recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Polli Bergen** (**Nelli Paulina Burgin**; 1930-yil 14-iyul — 2014-yil 20-sentyabr) amerikalik aktrisa, qoʻshiqchi, teleboshlovchi, yozuvchi va tadbirkor edi.

U 1958-yilda *"Xelen Morgan hikoyasi"* filmidagi Helen Morgan roli uchun Emmy mukofotiga sazovor boʻldi. Oʻzining sahna ishi uchun u 2001-yilda „ *Follies"* filmidagi Karlotta Kempion rolini ijro etgani uchun „Muziklda eng yaxshi aktrisa" nominatsiyasida Toni mukofotiga nomzod boʻlgan. Uning film ishiga *Cape Fear* (1962) va *The Caretakers* (1963) kiradi, ular uchun u "Oltin globus" mukofotiga kinofilm — dramadagi eng yaxshi aktrisa uchun nomzod boʻlgan. U bir mavsum davomida oʻzining haftalik estrada shousini oʻtkazdi (*Poli Bergen shousi*), *"Haqiqatni aytish* „ telekoʻrsatuvida doimiy panelist boʻlgan va keyinchalik hayotda *"Sopranolar* „ va *"Umidsiz uy bekalari"* filmlarida rollarni ijro etgan. U goʻzallik, moda va joziba haqida uchta kitob yozgan.

Yoshligi
--------

Bergen Tennessi shtatining Noksvill shahrida Lyusi (1909—1985) va qurilish muhandisi Uilyam Xyu Burgin (1909—1982) oilasida tug‘ilgan. Bill Bergen qoʻshiqchilik qobiliyatiga ham ega bo‘lib, qizi bilan 1957—1958-yillardagi televizion mavsumda namoyish etilgan 18 qismli komediya/ *estrada shousining* bir nechta epizodlarida ishtirok etdi. Ular Columbia LP, *Polly and Her Pop* duetini chiqarishdi.

Faoliyati
---------

 Bergen 1989-yil Emmi mukofotlarida
Bergen koʻplab filmlarda rol oʻynagan, ayniqsa Gregori Pek va Robert Mitchumga qarshi asl *Keyp Fear* (1962) filmida. U 1950-yillarning boshlarida Din Martin va Jerri Lyuisning uchta komediya filmida: *Armiya bilan urushda*, *Bu mening bolam* va *The Stoge* ishqiy qiziqish uygʻotgan. U 1950-yillarda bir qator Gʻarb filmlarida, jumladan *Warpath*, *Arena* va *Fort Bravodan qochishda* suratga tushgan. U *tez kompaniya* ot poygasi komediyasida rol oʻynagan; *"Prezidentim uchun oʻpish"* filmida birinchi ayol bosh qoʻmondon rolini va *„Darling"* romantik komediyasida Jeyms Garnerning rafiqasi sifatida Doris Day rolini *oʻynagan*. Bergenning keyingi rollari orasida Missis. Jon Uotersning *"Yigʻlayotgan chaqaloq"* filmidagi Vernon-Uilyams roli shular jumlasidandir.

Vafoti
------

Bergen 2014-yil 20-sentabrda Konnektikut shtatining Sautberi shahridagi uyida oilasi va yaqin do‘stlari qurshovida tabiiy sabablarga ko‘ra vafot etdi. 1990-yillarning oxirida unga amfizema va boshqa kasalliklar tashxisi qoʻyilgan edi.

Manbalar
--------



1. ↑  „Polly Bergen profile".  filmreference.com. 5-fevral 2010-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 5-mart 2014-yil.
2. ↑  „AP: Polly Bergen, versatile actress and singer, dead at 84".  Associated Press, myfoxhouston.com (20-sentabr 2014-yil). 23-sentabr 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 22-sentabr 2014-yil.
3. ↑  „Polly Bergen dies at 84; Emmy-winning actress, nightclub singer". *Los Angeles Times* (20-sentabr 2014-yil). 24-sentabr 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 22-sentabr 2014-yil.
**Estoniyada xristianlik dini** mamlakatda eng keng tarqalgan din hisoblanadi. Estoniyada koʻpgina Yevropa mamlakatlari kabi aholisining koʻp qismi xristianlik diniga eʼtiqod qiladi.

