Hindiston davlat bayrogʻi (hindcha: तिरंगा, Tiranga) — uch rangli hind zaʼfaron, oq va hind yashil rangli gorizontal toʻgʻri toʻrtburchaklardan iborat; uning markazida koʻk rangda 24 qirrali gʻildirak *Ashoka Chakra* joylashgan. U 1947-yil 22-iyulda boʻlib oʻtgan Taʼsis Assambleyasining yigʻilishida hozirgi koʻrinishida qabul qilingan va 1947-yil 15- avgustda Hindiston Dominionining rasmiy bayrogʻiga aylangan. Keyinchalik bayroq Hindiston Respublikasi bayrogʻi sifatida saqlanib qoldi. Hindistonda trikolor „uch rangli" atamasi deyarli har doim Hindiston milliy bayrogʻini anglatadi. Bayroq *Svaraj* bayrogʻiga asoslangan, Hindiston Milliy Kongressi bayrogʻi Pingali Venkayya tomonidan ishlab chiqilgan.

Qonunga koʻra, bayroq *xadi*dan yasalishi kerak, (Mahatma Gandi tomonidan mashhur boʻlgan qoʻlda yigirilgan mato yoki ipakning maxsus turi). Bayroqning ishlab chiqarish jarayoni va spetsifikatsiyalari Hindiston standartlari byurosi tomonidan ishlab chiqilgan. Bayroqni ishlab chiqarish huquqi Khadi taraqqiyot va qishloq sanoati komissiyasiga tegishli boʻlib, uni mintaqaviy guruhlarga ajratadi. 2009-yildan boshlab Karnataka Khadi Gramodyoga Samyukta Sangha bayroqning yagona ishlab chiqaruvchisi boʻldi.

Bayroqdan foydalanish Hindistonning Bayroq kodeksi va milliy gerblarga oid boshqa qonunlar bilan tartibga solinadi. Dastlabki kodda fuqarolar tomonidan bayroqdan foydalanish taqiqlangan edi. Mustaqillik va Respublika kuni kabi milliy kunlar bundan mustasno. Hindiston Oliy sudi 2002-yilda fuqaro Navin Jindalning murojaatini koʻrib chiqib, Hindiston hukumatiga fuqarolar tomonidan bayroqdan foydalanishga ruxsat berish uchun kodeksga oʻzgartirish kiritishni buyurdi. Keyinchalik, Hindiston Ittifoqi Vazirlar Mahkamasi cheklangan foydalanishga ruxsat berish uchun kodni oʻzgartirdi. Kodeks 2005- yilda yana bir bor oʻzgartirildi va baʼzi holatlarda qoʻshimcha foydalanishga ruxsat berildi. Bayroq kodi, shuningdek, bayroqni koʻtarish protokoli va uni boshqa milliy va milliy boʻlmagan bayroqlar bilan birgalikda qoʻllashni tartibga soladi.

Dizayn
------

### Xususiyatlari

Hindiston bayrogʻi kodeksiga koʻra, Hindiston bayrogʻining eni: balandlik nisbati 3:2. Bayroqning barcha uchta gorizontal chiziqlari (zaʼfran, oq va yashil) bir xil oʻlchamga ega. Ashoka chakrada bir xil masofada joylashgan yigirma toʻrtta qirralari mavjud.

Ashoka chakrasining oʻlchami bayroq kodida koʻrsatilmagan, ammo „IS1: Hindiston bayrogʻi uchun ishlab chiqarish standartlari" ning 4.3.1 boʻlimida bayroq va chakraning oʻziga xos oʻlchamlarini tavsiflovchi jadval mavjud.

Davlat bayrogʻining oʻlchamlari| Bayroq hajmi ; | Kenglik va balandlik (mm) | Ashoka chakra diametri (mm) |
| --- | --- | --- |
| 1 | 6300 × 4200 | 1295 |
| 2 | 3600 × 2400 | 740 |
| 3 | 2700 × 1800 | 555 |
| 4 | 1800 × 1200 | 370 |
| 5 | 1350 × 900 | 280 |
| 6 | 900 × 600 | 185 |
| 7 | 450 × 300 | 90 |
| 8 | 225 × 150 | 40 |
| 9 | 150 × 100 | 25 |

### Ranglar

Bayroq kodi ham, IS1 ham Ashoka Chakrani bayroqning har ikki tomoniga toʻq koʻk rangda bosish yoki boʻyashni talab qiladi. Quyida milliy bayroqda ishlatiladigan barcha ranglar uchun belgilangan soyalar roʻyxati keltirilgan.

