Betson
**Betson**, Beytson (Bateson) Uilyam (1861.8.8, Uitbi1926.8.2, Merton) — ingliz biologi, genetika asoschilaridan biri. "Genetika" atamasini ham B. taklif etgan (1907). Kembrij universiteti professor (1908—10). Ilmiy ishlari chogʻishtirma anatomiya va irsiyat masalalariga oid. "Borliq — yoʻqlik" nazariyasini ilgari surgan (1905). Bu nazariyada u organizmlarda ularning rivojlanishini tormozlab qoʻyadigan omillar yoʻqolishi bilan yangi belgilar paydo boʻlishini tushuntirib berishga harakat qilgan. 1910-yilda Angliya genetik jur.ni tashkil etgan.

**Yoshlik va ta'lim**

Beytson 1861 yilda Yorkshir sohilidagi Uitbi shahrida Kembrijdagi Sent-Jon kolleji magistri Uilyam Genri Beytsonning o'g'li bo'lib tug'ilgan. U Regbi maktabida va Kembrijdagi Sent-Jon kollejida tahsil olgan, u yerda 1883 yilda tabiiy fanlar bo'yicha birinchi bo'lib bakalavriatni tamomlagan.

Embriologiya bilan shug'ullanib, u umurtqali hayvonlarning kelib chiqishiga qiziqishiga sabab bo'lgan qurtga o'xshash yarim kordat Balanoglossusning rivojlanishini o'rganish uchun Qo'shma Shtatlarga bordi. 1883-4 yillarda Virjiniya shtatining Xempton shahridagi Chesapeake zoologik laboratoriyasida Uilyam Keyt Bruks laboratoriyasida ishlagan. Morfologiyadan evolyutsiya va uning usullarini o'rganishga o'tib, u Angliyaga qaytib keldi va Sent-Jonning a'zosi bo'ldi. Oʻzgaruvchanlik va irsiyatni oʻrganib, Gʻarbiy Oʻrta Osiyo boʻylab sayohat qilgan.

**Karyera**

1900-1910 yillar orasida Beytson Kembrijda norasmiy genetika "maktab" ni boshqargan. Uning guruhi asosan Kembrijdagi Nyunxem kolleji bilan bog'langan ayollardan iborat bo'lib, uning rafiqasi Beatris va uning singlisi Florens Durham edi. Mendelizm hali qonuniy tadqiqot sohasi sifatida tan olinmagan bir paytda ular uning tadqiqot dasturiga yordam berishdi. Muriel Ueldeyl (keyinchalik Onslou) kabi ayollar 1902-1910 yillar oralig'ida turli o'simlik va hayvonlar turlarida bir qator naslchilik tajribalarini o'tkazdilar. Natijalar Mendelning irsiyat qonunlarini qo'llab-quvvatladi va kengaytirdi. 1901-yilda Nyunxem kolleji Mendeliyanlarida o‘qishni tugatgan Hilda Blansh Killbi Beytsonga Mendel xochlarini no‘xatda takrorlashda yordam berdi. U quyonlar va qushlar ustida mustaqil naslchilik tajribalarini o'tkazdi. 

1910 yilda Beytson Jon Innes bog'dorchilik institutining direktori bo'ldi va oilasi bilan Surreydagi Merton bog'iga ko'chib o'tdi. Jon Innes bog'dorchilik institutida ishlagan vaqtida u irsiyatning xromosoma nazariyasi bilan qiziqib qoldi va V. C. F. Nyuton va 1923 yilda Kiril Din Darlington tayinlanishi orqali sitologiyani o'rganishga yordam berdi.

1919 yilda u Genetikaga bag'ishlangan birinchi bilimdon jamiyatlardan biri bo'lgan Genetika jamiyatiga asos solgan.

O'zining keyingi yillarida u nemis Ervin Baurning do'sti va ishonchli vakili edi. Ularning yozishmalari yevgenika bo'yicha muhokamalarini o'z ichiga oladi.[iqtibos keltirish kerak U 1926 yilning fevralida to'satdan vafot etguniga qadar Jon Innes bog'dorchilik institutining direktori bo'lgan.

