Ukrainaning Lutsk shahridagi **Katta sinagoga** - minorali Uyg'onish davri binosi. Yahudiylar kvartalida joylashgan bo'lib, Ikkinchi jahon urushida Polshaga bostirib kirilgunga qadar Lutsk (polyakcha: *Łuck*) dagi diniy, ta'lim va jamoat markazi bo'lgan. 1626-yilda qurilgan va qal'a sinagogasining yaxshi namunasi. 1942-yilda qisman vayron boʻlgan sinagoga 1970-yillarda qayta tiklangan. Hozir sport klubi sifatida foydalanilmoqda.

Tarixi
------

 Qirol Sigismund III Vasa
Lutskdagi yahudiylarning birinchi yozuvlari 1388-yilga to'g'ri keladi. Litva Buyuk Gertsogi Buyuk Vitautas Lutsk yahudiylari uchun imtiyozlar bergan. XV asrning oxiriga kelib, Lutsk yahudiy jamoasi katta boylik va ta'sirga ega hamda uning ba'zi a'zolari soliq yig'uvchilar sifatida mashhur bo'lgan. Yahudiylar odatda savdo-sotiq bilan shug'ullangan, ammo ular pivo zavodiga ega bo'lib, gildiyalarni boshqargan. Ilmiy tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, birinchi g'ishtdan qurilgan sinagoga XVI asrning ikkinchi yarmida qurilgan. Taxminlarga ko'ra, sinagoga 1617-yilda Tatarlar bosqinida yong'in natijasida vayron bo'lgan. Yangi ibodatxona eski bino xarobalari ustiga qurilgan.

Polsha qiroli Sigismund III Vasa 1626-yil 5-mayda yangi ibodatxona va maktab qurilishini tasdiqlagan. Biroq, ibodatxonaning qurilishiga Dominikan qo'shinlari qarshilik ko'rsatgan. Xristianlik qoidalariga ko'ra, ibodatxonalar ma'lum bir balandlikdan oshmasligi kerak bo'lgan. Biroq, shoh uning roziligini tasdiqlagan va yahudiy jamoasi g'alaba qozongan. Dominikanlar qirollik saroyining nazaridan tushib qolgan. Sinagoga balandligi Dominikan cherkovining balandligidan oshmasligi zarur bo'lgan.

Italiya-Polsha Uyg'onish davri me'morchiligini ifodalovchi kub shaklidagi ibodat zali yangi ibodatxonaning asosiy qismi. Devorlarning qalinligi 1,5 m gacha bo'lgan. Ayollar tomonidan va yahudiy maktabi yoki Yeshiva uchun ishlatiladigan ikkita qo'shimcha bo'lim bo'lgan. Ibodat zalining janubiy burchagida qirolning xohishiga ko'ra, teshikli arsenalni o'z ichiga olgan mudofaa minorasi qurilgan. Minora shahar devorlarining bir qismini tashkil qilib, ibodatxonaga diniy va tarbiyaviy rollardan tashqari mudofaaga hissa qo'shish imkonini bergan.

### Yangi davrda

 19-asrda Lutsk yahudiylari
1869-yilda sinagoga yong'indan zarar ko'rgan. 1886-yilda qayta tiklangan. XIXasrda Lutsk yahudiy jamoasining turmush tarzi Rossiya imperiyasining iqtisodiy va qonunchilik xususiyatlari tufayli o'zgargan. O'sha davr tendensiyalariga ko'ra, yahudiy jamoasi segmentlarga bo'lingan. Lutskda sinagogalar bilan yangi yahudiy mahallalari paydo bo'lgan. Eski kvartallar odatda bir-biriga yaqin qurilgan iflos yog'och uylarda yashovchi kambag'al yahudiylardan iborat bo'lgan. Natijada asosiy sinagoga markaziy rolini yo'qotgan.

Birinchi jahon urushi paytida sinagoga o'qqa tutilgan, ammo jiddiy zarar ko'rmagan. Ikkinchi Polsha Respublikasida Lutsk shahri Volin voyevodaligining poytaxti boʻlgan (1921—1939) va 1936-yilda viloyat maʼmuriyati uni qayta tiklash uchun mablagʻ ajratgan.