Estoniyalik nasroniylar soni haqidagi maʼlumotlar turlicha. Pew Research Center maʼlumotlariga koʻra, 2010-yilda Estoniyada 550 000 nasroniy yashagan, bu Estoniya aholisining 41,3 % ni tashkil etgan. J. G. Meltonning „Dunyo dinlari entsiklopediyasi" 2010-yilda nasroniylarning ulushini 72,4 % deb maʼlumotlarni aytib oʻtgan. Estoniyaa davlatida xristianlik diniga eʼtiqoq qiluvchi aholi mamlakat boʻylab bir tekisda tarqalgan. Estoniya mamlakatida jahonning koʻpgina mamlakatlari singari diniy va millatlar aro bagʻrikenglik taʼminlangan boʻlib har bir davlat fuqorolari oʻz eʼtiqodlariga koʻra erkin yashashlari mumkin. Estoniyada shuningdek xristianlik dinidan tashqari nisbatan migratsiya hisobiga Islom dini ham tarqalgan, shuningdek Estoniya davlati fuqorolari orasida ateist (dinsizlar) ham keng tarqalgan.

2000-yilda Estoniyada 29 xil nasroniy konfessiyalariga mansub 567 ta xristian cherkovlari va ibodat joylari mavjud boʻlgan.

Estoniyaliklar bilan bir qatorda, mamlakatda istiqomat qiluvchi ruslar, virular, ukrainlar, belaruslar, finlar, litvaliklar, latvlar, polyaklar, nemislar, armanlar va boshqa millatlar ham xristianlik diniga eʼtiqod qiladi.

1989-yildan buyon mamlakatda katoliklar, pravoslavlar va protestantlarni birlashtirgan Estoniya cherkovlar kengashi faoliyat yuritib kelmoqda. Estoniya davlatining konservativ evangelist cherkovlari Butunjahon Evangelist Alyansi bilan bogʻliq boʻlgan Estoniya Evangelist Alyansiga birlashtirilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  „Global Christianity" (en).  The Pew Forum on Religion & Public Life (19-dekabr 2011-yil). 22-may 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 13-may 2013-yil.
2. ↑  „Christian Population as Percentages of Total Population by Country" (en).  The Pew Research Center's Religion and Public Life Project (12-19-2011). 7-yanvar 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-dekabr 2014-yil.
3. ↑  J. Gordon Melton*. Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices*. Oxford, England: ABC CLIO, 2010 — 168 bet. ISBN 1-57607-223-1.
4. ↑  Patrick Johnstone, Jason Mandryk „Estonia",*. Operation World 2001*, Operation World Series. London: Paternoster Publishing, 2001. ISBN 1-8507-8357-8.

Shuningdek
----------

* Estoniyada din
* Estoniyada katoliklik
* Estoniyada pravoslavlik
**Glen Archa** (lotincha: *Picea glehnii*) — archa turlaridan biri. Tur oʻzining fan uchun kashfiyotchisi Pyotr Petrovich Glen (1835-1876) sharafiga nomlangan, rus floristi, oʻsimliklar taksonomisti, sayohatchisi, geografi va gidrografi, Amur viloyati va Saxalin tadqiqotchisi. Yapon tilida yaponcha: *アカエゾマツ*- qizil archa deb ataladi.

Botanika tavsifi
----------------

Glen Archa taxminan 62-73 sm diametrli, zich, konus shaklidagi tojli daraxt; Saxalinda baʼzi archa daraxtlari balandligi 17 m ga yetadi. Yapon togʻlarida 30 m gacha boʻlgan namunalar mavjud. Qadimgi daraxtlarning poʻstlogʻi poʻstloq, qatlamli, shokolad jigarrang (bu xususiyat uni boshqa archa turlaridan ajratib turadi). Yosh kurtaklar toʻq sariq boʻlib, 1 mm uzunlikdagi oluklar va petioles boʻylab oʻsadi. Kurtaklar uzunligi 3-7 mm, kengligi taxminan 5 mm, tuxumsimon konussimon shaklda, qizil-jigarrang; ularning tarozilari uzun subulat uchi bilan uchburchak yoki trigonaldir.