Materiallar 3.1.2.2: Ranglar| Rang | X | Y | Z | Yorqinlik, foizi |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Hind zaʼfaron (Kesari) | 0,538 | 0,360 | 0,102 | 21.5 |
| Oq | 0,313 | 0,319 | 0,368 | 72.6 |
| Hind yashil | 0,288 | 0,395 | 0,317 | 8.9 |

Jadvalda berilgan qiymatlar CIE 1931 ta rang maydoniga mos kelishini unutmang. Foydalanish uchun taxminiy RGB qiymatlari quyidagicha qabul qilinishi mumkin: hind zaʼfaron #FF9933, oq #FFFFFF, hind yashil #138808, toʻq koʻk #000080. Bunga eng yaqin Pantone qiymatlari 130 U, Oq, 2258 °C va 2735 S.

| Rang sxema | Hindiston zaʼfani (Kesari) | Oq | Yashil | Toʻq koʻk rang |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Pantone | 130 U | 000 S | 2258 °C | 2735 S |
| CMYK | 0-40-80-0 | 0-0-0-0 | 86-0-94-47 | 100-100-0-50 |
| HEX | #FF9933 | #FFFFFF | #138808 | #000080 |
| RGB | 255, 153, 51 | 255, 255, 255 | 19, 136, 8 | 0, 0, 128 |

Simvolizm
---------

 Hindiston bayrogʻi, Nyu-Dehli
Gandi bayroqni birinchi marta 1921-yilda Hindiston Milliy Kongressiga taklif qildi. Bayroq Pingali Venkayya tomonidan ishlab chiqilgan edi. Markazda anʼanaviy aylanuvchi gʻildirak joylashgan boʻlib, u hindlar uchun qizil chiziq va musulmonlar uchun yashil chiziq oʻrtasida Gandining hindlarning oʻz kiyimlarini tikish orqali oʻz-oʻziga ishonuvchan boʻlish yutugʻini anglatadi. Keyin dizaynda qizil rang zaʼfaron bilan almashtirildi va boshqa diniy jamoalar uchun markazda oq rangli chiziq qoʻshildi (jamoalar oʻrtasida tinchlik ramzi sifatida) shu aylanma gʻildirak uchun fon yaratildi. Biroq, ranglar sxemasi bilan mazhabviy uyushmalarga yoʻl qoʻymaslik uchun, keyinchalik uchta guruhga yangi maʼnolar berildi: jasorat va qurbonlik, tinchlik va haqiqat, imon va dovyuraklik.

1947-yil 15-avgustda Hindiston mustaqil boʻlishidan bir necha kun oldin, maxsus tashkil etilgan Taʼsis Assambleyasi Hindiston bayrogʻi barcha partiyalar va jamoalar uchun maqbul boʻlishi kerak degan qarorga keldi. *Swaraj* bayrogʻining oʻzgartirilgan versiyasi tanlandi; trikolor zaʼfaron, oq va yashil oʻzgartirilmadi. Biroq, *charkha* qonunning abadiy gʻildiragini ifodalovchi Ashoka Chakra bilan almashtirildi. Keyinchalik Hindistonning birinchi vitse-prezidenti va ikkinchi prezidenti boʻlgan faylasuf Sarvepalli Radhakrishnan qabul qilingan bayroqqa oydinlik kiritib, uning ahamiyatini quyidagicha taʼrifladi:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *Bhagva* yoki Safron voz kechish yoki befarqlikni bildiradi. Rahbarlarimiz moddiy manfaatlarga befarq boʻlib, oʻz ishiga fidoyi boʻlishi kerak. Markazdagi oq yorug'lik, bizning xatti-harakatlarimizni boshqaradigan haqiqat yo'lidir. Yashil rang bizning tuproqqa bo'lgan, bu yerdagi o'simlik hayotiga bo'lgan munosabatimizni, boshqa barcha hayotga bog'liq tabiatni anglatadi. Oq rang markazidagi "Ashoka Chakra" dxarma qonunining g'ildiragidir. Haqiqat yoki *satya*, *dxarma* yoki fazilat bu bayroq ostida ishlaydiganlarning boshqaruv tamoyili bo'lishi kerak. Yana g'ildirak harakatni bildiradi. Turg'unlikda o'lim borligini anglatadi. Harakatda hayot bor. Hindiston endi o'zgarishlarga qarshilik qilmasligi kerak, u harakat qilishi va oldinga intilishi kerak. Gʻildirak tinch oʻzgarishlarning dinamizmini ifodalaydi. | "|

Tarixi
------

A British red Ensign (a red flag with the Union Jack placed at the top left corner) charged with the Star of India (five pointed star inside a circular band tied at the bottom) Britaniya Hindistonining fuqarolik praporshi, 1880-1947
Hindiston mustaqillik harakatidan oldingi davrda turli knyazlik shtatlari hukmdorlari tomonidan turli dizayndagi bir qator bayroqlar ishlatilgan; yagona hind bayrogʻi gʻoyasi birinchi marta 1857-yildagi qoʻzgʻolondan soʻng Hindistonning ingliz hukmdorlari tomonidan koʻtarilgan va bu toʻgʻridan-toʻgʻri imperator boshqaruvining oʻrnatilishiga olib kelgan. Dizayni gʻarbiy geraldik standartlarga asoslangan birinchi bayroq boshqa Britaniya koloniyalari, jumladan Kanada va Janubiy Afrika bayroqlariga oʻxshash edi; uning qizil maydoniga yuqori chap kvadrantida Union Jek va oʻng yarmining oʻrtasida qirollik toji bilan qoplangan Hindiston yulduzi kiritilgan edi. Yulduz „hindlik" ni qanday yetkazganligi haqidagi savolga javob berish uchun qirolicha Viktoriya oʻzining hind fuqarolarining imperiyaga xizmatlarini sharaflash uchun Hindiston yulduzi ordenining ritsar qoʻmondonini yaratdi. Keyinchalik, Hindistonning barcha knyazlik shtatlari Yevropaning geraldik mezonlariga asoslangan ramzlar bilan bayroqlarini oldilar.

