**Oyatulloh Sayyid** **Abdulaʼla al-Musaviy as-Sabzavoriy** (arabcha: ) (1990-yil 21-dekabr — 1993-yil 16-avgust) — Eron — Iroq shia diniy ulamosi. U eng nufuzli buyuk diniy ulamolardan biri va Abu al-Qosim al-Hofiyning zamondoshi hisoblanadi.

1992-yilda al-Hofiyning vafotidan keyin u qisqa muddat Najaf seminariyasiga rahbarlik qildi. 1993-yilda as-Sabzavoriy vafotidan keyin seminariyaga rahbarlik qilish uchun Ali as-Sistoniy va boshqa bir qancha oliy huquqshunoslar oʻrtasida raqobat boʻldi. Bathistlar rejimi qulagandan soʻng, as-Sistoniy *marjaʼiya* ustidan eksklyuziv nazoratni oʻz qoʻliga oldi.

U Qur’on tafsirida yangilovchi deb ham ataladi va buning sababi uning mashhur „*Mavohib ar-Rahmon"* kitobida koʻrinadi.

Nasabi
------

As-Sabzavoriy Sabzavor shahrida katta olim Sayyid Ali Ridha al-Sabzavoriy oilasida tugʻilgan. Uning otasi tomonidan etnik arab kelib chiqishi bor. As-Sabzavoriyning buyuk ajdodi Ibrohim al-Mujab, yettinchi shia imomi Muso al-Kozimning nabirasi edi. Uning toʻliq nasl-nasabi quyidagicha:

> *Abdul Aʼlo bin 'Ali Rizo bin 'Obid Ali bin ' Abd al-Gʻani bin Muhammad bin Husayn bin Muhammad bin ' Ali bin Mas’ud bin Ibrohim bin Hamasan bin Sharafad — Din bin Murtazhabi bin Muhammad bin Muhammad bin Muhammad bin Muhammad bin Zamad bin. al-Din ibn Ahmad bin Muhammad bin Abu al-Fatth al-Axros bin Abu Muhammad bin Ibrohim bin Abu al — Fityon bin Abdulloh bin al-Hasan Baraka bin Ahmad Abu al-Tayyib bin Muhammad bin Muxammad bin Muxamib al-Muhammad al-Muhammad bin. al-Obid ibn Muso al-Kotim ibn Jaʼfar as- Sodiq ibn Muhammad al-Boqir ibn Ali as-Sajjod ibn Husayn ash-Shahid ibn Ali Ibna Abu Tolib.*
> 
>

Diniy taʼlimi
-------------

### 1914—1923-yillar: *Sabzavorda*

Al-Sabzavoriy oʻzining tugʻilgan joyida juda yoshligidan islomshunoslik va arab tili boʻyicha boshlangʻich taʼlimni boshlagan. U otasi va uning ikkinchi amakivachchasi (*al-Burhon* nomi bilan ham tanilgan) Sayid Abdulloh Sabzavoriy qoʻl ostida fiqh va ilohiyot asoslarini oʻrgangan.

### 1924-1932: *Mashhadda*

1924-yilda Mashhadga borib, Shayx Hasanali al-Isfahoniy, Mirzo Adib Nishoburiy, Mirzo Asqar Shahidiy, Sayyid Muhammad al-Lavosoniy al-Assor va Shayx Ali Akbar an-Nahavandiy kabi oliy ulamolardan tahsil oldi. Jami sakkiz yil Mashhadda yashab ilm oʻrgangan.

### 1932-1946: *Najafda*

As-Sabzavoriy 1932-yilda fiqh, fiqh asoslari, falsafa, tafsir va boshqa islom ilmlari boʻyicha ilgʻor taʼlimni tamomlash uchun Najafga borishga qaror qiladi. Biroq, u Mashhaddan uzoq masofani piyoda yurishga qaror qildi va bu undan taxminan bir oydan koʻproq vaqtni oldi. Najafda shayx Muhammad Husayn an-Naʼiyniy, Shiyx Dhiya al-Dina al-Iroqiy, Shayx Muhammad Husayn al-Gʻaroviy al-Isfahoniy, Sayyid Abu al-Hasan al-Isfahoniy kabi buyuk diniy ulamolarning darslarida qatnashgan.

