**Qarilik kataraktasi** (*Cataracta senilis*) — qariyalarning koʻz gavhari patologiyasi boʻlib, hayot davomida orttirilgan kataraktalarning juda koʻp uchraydigan koʻz gavhari kasalligidir. Bundan tashqari kataraktaning boshqa turlari ham aniqlangan:

* Asoratli katarakta (*cataracta complicata*) — turli umumiy kasalliklardan keyin paydo boʻladia katarakta,
* Shikastlanish kataraktasi (*cataracta traumatica*) — koʻzga zarb tegishidan paydo boʻladigan katarakta,
* Nurlar ta’siridan yuzaga keladigan katarakta — (ultrabinafsha, infraqizil, rentgen)kabi nurlarning zararli taʼsiri sababli paydo boʻladigan katarakta,
* Ikkilamchi kataraktalar (*cataracta secundaria*).

Hayotda orttirilgan kataraktalar awal bir koʻzda, keyin esa ikkinchi koʻzda paydo boʻladi. Qarilik kataraktasida loyqalanish koʻpincha
gavharning poʻstlogʻida paydo boʻlib turadi va bunday holatga kulrang kataraktasi (*Cataracta corticalis*) deyiladi. Loyqalanish yadrodan boshlanadigan (*Cataracta nuclearis*) yadro kataraktasi kamroq uchraydi.

Klinikasi
---------

Qarilik kataraktasining 4 xil klinik davri bor:

1. Boshlangʻich katarakta (Cataracta incipiens).
2. Yetilmagan katarakta (Cataracta nondum matura).
3. Yetilgan katarakta (Cataracta matura).
4. 0ʻta pishgan katarakta (Cataracta hypermatura).

Qarilik kataraktasining gavhar kortikal qismidan boshlanadigan turi birinchi davrda loyqalanish gavharning periferik ekvatoriga, kortikal qavatning oldi yoki orqa xaltasiga yaqin qismdau juda nozik nuqta yoki chiziqlar
shaklida boslilanadi va radial yoʻnalish olib, gavharning oldi yoki orqa
qutbida, keng tomoni esa eksvator tomonda yotadi. Bular qorachiq
kengaytirilganda yonidan nur tushirib qaralganda oq kulrang nuqta va
chiziqlarga oʻxshab koʻrinadi. Nur yurgizib qaralganda esa, qizgʻish
satlida qora tus olib koʻrinadi. Loyqalanish juda kamdan-kam qorachiq
markazda — yadro oldi, yo orqasi, kortikal qavatlaridan birida paydo
boʻladi. Bunda diffuz oq kulrang boiib koʻiinadi. Loyqalanishning
ekvatordan boshlanadigan variantida koʻzning koʻrishi uzoq vaqtgacha
oʻzgannaydi, ikkiuclii yadro variantida esa koʻrish tez pasayadi va bemor koʻzi oldida yengil tuman paydo boladi. Hozirgi vaqtda gavharda
loyqalanishning birinchi variantini koʻrgan oftalmolog tezlik bilan uni
roʻyxatga olib, konservativ davolashni boshlashi zarur. Bemorga
boshlangʻich katarakta to ʻgʻrisida m aʼlumot berib, unga
profilaktikaning ahamiyatini tushuntirib bersa va bemor erta davolana
boshlasa natija yaxshi boʻladi. Hatto qarilik kataraktasining oldini olish
uchun 40 yoshdan oshgan odamlarda ambulator profilaktik
tekshirishlarni oʻtkazish mumkin.

