**Ali Javan** ( forscha: علی جوان ; ozarbayjoncha: *Əli Cavan* ) (1926-yil 26-dekabr - 2016-yil 12-sentyabr) - eronlik amerikalik fizik hamda ixtirochi. U birinchi bo'lib 1959-yilda Bell Telefon Laboratoriyasida gaz lazerining kontseptsiyasini taklif qilgan. U tomonidan WR Bennett, Jr. va DR Herriott bilan hamkorlikda yaratilgan muvaffaqiyatli prototip 1960-yilda namoyish etilgan. Uning fanga qo'shgan boshqa hissalari kvant fizikasi va yana spektroskopiya sohalarida bo'lgan.

Hayoti va faoliyati
-------------------

Ali Javan Tehronda, ota-onasi ozarbayjon oilasida Tabrizda tug'ilgan. Zardushtiylar tomonidan boshqariladigan maktabda o'qigan. U Alborz o'rta maktabini tamomlagan va bir yil Tehron universiteti qoshidagi fan maktabida universitetda o'qishni boshlagan. 1948-yilda Nyu-Yorkka tashrifi chog'ida u Kolumbiya universitetida bir nechta magistratura kurslarida qatnashdi. U fan nomzodi ilmiy darajasini oldi. 1954 yilda uning dissertatsiyasi bo'yicha maslahatchi Charlz Tauns bakalavr yoki magistr darajasini olmagan. 1955-yil Yavan radiatsiya laboratoriyasida doktoranturadan keyingi lavozimni egallagan va Tauns bilan atom soatlarini tadqiq qilishda ishladi hamda mis va talliy kabi atomlarning o'ta nozik tuzilishini o'rganish uchun mikroto'lqinli atom nurlari spektrometridan foydalangan.

1957-yilda u uch darajali maser nazariyasi boʻyicha maqola chop etdi va oʻzining stimulyatsiya qilingan Raman effektini kashf etdi, yaʼni Stokesga oʻtgan Ramanga oʻtish populyatsiya inversiyasini talab qilmasdan kuchaytirilishi mumkin. Effekt Inversiyasiz lazerlar yoki LWI effekti deb nomlanuvchi effektlar sinfining kashshofi. U 1958-yilda o'zining geliy neon lazerining gaz chiqarish printsipini o'ylab topganidan ko'p o'tmay Bell Telefon Laboratoriyalariga qo'shildi va yana keyinchalik 1960-yilda Samuel Goudsmit tomonidan ko'rib chiqilgan maqolasini nashrga taqdim etdi .

Javaning gaz lazeri birinchi uzluksiz ishlaydigan lazer edi. U taxminan 25 vattlik juda kam energiya sarfi bilan ishladi yoki 50 vatt birinchi modelda, yoqut lazerlari uchun zarur bo'lgan minglab vatt bilan taqqoslaganda, qisqa portlashlar hosil bo'ladi. Bundan tashqari, yoqut lazeri to'lqin uzunliklarining torligi bo'yicha gaz lazeridan ancha ustundir. Uning infraqizil nurlari kengligi yarim dyumdan bir oz kamroq va bir mil masofaga bir futdan ko'p bo'lmagan joygacha ular tarqalgan. U amalga oshirilganidan bir kun o'tgach, lazer telefon qo'ng'irog'ini uzatish maqsadida ishlatilgan.

1966-yil Ali Yavan hamda Teodor Mayman o'zlarining mehnatlarini sharaflash uchun Prezident Jonson tomonidan taqdim etilgan pul mukofotini bo'lishgan. 1971-yilda u Isfaxon universiteti kampusida bo'lib o'tgan lazer fizikasi simpoziumining direktori bo'lgan

Javan birinchi marta 1961-yil Massachusets texnologiya institutida fizika dotsenti sifatida ishlagan va 1964-yildan beri Frensis Rayt Devis nomidagi fizika bo'yicha faxriy professor bo'lib qolgan. U elektron elementlarni ko'rinadigan optik nurlanish chastotalari kabi yuqori chastotalarni boshqarishga qodir bo'ladigan tarzda masshtablashni nazarda tutuvchi "optik elektronika" sohasidagi tadqiqotlarni davom ettirdi.

Javan 2016-yil 12-sentyabrda vafot etgan. Uning rafiqasi Marjori va ikki qizi Lila va Mayya qolgan.

Yutuqlar
--------

* Sigma Xi a'zosi
* Milliy Fanlar Akademiyasi aʼzosi
* Amerika san'at va fanlar akademiyasi a'zosi
* 1962-yil - Franklin institutining Styuart Ballantin medali "*Neon va geliydan foydalangan birinchi uzluksiz optik lazerni ishlab chiqish va rivojlantirish* "uchun.
* 1966-yil - Fanni va Jon Xertz jamg'armasi medali
* 1966-yil - Guggenxaym fondi stipendiyasi
* 1975-yil - Amerika Optika Jamiyatining Frederik Ives medali
* 1979-yil - Gumboldt fondi stipendiyasi
* 1993-yil - Jahon Madaniyat Kengashining Albert Eynshteyn Jahon fan mukofoti
* 2006-yil - Milliy ixtirochilar shon-sharaf zaliga kiritildi
* 2011-yil - SPIE xodimi
* 2012-yil - Yevroosiyo akademiyasining birinchi a'zosi

2007-yilda Javan *The Daily Telegraph* "Top 100 tirik daho" ro'yxatida 12-o'rinni egalladi.

Manbalar
--------

1. ↑  Taylor, Nick*. LASER: The inventor, the Nobel laureate, and the thirty-year patent war*. New York: Simon & Schuster, 2000 — 125–128 bet. ISBN 978-0-684-83515-0.
2. ↑  „Ali Javan from Azerbaijan" (en). *www.edu-active.com*. Qaraldi: 1-sentyabr 2023-yil.
3. 1 2 3  *Smithsonian April 1971 (Volume 2, Number 1)*, *Ali Javan and his 40 lasers*, Francis E. Wylie
4. ↑  Javan, A. *Theory of a 3-Level Maser*, Physical Review, 1957
5. ↑  Javan, A. *Transitions a Plusieurs Quanta Et Amplification Maser Dans Les Systemes a Deux Niveaux*, Journal De Physique Et Le Radium, 1958
6. ↑  Ali Javan interviewed by Jeff Hecht, on Feb 28, 1985.
7. ↑  MIT Web Page of Ali Javan.
8. ↑  Interview with Ali Javan by Lee Sullivan at the Optical Society of America, Boston, Massachusetts (September 4, 2008)
9. ↑  Javan, Herriott and Bennett, *Population Inversion and Continuous Optical Maser Oscillation in a Gas Discharge Containing a He-Ne Mixture*, *Physical Review Letters*, 1961
10. 1 2 3  SCIENCE AND THE CITIZEN. (1961).
11. ↑  Schawlow, A. (1961).
12. ↑  Javan, Ali with Blair, Betty.
13. ↑  U.P.I. United Press International photo archives, 4/27/66
14. ↑  Javan, Ali with Blair, Betty.
15. ↑  „Photonics community loses HeNe pioneer Ali Javan".
16. ↑  „Biographies: Ali Javan". *The Optical Society*. 2-noyabr 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi.
17. ↑  „Albert Einstein World Award of Science 1993". 30-dekabr 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 13-avgust 2013-yil.
18. ↑  Eurasian Academy Official Site
19. ↑  "Top 100 living geniuses" *The Daily Telegraph* (28 October 2007)