**1996—2001-yillardagi Afgʻoniston fuqarolar urushi** Tolibonning Kobulni bosib olishi va 1996-yil 27-sentabrda Afgʻoniston Islom Amirligini tashkil etish hamda 2001-yil 7-oktabrda AQSh va Buyuk Britaniyaning Afgʻonistonga bostirib kirishi oʻrtasida boʻlib oʻtdi: bu davr 1989-yilda boshlangan Afgʻoniston fuqarolar urushining, shuningdek, 1978-yilda boshlangan Afgʻonistondagi urushning (keng maʼnoda) bir qismi hisoblanadi.

Afgʻoniston Islomiy Davlati hukumati koʻpchilik xalqaro hamjamiyat tomonidan tan olingan Afgʻoniston hukumatidir, Tolibonning Afgʻoniston Islomiy Amirligi esa faqatgina Saudiya Arabistoni, Pokiston va Birlashgan Arab Amirliklari tomonidan tan olingan.

Afgʻoniston Islomiy Davlati mudofaa vaziri Ahmad Shoh Masud Tolibonga qarshi Birlashgan frontni (Shimoliy ittifoq) tuzdi. Birlashgan frontga barcha afgʻon millatlari: tojiklar, oʻzbeklar, hazoralar, turkmanlar, baʼzi pushtunlar va boshqalar kirgan. Mojaro paytida Tolibon Pokistondan harbiy, Saudiya Arabistonidan moliyaviy yordam olgan. Pokiston Afgʻonistonning ichki-harbiy ishlariga aralashib, oʻzining chegara korpusi va armiyasining batalonlari va polklarini Birlashgan frontga qarshi joylashtirgan. Al-Qoida Pokiston, arab mamlakatlari va Markaziy Osiyodan olib kelingan minglab jangarilar bilan Tolibonni qoʻllab-quvvatlagan.

Asosiy ishtirokchilar
---------------------

 1996-yilda Afgʻonistonda Tolibon (qizil) va Shimoliy alyans (koʻk) hududiy nazorati
Oʻsha vaqtda Ahmad Shoh Mas’ud (Birlashgan front va Afgʻoniston Islomiy Davlati uchun), Mulla Muhammad Umar (Tolibon) va Usama Bin Lodin Ayman al-Zavohiriy (Al-Qoida va turli arab manfaatlari uchun) singari oʻz guruhlarining yetakchilari bor edi. Pokistondan (Parvez Musharraf, keyinroq general Mahmud kabi) va Birlashgan frontning boshqa rahbarlar ham bor edi. Hoji Abdulqodir, Abdul Rashid Doʻstum Afgʻon aholisining hayot sifati koʻp jihatdan ular yashayotgan hududni bevosita boshqaradigan aniq rahbarga bogʻliq edi. Turli sohalardagi hayot va tuzilmalarga nisbatan keskin qarama-qarshiliklar mavjud edi.

### Birlashgan front (Shimoliy ittifoq)

#### Ahmad Shoh Masud

Oʻzining butun faoliyati davomida Afgʻonistonni qutqarish uchun Birlashgan Islomiy Jabhaga (Shimoliy Ittifoq) Kobul universitetining muhandislik fakulteti talabasi, harbiy rahbar boʻlgan Ahmad Shoh Masud boshchilik qilgan, u Sovet armiyasini Afgʻonistondan haydab chiqarishda yetakchi rol oʻynagan. Unga *Panjsher sheri* laqabi berilgan. Uning izdoshlari uni *Omer Sahib-i Shahid* (*Sevimli shahid qoʻmondonimiz*) deb ham atashadi. Oʻsha paytda Wall Street Journal oʻzining muqovasidan birini Masudga bagʻishlagan va uni „sovuq urushda gʻalaba qozongan afgʻon" deb atagan. Sovet qoʻshinlari Afgʻonistondan olib chiqib ketilganidan soʻng, sovet qoʻllab-quvvatlagan Muhammad Najibulloh hukumati qulaydi. Mas’ud 1992-yilda Burhoniddin Rabboniy hukumati davrida Mudofaa vaziri boʻldi. 1996-yilda Tolibon kuchaygach, Mas’ud Birlashgan Islomiy Jabhaning harbiy qoʻmondoni sifatida xizmat qilib, qurolli muxolifat yetakchisi roliga qaytdi.

Mas’ud chuqur dindor va maʼnaviyatli shaxs boʻlib, Tolibon yoki Al-Qoida tomonidan taʼqib qilingan Islom talqinlariga oʻz munosabati mavjud edi. U sunniy musulmon boʻlgan va doimo oʻzi bilan soʻfiy-tasavvuf faylasufi al-Gʻazzoliyning kitobini olib yurardi

Tolibon bir necha bor Masudga qarshiliklarini toʻxtatish uchun hokimiyat lavozimini taklif qilgan. Masud hokimiyat sababli kurashmagani uchun uning talablarini rad etgan. U bir safar shunday intervyu bergan edi:

> Tolibon: "Keling va bosh vazirlik lavozimini qabul qiling va biz bilan birga bo‘ling", deyishdi va ular mamlakatdagi eng yuqori lavozim – prezidentlikni saqlab qolishadi. Lekin qancha narxga?! Bizning oramizdagi farq asosan jamiyat va davlat tamoyillari haqidagi fikrlash tarzimizga taalluqlidir. Biz ularning murosaga kelish shartlarini qabul qila olmaymiz, aks holda zamonaviy demokratiya tamoyillaridan voz kechishga to'g'ri keladi. Biz "Afg‘oniston amirligi" degan tuzumga tubdan qarshimiz.
> 
> 

Mas’ud Afgʻonistonda barqaror tinchlikni faqat demokratik tuzum taʼminlay olishiga amin edi. U Tolibonni yaqin kelajakda demokratik saylovlar sari olib boruvchi siyosiy jarayonga qoʻshilishga chaqirmoqchi edi.

2001-yil 9-sentabrda, AQShda 11-sentabr hujumlaridan ikki kun oldin, Mas’ud Afgʻonistonning Taxor viloyatida „Al-Qoida" agentligida gumon qilingan shaxslar tomonidan oʻldirilgan. Dafn marosimi, garchi qishloqda boʻlsa-da, unda yuz minglab insonlar ishtirok etdi. Keyingi yili Afgʻoniston prezidenti Hamid Karzay farmoni bilan unga „Milliy Qahramon" unvoni berildi. Uning vafot etgan kuni, 9-sentabr Afgʻonistonda „Mas’ud kuni" sifatida milliy bayram nishonlanadi. Uning oʻldirilishidan keyingi yil, 2002-yilda Mas’ud tinchlik boʻyicha Nobel mukofotiga nomzod boʻldi. (afsuski bu mukofot hech qachon vafotidan keyin berilmaydi).

