**Kambodja-Vyetnam mojarosi** (vyetnamcha: *Chien dịch phản công biên giới Tây*) — Pol Pot tomonidan boshqarilgan Demokratik Kambodja va Vyetnam Sotsialistik Respublikasi ishtirokida 1975-yildan 1979-yilgacha davom etgan qurolli mojaro. Mojaro ikki bosqichdan iborat edi - birinchi bosqich davlatlar oʻrtasidagi chegara urushi (1975-1978) va ikkinchi bosqich Vyetnam armiyasining faol ishtirokidagi Kambodjada fuqarolar urushi (1979-1989).

Chegara urushi
--------------

Tarixan, Kambodja va Vyetnam bir-biriga qarama-qarshi boʻlgan, ammo 1970-yillarning boshlarida Shimoliy Vyetnam va Qizil kxmerlar rahbariyati oʻrtasida paydo boʻlgan tafovutlar yanada keskinlashdi. Dastlab Shimoliy Vyetnam armiyasi Kambodja fuqarolar urushida Qizil kxmerlar tomonida faol ishtirok etdi, ammo ittifoqchilar oʻrtasidagi chuqur kelishmovchiliklar Shimoliy Vyetnamning 1972-1973-yillarda oʻz qoʻshinlarini front chizigʻidan olib chiqib ketishiga olib keldi.

1975-yil aprel oyida Qizil kxmerlar Pnompenni egallab olishdi va shu tariqa Kambodja fuqarolar urushida gʻalaba qozondi. Oʻsha oyda Vyetnam urushi tugadi: Shimoliy Vyetnam qoʻshinlari Saygonni egallab olishdi, Vyetnam Respublikasi qulab tushdi va Vyetnam janubida kommunistik Janubiy Vyetnam Respublikasi tuzilgani e'lon qilindi. Shu voqeadan soʻng darhol ikki davlat oʻrtasidagi munosabatlar tezlik bilan yomonlasha boshladi. 1975-yil may oyida Kambodja-Janubiy Vyetnam chegarasida birinchi qurolli toʻqnashuvlar sodir boʻldi. 

1976-yil 2-iyulda Vyetnamning ikki qismi shimoli va janubi umumiy Vyetnam Sotsialistik Respublikasiga birlashdi. 1977-yilda, biroz davom etgan harakatsizliklardan soʻng, harbiy harakatlar keskin avj oldi. Qizil kxmerlar chegarani kesib o‘tib, Vyetnamdagi tinch fuqarolarni o‘ldirdi. Eng katta fojia 1978-yil aprel oyida An Giang provinsiyasi (Janubiy Vetnam) Batyuk qishlogʻida yuz berdi, uning butun aholisi - 3000 kishi yoʻq qilindi. Qizil kxmerlar "Vyetnam bilan 700 yil davomida kurashishga tayyormiz!» deya Vyetnamga qarshi harakatlarni davom ettirishdi. Bunday harakatlar jazosiz qolishi mumkin emas edi va Vyetnam armiyasi Kambodja hududida bir nechta reydlar oʻtkazdi. Bunga javoban, qizil kxmerlar mamlakatdagi deyarli barcha etnik vyetnamliklarni qirib tashladilar.

1977-1978-yillarda Xitoy rahbariyati Xitoy qoʻshinlari kontingentini Kambodjaga yuborish imkoniyatini muhokama qildi. Oxir-oqibat, Den Syaopinning pozitsiyasi gʻalaba qozondi - qoʻshin yuborish emas, balki partizanlar urushiga tayyorgarlik koʻrish uchun yordam berish gʻoyasini ilgari surdi. Shu bilan birga, bir necha yillar davomida Vyetnam rahbariyati Qizil kxmerlarning tajovuzkorligini Vyetnamga qarshi maqsadli siyosat sifatida emas, balki Qizil kxmerlar rahbariyati ichidagi ichki tarqoqlikning natijasi sifatida qabul qildi. 

1978-yil 25-dekabrda (boshqa ma'lumotlarga koʻra - bir oy oldin) Vyetnam Qizil kxmerlar rejimini agʻdarish maqsadida Kambodjaga keng koʻlamli bosqinni boshladi. 1979-yil 7-yanvarda Pnompen qoʻlga olindi. Hokimiyat Xen Samrin boshchiligidagi Kambodjani Milliy qutqarish uchun birlashgan frontga oʻtkazildi. Ushbu tashkilot 1978-yil dekabr oyi boshida tashkil etilgan va harbiy harakatlarda faqat kichik rol oʻynagan, ammo mafkuraviy maqsadlarda u Kambodja xalqini Pol Pot zulmidan ozod qiluvchi sifatida taqdim etilgan.

