Rossiya imperiyasining **Oʻrta Osiyo egaliklari** hozirgi Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Tojikiston,Turkmaniston, Oʻzbekiston, yaʼni Ural, Toʻrgʻay, Oqmoʻla, Semey, Jetisu, Fargʻona, Sirdaryo, Samarqand va Janubiy Kaspiy viloyatlari, shuningdek muxtoriyatdir. Rossiya imperiyasining. Bu yoki boshqa darajani saqlab qolgan Buxoro amirligi va Xiva xonligini nazarda tutadi. Bu chegaralar doirasida Oʻrta Osiyo 3.751.510 km² (3.076.628 kvadrat kilometr) ga ega boʻlib, 7.721.684 (1897) aholiga ega edi. Semipalatinsk va Oqmoʻla viloyatlari baʼzan Sibir deb hisoblangan.

19-asrda Rossiyaning Oʻrta Osiyoga ekspansiyasi Rossiyaning mintaqani mustamlaka qilishini Hindistondagi hukmronligiga tahdid sifatida koʻrgan eng yirik mustamlakachi davlat boʻlgan Britaniya tomonidan (diplomatik va boshqa noharbiy) qarshilikka uchradi. Ushbu qarshilikning bir qismi sifatida 19-asrdan boshlab Rossiyaning taʼsir doirasi Rossiyaning Oʻrta Osiyosi deb ataladi

Boshlanishi
-----------

 Sibir harbiy fronti xaritasi
Rossiya davlatining Oʻrta Osiyo davlatlari bilan ilk aloqalari XVI asrga toʻgʻri keladi.1589-yilda Buxoro xoni Moskva bilan savdo aloqalarini oʻrnatmoqchi boʻlib, doʻstlikka intiladi. Podshoh Mixail Fedorovich davridan boshlab ruslar oʻz savdogarlari uchun bozorlar ochish uchun Oʻrta Osiyoga elchilar yubora boshladilar;1620-yilda Ivan Danil Xoxlovni Buxoroga yubordi;1669-yilda Xivada -Fedotov va Buxoroda — ikki aka-uka Pazuxin; 1675-yilda Buxoroda — Vasiliy Daudov. Bu elchixonalar aniq siyosiy natijalar bermadi, lekin ular "Katta rasm kitobi "ga kiritilgan Markaziy Osiyo haqidagi maʼlumotlarning kengayishiga hissa qoʻshdilar.

1700-yilda Xiva xoni Shohniyozdan Pyotr I huzuriga elchi kelib,Rossiya fuqaroligini qabul qilishni soʻradi.1713-1714-yillarda ikkita ekspeditsiya boʻlib oʻtdi:Kichik Buxoroga-Buxgoltsga va Xivaga-Bekovich-Cherkasskiyga.1718-yilda Pyotr I Florio Benevini Buxoroga joʻnatadi, u 1725-yilda qaytib kelib,Oʻrta Osiyo haqida koʻp maʼlumotlar beradi. Buyuk Pyotrning bu mamlakatdagi istehkomlari muvaffaqiyatsiz yakunlandi. Ammo, agar Bekovich Cherkasskiyning Xivaga qilgan ekspeditsiyasi mutlaqo muvaffaqiyatsizlikka uchragan boʻlsa (4000 kishilik otryaddan bor-yoʻgʻi bir necha oʻnlab Ural kazaklari qaytgan, qolganlari oʻldirilgan yoki asir olingan), Buxgolts ekspeditsiyalari natijasida Irtish va Oltoy Rossiya nazoratiga oʻtgan.. 1755-1758-yillar Xitoy imperiyasi Jungʻor xonligini magʻlub etib, uning xalqini butunlay vayron qilganda, Rossiyada Irtish, Tobol-Ishim va Kolivano-Kuznetsk harbiy liniyalari mavjud boʻlib, bu Xitoyning kengayishiga toʻsqinlik qildi.

Pyotrdan keyin,19-asrning boshlariga qadar, Rossiya hukumatining munosabatlari qozoqlarga boʻysunish bilan chegaralangan.

