The First Lady Hillary Clinton during her speech in Beijing, China. AQShning birinchi xonimi Xillari Klinton Xitoyning Pekindagi chiqishida.
"**Ayollar huquqlari — inson huquqlari**" — bu feministik harakatda ishlatiladigan ibora. Bu ibora birinchi marta 1980-yillarda va 1990-yillarning boshlarida ishlatilgan. Uning eng ko'zga ko'ringan ishlatilishi 1995-yil 5-sentabrda AQShning birinchi xonimi Hillari Rodham Klintonning Pekinda bo'lib o'tgan Birlashgan Millatlar Tashkilotining Ayollar bo'yicha to'rtinchi Butunjahon konferentsiyasida so'zlagan nutqining nomidir. Ushbu nutqida u ayollar huquqlari tushunchasini inson huquqlari tushunchasi bilan chambarchas bog'lashga harakat qildi. Klinton nutqida "**inson huquqlari ayollarning huquqlari, ayollarning huquqlari esa inson huquqlaridir** "degan uzunroq, ikki tomonlama naqorat ichida iborani ishlatgan.

Birinchi foydalanish
--------------------

"Ayollar huquqlari - bu inson huquqlari" degan g'oya birinchi marta 1830-yillarning oxirida abolitsionistlar va proto-feministlar Sara Mur Grimke va Anjelina Grimke Weld tomonidan turli xil iboralar bilan ifodalangan. Sara Mur Grimke o'zining "*Jinslarning tengligi to'g'risidagi maktublar"* turkumida shunday deb yozadi: "Shunday qilib, men erkakning yoki ayolning huquqlari haqida hech narsa bilmayman; inson huquqlari men tan olgan narsadir". Shunga o'xshash iborani uning singlisi Anjelina Grimke Weld o'z nutqlarida va shaxsiy maktublarida qo'llaydi. Doʻsti Jeyn Smitga yoʻllagan maktubida u shunday yozadi: "Erkak uchun axloqiy jihatdan toʻgʻri boʻlgan narsa ayol uchun ham maʼnaviy jihatdan toʻgʻri. Men inson huquqlaridan boshqa huquqlarni tan olmadim".

1980-yillar va 1990-yillarning birinchi yarmida Klinton nutqidan oldin "Ayollar huquqlari – inson huquqlari" iborasi vaqti-vaqti bilan ishlatilgan. Masalan, 1984-yilda *The New York Times* Nyu-York shahrining Inson huquqlari bo'yicha komissiyasi rahbari Marsella Maksvellning suhbatda ushbu iborani ishlatganidan iqtibos keltirgan. U yana 1985-yilda Chililik taniqli huquqshunos Sesiliya Medina tomonidan feminizm bo'yicha muhim maqolada ishlatilgan. Uning ishining nomi "Ayollar huquqlari inson huquqlari sifatida: Lotin Amerikasi mamlakatlari va Amerika Davlatlari Tashkiloti (OAS)" edi. Tarixiy gʻoyani ifodalashda Madina "Ayollar huquqlari inson huquqlari ekanligining mantiqiy natijasi sifatida feminizm nazariy jihatdan demokratik jamiyatga erishish harakati boʻlib, usiz inson huquqlaridan toʻliq foydalana olmaydi", deb yozgan.

Kanadalik siyosatchi, Inson huquqlari va demokratik taraqqiyot xalqaro markazi rahbari Ed Broadbent 1993-yil yanvar oyida *Calgary Herald gazetasiga* bergan intervyusida shunday degan edi: "Agar biz jamiyat sifatida ayollar huquqlari inson huquqlari ekanligiga ishonsak. keyin qochqinlar siyosatida ayollarni kamsitishni to'xtatish vaqti keldi." Bu ibora Lorel Fletcher tomonidan 1993-yilda *"Ayollarga nisbatan inson huquqlari buzilishi"* nomli xalqaro huquq simpoziumida ishlatilgan, uning tahrirlangan versiyasi 1994-yilda Fletcher, Allin Teylor va Joan Fitspatrik tomonidan nashr etilgan 1994-yil dekabr oyida qator nodavlat tashkilotlar tomonidan nashr etilgan Inson huquqlari boʻyicha Malayziya Xartiyasining 3-moddasi "Ayollar huquqlari inson huquqlaridir" jumlasi bilan boshlanadi.

