**Aznakayevo tumani** (tatarcha: *Aznaqay rayonı, Азнакай районы*) – Rossiya Federatsiyasining Tatariston Respublikasi tarkibidagi maʼmuriy-hududiy birlik va munitsipal tuzilma (munitsipal okrug). Mintaqaning janubi-sharqida joylashgan. 2020-yil boshida hududda 60 129 kishi istiqomat qilgan. Ulardan shahar aholisi 42647 nafar, qishloq aholisi 17482 nafarni tashkil etgan.

1931-yil 30-oktyabrda tuzilgan, 1963-yil 1-fevralda Almetyev tumaniga oʻtkazilishi bilan tugatilgan. 1965-yil 12-yanvarda TASSR tarkibida maʼmuriy birlik sifatida qayta tiklangan.

Tumanning sanoat korxonalari asosan Aznakayevo shahrining maʼmuriy markazida toʻplangan. Viloyat hududida mashinasozlik va metallga ishlov berish, yengil va oziq-ovqat sanoati korxonalari va Romashkinskoye neft konining Aznakayevo neft-gaz majmuasi mavjud.

Aznakayevo tumanida Tataristonning eng baland nuqtasi – Chatirtau togʻi (dengiz sathidan 321,7 m balandlikda), xuddi shu nomdagi tabiiy qoʻriqxona joylashgan.

Geografiyasi
------------

 Chatirtau qoʻriqxonasi, 2015-yil
 Chekan trakti, 2008-yil
 Ik daryosi, 2008-yil
 Vladimir qiyaligi (Aktoʻbe massivi), 2013-yil
 Chatirtau qoʻriqxonasi, 2015-yil
Shimolda Muslyumov, shimoli-gʻarbda Sarmanov, gʻarbda Almetyev, janubda respublikaning Bugulmin va Yutazin, sharqda Boshqirdistonning Bakalin va Sharan tumanlari bilan chegaradosh.

Tuman respublikaning janubi-sharqida joylashgan. Tabiiyki, Sharqiy Kamaorti oʻrmon-dasht zonasining bir qismidir. Mintaqaning relyefi baland tekislik boʻlib, yarusi, tuzilishi va yon bagʻirlarining aniq assimetriyasi bilan boshqa hududlardan ajralib turadi. Tekislik Ural togʻlari oʻrtasidagi Bugulma platosida joylashgan boʻlib, Bugulma-Belebeyev togʻining shimoli-sharqini (Chatirtau togʻi mintaqaning diqqatga sazovor joyi va Tataristonning eng baland nuqtasi) va keng Ik vodiysi bilan tutash Ik Zain suv havzasi chap qirgʻogʻini egallaydi. Aznakayevo tumanida Kizoy, Yama kabi koʻllar joylashgan.

Tuman maydoni 2143,3 km² boʻlib, hududi boʻyicha respublikada Mamadish, Almetyev, Laishev va Nurlat tumanlaridan keyin beshinchi oʻrinda turadi.

Gerb va bayrogʻi
----------------

Gerbning gʻoyasi va mualliflik huquqi Timkin Rafiq Anasovichga tegishli. Gerbning asosiy figurasi – kuch-quvvat, parvoz, qatʼiyat, erkinlik timsoli – lochin mintaqa va uning aholisiga ishora; Qora siluet mintaqaning asosiy iqtisodiy sohasi – neftni ifodalaydi; qushning favvora koʻrinishida koʻtarilgan baland qanotlari mintaqaning jadal rivojlanishi, kelajakka intilish, ertangi kunga ishonch ramzidir. Shu bilan birga, uchayotgan qush mahalliy aholining koʻplab avlodlarining madaniy anʼanalari va maʼnaviy davomiyligini tasvirlagan. Kumush – poklik, komillik, tinchlik va oʻzaro ishonch ramzi. Mintaqa iqtisodiy sohasi – qishloq xoʻjaligi oltin chiziq bilan koʻrsatilgan. Yashil rang tabiat, salomatlik, ekologiya va hayotdagi oʻsishni anglatadi. Qizil rang mehnat, kuch, jasorat, goʻzallik va bayram ramzi boʻlib, Aznakayevo tumanini respublikaning eng rivojlangan sanoat mintaqalaridan biri sifatida koʻrsatadi.

Aznakayevo munitsipal okrugining bayrogʻi tuman gerbi asosida ishlab chiqilgan va gorizontal ravishda 2:3 nisbatdagi uchta teng boʻlmagan chiziqlarga boʻlingan toʻrtburchaklardan iborat. Bayroqni yaratish Tatariston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Geraldik Kengash tomonidan Rossiya Geraldistlar Ittifoqi bilan birgalikda amalga oshirilgan.