Tolibondan Masud hududiga qochishni istagan bir qochqin 27 kishidan iborat oilasini eski jipga solib, toliblarni tark etadi va Masud hududini „Afgʻonistonning soʻnggi bagʻrikeng burchagi" deb taʼriflaydi. Masud hududidagi hayoti haqida u shunday dedi: „Men bu yerda erkinlikni his qilaman. Menga yoqadi … bilasizmi, hech kim meni bezovta qilmaydi. Men ishimni qilaman. Men oilamga gʻamxoʻrlik qilaman. Menga yoqqan tarzda shu hududda yashayman." Masud Tolibonga qarshi kurash uchun Birlashgan frontga qoʻshilgan Abdul Rashid Doʻstum hududlarida yashovchi oʻzbeklar hayotiga aralashish kabi ishlarni qilmagan va ularga hech qanday taʼsir koʻrsatmagan.

Masud hududida ayollar va qizlar afgʻon burqasini kiyishlari shart emas edi. Ularga ishlash va maktabga borishga ruxsat berilgan. Maʼlum boʻlgan kamida ikkita holatda, Mas’ud majburiy nikoh holatlariga shaxsan aralashgan. Mas’udning taʼkidlashicha, erkaklar va ayollar teng va bir xil huquqlarga ega boʻlishlari kerak, lekin u afgʻon urf-odatlariga ham amal qilishi kerak edi, uning fikricha, ularni yengish uchun bir avlod yoki undan koʻproq vaqt kerak boʻladi. Uning fikricha, ayollarga erkin hayot berishga faqat taʼlim orqali erishish mumkin.

Mas’ud demokratik institutlarni yaratdi, ular bir necha qoʻmitaga tuzilgan: siyosiy, sogʻliqni saqlash, taʼlim va iqtisodiy. Shunga qaramay, koʻpchilik nizo yoki muammoga duch kelganida shaxsan uning oldiga kelib, muammolarini hal qilishni soʻrashgan.

Yuz minglab qochqinlar Tolibondan Masud hududlariga qochib oʻtishgan. 2001-yilda Mas’ud va fotosuratchi, BMTning sobiq elchisi Rizo Degʻati afgʻon qochqinlarining ogʻir ahvolini tasvirlab, insonparvarlik yordamini soʻradi.

#### Abdul Rashid Doʻstum

Afgʻoniston Islom Amirligining kuchayishi va ular Kobulni qoʻlga kiritgandan soʻng, Abdul Rashid Doʻstum Tolibonga qarshi Shimoliy Alyans (Birlashgan front) bilan birga kurashgan. Shimoliy alyans 1996-yil oxirida Doʻstum, Ahmad Shoh Masud va Karim Xaliliy tomonidan Tolibonga qarshi tuzilgan. Aytishlaricha, ayni paytda u samolyotlar va tanklar ega 50 000 ga yaqin askar ittifoq tarkibiga kirgan.

Shimoliy alyansning boshqa yetakchilari singari Doʻstum ham oʻz guruhida ichki kurashlarga duch keldi va keyinchalik oʻz hokimiyatini general Abdul Malik Pahlavonga topshirishga majbur boʻldi. Malik toliblar bilan yashirin muzokaralar olib bordi, ular dushmanlaridan biri boʻlgan Ismoilxonni hibsga olish evaziga Afgʻonistonning shimoliy qismidagi Malik hokimiyatini hurmat qilishga vaʼda berdi.. Shunga koʻra, 1997-yil 25-mayda Malik Xonni hibsga oldi, uni toliblarga topshirdi va Tolibonni Mozori Sharifga kiritdi va ularga Afgʻoniston shimolining koʻp qismida nazoratni qoʻlga kiritdi. Shu sababli Doʻstum Turkiyaga qochishga majbur boʻldi. Biroq, Malik toliblar vaʼdalarida samimiy emasligini tez orada anglab yetdi. Keyin u yana Shimoliy ittifoqqa qoʻshildi va oʻzining sobiq ittifoqchilariga qarshi chiqdi va ularni Mozori Sharifdan haydab yubordi. 1997-yil oktabr oyida Doʻstum quvgʻindan qaytdi va yana oʻz lavozimini egalladi. Doʻstum qisqa muddatda Mozori Sharif ustidan nazoratni qoʻlga kiritgach, 1998-yilda Tolibon qaytib keldi va u yana Turkiyaga qochib ketdi.

#### Hoji Abdulqodir

Hoji Abdulqodir (tax. 1951-yil Jalolobod, Afgʻoniston — 2002-yil 6-iyul, Kobul, Afgʻoniston) (arab.الحاج عبد القادر) Birlashgan frontdagi Pushtunlardan boʻlgan Tolibonga qarshi yetakchi yetakchi. U Sovet qoʻshinlarining Afgʻonistonga bostirib kirishiga qarshi taniqli qarshilik yetakchisi Abdul Haqning ukasi edi. Qodirning oilasi Afgʻonistonning sobiq qiroli Muhammad Zohirshoh bilan aloqada boʻlgan anʼanaviy kuchli oila edi. Hoji Abdulqodir Afgʻoniston sharqida hokimiyat bazasiga ega boʻlgan va Tolibon hokimiyatni qoʻlga kiritgunga qadar oʻzi tugʻilgan Nangarhor viloyati hokimi boʻlgan.

Qodir Hamid Karzayning Tolibondan keyingi maʼmuriyatida Afgʻoniston vitse-prezidenti boʻldi. 2002-yil 6-iyulda Qodir va uning kuyovi qurolli shaxslar tomonidan oʻldirilgan. Uning yana bir oʻgʻli Hoji Muhammad Zohir 2002-yilda ham Kobulda otib oʻldirilgan.

### Afgʻoniston Islom Amirligi

#### Tolibon

Mulla Muhammad Umar Afgʻonistondagi fuqarolar urushi davrida Tolibon kuchlariga boshchilik qilgan. Mulla Umar oʻzini amir-ul-moʻminin (amirul moʻminlar) deb eʼlon qildi. U kamdan-kam suratga tushar va jurnalistlar bilan bevosita gaplashmasdi. Koʻpchilik  Mulla Umarni Pokiston razvedka boshqarmasi, ISI tomonidan oʻqitilgan va nazorat qilinadigan nominal shaxs sifatida koʻrgan.

