**Iravan xonligi** (ozarbayjoncha:ایروان خانلیغی; forscha:خانات ایروان, translit. *Xānāt-e Iravān*;) — Ozarbayjon xonliklaridan biri, Nodirshoh Afshor va Afshor Nafardan keyin Chuxursad beylerbeyi asosida shakllangan va 1747-1828-yillarda mavjud boʻlgan tarixiy feodal davlat. XVIII – asrning oʻrtalarida Iravan xonligiga Mirmehdi xon tomonidan asos solingan. Iravan xonligi Qorabogʻ, Naxichevan va Maku xonliklari, Usmonli imperiyasi bilan, Borchali va Gazax sultonlari bilan chegaradosh edilar. Markazi Iravan (Yerevan) shahri edi.

Mirmehdi xondan keyin Xuseynali xon hukmronligi davrida Iravan xonligi mustahkamlandi. Xuseynali xonning oʻgʻli Muhammad xan Gajar davrlari Iravan xonligida eng uzoq xon davri hisoblanadi. Muhammad xon 21 yil davomida Iravan taxtiga oʻtirdi.

Muhammad xondan keyin Xusaynngulu xon Gajar hokimiyatga keldi. Uning boshqaruvi davrida Iravan Rossiya imperiyasining vayronagarchilik yurishlariga duchor boʻlgan. Xusaynngulu xonning hukmronligi Iravan xonligi madaniyati choʻqqisiga chiqqan davr edi. Iravandagi Goy masjid va Sardarobod tumanidagi shu nomdagi qalʼa Xuseynngulu xonning buyrugʻi bilan qurilgan.

XIX asr oxiri – XX asrning boshlarida Iravanda ozarbayjon nomlari bilan oʻnlab koʻchalar boʻlgan. Ushbu koʻchalar qadimgi Yerevanda mashhur boʻlgan: Shariat, Karvansaray, Gala, Sulton, Cholmekchi, Naxchivan, Bozor, Dashli, Pasha xon, Gariblar oʻchogʻi, Deyirmanli, Masjid, Mehnat bozori, Tepebashi, Qabriston, Naib, Mir Jafar, Rustam xon, Imomra, Korbulag, aka, Ketan, Dukanli, Sallaxlar va boshqalar.

Bogʻlar erlari Iravan va uning atrofida 1473 bogʻ bor edi, shundan 772 tasi shahar ichida edi. Sardar bogʻi, Dalma, Abbosdarasi, Abuxayat, Keshagli, Gizilgʻala, Dere bogʻi, Savzikari, Xosrovobod, Soyudlu, Gul vodiysi, Kankan, Kerpixhana bogʻlari nomlari Yerevandan juda uzoqda tarqalgan. Yerevan bogʻlarining baʼzi mahsulotlari quritilgan shaklda Yevropaga eksport qilindi.

Iravandagi 15 ga yaqin masjid va ikkita arman cherkovining nomlari tarixiy adabiyotda qayd etilgan. Moviy masjid (yoki Huseynali xon), Gala masjidi (Sardar yoki Abbos Mirzo), Shah Abbos, Tepebashi, Zal xon (yoki shahar), Sartib xon, Hoji Novruzali aka, Demirbulag, Hoji Jafar aka, Rajab posho, Muhammad Sartib xon, Hoji Inam masjidlarining minoralari uzoqdan Yerevanning musulmon shahar boʻlganligini koʻrsatar edi. Armanistonda Sovet hokimiyati oʻrnatilgandan soʻng masjidlar birin-ketin yoʻq qilindi. Moviy masjid, Janubiy Kavkazdagi eng katta masjid, Iravanda tarix muzeyiga ega edi va Zal Xon masjidi rassomlarning koʻrgazma zaliga aylandi. Faqat Demirbulag masjidi 1988-yilgacha oʻz maqsadiga erishdi va hozirda masjid yer yuzidan oʻchirildi va uning oʻrniga baland qavatli bino qurildi. Shaharda mavjud boʻlgan Pogos-Petros va Katogke cherkovlari, masjidlar bilan bir qatorda shaharga armanlarning kirib kelishini taʼminlash uchun xristian missionerlari hisobiga qurilgan.

1827-yil 6-oktabrda Iravan xonligi ruslar tomonidan ishgʻol qilindi va bu ishgʻol 1828-yil 10-fevralda Turkmanchay tinchlik shartnomasi bilan mustahkamlandi. Ushbu shartnomaning 15-moddasiga binoan, Gajarlar va Usmonli imperiyasi hududida yashovchi arman aholisi Janubiy Kavkazga, shu joylarga koʻchirilgan.

Erta davr
---------

Nodirshoh
*Asosiy maqolalar: Mirmehdi xon Gasimli-Afshar, Xalil xon Oʻzbek, Hasanali xon Ziyo’g’li-Gajar va Hasanali xon Ziyo’g’li-Gajar*

### Mirmehdi xon

Nodirshohning oʻldirilishi bilan 1747-yil 19 dan 20-iyulga oʻtar kechasi, Ozarbayjonda katta tartibsizliklar yuzaga keldi va har tomondan taxtga daʼvolar berila boshlandi. Ushbu kurashda Nodirshohning jiyani Aliqulu xon vaqtincha Adilshoh nomi bilan hokimiyatga keltirildi. Biroq, yangi shoh mustaqil xonliklarning paydo boʻlishiga toʻsqinlik qila olmadi. Mustaqil boʻlishga intilib, ozarbayjon xonlari taxtga daʼvogarlarga qarshi kurash sharoitida oʻzlarining kichik feodal davlatlarini yaratdilar.

Tabriz hokimi Amiraslan xon Afshar qoʻmondonlaridan biri Mirmehdi xonni Iravandagi markaziy hukumatga qarshi qoʻzgʻolonni bostirish uchun qoʻshinlari bilan Iravanga yubordi. Ammo Mirmehdi xon Iravan ahli bilan rozi boʻlib, ularga qoʻshildi va qoʻzgʻolonni boshqarishni boshladi. Mirmehdi xon, Mugan xon Xasanali xon, kurdlar va afsharlar oʻz kuchlarini birlashtirdilar va 30.000 yaqin qoʻshin bilan Amiraslan xonga qarshi chiqdilar. Birlashgan kuchlar Urmiya shahriga hujum qildi, bu yerda joylashgan barcha xon boyliklarini tortib olishdi va shaharni oʻzaro boʻlishishdi. Ushbu voqeadan koʻp vaqt oʻtmay, Adilshohni (Aliqulu xon) agʻdarib, hokimiyatga kelgan Ibrohim Mirzo Amiraslan xon magʻlubiyatga uchradi va oʻldirildi.

Shunday qilib, 1747-yilda Nodirshoh Afsharning oʻldirilishidan soʻng Mirmehdi xon Afshar mustaqil Iravan xonligining poydevorini qoʻydi. Mir Mehdi xon oʻz xonligi hududini kengaytirish siyosatini olib bordi.

Shu maqsadda 1748-yilda Urmiya xonligiga hujum qildi. Urmiya hukmdori Fatali xon Afshar magʻlubiyatga uchradi va oʻz xonligining baʼzi hududlarini Mehdi xonga berishga majbur boʻldi.

Biroq, 1749-yilning yozida Iravan xonligining oʻzi yana bir Ozarbayjon xonligi - Qorabogʻ xonligiga hujum qildi. Qorabogʻlik Panahali xon 4000 ta qoʻshin bilan Iravan xonligi chegaralarini kesib oʻtdi va Uchkilsa atrofidagi yerlarga yurdi. Iravan xonligida ozchilik boʻlgan xorijiy armanlar ushbu voqealardan oʻz pozitsiyalarini mustahkamlash uchun foydalanganlar. Ular *„oʻzlarini musulmonlardan himoya qilish"* uchun Kaxetiya podshosi Irakliy II ga murojaat qilishdi. Irakliy II qoʻshinlarini yigʻib, ularni Panaxali xonga qarshi yubordi. Jangda qattiq magʻlub boʻlgan Panahali xon chekinadi.

Armanlarning xiyonati Iravan xonining eʼtiboridan chetda qolmadi. Mirmehdi xon Kartli-Kaxeti saroyi bilan yashirin aloqada boʻlgan armanlarni jazolashga qaror qildi. Uning harakati Kartli-Kaxeti saroyini gʻazablantirdi. Armanlarning murojaatidan foydalangan holda Tsar Teymuraz Iravanning ichki ishlariga aralashish uchun bahona qidirib, 2549 kishilik qoʻshin bilan 1749-yil sentyabr oyida Iravanga yoʻl oldi. Qarshilik qila olmagan Mirmehdi xon armanlarni qoʻlga olishni toʻxtatdi va Teymuraz bilan yarashdi. 22-noyabrda chor qoʻshinlari xonlikdan chiqib, orqaga qaytishdi.

Mirmehdi xon kuchining zaiflashuvidan foydalangan holda, Fatali xon Afshar Iroqni egallashga qaror qildi. 1751-yilda Ozod Xon boshchiligida u Iravanga 30000 qoʻshin yubordi. Ushbu qoʻshinlarning oldingi chizigʻi Iravan qalʼasini qurshab oldi. Gruziya podshohi Iravanni himoya qilish uchun shahar tomon yoʻl oldi. Jangda Irakliy II qoʻshinlari yoʻq qilindi. Shunday qilib, Mirmehdi xon agʻdarilib oʻldirildi va uning oʻrniga Xalil xon Oʻzbek 1752-yilda Iravan hokimi etib tayinlandi.

Xalil xon hukmronligi davrida dogʻistonliklar tomonidan Iravan xonligi ham kuchli hujumga uchradi. 1754-1755-yillarda Avar xon Nusal xon boshchiligida Dogʻiston qoʻshinlari Kartli-Kaxeti hududiga yurish qildilar va u yerdan Iravan xonligi hududiga hujum qildilar. Ushbu hujum paytida Goycha, Darachichek, Kirxbulag va Abaran tumanlari qishloqlariga jiddiy zarar etkazildi.

Dogʻiston qoʻshinlarining ushbu halokatli yurishi Xalil xonning xalq orasidagi obroʻsini sezilarli darajada pasaytirdi. 1755-yilda xalq orasida katta obroʻga ega boʻlgan Hasanali xan Gajar boshchiligida qoʻzgʻolon koʻtarildi. Qoʻzgʻolon natijasida Xalil xon hokimiyatdan chetlashtirildi va uning oʻrniga Hasanali xan Gajar tayinlandi.

### Xusaynali xon

Xuseynali xonga tegishli Tabriz gilamchasi „Malayir", Ozarbayjon tarixi muzeyi
Xasanali xon juda qisqa vaqt hokimiyat tepasida edi. U xonlik taxtida oʻtirganida koʻr edi. Uning koʻzlarini bir vaqtlar Nodirshoh chiqarib tashlagan. Toʻrt yil hukmronlik qilgan Hasanali xon 1759-yil boshida vafot etdi. Oʻlimidan soʻng uning ukasi Xuseynali xon Iravanda hokimiyat tepasiga keldi.

Agar Iravan xonligining tashkil topishi Mirmehdi xon Afshar nomi bilan bogʻliq boʻlsa, xonlikning kuchayishi Xuseynali xonning xizmatlari tufayli boʻlgan. 1760-yil avgustda Dogʻiston qoʻshinlari Iravanga yurish qildilar. Xuseynali xon ularga qarshi qoʻshin yubordi va jangda Dogʻiston qoʻshinini magʻlubiyatga uchratdi. Ammo qoʻshimcha yordam olgan dogʻistonliklar Araz daryosiga etib borishdi. Dağıstan qoʻshini talonchilikni tugatgandan soʻng qaytib kelganida, Kartli–Kaxeti qoʻshinlari toʻsatdan ularga hujum qilishdi va ularni magʻlub etishdi. Ushbu voqea Kartli–Kaxetiya podsholigining Iravan xonligiga taʼsirini kuchaytirdi.

Karim xon Zand Fathali xon Afsharani magʻlub qilgandan soʻng, Azad xonni quvgʻin qila boshladi. Quvgʻinlardan qochib, Azad xon Gazax sultonligiga qochdi. Bu yerda lavozimni egallagan Ozod xon II Irakliy II dan yordam olmoqchi edi. Biroq, uni 1760-yilda Irakliy II bosib olib, Karim xon Zandga topshirdi. Ushbu xizmat evaziga Karim xon Zand bir muncha vaqt Kartli-Kaxeti Iravan xonligidan tovon puli olganiga koʻz yumdi.

Ammo, Xuseynali xon oʻz kuchini mustahkamlagandan keyin soliq toʻlashdan bosh tortdi. Bu 1765-yilda Irakliy II ning katta qoʻshin bilan Iravanga hujumiga olib keldi. Kuchlarning etishmasligi tufayli Xuseynali xon yana tinchlik taklifiga rozi boʻlib, soliq toʻlashga rozi boʻldi. Irakliy II qaytdi. Irakliy II qoʻshinlari Iravandan olib chiqilgandan soʻng, Xuseynali xon yana soliq toʻlashdan bosh tortdi. 1769-yilda Irakliy II Iravanga yana hujum qildi, ammo magʻlubiyatga uchradi va orqaga chekinadi. Shunday qilib, Irakliy II ning Iravan xonligiga qilgan harbiy yurishlari hech qanday natija bermadi. U xonlikni oʻziga qaram qilib qoʻyolmadi.

1779-yilda Karimxon Zandning vafoti Ozarbayjonda fuqarolar urushi avj oldi. Qulay sharoitlardan foydalanib, Irakliy II yana Xuseynali xondan soliqlarni talab qildi. Xuseynali xon bosh tortdi. 1779-yil sentyabr oyida Irakliy II 20 ming kishilik armiya bilan yana Iravan xonligiga yurish qildi. Xuseynali xon Usmonli imperiyasi va uning ittifoqchilari, Qorabogʻva Xoy xonliklarining koʻmagi bilan Gruziyaga deportatsiya qilingan oilalarni qaytarishni talab qildi. Xuseynali xon va Irakliy II oʻrtasida tinchlik muzokaralari Axalsixe Sulaymon Poshoning vositachiligi bilan boshlandi.

1781-yil noyabrda Iravan xonligi va Kartli-Kaxeti qirolligi oʻrtasida tinchlik shartnomasi imzolandi. Irakliy II asirlarni Gruziyaga qaytarishga rozi boʻlib, yiliga 30 ming toman toʻlaydi. Ushbu tinchlik shartnomasi Iravan xonligini Rossiyaga yaqinlashtirdi. Bu Usmonlilarni xavotirga solgan edi.

1783-yil 9-noyabrda Xuseynali xon Gajar kasal boʻlib, vafot etdi. Xonning xohishiga koʻra, uning katta oʻgʻli 15 yoshli Gʻulomali xon Gajar hokimiyatga kelgan. Xuseynali xonning oʻlimi xonlikdagi vaziyatni yanada ogʻirlashtirdi. Irakliy II oʻz kuyovi Bagrationni qoʻshinlari bilan Iravanga yuborish imkoniyatidan foydalandi. Biroq, Bagration Iravanga yaqinlashib, Xuseynali xonning toʻngʻich oʻgʻli Gʻulomali xon taxtga oʻtirganini eshitib, hujumni davom ettirmadi.

### Gʻulomali xon

Iravan zodagonlari knyaz Bagrationaning Gʻulomali xon bilan Iravan xonligida tuzgan bitimini shubhasiz qadrlashdi va bu ishda Irakliy II qoʻli bor deb taxmin qilishdi. Shuning uchun ular yangi xonga ishonishmadi. Otasining dafn marosimida qatnashayotganda, Gʻulomali xon mahalliy zodagonlardan biri Usmi aka tarafdorlari bilan qoʻzgʻolon koʻtarib, Iravan qalʼasini egallab oldi. Biroq, qoʻzgʻolon marhum Husaynali Xonning sobiq tarafdorlari yordamida bostirildi.

Gʻulomali xonning sakkiz oylik hukmronligi Iravan xonligining eng munozarali davrlaridan biri edi. Uning hukmronligi davrida Usmonlilar davlati va rus kuchlari oʻrtasida xonlikda oʻz mavqeini mustahkamlash uchun yashirin kurash bor edi. Gʻulomali xonning juda yosh va tajribasiz davlatidan foydalanib, bu ikki davlat Iravan hukmdori ustidan gʻalaba qozonishga harakat qilishdi. Agar Husaynali xon ikki tomon oʻrtasida betaraf pozitsiyani egallagan boʻlsa, Gʻulomali xon hukmronligi davrida Iravan xonligi Usmonli davlatiga yaqinlashdi. Xonning yoshligi va tajribasizligini inobatga olib, baʼzi Usmonli pasholari, u Iravanni bosib olishidan qoʻrqib, Irakliy II bilan yaqin aloqada boʻlgan. Otasining vafoti munosabati bilan hamdardlik bildirgan Axalsig, Arzirum, Kars va Bayazid pashalar vakillari Gʻulomali xon bilan muzokaralar olib borish imkoniyatidan foydalanishdi.

