*Taypinlar davlati (1850-1864)*

Dehqonlar qoʻzgʻoloni
---------------------

### Dastlabki bosqich

'''Sin''' sulolasi hukmronligini xavf ostiga qo‘ygan va 15 yil davom etgan
Xitoy tarixidagi eng yirik xalq qo‘zg‘olonlari birining boshlanishiga anʼanaviy
omillarning va xorijiy kuchlar bosqini kabi yangi hodisalarning o‘zaro murakkab
bog‘liqligi sabab bo‘lgan edi. **XVIII-XIX** asrlar boshidagi qo‘zg‘olonlarda o‘zini
namoyon qilgan sulolaviy inqiroz Xitoy jamiyatining jahon iqtisodiy va madaniy
aloqalariga jadal jalb qilinishi oqibatida yanada og‘irlashdi.
Ehtimol, eng muhim taʼsir G‘arb davlatlari bilan savdo-sotiqda Xitoyning
salbiy balansi tobora ortib borayotgani xalq noroziligining oshishiga olib keldi, bu
esa o‘z navbatida mamlakatga afyun importining katta o‘sishining natijasidir.
**1820-1840** yillarda savdo operatsiyalari natijasida Xitoy iqtisodiyoti qariyb 10
million lyan kumush foyda ko‘rdi, Xitoydan esa 60 millionga yaqini eksport
qilindi. Bu esa kumushning misga nisbatiga taʼsir ko‘rsatdi. Shunday qilib, agar
**XIX asrning boshlarida** bir lyan kumush uchun ular 1 ming mis tanga (tutszr)
berishgan bo‘lsa, keyinchalik **1840 — yillarning boshlarida** — 1500 tangani tashkil
qildi. Oxirgi holat soliq yuki muammosiga bevosita bog‘liq edi. Yuqorida taʼkidlab
o‘tilganidek, yer solig‘i yerning miqdori va sifatiga qarab belgilandi. Gramm
kumush bilan hisoblab chiqildi. To‘g‘ridan-to‘g‘ri to‘lovlar mis tangalarda bozorda
haqiqiy nisbatga muvofiq amalga oshirildi. Shunday qilib, haqiqiy soliq yuki, birinchi navbatda, G‘arb bilan asosiy savdo-sotiq davom etadigan Janubiy Xitoy
provensiyalari hududida sezilarli darajada oshishi kerak edi.

### Qoʻzgʻolonning kuchayishi

Kelgindilar bosqini bilan bog‘liq va xalqning noroziliklarini oshishiga sababchi boʻlgan ikkinchi holat — bu birinchi „afyun" urushidan keyin asosiy savdo
hajmini Yanszi havzasining qirg‘oq provensiyalariga o‘tkazish edi. Bu Guandunda
chet elliklarning qarshilikka uchragani va bir qator yangi qirg‘oq shaharlarining
tashqi savdoga ochilishi natijasi edi. Ilgari janubga olib o‘tilishi kerak bo‘lgan
tovarlarni endi Yanszi havzasining suv transport tarmog‘idan foydalanib, chet elga
jo‘natish juda qulay bo‘lib qoldi. Bu **XIX asrning o‘rtalariga** kelib, anʼanaviy
ravishda tashqi savdo uchun yuk tashish bilan bog‘liq bo‘lgan ijtimoiy quyi
sinflarga mansub janubiy provensiyalar aholisining katta qismini ishdan mahrum
qildi. Shunday qilib, jahon bozori va kapitalizmning taʼsiri bilan bog‘liq yangi
omillar anʼanaviy mexanizmning bir qismiga aylandi, uning harakati sulolaviy
inqirozning kuchayishiga va xalq qarshiligining boshlanishiga olib keldi.
Xitoyning janubidagi, qo‘zg‘olon boshlangan viloyatlarda,
aholining ikki guruhi — **punti** („tubjoy" yoki pekin lahjasida „bendi") va **hakka**
(„musofirlar" yoki normativ o‘qishda „kejia") o‘rtasida juda kuchli anʼanaviy
ziddiyatlar bo‘lgan. Birinchi guruh, yaʼni punti, kuchli urug‘ jamoalariga birlashtirilgan,
dehqonchilik va vodiylarning serhosil yerlari uchun eng qulay joylarni egallab,
o‘zlarini bu joylarning haqiqiy xo‘jayinlari deb hisoblashgan.