Tolibon tarafdorlari mulla Umar 1962-yilda markaziy Uruzgon viloyatida tugʻilganini da‘vo qilmoqda. Boshqa manbalarda uning tugʻilgan joyi Qandahorda, tax. 1959-yil. Aytishlaricha, u Afgʻonistondan tashqarida, xususan, Pokistonning Kvetta shahridagi bir qancha islom maktablarida tahsil olgan. 1980-yillarda u Sovet istilosiga qarshi qarshilik koʻrsatish harakatiga qoʻshildi. Taxminlarga koʻra, u Muhammad Nabi Muhammadiyning Harakat-i Islomiy partiyasi bosh qoʻmondoni oʻrinbosari sifatida Sovetlarga qarshi kurashda bir koʻzidan ayrilgan. 1994-yilda Mulla Umar Qandahorda Tolibon harakatining ilk hujumlarida mahalliy toʻdalar va jangarilarni agʻdarib, hokimiyatni qoʻlga oldi.

Mulla Umar jahon siyosatidagi yana bir mashhur shaxs — Usama bin Lodin bilan mustahkam aloqaga ega edi. U bin Ladenning qizlaridan biriga uylangan edi. U 2011-yilning may oyida AQSh prezidenti Barak Obamaning buyrugʻi bilan Amerika Qoʻshma Shtatlari Dengiz kuchlarining maxsus urushni rivojlantirish guruhi aʼzolari va Markaziy razvedka boshqarmasi SAD/SOG operatorlari tomonidan oʻtkazilgan maxfiy operatsiya natijasida oʻldirilgan Usama bin Ladenni topshirish boʻyicha AQShning bir qancha soʻrovlarini rad etgan.

Inson huquqlari uchun shifokorlar (PHR) tahlilida shunday deyiladi: „Tolibon Afgʻonistonda hokimiyatga daʼvogarlik qilgan birinchi fraksiya boʻlib, ayollarni haddan tashqari repressiya uchun nishonga olgan va qonunbuzarliklari uchun shafqatsizlarcha jazolagan. PHR maʼlumotlariga koʻra, dunyodagi boshqa hech bir rejim oʻz aholisining yarmini jismoniy jazo azobini taqiqlab, uslubiy va zoʻravonlik bilan virtual uy qamogʻiga majburlamagan.. .".

1996-yil 26-sentabrda poytaxt Kobulni nazorat ostiga olgandan soʻng, Tolibon ayollarga uydan tashqarida ishlash, maktabga borish yoki erkak qarindoshi hamrohligisiz uylarini tark etishni taqiqlovchi farmonlar chiqardi. Jamoat joylarida ayollar boshdan-oyoq burqa kiyishlari kerak edi — butun tana uzunligini koʻrish uchun faqat toʻr teshigi bilan qoplangan. Ayollarga oq paypoq yoki ular yurganda shovqin chiqaradigan poyabzal kiyishga ruxsat berilmagan. Shuningdek, uylar va binolarning derazalari ichkarida ayollar koʻrinmasligi uchun boʻyalgan boʻlishi kerak edi. Ayollarga jamoat hayotidan deyarli taʼqiqlangan, sogʻliqni saqlash, taʼlim va ishlashdan mahrum qilingan va ularga boshqalar eshitadigan tarzda kulishlariga ruxsat berilmagan.

Tolibon, hech qanday sud yoki tinglovsiz, oʻgʻirlikda ayblangan odamlarning qoʻllarini kesib tashlagan. Mashhur „Ezgulikni targʻib qilish va illatlarning oldini olish vazirligi"ning toliblar otryadlari islomga zid deb hisoblagan xatti-harakatlarini koʻrib, koʻchalarda odamlarni shafqatsiz, ommaviy kaltaklashlarini koʻrganlar.

### Pokiston

 Pokistonning sobiq prezidenti Parvez Musharraf
General Parvez Musharraf, isteʼfodagi toʻrt yulduzli ordenga ega general, 1998-yildan 2001-yilgacha Birlashgan shtab boshliqlari qoʻmitasi raisi va 1998-yildan 2007-yilgacha Pokiston armiyasining armiya shtab boshligʻi lavozimlarida ishlagan, Afgʻoniston siyosatidagi urushda Pokiston rolini ishlab chiqishda muhim rol oʻynagan. 2001-yilda u Pokistonning harbiy egasi va prezidenti boʻladi. General Parvez Musharraf minglab Pokiston fuqarolarini Tolibon va Bin Lodin bilan birga Ahmad Shoh Masudga qarshi jangga joʻnatish uchun harakat qilgan. Hammasi boʻlib Afgʻonistonda Mas’ud kuchlariga qarshi jang qilayotgan 28 ming Pokiston fuqarosi borligi taxmin qilinadi. 20 000 Pokistonlik Chegara Korpusi, 50-Havo-desant diviziyasi yoki 12-chi muntazam armiya polklaridan boʻlgan oddiy askarlar va taxminan 8000 nafari Tolibon saflarini toʻldiruvchi yollangan jangarilar edi. Taxminan 25 000 ga yaqin Tolibon muntazam kuchlari 8 000 dan ortiq Pokiston fuqarolaridan iborat edi. AQSH Davlat departamenti tomonidan 1998-yilda qabul qilingan hujjat „[oddiy] Tolibon askarlarining 20-40 foizi pokistonlik" ekanligini tasdiqlaydi. Hujjatda yana aytilishicha, bu Pokiston fuqarolarining ota-onalari „oʻz farzandlarining jasadlari Pokistonga olib kelinmaguncha, Tolibon bilan harbiy aloqada boʻlgani haqida hech narsa bilishmaydi". Tolibon muntazam armiyasining yana 3000 nafar jangarisi arab va markaziy osiyolik jangarilar edi. Masud kuchlariga qarshi kurashayotgan taxminan 45 000 Pokiston, Tolibon va Al-Qoida askarlaridan atigi 14 000 nafari afgʻonlardan (Tolibon) edi.

General-leytenant Mahmud Ahmad, (Pokiston Xizmatlararo razvedka (*ISI*) sobiq bosh direktori) Tolibonni qoʻllab-quvvatlash uchun mas’ul edi. General-leytenant Hamid Gul, general-leytenant Nasim Rana, general-leytenant Ziauddin Butt va isteʼfodagi polkovnik Sulton Amir Tarar kabi koʻplab *ISI* zobitlari urushda katta rol oʻynagan. Zobitlar Tolibonga moliyaviy, iqtisodiy, strategik va harbiy yordam koʻrsatgan. Pokistonning jangovar kuchlarini general Nasim Rana harbiy rahbarligida boshqargan, chunki u butun Pokistonning jangovar kuchlarining asosiy harbiy qoʻmondoni edi. Tolibonni tayyorlashni polkovnik (nafaqadagi) Tarar olib bordi va moddiy yordamni general (nafaqadagi) Hamid Gul boshqargan. General-mayor Ziauddin Butt general Nasim Rana qoʻl ostida razvedka koordinatori boʻlib ishlagan.

