1947-yilda Hindiston boʻlinganidan beri musulmonlarga qarshi diniy zoʻravonliklarning bir necha holatlari boʻlgan, bu koʻpincha hindu millatchi toʻdalari tomonidan musulmonlarga zoʻravonlik bilan qilingan hujumlar koʻrinishida hindu va musulmon jamoalari oʻrtasida vaqti-vaqti bilan mazhablararo zoʻravonlik namunasini shakllantiradi. 1950-yildan beri hindu-musulmonlar oʻrtasidagi zoʻravonliklarda 1954—1982-yillar oraligʻida 6933 ta jamoat zoʻravonliklarida 10 000 dan ortiq odam halok boʻlgan

Musulmonlarga qarshi zoʻravonlik sabablari har xil. Ildizlari Hindiston tarixida yotadi deb oʻylashadi — Oʻrta asrlarda Hindistonning islomiy zabt etilishiga, Britaniya hukmronligi davrida mustamlakachi hukumat tomonidan oʻrnatilgan boʻlinish siyosatiga hamda Hindiston yarimorolining koʻpchilikni musulmonlar tashkil etuvchi Pokistonga va ozchilik musulmon boʻlgan Hindiston davlatiga boʻlinishiga nisbatan norozilik. Koʻpgina olimlar musulmonlarga qarshi zoʻravonlik voqealari siyosiy sabablarga koʻra va Bharatiya Janata partiyasi kabi hind millatchiligi bilan bogʻliq boʻlgan asosiy siyosiy partiyalarning saylov strategiyasining bir qismi deb hisoblashadi. Boshqa olimlarning fikricha, zoʻravonlik keng tarqalmagan, lekin mahalliy ijtimoiy-siyosiy sharoitlar tufayli u ayrim shaharlarda cheklangan.

Kelib chiqishi
--------------

Musulmonlarga qarshi zoʻravonliklarning ildizlarini Hindiston tarixidagi voqealardan izlash mumkin — Oʻrta asrlarda Hindistonni islomiy zabt etishga nisbatan norozilik, Britaniya hukmronligi davrida mustamlakachi hukumat tomonidan oʻrnatilgan boʻluvchi siyosat (xususan, hindular va musulmonlarning Sharqiy Hindistonga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarishda hamkorlik qilgan 1857-yilgi Hindiston qoʻzgʻoloni bostirilganidan keyin) va Hindistonning koʻpchilikni musulmon boʻlgan Pokistonga va ozchilik musulmon boʻlgan Hindiston davlatiga boʻlinishi .

Musulmonlarga qarshi zoʻravonlik toʻlqinining kuchayishidagi asosiy omil — bu Rashtriya Swayamsevak Sangh bilan birga yoki uning ostida ishlaydigan hindu-millatchi partiyalarning koʻpayishi. Bu Golvalkarning Gitlerning fashist-Germaniyasi haqidagi yozuvlarida yaqqol koʻrinib turibdi: „Bu yerda irqiy gʻurur eng yuqori darajada namoyon boʻldi. Germaniya, shuningdek, ildizlariga boradigan tafovutlarga ega boʻlgan irqlar va madaniyatlarning yagona bir butunlikka singib ketishi qanchalik imkonsiz ekanligini koʻrsatdi, bu hindistonda oʻrganish va foyda olish uchun yaxshi saboqdir." Sobiq BJP rahbari LK Advani hindutva mafkurasini Ram Rath Yatra orqali Hindiston siyosatining asosiy oqimiga olib kelganidan beri musulmon ozchiliklarga zoʻravonlik hujumlari koʻpaydi. Olimlarning taʼkidlashicha, musulmonlarga qarshi ritorika, siyosat hindutva yetakchilari, xususan, BJP uchun foydali boʻlgan va shuning uchun siyosiy sabablarga koʻra deyish mumkin.

Namoyish
--------

Musulmonlarga qarshi zoʻravonlik koʻpincha hindularning musulmonlarga hujumi shaklida boʻladi. Bu hujumlar Hindistondagi jamoat tartibsizliklari deb ataladi va koʻpchilik hindu va ozchilik musulmon jamoalari oʻrtasida vaqti-vaqti bilan boʻladigan mazhablararo zoʻravonlik namunasining bir qismi sifatida koʻriladi hamda butun dunyo boʻylab islomofobiyaning kuchayishi bilan bogʻliq. (20-asr) Aksariyat hodisalar Hindistonning shimoliy va gʻarbiy shtatlarida sodir boʻlgan, janubda esa kommunalistik kayfiyat unchalik sezilmaydi. Hindistonning boʻlinishidan keyin sodir boʻlgan eng yirik voqealar qatoriga Haydaroboddagi „Polo" operatsiyasidan keyin musulmonlarning keng koʻlamli oʻldirilishi, 1950-yildagi Barisal qoʻzgʻolonlari va 1964-yildagi Sharqiy Pokistondagi tartibsizliklar ortidan Kalkuttadagi musulmonlarga qarshi tartibsizliklar, 1969-yilgi Gujaratdagi tartibsizliklar kiradi. 1984-yil Bhivandi gʻalayonlari, 1985-yil Gujarat gʻalayonlari, 1989-yil Bxagalpurdagi tartibsizliklar, 1983-yilda Nelli va 2002-yilda Gujarat va 2013-yil Muzaffarnagar tartibsizliklari .

Bu zoʻravonlik namunalari boʻlinganidan beri yaxshi shakllangan, oʻnlab tadqiqotlar ozchilik guruhlariga nisbatan ommaviy zoʻravonlik holatlarini hujjatlashtirgan. 1950-yildan beri hindu-musulmon jamoalari oʻrtasidagi zoʻravonliklarda 10 000 dan ortiq odam halok boʻlgan. Rasmiy maʼlumotlarga koʻra, 1954—1982-yillarda 6933 ta, 1968—1980-yillarda esa 589 va Hind-585 ta kommunal zoʻravonlik holatlari boʻlgan. Musulmonlar jami 3949 ommaviy zoʻravonlik holatlarida oʻldirilgan.