Gʻulomali xon, Childir gubernatori Salmon Poshoga xat yozib, Usmonlilar bilan birdamligini va Ozarbayjon voqealari haqida qimmatli maʼlumotlarni yuborgan. Xatlardan koʻrinib turibdiki, Usmonli sultoni Gʻulomali Xonni uni gʻalaba qozonish uchun baylerbeyi lavozimiga tayinlagan va shu bilan birga Usmonli pashoslariga zarur paytda unga har tomonlama yordam koʻrsatishni buyurgan. Usmoniylar bilan yaqin aloqalar tufayli Gʻulomali xon Irakliy II bilan tuzilgan shartnomaning shartlariga rioya qilmadi.

Iravan xonligiga qarshi agressiya oson emasligini anglagan Irakliy II birinchi boʻlib diplomatik vositalarga murojaat qildi. Biroq, bu jiddiy natija bermaganini koʻrib, Rossiya va Gruziya podshosi Iravan xoniga qarshi fitna boshladilar. Shunday qilib, 1784-yil yozida Gʻulomali xon oʻldirildi va xon oʻldirildi. Kars qoʻriqchisi Mustafo Poshoning soʻzlariga koʻra: *„Iravon xonning Usmonli davlati bilan yaqinlashishi natijasida haqiqiy tahdid yuz berganda, Gʻulomali xon bu mintaqada ruslar va ularning ittifoqchisi boʻlgan Gruziya podshohlarining fitnalari natijasida halok boʻldi".*

Muhammad xon
------------

*Asosiy maqolalar: Muhammad xon Ziyodli-Gajar, Aliqulu xon Qajar, Hasan xon Makulu*

Suiqasddan soʻng darhol Iravan aholisining koʻpchiligi Gʻulomali Xonning 12 yoshli akasi Muhammad Xonni hokim qilib sayladilar. Muhammad xon eng uzoq vaqt Iravan taxtida oʻtirgan hakamlardan biri edi. Yoshligi tufayli Muhammad Xon oʻz hukmronligining dastlabki yillarida onasiga va unga sodiq boʻlgan zodagonlarga suyangan va Kartli-Kaxeti qirolligiga tovon toʻlashga majbur boʻlgan.

Iravan taxtining egasi boʻlgan Muhammad Xon birinchi kundan boshlab unga qarshi boʻlgan kuchlar tomonidan bosimga duch kelgan. Gʻulomali xonning vafotidan soʻng Iravan aholisi ikki guruhga boʻlingan. Birinchi guruh Muhammad xon tarafdorlari edi. Bu guruh Ahmad Xon tomonidan qoʻllab-quvvatlangan. Ikkinchi muxolif kuchni sulton Ahmad Sulton boshqargan. Ahmad Sulton anchadan beri Iravan taxtini egallash uchun imkoniyat qidirgan edi. Irakliy II Mirza Gurgenga podshohning Iravan xonligi hukmdori boʻlishiga yordam berishi toʻgʻrisida Ahmad Sultonga xabar berishni buyurdi.

Iravan qal'asining rejasi. Rassom V. Potto (1827)
Aslida Irakliy II Iravandagi voqealardan oʻz obroʻsini mustahkamlash uchun foydalanishga qaror qildi. Iravandagi vaziyat keskinlashganda, Ishoq bosho Xoy hokimi bilan bogʻlanib, uni bu yerdagi voqealarga aralashishga chaqirdi. Natijada Ahmadxonning vakili Mirza Abdulhosaniy va Ishoq bosho hazrat Rizvan ogʻani Iravanga Muhammad Xon nomiga yozilgan farmon va xat bilan joʻnatdilar. Ularning saʼy-harakatlari natijasida tartibsizliklar bostirildi va tinchlik tiklandi. Shunday qilib, Iravandagi qarama-qarshilikda Muhammad Xon tarafdorlari gʻalaba qozonishdi.

Usmonli sudi, onasi gruzin qizi boʻlgan Muhammad Xon tobora koʻproq Irakliy II ga qaram boʻlib qolishidan qoʻrqib, shoshilinch choralar koʻrishni boshladi. Sulton Abdulhamid Muhammad Xon uni boshqa ozarbayjon xonlari bilan birlashishga va gruzin-rus kuchlariga qarshi kurashishga chorlovchi farmonni yubordi.

Buni anglagan Irakliy II oʻz tarafdorlariga yordam berish uchun Iravanga 2000 askar yubordi. Muhammad xon Sulaymon poshoga Irakliy IIga boʻysunishi haqida xat yubordi. Shunday qilib, Irakliy II oʻz qoʻshinlarini olib ketdi va rus diplomatlari oʻziga xos *„Iravan masalasi"* ga ishonch hosil qildilar.

Sulton tarafdorlari Muhammad Xonning bolaligidan foydalangan bir guruh odamlar, xususan uning onasi Tiflis saroyi bilan yaqin aloqada boʻlishlari yoqmadi. Axalsix hukmdori Sulaymon bosho tashabbusi bilan Muhammad xonga suiqasd uyushtirilgan. Usmi aka va uning oʻgʻli Usmonlilarning tashabbusi bilan xonni oʻldirishga qaror qilishdi. Ammo fitna oʻz vaqtida fosh qilindi. Usmi aka qochishga ulgurgan boʻlsa ham, uni Kars bilan chegarada qoʻlga olishdi. U oʻgʻli bilan birga hibsga olingan va qamoqqa tashlangan.

Ammo Xoy xonligi Iravan ustidan oʻz taʼsiridan voz kechmoqchi emas edi. Muhammad Xon hukmronligining dastlabki kunlaridan Xoylu Ahmadxon Iravan ichki ishlariga aralasha boshladi. Ahmadxonning kuchli armiyasi bor edi. Boshqa tomondan, u Axalsixe hokimi Sulaymon Poshoga qarindosh edi va Pasha zarur boʻlganda unga harbiy yordam berdi. Bundan tashqari, Ahmadxon Qorabogʻ, Garadagʻ va Naxchivan xonlarining ittifoqchisi boʻlgan. U taxt uchun kurashgan Ogʻa Muhammad xon Gajar bilan ham doʻst edi. Eng muhimi, Xoy hukmdori Usmonli davlatiga suyangan.

Ahmad Xon birinchi navbatda *„nikoh diplomatiyasi"* dan foydalanishga qaror qildi. Ahmadxonning marhum Gʻulomali xon bilan aloqasi bor urinishi samara bermagan boʻlsa-da, u Muhammad xon bilan bu niyatini amalga oshira oldi. 1785-yil yozida Ahmadxon oʻzining 30 yoshli qizini 13 yoshli Muhammad Xonga uylantirdi. Bu aloqani yanada mustahkamlash uchun Ahmadxon Muhammad Xonning singlisiga uylandi.

Iravandagi mavqeini yanada mustahkamlash uchun Xoy xon oʻzining maxfiy vakili - amakisi Agaxuseynni yubordi. Koʻp oʻtmay, uning garovi Iravan saroyida juda taʼsirli boʻlib qoldi. U hatto Muhammad Xonning ishonchini qozondi va vazir etib tayinlandi.

Agaxuseyn Xoy vazirlikni tortib olib, katta kuchga ega boʻlib, hukmdor manfaatlarini koʻzlab siyosat olib borishni boshladi. Natijada, Iravan xonligi qisqa vaqt ichida Ahmadxonga qaram boʻlib qoldi. Boʻysunish belgisi sifatida sovgʻalar va sovgʻalar Iravandan Xoyoga yuborilgan. Kartli-Kaxeti saroyidagi Rossiya vakili S.D. Burnashov markazga 1785-yil 9-avgustda xabar yubordi:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *„Iravan Ahmadxonning hukmronligi ostida boʻlib, u Irakliga qaraganda koʻproq Iravon xoniga koʻproq qizlarga uylangan. U butun xonlikni Iravan qalʼasiga egalik qilgan jiyani Agaxuseyn bilan birga boshqargan. Ahmad Xonning tashabbusi bilan ular endi Irakliy IIga soliq toʻlamaydilar."* | "|

1786-yil fevralda uning ukasi Shahbaz Xonning oʻgʻillari oʻldirildi. Vazir Agaxuseyn Muhammad Xonni oʻldirmoqchi boʻlsa ham, uni 1786-yil iyun oyida Irakliy II oʻldirdi. Shunday qilib, Muhammad xon bu xavfdan qochgan boʻlsa-da, Iravan xonligi yana Irakliy II ga oʻlpon toʻlashga majbur boʻldi.

1785-yil sentyabrda Usmonli sultonining tashabbusi bilan Avar hukmdori Umma xon 11000 kishilik qoʻshin bilan Kartli-Kaxetiyaga hujum qildi. Signaghi qalʼasi va Kumush uyni egallab olgan, koʻplab atrofdagi qishloqlarni talon-toroj qilgan Dogʻiston qoʻshinlari Sulaymon posho bilan Axalsixaga yoʻl olishdi va qishni shu yerda oʻtkazishdi. Ularga Usmonli sultonidan koʻplab liboslar va sovgʻalar berilgan.

Dogʻistonliklarning Kartli-Kaxetiyaga hujumi Iravan xonligiga ham taʼsir koʻrsatdi. Mahalliy aholining bir qismi Iravan qalʼasiga panoh topdi, qolgan qismi esa Kars pashalikka koʻchib oʻtishni boshladi. Bu Axalsix hukmdori bilan Iravan xonining oʻrtasida adovatni keltirib chiqardi. Axalsix hukmdori Sulaymon Posho Dogʻiston armiyasiga tayanib, Muhammad Xonga bosim oʻtkaza boshladi. U Iravan hokimiga tahdid qildi va muhojirlarga tegishli mol-mulkni unga qaytarilishini talab qildi. Muhammad xon uning iltimosini qabul qilmadi va barcha qochqinlarni va ularning mulkini oʻz himoyasiga oldi.

Dogʻiston qoʻshinlarining yurishi xonlik uchun jiddiy oqibatlarga olib kelishini anglagan Muhammad xon Umma xon va Sulaymon posho bilan bogʻlanib, Ahalsikiga oʻz qarindoshlarini xat va qimmatbaho sovgʻalar bilan yuboradi. Irovan hukmdorining bu chora-tadbirlari biroz muvaffaqiyatli boʻldi va xonlikni qattiq vayronagarchilikdan qutqardi. Qish uchun Axalsixda dam olgan Umma xon 1786-yil 25-aprelda 7000 kishilik qoʻshin bilan Arpa daryosidan oʻtib, Iravan xonligi hududiga kirdi. Umma xon armiyasi Iravan hududida toʻxtamadi. Dogʻiston qoʻshinlari Abarandan oʻtib, Goycha koʻlini kesib oʻtib, Ganja tomon harakatlanishdi.

  

Sardar saroyidagi yozgi salon
1786-yilda Muhammad xonning Irakliy II bilan qayta yaqinlashishi Qorabogʻ xonligi va Iravan xonligi oʻrtasidagi munosabatlarning yomonlashishiga olib keldi. 1786-yil oktyabr oyida Ibrohimxalil xon Iravanga 3000 askar yubordi va mahalliy aholini Qorabogʻga koʻchirishga harakat qildi. Hujumni bilib, chegaradosh qishloqlar aholisi borish qiyin boʻlgan joylarga chekinib, Ibrohimxalil Xonning armiyasiga qarshilik qila boshladilar. Bundan tashqari, Muhammad xon Ibrohimxalil xon qoʻshinlariga qarshi qoʻshin yubordi. Qarshilikka duch kelgan Ibrohimxalil Xon qoʻshinlari orqaga chekinishdi. Shu sababli, 1787-yilda Qorabogʻ xonligi va Naxchivandagi Kartli-Kaxeti oʻrtasidagi janglarda Iravan xonligi Iroqliy II vakili boʻlgan.

Naxchivan Iravan xonligining mavjudligidan foydalanib, Boyazid pashali qoʻshini 1787-yilda Iravan hududiga bir necha marta hujum qildi va chegara qishloqlarini talon-toroj qildi. Biroq, Iravan hokimi bunga koʻz yumdi va faqat 1789-yilning yozida u qatʼiy choralar koʻrishni boshladi. Beyazid posho shuningdek, Iravanning ichki ishlariga aralashdi, Muhammad Xonga qarshi qoʻzgʻolonchi kuchlarni qoʻllab-quvvatladi va kerak boʻlganda ularga oʻz hududida boshpana berdi.

1789-yilda Muhammad xon kuchli qoʻshin toʻpladi va Ishoq poshoga hujum qildi. Ishoq poshoning qoʻshini jangda magʻlubiyatga uchradi va Boyazid qalʼasiga chekinishga majbur boʻldi. 1789-yilning kuzida Muhammad xon bilan Ishoq posho oʻrtasida Erzurum hukmdori Abdulla poshoning vositachiligi bilan tinchlik shartnomasi imzolandi.

Beyazid posho bilan tinchlik shartnomasi tuzilgach, Muhammad xon Xoy xonligi bilan urush boshladi. Buning sababi shundaki, Muhammad xon va Boyazid posho oʻrtasidagi janglarda Xoy hukmdori Husayn xon Isoq poshoga yashirincha yordam bergan. Ushbu operatsiyada Naxchivan hokimi Kalbali xon unga harbiy yordam koʻrsatdi. Tayyorgarlik tugagach, 1790-yil 10-mayda Muhammad xon va uning ittifoqchisi Kalbali xon Xoy shahriga hujum qilishdi. Bunga qarshi tura olmagan Xuseyn Xon Iravandan yuborilgan soliqni oʻz vaqtida qaytarib berib, tinchlikni taklif qildi. Taklif qabul qilindi va tomonlar oʻrtasida tinchlik shartnomasi imzolandi.

Biroq Naxchivan xonligi bilan Iravan xonligi oʻrtasidagi ittifoq uzoq davom etmadi. Kalbali xonning Husaynali xon Xoylu bilan yaqinlashishi oʻzining eski ittifoqchilarini dushmanga aylantirdi. 1790-yilgi Muxammad xon Naxchivanga hujum qilgan boʻlsa ham, qarshilikka duch keldi va katta yoʻqotishlar bilan chekinishga majbur boʻldi. Qarshi hujumga uchragan Naxchivan va Xoy xonliklarining qoʻshinlari ham Iravanda magʻlub boʻlishdi va atrofdagi hududlarni talon-toroj qilishdi.

Ammo Gajarning tahdidi xonliklarni tinchlik oʻrnatishga majbur qildi. 1791-yilda Iravan, Naxchivan va Xoy xonlari oʻrtasida tinchlik shartnomasi imzolandi. Kalbali xon Muhammad xonning singlisiga uylanib tinchlikni mustahkamladi. Ibrohimxalil xon 1791-yil dekabr oyida Naxchivanga yurish qilganida, Iravan va Xoy xonlari Kalbali xonga kuch bilan yordam berishgan.

Ogʻa Muhammad xon Gajarning Janubiy Kavkazga birinchi yurishi 1795-yil yozida boʻlib oʻtdi. 1795-yil iyun oyida u 85000 kishilik qoʻshin bilan shimolga uchta yoʻnalishda - Iravan, Lankaran-Mugan va Qorabog ʼtomon yurdi. Ogʻa Muhammad xon akalari Aliqulu xan va Jafargulu xon boshchiligidagi 20000 kishidan iborat qoʻshinni Iravanga yubordi.

1795-yil iyul oyining oʻrtalarida Aligul Xon qoʻshinlari Iravan qalʼasi yaqinidagi Charbagi nomli joyda qarorgoh qurdilar. Iravan qalʼasi Gajar qoʻshinlari tomonidan qurshab olingan. Muhammad Xon 35 kunlik qarshiliklardan soʻng taslim boʻldi va tinchlikni taklif qildi. Irovan xon Ogʻa Muhammadxonga xotinlari va oʻgʻillaridan birini garovga yuborib, oʻlpon toʻlashga va agar kerak boʻlsa qoʻshinga yordam berishga vaʼda bergan. Tinchlikdan keyin Aliqulu xon Iravanda toʻxtamadi. U garovga olinganlarni 28-avgust kuni Ganjadagi Ogʻa Muhammadxonning oldiga bordi.

Tiflisni ishgʻol qilganidan soʻng, Ogʻa Muhammad xon Iravan va Ganja xonlari foydasiga baʼzi koʻrsatmalar bergan. Uning buyrugʻiga binoan Pambak va Borchali sultonlari Iravanga, Gazax va Shamshaddil sultonlari Ganjaga boʻysunishlari kerak edi. Vaziyatdan foydalangan holda Muhammad Xon Pambak va Borchali aholisiga itoat qilishni talab qilib xabar yubordi.