Urushning butun davomida barcha yetakchi generallar general Nasim Ranoga hisobot berishgan, u, albatta, oʻz fikrini taqdim etgan va keyinchalik general Musharrafga Afgʻonistondagi harakatlari haqida qisqacha maʼlumot bergan. General Musharraf, shuningdek, general Nasim boshchiligidagi yosh harbiy va harbiylashtirilgan askarlarni Shimoliy ittifoqqa qarshi jang qilish uchun yuborgan va ularning hech biriga general Musharraf yoki general Nasim Rano nima uchun ular Tolibon nomidan urushga joʻnatilayotgani haqida aytmadi. Pokiston askarlari Xaki Shalvar Qamiz bilan urushda General Nasim Rana buyurganidek, rasmiy harbiy forma kiyishgan. Bu general Nasim Rana tomonidan askarlarning pokistonlikligini yashirish va Navoz Sharif hukumati tomonidan milliy bosim va Gʻarb dunyosining xalqaro bosimidan qochish maqsadida qilingan. 

Ahmadshoh Mas’ud oʻsha paytdagi Bosh vazir Navoz Sharif bilan xat orqali bogʻlangan.

2008-yilda AQSh xavfsizlik xizmati xodimi Jon Negroponte *ISIning* butun tarixini bilgan edi. Jon Negropontening aniqlik kiritishicha, hozir vaqt oʻzgargan va *ISI* terrorizmga qarshi kurashga harakat qilmoqda. 

Afgʻoniston va Pokistonda Human Rights Watch tomonidan intervyu bergan kuzatuvchilar Pokiston armiyasi aviatsiya korpusining 4-*chi armiya agressor otryadining* kuzatuv samolyoti 2000-yil oxiridagi jangovar operatsiyalar paytida Tolibon kuchlariga yordam bergani va Pokiston razvedka agentligi va armiyasining yuqori martabali xodimlari yirik toliblar hujumlarini rejalashtirishda ishtirok etgani haqida xabar berdi. Urush davom etar ekan, Pokiston armiyasi Masud kuchlariga qarshi Tolibon kampaniyalariga logistik yordam koʻrsatish uchun oʻzining *50-havo-desant diviziyasi* va *Chegara korpusini* joylashtirdi.

#### Saudiya Arabistoni bilan Afgʻoniston boʻyicha hamkorlik

Pokiston va Saudiya Arabistoni turli masalalar boʻyicha chuqur strategik hamkorlikni yoʻlga qoʻygan, eng muhimlaridan biri Afgʻonistondir. 1999-yil oktabr oyida Musharrafning davlat toʻntarishidan soʻng Saudiya Arabistoni poytaxti Ar-Riyod PAK-Saudiya munosabatlariga bergan ahamiyatini koʻrsatish uchun Parvez Musharraf tashrif buyurgan birinchi xorijiy poytaxt boʻldi. Prezident Musharraf Prezident saroyida oʻtkazilgan sarmoya marosimida Pokistonning oliy fuqarolik mukofoti — „Nishon-e-Pokiston" mukofotini topshirib, qirol Abdullani taqdirladi. 2007-yil 21-yanvarda Qirol Abdulloh Ar-Riyoddagi saroyida oʻtkazilgan marosimda Pokiston Prezidenti general Musharrafga Qirol Abdulaziz medalini topshirdi. Musharraf Saudiya Arabistonining ushbu oliy mukofotini olgan birinchi Pokiston rahbari.

### Al-Qoida

 Pokistonlik jurnalist Hamid Mir 1997-yilda Afgʻonistonda Usama bin Lodin bilan suhbatlashmoqda
Usama bin Laden taniqli Saudiya bin Ladenlar oilasining aʼzosi va Al Qoida asoschisi boʻlgan. 2001-yil 11-sentabrdagi hujumlardan soʻng (AQShda 3000 ga yaqin odam halok boʻlgan) Usama bin Lodin va uning tashkiloti Qoʻshma Shtatlarning terrorga qarshi urushining asosiy nishoniga aylandi. Bin Lodinning oʻzi 2011-yil 2-may kuni AQSh maxsus amaliyot kuchlari tomonidan Pokistonda oʻldirilgan. 

Ayman az-Zavohiriy Misr Islomiy Jihodining ikkinchi va oxirgi „amiri" edi. 1998-yilda al-Zavohiriy Misr Islomiy Jihodini rasmiy ravishda bin Lodin tashkilotiga birlashtirdi. U koʻpincha Usama bin Ladenning „leytenanti" sifatida taʼriflanadi, bin Laden tomonidan tanlangan biografiyasi uni Al-Qoidaning „haqiqiy miyasi" deb atagan. Ayman al-Zavohiriy baʼzi tahlilchilar Pokistonning federal boshqaruvidagi qabila hududlarida yashiringan, boshqa kuzatuvchilar esa u Pokistonning yirik shaharlarida yoki boshqa joylarda yashiringan boʻlishi mumkin, deb hisoblashadi.

1996-yildan 2001-yilgacha Usama Bin Lodin va Ayman al-Zavohiriy Tolibon davlati tarkibida muhim shaxsga aylandi. Bin Lodin arab jangchilarini Birlashgan frontga, ayniqsa oʻzining 055 brigadasiga boshliq qilib kurashga yubordi. Bin Lodin boshchiligidagi arab jangarilari urushdagi eng dahshatli qirgʻinlar uchun mas’ul boʻlib, Birlashgan front nazorati ostidagi hududlarda yuzlab tinch aholini oʻldirgan. Birlashgan Millatlar Tashkiloti hisobotida koʻplab qishloqlarda guvohlarning soʻzlariga koʻra, arab jangchilari odamlarning boʻgʻzini kesib, terisini shilib olishda ishlatiladigan uzun pichoqlarni koʻtarib yurganini tasvirlaydi. Ayni paytda, Bin Lodinning 055-brigadasi jangchilari dushman kuchlarining oʻzlari tomonidan asirga tushib qolish xavfidan oldin jamoaviy oʻz joniga qasd qilishlari bilan mashhur edi.

