**Yuan Shi** (xitoychada 元史 *yuánshǐ*) [Yuan sulolasi tarixi] — Xitoyning Yuan sulolasiga bagʻishlangan rasman tan olingan 24-rasmiy tarixnomalaridan biri.

Anʼanalarga koʻra Xitoyda sulola tarixi undan keyin kelgan sulola tomonidan yozilgan. Yuan sulolasi tarixi konfutsiychi olim hamda yozuvchi, Min sulolasining birinchi imperatori Xunʼu (1368-1398-yillarda hukmronlik qilgan)ning safdoshi Sun Lyan (1310-1381) boshchiligida tuzilgan.

Tuzilishi
---------

„Yuan Shi"da oldingi sulola imperatorlari (yaʼni Yuan imperiyasi) hukmronligi davridagi marosimlar, urf-odatlarning taʼrifi, boshqaruv holati, harbiy ishlari, iqtisodiyoti va savdo, geografiyasi xronologik tartibda tasvirlangan. Chingizxondan Yuan imperiyasining oxirgi imperatori (Toʻgʻon Temur)gacha boʻlgan davrdagi taqvim, fan va sanʼat, shuningdek, sulola bilan munosabatda boʻlgan boshqa xalqlar haqidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi. Shi szi anʼanalariga (mil.avv. I asrga oid) amal qilingan holda materiallar toʻrtta klassik boʻlimda joylashtirilgan:

* 本紀 „Benszi"  — „Asosiy xotiralar": moʻgʻul xonlari hukmronligining-yilnomalarini oʻz ichiga olgan;
* 表 „Byao"  — „Jadvallar": xronologik va genealogik jadvallar;
* 志 „Chji"  — „Traktatalar": maʼlum bir sulola davrida davlat hayoti va boshqaruvining turli sohalariga oid risolalar yoki monografik asarlar;
* 列傳 „Lechjuan" —"Mashhurlarning tarjimayi holi": oʻsha davrning barcha taniqli shaxslarining tarjimayi hollari keltirilgan.

„Yuan Shi"ni tuzuvchilar, asosan, Yuan davrida yaratilgan xitoycha matnlarni tahrir qilish va tuzish boʻyicha oʻzlariga xos narsalarni yozdilar. Bundan tashqari, ularning tahririy ishlari baʼzan minimal darajaga tushirilgan — „Yuan Shi" matnida, Yuan davriga oid koʻplab asl hujjatlar (imperatorlarning farmonlari, hukumat organlarining hisobotlari, Yuanning taniqli davlat arboblari qabrlariga qabr toshlari va boshqalar) saqlanib qolgan. va boshqalar.).

Tarkibi
-------

Yuan Shi matni Sun Lian va Van Vey zh: 王禕 (1321-1372) umumiy rahbarligida mualliflar, muharrirlar va kompilyatorlarning katta guruhi tomonidan tuzilgan. Ish 1369-yil mart oyida, yaʼni moʻgʻullar poytaxt Dadu (Pekin)dan quvilganidan bir necha oy oʻtgach boshlandi. Olti oy oʻtgach, 159 juandan iborat sulolaviy tarix matni imperatorga taqdim etildi. Biroq, bu ish etarli emas va tugallanmagan deb topildi, shuning uchun Yuan Shini tuzish davom ettirildi — deyarli barcha boʻlimlarga eskilar bilan tuzilgan yangi juan qoʻshildi va bularning barchasini birlashtirish uchun tahririyat ishlari olib borildi. Yuan Shining final, ikkinchi nashri 210 juan boʻlib chiqdi. 1370-yil iyulda ish yakunlandi va imperator tomonidan tasdiqlandi. Yuan Shini yozishga shoshilishi keyingi tanqidlarga aylandi: masalan, Tsian Daxin 錢大昕 taʼkidlaganidek, barcha davrlarning sulolaviy hikoyalari orasida „Yuan Shi" sifat jihatidan eng yomonidir.

Manbalari
---------

Kompilyatsiya qilishda shoshma-shosharlik, soʻngra „Yuan Shi" ni yangi qoʻshimcha ish va yangi tahrir qilish zarurati, matnda tez -tez xatolar, imlo xatolari, kamchiliklar va buzilishlar, shuningdek, butun boʻlimlarning takrorlanishiga olib keldi. Biroq, „Yuan Shi" xabarlarida, koʻpincha xitoy nomlari va joy nomlari uchun xorijiy va vahshiylarning transkripsiyasi, voqealarning tez -tez almashtirilishi va xronologiyasi buzilgan, Chingizxon va uning vorislari davrining haqiqiy hujjatlari saqlanib qolgan. Koʻrinib turibdiki,-yilnomaning mehnatkash kompilyatorlari har qanday joydan olishga muvaffaq boʻlishdi, shu jumladan dushman Moʻgʻulistonga xavfli ekspeditsiya paytida.

