| Jeyms Kuk |
| --- |
| Ingliz  *Jeyms Kuk* |
| Tug'ilgan nomi | Jeyms Kuk |
| Tug'ilgan kuni | 1728 yil 27 oktyabr |
| Tug'ilgan joyi | * Marton , Angliya ,Buyuk Britaniya
 |
| O'lim sanasi | 1779 yil 14 fevral[…] (50 yosh) |
| O'lim joyi | * Kealakekua (bay) ,Qadimgi Gavayi [d]
 |
| Yon | * Buyuk Britaniya
 |
| Kasb-hunar | tadqiqotchi , kartograf, dengiz zobiti ,navigator , botanik |
| Ona | Grace Pace [d] |
| Xotin | Elizabet Kuk [d] |
| Bolalar | Jeyms Kuk [d] ,Nataniel Kuk [d] ,Elizabet Kuk [d] ,Jozef Kuk [d] , Jorj Kuk [d] va Xyu Kuk [d] |
| Mukofotlar va mukofotlar | Kopley medali(1776) |
| Avtograf |  |

**KUK (Cook) Jeyms** (1728.27.10, Marton, Yorkshir grafligi — 1779.14. 2, Ganayi orollari) — ingliz dengizchi sayyohi. 1768—71 yillarda "Indevor" kemasida dunyo aylana ekspeditsiyaga rah-barlik qilgan. Britaniya admiralligi tomonidan tashqil etilgan ushbu ekspeditsiyaning maqsadi Tinch okeanda yangi yerdarni egʻallash edi. Kema Plimut shahridan safarga chiqib, Gorn bur-nini aylanib oʻtgach, Taiti orolga yetib bordi. 1769-yilda uning shim.-gʻarbidagi yondosh orollarni Jamiyat orollari degan umumiy nom bilan haritaga tushirdi. 1769—70 yillarda Yangi Zelandiya qir-gʻoklarini aylanib oʻtib, uning orollardan iborat ekanligini aniqladi. Katta Toʻsiq rifi va Avstraliyaning sharqiy sohillarini tadqiq qiddi. Torres boʻgʻozi orqali K. Yaxshi Umid burnini aylanib, 1771-yilda Angliyaga qaytdi.

Antarktida materigini topish va Yangi Zelandiya va boshqa orollarni oʻrganish maqsadida uyushtirilgan dunyo aylana 2-sayohatida (1772— 75) K. "Rezolyushen" kemasida suzib 1773-yil tarixda ilk bor Janubiy qutbiy doirani (40° shq.u.) kesib oʻtdi va 66° 36’j. k.gacha yetib bordi. Ikkinchi sayohati davomida Tuamotu arxipelagidagi 2 atoll, Kuk orollari guruhidagi Palmerston orol va Xervi atolli, Yangi Gebrid orollari, Yangi Kaledoniya va Norfolk orolni (1774), Atlantika okeani janubidagi Janubiy Georgiya va Janubiy Sandvich orollarini (1775) topib, yevropaliklarga maʼlum qildi.

K. 1776-yilda "Rezolyushen" va "Diskoveri" kemalariga ekspeditsiya boshligʻi qilib tayinlandi. 1777-yilda Kuk orollaridagi 3 atollni, Tubuai va Rojdestvo o.larini, 1770-yilda Ganayi orollarini tavsifladi, Amerikaning shim.-gʻarbiy sohillarini oʻrgandi va qisman haritaga tushirdi. 1779-yilda Ganayi orolda mahalliy aholi tomonidan oʻldirildi. 20 dan ortiq geografik obyektlar K. nomiga qoʻyilgan.

Kuk o'zi tashrif buyurgan hududlarning tub aholisiga nisbatan bag'rikeng va do'stona munosabati bilan mashhur edi. U navigatsiyada o'ziga xos inqilob qildi, o'sha paytda xavfli va keng tarqalgan kasallik - iskorbit bilan muvaffaqiyatli kurashishni o'rgandi. Sayohat paytida undan o'lim deyarli nolga kamaydi. Uning sayohatlarida Jozef Banks , Uilyam Blay , Jorj Vankuver , Iogann Reingold va Georg Forster kabi mashhur navigatorlar va tadqiqotchilarning butun galaktikasi ishtirok etdi .

Buyuk geografik kashfiyotlar davrining tugashi ham uning oʻlimi bilan bogʻliq.

Bolalik va yoshligi
-------------------

Jeyms Kuk 1728 yil 27 oktyabrda Marton-in-Klivlendda (hozirgi Janubiy Yorkshirda ) kambag'al Shotlandiya fermerining o'g'li bo'lib tug'ilgan. 1736 yilda oila Buyuk Ayton qishlog'iga ko'chib o'tdi, u yerda Kuk mahalliy maktabga yuborildi (hozirgi muzeyga aylantirilgan). Besh yillik o'qishdan so'ng, Jeyms Kuk o'sha paytgacha menejer lavozimini egallagan otasi nazorati ostida fermada ishlay boshlaydi. O'n sakkiz yoshida u Gerkules Uoker ko'mir konchisiga kabina bo'lib yollanadi. Shunday qilib, Jeyms Kukning dengiz hayoti boshlanadi.

Karyera boshlanishi
-------------------

Kuk o'zining dengizchi faoliyatini London - Nyukasl yo'nalishidagi kema egalari Jon va Genri Uokerga tegishli "Gerkules" savdo ko'mir brigadasida oddiy qayiqchi sifatida boshlagan. Ikki yil o'tgach, u boshqa Uoker kemasiga, "Uch birodarlar" ga o'tkazildi.

Uokerning do'stlaridan Kukning kitob o'qishga qancha vaqt sarflagani haqida dalillar mavjud. U ishdan bo'sh vaqtini geografiya, navigatsiya, matematika, astronomiyani o'rganishga bag'ishlagan, shuningdek, dengiz ekspeditsiyalarining tavsiflari bilan qiziqgan. Ma'lumki, Kuk Boltiqbo'yida va Angliyaning sharqiy qirg'oqlarida o'tkazgan ikki yil davomida Walkersni tark etgan , ammo aka-uka iltimosiga ko'ra Do'stlik bo'yicha kapitan yordamchisi sifatida qaytgan.

Uch yil o'tgach, 1755 yilda Walkers unga Do'stlik qo'mondonligini taklif qildi, ammo Kuk rad etdi. Buning o'rniga, 1755 yil 17 iyunda u Qirollik dengiz flotida dengizchi sifatida xizmatga kirdi va sakkiz kundan keyin 60 qurolli Eagle kemasiga tayinlandi. Uning tarjimai holidagi bu fakt ba'zi tadqiqotchilarni hayratda qoldiradi - Kuk dengizchining mashaqqatli mehnatini savdo flotida kapitanlik lavozimidan afzal ko'rganining sabablari noma'lum. Ammo qabul qilinganidan keyin bir oy ichida Kuk qayiqchi bo'ladi .

Tez orada yetti yillik urush boshlandi (1756). Eagle Frantsiya qirg'oqlarini blokadada ishtirok etdi. Bundan tashqari, 1757 yil may oyida Huesan oroli yaqinida Burgut frantsuz Dyuk Akvitaniya kemasi bilan jangga kirishganligi ma'lum ( suv hajmi 1500 tonna, 50 ta qurol). Ta'qib va ​​jang paytida Akvitaniya gertsogi qo'lga olindi. O'sha jangda Eagle shikastlangan va ta'mirlash uchun Angliyaga ketishga majbur bo'lgan.