Klintonning nutqi
-----------------

47 yoshli Klinton o'z nutqi bilan chiqishni rejalashtirar ekan, uning so'zlarini yumshatish uchun ham ichki ma'muriyat bosimiga, ham tashqi Xitoy bosimiga qarshi chiqdi. AQSh Davlat departamenti ham, Milliy xavfsizlik agentligi ham xitoyliklarni g'azablantiradi, degan bahona bilan uni ko'ndirishga harakat qilishdi. Prezident Bill Klinton nutqni oldindan ko'rgan bo'lsa-da, uning yordamchilari ko'rmagan va Oq uy apparati rahbari Tomas Maklarti unda yangi yoki bahsli hech narsa aytilmaydi, degan taassurotda edi. Ba'zi inson huquqlari himoyachilari ham Klintonning Xitoyda nutq so'zlashiga e'tiroz bildirishdi va bu hukumatni qonuniylashtirishidan qo'rqishdi va Davlat departamenti sharti - xitoylik huquq himoyachisi Garri Vu paydo bo'lishidan oldin ozod etilishi kerak edi. Ba'zi katolik guruhlari yig'ilishni "oilaga qarshi" deb tanqid qilishsa, ba'zi mafkuraviy konservatorlar Klinton u erda "radikal feministik kun tartibini" ilgari surmoqchi ekanligini aytishdi.

Sesiliya Medina 1995-yilda Birlashgan Millatlar Tashkilotining Inson huquqlari bo'yicha qo'mitasining bir qismi bo'lgan va bu nutqqa ta'sir qilgan bo'lishi mumkin. 

Bu 1995-yil 5-sentabrda sodir bo'lganida, Klintonning nutqi konferentsiyadagi katta zalda o'qildi. Unda u butun dunyoda va Xitoyning o'zida ayollarni tahqirlash amaliyotiga qarshi chiqdi. Hukumatlar va tashkilotlarni, shuningdek, alohida ayollarni nishonga olib, u ayollar va qizlar oldida turgan muammolar ko'pincha e'tibordan chetda qolishi yoki "jim bo'lib qolishi" va shu sababli hal etilmayotganiga ishonishini aytdi. Nutqda ko'tarilgan elementlar mahr o'limlari va Xitoyning bir bola siyosatini o'z ichiga oladi.

Klinton "ayollar huquqlarini inson huquqlaridan alohida muhokama qilish endi qabul qilinishi mumkin emasligini" e'lon qildi. 180 dan ortiq delegatlar mamlakatlar uning so'zlarini eshitdilar:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| "If there is one message that echoes forth from this conference, let it be that human rights are women's rights and women's rights are human rights, once and for all." | "|

U shunday dedi: "Dunyoning hamma joyida kamsitish va tengsizliklar odatiy hol bo'lib qolar ekan, qizlar va ayollar kamroq qadrlanar ekan, kam ovqatlanar, oxirgi ovqatlanar, ortiqcha ishlasa, kam maosh oladi, maktabda va tashqarida zo'ravonlikka duchor bo'ladi. ularning uylari — insoniyat oilasining tinch, farovon dunyo yaratish salohiyati amalga oshirilmaydi". Konferentsiyadagi bir qancha delegat ayollar stollarni urib, u nutq so'zlayotganda xursand bo'lishdi. 

Ushbu nutq o'sha paytda ommaviy axborot vositalarining e'tiborini tortdi. NBC News boshlovchisi Tom Brokaw "U o'ziga xos tarzda xitoyliklarga to'g'ridan-to'g'ri zarba berdi" dedi, bu tarmoq muxbiri Andrea Mitchell AQSh birinchi xonimining bunday muhim diplomatik faoliyat bilan shug'ullanishi "juda g'ayrioddiy" ekanligini aytdi. *"Nyu-York Tayms* "gazetasining yozishicha, Klinton "inson huquqlari boʻyicha Xitoy hududidagi har qanday amerikalik oliyjanoblardan koʻra kuchliroq gapirgan".

Meros
-----

Nutq ayollar huquqlari harakatida ta'sirli deb hisoblanadi. Xususan, bu ayollarning imkoniyatlarini kengaytirishda muhim lahzaga aylandi va yillar o'tib butun dunyodagi ayollar Klintonning asosiy iboralarini aytib berishdi.