 „Markaziy Osiyodagi yurishlari uchun" medali (Georgiy lentasi)
1801-yilda Pol I Napoleon Bonapartning Hindistonga qoʻshma ekspeditsiya gʻoyasini qoʻllab-quvvatlashga qaror qildi. Pavlusning vazifalari aniq emas, ammo yanvar oyida Ataman Platov boshchiligidagi 20 000 kazak otryadi yurish qildi. Mart oyiga kelib, otryad Irgizning yuqori oqimiga (Saritau viloyatining irmogʻi) etib keldi. Bu erda ular Pol I ning oʻlimini va Aleksandr I ning taxtga qaytish buyrugʻini oldilar.

1819-yilda „Turkmaniston va Xivaga sayohat" (M.1822) asarini yozgan Nikolay Muravyev Xivaga yuboriladi, bu uning elchiligining yagona natijasi edi.

1841-yilda Buxoro amirining taklifiga binoan Buxoro amirining taklifiga binoan Rossiyadan kon muhandislari korpusi mayori Butenev K. F. Buxoroga keldi.(boshliq), sharqshunos Xanikov, tabiatshunos A.Leman va boshqalar. 1841-yilgi Buxoro ekspeditsiyasi deb atalgan bu missiya hech qanday siyosiy natijalarga erishmagan, lekin uning ishtirokchilari Buxoro haqida koʻplab qimmatli tabiat tarixi va geografik asarlar, jumladan N. Xandiqovning „Buxoro xonligi tavsifi" asari alohida edi.

1859-yilda polkovnik graf Nikolay Ignatiev Buxoroga tashrif buyurdi

Rossiyaning Markaziy Osiyoda ekspansiyasi
-----------------------------------------

**Oʻrta Osiyoni Rossiya imperiyasining bosib olishi-**Rossiya imperiyasining Rossiyani qoʻshib olish maqsadida Oʻrta Osiyoga kengayishidir. Bular XIX asrning ikkinchi yarmida rus qoʻshinlarining Oʻrta Osiyo xonliklari va qabilalariga qarshi bir qator harbiy yurishlaridir. 1840-yillarda Qozogʻistonning yakuniy qoʻshib olinishi va qozoq juzlari tugatilgandan soʻng u Qoʻqon va Xivani oʻz tarkibiga qoʻshib oldi, shuningdek,Buxoro amirligi kabi xonliklarga qarshi qator harbiy yurishlar olib bordi. Qoʻqon xonligi tugatilib,Xiva xonligi va Buxoro amirligi magʻlubiyatga uchradi va Rossiya imperiyasi tarkibiga kirdi. Bundan tashqari, Turkmaniston, Pomir va boshqa viloyatlar qoʻshildi va Rossiya chegaralari Afgʻoniston va Britaniyaning bevosita taʼsiri ostidagi hududlargacha kengaydi. 1890-yilga kelib Oʻrta Osiyo (Turkiston)ni qoʻshib olish tugallandi.

### Qozoq juzlarining birlashishi

1581-yilda Rossiya qozoq koʻchmanchilarining shimolida joylashgan Sibirni bosib olishga kirishdi. 1640-yilda rus kazaklari Ural daryosi boʻyida Guryev shahriga asos soldi, 1718-yilda rus armiyasi boshligʻi Vasiliy Cheredov Irtish boʻyida Semipalatinskni túzdi, 1720-yilda Ust-Kamenogorsk shahri paydo boʻldi. Bu shaharlar hozir Qozogʻistonda joylashgan, ammo oʻsha paytda noʻgʻaylar Guryev yaqinida, Semey va Ust-Kamenogorsk yaqinida — jungʻorlar yashagan.

Oʻsha paytda qozoqlar qabilaviy hayotda yashagan va uchta yuzdan iborat boʻlgan:Katta juz, Oʻrta juz va Kichik juz.Hozirgi Qozogʻiston dashtlarining koʻchmanchilari nafaqat qozoqlar edi. Gʻarbda noʻgʻaylar, sharqda qozoqlar bilan juda keskin munosabatlarga ega boʻlgan jungʻorlar yashagan. Turkmanlar Mangʻistov yarim oroliga koʻchib kelgan. 1718-yilda Abulxayrxon boshchiligidagi Kichik juz Rossiya bilan diplomatik aloqalar oʻrnatdi va 1731-yilda „oq malika" Anna Ioannovna homiyligiga oʻtdi. Bir yil oʻtgach, 1732-yilda, Sameke xon davrida Oʻrta Juz ham jungʻorlarning vayronkor hujumlaridan himoyalanishni kafolatlaydigan Rossiya fuqaroligini oldi. Katta Juz Qoʻqon xonligi taʼsirida edi.