Ikki yillik tajribaga ega bo'lganidan so'ng, 1757 yilda Jeyms Kuk Yelkan ustasi imtihonini muvaffaqiyatli topshirdi va 27 oktyabrda u kapitan Kreyg qo'mondonligi ostida Solebey kemasiga tayinlandi. O'sha paytda Kuk yigirma to'qqiz yoshda edi. Etti yillik urush boshlanishi bilan u 60 qurolli Pembroke kemasiga tayinlangan. Pembrok Biskay ko'rfazining blokadasida qatnashdi , keyin 1758 yil fevralda u Shimoliy Amerika qirg'oqlariga ( Kanada ) yuborildi.
Kukga Kvebekni qo'lga kiritish uchun kalit bo'lgan eng muhim vazifa, Britaniya kemalari Kvebekga o'tishi uchun Sent-Lorens daryosi yo'lini tozalash vazifasi berildi. Bu vazifaga xaritada nafaqat yo'lakchani chizish, balki daryoning suzish mumkin bo'lgan qismlarini dastgohlar bilan belgilash ham kiradi. Bir tomondan, yarmarkaning o'ta murakkabligi tufayli ish hajmi juda katta edi, boshqa tomondan, tungi vaqtda frantsuz artilleriyasidan o'q uzish, tungi qarshi hujumlarni qaytarish, frantsuzlar tomonidan qo'lga kiritilgan buyumlarni tiklash uchun tunda ishlash kerak edi. yo‘q qilishga muvaffaq bo‘ldi. Muvaffaqiyatli bajarilgan ish Kukni kartografik tajriba bilan boyitdi va Admiralty oxir-oqibat uni o'zining tarixiy tanlovi sifatida tanlaganining asosiy sabablaridan biri bo'ldi. Kvebek qamal qilingan, keyin esa olib ketilgan. Kuk jangovar harakatlarda bevosita qatnashmagan. Kvebek qo'lga kiritilgandan so'ng , Kuk usta sifatida Nortumberlend flagmaniga ko'chirildi , bu professional dalda sifatida qabul qilinishi mumkin. Admiral Kolvilning buyrug'i bilan Kuk 1762 yilgacha Sent-Lorens daryosining xaritasini tuzishda davom etdi. Kuk jadvallari Admiral Kolvill tomonidan nashrga tavsiya etilgan va 1765 yilda Shimoliy Amerika Navigatsiyasida nashr etilgan. Kuk 1762 yil noyabrda Angliyaga qaytib keldi.

Kanadadan qaytganidan ko'p o'tmay, 1762 yil 21 dekabrda Kuk Elizabet Buttsga turmushga chiqdi. Ularning olti farzandi bor edi: Jeyms (1763–1794), Nataniel (1764–1781), Elizabet (1767–1771), Jozef (1768–1768), Jorj (1772–1772) va Xyu (1776–1793). Oila Londonning Sharqiy End qismida yashar edi. Kukning o'limidan keyin Elizabethning hayoti haqida juda kam narsa ma'lum. U vafotidan keyin yana 56 yil yashadi va 1835 yil dekabrda 93 yoshida vafot etdi.

Dunyoning birinchi aylanmasi (1768-1771)
----------------------------------------

Asosiy maqola: Jeyms Kukning dunyoni birinchi aylanib chiqishi
### Ekspeditsiya maqsadlari

Ekspeditsiyaning rasmiy maqsadi Veneraning Quyosh diskidan o'tishini o'rganish edi  . Biroq, Kuk tomonidan olingan maxfiy buyruqlarga ko'ra, u astronomik kuzatuvlarini tugatgandan so'ng darhol janubiy kengliklarga Janubiy qit'a deb ataladigan  (shuningdek, Terra Incognita nomi bilan ham tanilgan ) ni qidirish uchun borishni buyurgan. Shuningdek, ekspeditsiyaning maqsadi Avstraliya qirg'oqlarini , ayniqsa uning butunlay o'rganilmagan sharqiy qirg'oqlarini o'rnatish edi.

### Ekspeditsiya tarkibi

Admiraltyning Kuk foydasiga tanloviga ta'sir qilgan quyidagi sabablarni aniqlash mumkin:

1. Kuk dengizchi edi va shuning uchun ekspeditsiya boshlig'i sifatida o'z odamiga muhtoj bo'lgan Admiraltyga bo'ysundi. Aynan shuning uchun ham bu unvonga da'vo qilgan Aleksandr DalrimplAdmiralty uchun noqulay edi.
2. Kuk nafaqat dengizchi, balki tajribali dengizchi edi.
3. Tajribali dengizchilar orasida ham Kuk kartografiya va navigatsiya sohasidagi katta tajribasi bilan ajralib turardi, buni Sent-Lorens daryosining yarmarkasini o‘lchash bo‘yicha muvaffaqiyatli faoliyati tasdiqlaydi. Bu tajribani haqiqiy admiral (Kolvil) tasdiqladi, u Kukning ishini nashr etishni tavsiya etib, Kukni quyidagicha ta'rifladi: "Janob Kukning iste'dodi va uning qobiliyatlarini tajribadan bilib, men uni u bajargan ish uchun etarli darajada malakali deb hisoblayman. , va *bir xil turdagi yirik korxonalar uchun* "

Endeavour ekspeditsiya uchun ajratilgan edi - "ko'mir konchilar" deb ataladigan sinfga tegishli kichik kema (bu toifadagi kemalar asosan ko'mir tashish uchun ishlatilgani uchun shunday nomlangan), ekspeditsiya uchun maxsus aylantirilgan, xarakterli sayoz qoralama bilan. .

O'simlikshunoslar Daniel Solander va Qirollik jamiyati a'zosi va uning bo'lajak prezidenti Jozef Banks edi , u ham juda badavlat odam edi. Rassomlar  : Aleksandr Buchan va Sidney Parkinson. Astronom Grin Kuk bilan kuzatishlar olib borishi kerak edi. Kema shifokori doktor Monkxaus edi.

### Ekspeditsiyaning borishi

1768 yil 26 avgustda Endeavor Plimutni tark etdi va 1769 yil 10 aprelda Taiti qirg'oqlariga etib keldi. Admiraltyning "har qanday yo'l bilan mahalliy aholi bilan do'stlikni saqlashni" talab qiladigan buyruqlarini bajarib, Kuk ekspeditsiya a'zolari va kema ekipajining mahalliy aholi bilan muloqotida qat'iy tartib-intizom o'rnatdi. Mahalliy aholi bilan ziddiyatga kirishish yoki zo'ravonlik qo'llash qat'iyan man etildi. Ushbu tartibni buzgan har qanday holatlar qattiq jazolangan.

Ekspeditsiya uchun yangi oziq-ovqat Evropa tovarlariga ayirboshlash orqali olingan. Inglizlarning bunday xatti-harakati, garchi sof pragmatik mulohazalardan kelib chiqqan bo'lsa ham (o'z-o'zidan ortiqcha nafratni qo'zg'atish foydasiz edi), o'sha paytda bema'nilik edi - evropaliklar, qoida tariqasida, zo'ravonlik, talon-taroj qilish va o'ldirish orqali o'z maqsadlariga erishdilar. aborigenlar (shuningdek, qotillik holatlari ham bo'lgan). Tinchlik siyosati o'z samarasini berdi - orol aholisi bilan yaxshi munosabatlar o'rnatildi, ularsiz Venerani kuzatish jiddiy qiyin bo'lar edi.

