar, qora ignali tipratikanlar uchraydi. Quloqdor tipratikanlar (tanasi 15–19 sm, qulogʻi uzun, korni mayin oq jun bilan qoplangan) Oʻzbekistonning hamma hududlarida tarqalgan. Qora ignali tipratikanlar (tanasi 22–27 sm, dumi 23–37 mm, tikanlari 4 sm cha, peshonasi tikansiz) Oʻzbekiston janubida – Jizzax, Qashqadaryo, Buxoro, Surxondaryo viloyatlarida uchraydi. Qishki uyquga yotadi. Asosan, hasharotlar, shuningdek, mayda umurtqali hayvonlar (ilonlar), kamdan-kam oʻsimlik mahsulotlari bilan oziklanadi.

Qishloq xoʻjaligi zararkunandalari – hasharotlarni yeb fonda keltiradi.

Manbalar
--------

1. ↑  Hutterer, R.*. Family Erinaceidae*, 3-, Johns Hopkins University Press, 2005 — 212–219 bet. ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.

Adabiyotlar
-----------

* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Hayvon haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |

|  |  |
| --- | --- |
| Tashqi havolalar Buni Vikimaʼlumotlarda tahrirlash | 
* BnF: cb161765500 (maʼlumot)
* GND: 4221878-0
* LCCN: sh85044628
* NKC: ph318945

 |
**Gang**, Ganga — Hindiston va Bangladeshdagi dare. Uz. 2700 km, havzasining maydoni 1120 ming km², Brahmaputra bilan birgalikda 2055 ming km². Himolay togʻlarida 4500 m dan ham balandroq joylardan, irmoqdari Bhagirathi va Alaknandaning qoʻshilishidan boshlanadi. Irmoqlar qoʻshilgach, G. Himolay togʻlarining chuqur daralaridan oqadi. Hind okeanining Bengaliya qoʻltigʻiga quyiladi. Quyilish yerida Brahmaputra bilan qoʻshilib, juda katta (100 ming km²) delta hosil qiladi. Eng yirik irmoqlari: oʻngdan — Jamna, Soʻn, Damodar, chapdan — Gomati, Ghaghra, Gandak, Bagmati, Ghugri, Mahananda. Yuqori qismi togʻlardan, quyi oqimi keng Hindgang tekisligidan oqib oʻtadi. Oʻzanining kengligi 400–600 m, quyi oqimida 2 km, koʻpdan-koʻp shoxobcha, kanal, qoldiq oʻzanlar bor, baʼzan botqoqliklar uchraydi. Toʻyinishi turlicha: baland togʻlardagi qor, Himolay togʻlaridagi muzlik va quyi qismi musson yogʻinidan suv oladi. May—sentabr oʻrtalarida toʻlib oqadi. Avgust—sentabr oylarida suv sathi 10–12 m ga, baʼzan 15 m gacha koʻtariladi. G.ning oʻrtacha suv sarfi 13 ming m³/sek. quyilish yerida 38 ming m³/sek. G. (Brahmaputra daryosi bilan birgalikda) sersuvligi jihatidan yer sharida Amazonka va Kongodan keyin 3-oʻrinda turadi. G. okeanga yiliga oʻrta hisobda 350 mln. t ga yaqin oqiziq keltiradi. Quyilish joyidan Hardvar shahrigacha (1450 km) kema qatnaydi. G.ning xoʻjalikdagi ahamiyati juda katta. G. va uning irmoqlarl boʻyida Ollohobod, Banoras (Varanasi), Patna, Agra, Dehli, Kalkutta kabi yirik shaharlar joylashadi. G.dan ayniqsa, oʻrta oqimida sugʻorishda foydalaniladi. G. hindularning muqaddas daryosi.