Taypin qoʻzgʻoloni
------------------

Taypin qo‘zg‘olonining bo‘lajak rahbari **Xun Syusuan** (1814-1864)
**Guandon** provensiyasida oddiy dehqon oilasida tug‘ilgan. Xun bolalikdan bilimga
chanqoq edi. Bola olti yoshga to‘lganda, ota-onasi uni qishloq maktabiga
jo‘natishadi. U maktabni tengdoshlaridan farqli ravishda muvaffaqiyatli tugatdi.
Yoshligida imtihonni topshira olmagani sababli qattiq qayg‘udan og‘ir kasal bo‘lib
qoladi va holsizlanib qoladi. Tushida unga bir dono keksa qimmatbaho toshlar
bilan bezalgan oltin qilichni hadya etadi. Bu tushni u belgi sifatida tushunib, juda
ruhlanib ketadi. Keyinchalik xristianlik dinidagi Xudoni o‘sha tushidagi keksa deb
tushungan va natijada xristianlik diniga qiziqib o‘ziga tarafdorlar qidira boshlagan.
Keyinchalik **Xun Syusuan** o‘z davlatini **"Taypin Tyango" („samoviy buyuk**
farovonlik mamlakati") **deb nomladi. Xun Syusuan o‘zini Iso Masihning ukasi va**
kelajakdagi Samoviy mamlakatning hukmdori deb hisoblardi.
Hukumat taʼqiblariga va vaqtinchalik muvaffaqiyatsizliklarga qaramasdan,
Xun Syusuan va uning hamrohlarlari yangi izdoshlarni o‘ziga tortdi. Ularning
orasida tez orada qo‘zg‘olonning bo‘lajak rahbarlari guruhi tuzildi. Ular orasida
baquvvat va iqtidorli tashkilotchi **Yan Syusin** (1817-1856-yillar) bor edi. Oddiy
ko‘mir yoquvchi bo‘lib, u Xudo Otaning o‘zi u orqali izdoshlari bilan
gaplashayotganini taʼkidlardi. Guansidagi badavlat oiladan chiqqan Shi Dakay
(1831-1863) juda yoshligida isyonchilarga qo‘shilgan. U qarindoshlari bo‘lgan bir
necha yuz kishini qo‘zg‘olonchilar safiga olib keldi. Harakat yetakchilari orasida
Vey Chanxueyni ham aytib o‘tish mumkin, uning oilasi „shenishi"larga tegishli
bo‘lib juda boy bo‘lgan. Ularning hayoti o‘lim bilan yakunlanishi mumkin bo‘lgan
ishda ishtirok etishining o‘ziga xos sabablari bor edi.1850-yilning yozida Xun Syusuan o‘z tarafdorlarini Guansidagi Jin-szian
(Guypin) qishlog‘iga yig‘ib, hokimiyatga qarshi hal qiluvchi kurashga tayyorgarlik
ko‘rishga chaqirdi. Tahminan 20-30 ming kishi erkaklar, ayollar va bolalar
murojaatga javob berdi. Ko‘pchilik, butun mol-mulkini sotganidan so‘ng, butun
oilalari va hatto urug‘lari bilan taypinlar qo‘zg‘oloniga qo‘shilishdi. Taypin
qo‘zg‘oloni rahbariyati o‘z izdoshlarini erkak va ayol bo‘linmalariga ajratib, xalq
urushi g‘alabasidan keyin nikohga ruxsat berilishini eʼlon qildi. Taypin safida
tamaki va giyohvand moddalarni isteʼmol qilish, shuningdek qimor o‘ynash
taʼqiqlangan va qattiq jazolangan. Manjur sulolasining qudrati tan
olinmaganligining belgisi sifatida taypinlar sochlarini kesib tashladilar va
yelkasiga tushirib yurishardi. Shu sababli ularni hukumat manbalarida „uzun
sochli" deb atashgan. Qo‘zg‘olonchilarning ijtimoiy tarkibi har xil ijtimoiy
maqomdagi va turli millatdagi odamlarni o‘z bayroqlari ostiga birlashtirgan
mashhur harakat edi. Uning safida dehqonlar, shuningdek mahalliy urug‘larga
mansub boʻlganlar, Guansi tog‘li hududlarida tog‘-kon ishlarida ishlaydigan ko‘mir
yoquvchilar va konchilar, kambag‘al va badavlat odamlar, Shenshi oilalari,
mahalliy xalq birinchi navbatda Chuan vakillari va boshqalar bor edi. Lekin,
albatta, asosiy qismi o‘sha paytdagi Xitoy jamiyatining quyi qatlamlariga tegishli
bo‘lishi mumkin bo‘lganlar edi. Taypin qo‘zg‘oloni bir necha bosqichlarga
bo‘linadi.