Ogʻa Muhammad Xonning Janubiy Kavkazga yurishi va rasman Rossiya himoyasida boʻlgan Gruziya imperiyasiga hujumi Rossiyaning manfaatlariga va mintaqadagi obroʻsiga jiddiy zarba berdi. Shuning uchun Rossiya mintaqada oʻz tajovuzkorona siyosatini olib borish uchun bahona qidirdi. Shu sababli, fursatdan foydalanib, Rossiya imperatori Ketrin II, V. V. Zubov boshchiligida Ozarbayjonning janubiy Kavkaziga 30 ming kishilik korpusni yubordi.

Ogʻa Muhammad Xonning Xurosondagi voqealarga aralashuvidan foydalanishga harakat qilib, Muhammad Xan Kartli Rossiya va Usmonli hukumati bilan bogʻlanib mustaqil siyosat yuritishga intildi. Ammo Tsar Pavel I oʻz qoʻshinlarini Janubiy Kavkazdan olib chiqib ketgandan soʻng, bu reja amalga oshmadi va 1796-yil 6-noyabrda Ogʻa Muhammad xon Gajar Iravan va Naxchivan xonlarini chaqirib, ularni Tehronda hibsga oldi.

Ogʻa Muhammad Shohning buyrugʻiga binoan uning ukasi Aliqulu xan Gajar Iravan hokimi etib tayinlandi. Biroq, 1797-yilda Ogʻa Muhammad Shoh oʻldirilganidan soʻng, Iravan aholisi Aliqulu xonga qarshi isyon koʻtarib, yuqori soliq tufayli uni quvib chiqarishdi. U Gajar davlatiga sodiq qolishi sharti bilan qamoqdan ozod qilingan va Iravanga yuborilgan.. Ammo Muhammad xan Gajarlarning itoatkor vassali emas edi. Aksincha, u Jafargʻulu xon bilan qoʻshilib, yangi shohga boʻysunishdan bosh tortdi. Biroq, ular shahzoda Abbos Mirzo va Sardar Sulaymon boshchiligidagi Gajar qoʻshinlari tomonidan magʻlubiyatga uchradilar. Bir necha yil oʻtgach, Abbos Mirza Iravan xonligiga hujum qildi va 40 kun davomida Iravan qalʼasini qamal qildi. Bu vaqt ichida atrofdagi qishloqlar talon-toroj qilindi. Natijada Muhammad xon Abbos kompensatsiya va sadoqat belgisi sifatida Mirzoga garovga olishga majbur boʻldi.

Maks viloyatidagi tartibsizliklardan foydalangan holda, Kars hukmdori Muhammad Posho Iravan va Naxchivan xonliklariga dushman kuchlarga qoʻshilib, bu xonliklarning chegara hududlarida tez-tez reydlar uyushtirgan. 1802-yil may oyida Naxchivanning Kalbali xoni, uning ukasi Abbosguli xon va Iravan xonning birlashgan kuchlari Kars viloyatiga hujum qilish va talon-toroj qilish uchun Pambak va Kars pashallari tomon harakat qilishdi. Muhammad Poshoni jazolash uchun Kalbali xon boshchiligidagi Iravan qoʻshinlari Kars hududiga kirib, uning bir qismini bosib oldilar. Karslik Muhammad Posho yordam soʻrab Rossiya general Knigi-ga murojaat qildi. Pambakdagi rus qoʻshinlari qoʻmondonlariga Kars chegarasiga yaqin boʻlgan Kars poshoni qoʻshinlariga qoʻshilish va xonliklarning birlashgan kuchlariga zarba berish buyrugʻi berilgan. 1802-yil iyun oyida Rossiya va Kars poshoning birlashgan kuchlari Iravanlik Muhammad Xon va Naxchivanning Kalbali Xonni magʻlub etdilar.

1802-yil 12-sentyabrda Georgievskiyda imzolangan shartnomaga binoan Rossiya bilan Sharqiy Gruziyani (Kartli-Kaxeti) rasmiy birlashtirish toʻgʻrisidagi Tsaristlar manifesti eʼlon qilindi. Manifestga koʻra, Tbilisi viloyati tashkil qilindi, uni Kavkazdagi rus qoʻshinlari bosh qoʻmondoni va fuqarolik sudi boshqargan. Ozarbayjonning Kartli-Kaxeti qirolligining vassallari boʻlgan Borchali, Gʻazax va Shamshaddil sultonlari bilan bir qatorda Pambak va Shorayellar ham Tiflis gubernatorligi tarkibida Rossiyaga noqonuniy ravishda kiritilgan.

Iravan xoni Rossiyaning agressiv siyosatiga qarshi qatʼiyat bilan gapirar ekan, Pambak aholisini bosqinchilarga boʻysunmaslikka chaqirdi va ularga rus qoʻshinlari bosib olgan hududlarni tark etib, Iravanga koʻchib oʻtishni taklif qildi. Iravan xonining iltimosiga binoan 600 paxtakor qishloqlarini tashlab, Iravonga boshpana topdilar. Shunday qilib, Iravandan Tbilisiga (Tbilisiga) kelgan Uchkilsa monastirining arxiyepiskopi Grigoriy rus armiyasining qoʻmondonlariga, shu jumladan armanistonlik I.P.Lazaryevga razvedka bilan taʼminladi va ularni Iravan va Naxchivan xonlariga ishonmaslikka ishontirishga harakat qildi, chunki *„... Iravan xon ruslarga faqat yuzaki moyillikni namoyish etadi, ularni ichidan nafratlanadi va... Irivan xon, Naxchivan shahridan Kalbali xonga suyanib, Pambak tumanini Rossiya fuqaroligidan olib chiqmoqchi."* IP Lazaryev Pambak tumaniga yangi qoʻshinlar yubordi va deyarli butun aholini qaytarib yubordi. Ushbu voqeadan soʻng, Pambak arilarining baʼzilari yana Rossiyaga itoatsizlik qilishdi va Iravanga qochishdi.

Kartli-Kaxetiya podsholigi Rossiyaga qoʻshib olingandan soʻng, mintaqa norozilik va tartibsizliklarga duch keldi. Bu tartibsizlikni bostira olmagan Bosh qoʻmondon KF Knorring siyosati ham podshoh Aleksandr I ning noroziligiga sabab boʻldi. Shuning uchun podshoning buyrugʻiga binoan 1802-yil 8-sentyabrda K.D.Norringning oʻrniga P.D. Sisianov Kavkazdagi rus qoʻshinlarining bosh qoʻmondoni etib tayinlandi.

1801-yil martda Uchmuadzin katolikasi Argutinskiy vafot etdi. Katoliklar lavozimining boʻshligidan foydalangan holda, arxiepiskop Devid 1801-yil 28-aprelda bu lavozimga saylandi, uning yordami bilan u Iravan sudyasiga koʻplab sovgʻalar berdi. Uning nomzodligini qoʻllab-quvvatlagan Muhammad Xon hatto Dovudning xavfsizligi uchun Uchvadzinda Eyvaz Sulton boshchiligida bir guruh qurolli kuchlarni joylashtirdi.

1803-yil fevral oyining boshida Irivan xoniga yuborilgan maktubda P. Sisianov xonga samimiy doʻstlikni taklif qildi va uni Rossiya fuqarosi boʻlishga taklif qildi. Maktubning oxirida u buyuk rus imperatori va Usmonli sultoni tomonidan Danilga chiqarilgan farmonning qatʼiy bajarilishini talab qildi, u barcha armanlarning patriarxi sifatida tasdiqlandi va Dovudning oʻrniga Danil patriarx deb eʼlon qilindi. Garchi Muhammad Xon Rossiya imperiyasi bilan aloqalarni buzishni istamasa ham, Danilni ozod etishga buyruq bergan boʻlsa ham, u baribir uni patriarx qilib tayinlamadi va uni oʻz nazorati ostida ushlab turdi.

Muhammad Xonning Pavel Sisianov talablarini bajarmaganligi tomonlar oʻrtasidagi tafovutlarni yanada kuchaytirdi. Shunday qilib, 1804-yil may oyida Sisianov qoʻmondonligidagi rus qoʻshinlari Iravan xonligi chegaralariga yaqinlashdilar. Ushbu yurishdagi rus qoʻmondonligining asosiy maqsadi Gajar qoʻshinlarining Janubiy Kavkazga, shu jumladan Ozarbayjonning shimoliga kirishiga yoʻl qoʻymaslik va katta harbiy va strategik ahamiyatga ega boʻlgan Iravan xonligini egallash edi. Sisianov Iravan yurishini muvaffaqiyatli bajarish uchun markazdan yana 4 polk va 100 ming rubl kumushni talab qildi. Ushbu kuchlar bilan u nafaqat Iravanni, balki Naxchivan va Shushani ham egallab olishga va ushbu kampaniyada Kur-Araz boʻylab istilo rejasining bir qismini bajarishga vaʼda berdi.

Xuddi shu harbiy tayyorgarlikni Iravan xonligi haqida Gajarlar ham olib borganlar. Gajar hukmron doiralari Iravan xonligiga ega boʻlgach, ular osongina Gruziyaga qoʻshinlar jalb qilishlari, ruslarni u yerdan haydab chiqarishlari va Janubiy Kavkazni egallab olishlari uchun qulay muhit yaratishlari mumkin deb oʻylashgan. Shu maqsadda 20.000 askar zudlik bilan tayyorlandi. Fatali Shoh armiya rahbarligini uning oʻgʻli va valiahd shahzoda Abbos Mirzoga ishonib topshirgan.

Iravan shaharining ko'rinishi. Rassam Q. Serqevich (1796)
Rossiyaning Janubiy Kavkazdagi faolligiga befarq boʻla olmagan Gajarlar rus qoʻshinlaridan mintaqani tark etishni talab qildi. Tabiiyki, Rossiya Eronning talabini bajara olmadi. Shunday qilib, 1804-yil 10-iyunda Gajarlar va Rossiya oʻrtasida diplomatik aloqalar uzildi va birinchi Rossiya-Eron urushi boshlandi. 15-iyun kuni rus qoʻshinlari Gyumrida kuchayib, Uchkilsa shahriga qarab yoʻl olishdi. 2-iyul kuni ertalab Uchkilsan va Gamarlini katta qiyinchilik bilan bosib olgan rus qoʻshinlari Iravan qalʼasini qamal qildilar. Iravan qalʼasini 7000 jangchi va 60 artilleriya qoʻriqchisi himoya qilgan.

Iravan garnizoni qurshovni kuchsizlantirish uchun istehkomdan chiqib, rus qoʻshinlariga bir necha yoʻnalishda hujum qildi. Iravanning qurshovida boʻlgan odamlarning bunday hujumlari natijasida 13 rus zobiti va 173 askar halok boʻldi. Gajar qoʻshinlari birinchi marta qurshovning 15-kunida Iravanga etib kelishgan va rus qoʻshinlari va himoyachilari oʻrtasidagi sakkiz soatlik jangda ruslar 3 ofitserni, 120 askarni yoʻqotib, 6 ofitser va 200 askarni yarador qilishgan.

1804-yil 20-iyun kuni erta tongda Abbos Mirzoning qoʻmondonligi ostida 12000 kishilik Shah qoʻshini rus qoʻshinlariga qarshi qatʼiyatli hujum boshladi. Uchbirlik cherkovi uchun kurash boshlandi. Besh kunlik jang natijasida rus armiyasi juda yomon ahvolda edi. Rus artilleriyasidan qoʻrqib, shoh qoʻshini toʻsatdan va kutilmagan hujum taktikasini tanlab, rus armiyasini oziq-ovqat va suvsiz qoldirdi. Ular hujum qilib, oʻzlari bilan bir nechta polkning chodirlarini, yuk mashinalarini va oziq-ovqat aravalarini olib ketishdi. Uchlik cherkovini qoʻlga kiritolmasligiga amin boʻlgan PD Sisianov 26-iyun kuni joʻnab, Iravan shahriga koʻchib oʻtdi. Cherkov uchun kurash rus armiyasiga juda qimmatga tushdi. Ushbu jangda ulardan 51 kishi halok boʻldi, 104 kishi yaralandi va koʻplab rus askarlari va ofitserlari shoh qoʻshini tomonidan asirga olindi.

Muxammad xon va uning ukasi Kalbali xon rus qoʻshinlarining Iravan qalʼasiga yaqinlashayotganini eshitib, qattiq xavotirlanib, Abbos Mirzo bilan muzokara boshladilar. Ular vositachilik qilish uchun rais Mirza Shafiyga murojaat qilishdi. Xonlar Abbos Mirzoga shahzodaning qoʻshiniga qarshilik koʻrsatganliklari va xonlikni rus qoʻshinidan himoya qilgani uchun kechirim soʻrab, sovgʻa yuboradilar. Muhammad Xon ustidan gʻalaba qozona olmagan PD Sisianov vaziyatdan chiqish yoʻlini topish uchun harbiy kengashni chaqirishga majbur boʻldi. 1804-yil 31-avgustda yetti kishilik harbiy kengash chaqirildi. Bu yerda ikkita masala muhokama qilindi - hujumni davom ettirish yoki orqaga chekinish. Ovoz berish natijasida ikki kishi kurashni davom ettirishni taklif qilishdi va besh kishi chekinishdi. Shunday qilib, chekinish buyurildi.

Oʻsha yilning 1-sentyabrida Sisianov oxirgi marta Muhammad Xondan Iroqon qalʼasini topshirishni talab qildi. Ertasi kuni Muhammad xon uning murojaatini yana rad etdi. Shundan keyingina, 3-sentyabr kuni rus qoʻshinlarining chiqarilishi buyurildi.

Rus armiyasi Iravan xonligini tark etgandan keyin Abbos Mirzo Iravan qalʼasiga keldi. Iravan qalʼasini ziyorat qilganidan soʻng, u Muhammad xon va uning qarindoshlarini ertasi kuni ziyofat uyushtirish uchun oʻzi qurshab olgan Soyudlu qishlogʻiga taklif qildi. Bir oz ikkilanib boʻlgach, Muhammad Xon ziyofatda boʻlishga qaror qildi. Ovqatlanish marosimida qatnashgan shoh uni Iravan hokimi qilib tayinladi.

Rossiya va Gajar (Eron) oʻrtasidagi urushdan keyin Iravan hukmdori Gajar davlatiga yaqinlashdi, ammo bu hukumatga koʻp ishonmadi. Mustaqil siyosat yuritish niyatini anglagan Shoh hukumati Iravandagi hukumatni oʻzgartirdi va uning vakili Mehdigulu xan Gajarini hokim etib tayinladi.

Xusayngulu xon
--------------

*Asosiy maqolalar: Mehdigulu xon Devali-Gajar, Ahmad xon Muqaddam, Husaynngulu xon Sardar, Hasanxon Qajar*

Mirza Gadim Iravani tomonidan Sardar saroyi devorida Husaynngulu xon Gajarning surati
Mehdiguli xon Qajar Iravanni 1805-yil iyundan 1806-yil avgustgacha boshqargan. Oʻsha paytda Iravan xonligi ichidagi vaziyat barqaror emas edi. Mehdigulu xonning soliqlarning koʻpayishi va aholining talon-toroj qilinishi natijasida Iravan aholisi unga qarshi isyon koʻtarishdi. 1806-yil yozida Mehdigulu xon Gajari Tabriz va Maraga xon Ahmadxonni almashtirdi. Maragali Ahmad xoni Mehdiguli xon tomonidan talon-toroj qilingan aholining mulkini qaytarib berdi, Iravanda koʻplab obodonlashtirish va himoya choralarini koʻrdi. Garchi u uch oylik hukmronligi davrida aholining hamdardligini qozongan boʻlsa-da, u 1806-yil 17-oktyabrda Iravanda epidemiya natijasida vafot etdi. Bu voqea shahzoda Abbos Mirzoni juda hafa qildi.

Ahmadxonning vafotidan keyin shoh hukumati Xusayngulu xonni (1806—1827) Iravan hokimi etib tayinladi. Yangi xon hokimiyat tepasiga xalqaro vaziyat murakkablashgan bir paytda keldi. Kavkazda Gajar Eron va Usmonli imperiyasi va Rossiya oʻrtasidagi urushlar davom etdi.

