**Tiramisu** (italyancha: *tiramisù* ˌtiramiˈsu
, tirami su , „meni koʻtaring" yoki „meni koʻnglimni koʻtaring" degani maʼnoni anglatadi) — kofe taʼmli italyan shirinligi. U qahvaga botirilgan ladyfingers (savoiardi) dan tayyorlanadi, tuxum, shakar va mascarpone pishloqining koʻpirtirilgan aralashmasi bilan qoplangan, kakao bilan taʼmlangan. Retsept keks va boshqa shirinliklarning koʻp turlariga moslashtirilgan. Uning kelib chiqishi koʻpincha Italiyaning Veneto va Friuli Venezia Giulia hududlari oʻrtasida mashhur.

Tarixi
------

Tiramisu retsepti 1960-yillarga qadar oshpazlik kitoblarida topilmagan. U 1970-yillardagi ensiklopediya va lugʻatlarda ham tilga olinmagan, birinchi marta 1980-yilda italyan tilida va 1982-yilda ingliz tilida nashr etilgan. Bu 1983-yilda Veneto taomlarini tayyorlashga bagʻishlangan oshxona kitobida va 1971-yilda chop etilgan Kanada turistik qoʻllanmasida qayd etilgan. Bu uning yaqinda ixtiro qilinganidan dalolat beradi.

Restoranchi Ado Kampeol (1928—2021) uchun taʼkidlanishicha, u 1969-yil 24-dekabrda Trevisodagi Le Beccherie restoranida uning rafiqasi Alba di Pillo (1929—2021) va qandolatchi Roberto Linguanotto tomonidan ixtiro qilingan. Taom 1972-yilda menyusiga qoʻshilgan.

Tiramisu afrodizyak taʼsirga ega ekanligi va XlX asrda Treviso fohishaxonasining xonimi tomonidan oʻylab topilganligi daʼvo qilingan, chunki Accademia Del Tiramisù tushuntirganidek, „oʻz xotiniga qaytishda oʻzlarining nikoh majburiyatlari bilan bogʻliq muammolarni hal qilish" uchun deya fikr bildirgan.

1938-yildan beri Friuli Venezia Giulia shahridagi Pierisdagi Vetturino restoranida „Tiremesù" yarim muzlatilgan desert taqdim etilgani haqida dalillar mavjud. Bu nomning kelib chiqishi boʻlishi mumkin, Tiramisu retsepti esa boshqa qatlamli shirinlik *Zuppa Inglesening* oʻzgarishi sifatida paydo boʻlgan boʻlishi mumkin. Boshqalarning taʼkidlashicha, u XVll asrning oxirida Siena shahrida Buyuk Gertsog Kosimo III sharafiga yaratilgan ekan.

2017-yil 29-iyulda Tiramisu Qishloq xoʻjaligi, oziq-ovqat va oʻrmon xoʻjaligi siyosati vazirligi tomonidan Friuli Venezia Giulia mintaqasida anʼanaviy Friulian va Giulian qishloq xoʻjaligi mahsulotlari roʻyxatiga kiritildi. 2013-yilda Veneto gubernatori Luka Zaia 1970-yilda ishlatilgan ingredientlarga asoslangan shirinlik uchun Yevropa Ittifoqining Himoyalangan maqomi sertifikatiga ega boʻlishni soʻradi, shuning uchun qulupnay kabi oʻrnini bosuvchi ingredientlarni tiramisu deb ataladigan taomda ishlatib boʻlmaydi.

Asl ingredientlar
-----------------

 Tiramisu tugʻilgan kuni torti
Anʼanaviy tiramisu ingredientlarning qisqacha roʻyxatini oʻz ichiga oladi, ulardanladyfingers (savoiardi), tuxum sarigʻi, shakar, qahva, mascarpone pishloq va kakao kukuni. Umumiy variant marsala sharobi, amaretto yoki qahva asosidagi likyor kabi savoiardini alkogolda namlashni oʻz ichiga oladi, ammo bu asl retseptda aytilmagan. „Le Beccherie-dagi Tiramesuning asl shakli dumaloq edi".

