**Shushi madaniyati** - Shushi shahrining tarixiy va madaniy an'analari to'plami bo'lib, ularning yuksalishi 18-asr oxiri va 19-asrlarda sodir bo'lgan. Shushida koʻplab mashhur yozuvchilar, shoirlar, bastakorlar, musiqa ijrochilari tugʻilib ijod qilgan.

Tarixi
------

18-asr oʻrtalarida Qorabogʻ xonligini himoya qilish uchun qalʼa sifatida tashkil etilgan Shusha uning poytaxti boʻldi va ingliz tarixchisi Kristofer Uokerning taʼkidlashicha, asta-sekin Zaqafqaziyaning Tbilisidan keyingi uchinchi muhim madaniy-maʼrifiy markaziga aylandi. va Boku, bunga shaharning maʼmuriy holati, uning iqtisodiy rivojlanishi va xalqaro savdodagi ishtiroki yordam berdi. Etnograf Stepan Lisitsianning so'zlariga ko'ra, qal'a posyolkasi 19-asrda Rossiya imperiyasi hokimiyati o'rnatilgandan keyingina to'laqonli shaharga aylandi. Biroq, shaharning arman aholisi an'anaviy ravishda o'zlarini *kyletsi* deb bilishda davom etdilar (bundan с qo'l. — "qal'aning aholisi"). Shusha okrugning maʼmuriy markaziga aylandi, unda turli davlat muassasalari joylashgan. Arman Apostol cherkovi yeparxiyasining markaziy boshqaruvi ham shaharga oʻtkazildi.

Iqtisodiy sharoitdan tashqari, Shushining geografik joylashuvi madaniyat va san'atning rivojlanishiga yordam berdi. Shahar dengiz sathidan 1400-1800 metr balandlikda joylashgan. Yashil o'rmonlar, salqin yaylag'lar, toza havo, yaxshi tog' iqlimi, o'tib bo'lmaydigan tog'lar - bularning barchasi shaharning umumiy manzarasini to'ldirdi .

 Shushida Muharramning diniy yurishi. V.V. Vereshchaginning rasmi. 1865-yil
1850-yilda Shushida 12 ming kishi, 1880-yillarning boshlarida - 25 ming kishi (shundan armanlar - 56,5%, ozarbayjonlar - 43,2%), 1890-yillarda - 34 ming, 1916-yilda - 43,8 ming kishi yashagan, shundan armanlar 53%, ozarbayjonlar - 44%.

1831-yilda bu yerda arman diniy seminariyasi tashkil etilgan boʻlib, u shaharda maktab ochilgunga qadar (1881-yil) Togʻli Qorabogʻdagi yagona oʻrta taʼlim muassasasi boʻlgan.). XIX asrning ikkinchi yarmida. ayollarning toʻliq boʻlmagan oʻrta maktablari (arman ruhoniylari va hukumati) mavjud edi [ iqtibos 555 kun berilmagan ] .

19-asrda Shushida gilam va ipak ishlab chiqarish va savdosi rivojlangan. Armanlar ham, (asosan) ozarbayjonlar ham ishlab chiqarish bilan shug'ullangan; savdo armanlar qo'lida to'plangan edi. 19-asrning oxirida I. Zedgenidzening taʼkidlashicha, Shushada mavjud boʻlgan barcha hunarmandchilik turlari ichida gilam toʻqish butun Kavkazda mahsulot miqdori va sifati boʻyicha birinchi oʻrinni egallaydi. Zedgenidzening soʻzlariga koʻra, shahar aholisining deyarli butun "tatar" (ozarbayjon) qismi bu ishlab chiqarish bilan shugʻullangan, armanlar orasida esa gilamdoʻzlik bilan juda oz qismi shugʻullangan. Zedgenidze ta'kidlaganidek, "tatarlar" (ozarbayjonlar) orasida gilam ishlab chiqarish uchun yashash sharoiti armanlarga qaraganda ancha qulaydir.

Ozarbayjon tadqiqotchisi va musiqashunosi Firudin Shushinskiyning maʼlumotlariga koʻra, XIX asrda Shushada 95 shoir va yozuvchi, 22 musiqashunos, 35 mugʻomchi, 70 ta tar, kamancha va boshqa cholgʻu asboblarida ijrochilar ijod qilgan.

 1961-yilda demontaj qilingan Shushadagi tarixiy arman kvartallari xarobalari panoramasi.
Shushi bosmaxona paydo boʻlgan birinchi Zakavkaz shaharlaridan biri (1828). 1874-yildan boshlab uning o'z davriy matbuoti mavjud edi. Bu yerda 1920-yilgacha 150 nomdagi kitoblar nashr etilgan, 20 dan ortiq gazeta va jurnallar (asosan arman tilida) nashr etilgan.

1920-yilgi qirg'in natijasida armanlarning katta qismi yo halok bo'ldi yoki shaharni tark etdi. Professor Richard Ovannisyan Shusha qirgʻinini arman Shushasining oxiri deb ataydi.

1920-yil voqealari butun Shushi uchun jiddiy zarba boʻldi. Aholisi soni bir necha marta — 67 mingdan 9 minggacha (1932-yilda, hatto 6 mingdan ham kam) kamaydi va oʻshandan beri 17 mingdan oshmadi.1923-yilda Xonkendi tomonidan tashkil etilgan poytaxt (Keyinchalik Stepanakert nomi o'zgartirildi) Tog'li Qorabog' avtonom viloyati deb e'lon qilindi va Shusha oddiy viloyat markazi maqomini oldi.

1920-yil mart oyida vayron boʻlgan Shushining arman qismidagi binolar hech qachon tiklanmadi, 1961-yilda esa respublika hokimiyatining koʻrsatmasi bilan demontaj qilindi.

1977-yilda Shushi shahri Ozarbayjon SSRning tarixiy-me’moriy qoʻriqxonasi deb e’lon qilindi. 2001-yilda qo'riqxona YuNESKOning Butunjahon merosi ob'ektlari ro'yxatiga kiritish uchun Ozarbayjondan nomzodlarning dastlabki ro'yxatiga qo'shildi.

Qorabogʻ urushidan soʻng Shushi uzoq yillar davomida xaroba ahvolda edi.

2020-yil 27-sentabrda boshlangan jangovar harakatlar paytida Ozarbayjon qurolli kuchlari shaharni egallab olishga muvaffaq boʻlganidan bir oy oʻtib, shu yerda Ozarbayjon Prezidenti Ilhom Aliyev topshirigʻiga koʻra Shushi shahrining qayta tiklanishi munosabati bilan baholash va inventarizatsiya ishlari boshlandi. turli soha mutaxassislari ishtirokida. Ozarbayjon Madaniyat vaziri Anar Kerimovning soʻzlariga koʻra, 2021-yil yanvar oyi oʻrtalariga qadar Shushada ushbu ishlar doirasida 195 ta tarixiy va madaniy yodgorliklar topilgan.

2021-yil 7-mayda Ozarbayjon prezidenti Ilhom Aliyev Shushi shahrini Ozarbayjonning madaniy poytaxti deb e’lon qilish haqidagi farmonni imzoladi.

1. ↑  Абдуллаев Н. Мустафаев Дж.*. Шуша - древний край Азербайджана*, Б. 2009 — 37 bet.
2. ↑  Christopher J. Walker «The Armenian presence in mountainous Karabakh» из Transcaucasian Boundaries, изд. Routledge, 2003: 
*Orginal matn* (ingl.)
3. ↑  Mattew O'Brien.*. Uzeir Hajibeyov and his role in the developement of musical life in Azerbaijan*. Routledge, 2004 — 209 bet. ISBN 0-415-30219-6, 9780415302197. (ingl.)
4. ↑  «Кавказский календарь» на 1917 год. Тифлис, 1916, с. 190—196
5. ↑  Фирудин Шушинский.*. Шуша*. Баку: Азербайджанское государственное издательство, 1968 — 65 bet.
6. 1 2  Я. Зедгенидзе. „Отдел I. Промысловые занятия в некоторых населённых пунктах Закавказья",*. Город Шуша*, Сборник материалов для описания местностей и племен Кавказа, Тифлис: Управление Кавказского учебного округа, 1891 — 1—2 bet.
7. ↑  Şuşinski F.*. Sadıqcan*. Б.: Azərnəşr, 2007 — 12—13 bet.
8. ↑  Кавказский календарь на 1917 год, Тифлис, 1916. Отдел статистический, стр 193.
9. ↑  Армянская Советская Энциклопедия, том IV, стр 579
10. ↑  The Armenian People from ancient to modern times, ed. by prof. Richard G. Hovannisian, USA, 1997, Vol. II, p. 318: 
*Orginal matn* (ingl.)
11. ↑  Известия Аз. ЦСУ. — 1922. — № 2 (4). — С. 100. В: Пономарёв В. А. Социальные и демографические проблемы развития армянского социума Нагорного Карабаха в Советском Азербайджане. // Известия Томского политехнического университета, № 6, 2010
12. ↑  Большая Советская Энциклопедия. М.: Советская энциклопедия, том 62, 1933
13. ↑  *Hewsen R. H.* Armenia: A Historical Atlas. — University of Chicago Press, 2001. - P. 265.
14. ↑   Томас Де Ваал. Чёрный Сад. Армения и Азербайджан между миром и войной = Black Garden: Armenia and Azerbaijan Through Peace and War / пер. с англ. О. Алякринского, Л. Ю. Пантиной. — М.: РОССПЭН, 2014. — 389
15. ↑  *Шагинян М.*, Нагорный Карабах // 1927. Цит. по: Шаген Мкртчан, Щорс Давтян. Шуши: город трагической судьбы. «Амарас», 1997, стр. 73
16. ↑  АСЭ 1987. sfn error: no target: CITEREFАСЭ1987 (help)
17. ↑  *UNESCO World Heritage Centre.* „Susha historical and architectural reserve" (en). *UNESCO World Heritage Centre*. 9-may 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 18-yanvar 2021-yil.
18. ↑  „В ночь перед приездом Полада Бюльбюль оглы в Нагорный Карабах разминировали участок дороги". 21-yanvar 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-yanvar 2021-yil.
19. ↑  „По поручению президента Ильхама Алиева в Шуше начались работы по оценке и инвентаризации". 16-dekabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-yanvar 2021-yil.
20. ↑  „Работы по реставрации памятников сначала будут начаты в городе Шуша - министр культуры". 21-yanvar 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-yanvar 2021-yil.
21. ↑  „Текст распоряжения на Официальном сайте президента Азербайджанской Республики". 7-may 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-may 2021-yil.