Sarxu **jangi** Soʻnggi Jin sulolasi (Sin sulolasining asosi) bilan Min sulolasi va uning ittifoqchisi Choson oʻrtasida 1619-yil qishida boʻlib oʻtgan bir qator janglarni anglatadi. Jang, qoʻl toʻplari bilan jihozlangan Min va Choson kuchlarini magʻlub etish uchun Soʻnggi Jin tomonidan ogʻir qurollangan otliqlardan foydalanilishi bilan ajralib turadi.

Tarixi
------

Jang oldidan Nurxachi Yehedan tashqari barcha Jurchen xalqini birlashtirgan edi va Jurchen qabilalarining ishlariga aralashgani uchun Minga dushmanlik munosabatida boʻlgan. 1618-yilda u oʻzining "Yetti shikoyatini" Min uchun e'lon qildi va keyin urush e'lon qildi. U chekinishdan oldin Fushun, Tsinxe va boshqa shaharlarni egalladi. Fushun jangi paytida Min generali yordamchisi Chjan Chengyinning oʻlimi Min saroyini hayratda qoldirdi. 1619-yilda u Minni harakatga keltirish uchun Yehega hujum qildi. Min bunga javoban Harbiy komissar Yang Xao boshchiligidagi ekspeditsiya kuchlarini toʻrtta yoʻldan Soʻnggi Jin poytaxti Xetu Ala shahrini qamal qilish uchun yubordi.

Harbiy boʻlinmalar
------------------

| Birlik | Komandirlar | Taxminiy soni |
| --- | --- | --- |
| Bosh qarorgoh | Harbiy komissar Yang Xao | bir necha ming |
| Chap qanot gʻarbiy yoʻnalish kuchlari | * Mintaqaviy qoʻmondon Du Song (yoʻnalish komandiri)
* Mintaqaviy qoʻmondon Van Xuan
* Mintaqaviy qoʻmondon Chjao Menglin
* Armiya tekshiruvi senzori Chjan Quan
 | 30 000 |
| * Mobil korpus qoʻmondoni Gong Niansiu
* Mobil korpus qoʻmondoni Li Jibi
 | 2000 |
| Chap qanot shimoliy yoʻnalish kuchlari | * Mintaqaviy qoʻmondon Ma Lin (yoʻnalish qoʻmondoni)
* Vitse-general Ma Yan
 | 10 000 |
| Armiyani tekshirish senzori Fan Zongyan | 10 000 |
| * Mobil korpus qoʻmondoni Bao Yongcheng
* Gintaisi (Yehe)
 | 10 000 |
| O'ng qanot Sharqiy yoʻnalish kuchlari | * Mintaqaviy qoʻmondon Liu Ting (yoʻnalish qoʻmondoni)
* Armiya nazorati senzori Kang Yingqyan
 | 10 000 |
| * Mobil korpus qoʻmondoni Qiao Yiqi
* Choson harbiy kuchlari qoʻmondoni Gang Xong-rip
 | 20 000 |
| O'ng qanot janubiy yoʻnalish kuchlari | * Mintaqaviy qoʻmondon Li Rubai (yoʻnalish qoʻmondoni)
* Mintaqaviy qoʻmondon Xe Shixian
* Armiya tekshiruvi senzori Yan Mingtai
 | 40 000 |
|

Jang yoʻnalishlari
------------------

### G'arbiy yoʻnalish

Du Song qoʻshinlari 2-oyning 29-kuniga oʻtar kechasi mashʼala ostida Shenyandan gʻarbga qarab yoʻlga chiqdi. Ularga 3-oyning 2-sanasida Yagu darvozasiga kelish buyurilgan edi. Shuning uchun ular ertasi kuni 100 li uzoqlikdagi Fushunga yetib keldi va himoyalanmagan shaharni egalladi. Du qoʻshini qor tufayli kechikib, Fushunda bir muddat qolib ketdi. Lekin Duning sabri chidamaganligi sababli noqulay sharoitlarga qaramay, 10 kundan keyin qoʻshini bilan yoʻlga chiqdi.

