**Balaji Vishvanat Bhat** (1662-1720) 18-asrda Maratha imperiyasini samarali nazorat qilgan Bhatlar oilasidan chiqqan irsiy peshvalar seriyasining birinchisi edi. Balaji Vishvanat yosh Maratha imperatori Shahuga fuqarolik urushi avj olgan va Aurangzeb qoʻl ostidagi Boburiylar tomonidan doimiy ravishda bostirib kirilgan qirollikni mustahkamlashda yordam berdi. U *Maratha davlatining ikkinchi asoschisi* deb atalgan. Keyinchalik uning oʻgʻli Bajirao I Peshva boʻldi.

Erta hayot va martaba
---------------------

Balaji Vishvanat Bhat Marathi Konkanastha Chitpavan Brahminlar oilasida tugʻilgan. Oila hozirgi Maxarashtraning qirgʻoq boʻyidagi Konkan viloyatidan kelib chiqqan va Janjira Siddisi Shrivardxan uchun merosxoʻr Deshmux edi. Kincaid & Parasnis maʼlumotlariga koʻra, Balaji Vishvanat Maratha maʼmuriyatiga Sambhaji yoki uning ukasi Rajaram hukmronligi davrida kirgan. Keyinchalik u Janjirada Maratha generali Dhanaji Jadxavning hisobchisi boʻlib xizmat qildi. 1699—1702-yillarda u Pune shahrida *Sar-subhedar* yoki bosh maʼmur, 1704-yildan 1707-yilgacha Daulatobodning Sarsubedar boʻlib ishlagan. Dhanaji vafot etganida, Balaji oʻzini halol va qobiliyatli ofitser sifatida koʻrsatdi. Balaji Dhanajining oʻgʻli va vorisi Chandrasen Jadxav bilan janjallashib qoldi va yangi ozod qilingan Maratha hukmdori Shoxuning oldiga bordi, u uning qobiliyatlarini hisobga olib, Balajini oʻziga yordamchi qilib tayinladi (*taxminan* 1708).