Ignalar uzunligi taxminan 10 mm, kengligi 2,5 mm, yetuk oʻsimliklarda toʻmtoq, lekin yosh oʻsimliklarda oʻtkir, koʻk-yashil.

Qubbalar choʻzinchoq-tuxumsimon yoki ellipsoid boʻlib, pastki qismi deyarli tekis, uzunligi 3,6-8,7 sm va qalinligi 2-4 sm; binafsha yoki yashil rang, yetuk boʻlsa toʻq qizil, och-jigarrang asos qismi bilan, urugʻlik tarozi. Urugʻlari uzunligi 2-2,4 mm, och jigarrang, qanotlari sargʻish-toʻq sariq.

Soyaga chidamli va qishki sovuqqa ham chidamli. Oʻstirishda u Gmelin lichinkasi bilan yaxshi kombinatsiyalangan.

Tarqatish va ekologiya
----------------------

Asosiy diapazon Yaponiyaning Xokkaydo orolida joylashgan. U Xonsyu shimolidagi Kitakami togʻlaridagi Hayatin togʻida va Rossiyada — Saxalinning janubida (Mereya daryosi vodiysidagi Aniva koʻrfazi boʻylab, Bolshoye Vavayskoye koʻli va Busse lagunasi yaqinida) va janubiy Kuril orollarida joylashgan.

Xavfsizlik
----------

Glen Archa Saxalin viloyatining Qizil kitobiga kiritilgan, shuningdek, Yaponiya milliy bogʻlarida, ayniqsa Xonsyu orollarining bir qismida himoyalanadi.

Manbalar
--------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑
7. ↑
8. ↑  „Picea glehnii" (en).  conifers.org. 30-aprel 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-aprel 2013-yil.
9. ↑  „Ель Глена" (ru). *Красная книга Сахалинской области*. 30-aprel 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-aprel 2013-yil.
10. ↑
11. ↑
**Buvayhiylar** — Gʻarbiy Eron va Iroqda hukmronlik qilgan sulola (932—1055). Asoschilari — akauka Ahmad, Hasan va Ali. Ularning otasi Buvayh (sulola nomi shuning ismidan olingan) Eron podshohi Bahrom Goʻr naslidan boʻlib, Daylam (Gilon viloyatining togʻli qismi)dagi jangari qavmlar sardori edi. Shu boisdan mazkur sulola vakillari "daylamiylar" deb ham atalgan. Buvayh 930 yil somoniylardan ajrab chiqib, ziyoriylarta qoʻshilgan. Ziyoriylar hukmdori Mardovij (928—935) Buvayhning oʻgʻillaridan Alini Karaj shahriga voliy, Ahmad va Hasanni esa yirik harbiy qismlarga boshliq qilib tayinlagan. Soʻng, B. 932—945 yillarda Arrajon, Nubinjon, Isfahon, Hamadon, Ray, Kirmon, Ahvoz, Sheroz shaharlarini bosib olganlar. Shunda Bagʻdod xalifasi AlMustakfiy Billoh (Abdulloh) (944— 946) akauka B.ni oʻzlari istilo qilgan viloyatlarga noib etib tayinlashga majbur boʻlib, Aliga "Imoduddavla" ("Davlat tayanchi"), Hasanga "Ruknuddavla" ("Davlat ustuni") va Ahmadga "Muizzuddavla" ("Davlat qudrati") degan faxriy unvon bergan. Keyin, B. 945 yil Bagʻdodni ham bosib olib, abbosiylar xalifaligining siyosiy mavjudligiga chek qoʻyganlarda, amalda davlatni oʻzlari boshqara boshlaganlar. 10-asrning 2-yarmida B. qad. Eron hukmdorlarining "shahanshoh" degan unvonini qabul qilganlar. B.ning eng mashhur vakili — Adududdavla (949—983) mamlakatdagi barcha uluslarni birlashtirishga muvaffaq boʻlgan. Uning davrida sugʻorish tarmoqlari kengaytirilgan, Sheroz, Bagʻdod va boshqa shaharlarda katta qurilish ishlari olib borilgan, iqto yerlari koʻpaytirilgan, ilmfan va sanʼat birmuncha taraqqiy etgan. Adududdavla vafotidan soʻng mamlakatda boshlangan taxt uchun kurash oqibatida B. zaiflashib qolib, mamlakat yerlarining sharqiy qismi Mahmud Gʻaznaviy tomonidan ishgʻol etilgan (1029). Saljuqiylarnint 1055-yil qilgan bosqini esa B. sulolasi hukmronligini butunlay tugatgan.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Ravh ibn Ubboda Basriy** — (820-yilda vafot etgan) muhaddis olim.

