Madaniy koreys jenshenining ildizi *(P. ginseng)*
**Jenshen**— *Panax* turkumidagi oʻsimliklarning ildizi, masalan, Koreya jenshen (*P. ginseng*), Janubiy Xitoy jenshen (*P. notoginseng*) va Amerika jenshen (*P. quinquefolius*), odatda ginsenozidlar va gintonin mavjudligi bilan tavsiflanadi. Jenshen eng koʻp Xitoy va Koreya oshxonalari va dori-darmonlarida qoʻllaniladi.

Jenshen koʻp asrlar davomida anʼanaviy tibbiyotda qoʻllanilgan boʻlsa-da, zamonaviy klinik tadqiqotlar uning tibbiy samaradorligi toʻgʻrisida aniq maʼlumotga ega emas. Jenshenning har qanday kasallikni davolashda samarali ekanligi haqida jiddiy dalillar yoʻq va masalan, Qoʻshma Shtatlarda uning ishlatilishi AQSh oziq-ovqat va farmatsevtika idorasi (FDA) tomonidan retsept boʻyicha dori sifatida tasdiqlanmagan. Jenshen odatda xun takviyesi sifatida sotilgan boʻlsa-da, qoʻshimchalar uchun nomuvofiq ishlab chiqarish amaliyoti jenshen mahsulotlari zaharli metallar yoki bir-biriga bogʻliq boʻlmagan toʻldiruvchi birikmalari bilan ifloslangan boʻlishi mumkinligini koʻrsatadigan tahlillarga olib keldi va uning haddan tashqari ishlatilishi retsept boʻyicha dori-darmonlar bilan salbiy taʼsir koʻrsatishi yoki noxush taʼsir koʻrsatishi mumkin.

Tarix
-----

Jenshendan dorivor oʻt sifatida foydalanishni qamrab olgan birinchi yozma matnlardan biri Xitoyda 196 yilda yozilgan *Shen Nong farmakopeyasi* edi. Oʻzining 1596 *yildagi Materia Medica* oʻsimliklari toʻplamida Li Shizhen jenshenni „eng yaxshi tonik" deb taʼriflagan. Biroq, oʻt „hammani davolovchi" dori sifatida emas, balki surunkali kasalliklarga chalingan bemorlar va tuzalib ketayotganlar uchun tonik sifatida ishlatilgan.

Xitoy va Koreyadagi jenshen maydonlarini nazorat qilish 16-asrda muammoga aylandi.

Jenshen turlari
---------------

Jenshen oʻsimliklari faqat *Panax* jinsiga tegishli. Madaniy turlarga *Panax ginseng* (Koreya jenshen), *Panax notoginseng* (Janubiy Xitoy jenshen) va *Panax quinquefolius* (Amerika jenshen) kiradi. Jenshen salqin iqlim sharoitida — Koreya yarimoroli, Shimoliy-Sharqiy Xitoy, Rossiya Uzoq Sharqi, Kanada va AQShda uchraydi, garchi baʼzi turlari issiq hududlarda oʻsadi — Janubiy Xitoy jenshenning vatani janubi-gʻarbiy Xitoy va Vetnam. *Panax vietnamensis* (Vetnam jenshen) — maʼlum boʻlgan eng janubiy *Panax* turlari.

Yovvoyi va madaniy jenshen
--------------------------

### Yovvoyi jenshen

Yovvoyi jenshen tabiiy ravishda togʻlarda oʻsadi. Yovvoyi Jenshen oʻsimlik hozir Xitoyda deyarli yoʻq boʻlib ketgan va butun dunyo boʻylab yoʻqolib ketish xavfi ostida. Bu soʻnggi yillarda mahsulotga boʻlgan talabning yuqoriligi bilan bogʻliq boʻlib, yovvoyi oʻsimliklarning oʻsishi va koʻpayishiga qaraganda tezroq yigʻib olinishiga olib keladi (yovvoyi jenshen oʻsimligi yetuklikka erishish uchun yillar talab qilishi mumkin. Yovvoyi Jenshen qizil yoki oq Jenshen boʻlishi uchun qayta ishlanishi mumkin. Yovvoyi amerikalik jenshen uzoq vaqtdan beri tub joy amerikaliklar tomonidan tibbiyot uchun ishlatilgan. 1700-yillarning oʻrtalaridan boshlab u xalqaro savdo uchun yigʻib olindi. Bugungi kunda Amerikaning yovvoyi Jenshenini 19ta shtatda uchratish mumkin, ammo eksport uchun cheklovlar mavjud.