### Maratha fuqarolar urushi davridagi rol

* Shivaji vafotidan beri uning ikki oʻgʻli Sambhaji va Rajaram Boburiy imperiyasiga qarshi Maratha urushini davom ettirdilar. Imperator Aurangzeb 1686-yilda Dekanga kirib, yangi tashkil topgan Maratha davlatiga chek qoʻyish umidida edi. Aurangzeb keyingi 27 yilni Dekanda Marathalarga qarshi tinimsiz urushda oʻtkazdi. Sambxajining shafqatsiz qatl etilishiga va Rajaramning erta oʻlimiga qaramay, Rajaramning bevasi Tarabai qarshilikni davom ettirdi, Sambxajining oʻgʻli Shohu esa juda yoshligida qoʻlga olinib, Boburiylarning asirligida edi. Aurangzeb 1707-yilda Ahmadnagarda sakson sakkiz yoshida vafot etdi, Boburiy qoʻshinlari charchagan va xazina boʻsh edi. Boburiy imperiyasida sodir boʻlgan vorislik urushi Bahodirshoh unvoni bilan Boburiy taxtiga oʻtirgan keksa shahzoda Muazzamning qoʻshilishi bilan yakunlandi.
* Aurangzebning oʻlimidan keyingi fitnalarda Dekanning gubernatori Marathalarni Shohu partizanlari va uning nomidan boshqargan Rajaramning bevasi Tarabai oʻrtasidagi oʻzaro kurashda ushlab turish umidida Shoxuni asirlikdan ozod qildi. oʻgʻli Shivaji va Shoxuni Sambxajining oʻgʻli bilan almashtirgan firibgar deb qoraladi.
* Tarabai Ma[ *<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2022)">iqtibos kerak</span>* ]ratha Senapati Dhanaji Jadxavni Shohuga hujum qilish uchun yubordi. Balaji Vishvanat Dhanaji *Jadxav* tomonidan Shahu bilan yashirincha uchrashish va uning samimiyatini tekshirish uchun yuborilgan. Balaji oʻz xoʻjayinini Shohuning ishini qoʻllab-quvvatlashga koʻndirgan deb ishoniladi. Dhanaji kuchlari Pune tumanidagi Khedda Shahu bilan uchrashishdi. Shahuga hujum qilish oʻrniga, Dhanaji Jadxav uni Maratha taxtining qonuniy vorisi deb eʼlon qildi. Dhanajining Balaji Vishvanatga boʻlgan ishonchi uning oʻgʻli va vorisi Chandrasen Jadxavning hasadini uygʻotdi.
* 1708-yil iyun oyida Dhanaji Jadxav vafotidan soʻng, Shahu Dhanaji oʻgʻli Chandrasen Jadxavni Senapati etib tayinladi, ammo Chandrasen va Balaji oʻrtasidagi raqobat Balajini yoʻq qilish imkoniyatini qidirib, birinchisini Tarabai bilan fitnaga olib keldi. Balajining ish joyidagi kichik ofitserning xatti-harakati bilan bogʻliq nizo Chandrasenni Purandar qal’asiga qochib ketgan Balajiga hujum qilishga olib keldi. Chandrasen Purandarni qamal qildi, shundan soʻng Balaji yana Pandavgadga qochib ketdi, u erda u oʻz hukmdoridan yordam soʻrash uchun elchi yubordi. Shahu Balaji Vishvanatni oʻz poytaxti Sataraga kuzatib qoʻydi va Chandrasendan Balaji Vishvanatga qarshi ish qoʻzgʻatishni soʻradi. Shohu Chandrasenga boʻysunish oʻrniga 1711-yil aprelda Tarabai ishiga oʻtdi. Shahu Chandrasenga qarshi yuborgan Xaybatrao Nimbalkar ham Tarabayga oʻtib ketdi va Shohuning boyligi eng past darajada edi. Tajribali generallaridan mahrum boʻlgan Shahu Balaji Vishvanatga murojaat qildi, u Shohu yoʻlida yangi qoʻshin toʻplashni oʻz zimmasiga oldi. Uning saʼy-harakatlari uchun Shahu Balajiga Senakarte yoki Maratha qoʻshinlarining tashkilotchisi unvonini berdi (1711-yil 20-avgust).
* Balaji „keyingi oʻz fitna qurollarini Tarabayga qarshi oldi". 1712-yilda Kolxapurda Tarabayning qulashi Balaji Vishvanat Tarabay saroyining norozi unsurlari bilan kelishgan holda uyushtirgan fitna natijasi edi. Balaji Vishvanat Rajaramning boshqa bevasi Rajasbayni Tarabayning oʻgʻli Shivaji II ga qarshi davlat toʻntarishini oʻtkazishga va oʻz oʻgʻli Sambhaji II ni Kolxapur taxtiga oʻrnatishga undadi. Bu Kolxapur hukmronlik uyini oʻsha paytda Shohuning himoyasi va boʻysunishiga olib keldi.

Peshva lavozimiga tayinlanish
-----------------------------

 Shrivardxan, Konkan shahridagi *Peshva yodgorligining* bir qismi boʻlgan Balaji Vishvanat Peshvani tavsiflovchi maʼlumot plakati
Keyingi Shohu Angre urugʻini boʻysundirish uchun harakat. Tukoji Angre Chattrapati Shivaji dengiz flotiga qoʻmondonlik qilgan va 1690-yilda uning oʻgʻli Kanxoji Angre oʻrnini egallagan. Kanhoji Tarabaydan „Sarxel" yoki Koli Maratha floti admirali unvonini oldi. Tarabai va Shohu oʻrtasidagi ziddiyat Kanxojiga ikkalasining hukmronligidan samarali ravishda xalos boʻlish imkoniyatini berdi. U Kalyanning yirik savdo markazini va qoʻshni Rajmachi va Lohgad qalʼalarini egalladi. Shahu oʻzining *Peshva* yoki Bosh vazir Bahiroji Pingale boshchiligida katta kuch yubordi. Kanhoji Pingaleni magʻlub etdi va uni Lohagadda qamoqqa oldi va Shahu poytaxti Satara tomon yura boshladi. Shohu yana Balajiyga Kanhojini boʻysundirish uchun boshqa qoʻshin toʻplashni buyurdi. Balaji muzokara yoʻlini afzal koʻrdi va admiral bilan muzokaralar olib borish uchun Shoxuning vakolatli vakili etib tayinlandi. Balaji va Kanhoji Lonavalada uchrashishdi. Yangi tayinlangan Peshva eski dengizchining Maratha ishiga vatanparvarligiga murojaat qildi. Angre Konkanni nazorat qilish bilan Shohu dengiz flotining *Sarxel* (admirali) boʻlishga rozi boʻldi. Keyin Balaji va Angre birgalikda Janjiradagi musulmon Siddisga hujum qilishdi. Ularning birlashgan kuchlari Konkan qirgʻoqlarining koʻp qismini, shu jumladan Angre fiefdomining bir qismi boʻlgan Balajining tugʻilgan joyi Shrivardxanni egallab oldi. Balajining muvaffaqiyatidan xursand boʻlgan Shoxu Bahiroji Pingaleni ishdan boʻshatdi va 1713-yil 16-noyabrda Balaji Vishvanatni Peshva etib tayinladi