Ravh ibn Ubboda ibn Ulo ibn Hasson Abu Muhammad Qaysiy
Basriy ulugʻ muhaddislardan boʻlgan va katta hadis hofizlaridan deb eʼtirof etilgan. Ravh ibn Ubboda oʻz davrining kuchli roviylari Ibn Avvan ibn Abu Uruba va ularning tabaqotlaridan hadis eshitgan.
Ravh ibn Ubboda Basriydan Ahmad ibn Hanbal, Ishoq, Bannor, Ishoq Kavsaj, Bishr ibn Muso va boshqalar hadis rivoyat qilgan.
Ravh ibn Ubboda Basriy haqida Kadimiy: "*Ali ibn Madaniydan eshitdim: „Ravh ibn Ubbodadan oʻn mingdan ziyod hadis oldim*", — dedi. Yaqub ibn Shayba: „*Ravh ibn Ubboda hadis solingan idishga oʻxshaydi. U vaqtini faqat hadis u-n bagʻishlagan muhaddisdir*", — degan. Xatib Bagʻdodiy: „*Ravh ibn Ubboda sunan va ahkomlar toʻgʻrisida koʻplab kitoblar tasnif etgan ishonchli muhaddislardan*", — degan taʼrifni beradi.
Ravh ibn Ubboda Basriy 820-yilda jumodul ula oyida vafot etgan.

Adabiyotlar
-----------

* „Oʻrta asr Sharq allomalari ensiklopediyasi"; Samarqand:Imom Buxoriy xalqaro markazi 2018.

