**Ahmad Xon** (" *Katta* "laqabli, 1666, Majalis, Kaytag Usmiystvo — 1750-yil, Majalis) — Kaytag Usmiy, Dogʻiston tarixidagi siyosiy va harbiy arbob. Dogʻistondag Eronga qarshi boʻlib oʻtgan qoʻzgʻolonlar boshligʻi .

Hokimiyatning shakllanishi va koʻtarilishi
------------------------------------------

**Ahmad Xon** 1666-yilda Kaytag poytaxti, Majalis qishlogʻida tugʻilgan, u oʻz hukmronligi davrida dargin tilining mahalliy shevalarida qonunlar chiqargan Rustamxonning nabirasi edi. 1706-1710-yillarda Kaytagdagi hokimiyat Husaynxonning oʻg'li Kuba xoni Ahmadxonning qoʻlida edi. Ammo u uzoq vaqt hukmronlik qilmadi. Kaytagda fuqarolar qoʻzgʻoloni boshlandi. 1710-yilda Rustamxonning nabirasi Ahmadxon Yuqori Kaytagda 1710-yilda Husaynxonning oʻg'li Ahmadxonga qarshi chiqdi. Taxminan 1711-yilda u Husaynxonning oʻg'li Ahmadxonni Bashladan Majalisga quvib chiqarishga muvaffaq boʻldi. Koʻp oʻtmay, Buyuk Ahmadxon oʻz xoʻjayinini Majalisdagi uyida kutilmaganda oʻldirgan Husaynxonning oʻgʻli, nukerlardan biri Ahmadxon ustidan gʻalaba qozonishga muvaffaq boʻldi. Bu yil Ahmadxonning usmiya(bek) taxtiga oʻtirishining rasmiy sanasi hisoblanadi. Ahmadxon 40 yil usmi(bek) boʻlganiga qaramay, uning qabrida "davlatda 50 yil qolgani" yozilgan boʻlsa, bu uning hukmronligi boshlanishidan taxminan 10 yil oldin, bir qancha, oʻziga berilgan yerlarga rahbarlik qilganidan dalolat beradi. .

Eronga qarshi harakatlar
------------------------

18-asr boshlarida Kaytagda tartibsizliklar boshlandi. Kaytag aholisi feodallar (kata yer egalarining) zulmiga, Safaviylarning ularga nisbatan mustamlakachilik siyosatiga qarshi chiqdi. Oʻsha paytdagi Qaytag boshida xalq tomonidan "*Katta* "laqabli, gʻayratli va epchil Ahmadxon turardi. qizilboshlarni Kavkazdan quvib chiqarish uchun kurashda faol ishtirok etishga tayyorligini koʻrdi. "Dogʻistonliklarning Eron bosqinchilariga qarshi kurashi toʻgʻrisida" degan qadimiy qoʻlyozmada shunday deyilgan: 

> *"* Ahmadxonning hokimiyati oʻrnatilgach, orzusi roʻyobga chiqdi – Rofizning haydab chiqarishi, soʻng u atrofidagi jangchilarni kuchaytirish uchun, xalq orasidan ishonchli kishilarni izlashga togʻlarga chiqdi. Uning xazinasida sodiq qavmining bir qancha boyligidan boshqa mol-mulki yoʻq edi. Unga Shomxaldan boshqa barcha Dogʻiston amirlari ergashgan. Ahmadxon Dogʻistonda tinchlik va osoyishtalik boshqaruvini qurdi, adolatni tikladi, adolatsizlik va oʻzboshimchalik poydevorini buzib tashladi. U Kaytagda boshqaruv bayrog'ini mustahkamladi, taxtni kuch bilan egalladi. U ota-bobolaridan ham jasur boʻlib chiqdi, islom dinining sofligini, kofir va rofiziylardan himoya qilishda gʻayratli edi".
> 
> 

Qoʻzgʻolonchilarning boshligʻi boʻlib, Eronga qarshi kurashni kuchaytirgan. Ahmad Xon, A.K. Bakixonovning aytishicha, "*maxfiy e'lonlar tarqatish orqali u Shirvon aholisini g'azablantirib, ularni Forsga qarshi qurollantirishga harakat qildi* ".

> "*Ey Muskur ahli!* *Ey Shirvonliklar!* — deyilgan edi ana shunday eʼlonlardan birida, — *Men sizning mamlakatingizni roziylardan ozod qilmoqchiman.* *Agar ulardan qutulmoqchi boʻlsangiz, odamlaringizni muzokaraga mening oldimga yuboring.*
> 
> 

Ular rozi boʻlishdi va dono Hoji Dovudni joʻnatdilar. Hoji Dovud Ahmadxon huzuriga keldi va ular muzokaralar boshladilar. Bakixonovning yozishicha, Shirvonlik Hoji Dovud **" *jamiyatning xohishiga ko'ra Ahmad Xon xuzuriga yuborilgan, u bilan umumiy qo'zg'olon rejasi muhokama qilingan va tuzilgan* "** .