1989-yilda Hindiston shimolida ommaviy zoʻravonliklar sodir boʻldi. Praveen Svami bu davriy zoʻravonlik harakatlari „Hindistonning mustaqillikdan keyingi tarixiga putur yetkazdi" va Hindistonning Jammu va Kashmirdagi Kashmir mojarosi boʻyicha ishiga toʻsqinlik qildi, deb hisoblaydi.

2017-yilda IndiaSpend 2010-yildan 2017-yilgacha Hindistonda sigirlarning hushyor zoʻravonligi qurbonlarining 84 foizi musulmonlar boʻlganini va bu hujumlarning deyarli 97 foizi 2014-yil may oyidan keyin xabar qilinganligini xabar qildi

Sabablari va oqibatlari
-----------------------

Baʼzi olimlar musulmonlarga qarshi zoʻravonlik hodisalarini siyosiy sabablarga koʻra va uyushgan deb taʼriflagan va ularni pogromlar yoki genotsid aktlari yoki oddiy "oʻrniga „uyushgan siyosiy qirgʻinlar" bilan davlat terrorizmining bir shakli deb atashgan. Boshqalar esa, ularning jamiyati kamsitish va zoʻravonlikka duch kelgan boʻlsa-da, baʼzi musulmonlar yuqori muvaffaqiyatlarga erishgan, zoʻravonlik koʻrinadigan darajada keng tarqalmagan, lekin mahalliy ijtimoiy-siyosiy sharoitlar tufayli baʼzi shaharlarda cheklangan, deb taʼkidlaydilar. va musulmonlar va hindular tinch-totuv yashaydigan koʻplab shaharlar mavjud, ularda diniy zoʻravonlik deyarli kuzatilmaydi.

### Siyosiy partiyalarning roli

Koʻpgina olimlarning fikriga koʻra, koʻplab zoʻravonlik harakatlari institutsional jihatdan qoʻllab-quvvatlanadi, ayniqsa hind millatchi koʻngilli tashkiloti Rashtriya Swayamsevak Sangh (RSS) bilan bogʻliq siyosiy partiyalar va tashkilotlar. Xususan, olimlar Bharatiya Janata partiyasi (BJP) va Shiv Senani ushbu zoʻravonlik voqealariga sheriklikda va musulmonlarga nisbatan zoʻravonlikdan kengroq saylov strategiyasining bir qismi sifatida foydalanishda ayblashadi. Misol uchun, Rahil Dhattiwala va Maykl Biggs tomonidan olib borilgan tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, BJP kuchli boʻlgan hududlarga qaraganda qattiq saylov qarshiligiga duch kelgan hududlarda qotilliklar ancha yuqori. 1989-yilda Hindiston shimolida musulmonlarga qarshi uyushtirilgan hujumlar kuchaygan va BJP mahalliy va shtat saylovlarida yanada muvaffaqiyat qozongan. Ijtimoiy antropolog Stenli Jeyaraja Tambiah 1989-yilda Bhagalpur, 1987-yilda Xashimpura va 1980-yilda Moradoboddagi zoʻravonliklar uyushtirilgan qotilliklar boʻlgan degan xulosaga keladi. Ram Puniyaniga koʻra, Shiv Sena 1990-yillardagi zoʻravonliklar va 2002-yildagi zoʻravonliklardan keyin Gujaratdagi BJP tufayli saylovlarda gʻalaba qozongan. Gyan Prakash, ammo, BJPning Gujaratdagi harakatlari butun Hindistonga toʻgʻri kelmasligidan ogohlantiradi va Hindutva harakati ushbu strategiyani butun mamlakat boʻylab qoʻllashda muvaffaqiyat qozonganmi yoki yoʻqmi, buni koʻrish kerak.

### Iqtisodiy va madaniy omillar

Hind millatchilari Hindistonning musulmonlar tomonidan tarixiy boʻysundirilishidan zoʻravonlik uchun bahona sifatida foydalanadilar. Ular Hindiston musulmonlari boʻlinishdan keyin Pokiston bilan ittifoqchi boʻlib, radikallashgan boʻlishi mumkin, shuning uchun hindular oʻtmishdagi xatolarni takrorlamaslik uchun himoya choralarini koʻrishlari va oʻzlarining gʻururlarini qayta tiklashlari kerak deb hisoblaydilar.  Musulmonlar orasida tugʻilishning yuqori darajasi hind oʻng ritorikasida takrorlanadigan mavzu boʻlib kelgan. Ular musulmonlar orasida tugʻilishning yuqori boʻlishi hindularni oʻz mamlakatlarida ozchilikka aylantirish rejasining bir qismi ekanligini daʼvo qilmoqda. 

Ushbu zoʻravonlik avj olishining yana bir sababi — iqtisodiyotning kengayishi natijasida quyi kastalarning yuqoriga qarab harakatlanishi. Zoʻravonlik sinfiy ziddiyatlarning oʻrnini bosuvchi vositaga aylandi. Millatchilar quyi tabaqaning daʼvolari bilan shugʻullanishdan koʻra, musulmonlar va nasroniylarni oʻz diniga koʻra „toʻliq hindistonlik" emas deb hisoblaydi va bu hujumlarni amalga oshirganlarni koʻpchilikni „qahramonlar" sifatida koʻrsatadilar. Musulmonlar gumondor sifatida qaraladi va ularning davlatga sodiqligi shubha ostiga olinadi, chunki boʻlinish paytidagi zoʻravonlikdan keyin hamon gʻarazgoʻylik hukm suradi. Umar Xolidiyga koʻra:

> Musulmonlarga qarshi zoʻravonlik musulmonlarni iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan nogiron qilib qoʻyish va bu iqtisodiy va ijtimoiy qoloqlikning yakuniy natijasi sifatida ularni hind jamiyatining quyi qatlamlariga singdirish uchun rejalashtirilgan va amalga oshirilgan.
> 
> 

Madaniy millatchilik, shuningdek, Shiv Sena tomonidan amalga oshirilgan zoʻravonlik holatlari uchun sabab sifatida koʻrsatilgan, u dastlab Maxarashtra xalqi uchun gapirgan, ammo tezda ularning ritorikasini musulmonlarga qarshi zoʻravonlikni qoʻzgʻatishga aylantirgan. Shiv Sena 1984-yilda Bhivandi shahridagi zoʻravonliklarda va yana 1992—1993-yillarda Bombeydagi zoʻravonliklarda qatnashgan. Zoʻravonlik 1971—1986-yillarda Sena tomonidan qoʻzgʻatilgan. Maʼlumotlarga koʻra. Sudipta Kaviraj, Vishva Hindu Parishad (VHP) hali ham oʻrta asrlarda boshlangan diniy mojarolarda qatnashmoqda.