#### Oʻzbekiston Islomiy Harakati (OʻIH) bilan strategik hamkorlik

Oʻzbekiston Islomiy Harakati (OʻIH) 1991-yilda tuzilgan jangari guruh boʻlib, Al-Qoida bilan mustahkam aloqaga ega. Taxminlarga koʻra, 1990-yillar oxirida OʻIH taxminan 2000 kishidan iborat boʻlgan va ular Tolibonning Masudga qarshi hujumiga 600 ga yaqin jangchini qoʻshgan, ular Taloqanni qamal qilishda qatnashgan va u yerda Bin Lodinning 055 brigadasi bilan birga jang qilgan. Tolibon Afgʻonistonning pushtun boʻlmagan etniklariga qarshi kurashgan, oʻzining esa etnik pushtunlar boʻlganini hisobga olsak, OʻIH toʻgʻridan-toʻgʻri Tolibon bilan ishlaganmi yoki ular bilan aloqasi bormi, nomaʼlum. 2001-yilda OʻIH Afgʻonistonda Tolibon bilan birga Qoʻshma Shtatlar boshchiligidagi koalitsiya kuchlariga qarshi kurashayotganda asosan yoʻq qilingan. Ularning nomaʼlum sonli jangarilari Tolibon qoldiqlari bilan Pokistondagi Vaziristonga qochib ketishdi va u yerda ular kuzatuvchi tashkilot tuzdilar. OʻIHning uzoq yillik rahbari Tohir Yoʻldoshev 2009-yil 27-avgustda Janubiy Vaziristonda AQShning havo hujumi natijasida halok boʻlgan edi. Abu Usmon uning oʻrniga OʻIHning yangi rahbari etib tayinlandi. Bugungi kunda Pokistonning qabilaviy hududlari va Afgʻonistonda OʻIHning 2500 dan 4000 gacha jangarilari bor.

Tarixi
------

### Tolibon hokimiyat tepasiga keladi

1992-yilda kommunistik Najibulloh rejimi qulagandan soʻng, Afgʻoniston siyosiy partiyalari tinchlik va hokimiyatni taqsimlash toʻgʻrisida kelishuvga erishdilar (Peshovar kelishuvlari). Peshovar kelishuvlari Afgʻoniston Islom davlatini yaratdi. Yangi tashkil etilgan Afgʻoniston Islomiy Davlati (ISA) tashkil topgan birinchi kundan boshlab 1994-yil oxirigacha Gulbiddin Hikmatyorning Hizb-e Islomi Pokiston tomonidan qurollangan, moliyalashtirilgan va koʻrsatma olgan militsiyasi tomonidan hujumga uchragan. Afgʻonistonlik ekspert Amin Saykal „*Zamonaviy Afgʻoniston: kurash va omon qolish tarixi"* asarida shunday xulosa qiladi:

> Pokiston Markaziy Osiyoda muvaffaqiyat qozonishga tayyor edi. Islomobod yangi islomiy hukumat rahbarlaridan [...] Pokistonga mintaqaviy ambitsiyalarini roʻyobga chiqarishga yordam berish uchun oʻzlarining milliy maqsadlariga boʻysunishlarini kutishlari mumkin emas edi. [...] Agar ISIning logistik yordami va koʻp sonli raketalar yetkazib bermaganida edi, Hikmatyor kuchlari Kobulning yarmini nishonga olib, yoʻq qila olmas edi.
> 
> 

Abdul Rashid Doʻstum va uning Junbish-i Milliy militsiyasi 1994-yil boshida Gulbiddin Hikmatyor bilan ittifoqqa qoʻshilgan. Bundan tashqari, Saudiya Arabistoni va Eron — mintaqaviy gegemonlik uchun raqobatchilar sifatida — bir-biriga dushman boʻlgan afgʻon jangarilarini qoʻllab-quvvatladi. Human Rights Watch tashkilotiga koʻra, Eron Vahdatning harbiy qudratini va taʼsirini maksimal darajada oshirishga harakat qilgani uchun Abdul Ali Mazoriyning shia Hazara Hizb-i Vahdat kuchlariga yordam bergan. Saudiya Arabistoni vahhobiy Abdul Rasul Sayyof va uning „Ittihod-i Islomiy" guruhini qoʻllab-quvvatladi. Ikki militsiya oʻrtasidagi mojaro tez orada keng koʻlamli urushga aylanib ketdi. Poytaxt Kobulda oʻsha davrda oʻta shiddatli janglar kuzatildi.

Ayni paytda, janubiy Afgʻoniston na xorij tomonidan qoʻllab-quvvatlanadigan qurolli kuchlar, na Kobul hukumati nazorati ostida emas, balki Gul Ogʻa Sherzay kabi mahalliy yetakchilar va ularning jangarilari tomonidan boshqarilgan. 1994-yilda Tolibon (Pokistondagi afgʻon qochqinlari uchun Jamiyat Ulema-e-Islom diniy maktablaridan kelib chiqqan harakat) Afgʻonistonda ham mahalliy hokim zulmiga qarshi siyosiy-diniy kuch sifatida rivojlangan. 1994-yilda Tolibon Afgʻonistonning janubiy va markaziy qismidagi bir qancha viloyatlarda hokimiyatni qoʻlga oldi.

1994-yil oxirida Kobulda bir necha haftalik nisbiy xotirjamlik kuzatildi, shundan soʻng yana shiddatli otishmalar boshlandi. „Islomiy davlat" mudofaa vaziri Ahmad Shoh Masud milliy konsolidatsiya va demokratik saylovlar oʻtkazish maqsadida umummilliy siyosiy jarayonni boshlashga harakat qildi, shuningdek, Tolibonni jarayonga qoʻshilishga taklif qildi. Ammo buni Tolibon rad etdi. Ular 1995-yilning boshida Kobulni oʻqqa tuta boshlagan, ammo Mudofaa vaziri Ahmad Shoh Masud boshchiligidagi „Islomiy davlat" hukumati kuchlari tomonidan magʻlubiyatga uchragan. Amnesty International Tolibon hujumiga ishora qilib, 1995-yilgi hisobotida shunday yozgan:

Tolibonning 1994-yildagi dastlabki gʻalabalari ortidan bir qator magʻlubiyatlar sodir boʻldi, bu esa katta yoʻqotishlarga olib keldi.

1996-yil 26-sentabrda Tolibon yana bir yirik hujumga tayyorlanar ekan, Masud Kobuldan toʻliq chekinishni buyurdi. Oʻsha kuni Tolibon Kobulga hujum qildi. Prezident Burhoniddin Rabboniy, Gulbiddin Hikmatyor, Ahmadshoh Masud va ularning askarlari Kobuldan chiqib ketishdi; ertasi kuni, 27-sentabr, Tolibon Kobulni egallab oldi. Tolibon yetakchisi Muhammad Umar oʻzining oʻrinbosari Mulla Muhammad Rabboniyni Afgʻoniston Islom Amirligi deb atalgan milliy boshqaruv kengashiga rahbar etib tayinladi. „ Islomiy davlat" hukumati koʻpchilik xalqaro hamjamiyat tomonidan tan olingan Afgʻoniston hukumati boʻlib qoldi, ammo Tolibon Islomiy Amirligi faqatgina Saudiya Arabistoni, Pokiston va Birlashgan Arab Amirliklari tomonidan tan olingan.