Kuzatishlar olib boriladigan qirg'oq ustidan nazoratni ta'minlash uchun uch tomondan qo'rg'on bilan o'ralgan, ba'zi joylarda palisa va ariq bilan o'ralgan, ikkita to'p va oltita lochinbilan himoyalangan qal'a qurilgan. 45 kishilik garnizoni. 2-may kuni ertalab eksperimentsiz amalga oshirib bo‘lmaydigan yagona kvadranto‘g‘irlangani ma’lum bo‘ldi. O'sha kuni kechqurun kvadrant topildi.

7-9-iyun kunlari jamoa kemani oyoq osti qilish bilan band edi. 9 iyul kuni, suzib ketishdan biroz oldin dengiz piyodalari Klement Uebb va Semyuel Gibson qochib ketishdi. Orolliklarning dezertirlarni qo'lga olishga hissa qo'shishni istamasligiga duch kelgan Kuk mintaqaning barcha muhim rahbarlarini garovga oldi va qochqinlarni ozod qilish sharti sifatida qaytarishni ilgari surdi. Mahalliy aholi yordami bilan askarlar kemaga qaytarilgach, rahbarlar qo‘yib yuborildi.

Astronomik kuzatishlarni amalga oshirgandan so'ng, Kuk o'zi bilan yaqin atrofdagi orollarni yaxshi biladigan va qo'shimcha ravishda tarjimon bo'lib xizmat qilishi mumkin bo'lgan Tupiya ismli mahalliy boshliq va uning xizmatkori Tiatani olib, Yangi Zelandiyaqirg'oqlariga yo'l oldi. Inglizlar ta'kidlangan tinchliksevarligiga qaramay, Yangi Zelandiyaning aborigenlari bilan yaxshi munosabatlar o'rnatishning iloji bo'lmadi. Ekspeditsiya bir nechta to'qnashuvlarda qatnashishi kerak edi, ular davomida yangi zelandiyaliklar biroz yo'qotishlarga duch kelishdi.

G'arbiy qirg'oq bo'ylab harakatlanishni davom ettirib, Kuk langar uchun juda qulay ko'rfaz topdi. U Qirolicha Sharlotta ko'rfazi deb atagan bu ko'rfazda Endeavor ta'mirlanayotgan edi: kema qirg'oqqa tortilib, yana suv bilan qoplangan. Bu yerda, qirolicha Sharlotta ko'rfazi qirg'og'ida kashfiyot qilindi - tepalikka ko'tarilib, Kuk Yangi Zelandiyani ikkita orolga bo'ladigan bo'g'ozni ko'rdi. Bu boʻgʻoz uning nomi bilan atalgan ( Kuk boʻgʻozi yoki Kuk boʻgʻozi).

1770 yil aprel oyida Kuk Avstraliyaning sharqiy qirg'oqlariga yaqinlashdi. Endeavour to'xtagan suvlarida ko'rfaz qirg'og'ida ekspeditsiya ilgari noma'lum bo'lgan ko'plab o'simlik turlarini topishga muvaffaq bo'ldi, shuning uchun Kuk bu ko'rfazni botanika deb atadi. Botanika ko'rfazidan Kuk Avstraliyaning sharqiy qirg'oqlari bo'ylab shimoli-g'arbiy tomonga yo'l oldi.

11-iyun kuni kema quruqlikka chiqib, korpusga jiddiy zarar yetkazdi. To'lqinlar va kemani engillashtirish bo'yicha ko'rilgan choralar (ehtiyot qismlar, ballast va qurollar bortga tashlangan) tufayli Endeavourni qayta tiklash mumkin edi. Biroq, kema shikastlangan yon qoplama orqali tezda suv bilan to'ldirila boshladi. Suv oqimini to'sish uchun teshik ostiga tuval qo'yildi, shuning uchun dengiz suvi oqimi maqbul darajaga tushirildi. Shunga qaramay, Endeavour jiddiy ta'mirlashga muhtoj edi, chunki hozirgi holatida kemani suvda ushlab turish uchun nasos agregatlarining uzluksiz ishlashi kerak edi , yon tomonidagi ulkan teshik bilan suzib ketishni davom ettirish shunchaki xavfli ekanligini hisobga olmaganda. yelkan bilan qoplangan. Va Kuk ta'mirlash uchun turish xavfsiz bo'lgan joy izlay boshlaydi. 6 kundan keyin shunday joy topildi. Endeavor qirg‘oqqa chiqarilib, teshiklari ta’mirlandi. Tez orada ma'lum bo'ldiki, kema dengizdan Buyuk to'siq rifi tomonidan uzilgan , shuning uchun ekspeditsiya o'zini Avstraliya qirg'oqlari va rif o'rtasidagi tor suv chizig'ida, qirg'oq va suv osti qoyalari bilan qoplangan holda topdi.

Rifni aylanib o'tib, biz shimolga 360 milya borishimiz kerak edi. Biz asta-sekin harakat qilishimiz kerak edi, doimiy ravishda lotni tashladik va keladigan suvni to'xtamasdan turib quyish kerak edi. Bundan tashqari, kemada iskorbit boshlandi. Ammo Kuk rifning mustahkam devorida vaqti-vaqti bilan paydo bo'ladigan bo'shliqlarga e'tibor bermay, shu yo'ldan borishda davom etdi. Gap shundaki, Buyuk to'siq rifidan asta-sekin uzoqlashayotgan qirg'oq, bir kun kelib ochiq dengizdan kuzatuv olib bo'lmaydigan bo'lib qolishi mumkin, bu esa Avstraliya qirg'oqlarini ko'z o'ngida ushlab turishni istagan Kukga umuman to'g'ri kelmasdi. Bu qat'iyat o'z samarasini berdi - rif va qirg'oq o'rtasida davom etib, Kuk Yangi Gvineya va Avstraliya o'rtasidagi bo'g'ozga duch keldi (o'sha paytda ular Yangi Gvineya orolmi yoki Avstraliya materikining bir qismi ekanligini bilishmagan ).

Kuk kemani shu bo'g'oz orqali Bataviyaga ( Jakartaning eski nomi ) suzib ketdi. Indoneziyada bezgak kemaga kirdi. Endeavor yanvar oyi boshida kelgan Bataviyada kasallik epidemiya xarakterini oldi. Tupia va Tiatu ham bezgak qurboniga aylandi. Kema zudlik bilan ta'mirlandi, shundan so'ng Kuk o'zining nosog'lom iqlimi bilan Bataviyani tark etdi. Biroq, odamlar o'lishda davom etishdi.

Panaitan orolida bezgakka dizenteriyaqo'shildi , o'sha paytdan boshlab o'limning asosiy sababi bo'ldi. Endeavor 14 mart kuni Keyptaun portiga kirganida kemada ishlashga qodir 12 kishi qolgan edi. Xodimlarning yo'qotishlari juda katta edi; birgina Bataviyadan Keyptaunga boradigan yo'lda 22 ekipaj a'zosi (asosan dizenteriyadan), shuningdek, bir nechta tinch aholi, shu jumladan astronom Grin vafot etdi. Keyingi sayohatni amalga oshirish uchun ekipaj to'ldirildi. 1771 yil 12 iyulda ekspeditsiya Angliyaga qaytib keldi.

### Birinchi ekspeditsiya natijalari

Belgilangan asosiy maqsad - Veneraning Quyosh diskidan o'tishini kuzatish - yakunlandi va eksperiment natijalari, o'sha davrdagi jihozlarning nomukammalligi tufayli o'lchovlarning noto'g'riligiga qaramay, keyinchalik qo'llanildi (to'rtta bilan birgalikda) sayyoraning boshqa nuqtalaridan ko'proq shunga o'xshash kuzatishlar) Yerdan Quyoshgacha bo'lgan masofani aniq hisoblash uchun.