Dogʻistonda boʻlganida Hoji-Dovud oʻz tomoniga Surxay Kazi-Kumuxskiyni oʻz tomoniga ogʻdirib oladi. Oʻz vataniga qaytib kelgan Hoji Dovud sodiq sunniylarni islomni buzgʻunchilar va dushmanlari – shialarning zulmidan qutqarish uchun Alloh tomonidan daʼvat etilganini eʼlon qildi.

1711-yilda Jaro-Belokan xalqida, shuningdek, laklar va janubiy dogʻistonliklar orasida Eron hukumatiga qarshi qoʻzgʻolon yana boshlandi. Qoʻzgʻolonchilarga Hoji Dovud boshchilik qildi. Uni Ahmad Xon qoʻllab-quvvatlab, unga Amir- Xamzaning oʻgʻli Murtazoliy boshchiligida otryadni yubordi. Oʻsha yili Hoji Dovud va Murtazali boshchiligidagi qoʻzgʻolonchilar **"Shabron *mahallasini egallab, ularning qoʻliga tushgan qizilbosh xalqini qirib tashladilar, shuningdek, shaharni vayron qilib, aholining mol-mulkini talon-toroj qildilar* "**. Ushbu gʻalabadan soʻng Ahmad Xon Kaytag qoʻshinini oʻzining harbiy qoʻmondoni Ali Joruk ixtiyoriga topshirdi, u Hoji Dovud va Surxay Qozi Kumux otryadi bilan birlashib, Kuba xonining qarorgohi boʻlgan Xudat qalʼasini egalladi. Kuba xoni Sulton Ahmadxon ham shu yerda oʻldirilgan.

Bundan tashqari, kaytag va akushinlardan katta qoʻshin yigʻib, 1711-yil kuzida oʻzida Mushkur Magaliga yetib keldi va "Hoji Dovud bilan birga boshqaruvni oʻz qoʻliga oldi" Alkadari. Ayni vaqtda Surxay Qozi-Kumuxskiy ham oʻz qoʻshinlari bilan Qozi-Kumuxdan bu yerga yetib kelib qoʻshiladi. Jaro-Belokan va Tsaxur otryadlari ham Ali-Sulton boshchiligiga oʻtdi. Endi isyonchilar taʼsirchan kuchga ega edi. Birlashgan armiyada 30 minggacha odam bor edi. 

Hoji-Daud, Axmedxon Kaytagskiy va Surxay Kazikumuxskiylar yagona qudratli otryadga birlashib, Shimoliy Ozarbayjonda faol harakatlarni boshladilar. A.P. Volinskiy takidlashicha: ***nafaqat qishloqlar, balki Oqtosh shahri ham vayron bo'ldi. Bundan tashqari, forslar tomonidan ularga hech qanday to'siq yo'qligini ko'rib, ular Shamaxiga kelishdi, ular besh-to'rt chaqirim uzoqlikda joylashgan ko'plab qishloqlarni vayron qilishdi. Shunday qilib, 5 kun davomida biz shunday qo'rquvda edik* "**.

Oʻsha 1711-yilning kuzida Ahmadxon, Hoji Dovud va Surxayxon Shirvonning asosiy markazlaridan biri - Shemaxani qamal qildilar. Qattiq qarshilikka uchrab, ular Shemaxani qoʻlga kiritish niyatidan qaytmagan boʻlsalar ham, qamalni toʻxtatishga majbur boʻlishdi. Shirvondan oʻtayotgan Rossiya davlatining diplomatik *vakillari **"Shamaxi yaqinida koʻp tartibli qoʻzgʻolon, talonchilik va qoʻzgʻolonlar boʻlganidan, Shamaxidan oʻtib ketishimdan qoʻrqib, orqaga qaytishga majbur boʻldim"**, deb* yozgan edi. Shaharni egallashga muvaffaq boʻlmagach, Qaytagʻlik Ahmadxon va Kazikumuxlik Surxay oʻz mulklariga qaytdilar. "*Ayni vaqtda,* – deb yozadi Hasan Alkadariy *, "**Ahmadxon oʻz qoʻshinining bir qismini qarindoshi Xaspoʻlat qoʻmondonligida Hoji Dovud boshchiligida Quba xonligida qoldirib, nihoyat Quba tumanini oʻziga boʻysundirdi*** **"** .

