Qirg'iz-tojik chegara punktining, Qirg'izistonning Laylak tumanidan ko'rinishi.
**Qirgʻiziston va Tojikiston chegarasi** Qirgʻiziston va Tojikiston oʻrtasidagi xalqaro chegara hisoblanadi. Uzunligi 984 kilometr (611 mi) va Oʻzbekiston va Xitoy bilan chegara nuqtasigacha davom etadi.

Tavsifi
-------

Chegara shimoldan Fargʻona vodiysidagi Oʻzbekiston bilan uchtomonlama chegara nuqtasidan boshlanadi. Taxminan gʻarbga qarab choʻzilgan, Chorko'h dahasida tojiklarning oʻtkir choʻqqisi bor, u deyarli Qayroqqum suv omboriga qadar choʻzilgan, biroq suv ombori va chegara oʻrtasida Tojikiston hududining ingichka chizigʻi joylashgan. Soʻngra Turkiston tizmasiga yetib, sharqqa keskin burilib, Tojikistonning Lolazor anklavi yaqinida janubga buriladi. Keyin chegara shu tizmaga, Oloy va Orqa Oloy tizmalariga, sharqqa Xitoy bilan uchtomonlama chegara nuqtasigacha boradi.

### Eksklavlar

Chegarada Qirgʻiziston hududida Tojikistonning ikkita eksklavi mavjud: Vorux va Qayragʻoch.

Tarixi
------

 Sovet Markaziy Osiyosi 1922-yilda milliy chegaralanishdan oldin
 
Mintaqani milliy-hududiy chegaralash (MHCh) 1920-yildayoq taklif qilingan edi. O'sha vaqtda Oʻrta Osiyo RSFSR tarkibidagi ikkita Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasidan iborat edi: 1918-yil aprelda tashkil etilgan va hozirgi Janubiy Qozogʻiston, Oʻzbekiston va Tojikiston hududining katta qismini, shuningdek Turkmanistonni qamrab olgan hamda 1920-yil 26-vgustda tashkil etilgan va hozirgi Qozog'istonning shimoliy qismiga to'g'ri keladigan Qirgʻiziston ASSR (u vaqtda qozoqlar "qirg'iz", hozirgi qirgʻizlar esa qoraqirg'iz — tog'da yashovchi qirg'iz deb atalgan). Shuningdek, Buxoro amirligi va Xiva xonligining ikkita alohida voris "respublikalari" ham bor edi, ular 1920-yilda Qizil armiya tomonidan egallab olinishi natijasida Buxoro va Xorazm Xalq Sovet Respublikalariga aylantirilgan.

1924-yil 25-fevralda Sovet Ittifoqi Siyosiy byurosi va Markaziy Qoʻmitasi Oʻrta Osiyoda milliy-hududiy chegaralanish siyosati davom ettirilishini eʼlon qildi. Bu jarayonni Markaziy Osiyo byurosining maxsus qo‘mitasi nazorat qilishi, mintaqadagi asosiy millatlar (qozoqlar, turkmanlar va o‘zbeklar) har biri uchun uchta kichik qo‘mitadan iborat bo‘lib, o‘sha paytda juda tez ish olib borishi kerak edi. Dastlab Xorazm va Buxoro XSRni saqlab qolish rejalari bor edi, biroq oxir-oqibat 1924-yil aprelda kommunistik partiyalarning ko'pincha keskin qarshilik ko'rsatishi sababli ularni bo'lish to'g'risida qaror qabul qilindi (xususan, Xorazm kommunistlari o'z XSRni yo'q qilishni istamas edilar va o'sha yilning iyul oyida o'zlarining tarqatilishi uchun ovoz berish uchun kuchli qurollangan bo'lsa-da, yo'q qilindi).

 Tojikiston eksklavlari ko'rsatilgan xarita; Qayrag'och eng chap tomonda kichikroq
Hozirgi ko'rinishdagi chegara 1929-yilda chizilgan. Qoraqirg'iz muxtor viloyati dastlab 1924-yil oktyabrda Rossiya SSR tarkibida bo'lib, chegaralari hozirgi Qirg'iziston chegaralariga to'g'ri keldi. 1925-yil may oyida Qirgʻizi muxtor viloyati deb oʻzgartirildi, keyin 1926-yilda Qirgʻiziston ASSR (Qozogʻiston ASSRning birinchi nomi boʻlgan Qirgʻiziston ASSR bilan adashtirmaslik kerak), 1936-yilda Qirgʻiziston SSRga aylandi.