Tarixi
------

### Etimologiyasi

Aznakayevo (tatarcha: *Азнака́й*) – Aznakayevo tumanining maʼmuriy markazi. Birinchi qism „Azna-" – boshqirdcha „Azna" („H" kabi talaffuz qilinadi) – „hafta, haftalik" degan maʼnoni anglatadi, shuningdek, „juma" soʻzining soʻzlashuvda tushib qolgan maʼnosini ham anglatadi. Ikkinchi qism „-kay" boshqird, tatar va chuvash tillarida ozaytiruvchi qoʻshimchadir.

### Ilk tarixi

Aznakayevo tumanining zamonaviy hududi tarixan boshqirdlar yashaydigan hudud boʻlgan. Bu yerda XIV asrdan mintaqaga xos boʻlgan dafn etish bilan bogʻliq arxeologik yodgorliklari guruhi mavjud. Bu yerda qabr toshlar va arab alifbosidagi yozuvlar, chuqur qabrlar va musulmonlarga xos kichik musulmon qabristonlari topilgan. Bunday dafn qilish XIV asrda ushbu hududda oʻtroq etnik guruhlar mavjud boʻlganligini isbotlashi mumkin, biroq qabristonlar yaqinida birorta ham aholi punkti qoldigʻi topilmagan.

1918-yil sovet hokimiyati oʻrnatilgandan soʻng tumanda qishloq sovetlari va volost ijroiya qoʻmitalari paydo boʻlgan. 1920-yilgacha ular Samara guberniyasining Bugulma uyezdi va Ufa guberniyasining Menzelin uyezdi tarkibiga kirgan. 1920-yildan 1930-yilgacha hudud Tatar Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasining Bugulma kantoni tarkibiga kiritilgan.

1930-yil 23-iyulda TASSRning barcha kantonlari tugatilib, ularning oʻrnida okruglar tashkil etilgan. Hudud dastlab Tumutuk tumani deb nomlangan va 1931-yil 30-oktyabr tuman markazi Aznakayevo qishlogʻi nomiga - Aznakayevo deb oʻzgartirilgan, 1958-yilda tuman nihoyat tugatilgan va hudud Aznakayevoga oʻtkazilgan. Aznakaevo tumani 1963-yilda ikki yilga tugatilib, hududlarni Almetyevoga qoʻshib olgan. Ammo 1965-yil 12-yanvarda hudud nihoyat qayta tiklangan va hozirgi chegaralari bilan qolgan.

Mintaqani faol sanoatlashtirish Romashkinskoye neft konini oʻzlashtirish bilan boshlangan, uning bir qismi Aznakayevo hududida joylashgan boʻlib, 1950-yil oktyabr oyida boshlangan. Konlarni burgʻulash uchun 1951-yil 7-avgustda Aznakayevo burgʻulash idorasi tashkil etilgan. Rejalashtirilgan ishlab chiqarish noyabr oyida boshlangan.

### Zamonaviy tarixi

1992-yildan 2005-yilgacha Aznakaevo tumani va shahar maʼmuriyati rahbari Tatariston xalq deputati Anas Isxakov boʻlgan. 2005-yildan buyon bu lavozimni Respublika Prezidenti Mintimer Shaymiyev farmoni bilan tayinlangan Mansur Xayrutdinov egallab kelayotgan edi. Xayrutdinov ancha oldin Aznakaevo tuman isteʼmolchilar jamiyatini boshqargan.

2008-yilda Rafis Galiyev tuman rahbari boʻladi, 2011-yil dekabr oyida „Tatneft" kompaniyasiga oʻtganligi sababli oʻz lavozimini tark etadi. Tuman rahbarining vazifalari 2012 yil oktyabr oyida boshliq boʻlgan Marsel Shaydullinga topshirilgan.

Aholisi
-------

 Aznakayevo va Yutazin tumanlarining etnik xaritasi (rus tilida)
 Aznakayevo va Yutazin tumanlarining diniy xaritasi (rus tilida)
2020-yilgi Butunrossiya aholini roʻyxatga olish natijalariga koʻra (millatini oshkor qilganlar orasida) mintaqa aholisining 87,4% ni tatarlar, 10,6% ni ruslar tashkil qilgan.

Munitsipal-hududiy tuzilishi
----------------------------

Aznakaevo munitsipal okrugida 2 ta shahar va 26 ta qishloq aholi punkti va ularning tarkibida 78 ta aholi punkti mavjud. Shaharlarda mintaqa aholisining 72,54% i (Aznakayevo va Aqtoʻbe shaharlarida) yashaydi.