  

1712-yil bahorida Ahmadxon yana Shamaxiga qarshi yurish uchun qoʻshin toʻplay boshladi va bu haqda Surxay Kazikumuxskiyga xabar berib, unga qoʻshin bilan Quba Myushkyurga yurishni taklif qildi. Bundan xabar topgan shoh haligacha Eron shohi qoʻlida boʻlgan Shomxal Odil Girayga togʻliklar rejalashtirilgan qoʻzgʻolonining oldini olishni buyuradi. Odil-Giray, shohning buyrugʻiga binoan, agar u yana Shemaxaga borsa, Ahmad Xonga uning mulkiga hujum qilish bilan tahdid qildi. Shu sababli Ahmadxon davlatini hujumga uchragan taqdirda himoya qilish uchun Kaytagʻda qolishga majbur boʻladi, lekin qoʻshinining bir qismini Quba xonligida boʻlgan Xasbulatga yuborib, Surxayxon bilan birga Shemaxaga hujum qilish uchun borishni buyuradi.. Qoʻzgʻolonchilarning birlashgan otryadlari yana Shamaxiga yaqinlashib, qalʼani uzoq vaqt qamal qilishga tayyorlana boshladilar. Shahar yaqinida boshlangan shiddatli jangda beylerbek Hasanxon boshchiligidagi Safaviy qoʻshinlari toʻliq magʻlubiyatga uchradi. Shahar olinib, talon-toroj qilindi.

1719-yilda Derbent shimolidagi Kofiriy tekisligida Ahmadxon tashabbusi bilan "Surxay va boshqalar" ishtirokida yigʻilish boʻlib oʻtdi, unda boshqa narsalar qatori Shamaxini qamal qilish holatlari ham muhokama qilindi. Juda tez orada qoʻzgʻolonchilar oʻz rejalarini amalga oshirishga kirishdilar, ularning asosiysi Shamaxini  egallash edi. Shoh Husaynga yordamga kelgan Dogʻiston qoʻshinlari Shirvon shaharlariga hujum qila boshladilar. Shirvonning asosiy markazlaridan biri boʻlgan Shabron qoʻzgʻolonchilar otryadlari duch kelgan shaharlardan birinchisi boʻldi. Shaharda joylashgan Eron qoʻshinlarining kichik garnizoni son jihatdan ustun boʻlgan isyonchilar otryadlariga qarshilik koʻrsata olmadi. 1720-yil iyun oyida shahar olindi. 1721-yil iyul oyida Hoji Dovud Surxay Qozi-Kumuxskiy, Ahmadxon (boshqa maʼlumotlarga koʻra, Qaytag otryadlari) va Ali-Sulton bilan ittifoq tuzib, Shemaxani qolgan qismini egallab, vayron qildi.

Bundan tashqari, 1722-yilda Qaytagʻlik Ahmadxon va Hoji Dovudning Kura va Araksdan narigi mamlakatlarga, jumladan Salyon va Ardabilga mashhur yurishlari davom etdi. Ardabilning qoʻlga olinishi "*Dogʻistonliklarning Eron bosqinchilariga qarshi kurashi toʻgʻrisida* "qoʻlyozmasida shunday tasvirlangan:

> "*Ahmadxon-usmiy Haydak, Sirhi, Akushiy va Hoji Dovud qoʻshini bilan Ardabilga yoʻl oldi, [uning qoʻshinlari] shaharni osongina egallab oldilar, himoyachilarni magʻlub etdilar, mulklarini tortib oldilar. Bu 1134-yil shaʼbon oyining oʻn toʻrtinchi kuni (1722-yil 30-may) juma kuni sodir boʻldi.* *Keyin qoʻshinlar oʻljalar bilan oʻz yurtlariga eson-omon qaytib kelishdi* ".
> 
> 
> 

VA. G. Gerber Ardabilga qarshi yurishdan keyin mahalliy mulkdorlarning Kubachidagi mol-mulki koʻpayganini aytib oʻtgan:

> "Va ayniqsa, Surxayevning mol-mulki Ardabilni vayron qilinishi natijasida ko'payib ketdi".
> 
> 

Shundan soʻng Ahmadxon bir oz vaqt Shamaxida qoladi va Pyotr I ning Kaspiy yurishi haqida eshitgach, Qaytagga qaytib, u bilan jangga tayyorgarlik koʻra boshladi.

Pyotr I ga qarshilik va Rossiya bilan munosabatlar
--------------------------------------------------

1722-yil kuzida Ahmadxon Sulton-Mahmud Utamishskiy bilan birgalikda rus qoʻshinlari bilan jangga kirdi. Qulay vaqtni kutgandan soʻng, birlashgan armiya Derbentga yoʻl olgan Pyotr qoʻshiniga hujum qildi. Nichke- Auz (Inche) daryosi yaqinida jang boʻlib oʻtdi, u yerda qattiq jang natijasida rus qoʻshinlari gʻalaba qozondi. Kaytag xalqining sonidan koʻp boʻlgan armiyaga qarshilik koʻrsatishni davom ettirish uchun juda oz harbiy kuchlari qolgan edi. Ahmad Xon chavandozlari kichik yoʻqotishlarga uchrab, togʻ etaklariga chekindilar.