Maratha kuchining shimolga kengayishi
-------------------------------------

Boburiylar imperiyasida 1707-yilda Aurangzeb va uning vorisi Bahodurshohning oʻlimi tufayli yuzaga kelgan hokimiyat boʻshligʻi mavjud boʻlib, bu imperator oilasi va etakchi Boburiy grandlari oʻrtasida doimiy oʻzaro ziddiyatlarga olib keldi. Farruxsiyar 1713-yilda ikki qudratli zodagon Sayyid Husayn Alixon va Sayyid Abdullaxon yordamida taxtga oʻtirdi. Islom paygʻambari Muhammad(s.a.v)dan kelib chiqqanligini daʼvo qilgan Sayyid aka-uka Boburiy saroyida hukmron boʻlishgan. Koʻp oʻtmay ular bilan imperator Farruksiyar oʻrtasida kelishmovchiliklar paydo boʻladi. Boburiylar Shohu va Tarabay guruhlari oʻrtasidagi ichki urushda intriga boʻlgan bir paytda, marathalarning oʻzlari imperator va sayyidlar oʻrtasidagi nizolarning asosiy omiliga aylandi.

1718-yilda Sayyidlar vasiyligidan xalos boʻlish uchun Farruxsiyar janubdagi Boburiy hokimiyatini tiklash buyrugʻi bilan Sayyid Husayn Alixonni Dekan noibi etib yuboradi. Farruxsiyar oʻsha paytgacha Hindistonning koʻp qismini bosib olgan va Dehlida Mugʻal taxtini tasarruf etishni rejalashtirayotgan Marathalar homiyligini qidirdi. Husayn Ali Xon oʻzlarining anʼanaviy partizanlik taktikasini qoʻllagan Marathalardan gʻazablandi. Jangda marathalarni magʻlub eta olmagan va doimiy ravishda Maratha otliqlarini taʼqib qilishdan charchagan Husayn Ali Xon Marathalar bilan yarashmoqchi boʻldi.

1718-yil iyul oyida Balaji Husayn Ali Xon bilan eski Boburiy provinsiyalarining "*Chauth* "(soʻzma-soʻz: daromadning 1/4 qismi) va "*Sardeshmukhi* "(qoʻshimcha 10 % daromad) Maratha huquqini talab qilib, Maratha-Boburiy shartnomasini muzokara qildi. Bunga Balaji Vishvanat Chaut va Sardeshmuxining Gujarat va Malvaning boy viloyatlari boʻyicha talabini va Chattrapati Shivajining Karnatakadagi zabtlarini tiklash talabini qoʻshdi, buning evaziga Balaji Shohu Boburiy imperatorining nominal hukmdorligini tan olishga vaʼda berdi. Marathalar Boburiylar imperiyasiga 15 000 qurolli otliq kuch beradi. Sayyid Husayn Alixon bu talablarga maratha askarlaridan imperator bilan kurashda oʻz manfaati uchun foydalanish maqsadida bemalol rozi boʻldi.

Farruxsiyar bu shartnomani tasdiqlashdan bosh tortdi va sayyidlarni taxtdan agʻdarib, oʻldirishga harakat qildi. Bu fitna Dehlida boʻlgan Sayid Abdullaxonga xiyonat qildi, u boshqa qudratli Boburiy zodagonlari Asaf Jah I (chin Qilich Xon va Nizom-ul-Mulk nomi bilan ham tanilgan) va Sarbulandxonni (Patna gubernatori) zararsizlantirishga muvaffaq boʻldi. 1718-yil sentyabr oyida Balaji Vishvanat hamrohligida va jasur Parsoji Bhosale Husayn Ali Xon boshchiligidagi oʻn olti ming kuchli Maratha otliqlari Dehliga keldi. Farruxsiyar tarafdorlarining aksariyati qochib ketishdi, ammo imperator partizanlari qarshilik koʻrsatdilar, ammo ikki ming Maratha askari evaziga magʻlub boʻlishdi.