Sovetlar etnik jihatdan bir xil respublikalar yaratishni maqsad qilgan; biroq ko'p hududlar (masalan, Farg'ona vodiysi) etnik jihatdan aralash edi va ular ba'zi xalqlarga "to'g'ri" etnik belgi qo'yishda qiyinchiliklarga duch kelishdi. Shunga qaramay, mintaqaviy elita qat'iy chegara qo'yish tarafdori bo'lib, mutaxassislar bilimining yetishmasligi va mintaqa to'g'risidagi aniq yoki dolzarb etnografik ma'lumotlarning kamligi tufayli ish yanada murakkablashdi. Bundan tashqari, MHCh iqtisodiy, geografik, qishloq xo'jaligi va infratuzilma masalalari etnik kelib chiqishi bilan bog'liq bo'lmagan (va ba'zan ulardan ustun turadigan) "yashovchan" obyektlarni yaratishni maqsad qilgan.

### Xalqaro chegara

 
Ikki davlat o'rtasidagi chegara 1991-yilda Sovet Ittifoqi parchalanib, uning tarkibiga kiruvchi respublikalar mustaqillikka erishgach, xalqaro chegaraga aylandi. Mustaqillikdan keyingi davrda chegaralarni delimitatsiya qilish va nazorat qilish bog‘liq keskinliklar, ayniqsa, O‘zbekiston islomiy harakati (O‘IH) 1999/2000-yillarda Tojikiston hududidan Qirg‘izistonga bostirib kirganidan so‘ng keskinliklar kuzatildi. Hozirda chegarani delimitatsiya qilish ishlari davom etmoqda.

Bu keskinlik, birinchi navbatda, har bir davlat hududidagi resurslardan foydalanish, ayniqsa suv bilan bog'liq bo'lgan mojarolarga olib keldi. 2004-yildayoq Qirg‘iziston va Tojikiston o‘rtasidagi chegaradagi to‘qnashuvlar mahalliy OAVlarda yoritila boshlandi, 2004-yildan 2015-yilgacha bo‘lgan davrda 70 dan ortiq chegara bilan bog'liq voqealar qayd etilgan. Keyinchalik bu mojaro 2021-yilning aprel-may oylarida uch kunlik jangga aylanib, 55 kishining hayotiga zomin boʻldi va 33-58 mingdan ortiq qirgʻizistonlik tinch aholini Botken viloyatidan evakuatsiya qilinishiga olib keldi. Qirgʻiziston va Tojikiston oʻrtasidagi toʻqnashuvlar 2022-yil davomida tez-tez uchrab turdi. 14–20-sentyabr kunlari qarama-qarshilik bilan avj pallasiga chiqdi, natijada 137 000 qirgʻiz fuqarosi chegara hududini tashlab ketishga majbur boʻldi.

Chegara o'tish nuqtalari
------------------------

* Botken (KGZ) — Isfara (TJK) (avtomobil yo‘li)
* Qulundu (KGZ) — Ovchi Kalacha (TJK) (avtomobil yo‘li)
* Madaniyat (KGZ) — Madaniyat (TJK) (avtomobil yo‘li)
* Qaramiq (KGZ) — Darutqo'rg'on (TJK) (avtomobil yo‘li)
* Qizilart (KGZ) — Qizilart (TJK) (avtomobil yo‘li)

Chegara yaqinidagi aholi punktlari
----------------------------------

### Qirg'iziston

* Botken
* Samarqandiq
* Sentralnoye
* Qulundu
* Sulukta
* Samat
* Oqsuv
* Koʻktosh
* Qora-Teyit
* Qaramiq

### Tojikiston

* Lakkon
* Kulkent
* Navgilam
* Isfara
* Surh
* Chorko'h
* Shoʻrob
* Xistevarz
* G'ofurov
* Mehrobod
* Mujum
* Daxkat
* Rosrovut

Tarix xaritalar
---------------

Qirgʻiz SSR–Tojik SSR chegarasining ingliz tilidagi tarixiy xaritalari, 20-asr oʻrtalari va oxiri:

* 
* 
*

Yana qarang
-----------

* Qirgʻiziston — Tojikiston munosabatlari

Manbalar
--------

1. ↑  *CIA World Factbook – Kyrgyzstan*, 23 September 2018
2. ↑  Bergne, Paul (2007) *The Birth of Tajikistan: National Identity and the Origins of the Republic*, IB Taurus & Co Ltd, pg. 40-1
3. ↑  Starr, S. Frederick (ed.) (2011) *Ferghana Valley – the Heart of Central Asia* Routledge, pg. 105
4. ↑  Bergne, Paul (2007) *The Birth of Tajikistan: National Identity and the Origins of the Republic*, IB Taurus & Co Ltd, pg. 39
5. ↑  Edgar, Adrienne Lynn (2004) *Tribal Nation: The Making Of Soviet Turkmenistan*, Princeton University Press, pg. 55
6. ↑  Bergne, Paul (2007) *The Birth of Tajikistan: National Identity and the Origins of the Republic*, IB Taurus & Co Ltd, pg. 42
7. ↑  Edgar, Adrienne Lynn (2004) *Tribal Nation: The Making Of Soviet Turkmenistan*, Princeton University Press, pg. 54
8. ↑  Edgar, Adrienne Lynn (2004) *Tribal Nation: The Making Of Soviet Turkmenistan*, Princeton University Press, pgs. 52-3
9. ↑  Bergne, Paul (2007) *The Birth of Tajikistan: National Identity and the Origins of the Republic*, IB Taurus & Co Ltd, pg. 92
10. ↑  Starr, S. Frederick (ed.) (2011) *Ferghana Valley – the Heart of Central Asia* Routledge, pg. 106
11. ↑  Khalid, Adeeb (2015) *Making Uzbekistan: Nation, Empire, and Revolution in the Early USSR*, Cornell University Press, pg. 271-2
12. ↑  Edgar, Adrienne Lynn (2004) *Tribal Nation: The Making Of Soviet Turkmenistan*, Princeton University Press, pgs. 56-8
13. ↑  Bergne, Paul (2007) *The Birth of Tajikistan: National Identity and the Origins of the Republic*, IB Taurus & Co Ltd, pg. 55
14. ↑  Haugen, Arne (2003) *The Establishment of National Republics in Central Asia*, Palgrave Macmillan, pg. 167
15. 1 2  Bergne, Paul (2007) *The Birth of Tajikistan: National Identity and the Origins of the Republic*, IB Taurus & Co Ltd, pg. 44-5
16. ↑  Edgar, Adrienne Lynn (2004) *Tribal Nation: The Making Of Soviet Turkmenistan*, Princeton University Press, pg. 47
17. ↑  Edgar, Adrienne Lynn (2004) *Tribal Nation: The Making Of Soviet Turkmenistan*, Princeton University Press, pg. 53
18. ↑  Bergne, Paul (2007) *The Birth of Tajikistan: National Identity and the Origins of the Republic*, IB Taurus & Co Ltd, pg. 43-4
19. ↑  Starr, S. Frederick (ed.) (2011) *Ferghana Valley – the Heart of Central Asia* Routledge, pg. 112
20. ↑  Trofimov, Dmitriy (2002), *Ethnic/Territorial and Border Problems in Central Asia*, qaraldi: 28 October 2018
21. ↑  International Crisis Group (4 April 2002), *CENTRAL ASIA – BORDER DISPUTES AND CONFLICT POTENTIAL* (PDF), qaraldi: 28 October 2018
22. ↑  Asia-Plus (3 March 2018), *Tajikistan, Kyrgyzstan expected to resume border talks in the second half of March*, 4 November 2018da asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 4 November 2018
23. ↑  EurAsia Daily (1 February 2018), *Kyrgyz president paying "courtesy visit" to Tajikistan. Is that all?*, qaraldi: 4 November 2018
24. 1 2  Kurmanalieva, Gulzana (2018). "Kyrgyzstan and Tajikistan: Endless Border Conflicts". *L'Europe en Formation* **385** (1): 121–130. doi:10.3917/eufor.385.0121. .
25. ↑  „"Абрикосовая" война на кыргызо-таджикской границе" (ru). *AKIpress News Agency* (9-mart 2004-yil).
26. ↑  „Kyrgyzstan-Tajikistan: Images of destruction after border clashes". *BBC News* (2-may 2021-yil). Qaraldi: 2-may 2021-yil.
27. ↑  „33,388 Kyrgyzstanis evacuated from conflict zone in Batken". *Trend.Az* (2-may 2021-yil).
28. 1 2  *Sultanalieva.* „Kyrgyzstan-Tajikistan border clashes prove deadly for civilians". *Human Rights Watch* (21-sentyabr 2022-yil).
29. ↑  „Two civilians killed as guards clash at Kyrgyz-Tajik border". *Al Jazeera* (28-yanvar 2022-yil).
30. ↑  „Kyrgyzstan, Tajikistan Hold New Talks After Shooting At Border Leaves One Dead". *Radio Free Europe / Radio Liberty* (10-mart 2022-yil).
31. ↑  „Tajikistan accuses Kyrgyzstan of provoking latest border clash". *Reuters* (4-iyun 2022-yil).
32. 1 2 3 4 5  *Caravanistan – Kyrgyzstan border crossings*, qaraldi: 23 September 2018

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * k
* m
* t

Qirgʻiziston chegaralari |
| --- |
|  |
| 
* Qozogʻiston
* Tojikiston
* Xitoy
* Oʻzbekiston
 |

 |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * k
* m
* t

Tojikiston chegaralari |
| --- |
|  |
| 
* Afgʻoniston
* Xitoy
* Qirgʻiziston
* Oʻzbekiston
 |

 |