**Oʻrtabuloq gaz koni** – (ruscha: *Уртабулакское газовое месторождение*) odatda Oʻrtabuloq yoki Urta-Bulak deb nomlangan gaz koni Oʻzbekiston hududida joylashgan. Konni faol oʻzlashtirish Sovet davrida amalga oshirilgan.

Bu keng miqyosli avariya – quduqdan yuqori bosim ostida gazning chiqishi va ikki yildan ortiq davom etgan gaz mash’alining yonishi – termoyadro portlashidan muvaffaqiyatli foydalanilganligi sababli maʼlum.

Kon Buxorodan 90 km janubda, tepaliklar va tizmalar bilan sezilarli darajada murakkablashgan tekislikda joylashgan. Yaqin atrofda shoʻr koʻllar mavjud. Hudud anʼanaviy ravishda yaylov uchun ishlatilgan.

1963-yildagi baxtsiz hodisa
---------------------------


|  |
| --- |
| Oʻrtabuloq gaz koni is located in UzbekistanOʻrtabuloqgaz koniOʻrtabuloqgaz koniTurkmanobodTurkmanobodQorakoʻlQorakoʻlQorovulbozorQorovulbozorKogonKogonPamukPamukBuxoroBuxoroToshkentToshkentclass=notpageimage| Oʻzbekiston xaritasida portlash joyi, aholi punktlari:
* Turkmanobod, Kogon, Qorakoʻl, Qorovulbozor, Pamuk — portlash joyi atrofida joylashgan shaharlar;
* Buxoro — viloyat markazi Buxoro viloyati;
* Toshkent — Oʻzbekiston poytaxti.
 |

1963-yil 1-dekabrga oʻtar kechasi konda tabiiy gaz chiqishi bilan avariya yuz berdi. 2400 metrdan ortiq chuqurlikda burgʻulash vodorod sulfidi yuqori boʻlgan va 300 atmosfera atrofida gʻayritabiiy yuqori rezervuar bosimiga ega boʻlgan gazli qatlamga urilgan (geologiya qidiruv tresti rahbarining soʻzlariga koʻra) A. S. Puchkov, 350 atmosfera.

Burgʻilash paytida xatolik yuz berdi: agressiv muhitga qarshilik koʻrsatadigan poʻlatdan yasalgan maxsus burgʻulash uskunasi ishlatilmadi. Burgʻilash tizmasi quduqdan chiqarib yuborildi va kuchli gaz favvorasi yondi. Gaz bosimi ostida burgʻulash qurilmasi qulab tushdi va qisman erib ketdi. Qisqa vaqt ichida quduq boshidagi himoya armatura qulab tushdi va mash’ala koʻtarildi .

Bu mash’al ikki yilu toʻqqiz oydan ortiq yondi. Uning balandligi 120 metrga yetdi, yoqilgan gazning hajmi kuniga kamida 12 million m 3 ni tashkil etdi (geologik qidiruv trestining menejeri A. S. Puchkovning soʻzlariga koʻra, kuniga 18-20 million m 3). Ommaviy fan manbalari avariya natijasida gazning kunlik yoʻqotilishi Leningrad shahri tomonidan xuddi shu davrda gaz isteʼmolidan oshib ketganligini taʼkidlaydi.

Gaz favvorasiga qarshi kurashda artilleriya oʻqlari (muvaffaqiyatsiz profilaktikalarni yoʻq qilish uchun) va quduqning boshini suv pardasi bilan sovutish ishlatilgan. 1964 yil yanvar oyida ogʻizni tozalash va chiquvchi gazning bir qismini olib tashlash uchun armatura oʻrnatish mumkin edi, uning yordamida burgʻulash quvurlarini quduqqa tushirish rejalashtirilgan edi. Biroq, ish avariyali quduqdan yuqori bosimli gazning oʻtkazuvchan jinslarga kirib borishi bilan murakkablashdi va bu gaz grifonlari paydo boʻlishiga olib keldi, bu katta maydonni zaharlash bilan tahdid qildi. Oʻrnatilgan armatura yoʻq qilinishi kerak edi. Keyinchalik gaz chiqishiga qarshi kurashish uchun gazli qatlamga suv quyish va aylanma quduqlarni burgʻulash ishlari olib borildi, ammo bu muvaffaqiyatga olib kelmadi.