### Birlashgan frontning (Shimoliy ittifoq) tashkil etilishi

 1996-yil oxirida Afgʻonistondagi vaziyat xaritasi; Masud / Rabboniy (qizil), Doʻstum (yashil), Tolibon (sariq)
Ikki sobiq ashaddiy dushman Ahmadshoh Mas’ud va Abdul Rashid Doʻstum 1996-yil sentabr oyida Mas’ud nazorati ostidagi qolgan va Doʻstum nazorati ostidagi hududlarga qarshi hujumlar tayyorlayotgan Tolibonga qarshi Birlashgan frontni (Shimoliy ittifoq) tuzdilar. Birlashgan jabha tarkibiga asosan tojikistonlik Masud qoʻshinlari va Abdulhaq, Hoji Abdulqodir, Qori Bobo yoki diplomat Abdul Rahim Gʻafurzay kabi qoʻmondonlar boshchiligidagi Doʻstum, hazora fraksiyalari va oʻzbek qoʻshinlari va pushtun kuchlari kirgan. 1996-yil Tolibon istilosidan to 2001-yil noyabrigacha Birlashgan front Afgʻoniston aholisining qariyb 30 foizini Badaxshon, Kapisa, Taxar va Parvon, Kunar, Nuriston, Lagmon, Samangan, Qunduz, Gʻor va Bam viloyatlarining bir qismini nazorat qildi. Bu ittifoq „Shimoliy ittifoq"dan iborat boʻlmagan, shuning uchun Afgʻonistonning „shimoliy davlatlari"gina emas, balki mamlakatning barcha qismlari va barcha asosiy etnik elatlarining qarshilik kuchlarini oʻz ichiga olgan.

Mas’ud Birlashgan frontning Afgʻonistonda hukmron hukumatga aylanishini niyat qilmagan. Uning maqsadi Birlashgan frontga turli etnik guruhlar hokimiyatni boʻlishishi va demokratik boshqaruv shakli orqali tinch-totuv yashashi uchun yangi hukumat oʻrnatishga yordam berish edi.

### Tolibon qirgʻinlari

Birlashgan Millatlar Tashkilotining 55 sahifalik hisobotiga koʻra, Tolibon Afgʻoniston shimoli va gʻarbida nazoratni mustahkamlashga urinar ekan, tinch aholiga qarshi muntazam qirgʻinlar sodir etgan. Birlashgan Millatlar Tashkiloti rasmiylari 1996-yildan 2001-yilgacha „15 ta qirgʻin" sodir boʻlganini taʼkidladilar. Ular, shuningdek, „bular juda tizimli boʻlgan va ularning hammasi [Tolibon] Mudofaa vazirligiga yoki Mulla Umarning oʻziga olib boradi", dedilar. Tolibon ayniqsa shialar yoki hazoralarni nishonga oldi. Koʻplab tinch aholi Mas’ud hududiga qochib ketdi. „National Geographic" shunday xulosaga keldi: „Boʻlajak Tolibon qirgʻinlari yoʻlida turgan yagona narsa bu Ahmad Shoh Mas’uddir". 055 brigadasi, shuningdek, Hazorajot yaqinidagi shia aholiga qarshi bir qator tinch aholi qirgʻinlari, jumladan, 2001-yil boshida 200 dan ortiq odam halok boʻlganning hammasi bir kishining buyrugʻi bilan sodir boʻlib turgani taxmin qilingan.

### Urushdan parchalar

#### Panjsher

Tolibon Pokiston armiyasining *13-muntazam armiyasi* va *50-havo-desant diviziyasi* koʻmagida Panjsher va uning atrofidagi hududlarga qarshi agressiv harbiy operatsiyalarni boshladi. Pokiston armiyasining *4-chi armiya agressor eskadroni* *13-muntazam armiya*, *50-havo-desant diviziyasi* va Tolibon kuchlariga razvedka maʼlumotlarini taqdim etdi. Shu bilan birga, Al-Qoida va Arab brigadalari Panjsher vodiysini nazorat qilish umidida Tolibonni qoʻllab-quvvatlash uchun oʻzlarining harbiy kampaniyasini boshladilar. General Nasim Rana boshchiligida rejalashtirilgan va boshlangan ushbu operatsiya Pokiston Qurolli Kuchlari tomonidan yaxshi rejalashtirilgan, koʻproq tashkillashtirilgan va har tomonlama oʻrganilgan.

Pokiston armiyasi generali Rana va ularning Tolibon ittifoqchilari boshchiligidagi katta qator uyushtirilgan hujum operatsiyalariga qaramay, ular Panjsherni boʻysundira olmadilar. Ilgari oʻz shahrida Sovet Ittifoqining 40-armiyasini magʻlub etgan Ahmadshoh Mas’ud Panjsher vodiysini muvaffaqiyatli himoya qildi va Pokistonning *13-muntazam armiyasi* va *50-havo-desant diviziyasi* boshchiligidagi keyingi hujumlarni boshqa tomonga yoʻnaltirdi.

#### Kobul va Qunduz

Haligacha xalqaro hamjamiyat va Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan eʼtirof etilgan qonuniy hukumat vakili boʻlgan „Islomiy Davlat" mudofaa vaziri Ahmad Shoh Masud 1997-yilda boʻlajak hukumat va bosh vazirni tanlash uchun oʻz rahbarligida konferensiya chaqirdi. Hech bir partiyaga aloqasi boʻlmagan pushtun Abdul Rahim Gʻafurzay oʻsha paytda nomzod boʻlgan va norozi ovozlarsiz yangi bosh vazir etib saylangan. Gʻafurzayning dasturi aholining keng qatlamlari tomonidan iliq kutib olindi. Yangi xalq hukumati sari birinchi qadam tashlandi. Mas’ud afgʻon armiyasini yangi sotib olingan harbiy liboslar bilan taʼminladi va bir necha yirik hujumlardan soʻng **Kobul** darvozasi tomon oldinga siljidi. Alyans tanklar, bronetransportyorlar va ogʻir qurollar bilan Bagram aviabazasiga intildi, bu Tolibonga qarshi Kobulni boy berganidan keyin birinchi yirik gʻalaba boʻldi. Poytaxt shimolida gʻalaba qozongandan soʻng, ular Kobul ichida Tolibon kuchlari tomonidan qattiq qarshilikka duch keldilar. Ayni vaqtda yangi bosh vazirning samolyoti Bomiyon ustidan qulagach, Gʻafurzayning oʻlimi bilan Mas’ud Kobulda barqaror hukumatga umidini yoʻqotdi. Mas’udda endi munosib hukumat tayyor boʻlmagani uchun u oʻz qoʻshinlarini Kobul shimolidan olib chiqib ketdi. 1992—1994-yillardagi xavfli takrorlanishning oldini olish uchun u hamma uchun, ayniqsa tinch aholi uchun maqbul boʻlgan hukumat tuzmasdan Kobulga yurish niyatida emas edi.