* Yovvoyi koreys Jenshen ( P.ginseng )Yovvoyi koreys Jenshen ( *P.ginseng* )
* Yovvoyi Amerika Jenshen  (P.quinquefolius )Yovvoyi Amerika Jenshen (*P.quinquefolius* )

### Madaniy Jenshen

Madaniy Jenshen kamdan-kam uchraydigan yovvoyi Jenshenga nisbatan arzonroq.

Yovvoyi jenshen odamlar tomonidan togʻlarga ekilgan va yovvoyi jenshen kabi oʻsishiga ruxsat berilgan.

* Madaniy koreys jenshen (P.ginseng)Madaniy koreys jenshen (*P.*ginseng)
* Madaniy Amerika jenshen (P.quinquefolius )Madaniy Amerika jenshen (*P.quinquefolius* )

Jenshenni qayta ishlash
-----------------------

 Madaniy Jenshen
Jenshen urugʻi odatda kuzda rezavorlar yigʻib olingandan keyin bahorgacha unib chiqmaydi. Ular birinchi navbatda issiq-sovuq ishlov berish bilan nam muhitda uzoq muddat saqlanishi kerak, bu jarayon tabaqalanish deb nomlanadi.

### Yangi Jenshen

Yangi Jenshen „yashil Jenshen" deb ham ataladi, quritilmagan xom mahsulotdir. Uning ishlatilishi mavjudlik bilan cheklangan.

* Yangi Jenshen ( P. ginseng )Yangi Jenshen ( *P. ginseng* )

### Oq Jenshen

Oq Jenshen tozalanadi va quritiladi. Oq Jenshen- bu qizdirilmasdan quritilgan yangi Jenshen. Suv miqdorini 12 % yoki undan kamroq darajaga tushirish uchun u tozalanadi va quritiladi. Quyoshda quritilgan oq Jenshen tarkibida terapevtik tarkibiy qismlar kamroq boʻlishi mumkin. Ildiz tarkibidagi fermentlar quritish jarayonida bu tarkibiy qismlarni parchalashi mumkin. Quyoshda quritish ildizni sargʻish-oq rangga kirishini taʼminlaydi.

### Qizil Jenshen

Qizil Jenshen bugʻlangan va quritilgan qizgʻish rangga ega boʻlgan jenshendir. Qizil Jenshen oq Jenshenga qaraganda kamroq chirishga moyil. Bu tozalangan jenshen boʻlib, 100 °C (212 °F) standart qaynash haroratida bugʻlash orqali isitiladi, quyoshda quritiladi.U koʻpincha oʻsimlik pivosida marinadlanadi, buning natijasida ildiz juda moʻrt boʻladi.

* Qizil Jenshen ( P. ginseng )Qizil Jenshen ( *P. ginseng* )

Ishlab chiqarish
----------------

Tijorat maqsadida Jenshen 35 dan ortiq mamlakatlarda sotiladi, Xitoy eng katta isteʼmolchi hisoblanadi. 2013 yilda jenshenning global savdosi 2 milliard dollardan oshdi, uning yarmi Janubiy Koreya tomonidan ishlab chiqarilgan. 21-asr boshlarida dunyodagi 80 000 tonna jenshenning 99 foizi faqat toʻrtta davlatda ishlab chiqarilgan: Xitoy (44 749 tonna), Janubiy Koreya (27 480 tonna), Kanada (6 486 tonna) va AQShda (1 054 tonna). Janubiy Koreyada ishlab chiqarilgan barcha Jenshen Koreya Jenshenni (*P. ginseng*), Xitoyda ishlab chiqarilgan Jenshen esa *P. ginseng* va Janubiy Xitoy Jenshenni (*P. notoginseng*) ni oʻz ichiga oladi. Kanada va Qoʻshma Shtatlarda ishlab chiqarilganginsengginsengginsengsosan Amerika ginsengidir (*P. quinquefolius*).