Ikkinchi vazifa - Janubiy qit'aning kashf etilishi - tugallanmagan va hozir ma'lum bo'lganidek, Kuk o'zining birinchi sayohatida bajara olmagan.

Ekspeditsiya, shuningdek, Yangi Zelandiya tor bo'g'oz ( Kuk bo'g'ozi ) bilan ajratilgan ikkita mustaqil orol ekanligini va ilgari ishonilganidek, noma'lum materikning bir qismi emasligini isbotladi. Shu paytgacha butunlay o‘rganilmagan Avstraliyaning sharqiy qirg‘oqlarini bir necha yuz milya xaritaga tushirish mumkin edi. Avstraliya va Yangi Gvineya o'rtasida bo'g'oz ochildi. O'simlikshunoslar biologik namunalarning katta to'plamini to'plashdi.

Uyga qaytgach, Kukning o'zi 1-darajali kapitan( *kapitan* ) lavozimiga ko'tarildi.

Dunyoning ikkinchi aylanmasi (1772-1775)
----------------------------------------

Asosiy maqola: Jeyms Kukning dunyoni ikkinchi aylanib chiqishi
1772 yilda Admiralty Tinch okeaniga ikkinchi ekspeditsiyaga tayyorgarlik ko'rishni boshladi.

### Ekspeditsiya maqsadlari

Kukning ikkinchi ekspeditsiyasi (1772-1775) Evropaning janubiy yarim shar dengizlariga ekspansiyasining dastlabki bosqichida kun tartibiga qo'yilgan geografik va siyosiy muammolar bilan bog'liq edi. Bu vaqtda frantsuzlar janubiy dengizlarda juda faol edi. 60-yillarning oxirlarida Janubiy qit'ani qidirish uchun kamida to'rtta frantsuz ekspeditsiyasi yuborildi. Ular Bougainville , Surville , Marion-Dufresne , Kerguelen nomlari bilan bog'liq. Tashabbus, boshqa narsalar qatori, Survilning ekspeditsiyasini jihozlagan Frantsiyaning Sharqiy Hindiston kompaniyasi , shuningdek, Kuk eslatib o'tgan 18-asrning birinchi yarmida Buve ekspeditsiyasidan chiqdi. Ushbu frantsuz ekspeditsiyalarining natijalari (Bugenvil ekspeditsiyasidan tashqari) Londonda hali ma'lum emas edi, bu esa xavotirni kuchaytirdi. Ikkita kema yuborishga qaror qilindi (frantsuzlar 2-3 ta kemani birga yubordilar) va muvaffaqiyatlari Angliyada katta taassurot qoldirgan yangi ekspeditsiyaning boshiga kapitan Kukni qo'yishdi. Admiralty bu masalada shunchalik shoshildiki, Kuk birinchi sayohat haqida batafsil hisobot tuzgandan so'ng, atigi uch haftalik dam olish (1771 yil dekabrda) - uch yillik sayohatdan keyin berildi.

Albatta, bunda Qirollik jamiyatining ham hissasi bor – u yarim hukumat tashkiloti hisoblanib, jamiyatning qudratli kuchi edi; O'sha davrning etakchi geograflari, ayniqsa Aleksandr Dalrimpl , mustamlaka qilish uchun mos bo'lgan katta Janubiy qit'a g'oyasiga ishonishda davom etdilar .

Kukning o'zi o'z ko'rsatmalarini o'z kundaliklarida quyidagicha tasvirlaydi:

yatining ham hissasi bor – u yarim hukumat tashkiloti hisoblanib, jamiyatning qudratli kuchi edi; O'sha davrning etakchi geograflari, ayniqsa Aleksandr Dalrimpl , mustamlaka qilish uchun mos bo'lgan katta Janubiy qit'a g'oyasiga ishonishda davom etdilar .

Kukning o'zi o'z ko'rsatmalarini o'z kundaliklarida quyidagicha tasvirlaydi:

> 3 iyul kuni Rezolyusiya Plimut kanalida Sarguzasht bilan uchrashdi. Avvalgi oqshom kanal suvida lord Sandvich bilan uchrashdik. "Agusta" yaxtasida "Glory" fregati va "Azard" kemasi hamrohligida u "Admiralty" kemasozlik zavodlariga ekskursiya qildi.
> 
> 
> Biz uni o'n etti o'q bilan kutib oldik. Lord Sandvich va ser Xyu Pelliser rezolyutsiyani ziyorat qilishdi va bizning xavfsiz jo'nab ketishimiz uchun yangi, bu safar yakuniy dalillarni taqdim etdilar. Ular kema mening talablarimga to'liq mos ravishda uzoq safarlar uchun jihozlanganligini shaxsan tekshirishni xohlashdi.
> 
> 
> Plimutda men 25 iyunda imzolangan ko'rsatmalar oldim. Ushbu ko'rsatma mendan Sarguzashtga qo'mondonlik qilishimni, zudlik bilan Madeyra oroliga borishimni, u yerda sharob yig'ishimni va Yaxshi Umid burnigacha davom etishimni talab qildi. U erdagi zaxiralarimizni keyingi navigatsiya uchun zarur bo'lgan barcha narsalar bilan to'ldirgandan so'ng, men Buvetning so'zlariga ko'ra , 54 ° janubda joylashgan Cape Circoncisionniqidirish uchun janubga borishga majbur bo'ldim. w. va 11°20' E. d.
> 
> 
> Ushbu burni kashf qilgandan so'ng, men u janubiy qit'aning bir qismimi (uning mavjudligi navigatorlar va geograflar tomonidan uzoq vaqtdan beri muhokama qilingan) yoki nisbatan kichik orolning uchi ekanligini aniqlashim kerak edi.
> 
> 
> Birinchi holda, yangi ochilgan erlarni navigatsiya amaliyoti va savdo ehtiyojlarini va bu turdagi tadqiqotlarning fan uchun ahamiyatini hisobga olgan holda eng batafsil o'rganish kerak edi. Agar bu yerlarda aholi yashaydigan boʻlsa, men mahalliy aholi sonini aniqlashim, aholining xarakteri, odob-axloqi va urf-odatlari haqida maʼlumot toʻplashim va ular bilan doʻstona munosabatda boʻlishim kerak edi. Buning uchun sovg'alarni saxovat bilan tarqatish va mahalliy aholini savdo operatsiyalariga jalb qilish kerak edi. Har qanday sharoitda mahalliy aholiga ehtiyotkorlik va e'tibor bilan munosabatda bo'lish kerak.
> 
> 
> Men janubda o'z xohishim bilan sharqqa yoki g'arbga boradigan yangi hududlarni ochish uchun bor kuchimni ishga solishga majbur bo'ldim. Shu bilan birga, bizning zaxiralarimiz, ekipajning sog'lig'i va kemalarning holati imkon berguncha, eng yuqori kengliklarda qolish va janubiy qutbga suzib borish kerak edi. Har qanday sharoitda ham, bortda Angliyadagi vatanlariga xavfsiz qaytish uchun etarli miqdorda oziq-ovqat zaxirasi bo'lishi kerak edi.
> 
> 
> Ikkinchi holda, agar Cape Circonción orolning faqat bir qismi bo'lib chiqsa, men uning o'rnini aniq aniqlashim kerak edi. Keyin, topdimmi yoki yo'qmi, janubiy qit'aning kashf etilishiga umid bor ekan, janubga borishga majbur bo'ldim. Keyin men sharqqa qarab, janubiy yarim sharning o'rganilmagan qismlarini hali ham ochilmagan erlarni izlashim kerak edi.
> 
> 
> Yuqori kengliklarda, ehtimol janubiy qutbga yaqinroqda suzib yurib, men yer sharini aylanib, Yaxshi Umid burniga qaytib, u yerdan Speedhead tomon yo‘l olardim.
> 
> 
> Men, agar yilning noqulay vaqtida yuqori kengliklarda suzib yurish xavfli bo'lib chiqsa, odamlarga dam berish va kemalarni ta'mirlash uchun vaqtincha shimolda joylashgan oldindan tanlangan nuqtaga qaytishim mumkin edi. Biroq, ko'rsatmalarga ko'ra, birinchi imkoniyatda kemalar yana janubga yo'l olishlari kerak edi. Agar Rezolyutsiya yo'lda vafot etgan bo'lsa, sayohat Sarguzashtda davom etishi kerak edi.
> 
> 
> Men bu ko'rsatmalarning bir nusxasini kapitan Furnoga rahbarligi va qat'iy bajarilishi uchun berdim. Kemalar kutilmaganda ajralgan taqdirda, men keyingi va keyingi uchrashuvlar uchun nuqtalarni aniqladim: birinchi uchrashuv Madeyra orolida, ikkinchi uchrashuv Santyagoorolidagi Porto-Prayada, uchinchi uchrashuv Keypda bo'lib o'tishi kerak edi. Yaxshi umid, Yangi Zelandiya qirg'oqlari yaqinidagi to'rtinchi.
> 
> 
> 
> Plimutda bo‘lganimizda astronomlar Uols va Beyli Dreyk orolida kemaning xronometrlarini tekshirish uchun kuzatuvlar o‘tkazdilar. Ular Dreyk oroli 50°21'30" shimoliy kenglikdava 4°20'W uzunlikdajoylashganligini aniqladilar. Biz Grinvich meridianini boshlang'ich sifatida qabul qildik va keyinchalik undan sharqiy va g'arbiy yarim sharlarda uzunliklar o'lchandi. 180°.
> 
> 

