Aylana diagramma 
**Aylana diagramma** (yoki doira diagrammasi) sonli nisbatni koʻrsatish uchun boʻlaklarga boʻlingan aylana statistik grafikdir. Aylana diagrammada har bir boʻlakning yoy uzunligi (demak, uning markaziy burchagi va maydoni) u koʻrsatadigan miqdorga proportsionaldir. U tilimlangan pirogga oʻxshashligi uchun nomlangan boʻlsa-da, uni taqdim etishda turli xil variantlar mavjud. Maʼlum boʻlgan eng qadimgi doiraviy diagramma sifatida odatda *William Playfair*ning 1801-yildagi *Statistik qisqartmasi* hisobiga olinadi.

Aylana diagrammalari biznes olamida va ommaviy axborot vositalarida juda keng qoʻllaniladi. Biroq, ular tanqid qilindi va koʻplab mutaxassislar ulardan qochishni tavsiya qiladilar, chunki tadqiqot maʼlum doiraviy diagrammaning turli boʻlimlarini solishtirish yoki maʼlumotlarni solishtirish qiyinligini koʻrsatdi. Koʻp hollarda doiraviy diagrammalarni boshqa diagrammalar bilan almashtirish mumkin, masalan, chiziqli diagramma, quti diagramma, nuqtali diagramma va boshqalar.

Tarixi
------

Maʼlum boʻlgan eng qadimgi aylana diagramma odatda *William Playfair*ning 1801-yildagi Statistik qisqartmasi hisobiga olingan boʻlib, unda ikkita shunday grafik ishlatilgan. Playfair bir qator aylana diagrammalarni oʻz ichiga olgan illyustratsiyani taqdim etdi. Ushbu jadvallardan birida 1789-yilgacha Osiyo, Yevropa va Afrikada joylashgan Turk imperiyasining nisbati tasvirlangan. Bu ixtiro dastlab keng qoʻllanilmagan.

Playfair dumaloq diagrammalarga qoʻshimcha maʼlumot qoʻshish uchun uchinchi oʻlchov kerak deb oʻyladi.
*Florence Nightingale* aylana diagrammani ixtiro qilmagan boʻlishi mumkin, lekin u uni yanada oʻqilishi uchun moslashtirdi va bu uning keng qoʻllanilishiga yordam berdi. Darhaqiqat, Nightingale aylana [diagramma]ni qayta konfiguratsiya qildi, ularning kengligi oʻrniga takozlarning uzunligini oʻzgartirdi. Keyinchalik u Playfair yaratilishining tushunarsizligi va amaliyligi yoʻqligi tufayli uni yaratgan deb taxmin qilingan. Bulbulning qutb maydoni diagrammasi, 107 yoki vaqti-vaqti bilan bulbul atirgul diagrammasi, u boshqargan harbiy dala gospitalida bemorlar oʻlimining mavsumiy manbalarini koʻrsatish uchun zamonaviy dumaloq gistogrammaga teng, sogʻlik va samaradorlikka taʼsir qiluvchi masalalar boʻyicha eslatmalarda chop etilgan va  Britaniya armiyasining gospital maʼmuriyati va 185- yilda qirolicha Viktoriyaga yuborilgan. Tarixchi Hugh Smallning soʻzlariga koʻra, *"u odamlarni oʻzgartirish zarurligiga ishontirish uchun birinchi boʻlib aylana diagrammalardan foydalangan boʻlishi mumkin"*.

 Fransuz muhandisi *Charles Joseph Minard* ham 1858-yilda aylana diagrammalardan foydalangan. Uning 1858-yildagi xaritasi butun Fransiyadan Parijga isteʼmol qilish uchun yuborilgan qoramollarni tasvirlash uchun doiraviy diagrammalardan tashkil topgan.