Musulmonlarga qarshi zoʻravonlik Hindistondan tashqarida istiqomat qiluvchi hindularning xavfsizligi uchun xavf tugʻdiradi. 1950-yillardan beri Hindistonda musulmonlarga qarshi zoʻravonliklarga javoban Pokiston va Bangladeshda hindularga qarshi hujumlar uyushtirildi. 1992-yilda Bombeydagi zoʻravonliklardan soʻng Britaniya, Dubay va Tailanddagi hindu ibodatxonalariga hujum qilindi. Bu takrorlanadigan zoʻravonlik musulmon va hindu jamoalari oʻrtasida boʻlinishni keltirib chiqaradigan qatʼiy anʼanaviy naqshga aylandi.

"Jamoat-e-Islomi Hind "bu jamoaviy toʻqnashuvlarga qarshi chiqdi, chunki zoʻravonlik nafaqat musulmonlarga, balki butun Hindistonga taʼsir qiladi va bu tartibsizliklar Hindiston taraqqiyotiga zarar yetkazadi, deb hisoblaydi. Gujaratda 1992—1993-yillarda terroristik va buzgʻunchilik faoliyati (oldini olish) toʻgʻrisidagi qonun (TADA) jamoaviy zoʻravonlik bilan bogʻliq voqealarda qoʻllanilgan. Ushbu harakat ostida hibsga olinganlarning aksariyati musulmonlar edi. Aksincha, TADA Bombeydagi tartibsizliklar paytida musulmonlarga qarshi sodir etilgan zoʻravonliklardan keyin qoʻllanilmadi.

### Demografiya

BJP siyosatchilari, boshqa partiyalar singari, Hindiston saylovlarida demografiya muhim rol oʻynaydi, deb taʼkidlaydilar. BJP fikricha, saylov okrugidagi musulmonlar soni qancha koʻp boʻlsa, markazchi partiyalarning ozchilik guruhlari talablarini qondirish imkoniyati shunchalik yuqori boʻladi, bu esa musulmonlarning hindu qoʻshnilari bilan „koʻprik qurish" imkoniyatlarini pasaytiradi. Shunday qilib, bu argumentga koʻra, „musulmonlarni tinchlantirish" jamoaviy zoʻravonlikning asosiy sababidir. Syuzanna va Lloyd Rudolf iqtisodiy nomutanosiblik hindlarning musulmonlarga nisbatan tajovuz qilishiga sabab boʻladi, deb taʼkidlaydilar. Hindiston iqtisodiyoti globallashuv va chet el kompaniyalarining investitsiyalari tufayli kengayganligi sababli, hindu aholisining umidlari imkoniyatlarga mos kelmadi. Keyin hind millatchilari musulmonlarni hindlarning muammolarining manbai sifatida qabul qilishni ragʻbatlantirdilar.

Kashmir va Pokistondagi hindularga qarshi va Hindistonga qarshi jangari guruhlarning harakatlari Hindistonda musulmonlarga qarshi tuygʻularni kuchaytirdi, bu esa hindularning oʻngini kuchaytirdi. Hindutva nutqida musulmonlar vatanparvarligi gumon qilingan xoin va davlat dushmanlari sifatida tasvirlanadi. Sumit Ganguli terrorizmning kuchayishini nafaqat ijtimoiy- iqtisodiy omillar bilan, balki hindutva kuchlari tomonidan sodir etilgan zoʻravonlik bilan ham bogʻlash mumkinligini taʼkidlaydi.

Asosiy hodisalar
----------------

### Katta hodisalar tufayli jami qurbonlarning taxminiy soni

| Yil | Davlat | Oʻlgan | Yaralangan | Qamoqqa olingan | Koʻchirilgan | Aybdorlarni sudlash | Voqea |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1964 | Gʻarbiy Bengaliya | 100+ | 438 | 7000+ |  ? |  ? | 1964-yil Kalkuttadagi tartibsizliklar |
| 1983 | Assam | 1800 |  ? |  ? |  ? |  ? | 1983-yil Nelli qirgʻini |
| 1969-1989 | Gujarat | 3130 |  ? |  ? |  ? |  ? | 1969-yildan 1989-yilgacha Gujaratdagi tartibsizliklar |
| 1987 | Uttar Pradesh | 42 | 1987-yil Xashimpura qirgʻini | 1989 | Bihar | 1000 | 50000 | 1989-yil Bhagalpurdagi tartibsizliklar | 1992 | Maxarashtra | 900 | 2036 | 1000 | 1992-yil Bombeydagi tartibsizliklar | 2002 | Gujarat | 2000 | 200000 | 2002 Gujarat zoʻravonligi | 2013 | Uttar Pradesh | 42 | 93 | 150 | 50 000 | 2013-yil Muzaffarnagar tartibsizliklari | 2020 | Dehli | 53 | 200 | 2020 Dehlidagi tartibsizliklar |
| NA | Taxminan jami | 9067 | 2767 | 7150 | 301000 | NA | NA |

### 1964-yil Kalkuttadagi tartibsizliklar

Hindular va musulmonlar oʻrtasidagi tartibsizliklar yuzdan ortiq odamni oʻldirgan, 438 kishi jarohatlangan. 7000 dan ortiq odam hibsga olingan. 70 000 musulmon oʻz uylarini tark etdi va 55 000 nafari Hindiston armiyasi tomonidan himoya qilindi. Ushbu gʻalayondan keyin Kalkuttadagi musulmonlar har qachongidan ham koʻproq gettoizatsiya qilindi. Zoʻravonlik Gʻarbiy Bengaliya qishloqlarida ham kuzatilgan.