Hujjatlarga boʻlgan eʼtibor boshqa bir xususiyatga olib keldi — mashhur shaxslarning tarjimai holi boʻlimidagi maʼlumotlar yanada maʼlumotli va ishonchli (albatta, „ezgu amaldorlar" uchun Xitoy epitaflari janrining taniqli tamgʻalarini tuzatish bilan).) „Asosiy yozuvlar" ga qaraganda. Bu qisman rasmiy davlat xronikasi boʻlimida qayd etilgan milliy voqealar koʻlami taniqli, lekin alohida odamlar orasida boʻlsa ham, shaxsiy hayot voqealariga soya solgani bilan bogʻliq. Ammo yana bir tushuntirish bor — Yuan milliy arxiviga „Yuan Shi" yaratuvchilari kira olmasdilar, ular qonun kodekslaridan faqat rasman eʼlon qilingan maʼlumotlardan foydalanganlar — masalan, „Yuan dian chjang" (Yuan tashkil topishi) toʻplami. Dynasty) "(shu kungacha saqlanib qolgan), "Da Yuan tun-chji (Buyuk Yuanning umumiy qonunlari) „(uning bir qismi" Tung-chji taioge (Umumjahon qonunlarining kodifikatsiyalangan qoidalari) nomi bilan saqlanib qolgan ")) va „Jing-shi Dadian (Dunyoni tartibga soluvchi qonunlarning umumiy toʻplami)" ning katta toʻplami (1331-yil bahorida tugallangan, 894 juandan iborat boʻlib, uning baʼzi qismlari bizning davrimizga qadar saqlanib qolgan, shuningdek har birining muqaddimasi) uning boʻlimlari). Boshqa tomondan, shaxsiy arxivlar va shaxsiy hujjatlar davlatnikidan yaxshiroq saqlanib qolgan. Shu sababli, Yuan Shini tuzuvchilar xitoy-yilnomalarini tuzish anʼanasi uchun gʻayrioddiy qadam tashladilar — ular oʻsha davrda yashaganlarning tarjimai holi uchun materiallardan Asosiy yozuvlarda koʻchirma qilishdi.

Yuan Shi, asosan, rasmiy qonunlar va Yuan hokimiyatining buyruqlari kodekslaridan iqtiboslar tuzish yoʻli bilan tuzilgan (ular asosida jadvallar va risolalar boʻlimlari, shuningdek, taxtalar-yilnomalari tuzilgan); *shilu*, yaʼni saroy tarixshunoslarining kundalik yozuvlari (shilu asosida „Asosiy yozuvlar", yaʼni hukmronlik-yilnomalari tuzilgan); va „namunali asarlar" deb nomlangan toʻplamlardan matnlar, ular tarkibiga qabrlar ustidagi qabr toshlari yozuvlari va davrning mashhur shaxslarining Lechjuan matnlari kiritilgan; shuningdek, Yuan Shih mualliflari uchun mavjud boʻlgan boshqa yuan hujjatlari. Shunday qilib, Yuan Shi kollektsionerlari Yuan „namunali asarlar" va Lechjuan-Su Tyan-jue „Guochao wenlei (hukmron sulola davrida yaratilgan namunali asarlar)" va "Guochao ming-chen shilue (mashhurlar haqida qisqacha maʼlumot) toʻplamlaridan foydalanganlar. hukmdorlar) ", "Hou-fei gong-chen lechzhuan (Imperatorlarning tarjimai holi, imperatorning xotinlari va hurmatli arboblar) toʻplami "va Yuan davridagi boshqa shunga oʻxshash toʻplamlar.

Bunday insholar uchun maʼlumot manbalari, qoida tariqasida, rasmiy yozishmalar va oilaviy arxivlar boʻlib, ular professional yozuvchilar, qabrlar va lechjuan qabr yozuvlari mualliflari tomonidan qayta ishlangan, ular qarindoshlari yoki rasmiy organlar tomonidan buyurtma qilingan. Ushbu asarlar mualliflari XIII asrga tegishli boʻlgan, mijozlar oilalarida ham, ular uchun zamonaviy arxivlarda ham saqlangan asosiy manbalardan foydalanganlar. Bu turdagi kompozitsiyalar ushbu turdagi toʻplamlarga kiritilgan — namunali kompozitsiyalar, Lechjuan, turli norasmiy hikoyalar va eslatmalar toʻplamlari.

Rus tarjimalari
---------------

"Yuan Shi"ning ilk ruscha tarjimasi 1829-yilda Yakinf Bichurin tomonidan amalga oshirilgan. Oʻsha paytda bu manba Yevropa tillariga tarjima qilinmaganligi uning ulkan yutugʻi edi.

Keyinchalik, XX asrning boshlarida A.I. Ivanov moʻgʻullarning Rossiyaga qarshi yurishlari va alanlar haqidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan Yuan Shi parchalarining qismlarini tarjima qildi.

Keyinchalik Yuan Shining baʼzi juan va parchalarini Ye. I. Kichanov (qirgʻizlar va qipchoqlar haqidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan parchalar) va N.S. Munkuyev kabi tadqiqotchilar rus tiliga tarjima qilishgan. …

Adabiyotlar
-----------

* Юань-ши // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
* Р. П. Храпачевский «О китайских и монгольских источниках по истории Восточной Европы в XIII—XIV вв.» // «Золотая Орда в источниках. Том третий. Китайские и монгольские источники», М. 2009