Yuqori harorat tufayli yongʻinga 250-300 metrdan yaqinroq borishning iloji boʻlmadi. Atrof kuydirilgan, quduq yaqinida hayvonlarning xatti-harakati oʻzgargan. Qishda mash’al atrofidagi issiqlikdan himoya qilish uchun buldozerlar yordamida qum parapeti toʻkilgan. Quduqni yadro portlashi bilan oʻchirishni tayyorlash boʻyicha ish boshligʻiKomil Mangushev avariya sodir boʻlgan joyga birinchi tashrifini oʻz xotiralarida tasvirlab bergan :

Vertolyot yerga tekkanida gʻalati tuygʻu bor edi: tebranish kuchaydi, dvigatel shovqini uzluksiz shovqin-suron, boʻgʻiq portlashlar ummoniga gʻarq boʻldi. Yuzlab reaktiv dvigatellarning shovqini, toʻpning shovqini – bularning barchasi uning ovozi, favvoraning ovozi edi… Bu yerdan favvoragacha olti yuz metr bor edi… Vodiyning butun olis qismi bulgʻangan edi. mash’al yonida chayqalib, tumandan arvoh parda bilan. Tepadan qaraganda mitti kuldonga oʻxshagan narsa qishda buldozerlar yetib borishi mumkin boʻlgan masofadagi quduq ogʻziga ortilgan qum shaxtasi boʻlib chiqdi… Shu yerdan egilgan mash’al osmonga koʻtarilib, qayerdadir yoʻqolib qoldi. tuman ichida. Shaytonlarning dumaloq raqsi singari, mash’al atrofida, u yerda va u yerda qumli boʻronlar paydo boʻldi va gʻoyib boʻldi – haqiqiy simumlar. Atrofda yonishi mumkin boʻlgan hamma narsa allaqachon yonib ketgan. Endi u haqiqatan ham oʻlik issiq tuproq edi. Bu yerda hayot uchun joy yoʻq. Kechasi yorugʻlik bilan jalb qilingan koʻchmanchi qushlar va hasharotlar bulutlari oʻlimning bu olovli raqsga tushishdi va yiqilib, koʻpincha erga etib bormasdan yonib ketishdi. "Bu yerda odamlar qanday ishlagan? Doʻzax ogʻziga yaqinlashish uchun qanday jasorat kerak? beixtiyor oʻyladi. Darhaqiqat, quduqning ogʻziga yaqinlashish va u yerda biror narsa qilish uchun sizga kuchli ruh kerak, shuningdek, kuchli tana kerak. Ammo burgʻulovchilar u yerda ishlagan, chunki u yerdan asbob-uskunalar olib chiqib, quduq ogʻzini tozalashgan. Ajablanarlisi…

### Portlashga tayyorgarlik

1966 yil bahorida quduqni toʻsib qoʻyish uchun termoyadro zaryadini yer ostida portlatish usuli taklif qilindi. Ushbu gʻoya hukumat darajasida maʼqullandi va KB-11 (zamonaviy VNIIEF) ni amalga oshirishga koʻrsatma berildi, chunki ular allaqachon Chagan loyihasi uchun sanoat zaryadini ishlab chiqishda tajribaga ega edilar.

Ishga umumiy rahbarlikni neft va gaz konlari boʻyicha mutaxassis K. I. Mangushev amalga oshirdi, u allaqachon neft konlarida yer osti yadroviy portlashlardan foydalanish tajribasiga ega edi.

Dastlab, ishda atom loyihasiga rahbarlikning eng yuqori darajasi jalb qilingan – KPSS Markaziy Qoʻmitasi akademik, Rossiya Fanlar akademiyasining prezidentiM. Keldysh. Loyiha maslahatchilari sifatida fizik akademik M. D. Millionshchikov va Yer fizikasi instituti direktori akademik M. A. Sadovskiy. Muammoni har tomonlama muhokama qilgandan soʻng, jalb qilingan maslahatchilar quduq kanalini blokirovka qilish bilan termoyadro zaryadining portlashi ushbu muammoni hal qilishning yagona maqbul varianti ekanligini tasdiqladilar.

Portlash favqulodda vaziyatdan chiqish uchun zarur boʻlganligi sababli, ish imkon qadar tezroq amalga oshirildi. Olov qanchalik tez oʻchirilsa, yonish natijasida kamroq gaz yoʻqoladi. Shunga qaramay, puxta geologik tayyorgarlik ishlari olib borildi, komissiyaning hududga bir qator topshiriqlari bajarildi. Bu sayohatlar ekstremal sharoitlarda, soyada harorat +40…+50 °C ga yetganida amalga oshirildi.

Burgʻulash uskunalari Moskva viloyatidagi sinov maydonchasida sinovdan oʻtkazildi. Ushbu sinovlar natijasida konning burchagi, zaryad chuqurligi va qurilmalarning konstruktiv xususiyatlari aniqlandi.