### Ikkinchi jahon urushida

Bosqinchi sovetlar shaharni 1939-yilda butun mintaqa bilan birga Ukraina SSR tarkibiga qo‘shib olgan. 1941-yilda Germaniya Sovet Ittifoqiga hujum qilgandan so'ng, Lutsk (nemischa:) Ukraina xalq militsiyasi tomonidan uyushtirilgan pogromning ko'rinishi bo'lgan va yahudiylar okrugi bilan birga sinagoga yoqib yuborilgan.

1941-yil dekabrda Lutsk gettosi tashkil etilgan. 1942-yil avgust va sentyabr oylarida gettoning 17 000 ga yaqin mahbuslari Buyurtma politsiyasi batalyonlari tomonidan o'ldirilgan. Getto 1942-yil dekabrda tugatilgan. Avvalgi asosiy ibodatxona binosi boshab qolgan. Urushdan keyin ko'p yillar o'tgach, kino uyi va sport zali sifatida qayta qurilgan.

Arxitekturasi
-------------

 Ibodatxonaning qurilish uslubi bugungi kungacha saqlanib qolgan
Ayrim tadqiqotchilar va muzeylar sinagoga tarixini o'rganishgan. Tel-Aviv universiteti kampusida joylashgan Beth Hatefutsoth yahudiy diasporasining Nahum Goldmann muzeyida sinagoga modeli mavjud. Model jahon urushlari paytida yo'qolgan me'moriy tafsilotlarni ochib beradi. Quddusdagi ibroniy universiteti qoshidagi Yahudiy sanʼati markazi tashqi va interyerning 3D-modelini yaratgan. 1995-yil 30-mayda yo'qolgan yahudiylarga bag'ishlangan esdalik lavhasi sinagoga devoriga o'rnatilgan.

Sobiq sinagoga kub shaklida qurilgan, minorasi bo'lgan. Dekoratsiyadagi ratsional aniqlik, qisqalik va vazminlik uning Uyg'onish davri uslubiga xos ekanligini bildiradi. Qadimgi ibodatxonalarning jamoat vazifalari tufayli ibodatxonaning biron bir individual xususiyati binoning diniy xususiyatini ochib bermaydi. Bino ostida o‘rganilmagan zindonlar mavjud.

Galereya
--------

* Wartime destructionUrush vaqtidagi holati
* Plan of the SynagogueSinagoga rejasi
* Synagogue (background) and Jesuit roof todaybugungi kunda sinagoga vaJezuittomi
* PlaqueBlyashka
* Synagogue todayBugungi sinagoga

Manbalar
--------

1. ↑  *The Jews and Europe: 2000 Years of History,* By Elena Romero, Uriel Macías Kapón, Henry Holt, 1994, p. 150.
2. ↑  „Hallelujah! Assemble, Pray, Study – Synagogues Past and Present". *Beit Hatfutsot*.
3. ↑  YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe, Lutsk. Following the Soviet liberation in February 1944, only about 150 Jews returned. By 1959, just 600 Jews were living in Lutsk. The fortified synagogue was turned into a movie theater and later into a sports hall. A residential area was constructed on the site of the Rabbinite and Karaite cemeteries.
4. ↑  Dr Pawel Goldstein, Lutsk (Luck) Ghetto. Geni.com. Retrieved 23 July 2015.

* Xaim F. Ghiuzeli tomonidan Lutskning Buyuk ibodatxonasi | Bayt Hatfutsotdagi yahudiy xalqi muzeyi
* Yahudiy san'ati markazi da Archived</link>
* Lutsk, Ukrainadagi ibodatxonaning CJA hujjatlari
* Metelnitskiy R. Deyaki storinki evreyskoí zabudovi Lutska, K. : Dux i litera, 2001, s.85-133ISBN 966-72-73-16-4
* Grzegorz Rąkowski, *Prjewodnik po Zachodniej Ukrainie*, część I, Wołyń
* Adam Voynich. Wołyniu. Luk, 1922, s. 39-42
* Stecki T. Łuck starożytny va dziesiejszy. Krakov, 1876, s. 219
* Mayor Balaban. Karaici va Polsce. V. Luk //Nowe Życie, Varshava, 1924, № 3, s.323
* Zbignev Revski. Z zabytków Wołynia // Znicz, 1936, № 6, s.85-86

Havolalar
---------

* Lutskdagi Buyuk ibodatxona, Ukraina | Bayt Hatfutsotdagi yahudiy xalqi muzeyi