23-avgust kuni Ahmadxon Butrusga "podshohlik xizmati"ga qabul qilinishi uchun ariza yuboradi. Ammo bundan deyarli bir oz vaqt oʻtib Ahmadxon yana qarshilik koʻrsatdi. Adil-Girey 1722-yil 23-oktyabrda Pyotr Iga yoʻllagan maktubida shunday deb yozgan edi: **" *Siz ketganingizdan so'ng, yovuz va xoin 17-sentabr kuni o'z qo'shinlari bilan Kaytagda sizning yangi qurilgan istehkomizga hujum qildi. O'zi bilan 2 ta to'pni olib ketgan***".

Derbent noibi Imom-Kuli-bekning Pyotrga 1722-yil 27-sentyabrdagi xabarida quyidagi gaplar bor edi:

> "Janob hazratlari bu yerdan qaytib ketgach, xoin Ahmad Xon hazratlarining buyrugʻI bilan Darbogʻa daryosi boʻyida qurilgan qalʼani egallab oldilar va oʻsha qalʼa oldida uch kishi oʻldirilgan, 
> 
> 

 Pyotr I Senatga qilgan murojaatida quyidagilarni yozgan: 

> "Muqaddas Xoch qal'asida qalmoqlar bizga qo'shildi, ular darhol Don kazaklarining 1000 kishilik armiyasi bilan birga Ahmad Xonni jazolash uchun yuborildi,.
> 
> 

 Pyotr I portreti
Yuborilgan otryad **" *dushmanni barcha nuqtalarda tor-mor qildi, Kaytagdagi barcha qishloqlarni vayron qildi, katta o'lja, mol-mulk va qoramol olib, 350 asir bilan qaytdi* ".**

Ammo bu jazo harakati Ahmad Xonni yanada faol harakatlarga undadi. 1722-yil noyabrda podshoh tomonidan Matyushkinga yuborilgan koʻrsatmada quyidagi gaplar bore di:

> "Agar togʻ egalaridan birortasi bizning homiyligimizni izlasa, ular qabul qilinadi – Ahmad Xon va uning tarafdorlaridan tashqari, chunki ular biz uchun dushmandir. Otliqlar kazaklar bilan harakat qilishlari va imkon qadar tezroq Ahmadxonni yoʻq qilishlari kerak - shuningdek, derbentliklarga qishloq xoʻjalik ishlarida yordam berishlari kerak... ».
> 
> 

Ahmad Xon Derbentga tez-tez hujumlar uyushtirdi va yaqin atrofdagi qishloqlarni vayron qildi. Hoji Dovud va Ahmad Xon shaharga shimoldan va janubdan hujum qildilar. Ahmad Xon katta yoʻqotishlarsiz dalalarni yoqib yubordi va noyabrgacha Derbent bogʻlarini vayron qildi. Derbentda oziq-ovqatning qattiq tanqisligi bor edi: **"*Oziq-ovqat ta'minotida bizda muommo bor, chunki bizda bunday hujumlardan so’ng haydaladigan yerlar yo'q qolmadi* "**- deb yozgan Derbent hokimiyati Butrusga. Ahmad Xonning Kazikumuxning Surxay xoni bilan munosabatlari ham yomonlashdi. 

Derbent noibining Pyotrga bergan xabariga koʻra, bundan biroz oldin *Surxay usmolar bilan Ahmad Xon qoʻshinidan ajralib chiqqanini va rus podshohiga xizmat qilishini maʼlum qilgan*. 
Bu orada Ahmad Xon Kaytogʻni tark etib, Shirvonga boradi, lekin oʻz yerlarini chor qoʻshinlari hujumlaridan himoya qilish uchun bir vaqtning oʻzida Rossiya hukumati bilan Rossiya fuqaroligiga kirish boʻyicha muzokaralar olib boradi. Ammo bu jarayon uzoq va mashaqqatli boʻlib chiqadi, aftidan, Ahmad Xon bunga umid bogʻlagan, chunki uning maqsadi fuqarolik emas, balki xavfsizlik va muzokaralar ketayotgan paytda hujumga uchramaslik edi. Bu vaqt ichida Shamxal va Ahmad Xon Shemaxa aholisi bilan uchta jang oʻtkazdilar. Shamaxi xalqi togʻliklarga qaraganda oʻn barobar koʻp yoʻqotishlarga duch keldi. Qolaversa *, Shemaxa tumanida koʻp vayronagarchilik qilindi, chorva mollarini olib ketishdi.* *.* *.* ". Shemaxa aholisi yon berishdi: "*.* *.* *.* *Shemaxaliklar boshlig’i Shevkal va Ahmad Xon shartnoma tuzishga majbur bo'lishdi.* *.* *.* ". 