 Angliya-Hind haftaliklarida koʻrsatilganidek, 1904-yildan boshlab Hindiston uchun taklif qilingan bayroq. Toʻq koʻk rangli chiziq hindu va buddistlarni, yashil chiziq musulmonlarni va ochiq koʻk rangli chiziq xristianlarni ifodalaydi. Chap tarafdagi vertikal binafsha chiziqda viloyatlar va shtatlarni ifodalovchi Orion yulduz turkumidagi yulduzlar bor edi. Atrofdagi qizil chegara Hindistonning Britaniya hukmronligi ostida birlashgan va butunligi timsoli edi.
Yigirmanchi asrning boshlarida, Edward VII ning toj kiyishi atrofida, Hindiston imperiyasining vakili sifatida geraldik ramzga ehtiyoj borligi haqida munozara boshlandi. Hindiston fuqarolik xizmatining britaniyalik aʼzosi William Coldstream hukumatga geraldik ramzni oʻzi umumiy tanlov deb hisoblagan yulduzdan koʻproq mosroq narsaga oʻzgartirishni taklif qildi. Uning taklifi hukumat tomonidan yaxshi qabul qilinmadi; Lord Curzon buni amaliy sabablarga koʻra rad etdi. Taxminan bu davrda millatchilik fikri diniy anʼanalar orqali vakillikka olib keldi. Moda boʻlgan ramzlar orasida Bal Gangadhar Tilak tomonidan himoyalangan Ganesha va Aurobindo Ghosh va Bankim Chandra Chattopadhyay tomonidan himoyalangan Kali bor edi. Yana bir ramz sigir yoki *Gau Mata* (sigir onasi) edi. Biroq, bu belgilarning barchasi hindu-markaziy edi va Hindistonning musulmon aholisiga bu taklif toʻgʻri kelmasdi.

 Kalkutta bayrogʻi asosida, 1907-yil 22-avgustda Germaniyaning Shtutgart shahrida boʻlib oʻtgan Xalqaro sotsialistik konferensiyada Bhikaji Kama tomonidan koʻtarilgan „Hindiston mustaqilligi bayrogʻi" dizayni.
Bengaliyaning boʻlinishi (1905) mamlakat ichidagi koʻplab kastalar va irqlarni birlashtirishga intilgan Hindiston mustaqillik harakatini ifodalovchi yangi bayroqning kiritilishiga olib keldi. Millatchi Svadeshi harakatining bir qismi boʻlgan *Vande Mataram* bayrogʻi gʻarb geraldik uslubida ifodalangan hind diniy ramzlaridan iborat edi. Uch rangli trikolor bayroq sakkizta viloyatni ifodalovchi yuqori qismi yashil chiziqda sakkizta oq lotus, pastki qizil chiziqda quyosh va yarim oy, markaziy sariq chiziqda esa hind tilida *Vande Mataram* shiori bor edi. Bayroq Kalkuttada hech qanday marosimsiz foydalanish boshlandi va uning ochilishi gazetalarda qisqacha yoritildi. Bayroq zamonaviy hukumat yoki siyosiy hisobotlarda ham yoritilmagan, ammo Hindiston Milliy Kongressining yillik sessiyasida foydalanilgan. Keyinchalik biroz oʻzgartirilgan versiyasi 1907-yilda Shtutgartda boʻlib oʻtgan ikkinchi Xalqaro sotsialistik kongressda Bhikaji Kama xonim tomonidan ishlatilgan. Bayroqning koʻp foydalanilishiga qaramay, u hind millatchilari orasida ishtiyoq uygʻota olmadi.

Taxminan bir vaqtning oʻzida bayroq uchun yana bir taklif hind islohotchisi va Svami Vivekanandaning shogirdi Nivedita opa tomonidan ilgari surildi. Bayroq markazda momaqaldiroqdan va chegara uchun yuz sakkizta moy chiroqdan iborat boʻlib, *Vande Mataram* yozuvi momaqaldiroq atrofida boʻlingan. U 1906-yilda Hindiston Milliy Kongressi yigʻilishida ham taqdim etilgan Koʻp oʻtmay, boshqa koʻplab takliflar boshlandi, ammo ularning hech biri millatchilik harakati tomonidan eʼtiborga olinmadi.

1909-yilda Madras prezidentligining sobiq gubernatori Lord Ampthill Imperiya kuni arafasida Londonning *The Times gazetasiga* yozganida, „butun Hindistonning yoki biron bir Hindiston viloyatining bayrogʻi vakili yoʻqligini taʼkidladi... Albatta, bu gʻalati, lekin Hindiston uchun imperiya boʻlmaydi."

 Enni Besant va Bal Gangadhar Tilak tomonidan qabul qilingan Hindistonning Uy hukmronligi harakati bayrogʻi
1916-yilda Pingali Venkayya Madras Oliy sudi aʼzolari tomonidan moliyalashtirilgan kitobcha shaklida oʻttizta yangi dizaynni taqdim etdi. Bu koʻplab taklif va tavsiyalar bayroq harakatini saqlab qolishdan boshqa narsa qilmadi. Oʻsha yili Enni Besant va Bal Gangadhar Tilak „ Uydagi qoidalar" harakatining bir qismi sifatida yangi bayroqni qabul qilishdi. Bayroqning yuqori chap burchagida Union Jek, yuqori oʻngda yulduz va yarim oy va pastki oʻngdan diagonal ravishda koʻrsatilgan yetti yulduz, beshta qizil va toʻrtta yashil oʻzgaruvchan chiziq fonida joylashgan. Bayroq har qanday millatchilik bayrogʻiga qarshi birinchi hukumat tashabbusiga olib keldi, chunki Koimbatoredagi magistrant undan foydalanishni taqiqladi. Taqiqdan soʻng davlat bayrogʻining vazifasi va ahamiyati haqida ommaviy munozaralar boʻlib oʻtdi.