Manbalar
--------

1. ↑  Umarov Sh. X. Abdulhamid Keshiy hayoti va ilmiy merosi. — B. 51.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada O‘rta asr Sharq allomalari ensiklopediyasi maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Alloh yozuvi | *Islom shaxsiyati haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Butuntirnoq** — Xorazm ayollarining ziynat buyumi, chakkaga taqiladigan taqinchogʻi, tumor. Asosini 5 burchakli yirik shakldagi gʻilofdon tashkil etadi. Yon tomonlari ensiz, ikki yuzasi butunlay qoplab naqshlangan, uchburchak shaklidagi yuqori qismi panjarali, zigʻiraklar bilan boyitiladi. Mujassamot markazida atrofi feruza koʻzlar halqasi yoki zigʻiraklar bilan oʻralgan rangli shisha yoki gardishga oʻrnatilgan tosh joylashtirilgan, ba’zan eng qad.larida uchburchak uchiga jigʻa oʻrnatish uchun naychasi boʻlgan. Tilla yoki tilla suvi yugurtirilgan kumushdan ishlangan murabba shaklidagi quyi qismi bosma usulida nafis bezatilgan, naqsh mayin va ifodali boʻlib, nursoya jilvasini hosil qiladi. Markaz va toʻrt burchaklarida feruza koʻzlar qadalgan qubbalar oʻrnatilgan. Uchburchak asosidan boshlab yon tomonlari va tagi an’anaviy shokilalar bilan oʻralgan. Kadimdan himoya qudratiga ega degan tushunchani ifodalovchi B.ning asosiy qismi (hayvon va kush tirnoqlari yoki tuyoq va shoxdan kesib olingan qism) shokilalar ostida koʻrinmaydi, ba’zan unga bir tutam soch ham qoʻshilgan. B.ning tirnoq shaklidagi kichik xili paydo boʻlganidan beri bosh kiyim, kiyimga tikilgan, beshikka osilgan.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Majburiy sugʻurta** - davlat su-gʻurtasi shakllaridan biri, qonun asosida belgilangan shartlarga binoan, davlat sugurta tashkilotlari tomonidan oʻtkaziladi. Oʻzbekistonda qishloq xoʻjaligi korxonalari boʻyicha tijorat banklari tomonidan ajratiladigan kreditlar qaytarilishi uchun qishloq xoʻjaligi korxonalarining javobgarligi; qishloq xoʻjaligi mahsulotlari yetishtirish ishlarini oʻtkazish uchun avans tarikasida beriladigan va fyuchers kontraktlari boʻyicha mablagʻlar qaytarilishi; qishloq va shaharda garovga qoʻyilgan mol-mulk; qishloqdagi transport egalarining fuqarolik javobgarligi va boshqa majburiy tartibda sugʻurtalanadi. Bundan tashqari, harbiy xizmatchilar va majburiy harbiy xizmat tarkibidagilar, shuningdek, ichki ishlar va xavfeizlik organlari xodimlari xizmatni oʻtash, harbiy yigʻinlar davrida jarohatlanish, kasallanish, oʻlim hollaridan, ogʻir sanoat tarmoqlari va transport tarmoqlari xizmatchilari ham majburiy sugʻurtalanadi. Majburiy sugʻurta boʻyicha sugʻurta tashkilotlari qonunda koʻrsatilgan sugʻurta holatlari yuz berganda yetgan zarar miqsorini su-gʻurta qildirgan shaxsga yoki sugʻurta qilingan mol-mulkning egasiga toʻlaydi. Oʻzbekiston Respublikasida Majburiy sugʻurtani amalga oshiruvchi eng yirik kompaniyalar "Oʻzagrosugʻurta" davlat-aksiyadorlik sugʻurta kompaniyasi, "Oʻzbekin-vest" eksport-import milliy sugʻurta kompaniyasi. Majburiy sugʻurta munosabatlari Oʻzbekiston Respublikasining "[[Sugʻurta toʻgʻrisida" (1993-yil 6-may), "[[Sugʻurta faoliyati toʻgʻrisida" (2002-yil 5-aprel) qonunlari bilan tartibga solinadi (yana q. [[Sugʻurta).

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
MERIME (Merimee) Prosper (1803.28.9, Parij — 1870.23.9, Kann) — fransuz yozuvchisi. Novella janrining mohir ustasi. M.ning Ispaniya mavzularida yozilgan "Klara Gasul te-atri" (1825) pyesalar toʻplami romantik ruh bilan yoʻgʻrilgan. "Jakeriya" (1828) dramasi va "Karl IX saltanati yilnomasi" (1829) romani tarixiy mavzularga bagʻishlangan. "Mozaika" (1833) toʻplami hamda "Karmen" (1845) novellasida xalq qahramonlarining obrazlari yaratilgan. Shuningdek, uning turli xalqdar vakillari obrazlari tasvirlangan "Mahshargoh ruhlari" qissasi, "Mateo Falkone", "Kolomba", "Tamango", "Lokis" kabi novellalari ham mashhur. "Karl IX saltanati yilnomasi" asari oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1986).