Farruxsiyar 1719-yil fevralida oʻz oʻrniga muloyimroq qoʻgʻirchoq "Rofi-ul-darjot "ni qoʻygan Sayidlar tomonidan taxtdan tushirildi, koʻr qilindi va qamoqqa tashlandi. Bu baxtsiz shahzoda sil kasalligidan vafot etdi va oʻz navbatida atigi uch oylik hukmronlikdan soʻng uning akasi Rafi Ud-Daulax tomonidan almashtirildi. Rafi-ul-Darjot Maratha shartnomasini tegishli tarzda ratifikatsiya qildi. Shahu va uning vorislari Boburiy imperatorlari tomonidan Chattrapati Shivajining qonuniy merosxoʻrlari sifatida tan olingan. Boburiylar Marathaning qoʻgʻirchoq hukumatiga aylandilar va oʻzlarining umumiy daromadlarining toʻrtdan bir qismini Chauth sifatida va qoʻshimcha 10 % himoya qilish uchun berdilar.

Kolxapurlik Sambhaji II bilan toʻqnashuv
----------------------------------------

Shoxu I Kolxapur hududining shimoliy qismida oʻz hukmronligini oʻrnatmoqchi edi. 1714-yilda u Kolxapurlik Shivaji II ni magʻlub etganidan soʻng, Rajasbayning oʻgʻli Sambhaji II Kolxapurning Chhatrapatisiga aylandi. U oʻz hududini Ramchandra Pant Amatya maslahati bilan boshqargan. 1716-yilda Ramchandra Pant Panhalada vafot etdi. Endi Sambxaji Udaji Chavan va Yashvantrao Thorat yordamida Shahu hududiga bostirib kirishni boshladi. Shirol Chavan, Ashta, Yelvi, Valva va Varana vodiylaridagi jagir Yashvantrao qoʻli ostida edi.

### Panhala jangi

Balaji Vishvanat Dehlidan imperator *sanadlari* bilan qaytganidan soʻng, u Sambhajiga qarshi yurishga qaror qildi. U Varana vodiysidagi Ashta, Yelvi va boshqa qishloqlarni egallab, Panhalaga hujum qilishni davom ettirdi. Oʻsha paytda Yashvantrao Thorat Bijapur hududida edi. U Balaji Vishvanatning Warana vodiysida jagirini qoʻlga olib, Panhala qal’asiga hujum qilgani haqida xabar oldi. Darhol oʻzi bilan bir qancha askar olib, Panhala qal’asi tomon yoʻl oldi. Peshva Balaji va Yashvantrao qoʻshinlari Panhala qal’asi yaqinida bir-birining oldiga kelishdi. Bu jang 1719-yilda boʻlib oʻtdi. Yashvantrao Thorat jangda magʻlubiyatga uchradi va halok boʻldi. Bu jang „Panhala jangi" deb nomlanadi.

Oʻlim
-----

Balaji Dehlidan Sataraga gʻalaba bilan qaytdi, shuningdek, Shohuning onasi (Yesubay), rafiqasi (Savitribai) va oʻgay ukasi (Madan Singx) oʻnlab yillar davomida Boburiylarning asirligidan keyin ozodlikka chiqdi. Uning mehnatidan va imperator poytaxtidan qaytib kelgan mashaqqatli sayohatdan charchagan Balaji Vishvanatning sogʻligʻi yomonlasha boshladi. 1719-yil oktyabr oyida u Shoxudan Peshvaga bergan Pune yaqinidagi Sasvad qishlogʻiga nafaqaga chiqish uchun taʼtil oldi. Balaji Vishvanat 1720-yil 12-aprelda vafot etdi. Uning oʻrnini katta oʻgʻli, mashhur Baji Rao I egalladi, uni Chattrapati Shohu *Peshva* etib tayinladi.

Maʼmuriy yutuqlar
-----------------

 Shrivardhan shahridagi Balaji Vishvanat haykali, Maxarashtra .
Balaji Vishvanat, shuningdek, vafotidan keyin bir asr davomida hukmronlik qilgan Marathalarning murakkab maʼmuriy tizimiga asos solgan. Nominal Boburiy viloyatlarining keng hududidan Maratha soliq yigʻish tizimi agentlar va yigʻuvchilarning keng tarqalgan tarmogʻiga asoslangan edi.