* 
* 
* 
*

Variantlar va oʻxshash diagrammalar
-----------------------------------

### 3D aylana diagrammasi va pirog doirasi

Diagrammaga 3D koʻrinishini berish uchun 3D doiraviy diagramma yoki istiqbolli doira diagrammasi qoʻllaniladi. Koʻpincha estetik sabablarga koʻra foydalaniladi, uchinchi oʻlchov maʼlumotlarni oʻqishni yaxshilamaydi; aksincha, uchinchi oʻlchov bilan bogʻliq istiqbolning buzilgan taʼsiri tufayli bu syujetlarni izohlash qiyin. Qiziqarli maʼlumotlarni koʻrsatish uchun ishlatilmaydigan ortiqcha oʻlchamlardan foydalanish nafaqat doiraviy diagrammalar uchun, balki umumiy diagrammalar uchun tavsiya etilmaydi.

### Donat jadvali

Donat diagrammasi 
Donat diagrammasi (shuningdek, donut deb ataladi) doiraviy diagrammaning bir varianti boʻlib, boʻsh markaz butun maʼlumotlar haqida qoʻshimcha maʼlumotni kiritish imkonini beradi. Donat diagrammalari dumaloq diagrammalarga oʻxshaydi, chunki ularning maqsadi nisbatlarni koʻrsatishdir. Bu turdagi aylana grafik bir vaqtning oʻzida bir nechta statistik maʼlumotlarni qoʻllab-quvvatlaydi va standart doiraviy diagrammalarga yaxshiroq maʼlumotlar intensivligi nisbatini beradi. Shuningdek, ushbu diagramma markazida maʼlumot boʻlishi shart emas.

### Boʻlingan aylana diagramma

Boʻlingan aylana diagramma
Diskning qolgan qismidan ajratilgan bir yoki bir nechta sektorlari boʻlgan diagramma *boʻlingan doiraviy diagramma* deb nomlanadi. Ushbu effekt sektorni ajratib koʻrsatish yoki diagrammaning kichikroq segmentlarini kichik nisbatlarda ajratib koʻrsatish uchun ishlatiladi.

### Qutb maydon diagrammasi

 Qutb maydon diagrammasi
*Qutb maydon diagramma*si odatdagi doiraviy diagrammaga oʻxshaydi, faqat sektorlar teng burchaklarga ega va har bir sektor doira markazidan qanchalik uzoqqa choʻzilishi bilan farq qiladi. Qutb maydoni diagrammasi siklik hodisalarni (masalan, *oylar boʻyicha oʻlimlar soni*) chizish uchun ishlatiladi. Misol uchun, agar bir yil davomida har oyda oʻlimlar soni chizilgan boʻlsa, unda har birining burchagi 30 daraja boʻlgan 12 ta sektor (oyiga bitta) boʻladi. Har bir sektorning radiusi oy uchun oʻlim darajasining kvadrat ildiziga mutanosib boʻladi, shuning uchun sektorning maydoni bir oydagi oʻlim darajasini ifodalaydi. Agar har oyda oʻlim darajasi oʻlim sabablari boʻyicha boʻlinsa, Florence Nightingale tomonidan mashhur ishlab chiqilgan qutb zonasi diagrammasida koʻrsatilganidek, bitta diagramma boʻyicha bir nechta taqqoslash mumkin.

Qutb maydoni diagrammalarining birinchi maʼlum qoʻllanilishi *André-Michel Guerry* tomonidan boʻlib, u 1829-yilda yil davomida shamol yoʻnalishidagi mavsumiy va kunlik oʻzgarishlarni, kunning soatiga koʻra tugʻilish va oʻlimni koʻrsatadigan qogʻozda aylanma aylanalar (dumaloq egri chiziqlar) deb atagan. Keyinchalik **Léon Lalanne** 1843-yilda kompas nuqtalari atrofidagi shamol yoʻnalishlarining chastotasini koʻrsatish uchun qutb diagrammasidan foydalangan. Shamol gulidan hali ham meteorologlar foydalanmoqda. Nightingale oʻzining atirgul diagrammasini 1858-yilda nashr etdi. Garchi „kokskom" nomi ushbu diagramma turi bilan bogʻlangan boʻlsa-da, Nightingale dastlab ushbu atamani ushbu diagramma birinchi marta paydo boʻlgan nashrga ishora qilish uchun ishlatgan.