Foydalanadi
-----------

Jenshen Energetik ichimliklar yoki oʻsimlik choylari tarkibiga oz miqdorda kiritilishi yoki xun takviyesi sifatida sotilishi mumkin.

### Oziq-ovqat yoki ichimlik

Ildiz koʻpincha quritilgan shaklda, butun yoki damlangan holda ishlatiladi. Jenshen bargi unchalik qimmat boʻlmasa ham, baʼzida ishlatiladi.

Koreys oshxonasida Jenshen turli xil ovqatlar va shoʻrvalar, shuningdek choy va spirtli ichimliklar uchun ishlatiladi.

„Jenshen choyi" va „Jenshen likyor" deb nomlanuvchi jenshen bilan toʻldirilgan choy va likyor isteʼmol qilinadi.

* Insam- twigim (Jenshen  pishiriqlari)*Insam- twigim* (Jenshen pishiriqlari)
* Samgye-tang (Jenshen  tovuq sho'rva)*Samgye-tang* (Jenshen tovuq sho'rva)
* Insam-cha (Jenshen  choyi) va yugva (guruch puflari)*Insam-cha* (Jenshen choyi) va *yugva* (guruch puflari)
* Insam-ju (Jenshen  likyori)*Insam-ju* (Jenshen likyori)
* Sansam-ju (yovvoyi Jenshen  likyori)*Sansam-ju* (yovvoyi Jenshen likyori)

### Diyetik qoʻshimcha

2012-yilda Xitoy sog‘liqni saqlash organlari jenshen ildizini sog‘liq uchun hech qanday maxsus daʼvolar qilinmasa, oldindan ruxsatisiz sog‘lom oziq-ovqatlarda ishlatilishi mumkin bo‘lgan parhez o‘simlik sifatida qayta tasnifladi. Jenshen bilan toʻldirilgan choy va energetik ichimliklar bugungi kunda Xitoy va qoʻshni mamlakatlarda tonik sifatida isteʼmol qilinadi. Quritib damlangan ildiz shoʻrvalar va boshqa ovqatlarga ham ishlatiladi.

### Anʼanaviy tibbiyot va fitokimyoviy moddalar

Jenshen koʻp asrlar davomida anʼanaviy tibbiyotda qoʻllanilgan boʻlsa-da, zamonaviy tadqiqotlar uning biologik taʼsiri toʻgʻrisida aniq maʼlumotga ega emas..Dastlabki klinik tadqiqotlar yengil diabetga chalingan odamlarda xotira, charchoq, menopauza belgilari va insulin reaktsiyasiga taʼsirlar koʻrsatadi. 2005-2015 yillar oraligʻida tekshirilgan 44 ta tadqiqotdan 29 tasida ijobiy, cheklangan dalillar, 15 tasida esa hech qanday taʼsir koʻrsatilmagan. Jenshenning sogʻliq uchun har qanday taʼsiri borligini koʻrsatadigan dalillar etarli emas. 2021 yil holatiga koʻra, jenshen „platsebo bilan solishtirganda erektil funktsiyaga yoki jinsiy aloqadan qoniqishga faqat ahamiyatsiz taʼsir koʻrsatadi".

Ildizlari anʼanaviy xitoy tabobatida qoʻllanilsa-da, barglari va poyalari ildizlarga qaraganda koʻproq fitokimyoviy moddalarni oʻz ichiga oladi va ularni yigʻish osonroqdir. Tarkibi ginsenosidlar deb nomlanuvchi steroid saponinlarni oʻz ichiga oladi , ammo bu birikmalarining taʼsiri 2021 yildan boshlab yuqori sifatli klinik tadqiqotlar bilan oʻrganilmagan va shuning uchun nomaʼlumligicha qolmoqda.

Nojoʻya taʼsiri
---------------

Ginseng odatda yaxshi xavfsizlik profiliga ega va qisqa muddatda qoʻllanilganda salbiy taʼsirlar kam boʻladi..Jenshen toʻxtovsiz qoʻllanilganda, bosh ogʻrigʻi, uyqusizlik va ovqat hazm qilish muammolari kabi nojoʻya taʼsirlarni keltirib chiqarishi mumkin.