U vafot etishidan bir yil avval shayx Muhammad-Javod al-Balagiy bilan uchrashishga muvaffaq boʻlgan va uning Qur’on tafsiriga bagʻishlangan darslarida qatnashgan. Bu unga tafsir, munozara va ilohiyotga oid bilimlarini yana-da mustahkamlashiga yordam berdi. U, shuningdek, bu shaharda Sayyid Husayn Badkubeyi va Sayyid Ali al- Qoziydan falsafa va irfan ilmini oʻrgangan.

U 36 yoshida atoqli ulamolar, Shayx Abdulloh al-Mamaqoniy, Shayx Abbos al-Qumiy va boshqa bir qancha ustozlari qoʻlida tahsil olib ijtihod darajasiga erishgan. 1946-yilga kelib u yuqori darajadagi fiqh va islomiy huquqshunoslik tamoyillaridan dars bergan.

Siyosiy pozitsiyasi
-------------------

Al-Sabzivariy Iroq xalqining ashaddiy tarafdori boʻlgan va Qurʼoni Karim oyati bilan boshlangan (Albatta, Alloh ularga gʻalaba berishga qodirdir" [ 22:39 ])1991-yildagi qoʻzgʻolonni qoʻllab-quvvatlab fatvo bergan yagona marja (shialikdagi ilmiy ulamo) edi, chunki ular zulm qarshi koʻtarilgan edi.

U Bathist rejimiga qarshi chiqdi va deyarli murosaga kelmadi. Uning uyi ushbu rejim tomonidan bir necha bor qamal qilingan, keyinroq unga bir qancha cheklovlar ham qoʻygan.

Shaxsiy hayoti
--------------

Al-Sazbavoriy oyatulloh Muhammad-Javod al-Modarresining qiziga uylangan va uchta oʻgʻil (Muhammad, Ali va Husayn) va bir qizi bor edi.

Vafoti
------

As-Sabzavoriy 1993-yil 16-avgust, dushanba kuni kechki payt Najafda vafot etdi. Londonlik tadqiqotchi, doktor Sohib al-Hakimning soʻzlariga koʻra, as-Sabzivariy Bathistlar rejimi qoʻlidan zaharlanib oʻldirilgan.

Bathistlar cheklovlari tufayli as-Sabzavoriyning dafn marosimida faqat uning oilasi qatnashgan va u Najafdagi al- Huvaysh mahallasidagi, bugungi kunda as-Sabzavoriy masjidi nomi bilan mashhur boʻlgan oʻzi dars bergan masjidga dafn etilgan.

Asarlari
--------

As-Sabzavoriy turli mavzularda, asosan, islom fiqhi va falsafasi haqida yozgan. Uning asarlariga quyidagilar kiradi:

* *Mavohib ar-Rahmon Fi tafsir ul-Qur’on* (Qur’on tafsirida rahmdillarning isteʼdodlari): 30 jild (hozircha bor-yoʻgʻi 12 jild nashr etilgan). Rivoyat qilinishicha, as-Sabzavoriy bir kuni tushida Muhammad alayhissalomni kirib, unga Qur’on berib: „Mana, rahmdillarning isteʼdodini ol", dedi. va shuning uchun al-Sabzavoriy oʻz kitobining nomi sifatida ushbu taxminiy tavsifdan foydalanishga qaror qildi.
* *Muhadhab al-ahkam fi bayan al-halal va al-haram* (Halol va man etilganlar toʻgʻrilangan qonunlar)*:* 30 jild.
* *"Tahsib al-usul* „ („Fuqh asoslarini toʻgʻrilash"): 2 jild.
* *"Lubob al-maorif"*: 2 jild
* *Ifodat al-bari fi naqd ma allafahu al-hakim as-sabzivariy*
* *Rafd al-fudul 'aan 'ilm al-usul*
* *Minhaj as-Solihin*
* *Manasik al-Haj*
* *Risalaye Tavdhihe Masaʼel*

