Butun Rossiyaning hukmdori (dastlab butun Rossiyaning hukmdori) — Moskva buyuk knyazlari tomonidan ishlatilgan nom. Butun Rossiyaning hukmdori Ivan III davridan beri Rossiya davlatining rahbari edi. Keyinchalik bu nom rus qirollari tomonidan ishlatilgan.

Sarlavhaning kelib chiqishi
---------------------------

Mo'g'ul bosqinchiligidan oldin barcha rus erlarida oliy hokimiyatga da'vogarlik qilgan "butun Rossiya" prefiksi Kiev knyazlariga biriktirilgan. Kiev qulaganidan keyin Vladimir Rossiyaning cherkov va siyosiy markazlaridan biriga aylandi va Vladimir knyazlari "butun Rossiya" knyazlari deb nomlana boshladi. Xususan, bu Moskva knyazlari Ivan Kalita, Simeon Gordy, Vasiliy Dmitrievich (har qanday holatda ham, shuning uchun Konstantinopol patriarxi Nifont i rasmiy maktubida unga murojaat) Vladimir Grand Dyuk, Tver Shahzoda Mixail Yaroslavich unvoni bilan o'zlarini chaqirdi. Moskva davrida "butun Rossiya" unvoni dastlab qadimgi Rossiya davlatining barcha sobiq erlarini birlashtirishga da'vo emas, balki boshqa rus knyazlari ustidan yuksalish haqidagi da'volarni ramziy qildi; siyosiy birlashma va yagona Rossiya davlatining qurilishi sohasida bu nom birinchi marta Vladimir knyazlariga rasmiy ravishda bo'ysungan Velikiy Novgorod bilan bog'liq holda va boyar Respublikasi bilan munosabatlarda o'tkaziladi Moskva knyazlari o'z kuchlarini "Vladimir va butun Rossiyaning buyuk hukmronligi" deb talqin qilishdi. Litva buyuk gertsogiga tegishli erlarni bu erga kiritish tendentsiyasi 1480-90-yillardan oldin, Ivan III davrida, Litva bilan nizolarda Moskva knyazlari "butun Rossiya" g'oyasiga tayanib, davlatlar o'rtasidagi ziddiyatlarning kuchayishi bilan bog'liq edi.

"Rabbiy" so'zi — slavyan tilining merosi. Davlat rahbari unvoni sifatida u birinchi marta Casimir III rus idorasida — "Rossiya erlarining hukmdori" — rus Qirolligining bir qismini (Galisiya-Volin merosi uchun urush) qo'lga kiritgandan keyin tasdiqlangan. Keyin Vladislav Opolchikning unvonlarida - "Rossiya hukmdori", Jagiello - "Polsha Litva qiroli, rus va boshqa er hukmdori". Gospodarlar, shuningdek, Shimoliy-Sharqiy Rossiyaning ba'zi knyazlari (masalan, Tver buyuk gertsogi knyazlari) va Novgorod Respublikasi ("Velikiy Novgorod Rabbiysi") deb nomlangan.

Andrash Zoltanning asarida "suveren" yozuvi birinchi marta yozma rus manbasida faqat 1645-yilda paydo bo'lganligi ko'rsatilgan. Bundan oldin, faqat "Lord", "ospod" va "GDR"qisqartmasi (eski harflar bilan) yozildi. "GDR" (Lord) o'rniga "hukmdor" ning transkriptini yozgan ko'plab qayta nashr etuvchilar (keyinchalik yozuvchilardan professional tarixchilarga) "hukmdor" ning imlosi ilgari paydo bo'lgan degan fikrga sabab bo'lgan.

2018-yilda D. A. Xotimskiy "gospodarstvah" so'zini Moskva Gessel Gerrits (Amsterdam, 1613-yil) o'yilgan rejasining sarlavhasida taqdim etdi, unda "murakkab rus yozuvi", "p" rus harfi bilan ijro etildi, uni bir yarim asr davomida qadimgi Moskvaning eng mashhur rejasida hech kim payqamadi. 1837-yilda I Pyotrning qog'ozlari orasida topilgan ushbu rejaga "Petrov chizmachilik"nomi berildi. Barcha tadqiqotchilar (snegirev I. M. Tixomirov Mn va Klepikov S.A. Goldenberg P. I. va boshqalar), 1613-yildan kechiktirmay Evropa tomonidan takrorlangan Moskva rejasining sarlavha yozuviga murojaat qilib, ular "gospodarstvah" o'rniga "davlatlar"so'zini ko'rdilar.