Bu vaqtda ruslarga Dogʻiston hukmdorlari Gruziya va Armanistonda harbiy yurishga tayyorgarlik koʻrayotgani haqida xabarlar keladi. 
Turklar ham Ahmad Xon va Odil Girayni qoʻllab-quvvatlashga vaʼda berishdi, biroq Ahmadxon turklarning yordami haqidagi umidlarining befoydaligini tushunib, hujum qilmaslikka qaror qildi. Odil-Girayning Muqaddas Xoch qalʼasini egallashga urinishi muvaffaqiyatsizlikka uchradi, uning qoʻshinlari magʻlubiyatga uchradi va oʻzi ham qoʻlga olinib, Rossiyaga joʻnatildi.

Koʻp oʻtmay, Ahmad Xon Kaytag yana Rossiya hukumatiga xizmat qilish istagini bildirdi, oʻg'illari va brigadirlari bilan qasamyod qildi. Kubachinlar 1725-yilda Ahmad Xonning gapi bilan qasamyod qildi. Oradan bir yil oʻtib, Ahmadxonning koʻndiruvi bilan akushiylar ham qasamyod qiladilar. Bundan tashqari, Ahmad Xon akushitlar hududlarini oʻz mulkiga kiritib, buni akushitlarni Rossiyadan himoya qilish bilan asosladi .. 

Sharqda kuchlar muvozanatining Eron foydasiga oʻzgarishi munosabati bilan Dogʻistondagi vaziyat yanada ogʻirlashdi. Eronning amalda hukmdoriga aylangan Nodirshoh vayron qilingan Eron viloyatlarini qaytarish uchun Turkiya bilan urushni davom ettirishga tayyorlana boshladi. Nodirning niyatidan xabar topgan Sulton Qrim xoniga urushga tayyorgarlik koʻrish uchun farmon yuboradi.

Rossiya bilan qiyin kurashni kutgan Usmonli imperiyasi va Qrim hukmdorlari Shimoliy Kavkaz hukmdorlarini qoʻllab-quvvatlashga harakat qilishdi va ularga murojaat qilib, ularni oʻz tarafiga koʻndirish uchun murojaat qilishdi. Bunday murojaatlar Utsmi Ahmadxonga, chechen shahzodasi Patudga, Odil Girayning oʻg'li Xasbulatga va boshqalarga ham yuborilgan. Bu murojaatlardan biri general Levashov qoʻliga tushdi, asl nusxalarini Istanbulga, nusxalari va tarjimalarini esa rezident Rus poytaxtiga yubordi .
Sankt-Peterburg va Istanbul oʻrtasida ogʻzaki duel boʻlgan bir paytda, Kavkazda jangovar harakatlar boshlandi. Rossiya qoʻshinlari Checheniston hududida qrimliklarga hujum qildi va ularning yurishini vaqtincha toʻxtatdi. Keyin chechen shahzodasi Aydemir Bartixonov va Utsmi Ahmad Xon yordamida Qrim qoʻshinlari Krasnoshchekov qoʻmondonligidagi rus qoʻshinlarining kichik otryadini magʻlub etib, Tarki qishlogʻiga yetib kelishdi. Bu yerda Qrim xoniga Utsmi Ahmad Xon va unga qoʻshilgan Surxayxonning oʻgʻillariga gʻamxoʻrlik qildi.. 
Keyin Qrim qoʻshini Derbentga yoʻl oldi. Derbentdan uncha uzoq boʻlmagan joyda, ular bilan utsmiga qaram boʻlgan Kaytag hokimlari askarlari bilan qoʻshildi.. 

Derbent rus garnizoni Qrimning hujumini qaytardi va Qrim armiyasining asosiy qismi Terkemei tekisligida magʻlub boʻldi. Ularning kichik bir otryadigina Surxay yordamida Shirvonga oʻtib, u yerda joylashgan turk garnizonlariga qoʻshila oldi. Voqealarning bunday tus olishidan xavotirga tushgan Rossiya hukumati Qrim bosqinidan keyin Kavkazda osoyishtalikni tiklash uchun bir qator chora-tadbirlar koʻrdi. Utsmiyani oʻzgartirgan Ahmad Xonga qarshi qoʻshin yuborildi. Utsmiy Ahmad Xon voqealarning bunday rivojlanishi ehtimolini hisobga olib, Kaytagga yuborilgan rus qoʻshinlarini qaytarish uchun tayyorgarlik koʻra boshladi. Boshli qishlogʻidan qochgan gruziyalik Tamaz Mamukov shunday xabar berdi:

> "Utsmiy oʻz farzandlarini, Tavlaning Sirga, Akushi, Qaytagi, Muskuri, Xuli, Xuratishili, Kalakni, Kargurash, Kurakadar, Muire, Kubechi qishloqlaridan 3 ming kishini yigʻib, rus qoʻshini kelganda, keyin ular Barshlu qishlogʻida toʻplanishadi. 5 yoki 6 mingdan iborat qoʻshin Barshlida yigʻildi
> 
> 

 Bularning barchasini hisobga olgan holda rus harbiy qoʻmondonligi Derbentdagi garnizonni kuchaytirishga qaror qildi. Buning uchun general Yeropkin ikki ming uch yuz qurolli otryad bilan Derbentga yuborildi va bir necha kundan keyin Gamburg knyazining oʻzi 500 kazak bilan u yerga bordi. Shunday qilib, Derbent garnizoni sezilarli darajada mustahkamlandi. 17-sentyabr kuniYeropkin 6 ming kishilik otryad bilan Utsmi aul Bashliyning asosiy qarorgohiga koʻchib oʻtdi, ammo shu bilan birga yaqin atrofdagi koʻplab qishloqlarni vayron qildi. 21-kuni qishloqni boʻron bosib, yer bilan vayron qilgan. Xuddi shu gruziyalik Tamaz Mamukov Bashlidagi jangning qiziqarli epizodlari haqida xabar beradi. U yerda utsmi minoralar devorlari boʻylab joylashgan 10 ta toʻpga ega edi. 

Utsmi Ahmad Xon Turkiyadan homiylik izlay boshladi. Biroq, Turkiya oʻsha paytda usmiga ochiq homiylik qilishdan tiyildi, garchi Rus Podshosi Xon Kaplan-Gerey va Surxayga "qo'shin yig'ish", **"usmey va boshqa Dog'iston knyazlari bilan kelishish harakatiga tayyor bo'lish**" toʻg'risida yashirin farmonlar yuborgan boʻlsa-da. .

1733-yil noyabrda Nodir turklarning 40 ming kishilik qoʻshinini qattiq magʻlubiyatga uchratdi va bu turklarning Dogʻistonga nisbatan shijoati va daʼvolarini sovitib yubordi. Shundan soʻng isyonkor Dogʻiston hukmdorlari yana qasamyod qilib, Rossiya fuqaroligiga kirishdi .

Eron bilan munosabatlar, Nodirshoh bilan urush
----------------------------------------------

 Nodirshoh
Koʻp oʻtmay vaziyat oʻzgara boshladi, Eron shohi boʻlgan Nodir Rossiya bilan Shirvon va chegara hududlaridan rus qoʻshinlarini olib chiqish toʻg'risida bir qancha shartnomalar imzoladi. 1735-yilda shoh Kaytagning bir qismini egallab, usmilarni taslim boʻlishga majbur qildi. Nodirshoh Ahmad Xonni oʻziga vakil sifatida qoldirib, oʻzi hind hududiga urush ochgani ketadi. Ahmad Xon Nodirshohga boʻysinmaydi. 1738-yil sentyabrda Jaro-Belokanda Nodirshohni ukasi Ibrohimxon qoʻmondonligidagi 32 ming kishilik qoʻshinni magʻlub etishda faol ishtirok etadi. 1741-yil mart oyida ukasi uchun qasos olish maqsadida shoh 100 minglik qoʻshin bilan Dogʻistonga **"togʻliklarni qirib tashlash" yoki "togʻlardan haydab chiqarish"** maqsadida navbatdagi yurish boshladi. Avangard Eron boʻlinmalari Barda, Kabala, Shohdogʻ orqali hujum boshladi va mahalliy togʻlilarning qarshiligini sindirib, ularni shafqatsizlarcha bostirib, may oyining oxirlarida Derbentga yetib keldi. 1741-yilda Gʻozi-Kumux qulagandan soʻng, tajribali strateg Ahmad Xon Nodirshoh Qaytagʻga bir vaqtning oʻzida ikki tomondan hujum qiladi deb taxmin qildi. Gʻarbiy qanotdan Fors hujumidan himoya qilish uchun Kubacha atrofida artilleriya bilan tayanch punktlari qurgan. Ahmad Xon forslarning ittifoqdoshi Shamxal Xasbulat bilan qoʻshilish rejalaridan xabardor boʻlib, bunday hollarda odatiy **" skif taktikasi "ni, yaʼni tinimsiz qoʻriqchi janglarini olib borar edi**. Mehtulinskiy bir vaqtning oʻzida dushmanni tobora koʻproq jalb qilib. Harbiy vaziyat Ahmad Xon Mehtuladan qaytishga va Kubachi mudofaasiga rahbarlik qilishga majbur qildi, usmi Ahmadxon Kubacha va uning atrofidagi qishloqlar aholisi bilan birgalikda Lutf boshchiligidagi 24 000 lik korpusning hujumini ushlab turdi.