### Birinchi bosqich

1850-1853 yillarni o‘z ichiga oladi. Bu bosqich isyonchilar kuchlarni yig‘ib, qurolli otryadlar tuzib, keyinchalik katta qo‘shinlarga aylanib,
shimolga qarab jang qilgan davrlar hisoblanadi. Taypinlar o‘z davlatining
poytaxtiga aylantirgan **Nankin**ni qamal qilishi va bosib olishi bilan yakunlandi.
Eng kuchli qo‘zg‘olon **1853-1856** yillarda sodir bo‘ldi. Bu payt isyonchilar nafaqat
Yanszining quyi oqimining bir necha qirg‘oq provensiyalari hududida mutlaqo
barqaror davlat tuzilishini yaratishga, balki Sin sulolasi uchun haqiqiy tahdid
sifatida namoyon bo‘lishga muvaffaq bo‘lishdi. **1856**-yil kuzida Taypin qo‘zg‘oloni rahbarligida sodir bo‘lgan qonli ichki kurash bilan bog‘liq voqealar
qo‘zg‘olon tarixini yuksalish davriga va qo‘zg‘olonchilar muvaffaqiyatsiz
kurashda oldingi g‘alabalardan qolgan yutuqlarni saqlab qolishga harakat qilgan
davrga ajratadi.