Zaryadning oʻzi KB-11 da tajribali yadro fiziklari Vladimir Sergeevich Lebedev va V. A. Razuvaevlar rahbarligida yaratilgan. Portlashning oʻziga xos xususiyati termoyadro zaryadining „tozaligi" edi, yaʼni portlash mahsulotlarida minimal boʻlinish boʻlaklari boʻlishi kerak edi va asosiy energiya termoyadro termoyadroviy sintezi tufayli ajralib chiqishi kerak edi.

### Portlash

Y. P. Slavskiy. Portlash sanasi toʻgʻrisidagi qaror KPSS Markaziy Qoʻmitasining Siyosiy byurosi majlisida tasdiqlandi, uni shaxsan L.Brejnev

Zaryadni yotqizish uchun egri adit burgʻulangan, unda zaryad yer yuzasidan 1500 metr chuqurlikda joylashtirilgan. Bu vaqtda juda yuqori harorat bor edi, shuning uchun portlash nuqtasiga tushirilgan zaryad qoʻshimcha ravishda sovutilishi kerak edi.

Yadro zaryadi 1966 yil 30 sentyabr kuni ertalab portlatilgan. Natijaga toʻliq erishildi: gaz qudugʻi siljigan tosh qatlamlari bilan chimchilab qoʻydi, alanga favvorasi portlashdan 22-23 soniya oʻtgach oʻchdi.

Yadro zaryadlari yana uch marta gaz favvoralariga qarshi kurashda ishlatilgan:

* „Pamuk", Qashqadaryo viloyati (1968-yil 21-may),
* „Krater", Mari viloyati, (1972-yil 11-aprel),
* „Mash’al", Xarkov viloyati (1972-yil 9-iyul, maqsadga erishilmadi).

Olovni oʻchirish uchun amaliy yechimlarni qoʻllash natijalari 1974-yilda nashr etilgan kitobda jamlangan. Uning mualliflari oʻsha paytda SSSR Geologiya vazirining oʻrinbosari boʻlgan V. I. Igrevskiy va Oʻrtabuloqdagi ish boshligʻi K. I. Mangushev edi.

Manbalar
--------

1. ↑  Postanovlenie Goskomiteta SSSR po trudu i sotsialnim voprosam i sekretariata ВЦСПС ot 13 marta 1987 goda № 151/6-140 „O soglasovanii Perechnya mestorojdeniy s visokim soderjaniem serovodoroda, na kotorix rabotnikam tarifnie stavki i doljnostnie okladi povishayutsya do 12 protsentov ( at docs.cntd.ru Error: unknown archive URL 20211221212956 sanasida arxivlangan)"
2. ↑  Авдеев Я. И. Ильковский А. И. Шульженко Г. П.*. Бурение газовых скважин на месторождении Урта-Булак в Узбекистане*, Разработка и эксплуатация газовых и газоконденсатных месторождений. Вып. 6. М.: ВИИЭгазпром, 1976.
3. ↑  Богуненко Наталья Николаевна*. Музруков*, Жизнь замечательных людей, вып. 1157 (957). М.: Молодая гвардия, 2005 — 305 bet. ISBN 5-235-02822-8.
4. ↑  „Снежинск (Уральская сказка) | Nauka i jizn". 2016-yil 25-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 23-noyabr.

Adabiyotlar
-----------

* „Борьба с газовым фонтаном" (ru). *Центратомархив*.  Росатом. — Документальный фильм студии Центрнаучфильм. Автор сценарного плана и режиссёр Дмитрий Александрович Боголепов.



* *Голубев В.* Дела давно минувших дней…(rus.) // За нефтяные кадры : газета. — Уфа, 2007. — 29 декабря (Andoza:Бсокр). — Andoza:Бсокр.
* *Зайнетдинов Э. А.* „Научный подвиг Камиля Мангушева" (ru). *Сайт журнала «Ватандаш»* (2018-yil 3-sentyabr). Qaraldi: 2021-yil 24-oktyabr.



* Игревский В. И. Мангушев К. И.*. Предупреждение и ликвидация нефтяных и газовых фонтанов*. М.: Недра, 1974.
* Круглов А. К. „Мирные ядерные взрывы",*. Штаб Атомпрома*. М.: ЦНИИАтоминформ, 1998 — 225—229 bet. ISBN 5-85165-333-7.

### Qoʻshimcha

* Мангушев К. И.*. Страшнее ядерного взрыва*. М.: Недра, 1992. ISBN 5-247-03381-7.
* Турчин И. Ф. „Тушение газового факела с помощью атомного взрыва",*. Сорок лет на испытаниях ядерного оружия*. Саров: РФЯЦ-ВНИИЭФ, 1999 — 105—? bet. ISBN 5-85165-397-3.