*Artur Okunning iqtisodiy oʻsish va ishsizlik qanday bogʻliqligi haqidagi xulosalari*
-------------------------------------------------------------------------------------

Iqtisodiyotni oʻrganishga kelganda, oʻsish va ish oʻrinlari iqtisodchilar eʼtiborga olishlari kerak boʻlgan ikkita asosiy omildir. Ikkalasi oʻrtasida aniq munosabatlar mavjud va koʻplab iqtisodchilar iqtisodiy oʻsish va ishsizlik darajasi oʻrtasidagi bogʻliqlikni oʻrganishga harakat qilib, muhokamani asoslab berishdi. Iqtisodchi **Artur Okun** birinchi marta 1960-yillarda munozara bilan shugʻullana boshladi va uning bu boradagi tadqiqotlari Okun qonuni sifatida tanildi. Quyida Okun qonuni, nima uchun muhimligi va birinchi nashr etilganidan beri vaqt sinovidan qanday oʻtgani haqida batafsilroq maʼlumot berilgan.

ASOSIY TAʼLIMLAR
----------------

Okun qonuni 1960-yillarning boshlarida Yel universiteti professori va iqtisodchi Artur Okun tomonidan ilgari surilgan.

Okun qonuni mamlakatdagi ishsizlik va iqtisodiy oʻsish sur’atlari oʻrtasidagi statistik munosabatlarga qaraydi.

Okun qonunida aytilishicha, ishsizlik darajasini 1 foizga kamaytirish uchun mamlakatning yalpi ichki mahsuloti (YaIM) bir yil davomida taxminan 4 foizga oʻsishi kerak.

Okun qonuni: asoslar
--------------------

Okun qonuni eng asosiy shaklda mamlakatdagi ishsizlik darajasi va uning iqtisodiyotining oʻsish sur’ati oʻrtasidagi statistik bogʻliqlikni tekshiradi. Sent-Luis Federal zaxira bankining iqtisod boʻyicha tadqiqot boʻlimi Okun qonuni „ishsizlik darajasi tabiiy koʻrsatkichdan yuqori boʻlsa, mamlakat yalpi ichki mahsulotining (YaIM) qancha qismini yoʻqotishi mumkinligini aytib berishga moʻljallangan" deb tushuntiradi. Unda "Okun qonuni ortidagi mantiq oddiy. Mahsulot ishlab chiqarish jarayonida ishlatiladigan mehnat miqdoriga bogʻliq, shuning uchun mahsulot va bandlik oʻrtasida ijobiy bogʻliqlik mavjud. Jami bandlik ishchi kuchidan ishsizlar soniga teng boʻladi, shuning uchun ishlab chiqarish va ishsizlik oʻrtasida salbiy bogʻliqlik mavjud (ish kuchiga bogʻliq).

Yel professori va iqtisodchi Artur Okun 1928-yil noyabrda tug‘ilgan va 1980-yil mart oyida 51 yoshida vafot etgan. U birinchi marta 1960-yillarning boshlarida bu boradagi topilmalarini nashr etgan, shundan so‘ng ular o‘zining „qonuni" nomini olgan.

Okun qonuni, aslida, ish oʻrinlari va oʻsish oʻrtasidagi munosabatlarni tushuntirish va tahlil qilish uchun asosiy qoidadir. Federal zahiraning sobiq raisi Ben Bernankening nutqi, ehtimol, Okun qonunining asosiy tushunchalarini eng qisqacha umumlashtiradi.

"Ushbu asosiy qoida ishsizlik darajasidagi oʻzgarishlar va real *yalpi ichki mahsulot* (YaIM) oʻsish sur’ati oʻrtasidagi kuzatilgan bogʻliqlikni tavsiflaydi. Okunning taʼkidlashicha, ishchi kuchi soni va unumdorlik darajasi doimiy ravishda oʻsib borayotganligi sababli, ishsizlik darajasini barqaror ushlab turish uchun odatda YaIMning real oʻsishi uning salohiyatining oʻsish sur’atlariga yaqin boʻlishi kerak. Shunday qilib, ishsizlik darajasini pasaytirish uchun iqtisodiyot oʻz potentsialidan yuqori sur’atlarda oʻsishi kerak.