### Ekspeditsiya tarkibi

Ekspeditsiya rahbari lavozimiga asosiy nomzodlar Jeyms Kuk va Jozef Banks edi. Ma'lumki, ekspeditsiyaga tayyorgarlik jarayonida Admiralty va Banks o'rtasida kelishmovchiliklar yuzaga kelgan, natijada Banklar ekspeditsiyada qatnashishdan bosh tortgan. Jeyms Kuk yana ekspeditsiya rahbari bo'ldi.

Ekspeditsiyaga ikkita kema ajratildi - suv sig'imi 462 tonna bo'lgan "Rezolyutsiya "flagman rolini o'ynadi va 350 tonnalik "Sarguzasht ". Kukning o'zi rezolyutsiyada kapitan va Sarguzashtda Tobias Furneaux edi. Rezolyutsiyadagi leytenantlar: Jon Kuper, Richard Pikersgil va Charlz Klerk .

Ekspeditsiyaga tabiatshunoslar Iogann Reynxold va Georg Forster (ota va o'g'il), astronomlar Uilyam Uells va Uilyam Beyli, rassom Uilyam Xodjs kirdi .

### Ekspeditsiyaning borishi

1772 yil 13 iyulda kemalar Plimutni tark etdi. 1772 yil 30 oktyabrda ular kelgan Keyptaundabotanik Anders Sparrman ekspeditsiyaga qo'shildi. 22-noyabr kuni kemalar janubga qarab Keyptaunni tark etdi.

Ikki hafta davomida Kuk Sunnat oroli deb ataladigan orolni , Buvet birinchi marta ko'rgan erni qidirdi , lekin uning koordinatalarini aniq aniqlay olmadi. Taxminlarga ko'ra, orol Yaxshi Umid burnidan taxminan 1700 mil janubda joylashgan. Qidiruv hech narsa bermadi va Kuk janubga qarab ketdi.

1773 yil 17 yanvarda kemalar (tarixda birinchi marta) Antarktika doirasini kesib o'tdi. 1773-yil 8-fevralda bo'ron paytida kemalar ko'rinmay qoldi va bir-birini yo'qotdi. Bundan keyin kapitanlarning harakatlari quyidagicha bo'ldi.

1. Kuk uch kun davomida sarguzashtni topishga harakat qildi. Qidiruv samarasiz bo'lib chiqdi va Kuk Rezolyutsiyani janubi-sharqdan 60-parallelgacha yo'naltirdi, keyin sharqqa burilib, 17 martgacha shu yo'lda qoldi. Shundan so'ng Kuk Yangi Zelandiyaga yo'l ochdi. Ekspeditsiya Tumanni ko'rfazidagi langarda 6 hafta vaqt o'tkazdi , bu ko'rfazni o'rgandi va kuchini tikladi, shundan so'ng u Sharlotta ko'rfaziga  - yo'qolgan taqdirda oldindan kelishilgan uchrashuv joyiga ko'chib o'tdi.
2. Furneaux Tasmaniya Avstraliya materikining bir qismi yoki mustaqil orol ekanligini aniqlash uchun Tasmaniya orolining sharqiy qirg'og'iga ko'chib o'tdi, ammo bu muvaffaqiyatga erisha olmadi va Tasmaniya Avstraliyaning bir qismi deb noto'g'ri qaror qildi. Keyin Furneaux Sarguzashtni Sharlotta ko'rfazidagi uchrashuv nuqtasiga olib bordi.

1773 yil 7 iyunda kemalar Sharlotta ko'rfazidan chiqib, g'arbga qarab yo'l oldi. Qish oylarida Kuk Tinch okeanining Yangi Zelandiyaga tutash kam o'rganilgan hududlarini o'rganmoqchi edi. Biroq, belgilangan parhezni buzish natijasida kelib chiqqan Sarguzashtlarda iskorbitning kuchayishi tufayli men Taitiga tashrif buyurishga majbur bo'ldim. Taitida jamoalarning ratsioniga ko'p miqdorda meva kiritilgan va shu tariqa barcha iskorbiozli bemorlarni davolash mumkin edi.

Taitidan keyin Kuk Xuaxin oroliga tashrif buyurdi va u yerda 300 ga yaqin cho'chqa sotib olishga muvaffaq bo'ldi. Orolliklar va ularning rahbari bilan yaxshi munosabatlar o'rnatilgan bo'lishiga qaramay, ekspeditsiyaning ba'zi a'zolari bu orolda bosqinchilar tomonidan hujumga uchradi. Shunday qilib, 6 sentyabr kuni dengizchi Sparman talon-taroj qilindi va kaltaklandi, Kukning o'zi esa hujum bilan tahdid qilindi. 7-sentabr kuni, suzib ketishdan oldin, Kuk Huaxindan keyin darhol ketayotgan yaqin atrofdagi Uletea orolida yashovchi Omay ekspeditsiyaga qo'shildi.

Uletea o'sha kuni kechqurun ko'rindi. Bu oroldan shunchalik ko'p cho'chqalar sotib olinganki, ularning umumiy soni, Kukning hisob-kitoblariga ko'ra, 400 boshga etgan. Uleteada Kuk o'zi bilan Edideus ismli boshqa orolni olib ketdi.