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Madiy**, Madiyes — saklar shohi (miloddan avvalgi 7-asr). Midiya shohi Fraort ossuriyaliklar bilan boʻlgan jangda yengilgach, oʻgʻli Kiaksar qoʻshinni qayta tuzib, urushga tayyorgarlik koʻra boshlaydi. Gerodottng yozishicha, Kiaksar otasi uchun qasos olish maqsadida Nin shahriga yurish qilib, ossuriyaliklarni yengadi, Nin shahrini qamal qilgan paytida uning mamlakati hududiga skiflar (saklar)ning ulkan qoʻshini bostirib kiradi. Koʻpchilik olimlar ularni saklar deb hisoblaydi. Saklarnint podshosi M. boʻlib, u Partatuy (Protofiyey)ning oʻgʻli boʻlgan. Gʻarbiy Turkistondan massagetlar tomonidan siqib chiqarilgan (miloddan avvalgi taxminan 720), saklar kimmeriylarnk Yevropadan quvib chiqarib, Osiyoda taʼqibni davom ettirganlar va shu tariqa Midiya yerlariga bostirib kirganlar. M. midiyaliklarni jangda yengib, ularning qudratini sindirgan. Gerodotning xabar berishicha, skiflar butun Osiyo boʻylab oʻz hukmronliklarini tarqatganlar. Soʻngra M. Misrga yurish qilgan. Fala-stinda Misr podshosi Psammetix M.ni sovgʻasalomlar bilan kutib olib, undan yurishni davom ettirmaslikni iltimos qilgan. Skiflar shu yerdan orqaga qaytishgan. Ular Osiyoda 28 yil hukmronlik qilganlar. Kiaksar M.ni jangda yenga olmaganidan soʻng hiyla ishlatgan. M. bilan sulh tuzib, uning jangchilarini yarashish ziyofatiga taklif etadi. Ularni to mayet boʻlgunlarigacha ichirishgan. Sarxush boʻlib qolgan M. va uning askarlarini shu yerda tigʻdan oʻtkazadilar. Ayrim tadqiqotchilar (A. Abdurahmonov) fikricha, Madi turkiycha ismdir. Maad qad. turkiy tildagi alp, bahodir soʻzining sinonimi shaklidir. Tuva tilida bu soʻz hozirgacha saqlanib qolgan boʻlib, Maadir shaklida qoʻllaniladi. Yaʼni Maadbotir, bahodir, — ir esa er demakdir. Maadirning yana bir turkiycha koʻrinishi Alp Er hisoblanadi... Bu oʻrinda Madi, Maʼdi kabi nomlar hozirgi turkiy, jumladan, oʻzbekcha ismlar orasida mavjuddir. Baʼzi olimlar (R. Girshman)ning fikricha, M. qabri Jan. Ozarbayjon (Eron)dagi qad. Ziviye tepaligida joylashgan.

Adabiyot
--------

* Gerodot, Istoriya v 9 knigax, L. 1972.

Faxriddin Hasanov.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Vahon tizmasi** - Tojikistonning chekka janubidagi va Afgʻonistonning Shimoli-sharqidagi tizma, Pomirning engjan. tizmalaridan. Vahon tizmasining gʻarbiy qismi Shohdara va Panj daryolari, sharqiy qismi Pomir daryosi bilan Vahondaryo orasida suvayirgʻichdir. Tizmaning uz. 160 km, oʻrtacha bal. 5000 m, eng baland joyi 6281 m. Gʻarbiy kismi Shohdara tizmasi deb ham ataladi, sharqiy qismi Afgʻoniston hududida. Togʻ tepalarida va qiyaroq yon bagʻirlarida doimiy qor va muzliklar (Tojikiston hududida umumiy maydoni 96,2 km²) koʻp. Vahon tizmasi kembriydan oldingi davr va paleozoyning granit, gneys, kristalli slanes va metamorfik jinslaridan tarkib topgan. Vahon tizmasida siyrak togʻ kserofit oʻtlari va butalari usadi. 4000 m dan yuqorida alp oʻtloqlari bor.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Geografiya | *Geografiyaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Vajd** (arab.الوجد - topmoq, his qilmoq) - sufiylarning holdagi tarzini ifodalovchi atama. U keng ma’noda «to‘lqinlanish, mavjlanish, qizish», «kuchli sevgi, intilish», «shodlik, xushchaqchaqlik, jazava» kabi tushunchalarni anglatadi.

Vajd bezovta qiluvchi narsaning zikri, xavotirli xavf, xatoga tanbeh, latif so‘zlashuv, foydali ishorat, g‘aybga shavq, boy berilgan narsaga afsus, o‘tgan narsaga nadomat, biror holga jalb qilinish, vojib ishga chaqiriq yoki sirriy munojot, oxirat hollaridan birining ma’nosini ko‘rish kashfi vaqtlarida yuzaga keladigan kayfiyat o‘zgarishi. Unga yaqiynning ruhi va zikrning safosi (sofligi) bilan shohid bo‘linadi, chunki u hushyorlik va ogohlikdir. 