Unvon egalari
-------------

Birinchi" butun Rossiya hukmdori "(har qanday holatda, bunday yozuv bilan tanga chiqargan birinchi) Dmitriy Shemyaka edi, bundan oldin u o'zini"butun Rossiyaning buyuk gertsogi" deb atagan. Dmitriy Shemyakidan keyin" butun Rossiya hukmdori "unvoni (boshqa unvonlari qatorida) Vasiliy II Dark, Ivan III Vasilevich, Vasiliy III Ivanovich edi.

Qirollik davrida
----------------

Ivanning dahshatli dastlabki tangalarida "buyuk Shahzoda Ivan Vasilevich butun Rossiyaning hukmdori"yozuvi bor edi. Qirollik unvonini joriy etgandan so'ng, "Lord" so'zi va keyin "suveren" rus podshohlari unvoniga kiritilgan, ammo endi u "butun Rossiya"so'zlariga yaqin bo'lmagan. Masalan, Aleksey Mixaylovichning to'liq suveren unvoni quyidagicha yangradi:

*"Xudoning rahm-shafqati, biz Buyuk hukmdor, Shoh va Buyuk Shahzoda Aleksis Mixaylovich, barcha Buyuk va kichik va Bлlya Russii avtoritet, Moskva, Kievskiyy, Vladimirskiyy, Novgorodskiyy, tsar Kazanskiyy, tsar Astraxanskiy, tsar Sibirskiyy, suveren Pskov va Buyuk Shahzoda Tverskiyy, Yugorskiyy, Perm, Vyatskiy, Bolgariya va boshqalar, suveren va Buyuk Shahzoda Novagorod Nizovskiya yer, Chernigov, Ryazan, Rostov, Yaroslavl, Bлloozerskiyy, Udorskiyy, Obdorskiyy, Kondinskiyy va barcha Sверvernyya mamlakat Lord va suveren Iverskiya er, Kartalinskih va Gruziya shohlar va Kabardinsky yer, Cherkasskiy va Gorskix knyazlari va xorijiy davlatlar va erlarning Sharqiy va G'arbiy, chet el va Dдdich, Naslдdnik va suveren va egasi.*

Shuningdek
----------

* suveren unvoni
* Butun Rossiyaning suveren, podshosi va Buyuk gertsogi

Manbalar
--------

1. 1 2  Жалованная грамота великого князя Ивана Даниловича Калиты печорским сокольникам. Акты социально-экономической истории Северо-Восточной Руси конца XIV- начала XVI в. Т. З. М.; Л. 1964. С. 15.
2. ↑  *Филюшкин А. И.* Титулы русских государей. М.; СПб. 2006. С. 190—191.
3. 1 2   *К предыстории русск. «государь»*. .
4. ↑  Serhii Plokhy. The Origins of the Slavic Nations: Premodern Identities in Russia, Ukraine, and Belarus. — Cambridge University Press, 2006. — PP. 71-81, 136—140.
5. ↑  *Филюшкин А. И.* Титулы русских государей. М.; СПб. 2006. С. 191.
6. ↑  *Филюшкин А. И.* Титулы русских государей. М.; СПб. 2006. С. 170—174, 191.
7. ↑  Хотимский Д.А. О титуле плана Москвы, гравированным Гесселем Герритцем // Вспомогательные исторические дисциплины в современном научном знании: Материалы XXXI международной научной конференции. Москва, 12-14 апреля 2018 года. М.: ИВИ РАН, 2018. С. 362-365
8. ↑  Кусов В.С. История познания земель Российских. М.: "Просвещение", 2002. С. 24
9. ↑  Снегирёв И.М. Памятники московской древности. М.: 1842-1845. С. 27
10. ↑  Клепиков С.А. Библиография печатных планов Москвы XVI-XIX веков. М. 1956. С. 4, 12-16, 27-30
11. ↑  Археографический ежегодник за 1966. М. 1968. С. 59.
12. ↑  Хотимский Д.А. Тайна завитка под буквой «Д». История раскрытия, изложенная в двух частях с предисловием // Наука и жизнь (журнал) 2020, № 9. С. 64-79.