Variatsiyalar
-------------

Tortlarning asl shakli yumaloq, garchi pechene shakli ham toʻrtburchaklar yoki kvadrat pandan foydalanishga imkon beradi. Biroq, u koʻpincha turli qatlamlarni yoki piramidani koʻrsatadigan yumaloq koʻzoynaklarda yigʻiladi. Zamonaviy versiyalarda krem yoki koʻpirtirilgan tuxum qoʻshilishi yoki mascarpone kremi bilan birlashtirilgan boʻlishi mumkin. Bu taomni engilroq, qalin va koʻpikli qiladi. Eng keng tarqalgan spirtli oʻzgarishlar orasida Marsala sharobining qoʻshilishi kiradi. Tortlar odatda sovuq holda isteʼmol qilinadi.

Yana bir oʻzgarish, uni sterilizatsiya qilish uchun qizdirilgan tuxum bilan kremni tayyorlashni oʻz ichiga oladi, lekin tuxumlar juda koʻp emas. Vaqt oʻtishi bilan baʼzi ingredientlarni, asosan, qahvani almashtirib, tiramisu shokolad, amaretto, berry, limon, qulupnay, ananas, yogurt, banan, malina va hindiston yongʻogʻi kabi koʻplab variantlar paydo boʻldi. Biroq, bular haqiqiy Tiramisu hisoblanmaydi, chunki bu oʻzgarishlar faqat Tiramisuning qatlamli xususiyatiga ega, bu misollar arzimas narsaning oʻzgarishlariga koʻproq oʻxshaydi. 

Tiramisuning koʻplab variantlari mavjud. Baʼzi oshpazlar ladyfingers (savoiardi) oʻrniga boshqa kek yoki shirin, xamirturushli nonlardan, masalan, *panettondan* foydalanadilar. Italiyaning turli mintaqalarida yashovchi novvoylar koʻpincha retseptda, masalan, pavesini kabi boshqa turdagi cookie-fayllardan foydalanishning tarkibiy xususiyatlari va foydalanish haqida bahslashadilar. Boshqa pishloq aralashmalari ham ishlatiladi, baʼzilarida xom tuxum, boshqalari esa tuzumisz ham boʻladi. Retseptga Marsala sharobini qoʻshish mumkin, ammo kofe va pishloq aralashmasida koʻpincha uning oʻrniga boshqa likyorlar qoʻshiladi, shu jumladan quyuq rom, Madeyra, port, brendi, Malibu yoki Irlandiya kremi va ayniqsa Tia kabi kofe aromali likyorlar. Mariya va Kahlua. Amaretto likyorlari, masalan, Disaronno, tiramisu taʼmini yaxshilash uchun ham tez-tez ishlatiladi. 

Tiramisu boshqa shirinliklarga oʻxshaydi, xususan, Charlotte bilan, baʼzi versiyalarda ayol barmoqlari toji bilan oʻralgan va shirin krem bilan qoplangan Bavariya kremidan iborat, sariyog ', tuxum sarigʻi, shakar, sut va qora shokoladdan tayyorlangan yoyilgan rosolio va alchermesga namlangan ayol barmoqlaridan iborat turin torti (*dolce Torino*); va *Bavarese Lombarda*, bu ladyfingers va tuxum sarigʻining oʻxshash tarkibi (pishirilgan boʻlsa ham). *Bavarez tilida* sariyog 'va rosolio (yoki alchermes) ham ishlatiladi, lekin mascarpone kremi yoki qahva emas.

