**Abu Muhammad Abdulloh ibn Husayn** (arabcha: ; 874-yil 31-iyul — 934-yil 4-mart), hukmdorlik nomi **al-Mahdiy biʼlloh** (arabcha: , „Alloh toʻgʻri yoʻlga tutgan") sifatida mashhur, islom tarixidagi yagona yirik shia xalifaligi boʻlgan Ismoiliy Fotimiylar xalifaligining asoschisi va shialik tarmogʻi boʻlgan Ismoiliy oqimining oʻn birinchi imomi boʻlgan.

U Askar Mukramda yashirin imom Muhammad ibn Ismoil nomidan targʻibot olib boruvchi yashirin ismoiliy missionerlik tarmogʻiga (daʼvat) rahbarlik qiladigan oilada tugʻilgan. Tugʻilgan vaqtida **Said ibn al-Husayn** (سعيد بن الحسين) deya ism qoʻyilgan. Yoshligida ota-onadan yetim qolib, oila bazasi bo‘lgan Salamiyaga ko‘chib o‘tib, amakisi asrab olgan. 890-yillarning oʻrtalarida Said kengayib borayotgan daʼvatga rahbarlik qilishga muvaffaq boʻlgan va daʼvati oʻsha davr musulmon dunyosi boʻylab keng tarqalib, tarafdorlar orttirgan. Biroq, uning nafaqat yashirin imomning ishonchli vakili, balki oʻzi va ota-bobolarining imomlik maqomiga ega ekanligi haqidagi daʼvolari 899-yilda ismoiliylar harakatida boʻlinishga olib keldi. Uning daʼvolarini tan olmaganlar ajralib chiqib, Qarmatlar oqimini tashkil qilishgan. Bu ajralish ortidan 902—903-yillarda Suriyada ismoiliylik tarafdori boʻlgan badaviylar qoʻzgʻolonlari boʻlib, haddan tashqari ishtiyoqli tarafdorlar Abdullohni oʻzi roziligisiz *mahdiy* sifatida chiqishga majbur qilishgan. Badaviylar qoʻzgʻoloni bostirgan Abbosiy maʼmurlari eʼtiborini Abdullohga qaratib, uni Salamiyani tashlab, avval Ramlaga, soʻngra Misrdagi Fustat, nihoyat hozirgi Marokash hududidagi Sijilmasaga qochib yurishga majbur qilgan. U yerlarda savdogar sifatida yashab, 909-yilda Kutama berberlarining yetakchisi boʻlgan missionerlaridan biri Abu Abdulloh ash-Shiiy Ifriqiyaning Agʻlobiylar sulolasini agʻdarib tashlaguncha qolgan.

910-yil yanvarida Ifriqiyada xalifa deb eʼlon qilingan va hokimiyatni egallagan holda, o‘zining Xudo nomi bilan dunyoni zabt etish huquqini eʼlon qildi. Biroq, tez orada Abu Abdulloh va uning oʻzlari targʻib qilgan yarim ilohiy mahdiy emasligidan hafsalasi pir boʻlgan yetakchi missionerlar oʻrtasida kelishmovchilik yuzaga kela boshladi. Al-Mahdiy bu dissidentlarni zarasizlantirishga muvaffaq boʻlsa-da, oʻz hokimiyatining tayanchi boʻlgan Kutama talablariga qarshilik tufayli yoki ismoiliylarning ming yillik vaʼdalarini amalga oshira olmaganidan izdoshlarining hafsalasi pir boʻlgani sababli oʻz hokimiyatiga qarshi bir qator qoʻzgʻolonlarni yengishga majbur boʻlgan. Al-Mahdiy qurgan davlat, garchi masihiy mafkuraga asoslangan boʻlsa-da, anʼanaviy tarzda tashkil etilgan boʻlib, avvalgi Agʻlobiy tuzumi xodimlari va Kutama qilichlariga tayangan. Uning ekspansionistik maqsadlari juda kam muvafaqqiyatga erishgan. Misrga nisbatan ikki istilo Abbosiylardan magʻlub boʻlgan va faqat Kirenaikani qoʻlida saqlab qolishga muvaffaq boʻlgan. Janubiy Italiyadagi Vizantiya imperiyasi bilan urush esa talon-taroj va qullar uchun bosqinlar bilan tavsiflanib, hech qanday doimiy muvaffaqiyatga erishmagan. Gʻarbda itoatsiz berberlar ustidan Fotimiylar hukmronligini oʻrnatishga boʻlgan bir nechta urinishlari nafaqat Berberlarning raqobatchilari, balki Al-Andalus Umaviylari tomonidan ham shubha ostiga olinib, vaqtinchalik muvaffaqiyatga erishgan. 921-yilda oʻz saroyini Tunis qirgʻogʻida yangi qurilgan mustahkam saroy shahar Mahdiyaga koʻchirib, umrining qolgan qismini shu yerda oʻtkazgan. 934-yilda vafotidan keyin o‘rniga yagona o‘g‘li al-Qoim taxtga o‘tirgan.

