***Giperurikemiya*** — qonda siydik kislotasi darajasining juda yuqori darajagacha ko’tarilishi bilan tavsiflanadigan kasallik. Me’yoriy darajaning yuqori chegarasi ayollar uchun 360 mikromol/litr (6 mg/dl), erkaklar uchun esa 420 mikromol/litr (6,8 mg/dl) ni tashkil etadi.

Giperurikemiya turlari
----------------------

Kasallikning metabolik, buyrakli va aralash turlari ajratiladi.

Kelib chiqishiga ko’ra, kasallik: birlamchi — noma’lum sabablarga ko’ra genetik anomaliyalar oqibatida; ikkilamchi — ayrim kasalliklarning alomati sifatida shakllarga bo’linadi.

Giperurikemiya sabablari
------------------------

iperurikemiya modda almashinuvida purin moddasining ishtirok etishi, ovqatda ko’p miqdorda fruktoza mavjudligi yoki buyrak faoliyatining pasayishi tufayli siydik kislotasi hosil bo’lishining tezlashishi natijasida rivojlanadi.

Puringa boy oziq-ovqat iste’mol qilish — giperurikemiyaning asosiy sabablaridan biridir. Oziq-ovqatga bog’liq yana bir sababi — yuqori kaloriyali va yog’li ovqatlar iste’mol qilish, shuningdek ochlik. Ochlikni natijasi shundaki, energiya olish uchun organizm tananing mushak massasini yoqa boshlaydi va bu jarayon davomida chiqarilgan purinlar qon oqimiga o’tadi.

Oziq-ovqatlardagi purinli asoslarning tarkibi turlicha. Adenin va gipoksantinning purinli asoslari yuqori miqdorda bo’lgan oziq-ovqatlar giperurikemiyaning kuchayishiga yordam beradi.

Kishiga siydik kislotasini parchalaydigan ferment — uratoksidaza kerak. Siydik kislotasi darajasining oshishi podagra rivojlanishiga moyillikni oshiradi va juda yuqori darajada bo’lganda buyrak yetishmovchiligiga olib keladi. Odatiy anomaliyalardan qat’iy nazar (genetik tarkibiy qism bilan), neoplazmalarning parchalanish sindromi deyarli har doim o’ta ko’p siydik kislota chiqarilishi bilan kechadi va bu o’z navbatida buyrak yetishmovchiligiga olib keladi. Lyosha-Nixen sindromi ham siydik kislotasining juda yuqori darajalari bilan bog’liq. Metabolik sindrom ko’pincha giperurikemiya bilan ifodalanadi.

Buyrakli giperurikemiya filtrlovchi kanal funktsiyasi buzilishlariga oid.

Kasallikning rivojlanish shartlaridan qat’iy nazar, boshlang’ich mexanizmlari tegishli organlarning kanalli filtrlash funktsiyalarining nuqsonlari hisoblanadi. Orttirilgan shaklning sabablari ko’pincha quyidagilar:

* Keksa odamlarda ateroskleroz va buyrak tomirlarining sklerozlanishi;
* Qandli diabet;
* Gipertoniya;
* Diuretiklar (siydik haydovchilar) yoki aspirin kabi ba’zi dorilar bilan uzoq muddat assosiz davolanish natijasi.

Bundan tashqari, hujayra yadrosidagi nukleotidlarning parchalanishi bilan kechadigan turli qon kasalliklari — limfa tizimi kasalliklari, sarkoidoz, psoriaz va buyraklar ekskretsiyasini buzishi mumkin bo’lgan boshqa patologiyalar kasallik rivojlanishi uchun sharoit yaratib beradi.

Giperurikemiya - bu qonda siydik kislotasi ko'p bo'lsa. Bu odam siydik kislotasini buyraklari orqali ajratib ololmagani yoki tizimida juda ko'p bo'lganligi sababli paydo bo'ladi.

