**Spermogramma** (qadimgi yunoncha: *σπέρμα* — urugʻ va γράμμα — yozuv) — tibbiyotda erkak urugʻining unumdorligini aniqlash va reproduktiv tizimning mumkin boʻlgan kasalliklarini tasxislash uchun ishlatiladigan eyakulyat (maniy, urugʻ suyuqligi) tahlili. Er-xotinning bepushtlik haqidagi shikoyatlari uchun spermogramma buyuriladi. Spermogramma sperma donorlari va sperma kriokonservatsiyasini rejalashtirgan odamlar uchun ham koʻrsatiladi.

Eyakulyatni tahlil qilishda oʻrganilgan xususiyatlar
----------------------------------------------------

Spermogrammaning asosiy komponenti eyakulyatni mikroskopik tahlil qilish boʻlib, unda spermatozoidlarning hujayra elementlarining xususiyatlari aniqlanadi, xususan: spermatozoidlar soni, spermatozoidlarning harakatchanligi, spermatozoidlarning morfologik xususiyatlari, leykotsitlar soni va turlari, spermatogenezning yetilmagan hujayralarining soni va turlari va boshqalar. Bundan tashqari, makroskopik eyakulyat parametrlari: sperma hajmi, rangi, suyuqlanish vaqti va urugʻ suyuqligi yopishqoqligi, pH aniqlanadi. Baʼzida eyakulyatning qoʻshimcha biokimyoviy tahlili oʻtkaziladi, unda spermadagi fruktoza, rux, alfa-glyukosidaza, L-karnitin koʻpincha tekshiriladi.

Meʼyoriy eyakulyat parametrlari
-------------------------------

Vaqt oʻtishi bilan erkakning fertilligi (nasl berish qobiliyati) eyakulyatsiyasi qanday xususiyatlar oʻzgarganligini koʻrsatuvchi omillar. Erkaklar bepushtligi boʻlimidagi tadqiqotlar sifati va miqdori oshishi bilan spermatogenez haqidagi maʼlumotlar qayta koʻrib chiqilmoqda va takomillashtirilmoqda. Jadvalda turli mualliflarning eyakulyant hajmi, spermatozoidlarning kontsentratsiyasi va harakatchanligi normalari boʻyicha takliflari keltirilgan.

| Muallif | Yil | Hajmi, ml | Konsentratsiya, mln/ml | harakatchanlik, % |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Davis | 1943 yil | toʻrtta | 60 | 80 |
| Sharren | 1972 yil | 2 | 40 | 70 |
| Eliasson | 1981 yil | 2 | 20 | 50 |
| Bustos-Obregon | 1981 yil | 1.5 | 20 | 40 |
| Van Zyl | 1976 yil | 2 | 10 | 30 |
| JSST standartlari | 1999 yil | 2 | 20 | 50 |
| JSST standartlari | 2010 yil | 1.5 | 18 | 32 |

Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST) tomonidan tavsiya etilgan standartlar shifokorlar orasida juda mashhur. JSST standartlari shifokorlar orasida shunchalik keng tarqalganki, bu standartlarni hozirgi vaqtda umumeʼtirof etilgan deb hisoblash mumkin va „JSSTning inson eyakulyatini va spermatozoidlarning bachadon boʻyni shilliq qavati bilan oʻzaro taʼsirini laboratoriya tadqiqoti boʻyicha koʻrsatmalari" kitobi eng nufuzli nashr hisoblanadi.

JSSTning inson eyakulyatini laboratoriya tekshiruvi va spermatozoidlarning bachadon boʻyni shilliq qavati bilan oʻzaro taʼsiri boʻyicha koʻrsatmalarining soʻnggi nashri (Kembrij universiteti nashriyoti, 1999) fertil eyakulyat (nasl beruvchi urugʻ suyuqligi) ning quyidagi koʻrsatkichlar meʼyoriy deb hisoblangan edi:

| Koʻrsatgichlar | Meʼyori |
| --- | --- |
| Eyakulyat hajmi | 2 ml yoki undan koʻp |
| pH | 7,2 yoki undan koʻp |
| Spermatozoidlar kontsentratsiyasi | 20 mln / ml yoki undan koʻp |
| Umumiy spermatozoidlar soni | 40 million yoki undan koʻp |
| Spermatozoidlarning harakatchanligi | Eyakulyatsiyadan keyin 60 daqiqa ichida 50% yoki undan koʻp |
| Tirik spermatozoidlar | 50% yoki undan koʻproq tirik |
| Leykotsitlar kontsentratsiyasi | 1 million/ml dan kam |
| Antisperma antitelalari | spermatozoidlarning 50%idan kamrogʻi |

JSST normal morfologiyaga ega spermatozoidlar soni normasi boʻyicha aniq tavsiyalar bermaydi, bu spermatozoidlar uchun meʼyoriy qiymatlarni oʻrganish hali ham davom etayotganiga ishora qiladi.

### JSST 2010-yilgi koʻrsatmalari

2010-yilda JSST eyakulyat koʻrsatkichlarining qiymatlariga yangi oʻzgarishlar kiritdi va uni qayta ishlash va tadqiq qilish usulini oʻzgartirdi. Oxirgi, 5-nashrida „Odam urug‘ini tekshirish va qayta ishlash bo‘yicha JSST laboratoriya qo‘llanmasi"da spermatozoidlarning soni va harakatchanligi normalari, spermatozoidlarning normal shakllari soni o‘zgartirildi. Shunday qilib, masalan, harakatchan spermatozoidlarning a, b, c, d guruhlari boʻyicha tasnifi bekor qilindi. Buning oʻrniga, progressiv harakatga ega, progressiv boʻlmagan va harakatsiz spermatozoidlarning tasnifi taklif etildi.