### Dozani oshirib yuborish

Oddiy jenshenlar (*P. ginseng* va *P. quinquefolia*) odatda katta miqdorda ham nisbatan xavfsiz hisoblanadi. *P. jenshinning* oʻtkir dozasini oshirib yuborishning eng keng tarqalgan va xarakterli belgilaridan biri qon ketishdir. Dozani oshirib yuborishning yengil belgilari orasida ogʻiz va lablar qurushi, teri qichishishi, asabiylashish, titroq, yurak urishi, koʻrishning buzilishi, bosh ogʻrigʻi, uyqusizlik, tana haroratining oshishi, qon bosimining oshishi, shish, ishtahaning pasayishi, bosh aylanishi, ekzema, erta tongda diareya boʻlishi mumkin, qon ketishi va charchoq.

Terminologiya va etimologiya
----------------------------

Inglizcha „ginseng" soʻzi xitoycha "jîn-sim "soʻzidan kelib chiqqan (bu transliteratsiya Pe̍h-ōe-jī da joylashgan). *Birinchi* belgi (pinyin xitoycha: 人 ; Modern Standard Mandarin talaffuzi: [ʐə̌n] yoki [ɻə̌n]) „odam"  degan maʼnoni anglatadi va ikkinchi belgi xitoycha: 蔘 xitoycha:  ; MSM : [sán]) vilkali shakldagi „oʻsimlik ildizi" degan maʼnoni anglatadi.

 

### Boshqa oʻsimliklar baʼzan jenshen deb ataladi

Haqiqiy jenshen oʻsimliklari faqat *Panax* jinsiga tegishli. Bir nechta boshqa oʻsimliklar baʼzan jenshen deb ataladi, ammo ular boshqa jinsdan yoki hatto oiladan. Sibir jensheni bir oilada, lekin haqiqiy jenshen kabi 1 jinsda emas. Sibir jenshenidagi faol moddalar genosenoidlar emas, balki eleuterosidlardir. Goʻshtli ildiz oʻrniga Sibir jenshenida yogʻochli ildiz bor.