Aniqrog‘i, Okun qonunining hozirda qabul qilingan versiyalariga ko‘ra, yil davomida ishsizlik darajasining bir foizga pasayishiga erishish uchun real YaIM o‘sha davrdagi potentsial YaIMning o‘sish sur’atidan taxminan ikki foiz tez o‘sishi kerak.. Misol uchun, agar YaIM oʻsishining potentsial sur’ati 2 % boʻlsa, Okun qonunida aytilishicha, ishsizlik darajasini bir foizga kamaytirish uchun YaIM bir yil davomida taxminan 4 foizga oʻsishi kerak.

Okun qonuni ishsizlikni qanday tasvirlaydi?
-------------------------------------------

### Okun qonuniga batafsilroq qarash

Shuni taʼkidlash kerakki, Okun qonuni ishsizlik va iqtisodiy oʻsishning regressiyasiga tayanadigan statistik munosabatlardir. Shunday qilib, regressiyani amalga oshirish iqtisodiyotning oʻsishiga qarab ishsizlikning oʻzgarishini hal qilish uchun ishlatiladigan turli koeffitsientlarga olib kelishi mumkin. Bularning barchasi tarixiy YaIM va ish bilan taʼminlanganlik maʼlumotlari boʻlgan ishlatilgan vaqt davrlari va kiritilgan maʼlumotlarga bogʻliq. Quyida Okun qonunining regressiyasiga misol keltirilgan:

Qonun haqiqatan ham vaqt oʻtishi bilan hozirgi iqtisodiy iqlim va bandlik tendentsiyalariga mos ravishda rivojlandi. Okun qonunining bir versiyasida ishsizlik 1 % ga tushganda, yalpi milliy mahsulot (YaIM) 3 % ga koʻtarilishi juda sodda tarzda aytilgan. Okun qonunining yana bir versiyasi ishsizlik va YaIM oʻrtasidagi munosabatlarga qaratilgan boʻlib, ishsizlikning foizga oʻsishi YaIMning 2 % ga pasayishiga olib keladi.

Bloombergning oʻta oʻzgaruvchan Buyuk turgʻunlik davri maʼlumotlarini oʻzida jamlagan maqolasida taʼkidlanishicha, „qoida qoidasiga koʻra, har bir foiz punkti uchun yillik oʻsish tendentsiya darajasidan oshib ketadi — Federal rezerv siyosatchilari buni 2,3 % dan 2,6 % gacha bogʻlaydilar. — ishsizlik yarim foiz punktga kamaydi".

YaIM va YaIM kabi iqtisodiy oʻsishning turli xil qoʻllanilishiga, shuningdek, iqtisodiy oʻsishning potentsial chora-tadbirlariga nimalar tegishli ekanligiga eʼtibor bering.

Okun qonuni turli vaqtlarda kuchga kirgan, ammo 2008-yilgi moliyaviy inqiroz paytida oʻzini oqlamagan.

Jahon Ishsizlik darajasi (2021)Jahon Ishsizlik darajasi (2021)
### Vaqt oʻtishi bilan bu haqiqatni saqlab qoladimi?

Iqtisodiyot, fan yoki har qanday intizomdagi har qanday qonunda boʻlgani kabi, uning turli sharoitlarda va vaqt oʻtishi bilan haqiqiyligini aniqlash muhimdir. Okun qonuniga kelsak, u juda yaxshi saqlanadigan sharoitlar mavjud, boshqalari esa yoʻq. Misol uchun, Kanzas-Siti Federal zaxira banki tomonidan Okun qonunini koʻrib chiqish Okunning birinchi munosabatlaridan biri real ishlab chiqarishning choraklik oʻsishi bilan solishtirganda ishsizlikning choraklik oʻzgarishlarini koʻrib chiqqani va bu yaxshi saqlanib qolganga oʻxshaydi.