1807-1808-yillarda Janubiy Kavkazga yon berishni istamagan Gajarlar Rossiyaning Eronga tinchlik oʻrnatish taklifini qabul qilmadilar. Bu bahona sifatida rus qoʻshinlari 1808-yilda yana Iravan tomonga hujum qilishdi. 1808-yil sentyabr oyining boshida Gudovich Pambakni tark etib, 6000 kishilik qoʻshin va 12 ta artilleriya boʻlagi bilan Iravan tomon yoʻl oldi. Ushbu yurishda rus qoʻshinlari tarkibida boʻlgan 500 arman otliq askari ham qatnashgan. Ertami-kechmi rus qoʻshinlari yana xonlikka chiqishini his qilib, Iravandan Xuseynngulu xon maʼlum mudofaa choralarini koʻrishga muvaffaq boʻldi. U Iravanda hokimiyat tepasiga kelishi bilan qalʼaning mudofaasini kuchaytirdi, Zangi daryosidan boshlanib, qalʼani oʻrab oldi va qalʼa garnizonining tarkibini koʻpaytirdi. Shuningdek, 1807-yildagi Franko-Gajar shartnomasiga binoan, Fransiyadan Eronga general Garda boshchiligidagi bir guruh muhandislar olib kelingan. Iravaning strategik ahamiyatini inobatga olgan holda, ularning baʼzilari Shohning iltimosiga binoan Iravanga olib ketilib, qalʼa mudofaasini kuchaytirishga kirishdilar. Bunga guvoh boʻlgan Gud Gudovich shunday deb yozdi: 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *Iravan qalʼasi Yevropaning harbiy qoidalariga binoan mustahkamlangan edi. Ikki devor, xandaq va sopol devordan iborat edi. Tepalik mahalliy harbiy kuchlar foydalanmayotgan patron oʻqlari bilan oʻralgan edi.* | "|

Rus qoʻshinlarining harakati Iravanning yangi qoʻmondoni Xuseyngulu xonni qattiq bezovta qildi. U darhol rus qoʻshinlarini toʻxtatish uchun oʻz qoʻshinlari bilan Abaranga borishga qaror qildi. 1808-yil 26-sentyabrdagi toʻqnashuvda Iroqlik jangchilar magʻlubiyatga uchradilar va chekinadilar. Ertasi kuni Gudovich boshchiligidagi rus qoʻshinlari guruhi „Uch cherkov" monastirini osongina egallab olishdi va Iravan yaqinidagi Qorabog ʼqishlogʻida lager qurishga muvaffaq boʻlishdi. Bu holda, Sardar Xuseyngulu xon ukasi Hasan xonning buyrugʻi bilan qalʼaga ikki ming garnizonni joylashtirdi, besh ming jangchi bilan qalʼani tark etdi va Haydar daryosi boʻyida qarorgoh qurdi.

Birinchi jangda rus qoʻshinlari tomonidan magʻlub boʻlgan Xusayngulu xon Iravan tomon hujum qilib, qalʼaga kirishga harakat qildi. Xonning maqsadi rus qoʻshinlarini tashqi tomondan zarba berish orqali Iravan qamalidan olib tashlash edi. Ammo Gudovich general-mayor Portnyagin boshchiligidagi harbiy otryadni Xusayngulu xonni taʼqib qilish uchun yubordi va uning rejasini amalga oshirishga xalaqit berdi.

Ushbu gʻalabadan keyin Gudovich qalʼani ruslarga topshirishni bir necha bor Iravan boshligʻining ukasi Hasanxonga taklif qildi, ammo har safar rad qildi. Gudovichning takliflariga javoban Hasan Xon qalʼaning mudofaasini yanada kuchaytirdi.

Mirza Gadim Iravani tomonidan Sardar saroyi devorida Fatali Shoh Gajarning surati
Xusayngulu xonning magʻlubiyati haqidagi xabarni eshitgan Fatali Shoh Farajulla xon boshchiligidagi 5000 kishilik qoʻshinni Iravan xalqiga yordam berish uchun yubordi. Vaziyat Rossiya armiyasi uchun qoʻrqinchli boʻlib qoldi. Bu xavfni oldini olish uchun Count Gudovich general-mayor Portnyaginni qoʻshinlari bilan Xanning orqasidan ketayotgan Podlutskiyning otryadiga yubordi. Portnyaginga armiyaning umumiy qoʻmondonligi ishonib topshirildi. Ammo rus armiyasi Iravan hukmdorini ochiq jangga jalb qila olmadi.

Gudovichning buyrugʻiga binoan strategik muhim ahamiyatga ega boʻlgan Naxçıvan hududiga Iravan hududini qamal qilish uchun hujum uyushtirildi. Qoʻshinlar oʻrtasida jang boʻldi. Ushbu jangda Shoh qoʻshini magʻlubiyatga uchradi va orqaga chekinadi. 1-noyabrda Naxchivon hukmdorining oʻgʻli Shixali aka yordamida rus qoʻshinlari Naxçıvanni jangsiz bosib oldilar.

Qamalning choʻzilishi, sovuq havo va oziq-ovqat etishmovchiligi rus qoʻshinlarining ahvolini yanada ogʻirlashtirdi. Nihoyat, Gudovich qalʼaga hujum qilishga qaror qildi. Iravan qalʼasiga hujum 1808-yil 17-noyabr kuni ertalab soat 5 da rejalashtirilgan edi. Rus qoʻshinlari beshta ustunga boʻlindi. Toʻrt ustun turli yoʻnalishlardan hujum qilishlari kerak edi, beshinchi ustun esa zaxirada turishi kerak edi. Iravan qalʼasiga hujum qilgan qoʻshinlar soni 3-4 ming edi. Biroq, ular Iravan aholisining jiddiy qarshiliklariga duch kelishdi. Hujum boshlanishi bilanoq, Iravan xalqi ruslarni artilleriya oʻqlariga tutdi. Qalʼaga kirish uchun rus qoʻshinlari tomonidan qurilgan zinalar etarli emas edi. Oxir oqibat, rus qoʻshinlari 1000 ga yaqin odamni yoʻqotib, hujumni toʻxtatishga majbur boʻlishdi.

Hujumning muvaffaqiyatsizligi ruslarni bezovta qildi va oziq-ovqat mahsulotlari etishmayotgan edi. Noqulay vaziyatda Gudovich Iravandan chekinishga majbur boʻldi. 30-noyabr kuni erta tongda rus armiyasi Iravan qamalidan chiqib, qaytdi. Chekinish paytida Count Gudovich general-mayor Neulsinga Naxchivandan Ganjaga chekinishni buyurgan. Naxchivonda mustahkamlangan rus armiyasi ham 1-dekabr kuni joʻnadilar.

Ikkinchi Iravanda mart oyida rus qoʻshinlarining magʻlub boʻlishi Count Gudovichning bosh qoʻmondonlik lavozimidan isteʼfoga chiqishiga olib keldi. 1809-yil 14-fevralda podshoning buyrugʻi bilan general A. P. Tormosov Kavkazdagi rus qoʻshinlarining bosh qoʻmondoni etib tayinlandi.

Shu bilan birga Gajar Eron bilan urush olib borgan Rossiyaning Usmonli Turkiyaga qarshi kurashishi juda qiyin edi. Shuning uchun Rossiya hukumati birinchi navbatda Gajar hukumati bilan shartnoma imzolashga qaror qildi. Muzokaralar Askeran qalʼasida oʻtkazilishi belgilandi. Bir necha kun davom etgan muzokaralar natija bermadi. Shunday qilib, Gajarlar tinchlik shartlariga rozi boʻlmadilar va Janubiy Kavkazni ularga topshirishni xohladilar. Biroq, 1810-yilda harbiy harakatlar qayta boshlandi va rus qoʻshinlarining gʻalabasi Gajarsni muzokaralarga olib keldi.

Shunday qilib, 1813-yilda janglarning birinchi bosqichi tomonlar oʻrtasida Gulustan bitimi tuzilishi bilan yakunlandi. Shartnomaga koʻra, Arazdan shimolda joylashgan viloyatlarning aksariyati Rossiya imperiyasiga qoʻshilgan. Iravan va Naxchivan Gajarlar qoʻlida edi.

Urushni yoʻqotganiga qaramay, Gajar hukumati tez orada Gulustan shartnomasining baʼzi bandlarini qayta koʻrib chiqishni talab qildi. Shunday qilib, 1814-yil 25-noyabrda Shoh hukumati Angliya bilan yangi shartnoma imzoladi. Kelishuvga binoan, Gajarlar bu mamlakatdan moddiy va harbiy yordam olgan holda, shuningdek, britaniyalik mutaxassislar yordamida oʻz qoʻshinlarini qayta tashkil qila boshladilar.

Shundan soʻng, Shah hukumati bilan muzokaralar olib borish uchun Tehronga ketgan bosh qoʻmondon A.P. Tormosovni 1817-yil 31-iyuldan 3-avgustgacha Shoh qabul qildi. Biroq, bu masala boʻyicha tomonlar oʻrtasida kelishuvga erishilmadi. 1823 va 1825-yillarda chegaralarni demarkatsiya qilish choralari ham oʻz samarasini bermadi. Bundan tashqari, 1826-yil bahorida ikki rus piyoda polklari hujum qilib, Mirak qishlogʻini egallab olishdi va u yerda harbiy istehkom chizigʻini qurishni boshladilar. Ushbu voqea tomonlar oʻrtasidagi munosabatlarni yanada keskinlashtirdi. Rossiya knyaz Menshikov boshchiligidagi maxsus delegatsiyani ikki mamlakat oʻrtasidagi er nizosini hal qilish uchun Gajar saroyiga yubordi. Ammo Menshikovning vazifasi hech qanday natija bermadi.

Shunday qilib, 1826-yil 19-iyulda Ikkinchi Rossiya-Gʻajar urushi boshlandi. 1826-yil 16-iyulda Sardar Xuseyngulu xonning otliq qoʻshinlari va bir guruh gajar askarlari rus qoʻshinlariga Iroqdan hujum qilishdi. Xusayngulu Xon boshchiligidagi 5000 kishilik Iravan armiyasi Mirak qishlogʻida rus qoʻriqchilar postiga hujum qildi. Toʻsatdan qilingan hujum shahzoda Sevarsamidzeni umidsiz holatga keltirdi. U oʻz qoʻl ostidagilar bilan Gyumriga chekinishga majbur boʻldi. Uning ukasi Hasan xonning qoʻshinlari Shorayelga kirishdi. Rossiya qoʻshinlari egallab olgan Baliqchay, Sadagachay, Garaksilsa va boshqa nazorat punktlari vayron qilingan. Hasan Xon qoʻshinlari Gyumri yoʻlini nazoratga olishdi. Shunday qilib, qisqa vaqt ichida Pambak va Shorayel rus qoʻshinlaridan ozod qilindi. Mirzo Adigozal aka shunday deb yozadi:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *Shahzoda Savirza Mirza (Seversamidze) Pambak va Shorayelni tark etganidan soʻng, Husayn xon va Hasan xon Iravandan kelib, Rossiya hukumatining tomini buzib, uni yoqib yuborishdi.* | "|

Iravan qal'asini sotib olish. Rassom K. Beggrov (1827)
Ammo Xusayngulu xon bu gʻalabani tugata olmadi. Shunday qilib, Iravan hokimi Goycha atrofida turib, Abbos Mirzoni kutdi. Agar knyaz Ganjani qaytarib olgan boʻlsa, Xusayngulu xonning qoʻshini unga qoʻshilib, Tbilisi yurishi kerak edi. Goycha atrofida Shah qoʻshinini kutish xonning jiddiy xatosi edi. Boshqa tomondan, alohida Iravan qoʻshinlari oʻrtasida Rossiya nazorat punktlarini qamal qilish oʻrtasida aloqa yoʻq edi. Bundan foydalanib, rus toʻdalari jiddiy yoʻqotishlarga qaramay birlashishga muvaffaq boʻlishdi.

Urushning dastlabki kunlarida Gajar armiyasi rus jangchilarining kuchli bosimi ostida Shimoliy Ozarbayjonning ichki qismiga etib borgan boʻlsa ham, Shimkirdagacha chekinishga majbur boʻldi. 1827-yil boshiga kelib Rossiya armiyasi Shimoliy Ozarbayjonning deyarli barcha viloyatlarida ustunlikni qoʻlga kiritdi.

1827-yil aprel oyining boshida Paskevichning buyrugʻiga binoan general-adyutant KX Benkendorf boshchiligidagi rus qoʻshinlari oldingi otryadi, arman arxiepiskopi Nerses hamrohligida Borchalidan Iravanga koʻchib oʻtdilar. Shunday qilib, rus qoʻshinlari Iravan xonligiga navbatdagi keng koʻlamli yurishni boshladilar. 13-aprel kuni qarshilik koʻrsatmagan rus armiyasi Uchbirlik cherkoviga etib keldi. Biroq, oldingi yurishlar singari, Rossiya armiyasida oziq-ovqat etishmovchiligi boshlandi.

1827-yil 16-aprel kuni ertalab K.X. Benkendorf 5 polk va 4 ta toʻp bilan Sardarobod qalʼasi tomon yoʻl oldi. Sardarobod qalʼasidan 10 verst uzoqlikda joylashgan Hasan xon 1000 kishidan iborat otliq qoʻshin bilan rus frontiga hujum qildi. Jang natijasida xon qoʻshini magʻlubiyatga uchradi va qalʼaga chekinadi. Ushbu jangda Iravan Iravandan 100 kishi halok boʻldi va yarador qilindi, Ismoil xon va Xuseyn akaning jiyani ruslar tomonidan asirga olindi. U Hasan Xon qoʻshinini magʻlubiyatga uchratgan boʻlsa ham, rus qoʻshini qalʼani qamal qilish paytida orqaga chekindi.

Ochlik muammosini vaqtincha hal qilgan general − adyutant K. X. Benkendorf otryadi yana Iravan qalʼasiga hujum qilishga qaror qildi. Qalʼani qurshatmoqchi boʻlgan rus armiyasi turli guruhlarga boʻlingan va 24-aprelda Zangi daryosidan oʻtib, janubi-sharq tomon yura boshlagan. Rus qoʻshinlarining olgʻa siljishini koʻrib Xuseyngulu xan qalʼaning janubiy va sharqiy darvozalaridagi bogʻlarni qoʻriqlash uchun ikkita piyoda va otliq qoʻshin yubordi. Jang natijasida Iravan armiyasi bogʻlardan chekinishga majbur boʻldi. Magʻlub qilingan piyoda askarlar Iravan qalʼasiga, otliqlar esa Naxchivan orqali orqaga chekinishdi.

Shaharning sharqiy qismini himoya qilish uchun askarlar etishmadi. Zangi daryosi tomon bozor, masjid va mulk mavjud edi. 27-aprel kuni shaharning bu qismi rus qoʻshinlari tomonidan bosib olindi. Shunday qilib, oʻsha kuni ruslar tomonidan Iravan qalʼasi atrofida oʻrnatilgan qamal halqasi yopildi. Hasanxonning Sardarobod qalʼasiga hujumi hech qanday natija bermadi.

1827-yil 12-mayda general Paskevich boshchiligidagi qoʻshinlar arman va gruzin qoʻshinlari hamrohligida Iravan tomon harakatlana boshladilar. Paskevichdan soʻng, 17-may kuni imperator Nikolay I roziligi bilan tashkil etilgan birinchi arman otliq qoʻshinlari Iravan xonligi hududiga koʻchib oʻtdi. Iravan chegaralarida ularning soni 1000 ga yetdi. 8-iyun kuni Uchkilsa shahridan Iravan qalʼasiga qarab yoʻl olgan Paskevich Benkendorfning Iravan qalʼasiga yetib borganida muzokaralar olib borayotganligini eshitdi.

Chor Rossiyasining Iravan qal'asini egallashi (rassom Frans Alekseyevich Rubo)Chor Rossiyasining Iravan qal'asini egallashi (rassom Frans Alekseyevich Rubo)
Bu holatda general Paskevich Naxchivanga yurishga qaror qildi va oʻz qoʻshinlarini Garnichay qirgʻogʻiga, Iravandan 25 verstda toʻpladi. Biroq, u Naxchivanga yurishdan oldin, Iravan qalʼasining qurshovini kuchaytirish choralarini unutmagan. Benkendorf oʻrniga general-leytenant Krasovskiy Iravan qamalining boshligʻi etib tayinlandi. Paskevich Krasovskiy otryadini Iravan atrofiga joylashtirdi va unga zarur koʻrsatmalar berdi.

Havoning haddan tashqari issiqligi, askarlar orasida dahshatli kasallikning tarqalishi va avgustda kelishi kutilayotgan qamal artilleriyasi Rossiya armiyasining ahvolini yomonlashtira boshladi. Vaziyat toʻgʻrisida Paskevichga maʼlumot bergan Krasovskiy, uchlik safiga qaytish uchun ruxsat olganidan keyin, 21-yarim tunda oʻz guruhi bilan birga joʻnadi.

Ibron xonining yordamiga shoshilib, Abbos Mirzo Gajar qoʻshinlarini bir joyga toʻpladi va 17-avgustda Ushag jangida u rus qoʻshinlariga ogʻir zarba berdi. Gajar temirchilari birdan rus askarlarini asirga olishdi va ertalab soat 7 dan kechki 4gacha davom etgan qonli jang Uchkilsa shahrining 2-verstida yakunlandi. Urushdan qochgan Krasovskiy Uchkilsa monastiriga panoh topdi. Buni bilib, Paskevich oʻz qoʻshinlarini Krasovskiyga yordam berish uchun yubordi.

1827-yil 20-avgustda Paskevich knyaz Eristov boshchiligidagi Qorabogʻda otryad tuzdi va Iravanga yurish qildi. Abbos Mirzo Gajar Sardaroboddan 15 verstda joylashgan Garagala qalʼasiga, soʻngra Makuga qaytib ketdi. U orqaga chekingach, Xusayngulu xon qalʼani akasiga topshirdi va oilasi bilan Makuga qochdi. Rossiya armiyasining asosiy kuchlari Uchmuazzinga 5-sentyabrda etib kelishdi.

