Ilya Muromets (to'liq epik ism — Ilya Muromets o'g'li Ivanovich, shuningdek, variantlar mavjud: Ilya Morovlin, Muravlenin, Murovets, Muromlyan; Ilya-zmeborets) — qadimgi rus va rus epik eposining asosiy qahramonlaridan biri. Qahramon, dehqon o'g'li, Shimoliy-Sharqiy Rossiyadan kelgan, Knyaz Vladimirga Kievda xizmat qilish uchun kelgan; qadimgi Rossiya mudofaasini boshqargan.

33 yoshga to'lgunga qadar shol bo'lib, u oqsoqollardan kuch oladi (yana bir variant - o'tkinchi kaliklardan), shundan so'ng u Bulbul Qaroqchi, but, yahudiy, tatarlar bilan jang qiladi va nihoyat, toshbo'ron qilinadi. Ba'zi tadqiqotchilar Chebotok g'orlarining Sankt-Ilyos bilan aniqlaydilar, uning qoldiqlari Kiev-Pechersk lavrasida joylashgan.

U birinchi marta yozma manbalarda 16-asrda Kmita-Chernobil Ilya Muravlenin, Erich Lasota kabi - Kievdagi Avliyo Sofiya soboridagi gigant Ilya Morovlin kabi, ba'zi dostonlarda - Morovets, Murovets, Muravlenin, Morovlyanin kabi. Ilya Muromets obrazi adabiyot, musiqa, rasm va kinoda keng namoyon bo'ladi.

Epik hikoyalar, uning bosh qahramoni Ilya Muromets
--------------------------------------------------

Ilya Muromets Kiev epik siklida paydo bo'ladi: "Ilya Muromets va bulbul qaroqchi", "Ilya Muromets va Poganoe Idolishche ", "Ilya Muromets knyaz Vladimir bilan janjallashdi", "Ilya Muromets Jidovin bilan jang". *Svyatogor va Ilya Muromets* dostonida Ilya Murometsning Svyatogor bilan qanday o'qiganligi aytiladi; va o'layotgan Svyatogor unga qahramonlik ruhi bilan pufladi, bu Ilyaning kuchini oshirdi va qilich xazinasini berdi.

Ilya Muromets haqidagi nasriy hikoyalar rus xalq ertaklari sifatida yozilgan va ba'zi slavyan bo'lmagan xalqlarga (finlar) o'tgan, Ilya Murometsning Kiev epik munosabatlari haqida bilishmaydi, uni noma'lum qirol bilan almashtirgan knyaz Vladimir haqida gapirmaydi. Ularda deyarli faqat Ilya Murometsning Qaroqchi bulbul bilan, ba'zida ochko'z deb ataladigan butparast bilan sarguzashtlari mavjud va ba'zida ular Ilya Murometsga malikaning ilondan ozod qilinishini bog'lashadi.

Filolog S. N. Azbelevning maʼlumotlariga koʻra, qahramonlik dostonlarining 53 syujetini sanab oʻtgan Ilya Muromets ulardan 15 tasining bosh qahramonidir (Azbelev tuzgan koʻrsatkich boʻyicha № 1-15).

1. Ilya Muromets tomonidan kuch olish (Ilya Murometsni davolash)
2. Ilya Muromets va Svyatogor
3. Ilya Muromets va bulbul qaroqchi
4. Ilya Muromets va Idolishche
5. Ilya Muromets knyaz Vladimir bilan janjallashdi
6. Ilya Muromets va tavernaning goli (kamdan-kam hollarda alohida uchastka sifatida mavjud, odatda Vladimir bilan janjal haqidagi syujetlarga biriktirilgan)
7. Ilya Muromets Sokol kemasida
8. Ilya Muromets va qaroqchilar
9. Ilya Murometsning uchta sayohati
10. Ilya Muromets va Batu podshosi
11. Ilya Muromets va Jidovin
12. Ilya Muromets va Tugarin (Ilya Murometsning rafiqasi haqida)
13. Ilya Muromets va Sokolnik
14. Ilya Muromets, Yermak va Kalin Tsar
15. Kama qirg'ini
16. Ilya Muromets va Kalin podshosi
17. Dobrynya Nikitich Ilya Muromets bilan duel
18. Ilya Muromets va Alyosha Popovich

Har bir syujet uchun turli hikoyachilar tomonidan yozilgan individual variantlar soni o'nlab va yuzdan oshib ketishi mumkin (3, 9, 10-sonlar), asosan 12 dan 45 gacha yoki undan ko'p bo'lgan.

Biografiyasi
------------

### Epik biografiyasi

 Ilya Muromets ota-onasi bilan. Splint
Ilya Murometsga bag'ishlangan ko'plab syujetlar ushbu qahramonning tarjimai holini ko'proq yoki kamroq to'liq shaklda taqdim etishga imkon beradi (hikoyachilarning tassavuri).

Manbalar
--------

1. ↑  Азбелев С. Н. Историзм былин и специфика фольклора. Л.: Наука, 1982. — С. 278—285.
2. ↑  Существуют и другие названия этой былины. Первая поездка Ильи Муромца и др.
3. Королёв А. С. „Илья Муравленин",*. Загадки первых русских князей*. М.: Вече, 2002.

Adabiyot
--------

**Nashrlar**

* Илья Муромец / Подг. текста, ст. и коммент. А. М. Астаховой. М.; Л. 1958. (Литературные памятники).
* Королёв А. С.*. Илья Муромец*, Жизнь замечательных людей: сер. биогр.; вып. 1575. М.: Молодая гвардия, 2016. ISBN 978-5-235-03879-0.
* Ермолов А. С.*. Народная сельскохозяйственная мудрость в пословицах, поговорках и приметах*. СПб.: Типография А.С.Суворина, 1901.
* Andoza:ВТ-Коринфский