1920-yillarning boshlarida Buyuk Britaniya va Irlandiya oʻrtasidagi tinchlik shartnomasidan soʻng, koʻpchilik Britaniya hukmronliklarida milliy bayroq muhokamalari ommalashdi. 1920-yil noyabr oyida Millatlar Ligasidagi Hindiston delegatsiyasi Hindiston bayrogʻidan foydalanmoqchi boʻldi va bu Britaniya Hindiston hukumatini bayroqqa milliy ramz sifatida yana bir bor eʼtibor qaratishga undadi.

A tricolour flag of white, green and red with a spinning wheel in the centre 1921-yilda Kongress yigʻilishida kiritilgan Gandi bayrogʻi
1921-yil aprel oyida Mohandas Karamchand Gandi oʻzining "*Yosh Hindiston* "jurnalida Hindiston bayrogʻiga boʻlgan ehtiyoj haqida yozgan va markazda *charkha* yoki urchuqli bayroqni taklif qilgan. Urchuq gʻoyasini Lala Xansraj ilgari surgan va Gandi Pingali Venkayyaga bayroqdagi qizil va yashil ranglarni urchuq bilan loyihalashtirishni topshirgan, qizil rang hindularni va yashil rang musulmonlarning rangi. Gandi 1921-yilgi Kongress sessiyasida bayroq taqdim etilishini xohladi, lekin u oʻz vaqtida topshirilmadi va sessiyada boshqa bayroq taklif qilindi. Keyinchalik Gandi yozgan ediki, kechikish tasodifiy edi, chunki bu unga boshqa dinlar vakillari emasligini tushunishga imkon berdi; keyin u boshqa barcha dinlarni ifodalash uchun bayroq ranglariga oq rangni qoʻshdi. Nihoyat, diniy-siyosiy hissiyotlar tufayli 1929- yilda Gandi bayroq ranglarining dunyoviy talqiniga oʻtib, qizil rang xalq qurbonliklarini, oq rang poklikni, yashil esa umidni anglatishini aytib oʻtdi.

1923-yil 13-aprelda Nagpurda mahalliy Kongress koʻngillilari tomonidan Jallianvala Bagh qirgʻinini xotirlash marosimi chogʻida Pingali Venkayya tomonidan ishlab chiqilgan urchuqli *Svaraj* bayrogʻi koʻtarildi. Ushbu voqea Kongressmenlar va politsiya oʻrtasida toʻqnashuvga olib keldi, shundan soʻng besh kishi qamoqqa tashlandi. Yana yuzdan ortiq namoyishchilar yigʻilishdan soʻng bayroqlar yurishini davom ettirdilar. Keyinchalik, birinchi may kuni Nagpur Kongress qoʻmitasi kotibi Jamnalal Bajaj *bayroq Satyagraxanini* boshladi, bu milliy eʼtiborni qozondi va bayroq harakatida muhim nuqtani belgiladi. Kongress tomonidan milliy miqyosda targʻib qilingan *satyagraha* tashkilot ichida yoriqlar yarata boshladi, bunda Gandiliklar juda ishtiyoqmand boʻlib, boshqa guruh, *Svarajistlar* esa buni ahamiyatsiz deb atadilar.

Nihoyat, 1923-yil iyul oyida Butun Hindiston Kongressi qoʻmitasi yigʻilishida Javoharlaʼl Neru va Sarojini Naiduning talabiga binoan Kongress saflarini yopib qoʻydi va bayroq harakati maʼqullandi. Bayroq harakati Sardar Vallabhbhai Patel tomonidan ommaviy yurishlar va oddiy odamlar tomonidan bayroqlarni namoyish qilish gʻoyasi bilan boshqargan. Harakat oxiriga kelib, butun Britaniya Hindistonida 1500 dan ortiq odam hibsga olindi. *Bombay Chronicle* nashrining xabar berishicha, harakat jamiyatning turli guruhlari, jumladan, fermerlar, talabalar, savdogarlar, ishchilar va „milliy xizmatchilar"dan iborat edi. Musulmonlarning ishtiroki moʻtadil boʻlsa-da, harakat shu paytgacha mustaqillik harakatida kamdan-kam ishtirok etgan ayollarni hayratda qoldirdi.

Bayroq tashviqoti Gandining yozuvlari va nutqlaridan turtki olgan boʻlsa-da, harakat Nagpur voqeasidan keyin siyosiy qabul qilindi. Oʻsha davrdagi turli jurnal va gazetalarda chop etilgan xabarlar, tahririy maqolalar va tahririyatga yoʻllangan maktublar keyinchalik bayroq va millat oʻrtasidagi rishtalar mustahkamlanganidan dalolat beradi. Koʻp oʻtmay, davlat bayrogʻi shaʼnini asrab-avaylash tushunchasi mustaqillik uchun kurashning ajralmas tarkibiy qismiga aylandi. Musulmonlar haligacha *Svaraj* bayrogʻidan foydalanishmasada, Kongress va Xalifat Harakati musulmon yetakchilari orasida milliy bayroq sifatida qabul qilindi.