Manbalar
--------

1. ↑  Najib, Muhammad*. Jamal al-Salikeen al-Alim al-Rabani al-Sayyid Abdul A'la al-Sabzewari* (arabcha). Beirut, Lebanon: Dar al-Mahaja al-Beydha, 2002.
2. ↑  „al-Sira al-Thatiya Ayatollah al-Udhma al-Sayyid Abdul Ala al-Musawi al-Sabzawari (qudis siruh) (1328 AH-1414 AH)" (ar-iq). *Buratha News Outlet* (8-mart 2008-yil). Qaraldi: 30-mart 2020-yil.
3. 1 2 3  Abu S'eeda al-Musawi, Husayn*. al-Mashjar al-Waafi*. Beirut, Lebanon: Mu'asasat al-Balagh, 2004 — 637–38 bet.
4. 1 2  al-Ansari, Muhammad-Hussain*. Jathwa Muqtabisa Min Hayat al-Marja al-Sabziwari*, Najaf, Iraq.
5. ↑  *al-Najaf al-Ashraf: Ishamat Fi al-Hadhara al-Insaniya* (arabcha). Karbala, Iraq: Markaz Karbala Lil Buhuth Wal Dirasa, 2000.
6. ↑  „The Post Sistani and Khamenei Period" (arabcha). *International Institute for Iranian Studies* (1-yanvar 2020-yil). Qaraldi: 30-mart 2020-yil.
7. ↑  al-Aridhi, Walid*. Ghayat al-Ikhtisar Fi Ansab al-Sada al-Atthar* (arabcha). Baghdad, Iraq: Matba'at al-Noor, 2011 — 192 bet.
8. ↑  al-Tehrani, Agha Buzurg*. al-Thari'a Ila Tasaneef al-Shia*. Beirut, Lebanon: Dar al-Adhwa — 471 bet.
9. ↑  al-Madani, Dhamin bin Shadqam*. Tuhfat al-Azhar Wa Zulal al-Anhar Fi Nasab al-A'imah al-Athar* (arabcha) — 296–303 bet.
10. ↑  Abu S'eeda al-Musawi, Husayn*. al-Mashjar al-Waafi*. Beirut, Lebanon: Mu'asasat al-Balagh, 2004 — 463 bet.
11. ↑  al-Muhtadi, Abd al-Atheem*. Qusas Wa Khawatir - Min Akhlaqiyat 'Ulama' al-Din*. Beirut, Lebanon: Mu'asasat al-Balagh, 2009 — 140 bet.
12. ↑  al-Ansari, Muhammad-Hussain*. Jathwa Muqtabisa Min Hayat al-Marja al-Sabziwari*, Najaf, Iraq — 15 bet.
13. 1 2  al-Hakim, Dr. Sahib J.*. Mosoo'a 'An Qatl Wa Idhtihad Maraji' al-Din Wa 'Ulama Wa Tulab al-Hawza al-Diniya Fi Balad al Maqabir al-Jama'iya (1968 - 2003)*, London, UK, 2006.
14. ↑  al-Muhtadi, Abd al-Atheem*. Qusas Wa Khawatir - Min Akhlaqiyat 'Ulama' al-Din*. Beirut, Lebanon: Mu'asasat al-Balagh, 2009 — 579 bet.
15. ↑  al-Ansari, Muhammad-Hussain*. Jathwa Muqtabisa Min Hayat al-Marja al-Sabziwari*, Najaf, Iraq — 26 bet.
16. ↑  „Bil Suwar.. Masjid al-Sabziwari Fi al-Najaf al-Ashraf Bi al-Iraq" (arabcha). *Al Alam TV*. Qaraldi: 30-mart 2020-yil.

[*sayt ishlamaydi*]
17. ↑  Adel, Gholamali Haddad*. Hawza-yi 'Ilmiyya, Shi'i Teaching Institution: An Entry from Encyclopaedia of the World of Islam* (inglizcha). EWI Press, 31-avgust 2012-yil — 127 bet. ISBN 978-1-908433-06-0.
18. ↑  al-Ansari, Muhammad-Hussain*. Jathwa Muqtabisa Min Hayat al-Marja al-Sabziwari*, Najaf, Iraq — 21 bet.

Havolalar
---------

* *al-Feker elektron kitoblar tarmogʻi* as-Sabzivariy kitoblari kutubxonasi (arab tilida).