**Bayoniy** (taxallusi; asl ismi Muhammad Yusufbek Bobojonbek o'gʻli) (1858— Xiva, Qiyot qishlog'i – 1923 Patrak) – Oʻzbek shoiri, tarixchi, musiqashunos, xattot va tarjimon.

Oilasi
------

Bobojon Tarrohning bayon qilishicha, Bayoniy podshohlar oilasidan chiqqan. 

Bayoniyning Muhammad Aminbek degan o'g'li ham vafot etib ketgan.

Ta'limi
-------

Eski maktabni bitirgach, tabiblik ilmidan ham xabardor bo'lgan. Xivadagi Shergʻozixon madrasasida tahsil koʻrgan. 40 yoshlaridan boshlab, Muhammad Rahimxon II ga taqlid qilib, ustoz ko'rmay she'rlar yoza boshlagan. Suls, kufiy, rayhoniy, shikasta xatlarini yaxshi bilgan, tanbur chertish va gʻijjak chalishda mohir boʻlgan.

Faoliyati
---------

B.ning bir devoni, Xorazm tarixiga oid ikki asari va tarjimalari saqlangan. U mumtoz sheʼriyatning deyarli hamma janrlarida ijod qilib, Navoiy, Munis, Ogahiy anʼanalarini davom ettirgan. Avaz Oʻtar bilan ijodiy hamkorlikda boʻlgan. „Devoni Bayoniy" sheʼrlar toʻplamini tuzgan. Unga kirgan sheʼrlarida dunyoviy sevgini ulugʻlagan, tabiat goʻzalliklarini sodda va ravon ifodalagan, mazlumlar, ilm-fan ahlining achchiq taqdiriga achingan.

Mashhur asarlari
----------------

„Shajarai Xorazmshohiy" tarixiy-memuar asari bilan Munis va Ogahiy boshlagan ishni davom ettirgan. Bunda Yofasdan Qoʻngʻirot urugʻigacha, Abulgʻoziy Bahodirxondan Asfandiyorxongacha oʻtgan xonlar hukmronligi davri tarixi yoritilgan.

### „Shajarayi Xorazmshohiy"

Fanga „Shajarai Xorazmshohiy" ning ikkita qo'lyozma nusxasi ma'lum. Birinchisi 1913 yilda ko'chirilgan. U O'zbekiston Fanlar akademiyasi Qo'lyozmalar institutining qo'lyozmalar fondida 274-raqamda saqlanadi. Hajmi 517 varaq. Ikkinchisi 1914 yilda Muhammad Ya'qub usta Jumaniyoz o'g'li tomonidan ko'chirilgan. U O'zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutining qo'lyozmalar fondida 9596-raqamda saqlanadi. Hajmi 508 varaq. 1911 yilda boshlanib, 1913 yilda yozib tugatilgan "Shajarayi Xorazmshohiy" qo'lyozmasi to'liq, yaxshi saqlangan. 

"Shajarayi Xorazmshohiy"dan ko'p olimlar ilmiy tadqiqot ishlarida birinchi manba sifatida foydalanishgan, tarixchi olimlardan S.P.Tolstov, Ya.G'. G'ulomov, M.Y.Yo'ldoshev, T.Ne'matov, Q.Munirovlar bu asarning ilmiy ahamiyatini ko'rsatishga harakat qilishadi. 

Bu asar tarix fanlari nomzodi Q.Munirovning "Munis, Ogahiy va Bayoniyning tarixiy asarlari" nomli risolasida ancha keng tahlil etildi. Uning O'rta Osiyo tarixini o'rganishdagi ahamiyati ma'lum darajada yoritildi. 

"Shajarayi Xorazmshohiy"da Xorazm xonligidagi amir-amaldorlar", mashhur kishilar, haqida muhim ma'lumotlar keltirilgan. 

### „Xorazm tarixi"

„Xorazm tarixi" asari „Shajarayi Xorazmshohiy"dagi voqealarni toʻldirgan. Asarning avvalgi boblari maʼno jihatdan „Shajarai Xorazmshohiy"ga oʻxshab ketadi. Lekin yozilish uslubi bilan undan farq qiladi. "Xorazm tarixi" muqaddimasidan ma'lumki, asar Xorazm inqilobidan keyin yozilgan. Asarda, asosan Asfandiyorxon hukmronligi davri va undan keyin roʻy bergan voqealar tasvirlangan. 16 bobdan iborat bu asarning 8 bobigina bizgacha yetib kelgan. Hajmi 91 varaq. 

  

B.ning har ikki tarixiy asarida ijtimoiy-iqtisodiy hayotga oid juda koʻp qimmatli materiallar bor. Jumladan, Xiva xonligining Buxoro va Qoʻqon xonligi va xonlikka qoʻshni boʻlgan boshqa mamlakatlar bilan savdo va diplomatik munosabatlari, mehnatkashlardan olinadigan har xil soliqlar, Xorazmda yashagan olim va shoirlar, shaharlar hayoti, dehqonchilik ishlari toʻgʻrisida boy maʼlumotlar yozilgan.

B. arabchadan Darvesh Ahmad („Sahoyif ul-axbor", 1901), forschadan Kamoliddin Binoiy („Shayboniynoma", 1915), Tabariy („Tarixi Tabariy") asarlarini oʻzbek tiliga tarjima qilgan. „Majmuai shuaroi forsiy" toʻplami (1900) va boshqalarni husnixatda koʻchirgan.

„Shajarai Xorazmshohiy" (inv. № 9596), „Xorazm tarixi" (inv. № 7421), „Devoni Bayoniy" (inv. №№ 1120, 7106, 6666) asarlarining qoʻlyozmalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanmoqda.

Vafoti
------

Xiva shahridan tashqarida, Patrak degan joyda vafot etgan. Jasadi Said Muhammad Mohro'yjon degan qabristonga qo'yilgan.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |



1. ↑  Bobojon Tarroh -Xodim*. "Xorazm navozandalari"*. G'afur G'ulom nomidagi adabiyot va san'at nashriyoti. Toshkent, 1994 y — 96 bet bet. ISBN 5-635-01428-3.
2. ↑  Muhammad Yusuf Bayoniy*. "Shajarayi Xorazmshohiy"*. Ga'fur G'ulom nomidagi adabiyot va san'at nashriyoti. Toshkent, 1994 y — 104 bet bet. ISBN 5-635-01449-6.