**Diniy zoʻravonlik---** ijtimoiy hodisa boʻlib, unda din tajovuzkor xatti-harakatlarning subyekti yoki obʼekti hisoblanadi. Diniy zoʻravonlik, jumladan, diniy amrlar, matn yoki taʼlimotlar bilan asoslanadi va diniy tashkilotlar, odamlar yoki narsalarga nisbatan zoʻravonlikni oʻz ichiga oladi. Diniy zoʻravonlik faqat diniy guruhlar tomonidan sodir etilgan harakatlarni nazarda tutmaydi, shuningdek, dunyoviy guruhlar tomonidan diniy guruhlarga qarshi sodir etilgan harakatlar ham diniy zo'ravonlik sanaladi. Shuningdek, diniy zoʻravonlik nafaqat jamoaviy, balki individual boʻlishi ham mumkin.

Diniy zoʻravonlik, boshqa barcha zoʻravonliklar kabi, kontekstga bogʻliq boʻlgan madaniy jarayon va taʼrifi juda murakkab. Din va zoʻravonlikni sodda tushunish koʻpincha nima uchun baʼzi odamlar zoʻravonlik qiladi va boshqalar buni qilmaslik sabablarini notoʻgʻri tushunish va boʻrttirishga olib keladi. Umuman olganda, diniy zoʻravonlik turli mafkuraviy sabablarga koʻra amalga oshiriladi va odatda tartibsizliklarga olib keladigan bir qator ijtimoiy va siyosiy omillardan biri.

Dinning zoʻravon koʻrinishlarini tanqid qilish
----------------------------------------------

Ayova shtati universiteti dinshunoslik professori, dinga oid qator kitoblar muallifi Гектор Авалос(ingl.)oʻzb.dinlar oʻzlarini boshqa guruhlarga nisbatan ilohiy iltifotga daʼvo qilib, oʻzlarini boshqalardan ustun qoʻyganliklari sababli, adolatni bunday tushunish zoʻravonlikka olib keladi, chunki Xudoga isbotlab boʻlmaydigan murojaatlarga asoslangan ustunlik haqidagi ziddiyatli daʼvolarni xolisona hal qilib boʻlmaydi.

Din tanqidchilari Kristofer Xitchens va Richard Dokinsning taʼkidlashicha, dinlar oʻz maqsadlariga erishish uchun zoʻravonlik ishlatib, oʻz rahbarlari tomonidan maʼqullangan va foydalanilgan holda jamiyatga katta zarar keltiradi.

  

Biroq Динеш Д’Суза(ingl.)oʻzb.kabi boshqa tanqidchilar Stalin va Mao totalitar rejimlari XX-asrda keng qamrovli qamoq va qirgʻinlarni qoʻllagan, deb javob berdi.

Dunyoviylik — bu javob
----------------------

Bayron Blandning taʼkidlashicha, „Gʻarb tafakkurida dunyoviylikning yuksalishi"ning eng asosiy sabablaridan biri XIV-XVII-asrlardagi diniy zoʻravonliklarga qarshi reaksiya edi. Uning taʼkidlashicha, "*dunyoviylik diniy tafovutlar oldida birga yashashning bir usuli boʻlib, ular allaqachon juda koʻp dahshatlarni keltirib chiqargan. Dunyoviylik sharoitida siyosiy sub’ektlar diniy pravoslavlikning maʼlum versiyalariga rioya qilish zaruratidan qatʼi nazar, qaror qabul qilish qobiliyatiga ega. Aslida, qabul qilingan qarorlar, agar ular umumiy manfaatlar uchun amalga oshirilsa, baʼzi chuqur eʼtiqodlarga zid boʻlishi mumkin. Shunday qilib, dunyoviylikning eng muhim maqsadlaridan biri zoʻravonlikni cheklashdir.*

Ibrohimiy dinlar Ibrohim sharafiga nomlangan, afsonaga koʻra,Xudoga shunchalik sodiqligidan hatto oʻz oʻgʻlini qurbon qilishga tayyor edi.

Dinning koʻpchilik tanqidchilari barcha monoteistik dinlar zoʻravonlik bilan ajralib turadi deb taʼkidlaydilar.

*Shunday qilib, masalan,Jek Nelson-Palmeyerning soʻzlariga koʻra, „Muqaddas matnlar" zoʻravonlikni shubha ostiga qoʻymaguncha va zoʻravonliksiz kuchni tasdiqlar ekan, yahudiylik, nasroniylik va islom dunyoni yoʻq qilishga hissa qoʻshishda davom etadi. Xudo*

*Erik Xikki shunday deb yozadi"Gʻarbdagi diniy zoʻravonlik tarixi uchta asosiy din-yahudiylik, nasroniylik va islom tarixiga oʻxshab, ularning oʻzaro qarama-qarshiliklarda ishtirok etishi va omon qolish va ularga tahdid solayotgan dunyoviy kuchlarga moslashishga intilishlari kabi uzoqdir. mavjudligi"*

Bryus Feylerning soʻzlariga koʻra,*"Islom yagona zoʻravon din deb oʻzlariga tasalli beruvchi yahudiylar va nasroniylar oʻzlarining oʻtmishlarini atayin mensimaydilar.*Hech bir joyda imon va zoʻravonlik oʻrtasidagi kurash *ibroniy Injilidagidek* yorqinroq va dahshatli tafsilotlari bilan tasvirlangan emas. Bu juda daxshatli ifoda etilgan.

### yahudiylik

Anʼanaviy tarzda"nopok"narsalarni muqaddaslashtirish va uni yoʻq qilish zoʻravonlik harakatlarining yorqin namunasidir, baʼzilar buni genotsid belgilari sifatida koʻrishadi.

Burgrave va Вервенне(ingl.)oʻzb.Eski Ahdni zoʻravonlikka toʻla va zoʻravon jamiyat va zoʻravon xudoning isboti sifatida tasvirlang. Ular*"Eski Ahdning koʻplab yozuvlarida Isroil Xudosining qudrati va ulugʻvorligi zoʻravonlik tilida tasvirlangan" deb yozadilar.*Ularning taʼkidlashicha, mingdan ortiq parchalar Yahvening shafqatsiz harakat qilayotgani yoki inson zoʻravonligini qoʻllab-quvvatlayotganiga ishora qiladi va yuzdan ortiq parchalar odamlarni oʻldirish haqidagi ilohiy amrlarni oʻz ichiga oladi.

Eski Ahddagi ushbu parchalarga asoslanib, baʼzi xristian cherkovlari va ilohiyotshunoslar yahudiylik shafqatsiz din,Isroil xudosi esa shafqatsiz xudo ekanligini taʼkidlaydilar. Reuven Firestonening fikriga koʻra, bu bayonotlar odatda tinchlik dini va faqat sevgini ifodalovchi xristian xudosi sifatida xristianlik kontekstida aytiladi.

Debora Vaysman kabi baʼzi olimlar *"normativ yahudiylik pasifizm emas"* va *"zoʻravonlikka oʻzini himoya qilish manfaatlarida yoʻl qoʻyiladi"* deb osongina tan oladilar. J. Patout Bernsning taʼkidlashicha, yahudiylik baʼzi hollarda zoʻravonlikka ruxsat bergan boʻlsa-da, yahudiy anʼanalari zoʻravonlikni minimallashtirish tamoyilini aniq belgilaydi. Bu tamoyilni "*yahudiy qonuni zoʻravonlik orqali yovuzlikning paydo boʻlishining oldini olishga imkon beradigan joyda, oʻz maqsadlariga erishish uchun zoʻravonlik darajasi minimal boʻlishini talab qiladi* "deb ifodalanishi mumkin.

### Xristianlik

Salib yurishlari, nikoniyaliklar va eski imonlilar oʻrtasidagi toʻqnashuvlar va Shimoliy Irlandiyadagi mojarolar zoʻravonlik namunasidir. Buni biz tarixdan koʻrishimiz mumkin.

Ilk nasroniylikda avliyo Avgustinning maʼlum shartlar ostida urushning qonuniyligini oqlashi koʻpchilik tomonidan qabul qilingan, ammo urush hech qachon fazilat deb hisoblanmagan. Jangda dushmanlarni oʻldirganlarning, ular nima sababdan jang qilganlaridan qatʼi nazar, ularni qutqarish uchun gʻamxoʻrlik koʻrsatish odatiy hol edi. IX-X-asrlarda Yevropaning baʼzi mintaqalarida koʻplab bosqinlar boʻlib, buning natijasida baʼzi mintaqalar oʻzini himoya qilish uchun oʻz qoʻshinlarini yaratishga majbur boʻldi va bu asta-sekin salib yurishlari, „muqaddas urush" tushunchasi va shu kabi atamalarning paydo boʻlishiga olib keldi. "Xudoning dushmanlari" XI-asrda.

Bugungi kunda nasroniylik va zoʻravonlik oʻrtasidagi munosabatlar tortishuv nuqtasi boʻlib, bir nuqtai nazardan, xristianlik tinchlik, sevgi va rahm-shafqatni qoʻllab-quvvatlaydi, shu bilan birga u zoʻravonlik dini sifatida ham koʻriladi. Tinchlik, rahm-shafqat va boshqalar tomonidan qilingan yomonlik uchun kechirimlilik nasroniy taʼlimotining asosiy elementlari hisoblanadi. Biroq, cherkov otalari davridan beri masihiylar kuch ishlatish qachon oqlanadi degan savol bilan kurashdilar (masalan,Sankt-Peterburgning adolatli urushi). Avgustin).Bu munozaralar natijasida „adolatli urush" kabi tushunchalar paydo bo‘ldi. Tarix davomida Eski Ahd,Yangi Ahd va nasroniy ilohiyotining baʼzi taʼlimotlari bidʼatchilar,gunohkorlar va tashqi dushmanlarga qarshi kuch ishlatishni oqlash uchun ishlatilgan. Heitmeyer va Xagan inkvizitsiya,salib yurishlari,diniy urushlar va antisemitizmni *"xristian zoʻravonligining eng mashhur namunalari"* deb hisoblashadi. Ushbu roʻyxatga J.Denni Uiver jangchi ruhoniylarni, oʻlim jazosini qoʻllab-quvvatlashni, „tayoqni ayamang, bolani talon-toroj qiling" shiori ostida jismoniy jazoni, qullikni oqlashni, nasroniylikni qabul qilish nomi bilan butun dunyo boʻylab mustamlakachilikni, erkaklar tomonidan ayollarni muntazam ravishda suiisteʼmol qilishni qoʻshadi. Uiver zoʻravonlikning kengroq taʼrifidan foydalanadi, bu soʻzning maʼnosini nafaqat jismoniy zoʻravonlik emas, balki „zarar va zarar" ni oʻz ichiga oladi. Shunday qilib, uning taʼrifiga koʻra, nasroniy zoʻravonligi *"qashshoqlik, irqchilik va jinsiy aloqa kabi tizimli zoʻravonlik shakllarini"* oʻz ichiga oladi.

Boshqa dinlar
-------------

### Buddizm

Zamonaviylik
------------

Izohlar
-------

Eslatmalar
----------

Adabiyot
--------

* *Violence and Non-violence across Times. History, Religion and Culture*. London and New York: Routledge India, 2018. ISBN 9780367479237.
* Dawkins R.*. The God Delusion*. Houghton Mifflin, 2006. ISBN 978-0-618-68000-9.