1827-yil 29-avgustda Uchkilsa shahrida rus qoʻshinlari toʻplanishdi va bu safar Sardarobod qalʼasini nishonga olishdi. General Paskevich, qalʼada katta oziq-ovqat borligini bilar edi va kelajakda rus qoʻshinlarining yurishini taʼminlash uchun uni egallash kerak edi. 11-sentyabrda general Paskevich birlashgan kuchlar bilan Sardarobod tomon yurdi va ertasi kuni istehkomga yaqinlashdi.

Sardarobod qalʼasining garnizoni 14 ulgurji savdo va 1500 kishilik guruhdan iborat edi. Qalʼaga Hasan xonning nabirasi Fatali xon boshchilik qilgan. 16-sentyabrda, zamonning eng kuchli qurollaridan biri boʻlgan qamal toʻplari Sardarobodga keltirilganda vaziyat keskin oʻzgargan. 18-sentyabrda artilleriya qalʼani portlatishni boshladi. Oʻsha kuni qalʼaga 500 ta oʻq otildi. Bomba portlashi natijasida qalʼaning kvadrat minorasi vayron boʻlgan. Doimiy otishma ostida boʻlgan himoyachilar 19-sentyabr kuni soat 17.00 da taslim boʻlishga majbur boʻlishdi. Paskevich bilan muzokaralarga koʻra, himoyachilarga taslim boʻlish uchun 24 soat vaqt berilgan. Shu bilan birga, qalʼani portlatish kuchaygan. 19-sentyabr oqshomida Iravan garnizoni qorongʻida fortni tark etdi. Shunday qilib, Sardarobod qalʼasi rus qoʻshinlari tomonidan egallab olindi.

Abbosobod qal'asining kaliti va rejasi
23-sentyabr kuni Paskevich kuchlari Iravan qalʼasining 2-verstiga kelib toʻxtashdi. 1827-yil 24-sentyabrda rus qoʻshinlari tomonidan Iravani yana qamal qilish boshlandi. Paskevich oʻsha kuni Muganlitapaning oʻng tomoniga batareyalar oʻrnatdi va tun boʻyi qalʼa ichiga artilleriya otdi. Shahar 2 kun davomida tanaffuslarsiz artilleriya oʻqi ostida edi. Ogʻir artilleriya otashiga bardosh bermaydigan minoralar qulab tushdi. Himoyachilarni suv qalʼasidan mahrum qilish uchun Paskevich, qalʼa devorlari ostidagi zovurlarni tosh bilan toʻldirishni buyurdi. Shu bilan birga, Paskevich Hasan Xandan qalʼani topshirishni talab qiladi. Ammo Hasan xan Gajar bu murojaatni eʼtiborsiz qoldirdi, aksincha minoralarni taʼmirlab, yangi jangga tayyorlandi. Qalʼaning garnizoni rus qoʻshinlariga qattiq zarba berdi. Biroq, rus qamal korpusi toʻplarni shaharga yaqinlashtirdi. Keyingi taslim boʻlish toʻgʻrisida ijobiy javob olmagan Paskevichning buyrugʻiga binoan, Iravan qalʼasiga 1000 dan ortiq oʻq otildi. Shahar alangalanib ketdi.

Artilleriya otishmasi bilan podpolkovnik Gurko va Shepelev otryadi qalʼaning janubi-sharqiy minorasini egallab olishdi. Shuningdek, armanlarning xiyonati natijasida shaharning gʻarbiy tomonidagi Tepebashi deb nomlangan mahallani egallashga tayyorgarlik koʻrayotgan ruslar Zangi daryosidan oʻtib, u yerda batareya qurishdi. Toʻgʻri, 6 kunlik qamaldan soʻng, qalʼaning devorlari vayron qilindi va 6 nafar qoʻriqchi polklari shaharga kirishga muvaffaq boʻlishdi. Qalʼadagi masjidlardan biriga 200 ga yaqin ayan bilan qaytgan Hasan xan Qajar qarshilik koʻrsatishda davom etdi. Kechga yaqin Iravan qalʼasi bosqinchilar qoʻliga tushdi. Hasan xan Gajar bilan bir qatorda gʻolib boʻlgan Subhangulu xon, Gʻasim xon, Marandli Jafargulu xon, Tabrizli Alimardan xon, Aharli Aslan xon, Fathali xon va boshqalar qoʻlga olindi. Hasan xan Gajarning qimmatbaho qilichi ham ruslarning qoʻliga tushdi.

Iravanni ishgʻol qilganidan soʻng, Xusayngulu xon Makudan Gajar Shohning saroyiga ketdi. 1828-yilda Gajar hukumati Xusayngulu xonni Xurosonga yubordi va uni gubernator etib tayinladi. Xurosonda hukumatga qarshi norozilik namoyishlarini bostirgan Xusayngulu xon bu yerda tartibni saqlab turishga muvaffaq boʻldi. U 1831-yilda vafot etgan.

Iravani ishgʻol etgandan soʻng, chor qoʻshinlari hujum qilib, Janubiy Ozarbayjon hududiga kirishdi. Rossiya armiyasining olgʻa siljishi, shuningdek, qarshilik kuchlarining etishmasligi Gajar hukumatini tinchlik oʻrnatishga majbur qildi. Shunday qilib, 1828-yil 10-fevralda Tabriz shahri yaqinidagi Turkmanchay nomli joyda Eron va Rossiya oʻrtasida tinchlik shartnomasi imzolandi. Shartnomaning boshqa shartlari bilan bir qatorda, Iravan va Naxchivan xonliklari ham Rossiya imperiyasiga birlashtirildi. Turkmanchay tinchlik bitimidan soʻng, Hasan Xon asirlarni almashish natijasida ozod qilindi va Gajar hukumatiga topshirildi.

Turkmanchay shartnomasi (1828-yil 20-mart) ratifikatsiya qilingan kunning ertasi kuni Nikolay I „Armaniston viloyati" ni tashkil etish toʻgʻrisidagi farmonni imzoladi. Farmonda aytilishicha: *„Eron bilan tuzilgan kelishuvga binoan Eron tomonidan Rossiyaga qoʻshib olingan Iravan va Naxchivan" Armaniston viloyati „deb nomlanadi va bizning sarlavhamizga kiritiladi. Oliy Senat ushbu viloyatning tuzilishi va boshqaruvi toʻgʻrisida zarur qarorlarni qabul qiladi."*

Davlat tuzilishi
----------------

### Boshqaruv

Oliy hokimiyat xonga yoki boshliqqa tegishli edi. Quvvat meros boʻlib oʻtdi va otadan oʻgʻilga oʻtdi va hokazo. oʻtkazildi. Barcha qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud tizimlari xon qoʻlida boʻlgan va barcha ichki va tashqi ishlar uning roziligi bilan amalga oshirilgan.

Divan xon yuqori martabali amaldorlardan iborat edi. Uchrashuvda davlat ahamiyatiga molik muhim masalalar muhokama qilindi. U urush, tinchlik, soliq yigʻish va ogʻir jinoyatlarga bagʻishlangan edi. Divanning boshligʻi divan hisoblanar edi.

Xondan keyingi ikkinchi eng muhim shaxs Vazir boʻlgan. Vazir davlat xizmatining boshligʻi va xonning eng yaqin maslahatchisi boʻlgan. Divanning barcha mablagʻlarini, davlat xazinasini va boshqalarni olish. pullar toʻgʻrisidagi hisobot vazirga tushdi.

Xon saroyida, vazirdan tashqari, bosh qoʻmondon moliya ishlari bilan shugʻullanar, buter xonning shaxsiy xonadonini boshqarar, molxona xazinachisi omborlarni boshqarar, omborxona xodimi omborxonani boshqarar, vitse-prezident iqtisodiy va maʼmuriy ishlar bilan shugʻullanar edi. Qishloqlarni boshqarish - qishloqda katta va boshqa kichik vazifalar mavjud edi. Xonning oʻzi harbiylarni boshqargan.

### Maʼmuriy hududiy boʻlinish

Maʼmuriy-hududiy tuzilishi jihatidan Iravan viloyati bir-biridan daryolar va ariqlar bilan ajratilgan, qishloqlar esa qishloqlarga boʻlingan. Ushbu maʼmuriy-hududiy tuzilma Safaviylardan meros boʻlib, rus istilosiga qadar va biroz keyinroq davom etgan. Garchi Iravan viloyati siyosiy vaziyatga qarab hududni oʻzgartirgan boʻlsa-da, tumanlarning nomlari umuman oʻzgarishsiz qoldi.

Iravan xonligining tumanlari quyidagilar:

1. Kirxbuloq tumani;
2. Sharur tumani;
3. Zangibasar tumani;
4. Surnali tumani ;
5. Garnibasar tumani;
6. Darakand-Parchenis tumani;
7. Vedibasar tumani;
8. Goycha tumani;
9. Saadli tumani;
10. Talin tumani;
11. Seyidli-Agsaqqalli;
12. Sardarobod tumani;
13. Korpubasar tumani yoki Talin tumani;
14. Abaran tumani;
15. Darachichek tumani.

Ushbu tumanlarda 831 qishloq roʻyxatga olingan.

### Armiya

Iravan hukmdorlari armiyasi shaxsiy qorovullardan, oddiy qoʻshinlar, amnistiya va elbeyalar va bealar boʻlinmalari hisoblangan askarlardan iborat edi. Sudyalarning shaxsiy tansoqchilari xizmatkorlar boʻlgan. Ular eng mukammal guruh va xonning shaxsiy qoʻriqchilari edilar. Ushbu yordam miltiqchilar deb nomlangan. Ularning rahbarini miltiq ustasi deb atashgan. Qullar barcha soliq va soliqlardan ozod qilingan, ularning maoshlari va oʻq-dorilari xon saroyi tomonidan toʻlangan va qullar koʻpincha yaxshi xizmat uchun mukofotlanganlar.
Iravan xonligi harbiy harakatlar paytida 3600-5000 askar yuborishi mumkin. Xon hukumatining asosiy tayanchi armiya edi. Armiyaning asosiy qismi tinch fuqarolar edi va amnistiya va etnik guruhlardan iborat edi.

Madaniyat
---------

Iravan shahri tarixning turli davrlarida Sosoniylar, Arab xalifaligi, Sajidlar, Shaddadis, Seljuklar, Eldenizlar, Elxanidlar, Teymuridlar, Garagoyunlu, Aggoyunlu, Safaviylar, Afshorlar, Gajars sulolalari tarkibiga kirgan. Markaz sifatida Iravanning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi Chukursaad beylerbeyi va Iravan xonligi davrlariga toʻgʻri keladi. Oʻrta asrlarga oid tarixiy manbalarda shahar Ravan va Iravan sifatida tilga olingan. Iravan shahri asosan Safaviylar davrida rivojlanib oʻsgan. Iravan Chukursaad beylerbeyining markaziga aylandi va beylerbeyining markaziy rolini oʻynadi. Safaviy-Usmoniy chegarasi, Chukursaad knyazligi maʼlum urushlar paytida bosib olingan va keyin qaytib kelgan.

### Arxitektura

Garchi biz gaplashayotgan Iravan viloyati meʼmoriy yodgorliklarining aksariyati saqlanib qolmagan boʻlsa-da, manbalarda ushbu sanʼat turi haqida juda koʻp maʼlumot topish mumkin. Ushbu maʼlumotlarga koʻra, mintaqa karvonsaroylar, qalʼalar, masjidlar, binolar va boshqa meʼmoriy obidalarga boy edi, ammo bu yodgorliklar oʻziga xosligi va meʼmoriy uslubi bilan ajralib turardi. Iravan viloyatining meʼmoriy yodgorliklari oʻsha davrda bu hududda bir qator chiroyli binolar yaratgan meʼmor-quruvchilar borligini isbotlaydilar.

#### Masjidlar

Moviy masjid (chapda) va Navro'zali aka masjidi (o'ngda)
Palata sakkizta katta masjidni, ikkitasi qalʼada va oltitasini shaharda roʻyxatdan oʻtkazdi. 1764-yilda Husaynali xon tomonidan qurilgan „Moviy masjid" oʻzining ulugʻvorligi bilan mashhur edi. Masjid gumbazi koʻk rangda bezatilganligi sababli shunday nomlangan. Shaharning gʻarbiy qismida joylashgan masjid Ganjadagi Shah Abbos masjidi uslubida qurilgan. 1828-yildagi bosqindan keyin Yerixandagi Zalikxon masjidi, Navroʻzali aya masjidi, Sartib Xon masjidi, Husaynali Xon masjidi, Hoji Imomverdi masjidi, Hoji Jafar Bey masjidi tirik qoldi.

Qadimgi Iravandagi Zalixon yoki shahar masjidi (qurilish sanasi nomaʼlum) va Navroʻzali xon masjidi (1687) Moviy masjidga oʻxshash va kichikroq edi. Qolgan uchta masjid 17-18 asrlarda qurilgan. Zalikxon masjidi hozirgi Iravan mehmonxonasi yonida joylashgan edi. Ikkinchi Jahon urushidan keyin masjidning maqsadi oʻzgartirildi. Hozirgi kunda ushbu binoda Rassomlar uyining koʻrgazma zali joylashgan.

Qalʼa masjidlaridan biri 1725-yilda Usmonli hukmdori Rajab posho tomonidan qurilgan. Ushbu meʼmoriy jihatdan diqqatga sazovor masjid ruslar istilosidan keyin rus pravoslav cherkoviga aylantirildi. Iravandagi yana bir masjid Xusayngulu Xon davrida qurilgan va Gajar shahzodasi sharafiga Abbos Mirzo masjidi deb nomlangan. Bosqindan keyin masjid ruslar tomonidan qurol saqlanadigan joyga aylantirildi.

#### Qalʼalar

*Asosiy maqolalar:Iravan qalʼasi va Sardarobod qalʼasi*

Sardarobod qal'asi. Rassom Q. Gagarin (1847)
Iravan qalʼasi Farxad posho tomonidan 1583-yilda Zangi daryosi boʻyida, Chukursaad viloyati Usmonli imperiyasining vaqtincha qismi boʻlganida qurilgan. Kengligi 790 m va 850 m boʻlgan Iravan qalʼasining devorlari tosh va xom gʻishtdan ikki yoki uch tomonli devorlarga ega edi. 17 minoradan iborat ichki devor kengroq va uzunroq edi. Bir oz pastroq va torroq boʻlgan tashqi devor, birinchisidan 15-20 parcha narida, unga parallel ravishda qurilgan edi. Ushbu devorda 60 tagacha toʻp. Qalʼaning janubiy, shimoliy va sharqiy qismlari chuqur va keng ariq bilan oʻralgan edi. Umuman olganda, Iravan qalʼasida 50 dan ortiq minoralar va 3 ta kuchli temir darvozalar boʻlgan. Garnizonlar soni har xil davrlarda 2000-5000 va urushlar paytida 7000 ga etdi.

Sardarobod qalʼasi Iravanning ikkinchi yirik qalʼasi edi. U 1810-yilda Xusayngulu Xonning buyrugʻiga binoan qurilgan va 1815-yilda qurilishi yakunlangan. Sardarobod qalʼasi Arazning chap qirgʻogʻida, toʻrtburchaklar tekislikda qurilgan. Doira 4 verstli va uch tomondan minora gʻishtdan qurilgan bu qalʼa er-xotin devor bilan oʻralgan edi. Minoralarning oltitasi tashqi tomondan, 4 tasi ichki devorda joylashgan edi. Qalʼaning janubiy tomonida bitta devor bor edi. Sardarobod qalʼasi xandaq bilan oʻralgan. Qalʼada xon saroyi va 700 uy bor edi. Uning tarkibida 22 ta artilleriya va 3000 kishilik garnizon bor edi.

#### Karvonsaroylar va vannalar

1672 yil Jan Chardin tomonidan tasvirga olingan Iravan qal'asining panoramali ko'rinishi
Iravandagi eng meʼmoriy ahamiyatga ega binolardan biri karvonsaroylar edi. Karvonsaroylar deyarli xuddi shu tarzda qurilgan. Ular shaharning ikki qavatida qurilgan. Karvonsaroyning balandligi 8 futdan oshmagan va bino boʻylab yotgan xonalardan iborat edi. Xonalar derazasiz edi. Kunduzgi yorugʻlik faqat eshikka tushdi. Har bir xonaning oldida binoning old tomoniga ochiladigan kichkina koridor bor edi, gumbazsimon qoplamali, kengligi 8 fut va ichkarisi 4-5 fut edi. Ushbu xonalarga qoʻshimcha ravishda ikkala xonadan ham bir xil balandlikda koridor chiqardi. Xonalar ortida butun binoni oʻrab turgan yoʻlak shaklida qurilgan yoʻlak bor edi. Yuqorida, har ikki tomonda, omborlarga ulashgan devorga ulkan balkon bor edi, hovlining oʻrtasida diametri 20-30 va balandligi 6-8 fut boʻlgan olti burchakli basseyn mavjud boʻlib, uni ichimlik suvi taʼminlab turardi. Karvonsaroyning tomi tekis edi. Kirish yoʻlakdan edi. Yoʻlakning ikkala tomonida oddiy oziq-ovqat sotadigan doʻkonlar bor edi. Ushbu doʻkonlar katta yogʻoch eshiklar bilan yopilgan. Rossiya istilosidan keyin Iravanda 8 ta karvonsaroy roʻyxatga olingan.