Xun daryosiga yetib kelganlarida, jinlar daryoning narigi tomonida allaqachon mudofaa oʻrnatishgan edi. Du Songga tunash uchun lager qurish tavsiya qilindi. Lekin u rad etdi va Jin mudofaasiga hujum qilish uchun daryoning narigi tomoniga oʻzi bilan 10 000 kishini olib oʻtdi. 20 000 kishini artilleriya va yuklar bilan boshqa tomonda qoldirdi. Bir manba uni mastlikda ayblagan, chunki oʻsha kecha u hukmni buzgan. Ketishdan oldin undan zirh kiyishni soʻrashdi. U koʻp yillar davomida harbiy xizmatda boʻlganida u hech qachon zirh kiymaganligi va shu sabablik u qanchalik ogʻir ekanligini bilmasligini aytdi va daryoni kesib oʻtdi. Uning kuchlari yarim yoʻlda boʻlganida, Nurhachi oʻz bayroqchilariga tayyorlangan toʻgʻonlarni buzishni buyurdi va Duning odamlari oqimdan qochish uchun jihozlarini tashlab ketishga majbur boʻldi. Artilleriya va yuklar uchun mas'ul qoʻmondon Dudan keyin oʻtishni muvofiqlashtirishi kerak edi. Ammo u daryoning notinchligi sababli oʻtishni rad etdi.

O'sha kechasi Du Song oʻz kuchlarini ikkita guruhga ajratdi. Ulardan biri Sarhu togʻ dovonida va ikkinchisi oʻzi qarorgoh qurgan Jilin qoyasida qolar edi. Nurxachi Du Songni Jilin qoyasida ushlab turish uchun oʻgʻillari Xong Tayji va Daisanni bayroq bilan yubordi va oʻzi oltita bayroq bilan Sarhu lageriga hujum qildi.

Sarxu lageri Jinning dastlabki hujumini toʻxtatdi, ammo dushmanni ta'qib qilishda pistirmaga tushib, daryoga qarab chekindi. Min mushketyorlari saflarini oʻzgartirishga va qurollaridan oʻqqa tutishga harakat qilishdi. Ammo Jin otliqlari yordamga kelib, ularning saflarini buzdi va ruhiyatini tushirib yubordi.

Shundan soʻng Nurhachi butun kuchini Du lageriga qarshi jamlab, uni qamal qildi. Du qoʻshinlari toʻliq qurshab olingan va ularning oʻqotar qurollari dushmanlari uchun ularning joylashuvini yanada aniqroq koʻrsatib qoʻygan edi. Du hamda qolgan ikki general Van Xuan va Chjao Menglin daryo yaqinidagi baland joyni egallashga urinayotganda jangda halok boʻldi. Du Song Nurxachining 13-oʻgʻli Laimbu tomonidan otilgan oʻqdan halok boʻldi. Jin parchalangan Min qoʻshinlarini 20 li masofada quvgach, saflarini hosil qilish uchun qayta toʻplanishdi. Keyin ular Sianjiayanda Ma Lin qoʻshinlariga qarshi kurash uchun yoʻl oldilar.

### Shimoliy yoʻnalish

G'arbiy yoʻnalishning inqirozi haqidagi xabarni olgan Ma Lin ehtiyotkorroq boʻldi. U oʻz qoʻshinlarini ikkiga boʻlib, Du Son qoʻshinining qoldiqlari, asosan, taʼminot boʻlinmalari bilan birgalikda Syantszyayanda toʻp va xandaqlar bilan himoyalangan uchta mustahkamlangan lager tuzdi.

Nurxachi oʻz kuchlarini Ma Linning lageri atrofida jamladi. Ma Lin birinchi navbatda ularning mudofaa qobiliyatini aniqlash uchun otliqlar kontingentini yubordi. Keyin u mingta piyoda askariga oʻt ochishni buyurdi, Nurhachi esa oʻz bayroqlari bilan Min qarorgohini oʻrab olib, kutilmagan hujumga oʻtdi. Nurxachining bannerlari shunchalik tezkor ediki, Maning oʻq otuvchilari Jinlar yetib kelguniga qadar faqat bir marta otishga ulgurishdi. Vahimaga tushgan Min qoʻshinlari Jin otliqlari tomonidan yoʻq qilindi. Orqa gvardiya Pan Zongyan va uning Yihe (Jurchen) ittifoqchilari qoʻl ostida toʻplanishga harakat qildi. Ammo bu befoyda boʻldi va armiyaning ruhiy holati buzildi. Ma Lin qoʻshinlarining yarmi oʻldirilgani yoki qoʻlga olingani sababli qochib ketdi. Qolgan ikkita lager ham ketma-ket qulatildi.