### 1983-yil Nelli qirgʻini

1983-yilda Assam shtatida Nelli qirgʻini sodir boʻldi. Bengal millatiga mansub 1800 ga yaqin musulmonlar Nelli deb nomlangan qishloqda Lalung qabilalari (Tiva nomi bilan ham tanilgan) tomonidan oʻldirilgan. Bu Assam Harakatining harakatlari natijasida qurbonlarning aksariyati ayollar va bolalar boʻlgan Ikkinchi Jahon Urushidan beri eng ogʻir qirgʻinlardan biri sifatida tasvirlangan.

Ushbu hodisaning sabablaridan biri immigratsiyaga nisbatan norozilikning kuchayishi natijasida yuzaga kelgan. Assam harakati noqonuniy muhojirlarning ismlarini saylovchilar roʻyxatidan oʻchirib tashlashni va ularni shtatdan deportatsiya qilishni talab qildi. 1981—1982-yillar oraligʻida susaygan harakatni keng qoʻllab-quvvatlagan edi

Harakat 1951-yildan buyon shtatga noqonuniy kirgan har qanday odamni deportatsiya qilishni talab qildi. Biroq, markaziy hukumat 1971-yilni tugatish sanasini talab qildi. 1982-yil oxirlarida markaziy hukumat saylovlarni eʼlon qildi va harakat odamlarni uni boykot qilishga chaqirdi, bu esa keng miqyosdagi zoʻravonliklarga olib keldi.

Nelli qirgʻini haqidagi rasmiy Tivari komissiyasi hisoboti hanuzgacha qattiq himoyalangan sirdir (faqat uchta nusxa mavjud). 600 sahifalik hisobot 1984-yilda Assam hukumatiga taqdim etilgan va Kongress hukumati (Xitesvar Sayika boshchiligida) uni ommaga eʼlon qilmaslikka qaror qilgan va keyingi hukumatlar ham shunga ergashgan. Assam Birlashgan Demokratik Jabhasi va boshqalar Tivari komissiyasi hisobotini ommaga eʼlon qilish uchun qonuniy saʼy-harakatlarni amalga oshirmoqda, shuning uchun voqea sodir boʻlganidan keyin kamida 25 yil oʻtgach, jabrlanuvchilarga oqilona adolat taʼminlanadi.

Oʻshandan beri Yuqori Assamda jamoaviy zoʻravonlik holatlari kuzatilmagan.

### 1969-yildan 1989-yilgacha Gujaratdagi tartibsizliklar

1969-yilgi Gujaratdagi tartibsizliklar paytida 630 kishi halok boʻlgani taxmin qilinmoqda. 1970-yildagi Bhivandi tartibsizliklari Hindistonning Bhivandi, Jalgaon va Mahad shaharlarida 7-8-may kunlari boʻlib oʻtgan musulmonlarga qarshi zoʻravonliklarning namunasi edi. Musulmonlarga tegishli mol-mulkni oʻt qoʻyish va buzgʻunchilik qilish katta miqdorda sodir boʻldi. 1980-yilda Moradobodda taxminan 2500 kishi halok boʻlgan. Rasmiy hisob-kitoblarga koʻra, 400 kishi, boshqa kuzatuvchilar esa 1500 dan 2000 gacha boʻlganini taxmin qilmoqda. Zoʻravonlikni rejalashtirishda mahalliy politsiya bevosita ishtirok etgan. 1989-yilda Bhagalpurda 1000 ga yaqin odam zoʻravonlik hujumlarida halok boʻlgan, Ayodhya mojarosi va VHP faollari tomonidan oʻtkazilgan yurishlar natijasida yuzaga kelgan deb ishoniladi. kuch koʻrsatish va ozchilik jamoalari uchun ogohlantirish sifatida xizmat qilish.

### 1987-yil Xashimpura qirgʻini

Xashimpura qirgʻini 1987-yil 22-mayda Hindistonning Uttar-Pradesh shtatidagi Meerut shahrida hindu-musulmonlar qoʻzgʻolonlari paytida sodir boʻldi, oʻshanda Viloyat Qurolli Konstabulining (PAC) 19 nafar xodimi goʻyoki Hashimpura *mohallasidan* (mahalliy) 42 nafar musulmon yoshlarni oʻrab oldi. shaharda ularni yuk mashinasida Gʻoziobod tumanidagi Murod Nagar yaqiniga olib borib, u yerda otib oʻldirilgan va jasadlarini suv kanallariga tashlab ketgan. Bir necha kundan soʻng kanallarda suzayotgan jasadlar topildi. 2000-yil may oyida 19 ayblanuvchidan 16 tasi taslim boʻldi va keyinchalik garov evaziga qoʻyib yuborildi, 3 nafari allaqachon oʻlgan edi. Ish boʻyicha sud jarayoni Hindiston Oliy sudi tomonidan 2002-yilda Gʻozioboddan Dehlidagi Tis Hazari majmuasidagi Sessiyalar sudiga koʻchirildi u erda koʻrib chiqilayotgan eng qadimgi ish edi. 2015-yil 21-martda 1987-yilgi Xashimpura qirgʻini boʻyicha ayblangan barcha 16 kishi dalil yetarli boʻlmagani uchun Tis Xazari sudi tomonidan oqlandi. Sudning taʼkidlashicha, omon qolganlar ayblanuvchi PAC xodimlarining hech birini taniy olmaydi. 2018-yil 31-oktabrda Dehli Oliy sudi PACning 16 nafar xodimini aybdor deb topdi va birinchi instantsiya sudlarining hukmini bekor qilib, umrbod qamoq jazosiga hukm qildi.