Vannalar mahalliy aholi uchun ham, shaharga kelgan xorijiy mehmonlar uchun ham dam olish maskani boʻlgan. Hammomlar toʻrtburchaklar xonalardan iborat boʻlib, ularda bir necha katta zallari sharsimon gumbaz bilan oʻralgan va oʻrtalarida suv oʻlchagichli gumbaz bor edi. Bu erga suv maxsus qurilgan suv omborlaridan tortib olingan suv quvuri orqali etkazib berildi. Yon xonadan issiq suv tortildi. Yogʻoch oʻrniga suv maxsus quritilgan toza suv bilan isitiladi.

Iravan shahrida mavjud boʻlgan hammomlar quyidagicha boʻlgan: 

* Shahar kvartalida - Shayx-ul islom hammomi;
* Zalikxon hammomi;
* Mehdiyning hammomi;
* Hajibeyim hammomi;
* Tepebashi mahallasida - Shayx-ul islom hammomi;
* Hagi Ali hammomi;
* Gafar yoki Hoji Fatali hammomi;
* Karim aka hammom;
* Hasanali hammom.

#### Xon saroyi

Sardor saroyi balkoni interyeri
Xon saroyi yoki Sardar saroyi 1510-yilda Amirguna xon Gajar tomonidan qurilgan. Xuseynali xon mavjud xon saroyini qayta qurdi va obod qildi. Shu maqsadda u Xoylu Ahmadxonning bosh meʼmori Mirza Jafarini Iravanga taklif qildi.

Xon saroyi qalʼaning shimoli-gʻarbiy qismida, Zangi daryosi yonida qurilgan. Saroy koʻp xonalarga ega boʻlgan kvadrat bino edi. U uchta alohida qismdan iborat edi. Sudyaning xotinlari uchun garem xonalari, qabulxona, xizmatchilar uchun joy va garnizon omborlari mavjud edi. Uchinchi qismi xonning qarorgohi edi.

Xon saroyini obodonlashtirgan *„Shushaband"* va *„Yozgi pavilon"* nomli oynali salon 1791-yilda Muhammadxon tomonidan qurilgan. „Shushaband" deb nomlangan oyna zali kutish yoki qabul qilish xonasi deb hisoblangan. Zamin marmardan yasalgan boʻlib, devorlar, ship va kornişlar yorugʻlikni aks ettiruvchi turli xil rangli, koʻzni qamashtiruvchi oynalar bilan bezatilgan.

### Fan, taʼlim va adabiyot

Iravan xonligi hududida taʼlim asosan diniy arboblar tomonidan olib borilgan. Har bir masjidda katta yoki kichik madrasa bor edi. Quyi sinf oʻqituvchilarini ***„oʻqituvchilar"***, yuqori sinf oʻqituvchilarini „***voizlar***" deb nomlashdi. Madrasalardagi sinflardan tashqari, talabalar yashaydigan kichik xonalar ham mavjud edi. Baʼzi masjidlarda taniqli mujtahidlar dars berishgan va ularni tinglash uchun mamlakatning turli burchaklaridan tinglovchilar kelgan. [201] Iravan xonligi qulashi arafasida yolgʻiz Iravanda 200 talaba tahsil olayotgan edi.

Oʻqituvchilar barcha fanlarni uchta asosiy yoʻnalishga ajratdilar: Al-Arabiyat, Sharva va Al-Hakim. Birinchi yoʻnalish arab tili, tarix va Qurʼon qiroatining qoidalarini oʻz ichiga oldi. Ikkinchi yoʻnalish „Qurʼon" tafsirini, voqealarni oʻrganish va diniy qonun asoslarini oʻrganishni oʻz ichiga oldi. Uchinchi yoʻnalish mantiq, matematika, geometriya va astronomiya, tibbiyot va nazariy falsafani oʻrganishni oʻz ichiga oldi. Ikkala maktabda ham, madrasalarda ham xattotlik sanʼatiga alohida eʼtibor berildi. Maktab va madrasalardan tashqari, Iravan xonligi hududida individual taʼlim turi mavjud edi. Xon yoki sardorlarning farzandlari, zodagonlar va savdogarlar oʻz uylarida alohida oʻqituvchilar tomonidan tarbiyalangan.

Sevgi mavzusi bilan bir qatorda, shoirlar zamonning shikoyatini aks ettirgan ijtimoiy va siyosiy masalalarga ham toʻxtaldilar. Iravan viloyati shoirlari orasida shoir Mammadsoyu (1800—1884), Almammadi (1800—1868) va Oydin (1825—1915) bor. Bu shoirlar sheʼrlarini xalq tushunadigan tilda yozganlar.

Iravanda Ashug maktablari alohida ahamiyatga ega edi. Goycha ashug maktabining taniqli aşıqlari Ashiq Allahverdi, uning shogirdi Ashiq Ali (1800—1911), uning shogirdlari Ashiq Alasgari, Ashig Maxarrami, Ashiq Azizi va Ashiq Musa. Gyumri ashug maktabining ustoz ashulalarini Ashug Tujcari, Ashig Beymurazi va Shirakli Hasan namoyish etishlari mumkin. Iravan aşıqlar maktabining koʻzga koʻringan namoyondalaridan biri Basarkecharli Ashug Musa haqida gapirish mumkin.

### Tasviriy sanʼat

Asosiy maqola: Mirza Gadim Iravani asarlari roʻyxati

Sardar saroyida Ozarbayjon rassomi Mirza Gadim Iravanining devor rasmlari
Iravandagi tasviriy sanʼat qabr toshlariga turli xil yozuvlar va rasmlar bilan oʻzini namoyon qiladi. Qabrning ustiga toʻgʻri joylashtirilgan bu toshlarga marhumning tugʻilgan va oʻlganligini koʻrsatuvchi yozuvlar, turli xil rasmlar va naqshlar qoʻyilgan edi. Ivan Chopinning taʼkidlashicha, 30-yillarning boshlarida u Goychadagi ozarbayjon turklariga tegishli boʻlgan qabristonda turli xil tasvirlarga ega boʻlgan qabrlarni koʻrgan. Unga koʻra, qabr toshidagi ot, qilich va qurol askarning ramzi, yovvoyi choʻchqa, kiyik, yovvoyi echki ovi, qoʻy va echkilarni boqish edi.

Iravan rassomchilik sanʼatining eng koʻzga koʻringan vakili bu Mirza Gadim Iravani. MG Iravani tomonidan yaratilgan baʼzi rasmlar „Iravan Sardar" saroyiga bagʻishlangan. U XIX asrning 50-yillarida Sardar saroyida syujet kompozitsiyalarini tikladi, saroyning Mirror zaliga bir qator portretlarni - „Fatali shoh", „Abbos Mirzo", „Xusayngulu xon", „Sarkarda" va boshqalarni chizdi. tortdi. Uning 100 dan ortiq rasmlari bor edi. Ularning yigirma beshtasi hozir Boku, Tbilisi va Sankt-Peterburgdagi sanʼat muzeyida saqlanmoqda.

Iqtisodiyot
-----------

### Qishloq xoʻjaligi va chorvachilik

Iravan xonligi mahsulotlari orasida bugʻdoy va arpa ishlab chiqarish asosiy oʻrinni egalladi. Don etishtirish Iravan, Kirxbulag, Sardarobod, Shorayel, Pambak atrofidagi hududlarda asosiy oʻrinni egalladi. Ekinlar asosan bahor va kuzda boʻlgan. Xusayngulu xon Gajar davrida Iravan xonligida har yili 34 185 halvar bugʻdoy va 11,500 halva arpa ishlab chiqarilgan. Zangibasar va Sharur tumanlari, ayniqsa, guruch etishtirish jihatidan ajralib turardi. Har yili 18,400 ta halvar paddies ishlab chiqarildi.

Zangibasar, Sardarobod va Surmali tumanlarida paxta etishtirish rivojlangan. Har yili oʻrtacha 2100 rupiy paxta ishlab chiqariladi. Tamaki asosan mahalliy talabni qondirish uchun ishlab chiqarilgan. Zigʻir togʻlarda va sesame issiq mintaqalarda ishlab chiqarilgan. Ikkala oʻsimlikning yogʻi oziq-ovqat va yoqilgʻi sifatida ishlatilgan. Xusayngulu Xon davrida har yili Iravanda oʻrtacha 12 ta halvar zigʻir urugʻi va 24 ta halvar sesame urugʻlari ishlab chiqarilgan.

Iravan shahrida va shahar atrofidagi qishloqlar va tumanlarda turli xil poliz mahsulotlari va sabzavotlar etishtirildi. 1782-yil martda Bayaziddan Isoq Poshoning iltimosiga binoan Bayaziddan 2 abbas qiymatidagi 7000 dinor qiymatidagi qora tarvuz, koʻk tarvuz, bodring, kovak, reyhan, baqlajon va boshqalar. urugʻlar yuborilgan.

XVIII asrning ikkinchi yarmida Iravan xonligida chorvachilik bilan shugʻullanadigan aholining bir qismi bozorda sotish uchun sariyog ʼ, pishloq va boshqa sut mahsulotlarini ishlab chiqargan. Qoʻychilik chorvachilikning boshqa tarmoqlariga qaraganda ancha rivojlangan edi. Chorvachilik asosan yaylov-qish va qisman koʻchmanchi chorvachilikka boʻlingan. Xonlikning oz sonli aholisi doimiy yashash joyiga ega boʻlmagan va faqat koʻchmanchi chorvachilik bilan shugʻullangan. Girxbuloq, Goycha, Abaran, Darachichek, Garnibasar, Vedibasar, Talin, Surmali, Darakand-Parchenis tumanlarida chorvachilik uchun koʻproq mos keladigan yaylovlar mavjud edi.

### Hunarmandchilik va savdo

Ozarbayjon tarixi muzeyida namoyish etilgan Iravan xonligiga tegishli taomlar
Hunarmandchilik sanʼatning turli sohalarini qamrab oldi. Toʻquvchilik va kulolchilik, anʼanaviy hunarmandchilik rivojlangan. Ular orasida gilam ishlab chiqarish alohida ajralib turardi. Xonlikda kulolchilik mahsulotlari mahalliy xom ashyolarga asoslangan edi.

Toʻquv bilan bogʻliq sanʼat turlaridan biri bu boʻyash edi. Bu soha toʻqimachilik uchun iplar, paxta va jun matolarni boʻyashda muhim rol oʻynadi. Boʻyashda qizil qoʻngʻizdan olingan qizil boʻyoq va turli boʻyoq oʻsimliklarining tabiiy boʻyoqlari ishlatilgan.

Ozarbayjon tarixi muzeyida namoyish etilgan Iravan xonligining milliy liboslari
Teri buyumlari Iravan xonligida qayta ishlangan. Shu maʼnoda nafaqat mahalliy terilar va terilar, balki Bayazid va Makudan import qilingan xom ashyolardan ham foydalanilgan. Teri buyumlari ishlab chiqarish otliqlarning talablariga javob berdi. Bundan tashqari, Iravan xonligida shisha ishlab chiqarish, sovun tayyorlash, moylash va b. hunarmandchilik sohalari boʻlgan.

Iravan shahri yaqinidagi Gogb tuz konidan qazib olingan tuz Gruziya, Imereti, Axalsixe va boshqa hududlarga eksport qilindi. Tuzga talab katta boʻlganligi sababli Gogb togʻining etagida ikkita mina bor edi. Rus manbalariga koʻra, Xuseyngulu xon davrida tuz ishlab chiqarish yiliga 14000 rublni tashkil etgan.

U Iravandan turli karvon yoʻllarini bosib oʻtdi. Ulardan birinchisi Hindiston, Oʻrta Osiyo va Eronni Tabriz va Naxichevan orqali Iravan xonligiga bogʻlaydigan karvon yoʻli edi. Ushbu karvon yoʻli „Erzurum yoʻli" yoki „Bezirgan yoʻli" deb nomlangan. Iravandan Erzurumgacha boʻlgan yana bir karvon yoʻli Abaran va Alagoz togʻlarining shimoliy etaklaridan oʻtib, Karsga, u yerdan Xasangalaga bordi, u yerda u asosiy yoʻl bilan birlashdi. Iravandan Tbilisiga (Gruziya) karvon yoʻli Uchkilsa, Sardarobod, Hamamli, Jaloloʻgʻlu va Shulaver orqali oʻtgan. Bu yoʻlning uzunligi taxminan Iravan − Agstafa yoʻliga teng edi. Iravan bu yoʻl orqali Ganjaga, Shamaxida esa Ozarbayjondan Rossiyaga asosiy savdo yoʻli bilan bogʻlandi. Karvon yoʻnalishlarida bojxona va oʻtkazish punktlari juda koʻp edi. Faqatgina Ayilislidan Kagizmangacha boʻlgan savdo yoʻlida oltita bojxona posti mavjud edi.

Iravaning asosiy savdo yoʻllari quyidagilar: 1. Gyumri - Masdara - Sardarobod - Uchkilsa - Iravan - Naxichevan - Ordubad; 2. Sardarobod - Jafaraga - Boyazid posho; 3. Sardarabad - Gogb - Arazsahili va Kagizman - Erzurum; 4. Iravan - Qorabog ʼxonligining chegarasiga qadar. 5. Iravan - Uchkilsa - Kars. Bu yoʻl Gizilkilsa va Goshavang qishloqlaridan oʻtdi. Xonlikning asosiy savdo markazi Iravan shahri edi. Chet eldan olib kelingan savdo tovarlari asosan shahar omborlarida saqlanar edi.

Iravan xonligida ichki va tashqi savdo operatsiyalarida turli xil valyutalar ishlatilgan. Garapul deb nomlangan mahalliy mis tangalar xonlikda muhim rol oʻynagan. Iravan viloyati xokimiyat davrida eng koʻp foydalaniladigan joylardan biri hisoblangan. Bozorlarda milliy valyutalardan tashqari Eron, Usmonli imperiyasi, Rossiya va Ozarbayjon xonligida zarb qilingan tangalar ham mavjud edi. Ushbu valyutalar oltin, kumush va misdan iborat edi. Tümen, egalik yoki minaltun, panohobod, qarapul, shahi, bisti, real, rus imperatori, gollandiyalik chervon, Usmonli darulxliafi va mahmudisi Iravan bozorida sotilgan.

### Erga egalik va soliq

#### Yerga egalik

İIravan xonligi davrida yerga egalik qilish shakllari quyidagicha:

* **Xass** Bu yerlar Iravan hokimlari va ularning oilalarining shaxsiy mulki hisoblangan. Iravan hukmdorlari eng yirik yer egalari edilar.
* **Divani** – Divani - Davlat erlari. Bular xazina ixtiyorida boʻlgan erlar edi. Davlat erlaridan tushgan daromadlar xazinaga tushdi.
* **Tiyul** — Xon baʼzi odamlarga harbiy xizmat uchun divan erlaridan sovgʻa sifatida umrbod tiyul berdi. Tiyul egasi xizmatini tugatganda yoki vafot etganida, hadya qilingan qishloqlar xazinaga qaytarildi.
* **Poydevorlar** — doimiy ravishda diniy muassasalarga berilgan erlar - masjidlar, madrasalar yoki cherkovlar. Boshqa mulklar - uylar, doʻkonlar, karvonsaroylar, tegirmonlar va boshqalar. poydevor ham boʻlishi mumkin.
* **Jamoa**  – Bu yer uchastkalari asosan qishloq jamoalariga tegishli edi. Jamiyatlarga tegishli qishloqlar oʻsha jamoaga aʼzo boʻlgan fuqarolarga tegishli edi.
* **Mulk**  — Xususiy mulk boʻlgan erlar erkin savdo qilinishi mumkin edi. Erlar avloddan-avlodga meros boʻlib oʻtdi. Uy egalari uyni parvarish qilishlari shart emas edi.

#### Soliqlar

Iravan xonligida soliqlarning miqdori va miqdori ham turlicha edi. Ushbu soliqlar asosan mahsulotlarga va qisman pullarga undirilgan. Dehqonlar toifalari asosan subyektlar, dehqonlar va odamlardan iborat edi. Soliqlar quyidagicha:

* **Bahra (maljahat)** — erdan foydalanish evaziga ekinlardan olinadigan asosiy soliq edi. Xazina erlari hosilining har 10 qismidan 3,5 qismi xonga, qolgan qismi esa dehqonlarga tegishli edi. Er egalaridan olingan hosilning 1,5 foizi er egasiga, ikki qismi xazinaga, qolgan qismi esa kultivatorga tushdi.
* **Choʻpboshi** — chorvadorlar oʻz hayvonlarini davlat yaylovlarida boqayotganlari uchun bu soliqni toʻlaganlar. Bu mahsulot tomonidan toʻlangan.