**Qunduzdagi** 2000 ga yaqin Tolibon jangarilari Masud kuchlari tomonidan qurshab olingan. Bu Tolibon kuchlari Abdul Rasul Sayyofning sobiq Ittihod-i Islomiy qoʻmondonlaridan biri bilan ittifoq tuzganlarida omon qolishga muvaffaq boʻlgan. Bu kishilar orasida boʻlgan mulla Amirxon Muttaqiy 1997-yil 4-iyulda Mas’ud nazorati ostida boʻlgan Taxar poytaxti Taloqanga hujum uyushtirdi. Hujum muvaffaqiyatsizlikka uchragan boʻlsa-da, boshqa jabhada Birlashgan front uchun qiyinchiliklar tugʻdirdi.

#### Mozori Sharif

1997-yil may oyida Abdul Rashid Doʻstum oʻzining akasi Abdul Malik Pahlavon va qori Alam Rouzi, general Abdulmajid Rouziy va Gʻafr Pahlavon kabi boshqa qoʻmondonlar oʻldirilishida ishtirok etganidan gʻazablanib Tolibon qoʻmondonlari Mulla Abdul Razzoq va Mulla Gʻaus bilan uchrashdi. Ular Ismoilxonni qoʻlga olishiga va Mozori Sharif shahrini nazorat qilishga kelishib oldilar. Malik 1997-yil 22-mayda Juzjonda Doʻstum qoʻshinlariga hujum qildi va Doʻstum qoʻrgʻoni Shibirgʻonni egalladi. Doʻstum qoʻmondonlarining koʻpchiligi oʻtib, Malikka qoʻshildi va hatto uning havo kuchlarining baʼzi uchuvchilari Malik tomonida jangga qoʻshildi. Kelishuvning tafsilotlari aniq boʻlmasa-da, goʻyo Tolibon oʻzi ishtirok etmaganga oʻxshaydi. 25-may kuni Tolibon Mozori Sharifga kirib, maktablar, idoralarni yopish va shariat qonunlarini joriy qilishni boshladi. Shaharning hazora qismlarida, xususan Syedobod atrofidagi shimoli-sharqiy va sharqiy hududlarda mahalliy Hizb-i Vahdat qoʻmondonlari va qurollangan „tinch aholi" qarshilik koʻrsatishga kirishdilar.

1997-yil 22-mayda Andxoy va Xoja Dokohda Doʻstum qoʻshinlari bilan Tolibon oʻrtasida ham janglar boshlandi. Mas’ud qoʻshimcha kuchlar yubordi.

30-may kuni Syedobod atrofida shiddatli janglar boshlandi. Tolibon jangarilari pistirmaga uchradi. Bu vaqtda Molik oʻz kuchlarini Hizb-i Vahdat bilan ittifoqchi qilib, Maymana, Shibirgʻon va Mozori Sharifda minglab Tolibon askarlarini asir qilib oldi. Tolibon mahbuslari Malikning ukasi general Gul Muhammad Pahlavon nazorati ostida qatl etilgani xabar qilingan. Oʻldirilganlarning umumiy soni 3000 kishini tashkil qilgan. Bundan tashqari, Gʻulom Haydar Javzjoniy kabi qoʻmondonlar ham Salom Pahlavon va Rais Umar Beylar bilan birga qoʻlga olinib oʻldirildi. Tolibon Mozori Sharifda magʻlubiyatga uchraganidan keyingi oylarda Malik Ismoilxonga sodiq qoʻshinlarni shahar maʼmuriyatiga qayta qoʻshishga kirishdi.

1998-yilning iyuliga kelib, Tolibon Hirot shimolidagi koʻp hududni, jumladan, Maymana bilan bogʻlangan yoʻlni ham nazoratga oldi. 1998-yil 8-avgustda Tolibon Mozori Sharifga qaytadan kirishdi.

Hizb-i Islomi Gulbiddinning baʼzi kuchlari oʻsha paytda Tolibonga qoʻshilib, Hizb-i Vahdatning Qalai-Zayniy-Taxta Puldagi oldingi chizigʻini oʻrab oldi. Taxminan 1500-3000 vahdat jangarilari Tolibon va Hizb-e Islomi Gulbiddin tomonidan tuzoqqa tushib, oʻldirilgan. Muhammad Muhaqiq kabi Vahdatning yuqori martabali qoʻmondonlari vertolyotda evakuatsiya qilindi.