Ushbu birikma ko'pincha ko'plab oziq-ovqat va ichimliklar tarkibidagi kimyoviy tarkibida purin moddasi bo'lgan parhez natijasida yuzaga keladi.

Organizm hazm qilish jarayonida purinni parchalaganda, u yon mahsulot sifatida siydik kislotasini ishlab chiqaradi.

Siydik kislotasi ushbu metabolizmdan qonga kiradi. Keyin buyraklar uni qondan filtrlaydi, shunda organizm siydik orqali chiqarib yuborishi mumkin.

Kimdir yuqori purinli dietani iste'mol qilganda, buyraklari siydik kislotasini qondan tezda filtrlay olmasligi mumkin. Bu siydik kislotasining yuqori darajasini keltirib chiqaradi va giperurikemiyaga olib keladi. Giperurimiyaga ko'plab omillar, shu jumladan genetika, insulin qarshiligi, temirning haddan tashqari yuklanishi, gipertoniya, hipotiroidizm, surunkali buyrak kasalligi, semirish, parhez, foydalanish diuretiklar (masalan, tiazidlar, pastadirli diuretiklar) va ortiqcha iste'mol qilish spirtli ichimliklar. Ulardan spirtli ichimliklarni iste'mol qilish eng muhim hisoblanadi.

Giperurikemiya sabablarini uchta funktsional turga bo'lish mumkin: siydik kislotasi ishlab chiqarishining ko'payishi, siydik kislotasining chiqarilishining pasayishi va aralash turdagi. Ishlab chiqarishni ko'paytirish sabablariga yuqori darajalar kiradi purin dietada va ko'paygan purin metabolizmi. Chiqarilishning pasayishiga sabablarga buyrak kasalligi, ba'zi dorilar va siydik kislotasi va boshqa molekulalar o'rtasida ajralib chiqish uchun raqobat kiradi. Aralash sabablarga alkogolning yuqori miqdori va / yoki kiradi fruktoza dietada va ochlikda.ladi.

Organizmda purinlar parchalanib ketganda siydik kislotasi hosil bo'ladi. Purinlar - ba'zi oziq-ovqat mahsulotlarida mavjud bo'lgan kimyoviy moddalar. Bunga odatda quyidagilar kiradi:

* qizil go'sht
* organ go'shti
* dengiz mahsulotlari
* dukkaklilar

Odatda, siydik chiqarishda tanangiz siydik kislotasidan xalos bo'ladi. Giperurikemiya tanangizda siydik kislotasini ko'p miqdorda hosil qilganda yoki uni etarli darajada ajratib ololmaganda paydo bo'ladi. Odatda bu sizning buyraklaringiz tezda etarlicha bartaraf etilmagani sababli sodir bo'ladi.

Qoningizda siydik kislotasi miqdorining ko'pligi kristallarning paydo bo'lishiga olib kelishi mumkin. Garchi ular tanadagi har qanday joyda paydo bo'lishi mumkin bo'lsa-da, ular sizning bo'g'imlaringiz va ularning atrofida va buyraklaringizda hosil bo'lishga moyil. Sizning tanangizning mudofaa oq qon hujayralari yallig'lanish va og'riqni keltirib chiqaradigan kristallarga hujum qilishi mumkin.

Alomatlari
----------

Dastlabki bosqichda interstitsial tipdagi nefrit shakllanib, u bakterial infektsiya ta’siri ostida ikkilamchi pielonefritga aylanishi mumkin. Agar qulay sharoitlar mavjud bo’lsa, buyraklarda tosh hosil bo’ladi. Siydik kislotasi immun tizimining funktsiyalariga ta’sir qiladi. Shuning uchun asosiy simptomatikaga tananing himoya xususiyatlarining pasayishi ham kiradi, buning fonida bemorlarda ko’pincha glomerulonefrit rivojlanishi mumkin. Shuningdek, ushbu patologiyaga qorin og’rig’i sindromi hamroh bo’lishi mumkin.