Manbalar
--------

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Aleatorika** (lot. alea — tasodifiylik) — 20-asr ikkinchi yarmida Yev-ropa kompozitorlik ijodida dodeka-foniyaning qatʼiy qonun-qoidalariga qarshi yuzaga kelgan oqim. Uning zamirida tasodifiylik (mas, muayyan notalarni ishlatish boʻyicha „qur’a"ga tayanish, soqqachalar tashlash va boshqalar)dan ijodiy foydalanish yotadi. A. asarlarida kom-pozitorlar baʼzan ijrochilarning mahorat imkoniyatlariga ham unumli ta-yanishadi. Shu bois hozirgi kungacha mexanik (qatiy) A. badihaviy A. va nazoratli A. turlari odat tusiga kirgan. Bularning birinchi va ikkinchisi P. Bulez (Fransiya) va K. Shtokxauzen (Germaniya) to-monidan 1950-yillarning 2-yarmida, uchinchisi esa 60-yillar boshida V. Lyutos-lavskiy (Polsha)larning izlanishlari natijasida joriy etilgan. Oʻzbekiston kompozitorlari (N. Zokirov, T. Qurbonov, F. Yanov-Yanovskiy va boshqalar) ijodida ham A. alomatlari uchraydi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Bikov Vasiliy Vladimirovich (1944)
**Vasiliy Vladimirovich Bikov** (19-iyun 1924, Vitebsk viloyati – 22-iyun 2003) — Belorus xalq yozuvchisi (1980). "Turnalar nidosi" (1960), "Uchinchi raketa" (1962), "Alp qissasi" (1964), "Uliklar ogʻriqni bilmaydi" (1966), "Tonggacha omon boʻlsak" (1973) povestlari Belorussiyadagi partizanlar harakati va urushga bagʻishlangan. Bularda oʻsha davr kishilarining qismati aks etgan. Bikov "Baxtsizlik alomati" (1982), "Karyer" (1986), "Tumanda" (1987) asarlarida yakkalanib qolganlar takdirining fojiaviyligi toʻgʻrisidagi mushohadalarini davom ettiradi va ularga tarixiylik nuqtai nazaridan yanada kengroq koʻlamda nazar tashlaydi.

Manbalar
--------

1. ↑  "Bikov Vasiliy Vladimirovich" *OʻzME*. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |

 
  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Gulia Dmitriy Iosifovich** [1874.9(21).2, Suxumi tumani Uarcha qishlogʻi — 1960.7.4, Abxaziya, Agudzer qishlogʻi] — Abxaziya xalq shoiri (1937), yangi abxaz adabiyotining asoschisi; Abxaz teatri truppasi tashkilotchilaridan biri (1921). G. koʻplab doston, drama, roman, ballada, masal, lirik sheʼrlar yozgan. Uning asarlarida Abxaziyaning goʻzal tabiati, xalqining mehnatsevarligi, turli millatlar doʻstligi, abxazlarning turmush tarzi tasvirlangan. "Ona shahrim", "Abxaziyada bahor", "Choʻpon haqida qoʻshiq" singari asarlari abxaz sheʼriyatining eng yaxshi namu-nalaridan hisoblanadi. G. abxaz nasri (hikoyachiligi)ning ham asoschisi ("Begona yurtlarda", 1919 va b.). Xalq qismati haqida hikoya qiluvchi "Kamachich" (1940) romani bilan milliy romanchilikni boshlab bergan. "Sharpalar" (1946) dramasi abxaz teatrlari repertuaridan mustahkam oʻrin olgan. G. xalqogʻzaki ijodi, tarix, til, adabiyot, etn.ga oid ilmiy asarlar, shuningdek, "Abxaziya tarixi" va b. qator darslik va oʻquv qoʻllanmalari muallifi. K. Machavariani bilan hamkorliqsa abxaz alifbosini tuzgan (1892).

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |

 

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |
**Yevgeniy Ivanovich Zamyatin** [1884.20.1 (1.2), Tambov gubernyasi (hoz. Lipetskiy viloyati) Lebedyani sh. — 1937.10.3, Parij] — rus yozuvchisi. Peterburgdagi Politexnika institutining kemasozlik boʻlimini tamomlagan (1908). 3. adabiy faoliyatini erta boshlagan boʻlsada, "Uyezdnoy" (1913) qissasi chop etilgandan keyin haqiqiy yozuvchi sifatida tanildi. "Ajdar", "Fop", "Iks", "Gunohkorlar hamrohi", "Mamay" va b. asarlarida 1917-yil oktyabr davlat toʻntarishidan keyingi shafqatsiz hayotni ayovsiz fosh etadi. "Biz" fantastik romanida (1924) "inqilob beshigi"da roʻy berayotgan zoʻrovonlik, xoʻrlik, huquqsizlik mahorat bilan koʻrsatib berilgan. Shu bois bu romani chet elda (1931) bosilib chikali. 3. 20y.larning oxirlarida "Attila" nomli tarixiy tragediya yozadi. Unda gunnlarkshnt podshohi Attilaning shoh va inson sifatidagi fojiasi bayon qilingan. Bu asarni yozish jarayonida toʻplagan tarixiy hujjatlar asosida "Tangri qamchisi" romanini yaratadi. Roman oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1998).

Manbalar
--------

1. ↑   // *(unspecified title)*
2. ↑  *(unspecified title)*
3. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |