Yahudiylik dini tarqalgan davlatlar| Davlatlar |
| --- |
| **Afrika**
Jazoir Angola Misr Efiopiya Liviya Marokash Janubiy Afrika Respublikasi Tunis Zimbabve |
| **Osiyo**
Afg'oniston Xitoy Hindiston Indoneziya Eron Iroq Yaponiya Livan Malayziya Pokiston Filippin Suriya Turkiya O'zbekiston Vetnam Yaman |
| **Yevropa**
Armaniston Avstriya Ozarbayjon Belarus Bolgariya Kipr Chexiya Estoniya Finlandiya Fransiya Gruziya Germaniya Gretsiya Vengriya Italiya Latviya Litva Moldova Niderlandiya Polsha Portugaliya Ruminiya Rossiya Serbiya Ispaniya Shvetsiya Ukraina Buyuk Britaniya |
| **Amerika**
Kanada Amerika Qo'shma Shtatlari Argentina Boliviya Braziliya Chili Kolumbiya Kuba Dominikan Respublikasi Ekvador Salvador Gayana Gaiti Yamayka Meksika Paragvay Peru Puerto-Riko Surinam Urugvay Venesuela |
| **Okeaniya**
Avstraliya Fiji Guam Yangi Zelandiya Palau |

 Belarusiyadagi yahudiy aholisi (rasmiy roʻyxatga olish maʼlumotlari)
**Belorussiyadagi yahudiylarning tarixi** 8-asrdan boshlanadi. Yahudiylar zamonaviy Belarus yerlarining barcha qismlarida yashagan. Yahudiylar 20-asrning birinchi yarmida mamlakatdagi uchinchi yirik etnik guruh edi. 1897-yilda Belarusning yahudiy aholisi 910,9 ming kishiga yoki umumiy aholining 14,2 % ga yetdi. Polsha-Sovet urushidan keyin (1919-1920), Riga shartnomasi shartlariga koʻra, Belorussiya Sharqiy Belorussiya (Sovet istilosi ostida) va Gʻarbiy Belorussiya (Polsha ishgʻoli ostida) ga boʻlinib, 350-450 ming yahudiylar Polsha tomonidan boshqarildi. Ikkinchi jahon urushigacha yahudiylar Belorussiyadagi uchinchi yirik etnik guruhlar boʻlib qolishgan va shahar va qishloqlardagi aholining 40 % dan ortigʻini tashkil qilgan. Minsk, Pinsk, Mahiliou, Babrujsk, Vitsiebsk va Gomiel kabi shaharlarning aholisi 50 % dan ortiq yahudiy edi. 1926—1939-yillarda Belorussiyada (Sharqiy Belorussiya) 375-407 ming yahudiy yoki umumiy aholining 6,7-8,2 % ni tashkil etgan. 1939-yilda Sharqiy Polsha, shu jumladan Gʻarbiy Belorussiya Sovet Ittifoqiga qoʻshib olingandan soʻng, Belarus Polsha, Ukraina va boshqa joylardan kelgan 275,000 yahudiylar hisobiga yana oʻz chegaralarida 1,175,000 yahudiyga ega boʻladi. Taxminlarga koʻra, Xolokost paytida Belarusiyadagi 900 000 yahudiyning 800 000 tasi — 90 % oʻldirilgan. 2019-yilgi milliy aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, Belorussiyada 13 705 oʻzini oʻzi tanituvchi yahudiylar bor edi. Yahudiy agentligi Belarusdagi yahudiylar jamoasini 20 000 kishi deb hisoblaydi. Biroq, yahudiy kelib chiqishi boʻlgan belaruslar soni koʻproq deb taxmin qilinadi.

Ilk tarixi
----------

Bir necha asrlar davomida zamonaviy Belarus va Litva yerlari Litva Buyuk Gertsogligining bir qismi edi. Shuning uchun Belorussiya yahudiylarining tarixi Litvadagi yahudiylarning tarixi bilan chambarchas bogʻliq va tarixan ular Litva yahudiylarining bir qismi sifatida koʻrish mumkin.

8-asrdayoq yahudiylar hozirgi Belarus yerlarining bir qismida yashagan. Oʻsha davrdan boshlab ular Ruteniya, Litva va Boltiqboʻyi oʻrtasida, ayniqsa Danzig, Julin (Vineta yoki Vollin, Pomeraniya) va Vistula, Oder va Elbadagi boshqa shaharlar bilan savdo-sotiqni olib borishdi.

Belorussiya yahudiylarining kelib chiqishi koʻplab mish-mishlarga sabab boʻldi. Ular yahudiy immigratsiyasining ikki xil oqimidan iborat boʻlgan deb ishoniladi. Bu ilk muhojirlar yahudiy-slavyan lahjalarida gaplashishgan, bu ularni Germaniyadan hududga kirgan keyingi yahudiy muhojirlardan ajratib turardi.

Ushbu sharqiy yahudiylarning kelib chiqishi aniq boʻlmasa-da, tarixiy dalillar Bobiliya, Falastin, Vizantiya imperiyasi va boshqa yahudiy qochqinlar va koʻchmanchilarni Litva Buyuk Gertsogligining bir qismi boʻladigan Boltiqboʻyi va Qora dengizlar orasidagi yerlarga joylashtiradi. Keyinchalik va ancha kattaroq immigratsiya oqimi 12-asrda paydo boʻlgan va nemis yahudiylarining salibchilar tomonidan taʼqib qilinishidan turtki olgan. Litva yahudiylarining koʻpchiligining anʼanaviy tili, yahudiy, asosan, gʻarbiy german yahudiy muhojirlari gapiradigan oʻrta asr nemis va ibroniy tillariga asoslanadi.

Belorussiyada hukm surgan oʻziga xos sharoitlar birinchi yahudiy koʻchmanchilarni gʻarbiy etnik birodarlarining turmush tarzidan boshqacha turmush tarzini qabul qilishga majbur qildi. Oʻsha paytda Belarusiyada soʻzning gʻarbiy maʼnosida hech qanday shahar yoʻq edi, oʻsha paytda *Magdeburg huquqlari* yoki yaqin gildiyalari yoʻq edi.

Keyinchalik Belorussiyadagi yahudiylar hayotining muhim markazlariga aylangan baʼzi shaharlar dastlab qishloqlar edi. Eng qadimgilaridan biri boʻlgan Hrodna birinchi marta 1128 -il yilnomalarida qayd etilgan. Navahrudak biroz keyinroq Yaroslav I Donishmand tomonidan asos solingan, Kerlov 1250-yilda, 1252-yilda Voruta va Twiremet, 1262-yilda Eiragola, 1280-yilda Xalshani va Kovno, 1320-yilda Lida, Telšiai, Vilna va Troki kabi yahudiylar yashaydigan hududlar tashkil topdi.

 Slonim Hasidlar sulolasining kelib chiqishi Slonim shahrida sinagoga qurilishi

Rossiya imperiyasi ostidagi Belarus yahudiylari
-----------------------------------------------

Aholining oʻsishi| Yil | Aholi | ±% |
| --- | --- | --- |
| 1926 | 407,069 | —     |
| 1939 | 375 092 | +92044.6% |
| 1959 | 150 090 | −60.0% |
| 1970 | 148 027 | −1.4% |
| 1979 | 135 539 | −8.4% |
| 1989 | 112 031 | −17.3% |
| 1999 | 27 798 | −75.2% |
| 2009 | 12 926 | −53.5% |
| 2019 | 13 705 | +6.0% |

 Yahudiy aholisi zichiligidagi tavofutlar, 1905-yil.
Belorussiya yerlarini anneksiya qilgandan soʻng, rus podshohlari bu hududni Imperator Rossiyasining gʻarbiy chegarasi boʻlgan „ Pale of Pale" deb nomlangan hududga kiritdilar, bu yerda yahudiylarning doimiy yashashiga ruxsat berildi. Yevropa Rossiya hududining atigi 20 % ni tashkil etsa ham, Pale Polsha-Litva Hamdoʻstligining tarixiy chegaralariga toʻgʻri keldi va hozirgi Belarusiya, Litva Respublikasi, Polsha, Moldova, Ukraina va Rossiyaning gʻarbiy qismlarining katta qismini oʻz ichiga oldi.

19-asrning oxiriga kelib, koʻplab belarus yahudiylari Rossiya imperiyasini qamrab olgan mojarolar va *pogromlar* va rus *podshohlarining* antisemitizmi tufayli yahudiylarning Sharqiy Yevropadan Yangi Dunyoga umumiy parvozining bir qismi edi. Millionlab yahudiylar, shu jumladan Belarusiyadan oʻn minglab yahudiylar Amerika Qoʻshma Shtatlari va Janubiy Afrikaga migratsiya qilishdi. Kichik bir qismi ham Britaniyaning Falastin mandatiga koʻchdi.

Oktabr inqilobidan keyin
------------------------

Yahudiylarning siyosiy tashkilotlari, shu jumladan umumiy yahudiy mehnat bundlari 1918-yilda Belarus Xalq Respublikasini yaratishda ishtirok etdilar.

Belorussiyada Sovet hokimiyatining birinchi yillarida, 1920-yillarda Yahudiy tili Sharqiy Belorussiyada belarus, polyak va rus tillari bilan bir qatorda rasmiy til edi. Yakov Gamarnik, ukrainalik yahudiy, 1928-yil dekabridan 1929-yil oktabrigacha Belorussiya Kommunistik partiyasining birinchi kotibi (yaʼni amalda davlat rahbari) boʻlgan. Biroq, Sovet siyosati keyinchalik yahudiylarga qarshi boʻldi.(qarang, *Stalinning antisemitizmi*).

Ikkinchi jahon urushi
---------------------

Nemislar tomonidan bosib olingan hududlarda yahudiy aholiga nisbatan vahshiylik deyarli darhol boshlandi, yahudiylarni toʻplash va otib tashlash uchun *Eynsatzgruppen* (vazifa guruhlari) yuborildi. Mahalliy antisemitlar oʻzlarining pogromlarini amalga oshirishga daʼvat qilindi. 1941-yil oxiriga kelib, yahudiylarni yigʻish va oʻldirishga bagʻishlangan 5000 dan ortiq qoʻshin bor edi. Oʻldirishni bosqichma-bosqich sanoatlashtirish yakuniy yechimning qabul qilinishiga va Reynxard operatsiyasining yoʻq qilish lagerlarini tashkil etishga olib keldi. Xolokostda oʻldirilgan sovet yahudiylarining 246 000 yahudiylari belaruslar edi, bu Belarus yahudiylarining umumiy sonining 66 foizini tashkil qiladi.

20-asr oxiridan hozirgi kungacha
--------------------------------

 Volojin yeshiva tasviri tushirilgan Belorussiya kumush tangasi, 10 rubl, 2010-yil, 925, diam. 33 mm.
 iudaizm tasviri tushurilgan Belarus kumush tangasi, 10 rubl, 2010-yil, 925, diam. 33 mm.
1968-yilda bir necha ming yahudiy yoshlar sionistik faoliyat uchun hibsga olindi. 20-asrning ikkinchi yarmida Isroilga va Qoʻshma Shtatlarga koʻchib kelgan belarus yahudiylarining katta toʻlqini bor edi.1979-yilda Belarusda 135,4 ming yahudiy bor edi, oʻn yil oʻtgach, 112 000 qoldi. Sovet Ittifoqining qulashi va Belorussiyaning mustaqilligi tufayli jamiyatning koʻp qismi sobiq Sovet Ittifoqidagi yahudiylarning koʻpchiligi bilan birga Isroilga joʻnab ketdi (qarang: *1990-yillarda Rossiyaning Isroilga immigratsiyasi*).

1999-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, mamlakatda atigi 27 798 yahudiy qolgan, 2009-yilda ular 12 926 ga kamaygan va 2019-yilda 13 705 gacha koʻtarilgan. Biroq, mahalliy yahudiy tashkilotlarining 2006-yildagi maʼlumotlariga koʻra, ularning soni 50 000 tani tashkil etgan. Mamlakatdagi yahudiylarning yarmiga yaqini Minskda yashaydi. Milliy yahudiy tashkilotlari, mahalliy madaniy guruhlar, diniy maktablar, xayriya tashkilotlari, urush faxriylari va Holokostdan omon qolganlar uchun tashkilotlar tuzilgan.

1990-yillardagi ommaviy immigratsiyadan beri Isroilga doimiy immigratsiya kuzatildi. 2002-yilda 974 belarus Isroilga koʻchib oʻtdi va 2003-yildan 2005-yilgacha 4 854 kishi bunga ergashdi.

| * k
* m
* t
Yevropa davlatlari |
| --- |
| 
* Albaniya
* Andorra
* Armaniston2
* Avstriya
* Belarus
* Belgiya
* Birlashgan Qirollik
* Bolgariya
* Bosniya va Gersegovina
* Chernogoriya
* Chexiya
* Daniya
* Estoniya
* Finlandiya
* Fransiya
* Germaniya
* Gretsiya
* Gruziya1
* Irlandiya
* Islandiya
* Ispaniya
* Italiya
* Latviya
* Litva
* Lixtenshteyn
* Lyuksemburg
* Malta
* Mojariston
* Moldova
* Monako
* Niderlandiya
* Norvegiya
* Ozarbayjon1
* Polsha
* Portugaliya
* Qibris3
* Qozogʻiston1
* Rossiya1
* Ruminiya
* San Marino
* Serbiya
* Shimoliy Makedoniya
* Shvetsiya
* Shveysariya
* Slovakiya
* Sloveniya
* Turkiya1
* Ukraina
* Vatikan
* Xorvatiya

 |  |
| * 1 Bir qismi Osiyoda.
* 2 Butunlay Osiyoda, biroq ittifoq va siyosiy tomonidan Yevropaga aloqador.
* 3 Shimoliy Qibrisni faqat Turkiya taniydi.

* Category **Turkum**
 |

| * k
* m
* t
 Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi |
| --- |
| A'zolar | 
* Armaniston
* Belorussiya bayrogʻi Belarus
* Moldova bayrogʻi Moldova
* Ozarbayjon bayrogʻi Ozarbayjon
* Qozogʻiston bayrogʻi Qozogʻiston
* Qirgʻiziston bayrogʻi Qirgʻiziston
* Rossiya bayrogʻi Rossiya
* Tojikiston bayrogʻi Tojikiston
* Oʻzbekiston bayrogʻi Oʻzbekiston

 |
| Ittifoqchilar | 
* Turkmaniston bayrogʻi Turkmaniston

 |

| * k
* m
* t
Shanxay Hamkorlik Tashkiloti (ShHT) |
| --- |
| Sammitlar | 
* Shanxay 1996
* Moskva 1997
* Olmota 1998
* Bishkek 1999
* Dushanbe 2000
* Shanxay 2001
* Sankt-Peterburg 2002
* Moskva 2003
* Toshkent 2004
* Ostona 2005
* Shanxay 2006
* Bishkek 2007
* Dushanbe 2008
* Yekaterinburg 2009
* Toshkent 2010
* Ostona 2011
* Pekin 2012
* Bishkek 2013
* Dushanbe 2014
* Ufa 2015
* Toshkent 2016
* Ostona 2017
* Sindao 2018
* Bishkek 2019
* Chelyabinsk 2020
* Dushanbe 2021
* Samarqand 2022

 |
| Aʼzolar | 
* Xitoy
* Hindiston
* Qozogʻiston
* Qirgʻiziston
* Pokiston
* Rossiya
* Tojikiston
* Oʻzbekiston

 |
| Kuzatuvchilar | 
* Afgʻoniston
* Eron
* Moʻgʻuliston

 |
| Dialogdagi hamkorlar | 
* Belarus
* Shri Lanka
* Turkiya

 |
| Mehmonlar | 
* ASEAN
* MDH
* Turkmaniston

 |
| Tillar | 
* xitoy
* rus

 |

| * k
* m
* t
Yevroosiyo iqtisodiy hamjamiyati (YIH) (2001-2014) |
| --- |
| Belarus • Qozogʻiston • Qirgʻiziston • Rossiya • Tojikiston
**Kuzatuvchi davlatlar:** Armaniston • Moldova • Ukraina |

Yana qarang
-----------

* Belarus yahudiylari roʻyxati
* Litva va Belorussiyadagi yahudiy tarixining xronologiyasi
* Polshadagi yahudiylarning tarixi
* Litva yahudiylari
* Ikkinchi jahon urushi davrida yahudiylar tarixi
* Belostoklik Gavriil
* Hasidik yahudiylik
* Mir yeshiva (Belarus)
* Belarus-Isroil munosabatlari