**Shaxsiy hayot**

Bateson Beatris Durhamga uylangan edi. U birinchi marta 1889 yilda u bilan unashtirilgan, ammo unashtiruv kechasida juda ko'p sharob ichgan deb o'ylashgan, shuning uchun qaynonasi qizlarining unashtirilishiga to'sqinlik qilgan. Ular nihoyat 7 yil o'tib, 1896 yil iyun oyida turmush qurishdi , bu vaqtga kelib Artur Durham vafot etdi va uning xotini vafot etdi (Xenigning so'zlariga ko'ra) yoki qandaydir tarzda nikohga qarshiligini rad etishga ko'ndirildi ( Cokga ko'ra). Ularning o'g'li antropolog va kibernetist Gregori Beytson edi.

**Mukofotlar**

1894 yil iyun oyida u Qirollik jamiyati a'zosi etib saylandi va 1904 yilda Darvin medalini va 1920 yilda Qirollik medalini qo'lga kiritdi. U shuningdek 1920 yilda Kron tilidagi ma'ruzasini o'qidi. U 1913-1914 yillarda Britaniya assotsiatsiyasi prezidenti bo'lgan.

**Genetika fanining asos solishi**

Qo'shimcha ma'lumot: Mutatsionizm

Beytson uning sobiq ustozi Valter Rafael Ueldon va biometrik fikrlash maktabiga rahbarlik qilgan Karl Pirsonning ochiqchasiga Mendel antagonisti sifatida mashhur bo'ldi. Gradualizmga qarshi tuzatuvchilikka qaratildi (Darvin gradualizmni ifodalagan, ammo Beytson tuzatuvchi edi). Keyinchalik Ronald Fisher va J.B.S. Haldene diskret mutatsiyalar bosqichma-bosqich evolyutsiyaga mos kelishini ko'rsatdi va bu zamonaviy evolyutsion sintezni amalga oshirishga yordam berdi.

Beytson birinchi marta Odam Sedgvikka (1854–1913, Kembrij zoologi) shaxsiy maktubida merosni o'rganish va o'zgaruvchanlik fanini tavsiflash uchun "genetika" (yunoncha gennō, génō; "tug'moq") so'zidan foydalanishni taklif qilgan. Darvinning professori bo'lgan Adam Sedgvik (1785–1873) emas, 1905 yil 18 aprel. Beytson birinchi marta "genetika" atamasini 1906 yilda Londonda o'simliklarni duragaylash bo'yicha uchinchi xalqaro konferentsiyada ommaviy ravishda ishlatgan.[29][30] Vilgelm Yogannsen irsiy ma'lumot birliklarini tavsiflash uchun "gen" so'zini qo'llashdan uch yil oldin bo'lsa-da, De Vries xuddi shu tushuncha uchun "pangene" so'zini 1889 yilda kiritgan edi va etimologik jihatdan genetika so'zi Darvinning "gen" tushunchasi bilan o'xshashdir. pangenez. Beytson va Edit Sonders "allelomorf" ("boshqa shakl") so‘zini ham ishlab chiqdilar, bu so‘z keyinchalik allelga qisqartirildi.

Beytson Reginald Punnett va Edit Sonders bilan genetik aloqani kashf etdi va u va Punnett 1910 yilda Genetika jurnaliga asos solishdi. Bateson shuningdek, ikkita mustaqil lokusning genetik o'zaro ta'sirini tasvirlash uchun "epistaz" atamasini kiritdi.

Jon Innes markazi yillik Jon Innes simpoziumida uning sharafiga Bateson ma'ruzasini o'tkazadi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  

* "William Bateson". *Encyclopædia Britannica*.
* "Beytson, Uilyam (BT879)". Kembrij bitiruvchilari ma'lumotlar bazasi. Kembrij universiteti.