Iqtisodiyoti
------------

### Sanoati

Tumandagi yirik sanoat korxonalari| Sanoat | Korxonalar nomi |
| --- | --- |
| Neft va gaz ishlab chiqarish | „Aznakayevskneft", Aznakayevskiy sexi, „Bureniye", „Tatneft-AxnakayevskRemService", ANPS, „Geologiya", „NNK-Geofizika", „Aznakayevskiy gorizont", „Geotex" |
| Mashinasozlik va metallga ishlov berish | „Neftemash", „Perekryvatel", „Texkomplekt", „Spetsmash" zavodlari |
| Oziq-ovqat sanoati | „Aznakayevskiy ikmek", „Aznakay sete" |
| Yengil sanoat | „Aznakay kiyemnere" tikuvchilik fabrikasi |

Aznakaevskiy tumanida mustaqil rivojlanish ob’ektiga –  hududiga ajratilgan Romashkinskoye neft konining muhim qismi mavjud. Viloyat sanoat korxonalari asosan maʼmuriy markazi – Aznakaev shahrida toʻplangan. Neft-gaz majmuasi, mashinasozlik va metallga ishlov berish, yengil va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor.

### Qishloq xoʻjaligi

**Agrosanoat majmuasi** | Kompaniyalar toifasi | Kompaniyalar soni | Kompaniya nomlari | Bosib olingan hudud |
| --- | --- | --- | --- |
| Katta investorlar | 3 | „Agrosila – grupp" („Aznakay" agrofirmasi) | 35% |
| „Soyuz Agro" (Aqtoʻbe mintaqaviy ishlab chiqarish majmuasi) | 14% |
| „Avgust-Muslyum" (kompaniya „August") | 6% |
| Mustaqil fermer xoʻjaliklari |  | „Mars", "Obshestva imeni X. Mustakimova ", „Tukay", „Tuykino", „Chalpi", „Tali Bulyak", „Styarle" va boshqalar | 17% |
| Dehqon (fermer) xoʻjaliklari | > 90 |  | 28% |

Tuman qishloq xoʻjaligi chorvachilik tarmoqlariga yoʻnaltirilgan: sut va goʻsht chorvachiligi, qoʻychilik, asalarichilik. Bu yerda bahorgi bugʻdoy, kuzgi javdar, arpa, grechka, noʻxat, makkajoʻxori, kolza, kungaboqar ham yetishtiriladi. Tumanning umumiy maydoni 159370 gektar boʻlib, shundan 148893 gektarini tomorqa, 114471 gektarini ekin maydonlari egallaydi.

2007-yilda Aznakaevo tumani Tataristonda grechka yetishtirishning yalpi ishlab chiqarish va iqtisodiy koʻrsatkichlari boʻyicha yetakchi oʻrinni egallagan. 2020-yil oktabr holatiga koʻra, viloyatda qariyb 23 ming gektarga kuzgi ekinlar ekilgan. 2020-yilda kolza yetishtirish boʻyicha ham tuman yetakchi oʻrinni egallagan.

Aznakayevo tumani sut ishlab chiqarish boʻyicha respublikada oltinchi oʻrinda turadi: 2020-yil noyabr oyida tumanda sut sogʻish 142,7 tonnani tashkil etadi (har bir sigirga oʻrtacha 18,4 l) – bu 2019 yilning shu davriga nisbatan 9,7 tonnaga koʻpdir  .

### Transporti

Mintaqadagi asosiy yoʻllar: Naberejniye Chelni (M7) – Aznakayevo – Oktyabrskiy (M5), 16K-0077 „Aznakayevo – Almat", 16K-0078 „Aznakayevo – Bugulma".

Hududda temir yoʻl yoʻq. Bugulma aeroporti janubi-gʻarbiy chegaradan unchalik uzoq boʻlmagan hududda joylashgan.

