**Madaniy determinizm** (inglizcha cultural determinism; nemis kultureller Determinismus) — bu inson xatti-harakatlarini faqat ijtimoiy-madaniy sabablarga koʻra tushuntirish, madaniyat bizning kimligimizni hissiy va xulq-atvor darajasida belgilaydi. Shuningdek, jamiyatdagi tuzilmalar va institutlar iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy shakllanadi, degan ishonch.

Madaniy determinizm ikkita asosiy omildan shakllanadi: irq va din. Inson va uning oʻziga xos madaniyatini shakllantirishda mafkura, muhit, ob-havo sharoiti ham katta rol oʻynaydi. Madaniy determinizm vaqt oʻtishi bilan xulq-atvor namunalarining uzluksizligini taʼkidlaydi, chunki oʻrganilgan xatti-harakatlar avloddan keyingi avlodga oʻtadi. Madaniy determinizm insoniyat tarixi davomida madaniyatlar va tsivilizatsiyalarning koʻp xilma-xilligini yaratuvchi sabablarni tavsiflaydi.

Ijtimoiy rivojlanish nazariyasida bir element barcha qolganlarini belgilovchi omil deb hisoblaydigan bir qancha qarashlar mavjud. Eng mashhurlaridan biri K. Marksning iqtisodiy determinizm nazariyasidir. Ishlab chiqarish vositalarida shaxs yoki sinfning roli dunyoqarash va madaniy rollarni belgilaydi.

Madaniy determinizm tushunchalarini koʻrib chiqishning yana bir usuli — uni atrof-muhit determinizmi gʻoyasiga qarama-qarshi qoʻyishdir. Oxirgi hodisa jismoniy dunyo oʻzining barcha cheklovlari va doimiy oʻzgaruvchan elementlari bilan har bir mavjud madaniyatning shakllanishi va xarakteri uchun javobgardir, degan gʻoyada yotadi.

Madaniyat iqtisodiy va siyosiy mexanizmlarni belgilaydi degan tushuncha haqida ham gapirish odatiy holdir. Bu gʻoya insoniyat tarixi davomida, qadimgi tsivilizatsiyalardan to hozirgi kungacha koʻplab madaniyatlarda takrorlangan.

Madaniy determinizm siyosiy va iqtisodiy taʼsir sifatida
--------------------------------------------------------

Ijtimoiy rivojlanishning bir qancha nazariyalari mavjud boʻlib, ular madaniyatni hamma narsani belgilovchi omil sifatida tavsiflaydi. Ular Marksning iqtisodiy determinizm nazariyalaridan farq qiladi, yaʼni ishlab chiqarish vositalarida shaxs yoki sinfning roli dunyoqarash va madaniy rollarni belgilaydi (baʼzi marksistlar Marks qarashlarining toʻgʻri tavsifi sifatida „iqtisodiy determinizm" yorligʻini rad etadilar).. Madaniy determinizmga asoslangan siyosiy harakatlar siyosiy va iqtisodiy mafkuralarga qarshi chiqish yoki din, irq, millat kabi omillarga qaraganda kamroq ahamiyatga ega deb hisoblashadi. Biroq, madaniy deterministlar Marksning ijtimoiy sinf muhim determinant ekanligi haqidagi fikriga qoʻshilmaydilar. Madaniy determinizm gʻoyasi juda keng tarqalgan: koʻplab jamiyatlar oʻzlarining odatlari, gʻoyalari va urf-odatlari siyosiy va iqtisodiy mexanizmlar shaklini belgilab beradi va ularning oʻziga xosligining manbai hisoblanadi. Buni milliy dostonlarga, oʻziga xos diniy urf-odatlarga rioya qilish, tilning milliy oʻzlikni belgilovchi omil sifatidagi ahamiyatida ham koʻrish mumkin.

Tarixdan misollar
-----------------

Qadimgi yunonlar faqat oʻz tilida soʻzlashuvchilar oʻzlarining fikrlari va siyosiy mexanizmlarini tushunishlariga ishonishgan, boshqalarni „barbaroi" deb atashgan, inglizcha "barbar "soʻzidan olingan.

Nikkolo Makiavelli siyosiy xulq-atvor universal ekanligini taʼkidlagan boʻlsa-da, u madaniyat elementlari, xususan, din foydali siyosiy mexanizmlarni tashkil qilishi mumkinligini ham taʼkidladi.

Sotsiolog Maks Veber protestantizm va kapitalizm oʻrtasidagi munosabatlar haqida yozar ekan, iqtisodiy mexanizmlarning paydo boʻlishida dinning madaniy jihatlari, jumladan protestantlik odob-axloqi hal qiluvchi rol oʻynaganligini taʼkidlagan.

Romantizm Iogann Volfgang Gyote, Iogann Fichte, Avgust Strindberg va Fridrix Shlegel kabi yozuvchilar tomonidan tasvirlangan madaniy determinizmning koʻplab elementlarini oʻz ichiga olgan. Romantizm kontekstida geografiya shaxsni va vaqt oʻtishi bilan u bilan bogʻliq boʻlgan urf-odatlar va madaniyatni shakllantirdi. Ular jamiyatning oʻrni bilan uygʻun boʻlib, oʻzboshimchalik bilan kiritilgan qonunlardan koʻra koʻproq kuchga ega edi.

Ommaviy axborot vositalari nazariyasida koʻplab mualliflar siyosiy mexanizmlar odamlar koʻradigan ommaviy axborot vositalarining tasvirlari bilan belgilanadi va ular madaniyatning boshqa shakllarini siqib chiqarish orqali iqtisodiy va siyosiy mexanizmlarni belgilaydi, degan fikrga ega.

Zamonaviy konservatizmda sharhlovchi Patrik Byukenan va iqtisodchi Robert Barro kabi odamlar madaniy meʼyorlar siyosiy tartiblarning xatti-harakatlarini belgilaydi, deb taʼkidlaydilar.

Madaniy determinizm koʻplab yozuvchilar va mutafakkirlar tomonidan qoʻllaniladigan paradigmadir. Rut Benedikt bolalar oʻz hayotlarini boshqaradigan madaniyatning bir qismiga aylanishlarini yozgan edi.

Manbalar
--------

1. ↑  "Yenikeev M. I."Psixologicheskiy ensiklopedicheskiy slovar. M. 2010.
2. ↑  Slovar-spravochnik / Per. s angl. K. S. Tkachenko. — M.: FAIR-PRYeSS. Mayk Korduell. 2000.
3. ↑  *Diamond, Jared* (1997). Guns, Germs, and Steel
4. ↑  Ruth Benedict