Shaxsiy hayot
-------------

Balaji Radxabay Barvega uylandi va ikki oʻgʻli bor edi: Baji Rao I va Chimaji Appa. Uning ikki qizi ham bor edi. Kattaroq Bhiubay Baramatilik Abaji Joshiga uylandi, Balaji Naikning ukasi Bajirao I ning eng azobli kreditori sifatida mashhur. Kichik Anubay ichalkaranjilik Venkatrao Ghorpadega uylandi. Ularning vorislari 1947-yilgacha Ichalkaranji davlatini boshqargan.

Yodgorliklar
------------

Balaji Vishvanatning haykali Maxarashtra shtatidagi Raigad yaqinidagi Shrivardxan qishlogʻida joylashgan.

Ommaviy madaniyatda
-------------------

* Manish Vadxva Peshva Bajirao (televidenie) filmida Balaji rolini ijro etgan

Manbalar
--------


1. ↑  Sen, Sailendra*. A Textbook of Medieval Indian History*. Primus Books, 2013 — 202–204 bet. ISBN 978-9-38060-734-4.
2. ↑  Burman, J. J. Roy*. Hindu-Muslim Syncretic Shrines and Communities* (en). Mittal Publications, 2002-01-01. ISBN 9788170998396.
3. ↑  Singer, Milton B.*. Structure and Change in Indian Society* (en). Transaction Publishers, 1970-01-01. ISBN 9780202369334.
4. ↑  Rao, Anupama*. The Caste Question: Dalits and the Politics of Modern India* (en). University of California Press, 2009-01-01. ISBN 9780520255593.
5. ↑  Sardesai, muh. (1946), „'Rise of Balaji Vishwanath'", *New history of the Marathas Vol 2*: 18
6. ↑  Jasvant Lal Mehta (January 2005), *Advanced study in the history of modern India 1707–1803*, ISBN 1-932705-54-6
7. ↑  Haig L, t-Colonel Sir Wolseley*. The Cambridge History of India. Volume 3 (III). Turks and Afghans*. Cambridge UK: Cambridge University press, 1967 — 392–396 bet. ISBN 9781343884571. 12-may 2017-yilda qaraldi.
8. ↑  Puri, B.N. (December 2003), *A Comprehensive History of India: Comprehensive history of medieval India*, Sterling Publishers, 199-bet, ISBN 978-81-207-2508-9
9. ↑  Haig L, t-Colonel Sir Wolseley*. The Cambridge History of India. Volume 3 (III). Turks and Afghans*. Cambridge UK: Cambridge University press, 1967 — 392–396 bet. ISBN 9781343884571. 12-may 2017-yilda qaraldi.
10. ↑  Haig L, t-Colonel Sir Wolseley*. The Cambridge History of India. Volume 3 (III). Turks and Afghans*. Cambridge UK: Cambridge University press, 1967 — 393 bet. ISBN 9781343884571. 12-may 2017-yilda qaraldi.
11. ↑  See Kincaid & Parasnis p151
12. ↑  *LT GEN K. J.* „As NDA cadet, I was witness to Vice Admiral Awati's kindness". *ThePrint.In*. Qaraldi: 7-noyabr 2018-yil.
13. ↑  Kincaid & Parasnis, p.156
14. ↑  Haig L, t-Colonel Sir Wolseley*. The Cambridge History of India. Volume 3 (III). Turks and Afghans*. Cambridge UK: Cambridge University press, 1967 — 394 bet. ISBN 9781343884571. 12-may 2017-yilda qaraldi.
15. ↑  Haig L, t-Colonel Sir Wolseley*. The Cambridge History of India. Volume 3 (III). Turks and Afghans*. Cambridge UK: Cambridge University press, 1967 — 395 bet. ISBN 9781343884571. 12-may 2017-yilda qaraldi.
16. ↑  Haig L, t-Colonel Sir Wolseley*. The Cambridge History of India. Volume 3 (III). Turks and Afghans*. Cambridge UK: Cambridge University press, 1967 — 396 bet. ISBN 9781343884571. 12-may 2017-yilda qaraldi.
17. ↑  Haig L, t-Colonel Sir Wolseley*. The Cambridge History of India. Volume 3 (III). Turks and Afghans*. Cambridge UK: Cambridge University press, 1967 — 396 bet. ISBN 9781343884571. 12-may 2017-yilda qaraldi.
18. ↑  „Peshwa Bajirao Review: Anuja Sathe shines as Radhabai in the period drama", *India Today*, 25 January 2017