### 1989-yil Bhagalpur zoʻravonligi

1989-yil 24-oktyabrda Biharning Bhagalpur tumanida 2 oydan ortiq zoʻravonliklar sodir boʻldi. Zoʻravonlik Bhagalpur shahri va uning atrofidagi 250 qishloqqa taʼsir koʻrsatdi. Zoʻravonliklar natijasida 1000 dan ortiq odam halok boʻldi, yana 50 000 kishi oʻz uyini tark etdi. Bu oʻsha paytda mustaqil Hindistonda hindu-musulmonlar oʻrtasidagi eng dahshatli zoʻravonlik edi.

### 1992-yil Bombeydagi tartibsizliklar

Babri masjidining hind millatchilari tomonidan vayron qilinishi 1992-yilgi Bombeydagi tartibsizliklarga olib keldi. The Hindu’s Frontline jurnalida chop etilgan *Gori Winter* nomli maqolaga koʻra, „rasmiy maʼlumotlarga koʻra, olomon tartibsizliklari va politsiya tomonidan otishmalar natijasida 900 kishi halok boʻlgan, 2036 kishi yaralangan va minglab odamlar oʻz uylarini tashlab ketishgan". BBC muxbiri Toral Varia 1990-yildan beri amalga oshirilayotgan tartibsizliklarni „oldindan rejalashtirilgan pogrom" deb atadi va masjidning vayron qilinishi „oxirgi provokatsiya" ekanligini taʼkidladi.

Xuddi shunday, bir qancha olimlar tartibsizliklar oldindan rejalashtirilgan boʻlishi kerak va hindu gʻalayonchilarga musulmonlarning uylari va korxonalari joylashuvi haqidagi maʼlumotni jamoat boʻlmagan manbalardan olish imkoni berilgan degan xulosaga kelishdi. Bu zoʻravonlik Shiv Sena tomonidan uyushtirilgani haqida keng xabar berilgan, Bal Thackeray boshchiligidagi hind millatchi guruhi. Maxsus boʻlinmaning yuqori martabali aʼzosi V. Deshmux tartibsizliklarni tekshirish boʻyicha komissiyaga koʻrsatma berdi. Uning soʻzlariga koʻra, razvedka va oldini olishdagi muvaffaqiyatsizliklar Ayodhyadagi masjid himoya qilinishiga, politsiya Shiv Senaning zoʻravonlik qilish qobiliyatidan toʻliq xabardor ekanligiga va ozchilik jamoalariga nisbatan nafrat uygʻotganligiga siyosiy kafolatlar bilan bogʻliq.

### 2002-yil Gujaratdagi tartibsizliklar

Boʻlingandan beri musulmonlar jamoasi Gujaratda zoʻravonliklarga duchor boʻlib kelmoqda. 2002-yilda „fashistik davlat terrori" akti sifatida tasvirlangan voqeada hindu ekstremistlari ozchilik musulmon aholisiga qarshi zoʻravonlik harakatlarini amalga oshirdi.

Hodisaning boshlanish nuqtasi goʻyoki musulmonlar tomonidan sodir etilgan Godhra poyezdini yoqish edi. Hodisa paytida yosh qizlar jinsiy tajovuzga uchragan, yoqib yuborilgan yoki oʻldirilgan. Hukmron BJP tomonidan maʼqullangan zoʻravonlik holatlari aralashishdan bosh tortishi 200 000 kishining koʻchirilishiga olib keldi. Oʻlganlar soni rasmiy hisob-kitoblarga koʻra 254 hindu va 790 dan 2000 musulmon oʻldirilgan. Keyin Bosh vazir Narendra Modi ham zoʻravonliklarni qoʻzgʻatgan va uni qoʻllab-quvvatlaganlikda ayblangan, shuningdek, ishtirok etgan politsiya va hukumat amaldorlari tartibsizliklarni boshqargan va ekstremistlarga musulmonlarga tegishli mulklar roʻyxatini bergan.

Zoʻravonliklarda davlat ishtirok etganidan shikoyat qilgan Mallika Sarabxay BJP tomonidan taʼqib qilingan, qoʻrqitishgan va odam savdosida yolgʻon ayblangan. Zoʻravonliklarning oldini olishga aralashmaslik uchun BJP uch politsiyachiga oʻz palatalaridagi tartibsizliklarni muvaffaqiyatli bostirgandan soʻng jazoni oʻtkazdi. Brassning soʻzlariga koʻra, mavjud boʻlgan dalillardan yagona xulosa „alohida shafqatsizlik va yuqori darajada muvofiqlashtirilgan" uslubiy pogromga ishora qiladi.

2007-yilda *Tehelka* jurnali "Haqiqat: Gujarat 2002 "hisobotini eʼlon qildi, unda shtat hukumati zoʻravonliklarga aloqador boʻlib, oʻz-oʻzidan oʻch olish harakati deb atalgan narsa aslida „davlat tomonidan ruxsat etilgan pogrom" ekanligini daʼvo qildi. Human Rights Watch tashkilotiga koʻra, 2002-yilda Gujaratdagi zoʻravonliklar oldindan rejalashtirilgan boʻlib, zoʻravonliklarda politsiya va shtat hukumati ishtirok etgan. 2012-yilda Modi Oliy sud tomonidan tayinlangan Maxsus tergov guruhi tomonidan zoʻravonliklarda qatnashganlikdan tozalangan. Musulmon jamoatchiligi „gʻazab va ishonchsizlik" bilan munosabatda boʻlganligi va faol Teesta Setalvadning aytishicha, sudga qarshi kurash hali tugamagan, chunki ular shikoyat qilish huquqiga ega edi. Human Rights Watch tashkiloti musulmonlarni zoʻravonlikdan himoya qilishga uringan hindular, dalitlar va qabilalarning ajoyib qahramonliklari haqida xabar berdi.

