**Martin Li Chalfi** (1947-yil 15-yanvarda tug'ilgan) - amerikalik olim. U Kolumbiya universiteti professori.U 2008-yilgi kimyo bo'yicha Nobel mukofotini Osamu Shimomura va Rojer Y. Tsien bilan birga "Yashil lyuminestsent oqsil, GFPni kashf etgani va rivojlanishi uchun" baham ko'rdi.Garvard universitetida neyrobiologiya fanlari nomzodi ilmiy darajasiga ega.

Ta'lim va erta hayot
--------------------

 Pol Krugman, Rojer Tsien, Martin Chalfi, Osamu Shimomura, Makoto Kobayashi va Toshixide Masukava, 2008-yilgi Nobel mukofoti laureatlari Stokgolmdagi Shvetsiya Fanlar akademiyasida bo'lib o'tgan matbuot anjumanida.
Chalfi Chikagoda(Illinoys shtati), gitarachi Eli Chalfining (1910–1996) o‘g‘li va kiyim-kechak do‘konining egasi Vivian Chalfining (nisi Fridlen,1913–2005) o‘sgan. Uning ona tomondan bobosi Meyer L.Fridlen yoshligida Moskvadan Chikagoga ko‘chib kelgan; uning otasi bobosi va buvisi Benjamin va Ester Chalfi Cincinnatiga Brest-Litovskdan kelgan va yahudiydir.

U 1965-yilda Garvard universitetiga oʻqishga kirdi, u matematika boʻyicha mutaxassis boʻlishni niyat qildi, biroq u biokimyoga oʻtdi, chunki u uning kimyo, matematika va biologiyaga qiziqishlarini birlashtirgan. U o'zining kichik yilidan so'ng yozni Garvarddagi Klaus Veber laboratoriyasida ishladi,ammo "To'liq muvaffaqiyatsizlikka uchraganim shunchalik xafa bo'ldiki, men biologiya fanida bo'lmaslikka qaror qildim". Natijada, o‘qishning yuqori kursida mutaxassislikni tamomlab, huquq, teatr va rus adabiyoti kurslarida tahsil oldi.

U, shuningdek, Garvardda suzish bo'yicha jamoada qatnashgan va o'zining katta yilida kapitan etib tayinlangan. O'shanda suzish bo'yicha murabbiy Bill Bruks shunday degan edi: "Marti ajoyib sardor bo'ladi, chunki u butun jamoani hayratga soladi". Kapitan sifatida u "Harold S. Ulen misolida ko'rsatilgan etakchilik, sport mahorati va jamoaviy hamkorlik fazilatlarini eng yaxshi namoyish etuvchi Garvard jamoasining yuqori kursiga" topshirilgan Garold S. Ulen kubogini qo'lga kiritdi. Chalfining Nobel mukofoti e'lon qilinganidan so'ng, uning birinchi kursdagi xonadoshi Chalfining "U har doim o'zini suzuvchi deb taniydi", deb kuzatdi.

1969-yilda o'qishni tugatgandan so'ng, u turli vaqtinchalik ishlarda ishladi, masalan, ota-onasining Chikagodagi liboslar ishlab chiqarish biznesi uchun liboslar sotish va Konnektikut shtatining Hamden shahridagi Hamden Hall Country Day maktabida dars berish. 1971-yilning yozida uning Yel universitetidagi Xose Zadunaiskiy laboratoriyasida olib borgan tadqiqoti birinchi nashri bilan yakunlandi. Qayta tiklangan ishonch bilan u Garvardga Robert Perlman ostida aspiranturaga qaytdi va 1977-yilda doktorlik dissertatsiyasini oldi.

Karyera va tadqiqot
-------------------

Chalfi o'zining doktorlikdan keyingi tadqiqotini Molekulyar Biologiya Laboratoriyasida(LMB) Sidney Brenner va Jon Sulston bilan olib bordi va uchtasi 1985-yilda "*C. elegansda* teginish sezgirligi uchun neyron sxemasi" mavzusida maqola chop etishdi. Keyin Chalfi 1982-yilda Kolumbiya universiteti fakultetining biologiya fanlari bo'limiga qo'shilish uchun (LMB)ni tark etdi va *C. elegans* sensorli mutantlarni o'rganishni davom ettirdi.

U Tulle Hazelriggga uylandi. Keyinchalik u Kolumbiya universiteti fakultetiga qo'shildi. U o'zining "Green Fluorescent Protein as a marker for gen Expression" ilmiy maqolasida chop etilmagan tadqiqotidan iqtibos keltirishga ruxsat berdi, sharti u bir oy davomida kechasi kofe qaynatib, pishirib, axlatni bo'shatib qo'ydi.

Chalfi va uning rafiqasi 1992-yil iyul oyida Sara ismli qizi bor edi.

Chalfi 2004-yilda Milliy fanlar akademiyasiga saylangan.

U Nobel mukofoti qo'mitasining telefon qo'ng'irog'i orqali uxlab qoldi. U uyg'onganida, u sovrin allaqachon e'lon qilinganligini bilar edi, shuning uchun u "Xo'p, bu safar mukofotni kim oldi?" Shunday qilib, u noutbukini ochdi, Nobel mukofoti saytiga kirdi va u shnook ekanligini bilib oldi!