Nutq American Ritoric jurnalining 20-asrning eng yaxshi 100 nutqi roʻyxatida 35-oʻrinda qayd etilgan (darajali boʻyicha).

  

2013-yilda, Klinton AQSh Davlat kotibi lavozimida ishlaganidan soʻng, Klinton Klinton Global tashabbusida 1995-yildagi nutqidan keyin ayollar huquqlari qanday oʻzgarganini tahlil qildi. Qizlar uchun ta'lim, ayollar va qizlar uchun sog'liqni saqlash sohasida muvaffaqiyatga erishildi, ammo butun dunyo bo'ylab ayollar siyosiy huquqlarning yo'qligi va xavfsizlikning zaifligi tufayli hali ham azob chekmoqda, degan xulosaga keldi. Klintonning so'zlari bilan aytganda: "Bu yarim stakan bilan to'ldirilgan stsenariy".

2015-yilda nutqning yigirma yilligida bu haqda ko'proq retrospektivlar bor edi. Bu hammaga ham yoqmadi: ommaga ko'zga ko'ringan advokat Bryus Fayn shunday dedi: "U Pekinda bir bayonot bilan chiqdi, bu unchalik chuqur bo'lmagan - ayollar insondir".

Nutq va ibora Klintonning 2016-yilgi prezidentlik kampaniyasining asosiy nuqtasiga aylandi. Kampaniya o'zining saylovoldi do'konida uning nutqiga ishora qilib, "ayollar huquqlari - inson huquqlari" deb yozilgan futbolkalarni sotdi. Kampaniya, shuningdek, "Inson huquqlari - ayollarning huquqlari va ayollarning huquqlari - inson huquqlari" degan to'liq iborani aks ettiruvchi sumka sotildi; sumkada olti tilda ko'rsatilgan. Shuningdek, kampaniya doirasida bosh harflarda "ayollar huquqlari – inson huquqlari..." iborasi aks ettirilgan Tory Burch futbolkasi sotildi. Kampaniya shuningdek, Xellouin bayrami uchun beshta kostyum uchun zarur bo'lgan buyumlarning fotosuratlari va ko'rgazmalarini yaratdi, jumladan "Ayollar huquqlari - inson huquqlari" Hillari.

Jennifer Lopesning 2016-yilgi "Ain't Your Mama "qo'shig'iga ishlangan klipida Klintonning nutqining bir qismini aytgan namunasi tinglanishi mumkin, xususan, "Inson huquqlari - ayollarning huquqlari va ayollarning huquqlari - inson huquqlari, bir marta va. Barcha uchun". 

2017-yilda Xalqaro xotin-qizlar kuni uchun Madonna "*Uning hikoyasi* "nomli qisqa metrajli filmni chiqardi; "Ayollar huquqlari inson huquqlaridir" degan xabar bilan yakunlanadi.

Shifokor Lesli tomonidan *Jinsiy tibbiyot jurnalida ta'kidlanganidek*, bu ibora 2010-yillarda siyosiy nutqda, xususan, ayollarning salomatligi va reproduktiv huquqlariga oid siyosatni muhokama qilishda dolzarb bo'lib qolmoqda.