Maʼlum vaqt o4gach har bir bemorning immun holatiga qarab
(2-4 yil ichida) kataraktaning birinchi boshlangʻich davridagi oʻzgarishlar m aʼlum darajaga yetgach, uning ikkinchi davri
pishmagan davriga oʻtadi. Loyqalangan chiziq — tolalar qalinlashib,
bir-biri bilan aralashib qorachiq zonasiga yetib keladi va ular biroz
shishadi, yadro atrofiga tarqaladi va koʻrishni pasaytiradi.
Tolalarning shishuvi gavhar membranasining koʻz ichi suyuqligidan
suvni koʻproq gavhar tarkibiga oʻtkazib suvlanishidan boʻladi. Bu
2-davr — pishmagan kataraktaning klinik simptomlari, birinchidan\*
oldi kamera chuqurligining kichrayishi, ikkinchidan, gavharning
hamma tola (kortikal qavati)larining to ʻliq loyqalanmagani
munosabati bilan yonidan nur tushirib qaraganda, qorachiq qirrasi
ostida oʻroqsimon soya paydo boʻlishi, uchinchidan, koʻrishning
anchagina pasayishidadir. Koʻrish 0,1-0.2 ga teng boMishi mumkin.
3-davr kataraktaning pishgan, yetilgan davri (cataracta matura)
deyiladi. Bu davrda gavhar membranasi o ʻtkazuvchanligi teskari,
tashqi tomonga yurib o ʻtib, undan suv qisman chiqib ketishi
natijasida gavharning hajmi biroz kichrayib, boshlangʻich davridagi
oʻz holiga qaytadi. Shuning uchun oldi kamera yana normal holiga
keladi. Gavharning toʻliq loyqalanganidan rangdor pardaga oid
qorachiq qirrasi yonidagi oʻroqsimon soya ham yoʻqoladi. Koʻzning
buyumlar shaklini ajrata bilish qobiliyati ham (gavhar to ʻliq
loyqalanganidan) y o ʻqolib, k o ʻzning faqat yorugʻlik sezish
qobiliyatigina saqlanadi. Odatda katarakta operatsiyasi gavharning
toʻliq loyqalanish davriga to ʻgʻri kelsa, massalar va yadrolarini
gavhar qobigʻidan yuvib oson ajratib olsa boʻladi.
4-davr kataraktaning oʻta pishib yetilgan davri (cataracta
hypermatura) deyiladi. Bunda, birinchidan, loyqalangan tolalar
aralashib bir xil loyqalangan massa kulrang tusga kiradi.
Ikkinchidan, gavhar kichrayib, oldi kam era chuqurlashadi.
Uchinchidan, koʻz soqqasi harakatlanganda rangdor parda (gavhar
kichrayganidan) shamolda eshik pardasiga o ʻxshab silkinib
qimirlaydigan boʻladi. Bu iridodonesis deyiladi. Koʻz kichraygan
yadro yoni atrofidan koʻra boshlaydi. Bu katarakta oʻta pishgan
davri klinik simptomlari oʻzgarishining birinchi variantidir.
2-variantida esa gavhar suvlanib, tolalarining toʻla
loyqalanishidan soʻng kortikal moddalar suyuqlanib, oppoq sutga
o ʻxshab qoladi. Uning yadrosi pastga choʻkib tushib, koʻz
qimirlaganda oq sujoiqlik ichida sargʻish yadro har yoqqa siljib
yuradi. OCha pishib yetilgan kataraktaning bu ikkinchi varianti
oppoq, suyuq bolgani uchun „sut kataraktasi" deyiladi. Buni birinchi
marta Morgan yozib chiqqani uchun Morgan kataraktasi deyiladi.

2004-yilda har 100 000 aholi orasia katarakta kasalligi oqibatida nogironlik holatining uchrash darajasi:

|  |  |
| --- | --- |
|   no data
  <90
  90–180
  180–270
  270–360
  360–450
  450–540 |   540–630
  630–720
  720–810
  810–900
  900–990
  >990
  |

Katarakataga mubtalo boʻlgan bemorlar koʻzi gavharning
kortikal moddalarida loyqalanib paydo boʻlgan nayzalarning
markazgacha oʻsgan ingichka uchlari qorachiq qirrasidan o ʻrtaga picha oʻtganda seza boshlaydilar. Ular koʻziga bir narsa halaqit
berayotgani uchun uni qayta-qayta artib, bu noxush sezgidan
qutulmoqchi b o ʻladilar. Lekin iloj bo4lmagach, oftalmologga
murojaat qiladilar. Oftalmolog odatdagi tekshirish usullarini qoʻllab,
sinchiklab tekshiradi va boshlangʻich katarakta tashxisini qoʻyib,
bemorni ro ʻyxatga oladi va davolash usullari rejasini bemorga
tushuntiradi.