1787-yilda Xiva zulmi ostida boʻlgan Kichik Juz qozoq qabilalarining bir qismiga Uraldan oʻtib, Volga boʻylab harakatlanishga ruxsat berildi. 1801-yilda bu qaror imperator Pol I tomonidan rasman tasdiqlandi, oʻshanda Sulton Bokey boshchiligidagi vassal Bokey (Ichki) Oʻrda 7500 qozoq oilasidan tuzilgan.

1818-yilda Katta Juzning bir qancha qabilalari Rossiya himoyasida ekanliklarini eʼlon qiladilar. Keyingi 30 yil ichida koʻplab qabilalar goh bosim ostida, goh ixtiyoriy ravishda Rossiya fuqaroligini eʼlon qildi

1822-yilda imperator Aleksandr I M. M. Speranskiy „Sibir qirgʻizlari ustavi"ni joriy etish toʻgʻrisida (1845) farmoni eʼlon qilib, qozoq juzlarida xon hokimiyatini bekor qildi. Nikolay I davrida xonlik tugatildi,Boʻkey Oʻrdasidan tashqari).Shunga qaramay,Rossiya uzoq vaqtdan beri Qozogʻiston juzini Tashqi ishlar boshqarmasi orqali boshqarib kelgan va Rossiyaga kelgan qozoq juzlarining vakillari rasmiy hujjatlarda elchilar deb atalgan. Kichik Juz qozoqlarini boshqarish uchun 1799-yilda tashkil etilgan Orenburg chegara komissiyasi ikki joyga — Tashqi ishlar vazirligining Osiyo boʻlimiga va Orenburg harbiy gubernatorligiga boʻysundi.

Qozoq zaminida rus munosabatlarini taʼminlash uchun:Koʻkshetov (1824), Oqmoʻla (1830),Novopetrovskoye qalʼasi (hozirgi Fort Shevchenko—1846), Uralsk (hozirgi Irgʻiz — 1846), Orenburg (hozirgi Toʻrgʻay — 1846) qalʼalari, Raiym (1847) va Kapal (1848). 1854-yilda Vernoe qal’asi (hozirgi Olmaota tashkil etildi.

Faqat 1867-1868-yillarda Qoʻqon xonligi magʻlubiyatga uchragach, Aleksandr II „Yettisuv va Sirdaryo viloyatlarini boshqarish toʻgʻrisidagi Nizom" va „Toʻrgʻay, Ural, Oqmoʻla va Semipalatinsk viloyatlarini boshqarish toʻgʻrisidagi Nizom"ni imzoladi. Boʻkey Oʻrdasi Astraxan viloyati tarkibiga kirdi. Qoʻqondan bosib olingan Yetisuvda Sibirdan evakuatsiya qilingan kazaklardan yetti-suv kazaklari qoʻshini tashkil etildi. Chor hukumati kazaklarning bosib olingan yerlarga joylashtirilishini mintaqani saqlab qolish kafolati deb hisoblagan.

1882-yilda Gʻarbiy Sibir general-gubernatorligi oʻrniga Oqmoʻla, Semipalatinsk va Semirechye viloyatlarining dasht general-gubernatorligi tashkil etildi.

Yana qarang
-----------

* Markaziy Osiyoning Rossiya tomonidan zabt etilishi
* Oʻrta Osiyo qoʻzgʻoloni

Manbalar
--------

1. ↑  N V Xanikov „Bұxar xandigʻiniң sipattamasi"
2. ↑  N. P. Ignatevtің Xiua men Bұxaragʻa saparina oris teңіzshіlerіnің qatisui turali qұjattar. 1857—1859 jj.
3. ↑  1822 j. 1 tamiz. — Batis Sіbіr general-gubernatoriniң Sirtqi іster ministrі K.Nesselrodqa Ұli jүzdің Reseyge qosilui turali xati.
4. ↑  1846 j. 23 mausim. — Ұli jүz sұltandariniң, bilerіnің jәne bileushіlerіnің Resey bodandigʻina kіruіne baylanisti mіndetі.
5. ↑  Resey SІM bөlіmshesі retіndegі Orinbor shekara komissiyasiniң qizmetі