### 2013-yil Muzaffarnagar tartibsizliklari

2013-yilning avgust-sentyabr oylarida Uttar-Pradesh shtatining Muzaffarnagar tumanida ikki yirik diniy jamoa hindu va musulmonlar oʻrtasida mojarolar yuz berdi. Ushbu tartibsizliklar kamida 62 kishining oʻlimiga sabab boʻldi, shu jumladan 42 musulmon va 20 hindu, 200 kishi jarohat oldi va 50 000 dan ortiq kishi uy-joyini tark etdi.

### 2020-yil Dehlidagi tartibsizliklar

2020-yilgi Dehlidagi tartibsizliklar 53 dan ortiq halok boʻlgan va yuzlab odamlar, jumladan hindular va musulmonlar yaralangan koʻplab tanqidchilar tomonidan musulmonlarga qarshi va bosh vazir Narendra Modining hind millatchisi sifatida koʻrilgan fuqarolik qonuniga qarshi norozilik namoyishlari sabab boʻlgan.

Stenford universiteti professori Tomas Blom Xansenning soʻzlariga koʻra, butun Hindiston boʻylab „hozirgi kunlarda musulmonlarga qarshi koʻplab zoʻravonliklar aslida hindu millatchilik harakatining boʻlinmalari tomonidan amalga oshirilmoqda". Xansenning soʻzlariga koʻra, Dehlidagi tartibsizliklar arafasida musulmon mahallalaridagi musulmonlarni politsiya tomonidan taʼqib qilinishi „juda yaxshi hujjatlashtirilgan". London Iqtisodiyot maktabi professori Sumantra Bosening soʻzlariga koʻra, Narendra Modi 2019-yil may oyida qayta saylanganidan beri uning hukumati „davlat tomonidan ruxsat etilgan, agar mahalliylashtirilgan boʻlsa ham, keng koʻlamli zoʻravonlikka oʻtdi".

Braun universiteti qoshidagi Zamonaviy Janubiy Osiyo Markazi direktori Ashutosh Varshneyning soʻzlariga koʻra, "umuman olganda, Dehlidagi tartibsizliklar hozir pogromga oʻxshay boshladi, Gujarat 2002 va Dehli 1984 ". Londondagi SOAS universiteti katta oʻqituvchisi Subir Sinxaning soʻzlariga koʻra, Dehlining shimoliy va shimoli -sharqiy hududlari Dehli saylovlari oldidan „BJPning eng yuqori vazirlari va siyosatchilarining oʻta gʻalati chiqishlari" markazida boʻlgan. Sinxaning soʻzlariga koʻra, Dehlidagi saylovda magʻlub boʻlgan „BJP tarafdorlarining bosilgan gʻazabi" uni „shaharning nisbatan kambagʻal qismlarining musulmon aholisi" ustidan samarali tarzda yoʻq qildi.

### Musulmonlarni genotsid qilishga chaqiruvchi hindularning tadbiri

2021-yilda Uttarakxand shimolidagi Haridvar shahrida yigʻilish boʻlib oʻtdi, unda ishtirokchilar ommaviy qotillik va musulmonlarga qarshi qurol ishlatishga chaqirdilar.

Tasvirlar
---------

2002-yilgi zoʻravonliklar paytida sodir boʻlgan Gulbarg jamiyati qirgʻiniga asoslangan "*Parzaniya* "filmi Gujarat kinoteatrlari tomonidan yana bir tartibsizlikni keltirib chiqarishdan qoʻrqib, boykot qilingan. Filmda hindu ekstremistlari tomonidan oilalarning oʻz uylarida tiriklayin yoqib yuborilishi, ayollarning guruh boʻlib zoʻrlanganidan keyin oʻt qoʻyilishi, bolalarning boʻlaklab boʻlinishi kabi vahshiyliklar tasvirlangan.

Rakesh Sharmaning "*Yakuniy yechim* "filmi 2002-yilda Gujaratdagi zoʻravonliklarni yorituvchi eng yaxshi hujjatli filmlardan biri hisoblanadi. Filmni sertifikatlash markaziy kengashi filmni taqiqlashga uringan edi, biroq 2004-yilda rais Anupam Kher filmni namoyish qilishga ruxsat bergan sertifikat berdi. kesilmagan versiyasi koʻrib chiqiladi.