Agar yosh bolalarda holsizlik haqida gapiradigan bo’lsak, ular quyidagicha namoyon bo’ladi:

* Artralgiya;
* Mushaklardagi og’riq;
* Tiklar;
* Tungi enurezlar;
* Terlashning ko’payishi;
* Safro yo’llari diskineziyasi;
* Astenik sindrom;
* Intoksikatsiya.

Homiladorlik davrida kasallik homilada ko’plab patologiyalar rivojlanishiga sabab bo’lishini ta’kidlash ham muhimdir. Bu zararli komponentning tuzi jiddiy teratogen va nefrotoksik ta’sirga ega bolishiga bog’liq.

Aralash turdagi
---------------

Aralash turdagi giperurikemiya sabablari siydik kislotasi ishlab chiqarishni ko'payishi va chiqarilishining kamayishi kabi ikki tomonlama ta'sirga ega.

Spirtli ichimliklarni yuqori darajada iste'mol qilish (etanol), giperurikemiyaning muhim sababi, bir nechta mexanizmlar bilan qo'shilib, ikki tomonlama ta'sirga ega. Etanol ishlab chiqarishni ko'paytirish orqali siydik kislotasi ishlab chiqarishni ko'paytiradi sut kislotasi, demak sut kislotasi. Etanol shuningdek, adenin nukleotid parchalanishining tezlashishi orqali gipoksantik va ksantinning plazmadagi konsentratsiyasini oshiradi va ksantin dehidrogenazning mumkin bo'lgan zaif inhibitori hisoblanadi. Fermentatsiya jarayonining yon mahsuloti sifatida, pivo purinlarga qo'shimcha ravishda hissa qo'shadi. Etil spirti siydik kislotasining chiqarilishini kamaytiradi suvsizlanish va (kamdan-kam hollarda) klinik ketoasidoz sodir bo'ladi.

vqatlanishning yuqori darajasi fruktoza giperurikemiyaga sezilarli hissa qo'shadi. Qo'shma Shtatlarda o'tkazilgan katta tadqiqotda to'rt yoki undan ortiq shakarli shakar iste'mol qilish alkogolsiz ichimliklar kuniga giperurikemiya uchun koeffitsient 1,82 ni tashkil etdi. Siydik kislotasi ishlab chiqarishining ko'payishi fruktoza metabolizmi mahsuloti bilan purin almashinuvidagi aralashuv natijasidir. Ushbu aralashuv ikkitomonlama harakatga ega, ikkalasi ham konversiyani oshiradi ATP ga inozin va shuning uchun siydik kislotasi va purin sntezini kuchaytiradi. Fruktoza, shuningdek, siydik kislotasi bilan SLC2A9 transport oqsiliga kirish uchun siydik kislotasi bilan raqobatlashib, siydik kislotasining chiqarilishini inhibe qiladi. Siydik kislotasining chiqarilishini kamaytirishda fruktozaning ta'siri giperurikemiya va / yoki gutga irsiy (genetik) moyilligi bo'lgan odamlarda kuchayadi.

Ochlik tanani energiya uchun o'z (purinlarga boy) to'qimalarini metabolizmiga olib keladi. Shunday qilib, yuqori purinli parhez kabi, ochlik siydik kislotasiga aylantirilgan purin miqdorini oshiradi. Juda past kaloriya dietasi etishmayapti uglevodlar haddan tashqari giperurikemiyani keltirib chiqarishi mumkin; shu jumladan ba'zi bir uglevodlar (va oqsilni kamaytirish) giperurikemiya darajasini pasaytiradi. Shuningdek, ochlik buyrakning siydik kislotasi bilan ajralib chiqish qobiliyatini susaytiradi, chunki siydik kislotasi va ketonlar o'rtasida transport raqobati mavjud.