A tricolour flag of saffron, white and green with a spinning wheel in the centre 1931-yilda Hindiston Milliy Kongressi tomonidan rasman qabul qilingan *Svaraj bayrogʻi* 
Bayroq harakatining qoralovchilari, jumladan Motilal Neru tez orada *Svaraj* bayrogʻini milliy birlik ramzi sifatida olqishladi. Shunday qilib, bayroq Hindiston institutining muhim tarkibiy qismiga aylandi. Britaniya Hindiston hukumatining yangi bayrogʻini koʻproq eʼtiborga oldi va unga javoban siyosatini belgilay boshladi. Britaniya parlamenti bayroqdan ommaviy foydalanishni muhokama qildi va Londondan kelgan koʻrsatmalarga asoslanib, Britaniya Hindiston hukumati *Svaraj* bayrogʻini koʻrsatishga toʻsqinlik qilmagan munitsipalitetlar va mahalliy hukumatlardan mablagʻlarni olib qoʻyish bilan tahdid qildi. *Swaraj* bayrogʻi 1931-yilgi yigʻilishda Kongressning rasmiy bayrogʻiga aylandi. Biroq, bu vaqtga kelgunicha, bayroq allaqachon mustaqillik harakati ramziga aylangan edi.

 General-gubernator Lui Mauntbattenning 1947-yilda Hindiston bayrogʻi boʻyicha taklifi, aslida bu Kongress bayrogʻi, ammo burchakda Union Jek bilan tasvirlangan. Bu Javoharlal Neru tomonidan rad etildi, chunki u Kongressning millatchi aʼzolari Union Jekning qoʻshilishini inglizlarga qarshi kurash deb bilishardi.
1947-yil avgust oyida Hindiston mustaqillikka erishganidan bir necha kun oldin Taʼsis majlisi tuzildi. Mustaqil Hindiston bayrogʻini tanlash uchun assambleya 1947-yil 23-iyunda Rajendra Prasad boshchiligidagi *maxsus* qoʻmita tuzdi va uning aʼzolari sifatida Maulana Abul Kalam Azad, Sarojini Naidu, C. Rajagopalachari, KM Munshi va BR Ambedkar ishtirok etdi.

A postage stamp, featuring a fluttering Indian flag above the word „INDIA". At left is „15 AUG. 1947" and „3½ As."; at right is „जय हिंन्द" above „POSTAGE". 1947-yil 21-noyabrda chiqarilgan mustaqil Hindistonning birinchi markasi boʻlgan Hindiston bayrogʻi xorijiy yozishmalar uchun moʻljallangan edi.
1947-yil 14-iyulda qoʻmita Hindiston Milliy Kongressi bayrogʻini barcha partiyalar va jamoalar uchun maqbul boʻlishi uchun tegishli oʻzgartirishlar kiritib Hindiston Milliy bayrogʻi sifatida qabul qilishni tavsiya qildi. Shuningdek, bayroqda hech qanday umumiy ohang boʻlmasligi kerakligi toʻgʻrisida qaror qabul qilindi. Kongress bayrogʻining urchugʻi Ashokaning Arslon poytaxtining *Chakrasi* (gʻildirak) bilan almashtirildi. Sarvepalli Radhakrishnanning soʻzlariga koʻra, *chakra* *dharma* va qonunning vakili sifatida tanlangan. Biroq, Javoharlaʼl Neru oʻzgarish tabiatan amaliyroq ekanligini tushuntirdi, chunki urchuqli bayroqdan farqli oʻlaroq, bu dizayn nosimmetrik koʻrinardi. Gandi bu oʻzgarishdan unchalik mamnun emas edi, lekin baribir uni qabul qildi.

Bayroq Neru tomonidan 1947-yil 22-iyulda Taʼsis majlisida teng nisbatda toʻq zaʼfaron, oq va toʻq yashil rangli gorizontal uch rangli, oq chiziqning oʻrtasida koʻk rangdagi Ashoka urchugʻi gʻildiragi sifatida taklif qilingan. Neru ham majlisga ikkita bayroqni taqdim etdi, biri khadi-ipak va ikkinchisi khadi-paxta. Qaror bir ovozdan maʼqullandi. U 1947-yil 15- avgustdan 1950-yil 26-yanvargacha Hindiston Dominionining milliy bayrogʻi boʻlib xizmat qilgan va oʻshandan beri Hindiston Respublikasining bayrogʻi sifatida ham xizmat qilgan.

Ishlab chiqarish jarayoni
-------------------------

Lettering written and printed on a canvas strip ISI tomonidan tasdiqlangan Hindiston bayrogʻi sarlavhasi (oʻlchami 6, sanasi 2007/2008).
Milliy bayroqni loyihalash va ishlab chiqarish jarayoni Hindiston standartlari byurosi tomonidan yozilgan uchta hujjat bilan tartibga solinadi. Barcha bayroqlar ipak yoki paxtadan tayyorlanadigan khadi matosidan qilingan. Standartlar 1968-yilda yaratilgan va 2008-yilda yangilangan Bayroqning toʻqqizta standart oʻlchami qonun bilan belgilangan.