Yuqoridagilardan tashqari xonlik aholisi oʻtlatish, tutun chiqarish va otliqlarning (arpa, egar yuvish) harajatlari uchun pul toʻlagan. Xonning amaldorlari deyarli soliqlardan ozod qilingan. Uy egalari va xonalarga toʻlanadigan soliqlardan tashqari, xonlik aholisi turli marosim va bayramlar munosabati bilan „peshkesh" yoki „taʼtil" berganlar.

Etnik tarkibi
-------------

1441-yilda Garagoyunlu hukmdori Yoxanshoh hukmronligi davrida, arman katolikosati Kilikiyadan Uchuksa monastiriga Chukursadning Vagarshabad qishlogʻida joylashgan Uchkilsa monastiriga koʻchirilgandan soʻng, turli joylardan kelgan oz sonli armanlar asta-sekin xonlikda joylashdilar. Urushlarda tez-tez qatnashib turadigan Garagoyunlu, Aggoyunlu va Safaviy hukmdorlari Uchkilsa katoliklariga Eron va janubiy Anadolida xristian aholisi ustidan oʻz hokimiyatini yanada kuchaytirish va isyon xavfini oldini olish uchun yordam bergan.

XVII asrning fransuz sayohatchisi Shardinning soʻzlariga koʻra, *„... Iravan qalʼasi sakkiz yuzga yaqin uydan iborat. U erda faqat sof qonli qizil boshoqlar yashaydi"*. Yervand Shahaziz oʻzining „Qadimgi Iravan" kitobida, Iravan aholisiga murojaat qilib, fransuz sayohatchisi Chardinning 1673-yilda Iravan qalʼasida yashagan aholi toʻgʻrisidagi maʼlumotlari haqida yozadi: *„аrmanlarning Iravanda faqat doʻkonlari boʻlgan...*" Missioner Monye shunday yozadi: *„Uylardan koʻra koʻproq bogʻlar va uzumzorlar bilan oʻralgan shahar ikki tomonlama qasr devorlari bilan oʻralgan. ¼ Aholisi arman."*

Iravan xonligidagi aholining milliy tarkibi toʻgʻrisidagi maʼruzasida Paskevich bu yerda 10000 ozarbayjon va 3000 arman oilalari istiqomat qilganini taʼkidladi. Amerika Qoʻshma Shtatlaridan kelgan professor Kastin Makkartining taʼkidlashicha, 1828-yildagi Rossiya istilosidan oldin Iravan xonligi aholisining 80 foizi ozarbayjon turklari boʻlgan.

Ivan Chopinning yozishicha, 1828-1832 yillarga qadar Iravan xonligida aholining mutlaq koʻp qismi musulmonlar, yaʼni ozarbayjon turklari edi. Uning hisob-kitoblariga koʻra, Iravan viloyatida 81 749 musulmon va 25.151 arman bor edi. U musulmon deganida, Shopin ozarbayjon turklari va musulmon kurdlarini nazarda tutgan edi.

Shunday qilib, 1829-1832-yillarda oʻtkazilgan palatalarni roʻyxatga olishni tahlil qilish natijasida, Russo-Gajar urushlariga qadar Iravan xonligining aholisi 134.646 kishini tashkil etgan degan xulosaga kelish mumkin. Ularning 99.609 nafari ozarbayjon turklari, 19.878 nafari armanlar, 14.902 nafari kurdlar va 257 nafari rimliklar boʻlgan.

Umuman olganda, 1828-1830 yillarda Turkmanchay shartnomasi (1828) boʻyicha Ozarbayjonda 40,000 Eron armanlari va Edirne tinchlik shartnomasi (1829) boʻyicha 84.000 turk armanlari joylashtirildi va ularning aksariyati Yelizavetpol va Iravan viloyatlarining eng yaxshi erlariga joylashdilar. Aynan shu davrdan boshlab Ozarbayjonning gʻarbiy erlarida armanlarning joylashtirilishi qirgʻinlar, qirgʻin va yaqin kelajakda mahalliy ozarbayjon turklarining deportatsiya qilinishini anglatadi.

Belgilar
--------

1. ↑  Verst – uzunluq ölçüsü, 1, 06 km-əbərabərdir.
2. ↑  Bölük artilleriya qüvvələrində Batareya, sərhəd qüvvələrində Zastava, hava qüvvələrində Eskadrilya, dəniz qüvvələrində isə Eskadron adlanır.
3. ↑  Fars sözü olub, iki – „xar" (eşşək), və „bar" (yük) sözlərindən əmələ gəlmişdi. Xalvar həm iri çəki vahidi, həm dəsahəölçüsü idi. 1 xalvar 100 batmana bərabər idi. Təbriz batmanıilə1 xalvar 300 kq, İrəvan batmanıiləisə450 kq-a bərabər idi. Sahəvahidi kimi 1 xalvar 1, 5 desyatinəbərabərdir.

Manbalar
--------

1. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. "Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən(XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)". s.400.
2. ↑  Обозрение российских владений за Кавказом в статическом, этнографическом, топографическом, финансовом отношениях, ч.I-IV. s.288.
3. ↑  Шопен И. "Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху ее присоединения к Российской империи". s.162.
4. ↑
5. 1 2  E. Qarayev s.400.
6. 1 2  *azertag.az.* „İrəvan xanlığı." (az).
7. 1 2  İrəvan - qədim Azərbaycan torpağı
8. ↑  „AFSHARIDS". *iranicaonline.org*.
9. ↑  Mirzə Adıgözəl bəy. Qarabağnamə. Qarabağnamələr, I kitab.s.33
10. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.51.
11. ↑  Dəlili H. Azərbaycanın cənub xanlıqları (XVIII əsrin ikinci yarısında).s.40
12. ↑  Yaqub Mahmudov. A. A. Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. „İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi)"*.*s.27.
13. ↑  Səməd Sərdariniya. "İrəvan müsəlman sakinli vilayət olmuşdur".s.62.
14. ↑  Fuad Əliyev, Urfan Həsənov. İrəvan xanlığı.s.13.
15. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev.Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən.s.51.
16. ↑  Fuad Əliyev, Urfan Həsənov. İrəvan xanlığı.s.83.
17. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.53.
18. ↑  A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.52.
19. ↑  İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.171-72.
20. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.54.
21. ↑  A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.172.
22. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.57-58.
23. ↑  Səməd Sərdariniya. "İrəvan müsəlman sakinli vilayət olmuşdur". s.64.
24. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.52.
25. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.58-59.
26. ↑  Fuad Əliyev, Urfan Həsənov. İrəvan xanlığı.s.90.
27. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.59.
28. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.60.
29. ↑  Fuad Əliyev, Urfan Həsənov. İrəvan xanlığı.s.89.
30. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.61-62.
31. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.62.
32. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.62-63.
33. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.66.
34. ↑  A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.173.
35. ↑  A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.174.
36. ↑  A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.175.
37. ↑   Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.73.
38. ↑  Səməd Sərdariniya. "İrəvan müsəlman sakinli vilayət olmuşdur".s.69-70.
39. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.83-84.
40. ↑  A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.178.
41. ↑  Fuad Əliyev, Urfan Həsənov. İrəvan xanlığı.s.104.
42. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.84.
43. ↑  A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.179.
44. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.85-86.
45. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.85.
46. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.87.
47. 1 2  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.90.
48. ↑  A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.180.
49. ↑  A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.28.
50. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.91.
51. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.92.
52. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.93.
53. ↑  Fuad Əliyev, Urfan Həsənov. İrəvan xanlığı.s.111.
54. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.96.
55. ↑  Бутков П.Г. Материалы для новой истории Кавказа с 1722
по 1803 г.г. В 3-х т. СПб. 1869.c.2, səh.178
56. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.96-97.
57. ↑  Бутков П.Г. Материалы для новой истории Кавказа с 1722
по 1803 г.г. c.2, səh.177
58. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.97.
59. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.97-98.
60. ↑  Dəlili H. Azərbaycanın cənub xanlıqları (XVIII əsrin ikinci
yarısında). Bakı, "Elm", 1979, 144 səh.s.130-131.
61. 1 2  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.98.
62. ↑  Dəlili H. Azərbaycanın cənub xanlıqları (XVIII əsrin ikinci
yarısında).s.133.
63. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.100.
64. ↑  Дубровин Н. Закавказье от 1803–1806 года. СПб, 1866, s.139.
65. ↑  Qarabağlı Mirzə Camal Cavanşir. Qarabağ tarixi. Qarabağnamələr, I kitab, Bakı, Yazıçı, 1989, s.125.
66. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.101.
67. ↑  Qarabağlı Mirzə Camal Cavanşir. Qarabağ tarixi. Qarabağnamələr, I kitab, s.145.
68. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.102.
69. ↑  Богданова Н.Г. Аграрные отношения в. Азербайджане в
1870–1913 гг. s.169-170.
70. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.103.
71. 1 2  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.104.
72. ↑  Qüdsi Məhəmməd Müslüm. İrəvanlı Hüseynəli xanın məktubları.s.128-131.
73. ↑  Qüdsi Məhəmməd Müslüm. İrəvanlı Hüseynəli xanın məktubları.s.130.
74. ↑  Qüdsi Məhəmməd Müslüm. İrəvanlı Hüseynəli xanın məktubları.s.132-133.
75. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.109.
76. ↑  Əliyev F, Əliyev M. Naxçıvan xanlığı (1747—1828).s.62.
77. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.109-110.
78. ↑  Əliyev F, Əliyev M. Naxçıvan xanlığı (1747—1828).s.63.
79. ↑  Mirzə Adıgözəl bəy. Qarabağnamə. Qarabağnamələr, I kitab.s.50-51.
80. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.116.
81. ↑  Fuad Əliyev, Urfan Həsənov. İrəvan xanlığı.s.35.
82. ↑  A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.90.
83. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.118.
84. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.120.
85. ↑  A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.184.
86. ↑  Fuad Əliyev, Urfan Həsənov. İrəvan xanlığı.s.120.
87. ↑  Бутков П.Г. Материалы для новой истории Кавказа с 1722
по 1803 г.г. c.2, s.403-404.
88. ↑  Fuad Əliyev, Urfan Həsənov. İrəvan xanlığı.s.122-123.
89. ↑  Səməd Sərdariniya. "İrəvan müsəlman sakinli vilayət olmuşdur".s.72.
90. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.122.
91. ↑  Бутков П. Г. Материалы для новой истории Кавказа с 1722
по 1803 г. г. c.2, s.431.
92. ↑  Fuad Əliyev, Urfan Həsənov. İrəvan xanlığı.s.123.
93. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.124
94. ↑  A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.185.
95. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.138.
96. ↑  Fuad Əliyev, Urfan Həsənov. İrəvan xanlığı.s.127.
97. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.139.
98. ↑  A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.186.
99. ↑  Fuad Əliyev, Urfan Həsənov. İrəvan xanlığı.s.125.
100. 1 2  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.136.
101. ↑  A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.193.
102. ↑  A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.193-194.
103. ↑  Ибрагимбейли Х. Россия и Азербайджан в первой трети XIX века (из военно-политической истории).s.60.
104. ↑  Fuad Əliyev, Urfan Həsənov. İrəvan xanlığı.s.130.
105. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.144.
106. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.145.
107. ↑  A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.195-196.
108. ↑  Fuad Əliyev, Urfan Həsənov. İrəvan xanlığı.s.135.
109. ↑  A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.198.
110. ↑  Fuad Əliyev, Urfan Həsənov. İrəvan xanlığı.s.136.
111. ↑  Fuad Əliyev, Urfan Həsənov. İrəvan xanlığı.s.137.
112. ↑  Дубровин Н. Закавказье от 1803–1806 года. s.313-314.
113. ↑  A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.200.
114. ↑  A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.201.
115. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.157.
116. ↑  Nasir Nəcmi. Abbas Mirzə. s.31.
117. ↑  Потто В. Утверждение русского владычества на Кавказе.s.155.
118. ↑  A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.203.
119. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.166.
120. ↑  Fuad Əliyev, Urfan Həsənov. İrəvan xanlığı.s.148.
121. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.173.
122. ↑  A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.204.
123. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.175.
124. 1 2  A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.205.
125. 1 2  Fuad Əliyev, Urfan Həsənov. İrəvan xanlığı. s.154.
126. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.178.
127. ↑  **Finkenşteyn müqaviləsi** *sənədin əsli*
128. ↑  Бутков П.Г. Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803 г.г.s.254.
129. ↑  A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.206.
130. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.179.
131. ↑  A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.207.
132. 1 2  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.182.
133. 1 2  Fuad Əliyev, Urfan Həsənov. İrəvan xanlığı. s.155.
134. 1 2  A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.208.
135. ↑  Бутков П.Г. Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803 г.г.c.3, səh.390
136. ↑  Потто В. Утверждение русского владычества на Кавказе.s.305.
137. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.185.
138. ↑  Fuad Əliyev, Urfan Həsənov. İrəvan xanlığı. s.157.
139. ↑  Səməd Sərdariniya. "İrəvan müsəlman sakinli vilayət olmuşdur". s.77-78.
140. ↑  Fuad Əliyev, Urfan Həsənov. İrəvan xanlığı. s.159.
141. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.200-202.
142. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.206-207.
143. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.209.
144. ↑  A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.220.
145. ↑  Qarabağnamələr, I kitab.s.81-82
146. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.211.
147. ↑  Fuad Əliyev, Urfan Həsənov. İrəvan xanlığı. s.161.
148. 1 2  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.217.
149. ↑  A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.222-223.
150. ↑  A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.224.
151. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.222.
152. ↑  Щербатов. Генерал-фельдмаршал князь Паскевич, его жизнъ и деятелъность.s.256.
153. ↑   Щербатов. Генерал-фельдмаршал князь Паскевич, его жизнь и деятельность.s.258.
154. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.224.
155. ↑  A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.225.
156. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.226.
157. ↑  A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.226.
158. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.227.
159. ↑  A. A. Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.228.
160. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.234-235.
161. ↑  Fuad Əliyev, Urfan Həsənov. İrəvan xanlığı. s.162.
162. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.237,241.
163. ↑  Щербатов. Генерал-фельдмаршал князь Паскевич, его жизнъ и деятелъность.s.309.
164. 1 2  A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.230.
165. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.238.
166. ↑  Fuad Əliyev, Urfan Həsənov. İrəvan xanlığı. s.166.
167. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.242-243.
168. ↑  A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.233-234.
169. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.243-244.
170. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.256.
171. ↑  Fuad Əliyev, Urfan Həsənov. İrəvan xanlığı. s.167.
172. ↑  Səməd Sərdariniya. "İrəvan müsəlman sakinli vilayət olmuşdur".s.119.
173. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.246.
174. ↑  Fuad Əliyev, Urfan Həsənov. İrəvan xanlığı. s.168.
175. ↑  A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.255.
176. ↑  Шопен И. Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху ее присоединения к Российской империи.s.450.
177. ↑  Биберштейн М. Описание провинции, расположенных на левом берегу Каспийского моря между реками Терек и Кура стр.52.
178. ↑  Шопен И. Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху ее присоединения к Российской империи.s.491.
179. ↑  Qüdsi Məhəmməd Müslüm. İrəvanlı Hüseynəli xanın məktubları,
1789-1791.s.49.
180. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.270-276.
181. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.298.
182. ↑  Шопен И. Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху ее присоединения к Российской империи.s.441-448
183. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.285.
184. ↑  Шопен И. Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху ее присоединения к Российской империи.s.457.
185. ↑  Еlmi redaktor: Yaqub Mahmudov. A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.98.
186. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.431.
187. ↑  Обозрение российских владений за Кавказом в статическом, этнографическом, топографическом, финансовом отношениях s.s.7.
188. ↑  Шопен И. Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху ее присоединения к Российской империи.s.468
189. ↑  A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.128.
190. 1 2  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).433.
191. ↑  Joseph L. Wieczynski – The Modern encyclopedia of Russian and Soviet history, Том 10, Academic International Press, 1994, Стр. 218
192. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.436.
193. ↑  Шопен И. Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху ее присоединения к Российской империи. s.255.
194. ↑  Обозрение российских владений за Кавказом в статическом, этнографическом, топографическом, финансовом отношениях, ч.IV.s.292.
195. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.437.
196. ↑  A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.92.
197. ↑  Шопен И. Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху ее присоединения к Российской империи.s.866
198. ↑  Шопен И. Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху ее присоединения к Российской империи.s.866-867.
199. ↑  Yaqub Mahmudov. A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. „İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi)".s.124.
200. ↑  "Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında)".s.438.
201. ↑  Kərimov Kərim. *"İrəvan sərdarının sarayı"*, „Yeni fikir" qəzeti, 18-oktyabr 1995-ci il, № 5.
202. ↑  Шопен И. Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху ее присоединения к Российской империи.s.903-904
203. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.426.
204. ↑  A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.132.
205. ↑  Шопен И. Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху ее присоединения к Российской империи.s.718.
206. ↑  A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.126.
207. ↑  Шопен И. Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху ее присоединения к Российской империи.s.739.
208. 1 2  Обозрение российских владений за Кавказом в статическом, этнографическом, топографическом, финансовом отношениях.c.IV.s.280.
209. ↑  Обозрение российских владений за Кавказом в статическом, этнографическом, топографическом, финансовом отношениях.c.I.s.51.
210. ↑  Шопен И. Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху ее присоединения к Российской империи.s.741-742.
211. ↑  Еlmi redaktor: Yaqub Mahmudov. A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.63.
212. ↑  Шопен И. Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху ее присоединения к Российской империи.s.519-525.
213. ↑  Шопен И. Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху ее присоединения к Российской империи.s.851-853
214. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.374.
215. ↑  Еlmi redaktor: Yaqub Mahmudov. A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.65.
216. ↑  Шопен И. Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху ее присоединения к Российской империи.s.827-828
217. 1 2  Еlmi redaktor: Yaqub Mahmudov. A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.66.
218. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.388.
219. ↑  Elçin Teymur oğlu Qarayev. Azərbaycanın İrəvan bölgəsinin tarixindən (XVII yüzilliyin sonu–XIX yüzilliyin ortalarında).s.337-344
220. ↑  Еlmi redaktor: Yaqub Mahmudov. A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.70
221. ↑  Еlmi redaktor: Yaqub Mahmudov. A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. İrəvan xanlığı (Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi).s.40
222. ↑  Fuad Əliyev, Urfan Həsənov. İrəvan xanlığı.s.45.
223. ↑  Յերվանդ Շահազիզ: Հին Յերեվանը: Յերեվան, 1931: s.34.
224. ↑  Mamye-Clairac. Historie de Perse, depuis le commencement de ce Sincle. Paris, t. II, MDCCL (1750).s.154
225. ↑  *Fəridə Əliyeva.* „anl.az" (az). *İrəvan xanlığı* (19-mart).
226. ↑  Fuad Əliyev, Urfan Həsənov. İrəvan xanlığı.s.16.
227. ↑  Yusif Qazıyev. „Erməni məsələsi" (Yalanlar və gerçəklər).Qafqaz Universiteti Qafqaz Araşdırmaları İnstitutu Nəşriyyatı №: 10.s.9.