Okkupatsion harakatlar
----------------------

Pnompenni yoʻqotgandan soʻng, qizil kxmer qoʻshinlari gʻarbga, Kambodja-Tailand chegarasiga chekinishdi. Bu hudud keyingi yigirma yil davomida ularning bazasiga aylandi. Ayni paytda, Pol Pot rejimi bilan yaqin aloqada boʻlgan yagona davlat boʻlgan Xitoy ham vaziyatni gʻazab bilan kuzatdi. Bu vaqtga kelib, Vyetnam nihoyat oʻzining tashqi siyosatini SSSRga yoʻnaltirdi. Xitoy rahbariyati Kambodjani bosib olish boʻyicha "Vyetnamga saboq berish" niyati mavjud ekanligini ochiq aytdi va 1979-yil 17-fevralda (Vyetnam armiyasi Kambodja poytaxtini egallab olganidan 40 kun oʻtgach) Xitoy armiyasi Vyetnamga bostirib kirdi. Urush shiddatli va tez oʻtdi; mart oyining oʻrtalarida janglar tugadi. Rasmiy ravishda Vyetnam gʻalaba qozondi.

Xitoy agressiyasini qaytargandan soʻng, Vyetnam armiyasi qizil kxmerlarga qarshi yangi hujum boshladi. Yil oʻrtalarida u Kambodjaning barcha asosiy shaharlarini nazorat qildi. Ajablanarlisi shundaki, ilgari oʻttiz yil davomida yapon, fransuz va amerika muntazam armiyalariga qarshi partizan taktikasini qoʻllagan sotsialistik Vyetnam endi kxmer partizanlari bilan uzoq davom etgan kurashga kirishdi. Xen Samrin hukumat armiyasi hali ham zaif boʻlganligi sababli, Vyetnam Kambodjada doimiy kuchga ega boʻlgan 170-180 ming kishilik harbiy kontingentni saqlashda davom etdi. Har yili yilning birinchi yarmida Vyetnam qoʻshinlari mamlakat gʻarbida hujum operatsiyalarini oʻtkazdilar va ikkinchi yarmida yomgʻirli mavsum kelishi bilan ular oʻz bazalariga chekindilar. Qizil Kxmerlar chegara hududida oʻz oʻrnini egallashda davom etdi va Tailandda ham zaxira bazalarga ega boʻldilar. Bu Vyetnam va Tailand qoʻshinlari oʻrtasida bir qator toʻqnashuvlarga olib keldi. Gʻarb davlatlari urushda Vyetnamni kimyoviy quroldan foydalanganlikda ayblashdi ("sariq yomgʻir" deb ataladi), ammo buning ishonchli dalillari yoʻq edi.

Xen Samrin rejimi siyosatining Vetnam parastligi milliy birlikka yordam bermadi. 1981-yilda Qizil kxmerlar safida Pol Pot amaldagi rahbarlikni saqlab qolgan holda ba'zi vakolatlarni namoyishkorona ravishda topshirdi, Kambodja Kommunistik partiyasi tarqatib yuborildi va uning asosida Khieu Samphan rahbarligida Demokratik Kambodja partiyasi tuzildi. Marksizm-leninizm tarafdorlari ham bozor iqtisodiyoti tamoyillarini tan oldi va Qizil kxmerlar hukmronligi davrida amalga oshirilgan qatagʻonlar uchun kechirim soʻraldi. 1982-yil iyun oyida Demokratik Kambodja partiyasi, shahzoda Sixanuk tarafdorlari (Milliy ozodlik harakati) va Son Sann (kxmer xalqining milliy ozodlik fronti) tarafdorlari Demokratik Kambodja koalitsion hukumatini tuzdilar va BMT tomonidan rasmiy ravishda tan olindi. Sixanuk Demokratik Kambodja prezidenti, Son Sann esa bosh vazir deb e’lon qilindi.

Kambodja hukumat armiyasining kuchayishi va xalqaro oʻzgarishlar 1980-yillarning oxiriga kelib, Kambodja hududidagi Vyetnam armiyasining qisqartirishiga olib keldi. 1989-yil sentyabr oyida Vyetnam qoʻshinlarining Kambodjadan toʻliq olib chiqilishi e'lon qilindi, ammo Vyetnam harbiy maslahatchilari Kambodjani tark etishmadi. Kambodja hukumati va qizil kxmerlar oʻrtasidagi urush yana oʻn yil davom etdi.

Urush qurbonlari soni noma'lum. Vyetnam xalq armiyasi rasmiylari 10 yil davomida koʻrilgan talofatlar haqida qarama-qarshi ma'lumotlar berdi; Ularning bayonotlariga koʻra, Kambodjada 15 dan 25,3 minggacha Vyetnam askari halok boʻlgan.

Adabiyotlar
-----------

1. ↑  James Pringle. MEANWHILE: When the Khmer Rouge came to kill in Vietnam
2. ↑  „Михеев Ю. Я. Деменьтьев Ю. П. Кожевников В. А. История Кампучии. Краткий очерк — Москва: Наука, 1981". 4-mart 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-yanvar 2009-yil.
3. ↑  Kenneth Conboy, Ken Bowra. *The NVA and Viet Cong.* — Osprey Publishing/Elite, выпуск № 38, 1991. — С. 21.
4. ↑  Kenneth Conboy, Ken Bowra. С. 26.
5. ↑  В 1989 году Народная Республика Кампучия была переименована в Государство Камбоджа, с 1993 — Королевство Камбоджа.

* Гордиенко А. Н. Войны второй половины XX века. Мн. 1998. ISBN 985-437-507-2
* Kenneth Conboy, Ken Bowra. *The NVA and Viet Cong.* — Osprey Publishing/Elite, выпуск № 38, 1991.