1951-yilda Hindiston respublikaga aylanganidan soʻng, Hindiston Standartlar Instituti bayroqning birinchi rasmiy xususiyatlarini eʼlon qildi. Ular 1964-yilda Hindistonda qabul qilingan metrik tizimga mos kelish uchun qayta koʻrib chiqilgan. Texnik shartlarga 1968-yil 17-avgustda qoʻshimcha oʻzgartirishlar kiritildi. Texnik xususiyatlar Hindiston bayrogʻini ishlab chiqarishning barcha muhim talablarini oʻz ichiga oladi, shu jumladan oʻlchamlari, boʻyoq rangi, xromatik qiymatlari, yorqinligi, iplar soni va kanop iplarini. Yoʻriqnomalar fuqarolik va jinoiy qonunlar ostida qoplanadi va ishlab chiqarish jarayonidagi nuqsonlar jarima yoki qamoq muddatini oʻz ichiga olgan jazolarga olib kelishi mumkin.

Xadi yoki qoʻlda yigirilgan mato bayroq uchun foydalanishga ruxsat berilgan yagona material boʻlib, boshqa har qanday materialdan tayyorlangan bayroqdan foydalanish qonunga koʻra jarimadan tashqari uch yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi. Xadi uchun xom ashyo paxta, ipak va jun bilan cheklangan. Xadining ikki xil turi mavjud: Birinchisi, bayroqning asosini tashkil etuvchi khadi-yorqin, ikkinchisi — bayroqni ustunga mahkam ushlab turuvchi sargʻish rangli mato boʻlgan xadi-oʻrdak. Xadi-oʻrdak toʻquvning noanʼanaviy turi boʻlib, ushbu turdagi toʻquv juda kam uchraydi va Hindistonda bu mahoratga ega boʻlgan yigirma nafardan kam toʻquvchi bor.

Toʻqilgan xadi shimoliy Karnatakaning Dharvad va Bagalkot tumanlaridagi ikkita qoʻl dastgohidan olinadi. Hozirgi vaqtda Hubli shahrida joylashgan Karnataka Xadi Gramodyoga Samyukta Sangha Hindistondagi yagona litsenziyalangan bayroq ishlab chiqarish va yetkazib berish boʻlimidir. Hindistonda bayroq ishlab chiqarish boʻlimlarini oʻrnatish uchun ruxsat Xadi taraqqiyot va qishloq sanoati komissiyasi tomonidan beriladi. Davlat bayrogʻi uchun qoʻlda toʻqilgan xadi dastlab Dxarvad tumanidagi Garag qishlogʻida ishlab chiqarilgan. Dharvad Taluk Kshetriya Seva Sangh bayrogʻi ostida bir necha ozodlik kurashchilari tomonidan 1954-yilda Garagda maxsus markaz tashkil etilgan va markazdan bayroqlar yasash uchun litsenziya olgan.

Toʻqilgandan soʻng, material sinov uchun BIS laboratoriyalariga yuboriladi. Sifat sinovidan soʻng, material tasdiqlangan boʻlsa, zavodga qaytariladi. Keyin u zaʼfaron, oq va yashil rangga boʻyalgan uchta matoga boʻlinadi. Ashoka chakra oq matoning har ikki tomoniga bosiladi. Bundan tashqari, chakra toʻliq koʻrinadigan va har ikki tomonda sinxronlashtirilganligiga eʼtibor berish kerak. Kerakli oʻlchamdagi uchta boʻlak, har bir rangdan bittasi, spetsifikatsiyalarga muvofiq bir-biriga tikiladi. Yakuniy mahsulot dazmollanadi va qadoqlanadi. Keyin BIS ranglarni tekshiradi va shundan keyingina bayroqni sotish mumkin boʻladi.

2021-yil dekabr oyida Hindiston hukumati bayroqlarni mashinada ishlab chiqarish, shuningdek, poliester, paxta yoki ipak kabi xadi boʻlmagan muqobil materiallardan foydalanishga ruxsat berish uchun bayroq kodiga oʻzgartirish kiritdi.

Protokol
--------

Two Indian flags side by side, the first is horizontal with the saffron band at the top, the second is vertical with the saffron band to the left. Bayroqning toʻgʻri gorizontal va vertikal koʻrinishi
Bayroqni koʻrsatish va undan foydalanish Hindistonning Bayroq kodeksi, 2002 (Hindiston asl bayroq kodi) bilan tartibga solinadi; Gerblar va nomlar qonuni, 1950; va Milliy shaʼnni haqorat qilishning oldini olish toʻgʻrisidagi qonun, 1971. Davlat bayrogʻini haqorat qilish, shu jumladan, uni qoʻpol haqorat qilish yoki kamsitish, shuningdek undan Bayroq kodeksi qoidalarini buzadigan tarzda foydalanish qonunga muvofiq uch yilgacha ozodlikdan mahrum qilish yoki jarima yoki har ikkalasi bilan ham jazolanadi.

