**Rollan Kemalovich Qadiyev** (qrim tatarcha: , ruscha: *Роллан Кемалевич Кадыев*; 1937-yil 9-aprel — 1990-yil 15-may) – qrim-tatar millatiga mansub fizik olim, Sovet Ittifoqi fuqarolik huquqlari sobiq faoli. Rollan Qodiyev 1990-yil 15-mayda Samarqand kasalxonasida miyadagi xavfli oʻsimta boʻyicha olib borilgan jarrohlik amaliyotida vafot etgan. U Samarqand shahridagi Panjob Mazori qabristoniga dafn etilgan. Shoir oilali, uch nafar farzandning otasi edi. Boʻsh vaqtlarida rus va qrim-tatar tillarida she’rlar yozgan.

Hayoti
------

Rollan Qadiyev 1937-yil 9-aprelda Qrimda tugʻilgan. Unga Rollan ismi fransuz yozuvchisi Romen Rollanga atab qoʻyilgan. Rollanning singlisiga ota-onasi Kemal va Selime Lola deb ism qo'yishgan. Rollan Qadiyev 1944-yil 18-mayda Qrim-tatar xalqini majburan koʻchirish doirasida Oʻzbekistonga deportatsiya qilindi.

Samarqand davlat universitetining fizika fakultetida oʻqigan (1959-yilda imtiyozli diplom bilan tugatgan), oʻqishni tamomlagach, nazariy fizika kafedrasida qolgan. Rollan Qadiyevning ilmiy va pedagogik izlanishlari nisbiylik nazariyasi, astrofizika, tortishish muammolari sohalariga oid. 1966-yildan u Qrim-tatar milliy harakatining ishtirokchisi va yetakchilaridan biriga aylandi. 1967-yil avgustda u KPSS Markaziy Komiteti Bosh kotibi L. I. Brejnev nomiga yozilgan „Samarqand viloyati qrim-tatar yoshlari murojaati", „Qrim-tatar xalqining murojaati" matnlarini tayyorladi va faol ravishda vatandoshlaridan imzo toʻpladi. Oliy Kengash Prezidiumining „Qrimda yashovchi tatar millatiga mansub fuqarolar toʻgʻrisida"gi farmoni eʼlon qilingandan soʻng, unga bir necha bor KGB tomonidan bosim boʻldi.

Shu bilan birga, Moskvaga tashrif buyurganida, u koʻplab sovet huquq himoyachilari (xususan, Aleksey Kosterin va Pyotr Grigorenko) bilan uchrashdi. 1968-yil may oyida Moskvada rejalashtirilgan keng koʻlamli norozilik namoyishi oldidan u qoʻlga olindi va yana 300 ga yaqin qrim tatarlari bilan birga Moskvadan chiqarib yuborildi. Rollan Qadiyev milliy harakat faoli Izmoil Yazidjiev bilan birgalikda „Samarqand viloyati tashabbus guruhlari aʼzolariga yopiq xat"ni tuzib tarqatdi, unda bu voqealar batafsil bayon etilgan.

1968-yil yozida Tbilisida nisbiylik nazariyasi muammolari boʻyicha beshinchi xalqaro konferensiyada Qadiyev Lenur Arifov bilan birgalikda „Umumiy nisbiylik nazariyasining yangi eksperimental tasdiqlari" maʼruzasini taqdim etdi. Bu nutq yosh olimlarga ilmiy doiralarda shuhrat keltirdi. Biroq konferensiyadan soʻng Rolland Gʻarb jurnalistlariga KGBga maʼlum boʻlgan Qrim tatarlarining ahvoli haqida intervyu berdi. Qadiyev Samarqandga qaytib kelgach, uning uyida tintuv oʻtkazilib, 1968-yil oktyabr oyida Rollan Qadiyev hibsga olindi. Oʻn nafar sudlanuvchi, shu jumladan Qadiyev ham uzoq vaqt davomida sovet davlati va jamiyat tuzumini obroʻsizlantiradigan atayin yolgʻon uydirmalarni oʻz ichiga olgan turli xil hujjatlarni tayyorlash va tarqatish, ushbu hujjatlar uchun imzo toʻplash, noqonuniy yigʻilishlar oʻtkazish bilan shugʻullangan deb Jinoyat kodeksining 191-4-moddasiga asosan uch yil muddatga ozodlikdan mahrum qilindi.