### Halqali diagrammasi, quyoshli diagramma va koʻp darajali doira diagrammasi

Halqali diagramma, shuningdek, quyoshli diagramma yoki koʻp darajali doiraviy diagramma sifatida ham tanilgan, konsentrik doiralar bilan tasvirlangan iyerarxik maʼlumotlarni koʻrish uchun ishlatiladi. Markazdagi doira ildiz tugunini ifodalaydi, iyerarxiya markazdan tashqariga siljiydi. Ichki doiraning bir qismi tashqi doiraning asosiy segmentning burchak chizigʻi ichida joylashgan segmentlari bilan iyerarxik munosabatga ega.

### Aygʻoqchi diagramma

Aygʻoqchi diagramma 
Qutb maydoni diagrammasining bir varianti *Dror Feitelson* tomonidan ishlab chiqilgan aygʻoqchi diagrammadir. Dizayn ikkita tegishli maʼlumotlar toʻplamini solishtirishga imkon berish uchun oʻzgartirilgan qutb maydoni diagrammasi bilan oddiy doiraviy diagrammani qoʻshib qoʻyadi. Asosiy doiraviy diagramma har xil boʻlak oʻlchamlari bilan odatiy tarzda birinchi maʼlumotlar toʻplamini ifodalaydi. Ikkinchi toʻplam asos bilan bir xil burchaklardan foydalangan holda va maʼlumotlarga mos keladigan radiuslarni moslashtirgan holda, ustun qoʻyilgan qutb maydoni diagrammasi bilan ifodalanadi. Masalan, asosiy doiraviy diagrammada aholining yoshi va jinsi guruhlari taqsimoti va ularning yoʻl harakati qurbonlari oʻrtasidagi nisbati koʻrsatilishi mumkin. Baxtsiz hodisalarga duchor boʻlishga ayniqsa moyil boʻlgan yosh va jins guruhlari asl doiraviy diagrammadan tashqariga chiqadigan boʻlaklar sifatida ajralib turadi.

### Kvadrat diagramma / Waffle diagrammasi

Kvadrat diagramma / Waffle diagrammasi
Kvadrat diagrammalar, shuningdek, vafli diagrammalar deb ham ataladi, foizlarni ifodalash uchun doiralar oʻrniga kvadratlardan foydalanadigan doiraviy diagrammalar shaklidir. Asosiy dumaloq diagrammalarga oʻxshab, kvadrat doirali diagrammalar jami 100 % ning har bir foizini oladi. Ular koʻpincha 10 dan 10 gacha boʻlgan panjaralardir, bu erda har bir hujayra 1 % ni tashkil qiladi. Nomga qaramay, kvadratlar oʻrniga doiralar, piktogrammalar (masalan, odamlar) va boshqa shakllardan foydalanish mumkin. Kvadrat diagrammalarning asosiy afzalliklaridan biri shundaki, anʼanaviy doiraviy diagrammalarda koʻrish qiyin boʻlgan kichikroq foizlarni osongina tasvirlash mumkin.

Misollar
--------

Aylana diagramma saylovlar
Quyidagi misollar 2004-yilda Yevropa parlamenti uchun saylovning dastlabki natijalariga asoslangan. Jadvalda har bir partiya guruhiga ajratilgan oʻrinlar soni hamda ularning har biri tashkil etuvchi umumiy oʻrinlardan olingan foizlar koʻrsatilgan. Oxirgi ustundagi qiymatlar, har bir sektorning olingan markaziy burchagi, foizni 360 ° ga koʻpaytirish orqali topiladi.