Rasmiy qoidalarga koʻra, bayroq hech qachon yerga yoki suvga tegmasligi yoki har qanday shaklda parda sifatida ishlatilmasligi kerak. Ochilishdan oldin bayroqni ataylab teskari oʻrnatish, biror narsaga botirish yoki gul barglaridan boshqa narsalarni ustiga qoʻyish mumkin emas. Bayroqda har qanday yozuvni yozish mumkin emas. Ochiq maydonda boʻlganda, ob-havo sharoitidan qatʼi nazar, bayroq har doim quyosh chiqishi va botishi oʻrtasida hilpirab turishi kerak. 2009-yilgacha bayroqni jamoat binosida tungi vaqtda maxsus sharoitlarda osib qoʻyish mumkin edi; hozirda Hindiston fuqarolari bayroqni yaxshi yoritilgan baland bayroq ustuniga osib qoʻyish sharti bilan tunda ham foydalanishlari mumkin.

Bayroq hech teskari tushirilmasligi kerak. Bayroqdan eskirgan yoki iflos holatda foydalanish haqoratli hisoblanadi va xuddi shu qoida bayroqni koʻtarish uchun ishlatiladigan bayroq ustunlari va yoʻlaklariga ham tegishli boʻlib, ular doimo tegishli holatda boʻlishi kerak.

Hindistonning asl bayroq kodi xususiy fuqarolarga milliy bayroqni koʻtarishga ruxsat bermagan, lekin, Mustaqillik kuni yoki Respublika kuni kabi milliy kunlar bundan mustasno. 2001-yilda sanoatchi Navin Jindal oʻzi tahsil olgan Qoʻshma Shtatlarda bayroqdan teng foydalanishga odatlangan edi, oʻz ofis binosida Hindiston bayrogʻini hilpiratdi. Bayroq musodara qilinib, jinoiy javobgarlikka tortilishi haqida ogohlantirilgan. Jindal Dehli Oliy sudiga jamoat manfaatlariga daʼvo arizasi bilan murojaat qildi; xususiy fuqarolar tomonidan bayroqdan foydalanishga qoʻyilgan cheklovni bekor qilishga urinib, davlat bayrogʻini munosib odob va sharaf bilan koʻtarish uning fuqarolik huquqi, vatanga boʻlgan muhabbatini ifodalash usuli ekanligini taʼkidladi.

 Hindiston bayrogʻi gorizontal shaklda uchta rangni koʻrsatadi: zaʼfaron, oq va yashil oʻrtada Ashoka chakra.
Apellyatsiya jarayonining oxirida ish Hindiston Oliy sudi tomonidan koʻrib chiqildi; sud Hindiston hukumatidan masalani koʻrib chiqishni soʻrab, Jindal foydasiga qaror chiqardi. Keyin Hindiston Ittifoqi Vazirlar Mahkamasi 2002-yil 26-yanvardan boshlab Hindiston bayrogʻi kodeksiga oʻzgartirish kiritdi, bu esa xususiy fuqarolarga bayroqning qadr-qimmati, shaʼni va hurmatini himoya qilgan holda yilning istalgan kunida bayroqni koʻtarishga ruxsat berdi.

Dastlabki asl bayroq kodi, shuningdek, forma, kostyum va boshqa kiyimlarda bayroq tasviridan foydalanishni taqiqlagan. 2005-yil iyul oyida Hindiston hukumati foydalanishning baʼzi shakllariga ruxsat berish uchun kodga oʻzgartirishlar kiritdi. Oʻzgartirilgan kodeksda beldan pastki va ichki kiyimga, yostiq jildlari, roʻmol yoki boshqa kiyim materiallariga kashta tikishni taqiqlaydi.

Shikastlangan bayroqlarni utilizatsiya qilish ham bayroq kodi bilan belgilangan. Shikastlangan yoki ifloslangan bayroqlarni chetga tashlash yoki hurmatsizlik bilan yoʻq qilish mumkin emas; ularni yakka tartibda, yoqish yoki bayroqning qadr-qimmatiga mos keladigan boshqa usul bilan butunlay yoʻq qilinishi kerak.

### Displey

The Indian flag and another flag on crossed poles; the Indian flag is at the left. Hindiston bayrogʻini boshqa davlat bayrogʻi bilan joylashtirish protokoli
Bayroqni toʻgʻri koʻrsatish usullariga oid qoidalar shuni koʻrsatadiki, ikkita bayroq devorga gorizontal ravishda toʻliq yoyilganda, ularning koʻtargichlari bir-biriga qaragan holda, eng yuqorisida zaʼfaron chiziqlari boʻlishi kerak. Agar u qisqa bayroq ustunida koʻrsatilgan boʻlsa, u devorga burchak ostida oʻrnatilishi kerak. Agar ikkita davlat bayrogʻi oʻzaro bogʻlangan tayoqlarda koʻrsatilgan boʻlsa, koʻtargichlar bir-biriga qarab turishi va bayroqlar toʻliq yoyilgan boʻlishi kerak. Bayroqdan hech qachon stollar, minbarlar, podiumlar yoki binolarni yopish uchun mato sifatida ishlatilmasligi yoki panjaralarga oʻralmasligi kerak.

Bayroq har qanday turdagi jamoat yigʻilishlari yoki yopiq xonalarda koʻrsatilsa, u har doim oʻngda (kuzatuvchilarning chap tomonida) boʻlishi kerak, chunki bu hokimiyat pozitsiyasidir. Shunday qilib, bayroq zalda yoki boshqa yigʻilish joyida maʼruzachi yonida koʻrsatilganda, u maʼruzachining oʻng qoʻliga joylashtirilishi kerak. U zalning boshqa joyida koʻrsatilganda, tomoshabinlarning oʻng tomonida boʻlishi kerak. Bayroq toʻliq yoyilgan holda, tepasida zaʼfaron chizigʻi bilan koʻrsatilishi kerak.