1970-yillarda u Qrim tatarlariga nisbatan kamsitish xarakteriga ega boʻlgan barcha farmon va qarorlarni bekor qilish talabini oʻz ichiga olgan KPSS Markaziy Qoʻmitasiga yoʻllangan „Kassatsiya bayonoti" loyihasini ishlab chiqqanlardan biri edi. U 1977-yilgi SSSR Konstitutsiyasini milliy masalaga bagʻishlangan moddalari uchun tanqid qildi.

1979-yil noyabr oyida u ikkinchi marta hibsga olindi.

Ozodlikka chiqqanidan keyin oʻqituvchilik faoliyati taqiqlangan va SamDUga laborant boʻlgan. Keyinchalik u nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilib, dotsent unvonini oldi. Fizika-matematika fanlari nomzodi boʻldi. Rolan Qadiyev SSSRning janubiy respublikalaridan SSSR Fanlar akademiyasining Astrofizika va tortishish kengashiga kiritilgan yagona olim edi.

1990-yil 15-mayda Samarqandda vafot etgan .

Yana qarang
-----------

* Said Toirov

Manbalar
--------

1. ↑  *Gulnara Bekirova.* „"Родина отвергла нас…"" (ruscha). *Крым.Реалии* (15-may 2015-yil). Qaraldi: 6-may 2021-yil.
2. ↑  „Газета «Ленинский путь» [Самарканд] № 95 (15373) от 19 май 1990 года". 5-dekabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10-noyabr 2022-yil.
3. ↑  Vesti iz SSSR № 1 ot 1980 goda
4. ↑  „Роллан Кадыев" (ruscha). *Avdet* (19-aprel 2010-yil). Qaraldi: 6-may 2021-yil.
5. ↑  „Кадыев Роллан Кемалевич (1937)". *Открытый список*.  Международный Мемориал.
6. ↑  Фонд имени Герцена, ed (1976). *ТАШКЕНТСКИЙ ПРОЦЕСС. СУД НАД ДЕСЯТЬЮ ПРЕДСТАВИТЕЛЯМИ КРЫМСКОТАТАРСКОГО НАРОДА (1 ИЮЛЯ — 5 АВГУСТА 1969 г.) СБОРНИК ДОКУМЕНТОВ С ИЛЛЮСТРАЦИЯМ* (Серия «БИБЛИОТЕКА САМИЗДАТА», № 7 nashri). Амстердам. .
7. ↑  Редакционная статья (май 1990). *Некролог. Кадыев Роллан Кемалевич* (Газета "Ленинский путь" nashri). Самарканд.. "19"

Havolalar
---------

* Республиканская крымско-татарская библиотека. Биография Роллана Кадыева
* РОЛЛАН КАДЫЕВ Конференция, посвященная памяти выдающегося ученого и отчаянного борца за права крымскотатарского народа Роллана Кадыева. 2017 год.


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * k
* m
* t

Qrim tatarlari surguni (1944—1989) |
| --- |
|  |
| Asosiy qismlar | 
* Tatarofobiya
* Deportatsiya
* Qrimning de-tatarizatsiyasi
* 493 raqamli qaror
* Oʻn yetti kishining maktubi
* Toshkent oʻnligi
* Muborak zonasi
* Gromiko komissiyasi
* Vatanga qaytish
 |
|  |
| Jinoyatchilar | 
* Lavrentiy Beriya
* Iosif Stalin
* Nikita Xrushchyov
* Leonid Brejnev
* Andrey Gromyko
* Yodgor Nasriddinova
* Sharof Rashidov
* Rafiq Nishonov
* Panteleimon Ponomarenko
* Aleksey Kirichenko
* Vladimir Sherbitskiy
* Petro Shelest
* Abdul Menbariyev
* Seit Toirov
* Nazim Osmanov
 |
|  |
| Fuqarolik huquqlari harakati | 
* 1968-yilgi Chirchiq hodisalari
* NDKT
* OKND
* Musa Mamut
* Bekir Osmanov
* Mustafa Selimov
* Jebbar Akimov
* Yuriy Osmanov
* Rollan Qadiyev
* Ayshe Seitmuratova
* Mustafa Jemilyev
 |

 |