*

Manbalar
--------

1. 1 2 3  „Ginseng".  Drugs.com (2019). Qaraldi: 2019-yil 1-aprel.
2. 1 2 3 4  „Asian ginseng".  National Center for Complementary and Integrative Health, US National Institutes of Health, Bethesda, MD (2016-yil sentyabr). Qaraldi: 2017-yil 10-fevral.
3. ↑  Mahady, Gail B.*. Botanical Dietary Supplements*. CRC Press, 2001 — 207–215 bet. ISBN 978-90-265-1855-3.
4. ↑  Kim, Seonmin (2007). „Ginseng and Border Trespassing Between Qing China and Choson Korea". *Late Imperial China*. 28-jild, № 1. 33–61-bet. doi:10.1353/late.2007.0009.
5. 1 2  Chinese Medical Herbology and Pharmacology, by John K. Chen, Tina T. Chen
6. 1 2 3 4 5  Baeg, In-Ho; So, Seung-Ho (2013). „The world ginseng market and the ginseng". *Journal of Ginseng Research*. 37-jild, № 1. 1–7-bet. doi:10.5142/jgr.2013.37.1. PMC 3659626. PMID 23717152.
7. ↑  „Ginseng Varieties and Glossary - NYS Dept. of Environmental Conservation". *www.dec.ny.gov*. 2020-yil 13-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 29-iyul.
8. ↑  „Getting Started Right for Successful Ginseng Production" (en-US). *Cornell Small Farms* (2015-yil 5-oktyabr). Qaraldi: 2020-yil 29-iyul.
9. ↑  „Red ginseng - White ginseng: What is the difference?". *www.florafarm.de*. 2020-yil 16-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 29-iyul.
10. 1 2 3  „American Ginseng". *www.fws.gov*. Qaraldi: 2020-yil 29-iyul.
11. ↑  *Farmer.* „American Ginseng, in the Forest and in the Marketplace" (en-US). *CompassLive*. Qaraldi: 2020-yil 29-iyul.
12. ↑  *Taylor.* „Getting to the Root of Ginseng" (en). *Smithsonian Magazine*. Qaraldi: 2020-yil 29-iyul.
13. ↑  „Wild American Ginseng Information for Dealers and Exporters". *U.S. Fish & Wildlife Service*. 2022-yil 22-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 29-iyul.
14. ↑  „Ginseng" (en-US). *Pennsylvania Department of Conservation & Natural Resources*. Qaraldi: 2020-yil 29-iyul.
15. 1 2  Yun, Suh-young. „All about wild ginseng". *The Korea Times* (2012-yil 26-iyul). Qaraldi: 2018-yil 2-yanvar.
16. ↑  „Teas Made from Ginseng, Jujubes and Omija". *Pictorial Korea*. Korean Overseas Culture and Information Service (2000-yil iyun), s. 31. Qaraldi: 2018-yil 2-yanvar.
17. ↑  Fulder, Stephen*. The book of ginseng*, 2nd, Rochester, VT: Healing Arts Press, 1993 — 300 bet. ISBN 0-89281-491-8. 2018-yil 2-yanvarda qaraldi.
18. ↑  „2016-nyeon insam tonggye-jaryo-jip" (ko) (PDF). *Ministry of Agriculture, Food and Rural Affairs* 2–4 (2017-yil may). Qaraldi: 2018-yil 24-fevral.
19. ↑  „Herbal supplements filled with fake ingredients, investigators find". *CBS News* (2015-yil 3-fevral). Qaraldi: 2019-yil 1-aprel.
20. ↑  *Lindsy Liu.* „Side effects of ginseng supplements".  US National Capital Poison Center (2019). Qaraldi: 2019-yil 1-aprel.
21. ↑  Wang, Hongwei; Peng, Dacheng; Xie, Jingtian (2009-10-22). „Ginseng leaf-stem: bioactive constituents and pharmacological functions". *Chinese Medicine*. 4-jild. 20-bet. doi:10.1186/1749-8546-4-20. ISSN 1749-8546. PMC 2770043. PMID 19849852.
22. ↑  Oktay, Serdar; Ekinci, Erhun Kemal (2019-07-17). „Medicinal food understanding in Korean gastronomic culture". *Journal of Ethnic Foods*. 6-jild, № 1. 4-bet. doi:10.1186/s42779-019-0003-9. ISSN 2352-6181.
23. 1 2  „Safety Analysis of Panax Ginseng in Randomized Clinical Trials: A Systematic Review". *Medicines*. 2-jild, № 2. 2015. 106–126-bet. doi:10.3390/medicines2020106. PMC 5533164. PMID 28930204.
24. ↑  Lee, Hye Won; Lee, Myeong Soo; Kim, Tae-Hun; Alraek, Terje; Zaslawski, Chris; Kim, Jong Wook; Moon, Du Geon (2021-04-19). „Ginseng for erectile dysfunction". *The Cochrane Database of Systematic Reviews*. 2021-jild, № 4. CD012654-bet. doi:10.1002/14651858.CD012654.pub2. ISSN 1469-493X. PMC 8094213. PMID 33871063.
25. ↑  Hongwei Wang; Dacheng Peng; Jingtian Xie (2009). „Ginseng leaf-stem: bioactive constituents and pharmacological functions". *Chinese Medicine*. 4-jild, № 20. 20-bet. doi:10.1186/1749-8546-4-20. PMC 2770043. PMID 19849852.
26. ↑  Attele, AS; Wu, J.A.; Yuan, C.S. (1999). „Ginseng pharmacology: multiple constituents and multiple actions". *Biochemical Pharmacology*. 58-jild, № 11. 1685–1693-bet. doi:10.1016/s0006-2952(99)00212-9. PMID 10571242.
27. ↑  Shergis, J. L.; Zhang, A. L.; Zhou, W; Xue, C. C. (2013). „*Panax ginseng* in randomised controlled trials: A systematic review". *Phytotherapy Research*. 27-jild, № 7. 949–65-bet. doi:10.1002/ptr.4832. PMID 22969004.
28. ↑  „Ginseng".  Online Etymology Dictionary (2021). Qaraldi: 2021-yil 2-avgust.