*

Manbalar
--------

1. ↑  „Численность населения муниципальных образований Республики Татарстан на начало 2020 года. Статистический бюллетень".  Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики
по Республике Татарстан (2020). 24-yanvar 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-noyabr 2020-yil.
2. 1 2  *Лев Жаржевский.* „Образование ТАССР: от Татаро-Башкирской республики и штата Идель-Урал к 10 кантонам и 70 районам".  Интернет-газета «Реальное время» (17-mart 2017-yil). 22-oktyabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-noyabr 2020-yil.
3. 1 2  Дулаева 2002. sfn error: no target: CITEREFДулаева2002 (help)
4. 1 2 3  Георесурсы 2017. sfn error: no target: CITEREFГеоресурсы2017 (help)
5. ↑  *Роман Фандорин.* „Чатыр-тау: самая высокая точка Татарстана".  Сетевое издание «Газета Daily» (10-oktyabr 2013-yil). 5-dekabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-noyabr 2020-yil.
6. 1 2 3  *Лариса Айнутдинова, Булат Хамидуллин.* „Азнакаевский район: самая высокая точка, татаро-башкирское пограничье и родина шерстистого носорога".  Интернет-газета «Реальное время» (8-oktyabr 2017-yil). 6-dekabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-noyabr 2020-yil.
7. 1 2 3 4  „Азнакаевский район".  Интернет-портал TatCenter.ru (2020). 29-oktyabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-noyabr 2020-yil.
8. ↑  „Решение Азнакаевского районного Совета РТ от 19 мая 2006 г. N 47-8 «О гербе и флаге муниципального образования Азнакаевский муниципальный район» Приложение N 2. Положение о флаге муниципального образования Азнакаевский муниципальный район Республики Татарстан".  Портал ГАРАНТ.РУ (19-may 2006-yil). 6-dekabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-noyabr 2020-yil.
9. ↑  Вестник 2005. sfn error: no target: CITEREFВестник2005 (help)
10. ↑  Гарустович 2012. sfn error: no target: CITEREFГарустович2012 (help)
11. ↑  Ведомости Верховного Совета СССР 1958. sfn error: no target: CITEREFВедомости\_Верховного\_Совета\_СССР1958 (help)
12. ↑  „Умер бывший глава Азнакаевского района Анас Исхаков".  Интернет-газета «Реальное время» (22-oktyabr 2019-yil). 5-dekabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-noyabr 2020-yil.
13. ↑  „На 75-м году жизни скончался экс-глава Азнакаевского района".  СМИ «aif.ru» (22-oktyabr 2019-yil). 4-dekabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-noyabr 2020-yil.
14. ↑  „Минтимер Шаймиев на сессии Азнакаевского Совета народных депутатов представил нового руководителя города и района".  Татар-информ (16-iyun 2005-yil). 7-dekabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-noyabr 2020-yil.
15. ↑  „В Азнакаевском районе – новый глава".  Деловая электронная газета «Бизнес Online» (2-oktyabr 2008-yil). 5-dekabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-noyabr 2020-yil.
16. ↑  „Главой Азнакаевского района РТ избран Марсель Шайдуллин".  Деловая электронная газета «Бизнес Online» (19-oktyabr 2012-yil). Qaraldi: 7-noyabr 2020-yil.
17. ↑  „Рафис Галиев досрочно покинул пост главы Азнакаевского района РТ".  Газета «Вечерняя Казань» (20-dekabr 2011-yil). 4-dekabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-noyabr 2020-yil.
18. ↑  „Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Татарстан — Всероссийская перепись населения-2020". *16.rosstat.gov.ru*. Qaraldi: 8-avgust 2023-yil.
19. ↑  „Закон Республики Татарстан N 48-ЗРТ «Об установлении границ территорий и статусе муниципального образования „Азнакаевский муниципальный район" и муниципальных образований в его составе»".  АО «Кодекс» (31-yanvar 2005-yil). 22-mart 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-noyabr 2020-yil.
20. 1 2 3  „История района".  Азнакаевский муниципальный район (22-yanvar 2020-yil). 18-yanvar 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-noyabr 2020-yil.
21. ↑  *Резеда Шарипова.* „На полях Азнакаевского района завершаются осенние работы".  Филиал АО «ТАТМЕДИА» "Редакция газеты «Маяк» (13-oktyabr 2020-yil). 19-oktyabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-noyabr 2020-yil.
22. ↑  *Гулюза Ибрагимова.* „Родственник капусты — рапс: техническая культура, требующая решительности".  Сетевое издание «События» (13-oktyabr 2020-yil). 19-oktyabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-noyabr 2020-yil.
23. ↑  *Резеда Шарипова.* „В Азнакаевском районе ежедневно надаивают около 143 тонн молока".  Филиал АО «ТАТМЕДИА» "Редакция газеты «Маяк» (13-oktyabr 2020-yil). 20-oktyabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-noyabr 2020-yil.

Havolalar
---------

* Aznakayevo shahar okrugining rasmiy sayti
* YouTubedagi sahifasi
* VKontaktedagi rasmiy sahifasi Wayback Machine saytida arxivlangan (2022-01-02).