Manbalar
--------

1. ↑  „YIVO | Belarus". *yivoencyclopedia.org*. Qaraldi: 2020-yil 17-avgust.
2. ↑  „Belarus". *Yad Vashem Shoah Resource Center, The International School for Holocaust Studies*. Qaraldi: 17-avgust 2020-yil.
3. ↑  „Newsletters - Tools - Belarus SIG - JewishGen.org". *www.jewishgen.org*. Qaraldi: 2020-yil 17-avgust.
4. ↑  Rudling, Per Anders*. Invisible Genocide. The Holocaust in Belarus* Himka:. Lincoln: University of Nebraska Press, 2013 — 60–62 bet. ISBN 978-0803246478.
5. ↑  „Belarus marks ghetto's destruction 65 years on". *USA Today*. Associated Press (2008-yil 21-oktyabr). Qaraldi: 2016-yil 21-mart.
6. ↑  „Belarus Virtual Jewish History Tour". *www.jewishvirtuallibrary.org*. Qaraldi: 2020-yil 17-avgust.
7. ↑  Israeli Ambassador: the closure of the embassy in Minsk was refused due to special relations Alexey ALEXANDROV / 02/16/2017 / 16:24 / Politics
8. 1 2 3 4  „Belarus: Virtual Jewish History Tour".  Jewishvirtuallibrary.org (1991-yil 25-aprel). Qaraldi: 2013-yil 16-aprel.
9. ↑  „The Jewish Community of Minsk".  The Museum of the Jewish People at Beit Hatfutsot. 2017-yil 26-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 8-iyul.
10. ↑  Census data cited in: Zeltser, Arkadi (July 15, 2010).
11. ↑  Friedman, Alexander (2009).

Qoʻshimcha oʻqish uchun
-----------------------

* Adamushko, Vladimir I.*. Committee for Archives and Records Management, Republic of Belarus = Комитет по архивам и делопроизводству* (en, ru). Secaucus, NJ: Miriam Weiner Routes to Roots Foundation, July 2002 — 1–4 bet.
* Batrakova, Karina P.*. National Historical Archives of Belarus in Grodno*. Secaucus, NJ: Miriam Weiner Routes to Roots Foundation, November 2001 — 1–2 bet.
* Batrakova, Karina Petrovna*. National Historical Archives of Belarus in Grodno = Национального исторического архива Беларуси, Гродно* (en, ru). Secaucus, NJ: Miriam Weiner Routes to Roots Foundation, 2002 — 1–2 bet.
* Golubovich, Alla*. National Historical Archives of Belarus in Minsk = Национального исторического архива Беларуси, Mинск* (en, ru). Secaucus, NJ: Miriam Weiner Routes to Roots Foundation, November 2001 — 1–2 bet.
* Golubovich, Alla K.*. Sources for the Genealogy of Belorussian Jews*. Secaucus, NJ: Miriam Weiner Routes to Roots Foundation, 2002 — 1–3 bet.
* Yunina, Larisa Ivanova*. Grodno Oblast State Archives*. Secaucus, NJ: Miriam Weiner Routes to Roots Foundation, 2002 — 1–2 bet.
* Rybchonok, Sergey A.*. Jewish Census in the Russian Empire and General Compulsory Military Service*. Secaucus, NJ: Miriam Weiner Routes to Roots Foundation, 2002.

Havolalar
---------

* (in Belarusian) Andrey Shuman. Ashkenazskіya gabreі yak adzіn z karennix narodaoʻ Belarusі (Andrew Schumann. *Ashkenazi Jews as one of the indigenous people of Belarus*)
* (in Russian) Iudeyskaya Belarus: iz proshlogo v nastoyaщee, *Interview with Jakau Hutman (Yakov Gutman) chairman of the World Association of Belarusian Jewry*; English Translation
* Union of Belarusian expatriates to Israel
* Antisemitism in Twenty-First Century Europe (Wayback Machine saytida 2007-07-07 sanasida arxivlangan)
* Belarusian Cemetery Index
* Holocaust of the Soviet Jewry
* A Demographic Profile of the Jews in Belorussia, 1939-1959
* Shtetlinks
* Brit Hadasha — Messianic Jewish Congregation in Minsk.
* Jewish Outreach in Belarus. Travel Services and Record Searches
* Chabad-Lubavitch Centers in Belarus
* Recollections of Those Rescued by the Bielski Partisans and Survived the Holocaust from Lida, Belarus (Wayback Machine saytida 2017-04-26 sanasida arxivlangan) Lida Memorial Society Homepage Stories and Pictures
* Jewish Belarus (Wayback Machine saytida 2017-08-01 sanasida arxivlangan)
* Belarus SIG at JewishGen