Manbalar
--------

1. ↑  ʻAbd Allāh Aḥmad Naʻīm*. Islam and the Secular State: Negotiating the Future of Shari'a*. Harvard University Press, 2008 — 161 bet. ISBN 978-0-674-02776-3.
2. ↑  Yogesh Atal*. Sociology and Social Anthropology in India*. Pearson Education India, 2009 — 250–251 bet. ISBN 978-81-317-2034-9.
3. ↑  Gupta, Narayani*. Delhi between Two Empires*. New Delhi: Oxford University Press, 1981.
4. ↑  Hardiman, David*. Gandhi in His Time and Ours: The Global Legacy of His Ideas* (en). Columbia University Press, 2003 — 22 bet. ISBN 978-0-231-13114-8.
5. ↑  Smith 2005. sfn error: no target: CITEREFSmith2005 (help)
6. ↑  Jaffrelot, Christophe*. The Sangh Parivar: A Reader*, 2015.
7. ↑  Christophe Jaffrelot*. The Hindu Nationalist Movement and Indian Politics: 1925 to the 1990s: Strategies of Identity-building, Implantation and Mobilisation (with Special Reference to Central India)*. Penguin Books India, 1999 — 55 bet.
8. ↑  Demerath, N. J. (2004). „Review: [*The Production of Hindu-Muslim Violence in Contemporary India*, by Paul R. Brass. Seattle, WA: University of Washington Press, 2003, xix + 476 pp. $50.00 (cloth)]". *Sociology of Religion*. 65-jild, № 3. 304–306-bet. doi:10.2307/3712256. JSTOR 3712256.
9. ↑  Engineer, Asghar Ali*. Communalism and communal violence in India: an analytical approach to Hindu-Muslim conflict*. South Asia Books, 1989.
10. ↑  Jaffrelot 1996. sfn error: no target: CITEREFJaffrelot1996 (help)
11. ↑  Fachandi, P.*. Pogrom in Gujarat: Hindu Nationalism and Anti-Muslim Violence in India*. Princeton University Press, 2012.
12. 1 2 3  Brass 2003. sfn error: no target: CITEREFBrass2003 (help)
13. ↑  Riaz 2008. sfn error: no target: CITEREFRiaz2008 (help)
14. ↑  Herman 2006. sfn error: no target: CITEREFHerman2006 (help)
15. ↑  Cohen 2013. sfn error: no target: CITEREFCohen2013 (help)
16. ↑  Ganguly 2007. sfn error: no target: CITEREFGanguly2007 (help)
17. ↑  Pennington 2012. sfn error: no target: CITEREFPennington2012 (help)
18. 1 2  Dhattiwala & Biggs 2012. sfn error: no target: CITEREFDhattiwalaBiggs2012 (help)
19. 1 2 3 4  Chandavarkar 2009. sfn error: no target: CITEREFChandavarkar2009 (help)
20. ↑  Swami 2006. sfn error: no target: CITEREFSwami2006 (help)
21. ↑  *Rao.* „86% Dead In Cow-Related Violence Since 2010 Are Muslim; 97% Attacks After 2014". *IndiaSpend.com* (28-iyun 2017-yil). 28-sentabr 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 23-sentabr 2017-yil.
22. ↑  *Wilkes.* „Protests held across India after attacks against Muslims".  Reuters (28-iyun 2017-yil). 10-iyun 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 11-mart 2020-yil.
23. 1 2  Metcalf 2009. sfn error: no target: CITEREFMetcalf2009 (help)
24. ↑  Holt 1977. sfn error: no target: CITEREFHolt1977 (help)
25. ↑  Pandey 2005. sfn error: no target: CITEREFPandey2005 (help)
26. 1 2  Ghassem-Fachandi 2012. sfn error: no target: CITEREFGhassem-Fachandi2012 (help)
27. ↑  Metcalf 2013. sfn error: no target: CITEREFMetcalf2013 (help)
28. ↑  Varshney 2004. sfn error: no target: CITEREFVarshney2004 (help)
29. ↑  „Religious Politics and Communal Violence: Critical Issues in Indian Politics". 19-aprel 2009-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-oktabr 2014-yil.
30. 1 2 3  Jaffrelot 2011. sfn error: no target: CITEREFJaffrelot2011 (help)
31. ↑  Sarkur 2007. sfn error: no target: CITEREFSarkur2007 (help)
32. ↑  Brekke 2012. sfn error: no target: CITEREFBrekke2012 (help)
33. ↑  *Brass.* „Riots, Pogroms, and Genocide in Contemporary India: From Partition to the Present".  Paul R. Brass. 5-oktabr 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-iyun 2013-yil.
34. 1 2  Tambiah 1997. sfn error: no target: CITEREFTambiah1997 (help)
35. 1 2 3  Puniyan 2003. sfn error: no target: CITEREFPuniyan2003 (help)
36. ↑  Prakash 2007. sfn error: no target: CITEREFPrakash2007 (help)
37. ↑  Etzion 2008. sfn error: no target: CITEREFEtzion2008 (help)
38. ↑  Weigl 2012. sfn error: no target: CITEREFWeigl2012 (help)
39. ↑  Metcalf 2006. sfn error: no target: CITEREFMetcalf2006 (help)
40. ↑  Kaur 2005. sfn error: no target: CITEREFKaur2005 (help)
41. ↑  Kaviraj 2010. sfn error: no target: CITEREFKaviraj2010 (help)
42. ↑  Wilkinson 2006. sfn error: no target: CITEREFWilkinson2006 (help)
43. ↑  Shani, Giorgio*. Sikh nationalism and identity in a global age*. Routledge, 2007 — 187 bet. ISBN 978-0415421904.
44. ↑  Sikand 2004. sfn error: no target: CITEREFSikand2004 (help)
45. ↑  Singh 2012. sfn error: no target: CITEREFSingh2012 (help)
46. ↑  Varshney 2003. sfn error: no target: CITEREFVarshney2003 (help)
47. ↑  Price 2012. sfn error: no target: CITEREFPrice2012 (help)
48. ↑  Sikand 2006. sfn error: no target: CITEREFSikand2006 (help)
49. ↑  Ganguly 2003. sfn error: no target: CITEREFGanguly2003 (help)
50. ↑  „1964: Riots in Calcutta leave more than 100 dead".  BBC News. 2-iyul 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-iyul 2015-yil.
51. ↑  Hazarika 1984. sfn error: no target: CITEREFHazarika1984 (help)
52. ↑  Kokrajhar & Dhubri 2012. sfn error: no target: CITEREFKokrajharDhubri2012 (help)
53. ↑  Ghosh 2004. sfn error: no target: CITEREFGhosh2004 (help)
54. ↑  Hussain 2009. sfn error: no target: CITEREFHussain2009 (help)
55. ↑  Datta 2012. sfn error: no target: CITEREFDatta2012 (help)
56. 1 2  Chatterji 2013. sfn error: no target: CITEREFChatterji2013 (help)