Manbalar
--------

1. ↑  „Tiramisu Bread Puddings". *bhg.com*. Qaraldi: 31-oktabr 2013-yil.
2. ↑  Pellegrino Artusi „Torte e dolci al cucchiaio",*. La Scienza in cucina e l'arte di mangiar bene*, 1960–1991 — 571 bet. ISBN 88-09-00386-1.
3. ↑  Fernando Raris*. La Marca gastronomica: amore e nostalgia per la cucina e i vini di nostra tradizione*, Treviso, 1998 — 31 bet. ISBN 88-87061-55-6.
4. ↑  Cremona, Luigi*. Italia dei dolci*, 2004 — 57 bet. ISBN 88-365-2931-3.
5. ↑  *Enciclopedia Europea Garzanti*, 1981.
6. ↑  *Enciclopedia Universale Rizzoli Larousse*, 1971.
7. ↑  *Dizionario della lingua italiana Garzanti*, 1980.
8. ↑  *Il Sabatini Coletti.*
9. ↑  „Tiramisu". *Merriam-Webster's Online Dictionary*. Qaraldi: 11-iyun 2020-yil.
10. ↑  Capnist, Giovanni*. I Dolci Del Veneto*, 1983. ISBN 88-7021-239-4.
11. ↑  Where to Eat in Canada, Oberon Press, 1971 (ref)
12. ↑  „Ado Campeol, at whose restaurant tiramisu was invented, passes away at 93" (1-noyabr 2021-yil).
13. ↑  „Pochi giorni dopo Ado Campeol, il papà del tiramisù, muore anche la moglie Alba Di Pillo, la vera ideatrice del dolce dei record". *La Repubblica* (11-noyabr 2021-yil).
14. ↑  „ Tiramisu", *LeBeccherie.it*.
15. 1 2  „Ado Campeol, 'father of tiramisu' who helped the rich pudding to become a staple of Italian menus around the world – obituary". *The Telegraph* (2-noyabr 2021-yil). 11-yanvar 2022-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 3-noyabr 2021-yil.
16. ↑  
„'Father of tiramisu' Ado Campeol dies aged 93".  BBC (30-oktabr 2021-yil).
17. ↑  
„corrieredelveneto.corriere.it/veneto/notizie/vino\_e\_cucina/2014/27-febbraio-2014/chiude-ristorante-che-invento-tiramisu".
18. ↑  „What gave the Tiramisu its name?". *Ticino Online*. 28-avgust 2016-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 1-oktabr 2013-yil.
19. ↑  
Rosengarten, David. The Man Who Invented Tiramisu!. *The Rosengarten Report*. Walter Pearce, Salt Pig Publishing (2006-yil oktabr), s. 17–19.
20. ↑  „Piedigrotta: History". Qaraldi: 14-mart 2010-yil.
21. ↑  Vozzella, Laura. „The Unsung Inventor of Tiramisu" (8-oktabr 2006-yil). 23-aprel 2014-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 21-aprel 2014-yil.
22. ↑  Black, Jane. „The Trail of Tiramisu". *The Washington Post* (10-iyul 2007-yil). Qaraldi: 11-iyul 2007-yil.
23. ↑  „THE ORIGIN OF TIRAMISÙ: "FACT AND LEGEND". ⋆ Accademia Del Tiramisù".
24. ↑  Dolce Jasmine (13–noyabr 2017–yil), *Tiramisù: The story behind it*, 2022-09-02da asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 14 November 2017`{{citation}}`: CS1 maint: date format ()
25. ↑  „History of tiramisù". 2012-yil 4-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 16-avgust 2010-yil.
26. ↑  Soletti, Francesco*. L'Italia del caffè* (italyancha), 2004 — 110 bet.
27. ↑  „Prodotti Agroalimentari Tradizionali" (italyancha). *politicheagricole.it*.  Ministero delle politiche agricole alimentari e forestali.
28. ↑  „GU Serie Generale n.176" (italyancha) (29-iyul 2017-yil).
29. ↑  *Hernandez.* „Ado Campeol, the man known as the 'father of tiramisu,' has died" (31-oktabr 2021-yil).
30. ↑  „Save the tiramisu, says Italian politician". *The Guardian* (23-avgust 2013-yil).
31. ↑  „Italian Politician Asks EU To Grant Tiramisu Protected Status". *ITALY Magazine*.
32. ↑  Greenspan, Dorie. „The way to make a tiramisu even more unforgettable" (inglizcha). *Washington Post* (14-iyun 2016-yil). Qaraldi: 4-avgust 2022-yil.
33. ↑  *Larousse Gastronomique*, New York: Clarkson Potter Publishers, 2001, pp. 1214.
34. ↑  „Tiramisù: pavesini vs savoiardi, chi vince?". *Agrodolce*. 2018-yil 29-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 14-may 2020-yil.
35. ↑  Cloake, Felicity. „How to make the perfect tiramisu" (inglizcha). *The Guardian* (13-mart 2014-yil). Qaraldi: 6-avgust 2019-yil.