### Oxirgi bosqich

**1856-1864 yillar** — Taypinlar qo‘zg‘oloni tarixining oxirgi
bosqichi, **Nankin**ning mag‘lubiyatga uchrashi va Taypin qo‘zg‘olonining barcha
asosiy ishtirokchilarining o‘limi bilan tugadi. **1851-yilning kuzida** Taypinlar
**Guansi** shimolidagi kichik bir shahar **Yunʼan**ni egallab olishdi va u yerda keyingi
yilning bahorigacha qolishdi. Bu yerda Taypin davlatining siyosiy institutlarining
shakllanishi yakunlandi, **Xun Syusuan** samoviy Van (hukmdor) ga aylandi, bu
uning Taypin iyerarxiyasidagi ustun mavqeyidan dalolat beradi. Taypin qo‘shinlari
qo‘mondoni **Yan Syutsin** Sharqiy Van unvonini oldi. **Vey Chanxuey** Shimoliy
Vanga, **Shi Dakay** esa mustaqil Vanga aylandi. Bu hukmdorlarning har birining
qo‘mondonligi ostida o‘z qurolli kuchlari va maʼmuriy apparatlari bo‘lgan. **Xun**
Syusuan **oliy yetakchi hisoblanar edi, uni tez orada „vansuy" („o‘n ming yillik**
hayot") tilagi bilan kutib olishni boshlashdi. Biroq, haqiqiy harbiy sardor va oliy
maʼmur bu davlat boshi isteʼdodi to‘liq ochilgan Yan Syusin edi. Keyinchalik Xun
ko‘p vaqtini diniy va falsafiy insholar yozish bilan o‘tkazdi, davlat tashvishlarining
asosiy yuki esa Yan Syusining yelkasiga tushdi. Mart oyida, qattiq qamaldan
so‘ng, **Taypinlar** Nankinni egallab olishdi. O‘sha paytdan boshlab shahar **1864-yil**
davlatning qulashigacha samoviy poytaxt bo‘lib qoldi. Asosan Yanszining quyi
havzasida joylashgan Xitoyning markaziy-janubiy provensiyalarini o‘z bazasiga
aylantirib, isyonchilar Shimoliy Xitoyni bo‘ysundirish fikridan butunlay voz
kechishmadi. **1853-yilning bahorida** ular Pekinni zabt etish uchun birinchi
ekspeditsiyani uyushtirdilar. Qo‘shinlarni Taypinning eng iqtidorli
qo‘mondonlaridan biri boshqarganiga qaramay, qo‘zg‘olon muvaffaqiyatsiz tugadi,
asosan kuchlar yetarli emas edi. O‘sha yilning oktabr oyiga kelib, soni 20 ming
kishiga kamaygan qo‘shin **Tyanjin** chekkasiga yetib bordi, ammo kam sonli
qurolsiz artilleriya shaharni bosib ololmadi. Tahminan 40 ming kishilik
qo‘shinning ikkinchi otryadga yordam berish uchun **1854-yil boshida** yuborilishi
bu masalani hal qila olmadi. Bu vaqtda birinchi mag‘lubiyatlardan so‘ng, Sin
qo‘shinlari bir necha oylik janglardan so‘ng, shimoliy ekspeditsiyada qatnashgan
ikkala qo‘shinni mag‘lubiyatga uchratdilar. Ularning qo‘mondonlari qo‘lga olindi
va qatl qilindi. Shunday qilib, Taypinlar qo‘zg‘oloni kamida ikki marta manjur
hukmronligini qulatish va Xitoyni samoviy Vang hukmronligi ostida birlashtirish
uchun haqiqiy imkoniyatni qo‘ldan boy berishdi. Umuman olganda, **1856-yilning**
kuzi**gacha Taypinlar lageridagi vaziyat barqaror bo‘lib qoldi. Taypinlar strategik**
ahamiyatga ega bo‘lgan juda muhim hududni egallashga muvaffaq bo‘lishdi va
nafaqat hujumlarni muvaffaqiyatli qaytarishdi, balki hukumat qo‘shinlari va Sin
hukumati tarafida bo‘lgan mahalliy harbiy rahbarlar bo‘linmalarini mag‘lub
etishdi. Taypin davlati **1856-yilning kuzida** boshlangan ichki kurash tufayli keskin
zaiflashdi va qo‘zg‘olon kuchsizlana boshladi. Voqea sabablari tarixchilar
tomonidan turlicha baholangan, biroq bu asosan, Taypin davlatida oliy hokimiyatni
egallash istagiga o‘xshardi. Sentabr voqealarining qahramonlari Taypin davlatining
asosiy rahbarlari edi, ular janglar paytida omon qolishga muvaffaq bo‘lishdi. Bu,
birinchi navbatda, samoviy hukmdor Xun Syusuan va uning eng nufuzli sherigi
Yan Syusin o‘rtasidagi kurash edi, ular Nankinni bosib olish paytida siyosiy va
harbiy nazoratning asosiy dastaklarini o‘z qo‘lida jamlagan edi. 1856-yil 2 sentabr
tongda, Shimoliy Vanga sodiq bo‘linmalar Vey Chanxuey, Yanning qarorgohiga
bostirib kirib, u yerda bo‘lganlarning hammasini, jumladan, Yan Syusinning o‘zini
ham shafqatsizlarcha o‘ldirishdi. Bundan bir necha kun o‘tgach, Xun Syusuan nomidan farmon chiqarildi,
unda **Vey Chanxuey** sodir bo‘lgan voqea uchun aybdor qilindi, bundan tashqari, u
Taypinning oliy hukmdori saroyida jamoat oldida jazoga hukm qilindi. Nankinda
bir necha ming kishi bo‘lgan va shubhasiz, dushmanlarining xo‘rlanishiga guvoh
bo‘lishni istagan fitna ishtirokchilari uchun xavf tug‘dirgan Yan Syusinning tirik
qolgan tarafdorlari, ko‘rsatilgan joyga qurolsiz to‘planishdi. Ammo bu yerda ular
**Vey Chanxuey** jangchilari bilan o‘ralgan, shafqatsiz va sovuqqonlik bilan yo‘q
qilingan.
Bu xabarlarni eshitgach o‘sha paytda urushda bo‘lgan Shi Dakay
qo‘shinlarni oldinga siljitdi va oktabr oyida Nankin devori ostida yetib keldi. U bu
voqeani qoraladi va buni yashirishga ham urinmadi. Vey Taypin davlatidagi asosiy
rol uchun kurashda asosiy raqiblaridan qutulish umidida Shi Dakayga qarshi
repressiya tayyorlayotgandi. Shi Dakay mo‘jizaviy tarzda o‘limdan qochishga
muvaffaq bo‘ldi. U bo‘lajak qirg‘in haqida xabar olgach, shahardan qochib ketdi.
**1864-yil 1 -iyunda** **Xun Syusuan** vafot etdi va iyul oyi oxirida samoviy
davlat poytaxtiga hal qiluvchi hujum boshlandi. Shaharga hujum qilish uchun
signal dushman tomonidan Nankinni o‘rab olgan kuchli mudofaa devorlarining bir
qismini vayron qilishi edi. Xunning o‘n besh yoshli o‘g‘li, samoviy Van taxtida,
tajribali va sodiq maslahatchilarining yordamiga qaramay, hech narsaga qodir
emas edi. Oktabr oyida Samoviy Van qo‘lga olindi va qatl qilindi.

### Qoʻzgʻolon oqibatlari

Taypinqo‘zg‘olonining oqibatlari haqiqatan ham fojiali edi. Mamlakatning katta hududlari
aholisi yo‘q qilindi va vayronaga aylandi. Fuqarolar urushi paytida, baʼzi
maʼlumotlarga koʻra, **15-20 million** odam vafot etdi.

Manbalar
--------

1. ↑  Xubbaliyava, M.*. Dehqonlar urushi va Taypinlar davlati*. T.: TDSHU, 2021 — 103-109 bet.
2. ↑  Васильев, Л.С.*. История Востока.*, M. 2004.