Uzoq davom etgan qonli jangdan soʻng Ahmadxon eronliklar Kaytagni tark etadi..1741-yili Andalol jangida, Dogʻiston xalqlari Nodirshohni magʻlub etdi. Bu magʻlubiyatdan keyin Nodirshohning Derbent tomon chekinishdan boshqa chorasi qolmadi. Usmiy Ahmadxon Mehtulinskiy va uning tarafdorlari bilan birlashib, Kapkay darasida jang qilib qilib Nodirshohni yengdi. Tarixchi Kalushkinning soʻzlariga koʻra, **" *tog'liklar qo'shinga hujum qilib, hammani qatl qildi, atigi yuzga yaqin odam Derbentga borishdi* ".** 1742-yilda Nodirshoh Qala-Koreish qalʼasini bosib olish uchun, u yerdan avarlar bilan birga Kaytagga navbatdagi hujumni boshladi. Eron tarixchisi A.T. Sardavorning aytishicha bu qalʼani egallash uchun 22 minglik qoʻshin ajratilgan, shoh oson gʻalabaga umid qildi. Bunga ishongan holda 2-sentyabr kuni u turkman askarlaridan iborat otryadga **" *birinchi raqamli dushmani Usmi Ahmadxon* "** joylashgan Kala- Koreish tomon yurishni buyurib, Akush tomon yoʻl oldi. Gʻazablangan shoh Ahmadxonni oʻldirishga qaror qildi, lekin uni Qaytag jangchilari orasidan topa olmadi. Shiddatli jang boshlandi, unda shoh Ahmad Xonning unga murojaat qilgan ovozini eshitdi: **" *Qayerdasan, afshor o'g'li? Keling, birma-bir kurashaylik!* ".** Nodir unga javob berdi: **" *Men shu yerdaman, doim tayyorman!*»**. Keyin usmi va shoh bir-birlariga qarshi qilich urushtirdi: Ahmadxon — yuqoridan, Nodirshoh — pastdan. Muallifning guvohlik berishicha, uzun nayzalar bilan duel paytida 76 yoshli utsmi 54 yoshli shohni yengishga kirishgan, buni ko'rib, Nodirning qo'riqchilari o'z xo'jayinining halokatidan qo'rqib*, yordam berishga shoshilishgan. **Nodir, aks holda duel natijasi o’lishi mumkin edi. Togʻliklar Nodirni oʻrab olishga oz qolganda, u qoʻshini magʻlubiyatga uchraganini angladi. Buni koʻrgan afsharlar orqaga chekina boshladilar va uni qutqarib qolishdi*** **".** Ertasi kuni Eron qo'shinlari qal'a himoyachilaridan sezilarli darajada ko'p bo'lib, Kala-Koreishga bostirib kirishdi. Biroz vaqt o'tgach, qal'a quladi .

Qala-Koreish qulagandan soʻng, Ahmad Xon Xunzaxga koʻchib oʻtdi va u yerda Eronga qarshi faoliyatini davom ettirdi, tez orada Kaytagga qaytib keldi va u yerdan Derbent yaqinidagi Eron lagerlariga doimiy qisqa hujumlar uyushtira boshladi. Forslar Dogʻistonda oʻz nazoratlarini yoʻqotdilar, bundan mustasno Derbent edi, u oxirigacha Dogʻistondagi Eron kuchining soʻnggi tayanchi boʻlib qoldi va u yerdan Eron qoʻshinlarining qoʻshni hududlarga doimiy yurishlari uchun tayanch hudud boʻlib turdi. Usmiy Ahmad Xon otryadi 1745-yilda Derbent yaqinida Gʻanixon qoʻmondonligi ostidagi shoh qoʻshinini butunlay magʻlub etdi. 1747-yilda utsmilar Derbentdagi Eron garnizonini  yoʻq qilishdi.

Ahmadxon 1749-yildan1750-yilga oʻtar qish faslida Muharram oyida vafot etdi .

