**Vyurtemberg malikasi Sharlotta** (1807-yil 9-yanvar – 2-fevral 1873-yil), keyinchalik Buyuk Gertsog **Yelena Pavlovna** nomi bilan tanilgan, Rossiya Buyuk Gertsogi Mixail Pavlovichning rafiqasi, Rossiya imperatori Pol I va gersoginya Sofining Vyurtembergdagi Doroteyning kelini.

U Shtutgartda Vyurtemberg shahzodasi Paul va Saks-Xildburgxauzen malikasi Sharlottaning toʻngʻich qizi sifatida tugʻilgan. Bolaligida Sharlotta otasi va singlisi Paulin bilan Parijda yashagan. Ularning uyi qirollik me'yorlariga ko'ra juda oddiy edi. Parijda Sharlotta bir nechta ziyolilarning qo'l ostida ta'lim olgan.

1822-yilda u Rossiyaning Buyuk Gertsogi Mixail Pavlovich bilan unashtirildi. Aytishlaricha, Sharlotta 15 yoshida juda aqlli va yetuk qiz edi Buyuk Gertsog o'zining go'zalligi va baquvvatligidan hayratga tushgani aniq va uning sharafiga o'tkazilgan ziyofat paytida u o'zining suhbatlari bilan barcha mehmonlarni maftun etdi. 1823-yil 17-dekabrda u rus pravoslav dinini qabul qildi va unga Elena Pavlovna nomi berildi. 1824-yil 20-fevralda er-xotin Sankt-Peterburgda turmush qurishdi va Mixaylovskiy saroyiga joylashishdi. 1828-yilda Mariya Fedorovna vafot etganida, Pavlovsk saroyi Mixailga o'tdi va u va Elena saroyga tez-tez tashrif buyurishdi. Ularning nikohi baxtli emas edi: Mixailning yagona qiziqishi armiya edi va u Elenani e'tiborsiz qoldirdi. Shunga qaramay, u va Elenaning beshta qizi bor edi:

* Rossiyaning Buyuk Gertsogi Mariya Mixaylovna (1825-yil 9-mart Moskva - 1846-yil 19-noyabr Vena) turmushga chiqmay vafot etgan.
* Rossiyaning Buyuk Gertsogi Yelizaveta Mixaylovna (1826-yil 26-may Moskva - 1845-yil 28-yanvar Visbaden); Nassau gertsogi Adolfga tekkan va tug'ish paytida vafot etdi.
* Rossiyaning Buyuk Gertsogi Ketrin Mixaylovna (1827-yil 28-avgust - 1894-yil 12-may), Meklenburg-Strelits gertsogi Georg Avgustga uylandi.
* Rossiyaning Buyuk Gertsogi Aleksandra Mixaylovna (1831-yil 28-yanvar Moskva - 1832-yil 27-mart Moskva)
* Rossiyaning Buyuk Gertsogi Anna Mixaylovna (1834-yil 27-oktabr Moskva - 1836-yil 22-mart Sankt-Peterburg)

Sudga va jamiyatga ta'siri
--------------------------

 Qrimdagi rus mehribon opa-singillari, 1854-1855
Elena o'zining qaynonasi, Rossiya imperatori Aleksandr I va uning rafiqasi imperator Yelizaveta Alekseyevnaning yaqin do'sti bo'ldi. U 1841-yilda o'sha paytdagi Tsarevich Aleksandrga uylangan uyatchan Mariya Aleksandrovna bilan tezda do'stlashdi. Malika Sharlottaning eri vafot etganida, 1849-yilda u bir nechta xayriya tashkilotlari va san'at homiysi bo'ldi. U Sankt-Peterburg konservatoriyasiga asos solgan va hamshira opa-singillar guruhiga asos solgan (1854) oxir-oqibat Rossiyada Qizil Xochning peshqadamlariga aylanadi. Rossiyada bo'lgan paytida u "oilaviy ziyoli" sifatida tanildi va e'tirof etildi  Buyuk Ketrin (r. 1762–1796). U Rossiya musiqa jamiyatiga (1859) va Rossiya konservatoriyasiga (1862) asos solgan va krepostnoylik bo'yicha liberal edi. U jiyani Aleksandr II u bilan qolganda krepostnoylikni bekor qilishga undashga yordam berdi. 

Bastakor Anton Rubinshteynning (1829-1894) homiysi sifatida u o'zining bir necha dastlabki operalarini topshirdi: *Fomka Fomka* (1853), *Sibir ovchilari* (1852) va *Qasos* (1852/1853).

Elena Sankt-Peterburgda 66 yoshida vafot etdi.

* Elena Pavlovna yosh qiz sifatida, 1824-yil.Elena Pavlovna yosh qiz sifatida, 1824-yil.
* Buyuk gertsog Elena Pavlovna, Karl Bryullov, 1829-yil.Buyuk gertsog Elena Pavlovna, Karl Bryullov, 1829-yil.
* Elena katta qizi Mariya bilan, 1830-yillar.Elena katta qizi Mariya bilan, 1830-yillar.
* Rossiyaning Buyuk Gertsogi Yelena Pavlovna (Vyurtemberg malikasi Sharlotta), 1842-yilRossiyaning Buyuk Gertsogi Yelena Pavlovna (Vyurtemberg malikasi Sharlotta), 1842-yil
* Yelena Pavlovna Jozef-Desire sud tomonidan (Rossiya muzeyi, Sankt-Peterburg), 1842-yil.Yelena Pavlovna Jozef-Desire sud tomonidan (Rossiya muzeyi, Sankt-Peterburg), 1842-yil.
* Buyuk Gertsog Elena Pavlovna o'rta yoshda, Kristina Robertson tomonidan, 1850-yillarBuyuk Gertsog Elena Pavlovna o'rta yoshda, Kristina Robertson tomonidan, 1850-yillar
* Buyuk Gertsog Elena Pavlovna Vinterxalter tomonidan (1862, Ermitaj muzeyi).Buyuk Gertsog Elena Pavlovna Vinterxalter tomonidan (1862, Ermitaj muzeyi).
* Elena Pavlovna keksalikda, 1860-yillarning oxiriElena Pavlovna keksalikda, 1860-yillarning oxiri
* Elena Pavlovnaning so'nggi yillarida surati, 1872-yil.Elena Pavlovnaning so'nggi yillarida surati, 1872-yil.

Bibliografiya
-------------

* Linkoln, V. Bryus. *Romanovlar: butun ruslarning avtokratlari*. 1983-yil
* Sebag Montefiore, Simon. *Romanovlar: 1613-1918*. 2016-yil. Knopf nashriyot guruhi.
* Teylor, Filipp S. *Anton Rubinshteyn: Musiqadagi hayot*, Indianapolis, 2007-yil
* Zeepvat, Sharlotta. *Romanov kuz*. 2001-yil

Manbalar
--------

1. 1 2  Zeepvat, p.19.
2. ↑  Zeepvat, p.20.
3. ↑  
Sebag Montefiore, Simon*. The Romanovs: 1613-1918*. Hachette UK, 28-yanvar 2016-yil — 546 bet. ISBN 9781474600279. 4-iyun 2021-yilda qaraldi.
4. ↑  Taylor (2007), 39.