Kuk tashrif buyurgan navbatdagi orollar Euava Tongatabu bo'lib , ularning aholisi o'zlarining do'stona munosabati va ishonchi bilan Kukni hayratda qoldirganki, Kuk bu orollarni va yaqin atrofdagi uchinchi orol Do'stlik orollari deb nomlagan. Keyinchalik rasmiy maqomini yo'qotgan bu nom bugungi kunda ham qo'llaniladi.

Kuk Do'stlik orollaridan keyin borgan Yangi Zelandiya qirg'oqlarida kemalar bo'ronga tushib, yana ajralib ketishdi. Kuk bo'g'ozidagibo'ronni kutgandan so'ng , Rezolyutsiya kelishilgan uchrashuv joyi bo'lgan Sharlotta ko'rfaziga qaytib keldi, ammo Sarguzasht hali u yerda emas edi. Uch haftalik kutish davomida inglizlar mahalliy aholi orasida kannibalizm manzaralariga guvoh bo'lishdi.

Kuk Sarguzashtni kutmasdan, janubga ko'chib o'tdi va qirg'oqda kapitan Furnoga eslatma qoldirdi. Unda Kuk qutb dengizlaridan qaytganidan so‘ng tashrif buyurishni mo‘ljallagan joylarni sanab o‘tdi va Furnoga yo uchrashib ko‘rishni yoki Angliyaga qaytishni taklif qildi. Sarguzasht Kuk ketganidan bir hafta o‘tib Sharlotta ko‘rfaziga yetib keldi. 1773 yil 17 dekabrda favqulodda vaziyat yuz berdi - yangi sabzavot uchun qirg'oqqa jo'natilgan ikkita qayiq boshchiligidagi sakkiz dengizchi o'ldirildi va Yangi Zelandiyaliklar tomonidan yeyildi. Kapitan Furno (ehtimol sodir bo'lgan voqea taassurotlari ostida) Angliyaga qaytishga qaror qiladi. Ertasi kuni (18 dekabr) Furneaux Yangi Zelandiyani tark etadi va Keyptaunga yo'l oladi. Oziq-ovqat zaxiralarini to'ldirib, Kuk uchun eslatma qoldirgan Furneaux Angliyaga qaytadi.

Kuk yana qutb suvlariga tushdi va 1773 yil 21 dekabrda Antarktika doirasini ikkinchi marta kesib o'tdi. 1774 yil 30 yanvar, qaror 71° 10' S ga yetganida. sh. yo'l muz to'plamininguzluksiz maydoni bilan to'silgan. Bu Kuk butun sayohatlari davomida erisha olgan eng janubiy nuqta edi.

Pasxa oroliga (1774 yil 12 mart) va Markiz orollariga (1774 yil 7 aprel) tashrif buyurgan rezolyutsiya 1774 yil 22 aprelda yana Taitiqirg'oqlariga yaqinlashdi. Bu yerda Kuk tahitiliklar qo'shni Muriya oroli aholisi bilan urushga tayyorgarlik ko'rayotganiga guvoh bo'ladi. Taiti dengiz floti ekspeditsiyani ayniqsa hayratda qoldirdi, bu Kuk jurnalida quyidagicha tasvirlangan:

> Filo 160 ta harbiy kema va oziq-ovqat mahsulotlarini tashish uchun mo'ljallangan 150 ta kemadan iborat edi. Harbiy kemalarning uzunligi 40 dan 50 futgacha bo'lgan. Ularning kamon tepasida jangchilar to'liq zirh bilan turgan platformalar bor. Eshkakchilar har bir ustunga bir kishidan, platformalarni qo'llab-quvvatlovchi ustunlar orasiga o'tirishdi. Shunday qilib, bu platformalar faqat jang qilish uchun moslashtirilgan. Oziq-ovqat mahsulotlarini tashish uchun kemalar ancha kichikroq va platformalarga ega emas. Katta kemalarda qirq kishi, kichik kemalarda esa sakkiz kishi bor edi. Men Taiti dengiz flotida jami 7700 kishi ishlaganini hisoblab chiqdim, lekin ko‘pchilik ofitserlar bu ko‘rsatkichni kamlik deb hisoblashgan. Barcha kemalar rang-barang bayroqlar bilan bezatilgan va biz bu dengizlarda ko'rishni kutmagan ajoyib manzarani taqdim etdi. Birlashgan ikkita yirik harbiy kemadan iborat admiral kemasi yetakchilik qildi. Unda flot komandiri admiral Tovga, kelishgan, jasur chehrali keksa odam minib olgan edi.
> 
> 

Taitidan keyin Kuk Huaxine va Raiateaorollariga , Do'stlik orollariga tashrif buyurdi. Fidji orollarida ekspeditsiya aborigenlar bilan bir nechta to'qnashuvlarni boshdan kechirdi. Tanna orolida (Fidji orollari) oziq-ovqat zaxiralari to'ldirildi.

1774 yil 3 sentyabrda Yangi Kaledoniya kashf qilindi. 1774 yil 18 oktyabrda Kuk uchinchi marta Sharlotta ko'rfaziga langar qo'ydi va u yerda 10 noyabrgacha qoldi.

1774-yil 10-noyabrda ekspeditsiya Tinch okeani orqali sharqqa yoʻl oldi va 17-dekabrda Magellan boʻgʻoziga yetib keldi. Atlantika okeanida allaqachon Janubiy Jorjiya topilgan edi, ammo bu safar Antarktidaga etib borishning iloji bo'lmadi .

1775 yil 21 martda Kuk ta'mirlash uchun Keyptaunga qaytib keladi va u yerda kapitan Furneauxdan unga qoldirgan eslatmani oladi. Keyptaundan rezolyutsiya to'g'ridan-to'g'ri Angliyaga suzib ketdi va 1775 yil 30 iyulda Spitxedga kirdi .

### Ikkinchi ekspeditsiya natijalari

Tinch okeanida bir qancha orollar va arxipelaglar topilgan.

Janubiy mo''tadil kengliklarda yangi muhim erlar yo'qligi isbotlangan va shuning uchun bu yo'nalishda izlanishlarni davom ettirishning ma'nosi yo'q.

Haqiqiy janubiy qit'a, Antarktida hech qachon kashf etilmagan bo'lsa-da, u har qanday holatda ham mustamlakachilik ekspansiyasi uchun foydasiz bo'lishi aniqlandi.

Uchinchi sayohat (1776-1779)
----------------------------

Asosiy maqola: **Jeyms Kukning dunyoni uchinchi aylanib chiqishi**

### Ekspeditsiya maqsadlari

Kukning uchinchi ekspeditsiyasi oldidan Admiralty tomonidan qo'yilgan asosiy maqsad Shimoliy -g'arbiy dovoni  - Shimoliy Amerika qit'asini kesib o'tuvchi va Atlantika va Tinch okeanlarini bog'laydigan suv yo'lini topish edi .

### Ekspeditsiya tarkibi

Ekspeditsiyaga, avvalgidek, ikkita kema ajratildi - Kuk o'zining ikkinchi sayohatini amalga oshirgan "Resolution" (462 tonna, 32 ta qurol) flagmani va 26 ta qurolga egabo'lgan 350 tonnalik "Discovery" kemasi .Rezolyutsiyadagi kapitan Kukning o'zi edi, Discovery - Charlz Klerk , Kukning dastlabki ikki ekspeditsiyasida qatnashgan. Jon Gor, Jeyms King va Jon Uilyamson tegishli ravishda rezolyutsiyada birinchi, ikkinchi va uchinchi sherik bo'lishdi. Discoveryda birinchi turmush o'rtog'i Jeyms Berni va ikkinchi turmush o'rtog'i Jon Rikman edi. Jon Webberekspeditsiyada rassom bo'lib ishlagan .