Manbalar
--------

1. 1 2  „Ахмед-хан кайтагский между тремя империями: проблемы ориентации в свете кавказской политики сторон". *cyberleninka.ru*. Qaraldi: 18-aprel 2021-yil.
2. ↑  Махмуд из Хиналуга*. События в Дагестане и Ширване* — 76 bet.
3. 1 2 3 4 5 6 7 8  Магомедов 1999. sfn error: no target: CITEREFМагомедов1999 (help)
4. ↑  Магомедов Р. М*. Памятник истории письменности даргинцев XVII века*. Махачкала: Дагкнигиздат, 1964 — 3 bet.
5. ↑  Исмаилов, Магомедсагид Абдулмуслимович*. Формирование и развитие права народов Дагестана (XVII - нач. XX вв.)*, Москва, 2005 — 220 bet.
6. ↑  Исмаилов, Магомедсагид Абдулмуслимович*. Формирование и развитие права народов Дагестана (XVII - нач. XX вв.)*, Москва, 2005 — 220 bet.
7. ↑  Курбанова, Милена Нуриевна*. Арабская печатная книга в Дагестане в конце XIX - начале XX века*, Махачкала, 2002 — 52 bet.
8. ↑  „Роль кодекса Рустем-хана в регулировании социально-экономического, правового и внешнеполитического положения Кайтагского уцмийства в XVII первой половине XVIII века". *cyberleninka.ru*. Qaraldi: 30-oktabr 2021-yil.
9. ↑  *Историческое описание Российской коммерции при всех портах и границах от древних времен до ныне настоящего и всех преимущественных узаконений по
оной государя императора Петра Великого и ныне благополучно царствующей
государыни императрицы Екатерины Великой. Т. II. Кн II*, Санкт-Петербург, 1781 — 474 bet.
10. 1 2 3 4  *А. Р. Шихсаидов.* „О борьбе дагестанцев против иранских завоевателей // Дагестанские исторические сочинения. М. Наука. 1993". *www.vostlit.info*. Qaraldi: 9-iyul 2021-yil.
11. 1 2  Бакиханов. sfn error: no target: CITEREFБакиханов (help)
12. ↑  Алиев Ф.М*. Антииранские выступления и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII в*, Баку, 1975 — 23 bet.
13. ↑  *История, география и этнография Дагестана XVIII-XIX вв.*, 1958 — 95 bet.
14. 1 2 3  Алкадари 1994. sfn error: no target: CITEREFАлкадари1994 (help)
15. ↑  *Русско-дагестанские отношения в XVIII - начале XIX в
Сборник документов*, 1988 — 31 bet.
16. ↑  Bakixanov. sfn error: no target: CITEREFBakixanov (help)
17. ↑  Левиатов И.Н*. Очерки из истории Азербайджана в XVIII в*, Баку, 1948 — 69 bet.
18. ↑  *Журнал посланника А.П. Волынского 1715—1718 гг. // Известия общества обследования и изучения Азербайджана.*, Баку, 1929 — 15, № 8. Вып. 6 bet.
19. ↑  Гаджиев В.Г*. Борьба народов Дагестана против владычества Ирана в начале 
XVIII в*, Махачкала, 1963 — 126, Т. XI bet.
20. ↑  Тамай А.К*. К истории изгнания иранских захватчиков из Дагестана и Северного Азербайджана. Л. 8*.
21. 1 2  Гербер 1728. sfn error: no target: CITEREFГербер1728 (help)
22. ↑  *Русско-дагестанские отношения XVII — первой четверти XVIII вв*, Махачкала. 1958 г.
23. ↑  *Русско-дагестанские отношения в XVIII - началеXIX в.: Сборник документов. М*, 1988 — 45 bet.
24. ↑  Богуславский Л.*. История Апшеронского полка. 1700-1892. T.I*, СПб, 1892 — 3 bet.
25. ↑  Комаров В*. Персидская война, 1722-1725 гг. Материалы для царствования
Петрара Великого // Оттиск из «Русского вестника» Кн. 4.*, 1867 — 595, 596 bet.
26. ↑  Зиссерман А*. История 80-го пехотного Кабардинского генерал-фельдмаршала
князя Барятинского полка. Т. I*, СПб — 10 bet.
27. ↑  *Русско-дагестанские отношения в XVIII - начале XIX в.: Сборник документов.*, Махачкала, 1988 — 56 bet.
28. 1 2 3 4  Сотавов 2013. sfn error: no target: CITEREFСотавов2013 (help)
29. ↑  Потто В*. Исторический очерк Кавказских войн* — 34 bet.
30. ↑  Зиссерман А*. История 80-го пехотного Кабардинского генерал фельдмаршала князя Барятинского полка*, СПБ, 1881 — 29 bet.
31. ↑  *Сборник русского исторического 
общества*, 1897 — 485 bet.
32. ↑  В. Минорский*. Краткая история Надир-шаха, Тегеран*, 1913 — 26 bet.
33. ↑  Гаджимурадов М.Т. Курбанов М.А.*. История Дагестана с древнейших времен до современности*, Махачкала, 2002 — С. 90, 98 bet.
34. ↑  „Русско-Дагестанские отношения. Сборник документов. ЦГА ДАССР. Ф. 379. Оп. 1. Д. 113. Л. 38. Подлинник.". *www.vostlit.info*. Qaraldi: 9-iyul 2021-yil.

Adabiyotlar
-----------

* Алкадари Г.-Э*. Асари Дагестан*, Махачкала, 1994.
* Магомедов Р. М „Первый дагестанский поход Надир-шаха",*. Даргинцы в дагестанском историческом процессе*, 3000 экз, Махачкала: Дагестанское книжное издательство, 1999. ISBN 5-297-00577-9.
* Бакиханов А.К.*. Гюлистан-Ирам*, Баку.
* Гербер И.-Г*. Описание стран и народов вдоль западного берега Каспийского моря.*, 1728.
* Сотавов Н.А*. Крах «Грозы Вселенной» в Дагестане*, 2013.