**Al-Jaxiz (775-868)**. „Qadimgi davrga qaytish" adabiyotida buyuk arab nasriki va adabiy tanqidchisi, mu’tazilizmning asosiy arboblaridan biri al-Jaxiz alohida o‘rin tutadi.

Hayoti
------

Abu Usmon ibn Baxrning laqabi „al-Jaxiz" („Lo‘q ko‘z") bo‘lgan. U Basrada tug‘ilgan. Bolalik yillaridayoq bo‘lg‘usi yozuvchi o‘qishga qiziqdi va masjidiylar to‘garagi — Basradagi katta masjidda birlashgan olimlar va adiblar to‘garagiga kirdi. Keyinroq al-Jaxiz Bag‘dodga ko‘chib o‘tdi, u yerda turli fanlar, ayniqsa yunon falsafasi (Arastu va boshqa mutafakkirlarning asarlarini) o‘rganishda davom etdi. Bag‘dodda al-Jaxiz o‘zining adabiy faoliyatini boshladi. U haqidagi isteʼdodli adib sifatidagi gap-so‘zlar xalifa al-Maʼmungacha yetib bordi. Xalifa al-Jaxiz asarlari bilan tanishgach, unga Abbosiylar hokimiyatining qonuniyligi haqida risola yozishni topshirdi va bu ishni bajarishi uchun uni o‘z devoniga amaldor qilib tayinladi.

Al-Jaxizning diplomatik risolasi, uning quvnoqligi, hozirjavobligi va bilimdonligi, shuningdek arablarga xayrixohligi turli xalifalarning saroylarida unga muvaffaqiyatni taʼminladi. Al-Jaxiz Ibn az-Zayat (al-Mu’tasim va al-Vasiq kabi xalifalarning vaziri) davrida alohida hurmat qozondi. Ushbu vazir bilan yozuvchini yaqin do‘stlik bog‘lab turgan. Ibn az-Zayat ishdan bo‘shagach (847) al-Jaxiz uning siyosiy va adabiy raqibi — bosh qozi Ahmad ibn Abu Du’ad va boshqa yuqori martabali shaxslar bilan do‘stona munosabatlar o‘rnatdi. Al-Jaxizning hurfikrliligi, mo‘tazilizmi unga ortodoks-ilohiyotchilarning doimiy ravishda hujum qilishiga sabab bo‘lgan. Biroq bu hujumlar barchaning hurmatini qozongan al-Jaxizning martabasiga jiddiy taʼsir ko‘rsata olmagan. Faqat hayotining so‘nggi yillariga kelib, mo‘tazilizm musulmon ilohiyotida yetakchi o‘rinni butunlay yo‘qotganidan keyin, al-Jaxiz Bag‘dodni tark etdi va Basraga qaytdi. U yerda uzoq umr kechirib, vafot etdi.

Al-Jaxiz arab badiiy nasrsi tarixida katta rol o‘ynagan. Aytish mumkinki, u arab adabiyotidagi birinchi haqiqiy satirikdir.

Ijodi
-----

Al-Jaxiz buyuk olim, ensiklopedik bilimlar egasi bo‘lgan. Uning qalamiga o‘sha vaqtda maʼlum bo‘lgan deyarli barcha fanlar (falsafa, ilohiyot, tarix, geografiya, etnografiya, tabiatshunoslik, kimyo, mineralogiya, matematika va boshqalar)ni qamrab olgan 200 ga yaqin asarlar mansub. Al-Jaxizning ilmiy ishlari deyarli har doim munozaralarga boy bo‘lgan. Haqiqatni izlashda u faqat aqlga tayanishga harakat qilgan va ilohiy izohlardan qochgan. Al-Jaxiz ilmiy tadqiqotchilar uchun boshlang‘ich nuqta sifatida eksperiment (tajriba) va kuzatishni tan olgan. U doimo faktlarni aniq ifodalashga hamda mulohazalarida mantiqqa qatʼiy amal qilishga harakat qilgan (holbuki o‘z asarlarini ancha tartibsiz tuzgan).

Al-Jaxiz, Ibn al-Mu’tazz singari, — arab adabiyotining dastlabki nazariyotchilaridan biri. U hattoki arab uslubiyoti va notiqlik sanʼati masalalariga maxsus risolalar — „Tushuntirishlar kitobi" („Kitab al-bayan va-t-tabiyin") bag‘ishlangan. Unda qiyosiy usuldan foydalanib va lingvistik prinsipga asoslanib, o‘rta asr arab mualliflarining uslubi yuzasidan bir qator kuzatishlarini bayon etgan hamda suhandonlik namunasi sifatida ularning asarlaridan parchalar keltirgan. Al-Jaxiz „yangilanish harakati" tarafdorlariga qarshi chiqib, arablarning nihoyatda yuksak notiqlik qobiliyatini, badiiy uslub sohasidagi nozik hissiyotini taʼkidlagan.

Al-Jaxiz ilmiy masalalarga katta qiziqish bildirgani hamda ko‘plab ilmiy asarlar yozganiga qaramay, arab madaniyati tarixiga u avvalo o‘zining badiiy asarlari bilan kirgan. Al-Jaxizning badiiy ijodini tushunish uchun uning siyosiy qarashlarini anglash nihoyatda muhim.

Al-Jaxiz „arab partiyasi"ning ashaddiy ixlosmandi bo‘lgan. Arablar va mavllar o‘rtasidagi munosabatlarga bag‘ishlangan risolalarida u arablar va forslarning xalifalikdagi o‘rnini aniqlashga uringan. Garchi al-Jaxizning bu asarlari yo‘qolgan bo‘lsa-da, boshqa manbalardan bizga maʼlumki, muallif ularda arab madaniyatining qizg‘in kurashchisi, Abbosiylar xalifaligining qatʼiyatli himoyachisi sifatida namoyon bo‘lgan va hattoki o‘rta osiyolik turkiy yollanma askarlarni xalifalik hokimiyatining tayanchi sifatida keng jalb qilish haqidagi fikrlarini bildirgan.

Asarlari
--------

* Al-Jaxizning bizgacha yetib kelgan adabiy asarlariga avvalo uning satirik ruhdagi **"Kvadratlik va aylanalik haqidagi noma"** („Risalat fi-t-tarbiy va-t-tadvir") kiradi.
* Badiiy nuqtai nazrdan, al-Jaxizning eng katta asari **"Baxillar haqidagi kitob"** („Kitab al-buxala") bo‘lib, u ziqnalik va saxiylik haqidagi munozarali nomalarning, qurumsoq odamlar haqidagi hikoya va latifalarning tartibsiz to‘plamidir.
* Al-Jaxizning **"Hayvonlar to‘g‘risidagi kitobi"** („Kitab al-hayvan") asari biroz boshqacharoq xususiyatga ega. Bu adaba janridagi ilk asarlardan biridir (qiziqarli va umumtaʼlim ahamiyatiga ega bo‘lgan, ilmiy-ommabop, didaktik va badiiy adabiyot chegarasidagi kitob).

Adabiyotlar
-----------

„MUMTOZ ARAB ADABIYOTI" — ZIYAVUDDINOVA M.Toshkent — 2011.