Manbalar
--------

1. ↑  Fester, Gertrude (1994). „Women's Rights Are Human Rights". *Agenda: Empowering Women for Gender Equity*. 20-jild, № 20. 76–79-bet. JSTOR 4065874.
2. ↑  *Letters on the Equality of the Sexes, and the Condition of Woman*. Addressed to Mary S. Parker. Boston: Isaac Knapp, 1838. Reprinted by Forgotten Books, 2012.
3. ↑  The Grimke Sisters, *Sarah and Angelina Grimke: the First American Women Advocates of Abolition and Woman's Rights*. Washington, DC, Lee and Shepard, 1885. Reprint by Greenwood Press, 1969. Reprint by Hard Press, 2014, p.109.
4. ↑  *Lawson, Carol*. „A Fighter for Rights". *The New York Times* (1-iyun 1984-yil).
5. ↑  Díaz-Diocaretz, Myriam*. Women, Feminist Identity, and Society in the 1980s: Selected Papers*. John Benjamins Publishing, 1-yanvar 1985-yil. ISBN 0915027518.
6. ↑  „Gender-related Refugee Claims".  Government of Canada Publications (mart 1994).
7. ↑  Fletcher, Laurel; Taylor, Allyn; Fitzpatrick, Joan (1994). „Human Rights Violations Against Women". *Whittier Law Review*. 15-jild, № 319. Qaraldi: 21–yanvar 2017–yil.`{{cite magazine}}`: CS1 maint: date format ()
8. ↑  „Malaysian Charter on Human Rights".  Malaysian NGOs (1994). Qaraldi: 21-yanvar 2017-yil.
9. ↑  Malaysian Charter on Human Rights#Malaysian Charter on Human Rights
10. ↑  *Healy, Patrick*. „The Résumé Factor: Those 8 Years as First Lady". *The New York Times* (26-dekabr 2007-yil).
11. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Chozick, Amy (September 5, 2015). "Hillary Clinton' Beijing Speech on Women Resonates 20 Years Later". *The New York Times*.
12. 1 2 3 4  *Tyler, Patrick*. „Hillary Clinton, In China, Details Abuse of Women". *The New York Times* (6-sentabr 1995-yil).
13. ↑  Clinton, Hillary Rodham (1996). „Women's Rights Are Human Rights". *Women's Studies Quarterly*. 24-jild, № 1/2. 98–101-bet. JSTOR 40004518.
14. ↑  *Lemmon, Gayle Tzemach*. „The Hillary Doctrine" (6-mart 2011-yil).
15. 1 2  "Flashback: First Lady Hillary Clinton in China". BETSY FISCHER MARTIN and GRACE LAMB-ATKINSON. NBC News. March 20, 2014.
16. ↑  Hudson, Valerie M.*. The Hillary Doctrine: Sex & American Foreign Policy*. New York: Columbia University Press, 2015 — 7–8 bet. ISBN 978-0-231-16492-4.
17. ↑  *Michael E. Eidenmuller.* „Top 100 Speeches of the 20th Century by Rank".  American Rhetoric (13-fevral 2009-yil). Qaraldi: 27-oktabr 2015-yil.
18. ↑  *Rucker, Philip*. „Hillary Clinton to lead review of progress for women since 1995 Beijing conference". *The Washington Post* (25-sentabr 2013-yil).
19. ↑  *Apparel.* „The Trailblazer Tee | Shop | Hillary for America Shop".  Shop.hillaryclinton.com. 28-may 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 28-may 2015-yil.
20. ↑  *Accessories.* „Statement Bag | The Shop".  Shop.hillaryclinton.com. 8-sentabr 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-sentabr 2015-yil.
21. ↑  „Tory Burch Tee | The Shop".  Shop.hillaryclinton.com (23-iyun 2016-yil). 6-noyabr 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6-avgust 2016-yil.
22. ↑  *Singer, Paul*. „Hillary Clinton campaign sanctions official Halloween costume ideas |". *USA Today* (21-yanvar 2015-yil). Qaraldi: 27-oktabr 2015-yil.
23. ↑  „Texts from Hillary and 4 other DIY Hillary Clinton costumes for Halloween | The Feed | Hillary for America".  Hillaryclinton.com. 30-avgust 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 27-oktabr 2015-yil.
24. ↑  "Hillary Rodham Clinton – United Nations 4th World Conference Speech" American Rhetoric.
25. ↑  Gostin, Nicki (May 6, 2016). "Jennifer Lopez samples Hillary Clinton speech in new music video" Wayback Machine saytida arxivlandi (2017-09-30).. *New York Daily News*.
26. ↑  *Legaspi.* „See Madonna's Stylish International Women's Day Short Film".  Rolling Stone (8-mart 2017-yil). 11-mart 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 16-mart 2017-yil.
27. ↑  Regan, Lesley (2017). „Integrating Human Rights and Women's Health. Competencies for Practice". *The Journal of Sexual Medicine*. 14-jild, № 5. e221–e222-bet. doi:10.1016/j.jsxm.2017.04.162.

Havolalar
---------

* Video va nutq transkripti
* Nutq ortidagi hikoya haqida *Elle* jurnali
* "Dunyoni o'zgartirgan 20 daqiqa" - konferentsiya ishtirokchisining essesi