Yoshlik davri
-------------

### Kelib chiqishi

Qoʻshimcha maʼlumotlar: Fotimiylar#Asos solinishi
Fotimiylar xalifaligiga asos solgan insonning kelib chiqishi, shaxsi va ilk tarixi noaniq, hatto uning ismi, tug‘ilgan joyi va sanasi ham bahsli. Rasmiy tarjimai holiga koʻra, Forsning Xuziston viloyatidagi Askar Mukram shahrida 874-yil 31-iyulda (hijriy 260-yilning 12-shavvolida) yoki boshqa maʼlumotga koʻra roppa-rosa bir yil avval tugʻilgan. Boshqa manbalarga koʻra, Bagʻdod yoki Iroqning Kufa shahrida yoki Suriya choʻlining gʻarbiy qismidagi Salamiya shahrida tugʻilgan. Asl ismi Saʼid ibn al-Husayn boʻlishi mumkin, ammo oʻzi hayoti davomida haqiqiy ism Ali ekanligi va Said esa taxallusi ekanligini taʼkidlagan.

Otasi 881/2-yilda vafot etgach, Saidni amakisi Abdul-Shalagʻlag nomi bilan ham tanilgan Abu Ali Muhammad Salamiyaga tarbiyalash uchun yuborgan. Yoʻlda unga oʻzidan bir necha oylik katta va ayni bir tarbiyachi qoʻlida tarbiyalangan Jaʼfar ismli bola qoʻshilgan. Jaʼfar amaldor, Saidning yaqin sirdoshi va gʻoyadoshiga aylanib, hayoti haqidagi asosiy manbalardan birini ham yozgan. Faqatgina ismi Abu Muhammad ekanligi maʼlum boʻlgan ukasi Abu Muhammad Said bilan birga Salamiyaga bormagan.

### Ilk ismoiliya va Salamiya

Abul-Shalagʻlag va Said badavlat savdogar xonadonida yashasa-da, oilasidan yashirincha yashirin siyosiy va diniy harakat — „Ismoiliy da'vo" („daʼvat")ni boshqargan.

Bu harakat shialarning imomat oqimining bir qismi boʻlib, musulmonlar jamoasiga rahbarlik qilish Xudo tomonidan islom paygʻambari Muhammadning kuyovi va toʻrtinchi xalifa Ali ibn Abu Tolibdan boshlanib, Muhammadning qizi Fotima orqali davom etgan uzluksiz shajaraning yagona, ilohiy qobiliyatga ega va hidoyatli imom (rahbar) zimmasiga yuklangan, deb hisoblagan. Imomiylar Allohning vahiysini talqin qilishda imomning yagona vakolati va ilohiy ilmi borligi sababli, har doim imomning mavjudligi zarur deb hisoblaydilar. Haqiqatda imom hech boʻlmaganda aqidaviy masalalarda masʼum sanaladi. Imomiyat avvalgi imom tomonidan aniq belgilanish (nass) orqali amalga oshiriladi, bu tanlov Xudo tomonidan amalga oshirilgan deb hisoblanadi.

Manbalar
--------

1. 1 2 3  Halm 1991, s. 63. sfn error: no target: CITEREFHalm1991 (help)
2. ↑  Dachraoui 1986, s. 1243. sfn error: no target: CITEREFDachraoui1986 (help)
3. ↑  Öz 2012, s. 23. sfn error: no target: CITEREFÖz2012 (help)
4. ↑  Daftary 2007, s. 100. sfn error: no target: CITEREFDaftary2007 (help)
5. ↑  Halm 1991, ss. 61, 63. sfn error: no target: CITEREFHalm1991 (help)
6. ↑  Halm 1991, ss. 23, 66, 76. sfn error: no target: CITEREFHalm1991 (help)
7. ↑  Halm 1991, ss. 22–24. sfn error: no target: CITEREFHalm1991 (help)
8. ↑  Daftary 2007, ss. 1, 39–86. sfn error: no target: CITEREFDaftary2007 (help)
9. ↑  Madelung 1971, ss. 1166–1167. sfn error: no target: CITEREFMadelung1971 (help)
10. ↑  Haider 2014, ss. 41–43. sfn error: no target: CITEREFHaider2014 (help)
11. ↑  Haider 2014, ss. 41, 43, 92. sfn error: no target: CITEREFHaider2014 (help)