### Ekspeditsiyaning borishi

Shuningdek qarang: Kapitan Jeyms Kukning Kalanipuuning o'g'irlanishi

Kemalar Angliyani alohida tark etishdi: rezolyutsiya Plimutni 1776 yil 12 iyulda, Discoveryni 1 avgustda tark etdi. Keyptaungaketayotib , Kuk Tenerife oroliga tashrif buyurdi. Kuk 17-oktabrda kelgan Keyptaunda, yon qoplamaning qoniqarsiz holati tufayli Rezolyutsiya ta'mirlashga qo'yilgan. 1-noyabr kuni Keyptaunga yetib kelgan Discovery ham ta’mirlandi.

1 dekabrda kemalar Keyptaunni tark etishdi. 25 dekabr kuni biz Kerguelen oroliga tashrif buyurdik. 1777 yil 26 yanvarda kemalar Tasmaniyaga yaqinlashib , u yerda suv va o'tin zaxiralarini to'ldirishdi.

Yangi Zelandiyadan kemalar Taiti tomon yo'l oldi , lekin bosh shamol tufayli Kuk yo'nalishini o'zgartirishga va birinchi navbatda Do'stlik orollariga tashrif buyurishga majbur bo'ldi. Kuk Taitiga 1777 yil 12 avgustda keldi .

1777 yil 7 dekabrda kemalar Shimoliy yarim sharga ko'chib o'tdi va 22 dekabrda ekvatorni kesib o'tdi. Ikki kundan keyin, 24 dekabrda Rojdestvo oroli topildi. Ushbu orolda ekspeditsiya quyosh tutilishini kuzatdi .

1778-yil 18-yanvarda Gavayi orollari topildi , unga Admiralty Lordlaridan biri sharafiga Kuk Sendvich nomi berildi. Bu nom 20-asr oʻrtalarigacha ishlatilgan  .

Ekspeditsiya Gavayida 2-fevralgacha qolib, shimol kengliklarida suzishga tayyorlanib, shimol-sharqqa, Shimoliy Amerikaning g‘arbiy qirg‘oqlariga ko‘chib o‘tdi. Ushbu marshrutda kemalar bo'ronga duch kelishdi va qisman zarar ko'rdilar (ayniqsa, rezolyutsiya o'zining mizzenmastini yo'qotdi ).

1778 yil 30 martda Tinch okeanidan Vankuver oroliga cho'zilgan uzun va tor Nootka *tovushida* kemalar ta'mirlashga kirishdi.  

26 aprel kuni ta'mirlash ishlarini tugatib, ular Nootka Sounddan chiqib, Shimoliy Amerika qirg'oqlari bo'ylab shimolga yo'l olishdi. Alyaska qirg'oqlari yaqinida , rezolyutsiya juda ko'p oqayotgani sababli, u ta'mirlash uchun yana to'xtashga majbur bo'ldi.

Avgust oyi boshida kemalar Bering bo'g'ozidano'tib , Arktika doirasini kesib o'tib, Chukchi dengiziga kirishdi. Bu yerda ular uzluksiz muz maydoniga duch kelishdi. Shimolga yo'lni davom ettirishning iloji yo'q edi, qish yaqinlashib qoldi, shuning uchun Kuk qishni janubiy kengliklarda o'tkazish niyatida kemalarni aylantirdi.

1778 yil 2 oktyabrda Kuk Aleut orollariga etib bordi va bu yerda u Bering ekspeditsiyasitomonidan tuzilgan xaritani taqdim etgan rus sanoatchilari bilan uchrashdi. Rossiya xaritasi Kuk xaritasiga qaraganda ancha to'liqroq bo'lib chiqdi, unda Kukga noma'lum orollar bor edi va faqat Kuk tomonidan chizilgan ko'plab erlarning konturlari unda yuqori aniqlik va batafsillik bilan aks ettirilgan. Ma'lumki, Kuk ushbu xaritani qayta tuzgan va Osiyo va Amerikani ajratib turuvchi bo'g'ozga Bering nomini bergan.

1778-yil 24-oktabrda kemalar Aleut orollarini tark etib, 26-noyabrda Gavayi orollariga yetib borishdi , ammo kemalar uchun mos langar 1779-yil 16-yanvargacha topilmadi. Orollar aholisi - Gavayiliklar - ko'p sonli kemalar atrofida to'plangan; Kuk o'z eslatmalarida ularning sonini bir necha mingga baholagan. Keyinchalik ma'lum bo'lishicha, orolliklarning ekspeditsiyaga bo'lgan yuqori qiziqishi va alohida munosabati ular Kukni o'z xudolaridan biri deb adashgani bilan izohlangan. Ekspeditsiya a'zolari va gavayiliklar o'rtasida dastlab o'rnatilgan yaxshi munosabatlar tezda yomonlasha boshladi; Har kuni Gavayiliklar tomonidan sodir etilgan o'g'irliklar soni ortib bordi va o'g'irlangan mulkni qaytarishga urinishlar tufayli yuzaga kelgan to'qnashuvlar tobora kuchayib bordi.

Vaziyat qizib ketayotganini his qilib, Kuk 4-fevral kuni ko'rfazni tark etdi, ammo tez orada boshlangan bo'ron Rezolyutsiyaning jihozlariga jiddiy zarar etkazdi va 10 fevralda kemalar ta'mirlash uchun qaytishga majbur bo'ldi (yaqin atrofda boshqa langar yo'q edi).. Yelkanlar va armatura qismlari ta'mirlash uchun qirg'oqqa olib ketildi. Shu bilan birga, Gavayilarning ekspeditsiyaga bo'lgan munosabati ochiqchasiga dushman bo'ldi. Hududda ko'plab qurollangan odamlar paydo bo'ldi. O‘g‘irliklar soni ko‘paygan. 13-fevral kuni rezolyutsiya palubasidan penselar o‘g‘irlab ketilgan. Ularni qaytarishga urinish muvaffaqiyatsiz tugadi va ochiq to'qnashuv bilan yakunlanadi.

Ertasi kuni, 14-fevral kuni Rezolyutsiyadagi uzun qayiq o'g'irlangan. Kuk o'g'irlangan mulkni qaytarish uchun mahalliy rahbarlardan biri Kalaniopani garovga olishga qaror qildi. Leytenant Filips boshchiligidagi o'nta dengiz piyodasidan iborat qurolli odamlar guruhi bilan qirg'oqqa tushib , boshliqning uyiga bordi va uni kemaga taklif qildi. Taklifni qabul qilib, Kalaniopa inglizlarning orqasidan ergashdi, lekin qirg'oqda u xotinining ko'ndirishiga berilib, keyingi erga borishdan bosh tortdi.

Ayni paytda, bir necha ming Gavayi qirg'oqqa to'planib, Kuk va uning odamlarini o'rab olib, ularni suvning o'ziga qaytarishdi. Ular orasida inglizlar bir nechta Gavayyaliklarni o'ldirganligi haqida mish-mish tarqaldi (Kapitan Klerkning kundaliklarida tasvirlangan voqealardan sal oldin leytenant Rikmanning odamlari tomonidan o'ldirilgan bir mahalliy fuqaro esga olinadi) va bu mish-mishlar, shuningdek, Kukning noaniq xatti-harakati olomonni dushmanlik harakatlarini boshlashga undadi. Keyingi jangda Kukning o'zi va to'rtta dengizchi halok bo'ldi, qolganlari kemaga chekinishga muvaffaq bo'lishdi. Ushbu voqealar haqida bir nechta qarama-qarshi guvohlar mavjud va ulardan aslida nima sodir bo'lganligini aniqlash qiyin. O'rtacha ishonch bilan aytishimiz mumkinki, inglizlar orasida vahima boshlandi, ekipaj tasodifan qayiqlarga chekinishni boshladi va bu sarosimada Kuk Gavayiliklar tomonidan o'ldirildi (ehtimol boshning orqa tomoniga nayza bilan) .