JSSTning 2010-yildagi soʻnggi tavsiyalariga koʻra, quyida eyakulyat (urugʻ suyuqligi) koʻrsatkichlari normalari keltirilgan:

| Moʻrsatkichlar | Maʼyori |
| --- | --- |
| Eyakulyat hajmi, ml | 1,5 ml yoki undan koʻp |
| Spermatozoidlarning umumiy soni, million | 39 va undan yuqori |
| Spermatozoid konsentratsiyasi, 1 ml da million | 15 yoki undan koʻp |
| Spermatozoidlarning umumiy harakatchanligi % | 40 yoki undan koʻp |
| progressiv harakatga ega spermatozoidalar, % | 32 yoki undan koʻp |
| Tirik spermatozoidlar, % | 58 va undan yuqori |
| Morfologiyasi: normal shakllari, % | 4 yoki undan koʻp |
|

Spermatozoidlarning patologik holati
------------------------------------

 Boʻyalgan inson spermatozoidlari.
Qabul qilingan meʼyoriy qiymatlarga mos keladigan eyakulyat normal deb ataladi va bu eyakulyat holati „normospermiya" yoki „normozoospermiya" atamasi bilan belgilanadi.

JSST eyakulyatning patologik holatini tavsiflash uchun quyidagi atamalarni taklif qiladi:

* oligozoospermiya — standart qiymatdan past sperma konsentratsiyasi;
* astenozoospermiya — sperma harakati standart qiymatdan past;
* teratozoospermiya — spermatozoidlarning morfologiyasi standart qiymatdan past;
* azospermiya — eyakulyatda spermatozoidlarning yoʻqligi;
* aspermiya — eyakulyatning yoʻqligi (shu maʼnoda u „aneyakulyatsiya" atamasiga toʻgʻri keladi, ammo baʼzi mutaxassislar eyakulyatsiyani tasvirlash uchun „aspermiya" atamasidan foydalanadilar. Bunda nafaqat spermatozoidalar, balki spermatogenezning yetuk boʻlmagan hujayralari ham mavjud boʻlmaydi).

Eyakulyatni tahlil qilish qoidalari
-----------------------------------

 Sperma anomaliyalari.
### Eyakulyatni olish shartlari

Tahlil qilish uchun spermani berishdan oldin, erkaklarga 2—7 kun davomida jinsiy faoliyatdan va onanizmdan voz kechish tavsiya etiladi. Ushbu davr tahlil shartlarini standartlashtirish uchun tavsiya etiladi, shuning uchun siz turli laboratoriyalarda olingan natijalarni taqqoslashingiz mumkin. Bundan tashqari, odatda 2—5 kun davomida kuchli spirtli ichimliklarni haddan tashqari isteʼmol qilmaslik tavsiya etiladi. Bundan tashqari, tahlildan bir necha kun oldin saunalar, bugʻ xonalari, termal vannalar va juda yuqori haroratli boshqa xonalarga tashrif buyurishdan qochish kerak, chunki yuqori harorat sperma harakatini pasaytiradi.

### Eyakulyat hajmi

Eyakulyat hajmi odatda darajalangan serologik pipetka bilan oʻlchanadi (bir vaqtning oʻzida yopishqoqlik aniqlanadi). Koʻpgina laboratoriyalarda eyakulyatsiya hajmi 2 ml dan kam boʻlsa, gʻayritabiiy hisoblanadi, bunday eyakulyatsiya holati „oligospermiya" sifatida tavsiflanadi. Eyakulyatning asosiy hajmini seminal pufakchalar suyuqligi (hajmning uchdan ikki qismi) va prostata bezining suyuqligi (hajmning taxminan uchdan bir qismi) tomonidan beriladi.

### Eyakulyatning kislotaligi (pH).

Eyakulyatning kislotaliligi indikator qogʻozi yoki pH oʻlchagich yordamida aniqlanadi. JSST normal koʻrsatkich sifatida kamida 7,2 pH qiymatini tavsiya qiladi. Aksariyat erkaklarning eyakulyat kislotaliligi pH 7,8-8,0 ga teng.

### Eyakulyat rangi va hidi

Zamonaviy tibbiyotda eyakulyat rangi jiddiy diagnostik ahamiyatga ega emas, uning spermogramma shakliga oʻrnatilishi anʼanaga hurmatdir. Anʼanaviy tushunchalarga koʻra, oddiy eyakulyat „oq-kulrang" rangga ega, baʼzida u „bulutli oq" sifatida tavsiflanadi. Shaffof eyakulyat spermaning oz miqdordaligini koʻrsatishi mumkin. Sargʻish yoki pushti rangdagi eyakulyat baʼzida gemospermiya bilan bogʻliq.

Spermatozoidlarning morfologik normalligini tahlil qilish yoki oddiygina „sperma morfologiyasi" mikroskop yordamida amalga oshiriladi. Laboratoriya shifokori tashqi koʻrinishi normaga mos keladigan spermatozoidlarning ulushini va anormal morfologiyaga ega boʻlgan spermatozoidlarning nisbatini aniqlaydi. Tahlil qilish uchun mahalliy sperma ishlatiladi yoki shishaga boʻyalgan sperma smetasi tayyorlanadi.

Manbalar
--------

1. ↑  Руководство ВОЗ по лабораторному исследованию эякулята человека и взаимодействия сперматозоидов с цервикальной слизью Р.А.Нерсеяна под научн. ред. рус. перевода Л. Ф. Курило. — 4-е издание. — М.: «МедПресс», 2001. — 144 с.
2. ↑  WHO laboratory manual for examination of human semen and sperm-cervical mucus interaction. — 3-d edition. — Cambridge University Press, 1992