Manbalar
--------

1. 1 2 3 4  *Afghanistan : Crisis of Impunity: The Role of Pakistan, Russia and Iran in Fueling the Civil War. Volume 13, Number 3*. Human Rights Watch, 2001-yil iyul — 36–49 bet.
2. 1 2 3 4 5  Rashid, Ahmed „Mazar-e-Sharif 1997: Massacre in the north",*. Taliban: Islam, Oil and the New Great Game in Central Asia*. London: I.B. Tauris, 2002 — 72 bet. ISBN 9781860648304.
3. ↑   [*formatsiz URL PDF*]
4. 1 2   ﻿Afghanistan: Chronology of Events January 1995 — February 1997﻿ (Report). Immigration and Refugee Board of Canada. 1997-yil fevral. .
5. ↑  „Canada in Afghanistan: 2001". *National Post*. 15-iyun 2013-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 7-iyun 2013-yil.
6. 1 2  „Profile: Ahmed Shah Massoud".  History Commons (2010). 2014-yil 25-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 12-avgust 2010-yil.
7. 1 2 3 4 5 6  Rashid, Ahmed. „Afghanistan resistance leader feared dead in blast". *The Telegraph* (11-sentabr 2001-yil). 12-yanvar 2022-yilda asl nusxadan arxivlangan.
8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  Grad, Marcela*. Massoud: An Intimate Portrait of the Legendary Afghan Leader*. Webster University Press, 2009. ISBN 978-0-9821615-0-0.
9. ↑  *Balcerowicz, Piotr* „The Last Interview with Ahmad Shah Massoud". *orient.uw.edu.pl* (2001-yil avgust). 25-sentabr 2006-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 13-avgust 2010-yil.
10. ↑  National Holiday Dates, Massoud Day and Nobel Peace Prize Nomination
11. ↑
12. ↑   *Ahmad Shah Massoud: Lion of Afghanistan, Lion of Islam (5/7)*. EU media.
13. 1 2  „Abdul Rashid Dostum".  Islamic Republic of Afghanistan. 2009-yil 10-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 18-mart 2009-yil.
14. ↑  *Johnson.* „*Ismail Khan, Herat, and Iranian Influence*".  Center for Contemporary Conflict. 2004-yil 11-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 20-mart 2007-yil.
15. ↑  De Ponfilly, Christophe (2001); *Massoud l’Afghan*; Gallimard; ISBN 2-07-042468-5; p. 75
16. ↑  page 6-8 — Nate Hardcastle*. American Soldier: Stories of Special Forces from Grenada to Afghanistan*, 2002, Thunder's Mouth Press, 28-oktabr 2002-yil — 364 bet. ISBN 1-56025-438-6.
17. ↑  *UN Security Council report.* „*La situation en Afghanistan et ses conséquences pour la paix et la sécurité internationales*".  Human Rights Internet. 2007-yil 30-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 20-mart 2007-yil.
18. ↑  "Mullah Mohammed Omar".
19. ↑  Gall, Carlotta.
20. 1 2 3 4 5   ﻿The Taliban's War on Women: A Health and Human Rights Crisis in Afghanistan﻿ (Report). Physicians for Human Rights. 1998-yil avgust. ISBN 1-879707-25-X. Archived from the original on 9-iyun 2021-yil.. Qaraldi: August 19, 2016.
21. 1 2 3 4  „Pakistan: "The Taliban's Godfather"?: Documents Detail Years of Pakistani Support for Taliban, Extremists".  George Washington University (14-avgust 2007-yil).
22. 1 2 3 4 5 6   *{{{title}}}*.
23. ↑  „Civil War in Afghanistan 1996-2001". *www.onwar.com*. 2018-yil 4-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 3-may 2018-yil.
24. ↑  „King Abdullah ends Asian tour with state visit to Pakistan".  Saudi Embassy in Washington (2-yanvar 2006-yil). 27-sentabr 2006-yilda asl nusxadan arxivlangan.
25. ↑  Rasooldeen, Mohammed. „Saudi-Pak Talks Focus on ME". *Arab News* (22-yanvar 2007-yil). 11-avgust 2011-yilda asl nusxadan arxivlangan.
26. ↑  *Baldauf.* „The 'cave man' and Al Qaeda". *Christian Science Monitor* (31-oktabr 2001-yil).
27. ↑  „BOOK REVIEW: The inside track on Afghan wars by Khaled Ahmed". *Daily Times* (31-avgust 2008-yil). 13-sentabr 2008-yilda asl nusxadan arxivlangan.
28. 1 2 3 4 5  Gargan, Edward A.. „Taliban massacres outlined for UN". *Chicago Tribune* (12-oktabr 2001-yil).
29. 1 2 3 4 5  *Gargan.* „Taliban Atrocities: Confidential UN report details mass killings of civilian villagers". *Newsday* (12-oktabr 2001-yil). 2004-yil 5-iyunda asl nusxadan arxivlangan.
30. ↑  Coll, Steve*. Ghost Wars: The Secret History of the CIA, Afghanistan, and Bin Laden, from the Soviet Invasion to September 10, 2001*. Penguin, 2004 — 720 bet. ISBN 978-1-59420-007-6.
31. ↑  Rashid, Ahmed (2001). „The Fires of Faith in Central Asia". *World Policy Journal*. 18-jild, № 1. 45–55-bet. doi:10.1215/07402775-2001-2001. JSTOR 40209731.
32. 1 2 3  Roggio, Bill. „Islamic Movement of Uzbekistan names Abu Usman as new leader". *Long War Journal* (17-avgust 2010-yil).
33. 1 2 3 4  *Sifton.* „Blood-Stained Hands, Past Atrocities in Kabul and Afghanistan's Legacy of Impunity".  Human Rights Watch (6-iyul 2005-yil).
34. 1 2  Nojumi, Neamatollah*. The Rise of the Taliban in Afghanistan: Mass Mobilization, Civil War, and the Future of the Region*. New York: Palgrave Macmillan, 2002. ISBN 978-0-312-29584-4.
35. 1 2 3 4  Saikal, Amin*. Modern Afghanistan: A History of Struggle and Survival*. I.B.Tauris, 2004. ISBN 978-0-85771-478-7.
36. ↑  Gutman, Roy*. How We Missed the Story: Osama Bin Laden, the Taliban, and the Hijacking of Afghanistan*. US Institute of Peace Press, 2008. ISBN 978-1-60127-024-5.
37. 1 2 3  Matinuddin (1999). sfnp error: no target: CITEREFMatinuddin1999 (help)
38. 1 2   ﻿Afghanistan: Further Information on Fear for Safety and New Concern: Deliberate and Arbitrary Killings: Civilians in Kabul﻿ (Report). Amnesty International. 16-noyabr 1995-yil. .
39. ↑  „Afghanistan: escalation of indiscriminate shelling in Kabul".  International Committee of the Red Cross (2-yanvar 1995-yil). 2011-yil 10-mayda asl nusxadan arxivlangan.
40. ↑  Video 'Starving to Death', Kabul under the Taliban in March 1996. YouTubeda Journeyman.tv on YouTube.
41. ↑   ﻿Afghanistan: The Massacre in Mazar-I Sharif﻿ (Report). Human Rights Watch. 1-noyabr 1998-yil. .
42. ↑  Coll, Steve (2004).
43. ↑  McCarthy, Rory; Carter, Helen; Norton-Taylor, Richard. „The elite force who are ready to die". *The Guardian* (26-oktabr 2001-yil).
44. ↑  „Afghan government forces recapture key military positions". CNN (19-oktabr 1996-yil). 8-mart 2008-yilda asl nusxadan arxivlangan.
45. ↑  „Afghanistan's Taliban, opposition both claim gains". CNN (31-iyul 1997-yil).
46. 1 2 3  Afghanistan Justice Project (2005).

Adabiyotlar
-----------

* ﻿Casting Shadows: War Crimes and Crimes against Humanity: 1978-2001﻿ (Report). Afghanistan Justice Project. 2005. .
* Coll, Steve (2004). *Ghost Wars: The Secret History of the CIA, Afghanistan, and Bin Laden, from the Soviet Invasion to September 10, 2001.* Penguin.
* Matinuddin, Kamal*. The Taliban Phenomenon: Afghanistan 1994–1997*. Oxford University Press, 1999. ISBN 978-0-19-579274-4.