Leytenant Kingning kundaligidan :

> Gavayiliklar Kukning yiqilganini ko‘rganlarida, g‘alaba qichqirdi. Uning jasadi darhol qirg'oqqa sudralib ketdi va uni o'rab turgan olomon ochko'zlik bilan bir-biridan xanjarlarni tortib olib, unga ko'p jarohatlar etkaza boshladilar, chunki hamma uni yo'q qilishda ishtirok etishni xohlardi.
> 
> 

Shunday qilib, 1779 yil 14 fevral oqshomida 50 yoshli kapitan Jeyms Kuk Gavayi orollari aholisi tomonidan o'ldirildi. Kapitan Klerk o'z kundaligida, agar Kuk minglab olomon oldida o'zining bo'ysunuvchi xatti-harakatlaridan voz kechganida, qotillikning oldini olish mumkinligini aytadi:

> Butun ishni bir butun sifatida ko'rib chiqsak, men ishonchim komilki, agar kapitan Kuk orolliklar olomon qurshovida bo'lgan odamni jazolashga harakat qilmaganida, mahalliy aholi tomonidan haddan tashqari ko'tarilgan bo'lmasdi. Agar kerak bo'lsa, dengiz askarlari mahalliy aholini tarqatib yuborish uchun mushketlardan o'q uzishlari mumkin edi. Bunday fikr, shubhasiz, dunyoning turli burchaklaridagi turli hind xalqlari bilan bo'lgan katta tajribaga asoslangan edi, ammo bugungi noxush voqealar shuni ko'rsatdiki, bu holatda bu fikr noto'g'ri bo'lib chiqdi.
> 
> Agar, afsuski, kapitan Kuk ularga qarata o‘q uzmaganida, mahalliy aholi bunchalik uzoqqa bormagan bo‘lardi, deb taxmin qilish uchun asos bor: bir necha daqiqa oldin ular o‘sha yerga yetib borishlari uchun askarlarga yo‘lni bo‘shata boshladilar. qayiqlar turgan qirg'oq (men buni allaqachon aytib o'tgan edim), shuning uchun kapitan Kukka ulardan uzoqlashish imkoniyatini berdi.
> 
> 

Leytenant Fillipsning so'zlariga ko'ra, gavayiliklar inglizlarning kemaga qaytishiga to'sqinlik qilmoqchi emas edilar, bundan ham kamroq hujum qilishdi va to'plangan katta olomon qirol taqdiri uchun qayg'urishi bilan izohlandi (agar chidasak, aql bovar qilmaydigan emas. Kuk Kalaniopani kemaga qanday maqsadda taklif qilganini yodda tuting).

Kuk vafotidan keyin ekspeditsiya boshlig'i lavozimi Discovery kapitani Charlz Klerkkao'tdi. Kotib Kukning jasadini tinch yo'l bilan ozod qilishga harakat qildi. Muvaffaqiyatsiz bo'lib, u harbiy operatsiyani buyurdi, uning davomida qo'shinlar to'plar ostida qo'ndi, qirg'oq bo'yidagi aholi punktlarini egallab oldi va yoqib yubordi va Gavayilarni tog'larga haydab yubordi. Shundan so'ng, Gavayiliklar rezolyutsiyaga o'n funt go'sht solingan savat va pastki jag'i bo'lmagan odam boshini topshirishdi. 1779 yil 22 fevralda Kukning qoldiqlari dengizga dafn qilindi. Kapitan Kukning so'nggi sayohati jurnalida dengizchi Jon Ledyard kommodorning o'limi va uning qoldiqlari bilan bog'liq keyingi voqealar, shu jumladan marosim kannibalizmi haqida batafsil ma'lumot beradi. Kukning pastki jag'i bo'lmagan kallasi, kuygan oyoq-qo'l suyaklari va tuz surtilgan qo'llari Gavayi sohilidagi ko'rfazga ko'milgan  . Kemalar 1780 yil 7 oktyabrda Angliyaga qaytib keldi.

Kotib kemalarni Petropavlovsk-Kamchatskiyga olib bordi , u yerda ekspeditsiya inglizlarni bu "yovvoyi erlarda" umuman kutmagan iliq kutib olish bilan kutib oldi. Qisqa ta'mirlash va zaxiralarni to'ldirgandan so'ng, Klerk tadqiqotini davom ettirdi, kemalar Bering bo'g'ozidan o'tib, Chukchi dengizigakirishdi , ammo u yerda ular muzda jiddiy shikastlangan va shimoli-g'arbiy o'tish joyini topa olmadilar. Marhum Klerk dafn etilgan Kamchatkaga ikkinchi tashrifi va kemalarni ta'mirlashdan so'ng ekspeditsiya o'z vatanlariga jo'nadi  .

### Uchinchi ekspeditsiya natijalari

Ekspeditsiyaning asosiy maqsadi - Shimoli-g'arbiy dovonni ochish  - amalga oshirilmadi. Gavayi orollari , Rojdestvo oroli va boshqa ba'zi orollar topildi .

Xotira
------

* Bo'g'ozga qo'shimcha ravishda , Tinch okeanidagi arxipelag sayohatchi nomini oldi ; Arxipelag o'z nomini rus navigatori Ivan Kruzenshterndan oldi , chunki Kukning o'zi 1773 yildan 1775 yilgacha Janubiy guruh orollarida bo'lgan.
* Yangi Zelandiyadagi eng baland cho'qqi  - Janubiy orolning g'arbiy qismida joylashgan Yangi Zelandiya janubidagi Alp tog'laridagi Kuk tog'i (Maori nomi - Aoraki) mashhur ingliz sayohatchisi sharafiga nomlangan .
* Apollon 15 kosmik kemasining qo'mondon moduli Jeyms Kuk boshqargan birinchi kosmik kema Endeavour nomi bilan atalgan. Uning parvozi davomida odamlarning Oyga to'rtinchi qo'nishi amalga oshirildi. "Kosmik kemalardan" biri xuddi shu nomni oldi .
* Jeyms Kukning o'limi bilan bog'liq mashhur afsonaga kelsak, Vladimir Visotskiy 1971yilda "Bir ilmiy topishmoq yoki nega aborigenlar Kukni yedilar "hazil qo'shig'ini yozgan , bu noto'g'ri Avstraliyaga ishora qiladi .
* 1935 yilda Xalqaro Astronomiya Ittifoqi Oyning ko'rinadigan tomonidagi kraterga Jeyms Kuk nomini berdi .
* 1990 yilda SSSR banki "Rossiya Amerikasi kashf etilganiga 250 yil: D. Kukning Rossiya Amerikasiga ekspeditsiyasi" esdalik tangasini, 3 rubl, 1990, 900 kumush chiqardi.

Adabiyotlar
-----------

* Svet Ya. M.. Istoriya otkritiya i issledonaniya Avstralii i Okeanii, M. 1966.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |

1. 1 2  *(unspecified title)*
2. ↑  *(unspecified title)*
3. ↑  *(unspecified title)*
4. ↑  *(unspecified title)*