### Sharqiy yoʻnalish

Yang Xao ortga chekinish va qayta toʻplanish haqida buyruq berdi. Lekin Liu Ting bu xabarni hech qachon olmadi.

Nurxachi va Daisan tiklanish uchun 4000 askar bilan Xetu Alaga qaytishdi.

Jin Liu Tingga hujum qilishga qaror qildi. Chunki Li Rubay qoʻshinlari asosan togʻli yoʻllarda joylashgan edi. Du Song va Ma Lindan farqli oʻlaroq, Liu Jin skautlarini magʻlub etishda kichik muvaffaqiyatlarga erishdi. Natijada uchta qal'ani egallab olib, ikkita Jin generali oʻldirildi, shuningdek, Jin tomonidan 3000 ta qurbon ham boʻldi.

U ketishidan oldin Nurxachiy oʻz qoʻshinlarining bir qismiga Min askarlari qiyofasida Lyu Ting atrofidagilarga qoʻshilishni buyurdi. Uning aygʻoqchilari oʻzlarini Du Songning xabarchilari sifatida koʻrsatishdi va Lyu Tingga Du Song allaqachon Xetu Alaga yaqinlashib kelayotganini aytib, tezlashishini soʻragan yolgʻon xatni topshirishdi. Lyu oʻlja olib, qoʻshin tezligini oshirdi. Uning qoʻshinlari vodiyga chuqurroq kirib borishi bilan birligini yoʻqotib ham bordi.

Liu Ting Abudali dovonida pistirmaga uchradi. Chunki uning qoʻshinlari vodiyni kesib oʻtish uchun choʻzilib ketgan edi. Uning kuchlari Daisan hujumiga duch keldi va birinchi hujumni muvafaqqiyatli qaytardi. Lekin ikkinchi hujumda Xong Tayji tomonidan parchalab yuborildi. Uning bayrogʻi ogʻir talofatlarga sabab boʻldi, chunki taxminan 3000 Chjejiang askari va 7000dan ortiq Hmong qoʻshinlari halok boʻldi. Liu Ting bir nechta Jin askarlarini shaxsan oʻldirgandan keyin jangda halok boʻldi.

10 000 mushketyor va 3 000 kamonchidan iborat Choson qoʻshiniga qattiq shamol toʻsqinlik qildi. Choson kamonchilari oʻq otmadilar. Chunki ular birinchi navbatda Jin bilan jang qilishni maqsad qilmagan va soʻnggi Jin va Min oʻrtasida neytral siyosatni saqlashni xohlashgan edi. Biroq, mushketyorlar hayratlanarli darajada harakat qilishdi va ittifoqchilari taslim boʻlguncha jang qilishdi. Ularning mustahkamligi boʻlajak Sin imperatori Xong Tayji tomonidan yuqori baholandi. Choson kontingenti qoʻmondoni Gang Xong-rip qolgan qoʻshinlari bilan birga taslim boʻldi.

### Janubiy yoʻnalish

Li Rubay ortga chekinish buyrugʻini oldi va oʻz qoʻshinini Min chegaralari orqali hech qanday qurbonlarsiz olib chiqib ketdi.

Oqibat
------

Yang Xao kashta kiyimli qoʻriqchi tomonidan hibsga olindi va qatl qilinishidan oldin 10 yil qamoqqa tashlandi.

Li Rubayga Nurxachi bilan shaxsiy munosabatlari asosida impichment e'lon qilindi. U suddan oldin oʻz joniga qasd qildi.

Ma Lin Kaiyuanga chekindi. U yerda bir necha oy boʻlgach, Jinlar shaharni zabt etganlarida, qoʻlga olingan va oʻldirilgan.

