**Buyuk millat majlisi hukumati** (turkcha: *Büyük Millet Meclisi Hükûmeti*), o'zini **Turkiya davlati** (Türkiye Devleti) yoki **Turkiya** (Türkiye), keng tarqalgan nomi **Anqara hukumati** (Ankara Hükûmeti) yoki arxaik **Angora hukumati**, Turkiyaning mustaqillik urushi (1919–1923) davrida va Usmonli imperiyasining so'nggi yillarida Anqarada (oʻsha paytda Angora nomi bilan atalgan) joylashgan muvaqqat va inqilobiy Turkiya hukumati edi. Usmonli sultoni boshchiligidagi vayron bo'lgan *Konstantinopol hukumati/Istanbul hukumatidan* farqli o'laroq bu hukumat Turk milliy harakati tomonidan boshqarilgan.

Mustaqillik urushi davrida Buyuk millat majlisi hukumati "Quvayi milliya" ("Milliy kuchlar") nomi bilan mashhur qoʻshinga qoʻmondonlik qilgan. Urush va monarxistik Istanbul hukumati ustidan qozonilgan g‘alabadan so‘ng respublikachi Anqara hukumati 1923-yilda Usmonlilar imperiyasining tugatilishi va uning kullaridan Turkiya Respublikasi tashkil etilganligini e’lon qildi. Buyuk millat majlisi bugun Turkiyaning parlament organi hisoblanadi.

Tavsifi
-------

Asosiy maqola: Turk mustaqillik urushi
Anqara hukumati e'lon qilingan paytda Ittifoqchilar tomonidan bosib olingan Konstantinopolda (hozirgi Istanbul) boshqa turk hukumati mavjud edi, ya'ni Usmonli sultonligi hukumati, ko'pincha "*Konstantinopol hukumati*" deb nomlanuvchi (millatchi Anqara hukumatidan farqli o'laroq). 1920-yil 23-aprelda Buyuk millat majlisi tashkil etilgandan so‘ng, dastlab Usmonli saltanatining qonuniyligini rad etmasdan, Anqaradagi yangi parlament Assambleya tarkibida o‘z hukumatini tuzdi. Vazirlar hukumatning muvaqqat xarakterini saqlab qolish uchun odatiy "Nozir" o'rniga "*Vakil*" deb atalar edi.

Anqara hukumati poytaxt Konstantinopol *de-yure* ishgʻol ostida boʻlganligi sababli Turkiyani vakillik qilish uchun tashkil etilgan. BMM (1921-yil 8-fevraldan keyin *Turkiya buyuk millat majlisi* deb nomlangan) va keyinchalik Turkiya Respublikasining prezidenti Mustafo Kamol Posho boʻldi. Mudanya sulhini (1918-yilda Usmonlilar imperiyasi tomonidan Birinchi jahon urushi oxirida imzolagan) o'rniga Mudanya sulh shartnomasi imzolangandan va Turkiyaning mustaqillik urushini tugatgandan so'ng, BMM Turkiyani bosib olish davrida ittifoqchilar bilan hamkorlik qilishda ayblangan imperator sultonligini bekor qildi.

 *The Sphere* tomonidan 1921-yil 1—5-martda chop etilgan xarita:  
*Angora hukumati va uning da'volari*  
*Kamolchilar yoki millatchilar soyali hududni ko'proq yoki kamroq samarali nazorat qilishadi.* *Ular Egey dengizidan yunonlar tomonidan quvilgan, ammo Frakiya, Smirna, Armaniston va butun Mesopotamiyadan Fors ko'rfaziga qadar da'vo qilishadi.*
Usmonli saltanati va eski imperator va monarxiya tuzumini ifodalovchi Konstantinopol hukumati dastlab turk milliy harakatini va Anqaradagi Buyuk millat majlisi hukumatini tan olishdan bosh tortdi, chunki Usmonli imperiyasining qonuniy hukumati faqat u hisoblanadi. U Anqara hukumatini oʻzining Quvayi inzibatiya, yaʼni "Tartib kuchlari", odatda "xalifalik armiyasi" (BMM kuchlaridan, Quvayi milliya, "Millat armiyasi" farqli oʻlaroq) yordamida harbiy yoʻl bilan magʻlub etishga urindi, lekin buni amalga oshira olmadi. 1921-yilda London konferensiyasida monarxist Konstantinopol hukumati va respublikachi Anqara hukumatining diplomatik guruhlari paydo bo'ldi. Ammo hayratlanarli bir harakat bilan Ahmet Tavfiq Posho boshchiligidagi Usmonli diplomatik jamoasi taslim bo'ldi va Bekir Sami Kunduh boshchiligidagi turk diplomatik guruhiga konferensiyada mamlakatning yagona vakili bo'lishiga ruxsat berdi. 1923-yil 24-iyulda Antanta va Anqara vakillari oʻrtasida Lozanna shartnomasi imzolandi va shu tariqa Anqara hukumati Turkiyaning qonuniy hukumati sifatida rasman tan olindi.

29-oktyabrda Milliy majlis Turkiya Respublikasini e'lon qildi.

Hukumatlari
-----------

Respublikadan oldingi hukumatlar "Turkiyaning ijro vazirlari" deb atalar edi. Ular quyidagilar:

* Turkiya ijro vazirlari 1-mahkamasi
* Turkiya ijro vazirlari 2-mahkamasi
* Turkiya ijro vazirlari 3-mahkamasi
* Turkiya ijro vazirlari 4-mahkamasi
* Turkiya ijro vazirlari 5-mahkamasi

Yana qarang
-----------

* Turk milliy harakati
* Mudanya sulh shartnomasi
* Turk mustaqillik urushi
* Usmonli saltanatining tugatilishi

Manbalar
--------

1. 1 2   TEŞKİLÂTI ESASİYE KANUNU
2. ↑  *Belgelerle Türk tarihi dergisi*, Edition 18, Menteş Kitabevi, 1986, page 72. (turkcha)
3. ↑  Ryan Gingeras*. Eternal Dawn: Turkey in the Age of Atatürk*, 2019 — 86 bet.
4. ↑  Esra Yakut: *Şeyhülislâmlık: yenileşme döneminde devlet ve din*, Kitap Yayınevi Ltd. 2005, ISBN 9789758704941, page 198,199. (turkcha)
5. ↑  Pars Tuğlacı: *Çağdaş Türkiye*, Cem Yayınevi, 1987, Turkey page 358. (turkcha)
6. ↑  Hakan Alan, Avni Alan: *İstanbul Şehir Rehberi*, ASBOOK, 2007, ISBN 9750114701, page 12. (turkcha)
7. ↑  Yahya Kemal: *Eğil Dağlar*, Kubbealtı Publishing, 1966, ISBN 9757618519, pages 13, 92-93, 138, 155, 170, 188, 204-205, 232, 302, 338. (turkcha)
8. ↑  William Hale: *Turkish Foreign Policy, 1774-2000*, Routledge, 2012, ISBN 0415599865, pages 36, 37, 38, 50, 265.
9. ↑  Kemal Kirişci, Gareth M. Winrow: *The Kurdish Question and Turkey: An Example of a Trans-State Ethnic Conflict*, Routledge, 1997, ISBN 0714647462, pages 71-75, 77-79, 80, 82-84.

Havolalar
---------

* Buyuk Milliy Assambleya tarixi