Sketch of eight people carrying flags in a procession, the first and last persons have the India tricolour Bayroq korteji
 Qizil qal’ada Hindiston bayrogʻi, Dehli

Yana qarang
-----------

* Markaziy Parkdagi Hindiston bayrogʻi, Connaught Place
* Hindistonning eng katta inson bayrogʻi
* Hindiston davlat gerbi
* Jana Gana Mana
* Vande Mataram
* Satyameva Jayate
* Milliy vaʼda
* Hindiston bayroqlari roʻyxati
* Hindiston davlat bayroqlari roʻyxati

Manbalar
--------

1. 1 2  Bureau of Indian Standards*. IS 1 : 1968 Specification for the national flag of India (cotton khadi), Amendment 2*. Government of India, 1979.
2. ↑  Bureau of Indian Standards*. IS 1 : 1968 Specification for the national flag of India (cotton khadi)*. Government of India, 1968. 23-iyul 2012-yilda qaraldi.
3. ↑  Wikipedia articles for the respective colour names
4. ↑  "Flag of India". *Encyclopædia Britannica*. 2009. Archived from the original on 15 December 2008.. Qaraldi: 2 July 2009.
5. ↑  *Heimer.* „India". *Flags of the World* (2-iyul 2006-yil). 18-oktabr 2006-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 11-oktabr 2006-yil.
6. ↑  , **arxivsana=** parametri ham koʻrsatilishi zarur. html „Flag Code of India, 2002" (3-aprel 2002-yil). Qaraldi: 23-noyabr 2014-yil.

2015
7. ↑  Virmani 1999, s. 172 harvnb error: no target: CITEREFVirmani1999 (help)
8. ↑  *Dipesh Navsaria.* „Indian Flag Proposals". *Flags of the World* (27-iyul 1996-yil). Qaraldi: 14-mart 2020-yil.
9. ↑  Virmani 1999, s. 173 harvnb error: no target: CITEREFVirmani1999 (help)
10. ↑  Virmani 1999, s. 174 harvnb error: no target: CITEREFVirmani1999 (help)
11. ↑  Virmani 1999, ss. 175–176 harvnb error: no target: CITEREFVirmani1999 (help)
12. ↑  Roy 2006, ss. 498–499 harvnb error: no target: CITEREFRoy2006 (help)
13. ↑  „A Flag for India". *Luton Times and Advertiser* (21-may 1909-yil). Qaraldi: 27-avgust 2015-yil.
14. ↑  Virmani 1999, ss. 176–177 harvnb error: no target: CITEREFVirmani1999 (help)
15. ↑  Roy 2006, s. 504 harvnb error: no target: CITEREFRoy2006 (help)
16. ↑  Virmani 1999, ss. 177–178 harvnb error: no target: CITEREFVirmani1999 (help)
17. ↑  Roy 2006, ss. 503–505 harvnb error: no target: CITEREFRoy2006 (help)
18. ↑  Virmani 1999, ss. 181–186 harvnb error: no target: CITEREFVirmani1999 (help)
19. ↑  Virmani 1999, ss. 187–191 harvnb error: no target: CITEREFVirmani1999 (help)
20. ↑  Roy 2006, s. 508 harvnb error: no target: CITEREFRoy2006 (help)
21. ↑  „Flag code of India, 2002". *Fact Sheet*.  Press Information Bureau, Government of India (4-aprel 2002-yil). 22-may 2006-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 11-oktabr 2006-yil.
22. ↑  *India Postage Stamps 1947-1988*.(1989) Philately branch, Department of Posts, India.
23. ↑  Jha 2008, ss. 106–107 harvnb error: no target: CITEREFJha2008 (help)
24. ↑  „Indian Standards".  Bureau of Indian Standards. 11-sentabr 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29-noyabr 2008-yil.
25. ↑  *Vattam, Shyam Sundar*. „Why all national flags will be 'Made in Hubli'". *Deccan Herald* (15-iyun 2004-yil). Qaraldi: 11-oktabr 2006-yil.
26. ↑  *Chandaraju, Aruna*. „The flag town". *The Hindu* (15-avgust 2004-yil). Qaraldi: 17-fevral 2010-yil.
27. ↑  *Aruna Chandaraju*. „The Flag Town". *The Hindu* (15-avgust 2004-yil). Qaraldi: 10-fevral 2010-yil.
28. ↑  „Har Ghar Tiranga: National flag can now be machine-made, in polyester". *The Business Standard* (1-iyun 2022-yil). Qaraldi: 11-iyun 2022-yil.
29. ↑  „The Prevention of Insults To National Honour Act, 1971".  Ministry of Home Affairs, Government of India. 23-yanvar 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-avgust 2015-yil.
30. ↑  *Press Trust of India*. „Now, Indians can fly Tricolour at night". *The Times of India* (24-dekabr 2009-yil). Qaraldi: 10-fevral 2010-yil.
31. ↑  „My Flag, My Country". *Rediff.com* (13-iyun 2001-yil). Qaraldi: 15-noyabr 2007-yil.
32. ↑  *Chadha, Monica*. „Indians can wear flag with pride". BBC (6-iyul 2005-yil). Qaraldi: 18-fevral 2012-yil.