Tashxislash
-----------

Qonda siydik kislotasi miqdorini aniqlash uchun tadqiqotlar o’tkaziladi. Bundan tashqari, buyrak funktsiyasi (kreatinin, mochevina), oshqozon-ichak trakti faoliyati (bilirubin, amilaza, AST, ALT, ishqorli fosfataza) baholanadi. Podagra rivojlanishiga shubha qilingan bo’lsa, shikastlangan bo’g’imlarning rentgenografik surati olinadi.

Namunalarni olish arafasida keyingi qoidalarga rioya qilish muhim: sinovdan oldin 7-8 soat davomida oziq-ovqat mahsulotlarini iste’mol qilishni cheklash, 3-4 kun davomida spirtli ichimliklar va oqsillarga boy taomlarni iste’mol qilmaslik.

Tadqiqotlar natijasi tahlil qilish uchun qon topshirilganidan taxminan bir kun o’tib tayyor bo’ladi.

Davolash
--------

Terapiya albatta keng qamrovli bo’lishi kerak. Birinchi navbatda tarkibida yuqori miqdorda purin bo’lgan mahsulotlarni butunlay chiqarib tashlangan parhezga rioya qilish kerak. Taomnomada spirtli ichimliklar va pivo, qovurilgan, dimlangan, pechda pishirilgan taomlar, qaynatma sho’rvalar, yurak, buyraklar, jigar, kolbasa mahsulotlari, turli dudlangan, konservalangan mahsulotlar va dukkaklilar (no’xat, loviya, soya fasulyesi) bo’lmasligi kerak.

Podagra kasalligida tutilishi kerak bo’lgan parhez giperurikemiya uchun mos keladi. 

Bundan tashqari, parhezga amal qila turib, ismaloq, otquloq, pishloq, rediska, kakao, shokolad, gulkaram iste’mol qilish qarshi ko’rsatiladi. Shu bilan birga, keyingi oziq-ovqatlarni taomnomaga kiritish tavsiya etiladi: tovuq, quyon, kurka go’shti, turli vegetarian sho’rvalar va «ikkinchi» go’sht yoki baliq bulyonida tayyorlangan birinchi taomlar, sut va achitqi sut mahsulotlari, meva, ko’katlar, sabzavotlar. «Yengillik kunlari» haftada bir marta amalga oshirilishi kerak.

Medikamentoz fiziatriya holatida probenetsid qo’llaniladi, bu zararli moddalar darajasini pasaytiradi, shuningdek ksantinoksidaza ingibitorlari, «Allopurinol», «Aquaretics», «Febuksostat» preparatlari buyuriladi.

Giperurikemiyani davolashda kuniga 2-2,5 litr suv ichish tavsiya etiladi. Ko’p miqdordagi suyuqlik siydik konsentratsiyasini kamaytiradi va buyraklarda tosh shakllanishini oldini oladi. Suvga biroz limon sharbati qo’shish yanada yaxshiroq.

Oldini olish
------------

Kasallikning oldini olish uchun taomnomani achitqi sut mahsulotlari: yog’siz kefir, tvorog; qaynatilgan qaynatilgan shakldagi yog’siz go’sh yoki baliq (haftasiga 4 martadan ko’p bo’lmagan), tuxum, meva, sharbat, kompot, sabzavot, sabzavotli sho’rva, na’matak va bug’doy kepagi damlamalari bilan to’ldirish kerak.

Manbalar
--------

1. ↑  „GIPERURIKEMIYA — SABABLARI, ALOMATLARI, TASHXISLASH, DAVOLASH VA OLDINI OLISH".  mymedik.uz. Qaraldi: 2-avgust 2022-yil.
2. ↑  „Giperurikemiya haqida nimalarni bilish kerak".  uz1.evidentista.org. Qaraldi: 2-avgust 2022-yil.
3. ↑  „https://uz1.ncmhcso.org/hyperuricemia-613". Qaraldi: 2-avgust 2022-yil.
4. ↑  „Giperurikemiya - Hyperuricemia". Qaraldi: 2-avgust 2022-yil.

Havolalar
---------