* 8 yoshli bolaning chap ko'zining orqa qutb katarakti8 yoshli bolaning chap ko'zining orqa qutb katarakti
* 70 yoshli erkakning yadro sklerozi katarakti70 yoshli erkakning yadro sklerozi katarakti
* 60 yoshli erkakning kortikal kataraktasi60 yoshli erkakning kortikal kataraktasi
* Kortikal kataraktning retroilluminatsiyasiKortikal kataraktning retroilluminatsiyasi
* 1-tur qandli diabet bilan og'rigan 16 yoshli qizning orqa subkapsulyar kataraktasi1-tur qandli diabet bilan og'rigan 16 yoshli qizning orqa subkapsulyar kataraktasi
* 55 yoshli erkakning intumescent kataraktasi55 yoshli erkakning intumescent kataraktasi
* Orqa soyaga ega oldingi subkapsulyar kataraktOrqa soyaga ega oldingi subkapsulyar katarakt
* Retroilluminatsiya orqali posterior subkapsulyar kataraktRetroilluminatsiya orqali posterior subkapsulyar katarakt
* 60 yoshli ayolning yadro sklerozi va posterior qutb katarakti60 yoshli ayolning yadro sklerozi va posterior qutb katarakti
* 60 yoshli erkakning zich oq yetuk katarakti60 yoshli erkakning zich oq yetuk katarakti
* Erkak melanodermaning kortikal kataraktiErkak melanodermaning kortikal katarakti

Kataraktaning ikkinchi dovrida esa bemorlar odatda koʻzoynaklarsiz
yaqindan k o ʻradigan bo4lganiga hayron boʻlib, oftalmologga
xursandchilik bilan xabar qiladilar. Vrach bemorga qarilik kataraktasiga
uchraganini tushuntirib dori-darmonlar tayinlaydi. Nima uchun
kataraktaning 2-davrida bemor yaqindan koʻradigan boʻladi? Chunki
uning koʻz gavhari suvlanib qalinlashib fokusi qisqarganidan miopiya
paydo bo4ladi. Kataraktaning ikkinchi davrida loyqalanish gavharning
hamma joyida bir xil bo4lmaydi va nur sindirish qobiliyati ham turlicha
boʻladi. Shuning uchun monokulyar poliopiyam, yaʼni bir koʻz bilan
qaraganda lampaning 2-3 ta boʻlib koʻrishiga tushuna olmay bemor
yana mutaxassisga boradi.
3-davrda esa, bemor koʻzida xiralanish zoʻrayib ketadi va buyumlar
shaklini ajrata olmay qoladi. Yaqin odamlarini ham, ulaming qoshkoʻzini ham ajrata olmay qolgach juda hayajonlanadi. Bemor bundan
iztirob chekadi, koʻpincha qattiq ta ’sirlanib, hatto qon bosimi
koʻtariladi. Ayniqsa, agar ikkinchi koʻzda ham katarakta boshlanib
xiralangan boʻlsa, xafsalasiz bemor davolanishga uncha shoshilmasdan
„ikkinchi koʻzim koʻryapti-ku" deb yuraversa, 4-davr boshlangach,
yadro atrofi yupqalashib soʻrilgach, kataraktali koʻrmaydigan koʻz
koʻra boshlaydi. Unda bemor suyunib, biroz qiyshiqroq qarab „mana
koʻzim koʻryapti" deb yurishi ham mumkin edi.
Lekin hozirgi vaqtda respubhkamizning hamma viloyat, shahar
va tum anlarida yaxshi jihozlangan k o ʻz shifoxonalari, k o ʻz
kasalliklari kabinetlarida malakah shifokorlar ishlab turibdi. Agar
bemorlar koʻz kaseilliklari boshlanishi bilan kechikmay oʻz vaqtida
ularga murojaat qilsalar bunday xastaliklardan forig4 boʻladilar.
Kortikald kataraktaning gavhar ekvatoridan boshlanib, uzoq davom
etib, ko4rishga tez vaqt ichida xalaqit bermasligidan bemorlar kechroq
xabar topadilar. Shuning uchun 40-50 yoshdan oshgan odamlarni
profilaktik nazoratdan o4tkazishni tashkil qilishning ahamiyati katta.

Manbalar
--------

1. ↑  M.N. Hamidova*. Koʻz kasalliklari*, 2006, Toshkent: Zar - qalam — 198-199 bet.
2. ↑  Hamidova M.N.*. {{{title}}}*, 2006, Toshkent: Zar - qalam NMIU — 199-200 bet.
3. ↑  „Death and DALY estimates for 2004 by cause for WHO Member States" (xls). *World Health Organization*.  who.int (2004).