Adabiyotlar
-----------

* Elchin Teymur oʻgʻli Garaev. „Ozarbayjonning Iravan viloyati tarixidan (XVII asr oxiri - XIX asr oʻrtalari)" 400 b.
* 
* Chexiyadagi Kavkaz uchun Rossiya hokimiyatining sharhi, etnografik, topografik, moliyaviy munosabatlar, ch.I-IV. 288 b.
* Shopen I. „Armaniston viloyatining Rossiya imperiyasiga qoʻshilish davrida tarixiy yodgorligi". 162 b.
* azertag.az. „Iravan xonligi" (Ozarbayjon).
* „AFSHARIDS". iranicaonline.org.
* Mirzo Adigozal aka. Qorabogʼ harflari, men kitob. p.33
* Elchin Teymur oʻgʻli Garaev. Ozarbayjonning Iravan viloyati tarixidan (XVII asr oxiri - XIX asr oʻrtalari) P. 51.Ozarbayjonning janubiy xonliklari (XVIII asrning ikkinchi yarmi)
* Yoqub Mahmudov. A. A. Bakixanov nomidagi Tarix instituti. „Iravan xonligi (Rossiya istilosi va armanlarning Shimoliy Ozarbayjon yerlariga koʻchirilishi)". P.27.
* Fuad Aliyev, Urfan Hasanov. Iravan xonligi. p. 13.
* Elchin Teymur oʻgʻli Garaev Ozarbayjonning Iravan viloyati tarixidan. p. 51.
* Fuad Aliyev, Urfan Hasanov. Iravan xonligi. p. 83.
* Elchin Teymur oʻgʻli Garaev. Ozarbayjonning Iravan viloyati tarixidan (XVII asr oxiri - XIX asr oʻrtalari). 53 b.
* A. A. Bakixanov nomidagi Tarix instituti. Iravan xonligi (Rossiya istilosi va armanlarning Shimoliy Ozarbayjon yerlariga koʻchirilishi). Iravan xonligi (Rossiya istilosi va armanlarning Shimoliy Ozarbayjon yerlariga koʻchirilishi) p.171-172.
* Elchin Teymur oʻgʻli Garaev. Ozarbayjonning Iravan viloyati tarixidan (XVII asr oxiri - XIX asr oʻrtalari) 54 b.
* A. A. Bakixanov nomidagi Tarix instituti. Iravan xonligi (Rossiya istilosi va armanlarning Shimoliy Ozarbayjon yerlariga koʻchirilishi) p.172.
* Elchin Teymur oʻgʻli Garaev. Ozarbayjonning Iravan viloyati tarixidan (XVII asr oxiri - XIX asr oʻrtalari). p.57-58.
* Samed Sardariniya. „Iravan musulmon viloyati edi". p.64.
* Elchin Teymur oʻgʻli Garaev. Ozarbayjonning Iravan viloyati tarixidan (XVII asr oxiri - XIX asr oʻrtalari) 52 b.
* Elchin Teymur oʻgʻli Garaev. Ozarbayjonning Iravan viloyati tarixidan (XVII asr oxiri - XIX asr oʻrtalari) 58-59 b.
* Fuad Aliyev, Urfan Hasanov. Iravan xonligi. p. 90.
* Elchin Teymur oʻgʻli Garaev. Ozarbayjonning Iravan viloyati tarixidan (XVII asr oxiri - XIX asr oʻrtalari) 59 b.
* Elchin Teymur oʻgʻli Garaev. Ozarbayjonning Iravan viloyati tarixidan (XVII asr oxiri - XIX asr oʻrtalari) 60 b.
* Fuad Aliyev, Urfan Hasanov. Iravan xonligi. p. 89.
* Elchin Teymur oʻgʻli Garaev. Ozarbayjonning Iravan viloyati tarixidan (XVII asr oxiri - XIX asr oʻrtalari) 61-62 b.
* Elchin Teymur oʻgʻli Garaev. Ozarbayjonning Iravan viloyati tarixidan (XVII asr oxiri - XIX asr oʻrtalari). Elchin Teymur oʻgʻli Garaev. Ozarbayjonning Iravan viloyati tarixidan (XVII asr oxiri - XIX asr oʻrtalari) 62-63 b.
* Elchin Teymur oʻgʻli Garaev. Ozarbayjonning Iravan viloyati tarixidan (XVII asr oxiri - XIX asr oʻrtalari) 66 b.
* A. A. Bakixanov nomidagi Tarix instituti. Iravan xonligi (Rossiya istilosi va armanlarning Shimoliy Ozarbayjon yerlariga koʻchirilishi) p.173.
* A. A. Bakixanov nomidagi Tarix instituti. Iravan xonligi (Rossiya istilosi va armanlarning Shimoliy Ozarbayjon yerlariga koʻchirilishi) p.174.
* A. A. Bakixanov nomidagi Tarix instituti. Iravan xonligi (Rossiya istilosi va armanlarning Shimoliy Ozarbayjon yerlariga koʻchirilishi) p.175.
* Elchin Teymur oʻgʻli Garaev. Ozarbayjonning Iravan viloyati tarixidan (XVII asr oxiri - XIX asr oʻrtalari). Samed Sardariniya. „Iravan musulmonlar yashaydigan viloyat edi".
* Elchin Teymur oʻgʻli Garaev. Ozarbayjonning Iravan viloyati tarixidan (XVII asr oxiri - XIX asr oʻrtalari) 83-84 b.
* A. A. Bakixanov nomidagi Tarix instituti. Iravan xonligi (Rossiya istilosi va armanlarning Shimoliy Ozarbayjon yerlariga koʻchirilishi) p.178.
* Fuad Aliyev, Urfan Hasanov. Iravan xonligi. p. 104.
* Elchin Teymur oʻgʻli Garaev. Ozarbayjonning Iravan viloyati tarixidan (XVII asr oxiri - XIX asr oʻrtalari).
* A. A. Bakixanov nomidagi Tarix instituti. Iravan xonligi (Rossiya istilosi va armanlarning Shimoliy Ozarbayjon yerlariga koʻchirilishi) p. 179.
* Elchin Teymur oʻgʻli Garaev. Ozarbayjonning Iravan viloyati tarixidan (XVII asr oxiri - XIX asr oʻrtalari) 85-86 b.
* Butkov P.G. 1722-yildan 1803-yilgacha Kavkazning yangi tarixi uchun materiallar. 3-x t ichida. Sankt-Peterburg, 1869.c.2, p. 178.
* Dalil H. Ozarbayjonning janubiy xonliklari (XVIII asrning ikkinchi yarmida). Boku, „Ilmiy", 1979, 144 b. 130-131.
* Ozarbayjonning janubiy xonliklari (XVIII asrning ikkinchi yarmida).
* Dubrovin N. 1803-1806 yillarda Zaqafqaziya. SPb, 1866, s.139.
* Qorabog`dan kelgan Mirzo Jamol Javanshir. Qorabog ʼtarixi. Qorabog ʼharflari, I kitob, Boku, Yozuvchi, 1989, 125 b.
* Elchin Teymur oʻgʻli Garaev. Ozarbayjonning Iravan viloyati tarixidan (XVII asr oxiri - XIX asr oʻrtalari) p.101.
* Bogdanova N. G. Agrar munosabatlar v. 1870-1913 yillarda Ozarbayjon. 169-170 b.
* Elchin Teymur oʻgʻli Garaev. Ozarbayjonning Iravan viloyati tarixidan (XVII asr oxiri - XIX asr oʻrtalari) p.103.
* Elchin Teymur oʻgʻli Garaev. Ozarbayjonning Iravan viloyati tarixidan (XVII asr oxiri - XIX asr oʻrtalari) p. 104.Qudsi Muhammad Muslim. Iravaning Xuseynali xonining xatlari.p.128-131.
* Qudsi Muhammad Muslim. Iravaning Xuseynali xonining xatlari. p. 130.
* Qudsi Muhammad Muslim. Iravaning Xuseynali xonining xatlari. p. 132-133.
* Aliyev F. Aliyev M.Naxçıvan xonligi (1747—1828). p. 62.
* Elchin Teymur oʻgʻli Garaev. Ozarbayjonning Iravan viloyati tarixidan (XVII asr oxiri - XIX asr oʻrtalari) 109-110 b.
* Mirzo Adigozal aka. Qorabogʼ. Qorabogʼ harflari, men kitob. p. 50-51.
* Dubrovin N. 1803-1806 yillarda Zaqafqaziya. p. 313-314.
* A. A. Bakixanov nomidagi Tarix instituti. Iravan xonligi (Rossiya istilosi va armanlarning Shimoliy Ozarbayjon yerlariga joylashishi) p. 200-201.
* A. A. Bakixanov nomidagi Tarix instituti. Iravan xonligi (Rossiya istilosi va armanlarning Shimoliy Ozarbayjon yerlariga koʻchirilishi).
* Elchin Teymur oʻgʻli Garaev. Ozarbayjonning Iravan viloyati tarixidan (XVII asr oxiri - XIX asr oʻrtalari) p. 166.
* A. A. Bakixanov nomidagi Tarix instituti. Iravan xonligi (rus istilosi va armanlarning Shimoliy Ozarbayjon yerlariga joylashishi).
* Elchin Teymur oʻgʻli Garaev. Ozarbayjonning Iravan viloyati tarixidan (XVII asr oxiri - XIX asr oʻrtalari) p. 175.
* A. A. Bakixanov nomidagi Tarix instituti. Iravan xonligi (rus istilosi va armanlarning Shimoliy Ozarbayjon yerlariga joylashishi).
* Elchin Teymur oʻgʻli Garaev. Ozarbayjonning Iravan viloyati tarixidan (XVII asr oxiri - XIX asr oʻrtalari) p. 178.
* Butkov P.G. Kavkazning yangi tarixi uchun materiallar 1722-yildan 1803 g.s.3, 390 b.
* Potto V. Kavkazda Rossiya suverenitetini tasdiqlash 305 b.
* Samed Sardariniya. „Iravan musulmon viloyati edi." p. 77-78.
* Bibershteyn M. Terek va Kura daryolari oʻrtasida Kaspiy dengizining chap qirgʻogʻida joylashgan viloyatlarning tavsifi 52 b.
* Shopen I. Armaniston viloyati davlatining Rossiya imperiyasiga qoʻshilish davridagi tarixiy yodgorligi.
* Qudsi Muhammad Muslim. *„Irovanning Xuseynali xonning maktublari, 1789-1791"* p.49,.
* Elchin Teymur oʻgʻli Garaev. Ozarbayjonning Iravan viloyati tarixidan (XVII asr oxiri - XIX asr oʻrtalari). p. 270-276.
* Shopen I. Armaniston viloyati davlatining Rossiya imperiyasiga qoʻshilish davridagi tarixiy obidasi. 457 b.
* Iosif L. Wietsinski - Rossiya va Sovet tarixining zamonaviy entsiklopediyasi, 10-jild, Akademik xalqaro matbuot, 1994, p. 218.
* Shopen I. Armaniston hududining Rossiya imperiyasiga qoʻshilishi davrida tarixiy yodgorlik. 255 b.
* Rossiya hokimiyatining Kavkaz uchun statik, etnografik, topografik, moliyaviy munosabatlardagi sharhi, 222 b.
* Shopen I. Armaniston viloyati davlatining Rossiya imperiyasiga qoʻshilish davridagi tarixiy yodgorligi.
* Yoqub Mahmudov. A. A. Bakixanov nomidagi Tarix instituti. „*Iravan xonligi (Rossiya istilosi va armanlarning Shimoliy Ozarbayjon yerlariga koʻchirilishi)*" p.124.
* „Ozarbayjonning Iravan viloyati tarixidan (XVII asr oxiri - XIX asr oʻrtalari)" 498 b.
* Karimov Karim. „Iravan boshligʻi saroyi", „Yangi fikr" gazetasi, 1995-yil 18-oktyabr, 5-son.
* Shopen I. Armaniston hududining Rossiya imperiyasiga qoʻshilish davridagi tarixiy obidasi. 902.
* Shopen I. Armanistonning tarixiy yodgorligi Rossiya imperiyasiga qoʻshilish davrida. 903-904
* A. A. Bakixanov nomidagi Tarix instituti. Iravan xonligi (Rossiya istilosi va armanlarning Shimoliy Ozarbayjon yerlariga joylashishi) p. 132.
* A. A. Bakixanov nomidagi Tarix instituti. Iravan xonligi (Rossiya istilosi va armanlarning Shimoliy Ozarbayjon yerlariga koʻchirilishi) p. 126.
* Shopen I. Armaniston hududining Rossiya imperiyasiga qoʻshilishi davrida tarixiy yodgorlik. Rossiya hokimiyatining Kavkaz uchun qilgan sharhi maqolada, etnografik, topografik, moliyaviy munosabatlar.c.IV. s. 280.
* Rossiya hokimiyatining Kavkaz uchun qilgan sharhi maqolada, etnografik, topografik, moliyaviy munosabatlar. c. i. s. 51.
* Shopen I. Armanistonning tarixiy yodgorligi Rossiya imperiyasiga qoʻshilish davrida. 751-742.
* Shopen I. Armanistonning tarixiy yodgorligi Rossiya imperiyasiga qoʻshilish davrida. 851-853.
* Farida Aliyeva (2009-yil 18-mart). anl.az. Iravan xonligi (Ozarbayjon).
* Yusif Gaziyev. "Armaniston masalasi" (Yolgʻon va faktlar). Kavkaz universiteti Kavkaz tadqiqot instituti nashriyoti №: 10.p. 9.

Yana qarang
-----------

* Ozarbayjon xonliklari
* Iravan xonlari roʻyxati
* Chukursaad beylerbeyligi
* Iravan va Iravan aholisi (film, 2007)
* Iravanda ochkolar qolmadi
* Ozarbayjon xonliklari. Naxchivan va Irəvan xonliklari. 5-kino (film, 2003)
* Iravan xonligi (film, 2012)
* Iravan qalʼasining bosib olinishi

Havolalar
---------

* Iravan. Eron milliy entsiklopediyasi veb-saytida
* Bizning tariximizning sahifasi qon bilan yozilgan - Iravan xonligi (Wayback Machine saytida 25-yanvar 2015-yil sanasida arxivlangan)
* Ozarbayjon xonliklari - Iravan xonligi