Shuningdek, ishsizlikni kuzatishning turli usullari mavjud va, albatta, *Okun qonuni* uchun asosiy sinov maydoni Qoʻshma Shtatlar boʻlgan. Okun, shuningdek, potentsial iqtisodiy mahsulot va iqtisodiyotdagi haqiqiy ishlab chiqarish darajasi oʻrtasidagi farqni tahlil qildi. Kanzas Siti Okun qonunining har choraklik munosabatlaridan boshlab, haqiqiy va potentsial ishlab chiqarishdagi farqlarni, shu jumladan qonun toʻliq bandlik yoki hatto yuqori ishsizlik sharoitida amal qiladimi-yoʻqligini koʻrib chiqadigan „boʻshliq versiyasi" ni batafsil oʻrganadi. U joriy va tarixiy iqtisodiy oʻsish darajasiga qarab, oʻzgaruvchilarni tashlab qoʻyish yoki qoʻshish imkoniyatlarini qoldirib, yanada dinamik versiyaga qaror qildi.

Okun qonuni qanchalik foydali?
------------------------------

Haqiqatda ishsizlik va iqtisodiy oʻsish oʻrtasidagi munosabatlarning koʻplab harakatlanuvchi qismlari mavjudligiga qaramay, qonunni empirik qoʻllab-quvvatlash mavjud. Kanzas-Siti Fed tadqiqoti „*Okun qonuni qattiq munosabatlar emas*" degan xulosaga keldi, ammo u „oʻsishning sekinlashishi odatda ishsizlikning oʻsishi bilan mos kelishini bashorat qiladi".

Moliyaviy inqiroz davrida u qadar yaxshi tura olmaganiga kelsak, Bernanke „Okun qonunining aniq muvaffaqiyatsizligi qisman statistik shovqinni aks ettirishi mumkin" deb taxmin qildi.

Boshqa tadqiqotlar Okun qonunini koʻproq qoʻllab-quvvatladi. Sent-Luis Federal zaxira banki „Okun qonuni pul-kredit siyosati uchun foydali qoʻllanma boʻlishi mumkin, ammo ishsizlikning tabiiy darajasi toʻgʻri oʻlchangan taqdirdagina" degan xulosaga keldi.

Xulosa
------

Umuman olganda, *Okun qonuni* iqtisodiy oʻsish va bandlik oʻrtasidagi munosabatlarni oʻrganishning eng sodda va qulay usullaridan biri ekanligi haqida munozaralar kam. Okun qonunining asosiy afzalliklaridan biri, iqtisodiyot kutilganidan qariyb 2 % tezroq oʻsganda, ishsizlikning 1 % ga qisqarishini bildirishda soddaligidir. Biroq, iqtisodiy oʻsish tendentsiyalarini hisobga olgan holda, ishsizlik haqida aniq prognozlar qilish uchun unga tayanish unchalik yaxshi ishlamaydi. Misol uchun, u oʻrganilganidan beri vaqt oʻtishi bilan oʻzgarib borishi va koʻproq noodatiy iqtisodiy iqlim, jumladan, ishsizlikning tiklanishi va 2008 yilgi moliyaviy inqiroz taʼsirida boʻlishi maʼlum.

Maʼlumotlarning murakkabligi, ishlatilishi mumkin boʻlgan turli vaqt davrlari va iqtisodiy regresslar bilan bogʻliq asosiy noaniqlik tufayli tahlil juda murakkab boʻlishi mumkin. Okun qonuni toʻliq bashoratli boʻlmasligi mumkin, ammo u iqtisodiy oʻsish, bandlik unga qanday taʼsir qilishini va aksincha, muhokama qilishda yordam berishi mumkin.

1. 1 2  „Brittanica. "Arthur M. Okun"".
2. 1 2  „Board of Governors of the Federal Reserve System. "Recent Developments in the Labor Market"".
3. ↑  „Bloomberg. "First Year of U.S. Economic Recovery Was Weaker Than Estimated"". 2020-yil 18-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 26-iyul.