2015-yilda Chalfie 65-Lindau Nobel mukofoti laureatlari yig‘ilishining yakuniy kunida *iqlim o‘zgarishi bo‘yicha 2015-yilgi Maynau deklaratsiyasini* imzoladi. Deklaratsiya jami 76 nafar Nobel mukofoti sovrindorlari tomonidan imzolangan va Parijdagi muvaffaqiyatli COP21 iqlim sammiti doirasida Fransiya Respublikasining o‘sha paytdagi prezidenti Fransua Ollandga topshirilgan.

Chalfining laboratoriyasi yana nerv hujayralari rivojlanishi va faoliyatining aspektlarini tekshirish uchun *C. elegans* nematodasidan foydalanadi. *C. elegans* uchun mavjud bo'lgan rivojlanish, anatomik, genetik va molekulyar ma'lumotlarning boyligi ushbu tadqiqotlar uchun kuchli va ko'p qirrali yondashuvni ta'minlaydi.

U 100 dan ortiq maqolalarni nashr etgan, ulardan kamida 25 tasida 100 dan ortiq iqtiboslar mavjud.

U yashil lyuminestsent oqsil bo'yicha o'z ishini 1988-yilda Pol Bremning biolyuminestsent organizmlar haqidagi seminari bilan bog'laydi, bu 1992-yilda ba'zi muhim tajribalarga olib keldi, bu haqda o'zining "Yashil lyuminestsent oqsil genlar ifodasi uchun marker sifatida" maqolasida batafsil bayon etilgan. Molekulyar biologiya va genetika sohasidagi eng ko'p iqtibos keltiriladigan 20 ta maqola. Chalfi 2012-yilda ushbu asari uchun "Oltin g‘oz" mukofotini qo‘lga kiritdi.

U 2023-yil 4-iyulda Parma universitetining fizika bo‘yicha faxriy unvonini oldi.

Manbalar
--------

1. ↑  *Smith, Adam* „Interview". *The Nobel Prize in Chemistry 2008*.  nobelprize.org (8-oktyabr 2008-yil). Qaraldi: 2-dekabr 2013-yil.
2. ↑  Website of the Nobel Prize committee.
3. ↑  Autobiography on Nobelprize.org
4. ↑  *JINFO.* „Jewish Nobel Prize Winners in Chemistry". *www.jinfo.org*. Qaraldi: 30-mart 2023-yil.
5. 1 2 3 4 5 6 7  Davis, Tinsley (2008-01-28). "Profile of Martin Chalfie". *Proceedings of the National Academy of Sciences* (National Academy of Sciences) **105** (5): 1393–5. doi:10.1073/pnas.0704615105. PMID 18227519. PMC 2234153. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=2234153.
6. 1 2 3  *Wu, June Q.*. „Harvard Alumni Win Nobel Prize". *Harvard Crimson* (9-oktyabr 2008-yil). Qaraldi: 17-sentyabr 2023-yil.
7. ↑  „Chalfie is named tankers' captain". *Harvard Crimson* (21-mart 1968-yil).
8. ↑  *Beach, Bennett H.*. „Two Awards Presented To Diver Bill Murphy". *Harvard Crimson* (18-aprel 1969-yil).
9. ↑  "The Neural Circuit for Touch Sensitivity in *C. Elegans*"
10. ↑  Chalife, M; Tu, Y; Euskirchen, G; Ward, WW; Prasher, DC (1994). "Green Fluorescent Protein as a Marker for Gene Expression". *Science* **263** (5148): 802–805. doi:10.1126/science.8303295. PMID 8303295. .
11. ↑  Nobel Lecture slide 17
12. 1 2  *Smith.* „Interview with Martin Chalfie".  Nobel Foundation.
13. ↑  „Mainau Declaration". *www.mainaudeclaration.org*. Qaraldi: 11-yanvar 2018-yil.
14. ↑  „Web of Science".  Thomson Reuters. 1-iyul 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 11-may 2013-yil.
15. ↑  Chalfie, M. (1994). "Green fluorescent protein as a marker for gene expression". *Science* **263** (5148): 802–805. doi:10.1126/science.8303295. PMID 8303295. .
16. ↑  *Taubes.* „An interview with: Martin Chalfie, Ph.D.". *InCites* (dekabr 2002). Qaraldi: 2-dekabr 2013-yil.
17. ↑  „Green Fluorescent Protein".  The Golden Goose Award. 9-sentyabr 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 27-may 2015-yil.
18. ↑  „L’Università di Parma celebra il Premio Nobel Martin Chalfie: laurea ad honorem in Fisica" (it). *Università degli studi di Parma* (4-iyul 2023-yil). Qaraldi: 5-iyul 2023-yil.

Havolalar
---------

* Chalfie laboratoriyasi veb-sayti Wayback Machine saytida arxivlandi (2012-10-13).
* Martin Chalfie </img> shu jumladan 2008-yil 8-dekabrdagi Nobel ma'ruzasi, GFP: Hayotni yoritish
* Martin Chalfining qisqa nutqi: "GFPni biologik marker sifatida ishlab chiqish"
* GFP: Linda Xoll kutubxonasida tarjima bo'lmagan tadqiqotlardagi sarguzashtlar ma'ruzasi, 2011-yil 26-aprel