| Partiya | Oʻrin | Foiz (%) | Markaziy burchak (°) |
| --- | --- | --- | --- |
| Yevropa Birlashgan shimoliy soʻl partiya | 39 | 5.3 | 19.2 |
| Yevropa sotsialistlar partiyasi | 200 | 27.3 | 98.4 |
| Yevropa erkin ittifoqi | 42 | 5.7 | 20.7 |
| Yevropa Demokratk va xilma-xillik partiyasi | 15 | 2.0 | 7.4 |
| Yevropa Liberal-demokratik va islohotlar partiyasi | 67 | 9.2 | 33.0 |
| Yevropa xalq partiyasi | 276 | 37.7 | 135.7 |
| Yevropa Millatlar Ittifoqi | 27 | 3.7 | 13.3 |
| Boshqalar | 66 | 9.0 | 32.5 |
| Umumiy | 732 | 99.9\* | 360.2\* |

Manbalar
--------

1. ↑  Spence (2005)
2. ↑  Cleveland, p. 262
3. ↑  „„Pie Charts Are Bad"". 30-iyun 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-iyun 2022-yil.
4. ↑  „Milestones in the History of Thematic Cartography, Statistical Graphics, and Data Visualization". *www.datavis.ca*.
5. ↑  „Who Made That Pie Chart?" (20-aprel 2012-yil).
6. ↑  Good and Hardin, chapter 8.
7. ↑  Harris, Robert L.*. Information graphics : a comprehensive illustrated reference*, [Nachdr.], Oxford: Oxford University Press, 1999 — 143 bet. ISBN 9780195135329.
8. ↑  Harris, Robert L.*. Information graphics : a comprehensive illustrated reference*, [Nachdr.], Oxford: Oxford University Press, 1999 — 143 bet. ISBN 9780195135329.
9. ↑  „Florence Nightingale's Statistical Diagrams". Qaraldi: 22-noyabr 2010-yil.
10. ↑  „Multi-level Pie Charts". *www.neoformix.com*.
11. ↑  Webber Richard, Herbert Ric, Jiangbc Wel. „Space-filling Techniques in Visualizing Output from Computer Based Economic Models"
12. ↑  „Feitelson, Dror (2003) Comparing Partitions With Spie Charts" (2003). Qaraldi: 31-avgust 2010-yil.

Yana qarang
-----------

* Cleveland, William S.*. The Elements of Graphing Data*. Pacific Grove, CA: Wadsworth & Advanced Book Program, 1985. ISBN 0-534-03730-5.
* Friendly, Michael. "The Golden Age of Statistical Graphics," *Statistical Science,* Volume 23, Number 4 (2008), 502-535
* Phillip Good and Hardin, James W. *Common Errors in Statistics (and How to Avoid Them)*. Wiley. 2003. ISBN 0-471-46068-0.
* Guerry, A.-M. (1829). Tableau des variations météorologique comparées aux phénomènes physiologiques, d'aprés les observations faites à l'obervatoire royal, et les recherches statistique les plus récentes. *Annales d'Hygiène Publique et de Médecine Légale*, 1 :228-.
* Harris, Robert L.*. Information Graphics: A comprehensive Illustrated Reference*. Oxford University Press, 1999. ISBN 0-19-513532-6.
* Manuel Lima. "Why humans love pie charts: an historical and evolutionary perspective," *Noteworthy*, July 23, 2018
* Gilles Palsky. *Des chiffres et des cartes: la cartographie quantitative au XIXè siècle*. Paris: Comité des travaux historiques et scientifiques, 1996. ISBN 2-7355-0336-4.
* Playfair, William, *Commercial and Political Atlas and Statistical Breviary*, Cambridge University Press (2005) ISBN 0-521-85554-3.
* Ian Spence (psychologist). No Humble Pie: The Origins and Usage of a statistical Chart. *Journal of Educational and Behavioral Statistics*. Winter 2005, 30 (4), 353–368.
* Edward Tufte. *The Visual Display of Quantitative Information*. Graphics Press, 2001. ISBN 0-9613921-4-2.
* Van Belle, Gerald. *Statistical Rules of Thumb*. Wiley, 2002. ISBN 0-471-40227-3.
* Leland Wilkinson. *The Grammar of Graphics*, 2nd edition. Springer, 2005. ISBN 0-387-24544-8.