Xetu Alaga qaytgandan soʻng, Nurxachi oʻz xizmatchilari bilan bayram qildi. Shundan soʻng, u Joseon qiroliga xabarchi yuborib, ular Mingga nima uchun yordam berganliklarini soʻradi va ularning ustidan shikoyatlarini e'lon qildi. Nurxachini gʻazablantirmoqchi boʻlmagan Joseon uni gʻalabasi bilan tabriklagan xatni qaytardi, lekin Keyinchalik Jin bilan rasmiy aloqada ikkilanib qoldi va Joseon uning rejimini tan olmadi. 

13 000 Choson harbiy kuchlarining uchdan ikki qismi oʻldirildi. Asirlikda omon qolganlar ozod qilindi va oʻz vatanlariga qaytishga ruxsat berildi. Gang Xong-rip Jurchen tilini yaxshi bilgani uchun ushlab qolindi. Keyinchalik Gang oʻzi tugʻilgan Choson qirolligidagi davlat toʻntarishi paytida sodir boʻlgan siyosiy tartibsizliklarda vafot etgani deb hisoblanadi. Choson saroyidan qasos olish uchun u Jinni Chosonga bostirib kirishga undadi. Bu esa 1627-yilda Koreyaga birinchi manjur bosqiniga olib keldi. Gang tinchlik muzokaralari chogʻida fikrlari notoʻgʻri ekanligini bilib oldi.

Choson mushketyorlarining manjur otliqlari tomonidan egallab olinishi Koreyada harbiy taktikani qayta koʻrib chiqishga turtki boʻldi. O'tgan oʻn yilliklarda Imjin urushi oʻqotar qurol ustunligining namoyishi sifatida koʻrilgan. Unda olingan xulosa esa Choson harbiy kuchlarini mos ravishda tuzatishga asos boʻlgan. Urushning ikkala tomonida ham mushketyorlarning zaifliklaridan foydalanish uchun samarali zarba bera oladigan otliqlar yoʻq edi. Sarxudagi magʻlubiyatdan soʻng, Choson qoʻshinlari mushketyorlarni qoʻllab-quvvatlaydigan nayzalarga ega boʻlish uchun oʻz doktrinalarini qayta koʻrib chiqdilar. Yangi Koreya qoʻshinlari 1627 va 1636—1637-yillarda manjurlarga qarshi yana sinovdan oʻtkazildi. Ikkala kurashda ham magʻlub boʻlishdi. Ammo ularning harbiy oʻyinlari manjurlarda kuchli taassurot qoldirdi. Yangi e'lon qilingan Sin sulolasining birinchi imperatori keyinchalik shunday deb yozgan edi: "Koreyslar otda yurishga qodir emaslar, lekin harbiy san'at tamoyillarini buzmaydilar. Ular piyodalar jangida zoʻr"

Galereya
--------

* Jin cavalry attacking the Ming camp from the rearJin otliqlari Min lageriga orqa tomondan hujum qilmoqda
* Kang Yingqian being overrunKang Yingqian bosib olinmoqda
* Nurhaci overrunning Ma Lin's campNurxachi Ma Linning lagerini bosib olmoqda
* Pan Zongyan being overrunPan Zongyan bosib olinmoqda

Manbalar
--------

1. ↑  Inaba, Kunzan. 《清朝全史》 (The Full History of Qing Dynasty). p. 95, China Social Sciences Press. 2008. ISBN 9787500472087.
2. ↑  National Defense University (Republic of China). 《中國歷代戰爭史 第16冊 清（上）》 *Chinese Military History, Vol 16, Qing Dynasty 1*. p. 78. Zhongxin Press. 2013. ISBN 9787508637112.
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24  Swope 2014.
4. ↑  Inaba, Kunzan. 《清朝全史》 (The Full History of Qing Dynasty). p. 95, China Social Sciences Press. 2008. ISBN 9787500472087.
5. ↑  National Defense University (Republic of China). 《中國歷代戰爭史 第16冊 清（上）》 *Chinese Military History, Vol 16, Qing Dynasty 1*. p80. Zhongxin Press. 2013. ISBN 9787508637112.
6. ↑  *Guo Que, vol. 183, p. 5133.*.
7. ↑  Andrade, Tonio (2016).

Bibliografiya
-------------

* Swope, Kenneth (2014), *The Military Collapse of China's Ming Dynasty*, Routledge
* Wakeman, Frederic (1985), *The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China*, 1-jild, University of California Press