57. ↑  „83 polls were a mistake: KPS Gill".  Assam Tribune (18-fevral 2008-yil). 7-fevral 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 2-avgust 2012-yil.
58. ↑  *Rehman.* „An Untold Shame".  Tehelka Magazine. 11-noyabr 2006-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-dekabr 2011-yil.
59. ↑  *Staff Reporter*. „Flashback to Nellie Horror: AUDF to move court for probe report". *The Telegraph* (19-fevral 2008-yil). Qaraldi: 10-oktabr 2012-yil.
60. ↑  Saikia 2005. sfn error: no target: CITEREFSaikia2005 (help)
61. 1 2  Khalidi 2009. sfn error: no target: CITEREFKhalidi2009 (help)
62. ↑  *Fatima.* „The forgotten massacre of Muslims in Moradabad, forty years later". *TwoCircles.net* (17-avgust 2020-yil). Qaraldi: 16-oktabr 2020-yil.
63. ↑  Engineer 1991. sfn error: no target: CITEREFEngineer1991 (help)
64. ↑  Berglund 2011. sfn error: no target: CITEREFBerglund2011 (help)
65. ↑  „Justice out of sight". Frontline (may 2008), s. 7–20. Qaraldi: 26-fevral 2015-yil.
66. ↑  „Hashimpura massacre: Rifles given to PAC". *The Times of India* (27-iyul 2006-yil). Qaraldi: 12-fevral 2016-yil.
67. ↑  „16 acquitted in 1987 Hashimpura massacre case". *The Hindu* (21-mart 2015-yil). Qaraldi: 21-mart 2015-yil.
68. ↑  „1987 Hashimpura massacre case: Delhi HC sentences 16 ex-policemen to life imprisonment". *The Economic Times* (31-oktabr 2018-yil). Qaraldi: 17-mart 2020-yil.
69. ↑  *Hashimpura Massacre: A brutal and bone – chilling action of custodial killings*. 17-mart 2020-yilda qaraldi.
70. ↑  „Delhi High Court sentences 16 ex-cops to life imprisonment in Hashimpura massacre case". *The Print* (31-oktabr 2018-yil). Qaraldi: 17-mart 2020-yil.
71. ↑  *Singh, Rajiv*. „Bihar polls: Will Bhagalpur forgive Congress for 1989 riots?". *The Economic Times*. Qaraldi: 12-oktabr 2020-yil.
72. ↑  „Chronology of communal violence in India - Hindustan Times" (10-fevral 2013-yil). 10-fevral 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-oktabr 2020-yil.
73. ↑  *Setalvad.* „Gory winter". *Frontline*. 30-dekabr 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4-fevral 2020-yil.
74. ↑  Varia 2007. sfn error: no target: CITEREFVaria2007 (help)
75. ↑  Chris Ogden. A Lasting Legacy: The BJP-led National Democratic Alliance and Indiaʼs Politics. Journal of Contemporary Asia. Vol. 42, Iss. 1, 2012
76. ↑  Blom Hansen 2001. sfn error: no target: CITEREFBlom\_Hansen2001 (help)
77. ↑  Singh, Sujala „Bombay Cinema: Terror and Spectacle",*. Terror and the Postcolonial* Boehmer:. Malden, MA: Wiley-Blackwell, 2010 — 348 bet. ISBN 978-1-4051-9154-8. „one of the most horrific instances of fascistic state terror took place in Gujarat in 2002"
78. ↑  *Burke, Jason*. „Terror threat to India rising again six years after Mumbai attacks". *The Guardian* (25-noyabr 2014-yil). Qaraldi: 19-aprel 2016-yil.
79. ↑  Tilly 2006. sfn error: no target: CITEREFTilly2006 (help)
80. ↑  Holst 2004. sfn error: no target: CITEREFHolst2004 (help)
81. ↑  Raman 2009. sfn error: no target: CITEREFRaman2009 (help)
82. ↑  Gangoli 2007. sfn error: no target: CITEREFGangoli2007 (help)
83. ↑  Shani, Ornit*. Communalism, Caste and Hindu Nationalism: The Violence in Gujarat*. Cambridge University Press, 2007 — 70 bet. ISBN 978-0521727532.
84. ↑  Campbell 2012. sfn error: no target: CITEREFCampbell2012 (help)
85. ↑  Murphy 2011. sfn error: no target: CITEREFMurphy2011 (help)
86. ↑  Vickery 2010. sfn error: no target: CITEREFVickery2010 (help)
87. ↑  Eckhert 2005. sfn error: no target: CITEREFEckhert2005 (help)
88. ↑  Risam 2010. sfn error: no target: CITEREFRisam2010 (help)
89. ↑  *Narula, Smita*. India: Gujarat Officials Took Part in Anti-Muslim Violence. Human Rights Watch (1-may 2002-yil). „not a spontaneous uprising, it was a carefully orchestrated attack against Muslims. The attacks were planned in advance and organised with extensive participation of the police and state government officials".
90. ↑  Krishnan & Shams 2012. sfn error: no target: CITEREFKrishnanShams2012 (help)
91. ↑  Human Rights Watch 2003. sfn error: no target: CITEREFHuman\_Rights\_Watch2003 (help)
92. ↑  „As India Counts Dead, Brutality of Hindu-Muslim Riot Emerges". *U.S. News* (29-fevral 2020-yil).
93. ↑  *Dhume, Sadanand*. „Opinion | Indiaʼs Government Considers a 'Muslim Banʼ". *The Wall Street Journal* (18-aprel 2019-yil). Qaraldi: 27-aprel 2020-yil.
94. ↑  „Narendra Modi Looks the Other Way as New Delhi Burns". *Time* (28-fevral 2020-yil).
95. ↑  „Anti-Muslim violence in Delhi serves Modi well". *The Guardian* (26-fevral 2020-yil).
96. ↑  „Modi slammed as death toll in New Delhi violence rises". *Al-Jazeera* (26-fevral 2020-yil).
97. ↑  „Narendra Modi's Reckless Politics Brings Mob Rule to New Delhi". *The Wire* (27-fevral 2020-yil).
98. 1 2  „'Hate Is Being Preached Openly Against Us.' After Delhi Riots, Muslims in India Fear What's Next". `{{cite magazine}}`: Cite magazine requires `|magazine=` (yordam)
99. ↑  „The Roots of the Delhi Riots: A Fiery Speech and an Ultimatum". *The New York Times* (26-fevral 2020-yil).
100. ↑  „Hindu nationalist BJP supporters' 'pent-up anger' behind deadly Delhi riots". *France24* (26-fevral 2020-yil).
101. ↑  „India: Hindu event calling for genocide of Muslims sparks outrage". *Al Jazeera* (24-dekabr 2021-yil).
102. ↑  Chu 2007. sfn error: no target: CITEREFChu2007 (help)
103. ↑  Gupta 2013. sfn error: no target: CITEREFGupta2013 (help)
104. ↑  Mazzarella 2013. sfn error: no target: CITEREFMazzarella2013 (help)