Matnni o'qing va quyidagi topshiriqlarni bajaring.

```
          Delfin
```

Delfin– tishli kitlar oilasiga mansub boʻlib, uning ogʼzida juda koʻp konussimon bir xil tuzilgan tishlar boʻladi. Delfinning katta og'zida 100 ga yaqin tishlari bor.Bu tishlar faqat oziqni ushlab turishga yordam beradi. Koʼpchiligida tanasining orqasida orqa suzgichi ham boʻladi. Delfinlarning 50 ga yaqin turi maʼlum. Delfinlar oʻljasini topish uchun ultratovushdan foydalanadi. Ular qirsillashga yoki qisqa – qisqa xushtakka oʻxshash tovush chiqaradi va biron buyumdan qaytadigan tovushni quloqlari yordamida eshitadi. Delfinlarning bosh miyasi murakkab tuzilgan boʻlib, katta yarim sharlari poʼstlogʼining burmalari koʻp boʻladi.[1]Shuning uchun ularning feʼl-atvori ham xilma-xil va murakkabdir. Delfinlar tovush signallari yordamida bir – biri bilan aloqa bogʻlaydi. Ularning birontasi baliq toʻdasini topganida boshqalari ham shu joyga toʻplanishadi. Halokatga uchragan delfin tashvishli signallar bilan boshqalarini yordamga chaqiradi. Ular qoʼlga oson oʻrganadi.Qora dengiz va Uzoq Sharq dengizlarida oqbiqin delfin uchraydi. Umuman olganda delfinlar Kaspiy va Orol dengizidan boshqa barcha dengiz va okeanlarda koʻplab uchraydi. Ularni ovlash man qilingan. Ona delfin bolalarini sut bilan boqadi, shuning uchun delfinlar sut emizuvchilar sinfiga mansub. Ular issiq qonli hayvonlardir. Delfinlarning asosiy ozigʼi baliq, molyuskalar va mayda dengiz hayvonlaridir. Oddiy delfinlarning uzunliga 1.6 metr atrofida boʻladi.[2]Delfinning katta og'zida 80-100 ta tishi bor. Delfinning ust qismi qora yoki kulrang tusda, oppoq qornida qora suzgichlari boʻladi. Ularning choʻkayotgan odamlarni qutqarganliklari haqida baʼzi maʼlumotlar bor. Delfin miyasining ikkita yarim shari bir vaqtda emas, balki navbati bilan uxlar ekan, demak, biri uxlaganda, ikkinchisi bedor boʻladi. Maʼlum muddatdan soʻng ular oʻrin almashadi : faol boʻlgani uxlaydi, uxlab toʻygani bedor boʻladi. Shunday qilib, navbatchi yarim shar delfin tanasining boshqarilishini taʼminlaydi, nafas olish uchun oʻz vaqtida suv sathiga koʻtarilishni kuzatib turadi. Delfin shu yoʻsinda uxlaydi. U uygʻonganda esa ikkala yarim shar ishga kirishadi.[3]Delfinlarning odamlarni koʻp bora qutqarib qolganligi toʻgʻrisidagi dalillar bu hayvonlarda aql borligidan guvohlik beradi. Aql borligidan darak beruvchi vositalardan biri til ham delfinlarda mavjud. Olimlar delfinlar tilining juda koʻplab qonuniyatlarini aniqlaganlar. Ular bu dengiz aqllilari bir – birlari bilan muloqotda boʻlganda bir necha yuzlab turli – tuman va murakkab tovush signallarini ishlatishlarini aniqlaganlar. Ushbu dengiz hayvonlarining so'z boyligi 1400 dan ortiq so'zlarni o'z ichiga oladi. Qizigʻi shundaki, oddiy suhbatda biz ham tahminan shuncha miqdordagi soʻzdan foydalanamiz.[4]Delfinlarning yana bir qiziq hususiyatlari bor : ular dengiz qushlari bilan hamkorlikda ov uyushtirishadi, yaʼni qushlar yuqoridan baliqlar toʻdasi joylashgan joyni tezda topib oladilar va shu joyning tepasida aylana boshlashadi.Buni delfinlar koʻrib shu joyga suzib borishadi va oʻzlaridan qattiq ovoz chiqarib baliqlarni esankiratib qoʻyadilar, shundan soʻng delfin va qushlar hujumga oʻtadilar.Shuningdek delfinlar juda aqlli mavjudotlar boʻlib, urgʻochi delfinlar koʻpayish vaqtida bir biriga doyalik ham qilishadi.Ularning yana bir ajoyib tomoni shundaki,ular bir vaqtning o'zida turli yo'nalishlarga qarashlari mumkin.

1.Matn mazmuniga Mos bo'lgan javobni belgilang.
A.Delfinlarning cho'kayotgan odamni qutqarishi juda kam kuzatilgan.
B.Delfinning ustki qismi kulrang tusda bo'lmaydi.
C.Delfinning uzunligi 1.5 metr atrofida bo'ladi.
D.Delfin bir vaqtning o'zida ham cho'kayotgan odamni qutqarib, ham ov qilishi mumkin.
2.Matn mazmunida AKS ETMAGAN javobni belgilang.
A.Delfinlar sut emizuvchilar sinfiga mansub.
B.Delfinlarning so'z boyligi 1400 dan ortiq so'zlarni o'z ichiga oladi.
C.Delfinlarning 50 xil turi bor.
D.Delfin miyasining 2 ta yarim shari navbati bilan uxlaydi.
3.Raqamlab ko'rsatilgan qaysi gap matnning mazmuniy tuzilishida uslubiy xatolikni yuzaga keltirgan?
A.1 B.4 C.3 D.2
4.Matnda nima haqida ma'lumot berilmagan?
A.Delfinlarni ovlash haqidagi qoidalar haqida
B.Olimlarning delfinlar tili haqidagi qonuniyatlari
C.Delfinlar miyasi haqida
D.Delfinlar dengiz qushlari bilan birga ov qilishi haqida
5.Delfinlarga xos bo'lmagan xususiyatni toping.
A.Bironta delfin ozuqa to'dasini topganda boshqa delfinlar ham shu yerga to'planishadi.
B.Delfinlar odamlarni uncha yoqtirishmaydi.
C.Delfinlar nafas olish uchun o'z vaqtida suv sathiga chiqishadi.
D.Ular ko'payish davrida bir-biriga doyalik qilishadi.