Vajd qalbning qulog‘i va ko‘zi ham deyiladi. U sukrga ham o‘xshatiladi. Vositiyga ko‘ra vajdning maqomlari to‘rtta: unutish (zuhul), so‘ng hayrat, so‘ng sukr, so‘ng sahv. Nuriyga ko‘ra, vajd sirlarda paydo bo‘lgan alanga, shavq payti keluvchi va undan a’zolar yo shodlik yoki mahzunlik tufayli iztirobga tushadigan voridotdir. Vajd zavolga, ma’rifat esa sabotga yaqin bo‘lib, zavol bo‘lmaydi. 
Vajd sufiylarda to‘satdan keladi. U kelgunicha nimaligi bilinmaydi. Oriflar nazdida vajd Allohni tanishda topiladigan aziz bir zavqdir. Vajdning haqiqati murodning hosil bo‘lishidir.
Abu Najib Suhravardiy va Abu Hafs Suhravardiylarga ko‘ra, vajd botin sifatlari siridir, xuddi toat zohir sifatlari siri bo‘lganidek. Zohir sifatlari harakat va sukun, botin sifatlari esa ahvol (hollar) va axloqdir.

Manbalar
--------

1. ↑  Usmonov, Olimov, Yo'ldashxo'djayev, Faxriddinov, To'ychiyeva, Jabborov, Cho'tmamatov, Rahimov, Komiljonova, Karimova, Nurmuhammedov, Erkaboyeva, Jurayev 2015, s. 56. sfn error: no target: CITEREFUsmonov,\_Olimov,\_Yo'ldashxo'djayev,\_Faxriddinov,\_To'ychiyeva,\_Jabborov,\_Cho'tmamatov,\_Rahimov,\_Komiljonova,\_Karimova,\_Nurmuhammedov,\_Erkaboyeva,\_Jurayev2015 (help)

Adabiyotlar
-----------

* Usmonov I, Olimov S, Yo'ldashxo'djayev H, Faxriddinov Z, To'ychiyeva N, Jabborov N, Cho'tmatov J, Rahimov K, Komiljonova Z, Karimova S, Nurmuhammedov D, Erkaboyeva F, Jurayev O Turdiyeva D.*. Tasavvuf atamalari*. Movarounnahr nashriyoti, 2015 — 360 bet. ISBN 978-9943-12-346-5.
**Vakayama** — Yaponiyadagi shahar va port, Xonsyu o.ning jan.-gʻarbida. Vakayama prefekturasining maʼmuriy markazi. Aholisi 396 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Temir yoʻl tuguni. Kime, neftni qayta ishlash, oziq-ovqat (baliq konservalash va b.) sanoati, qora metallurgiya, mashinasozlik, toʻqimachilik va tikuvchilik korxonalari bor. Lokli buyumlar ishlab chiqariladi. Bogʻdorchilik rayoni markazi. V. agrofida mandarin yetishtiriladi. Qad. qasr saqlangan.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar
---------

* Wakayama City official website Andoza:Ja icon
* Wakayama City official website Wayback Machine saytida arxivlandi (2005-02-13). (Inglizcha)
* Wakayama City Tourist Association (Inglizcha)
* Waiker's Guide Map to Wakayama Wayback Machine saytida arxivlandi (2013-08-18). (Inglizcha)

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Meteorlar** (yun. meteora — atmosfera va osmon hodisasi) — sayyoralararo fazodan Yer atmosferasining yuqori qatlamlariga katta (11–75 km/s) tezlikda qattiq zarralar yoki jismlarining kelib tushishi natijasida roʻy beradigan chaqnash va boshqa hodisalar. Xalq tilida "uchar yulduzlar" deb ham ataladi. M. dastlab vizual (teleskop va boshqalar) yoʻl bilan keyinroq esa fotografiya qamda radiolokatsiya yoʻli bilan kuzatilgan. Meteor jismlar Yer atmosferasi bilan toʻqnashganida oʻz massasining toʻla yoki qisman yoʻqotishi va ionlashgan yorugʻ iz qoldirishi kuzatilgan. Yorugʻ izning uzunligi bir necha km dan oʻnlarcha km gacha boʻlishi mumkin. Yorugʻ va xira meteorlar mavjud, yorugʻlari kam, xiralari koʻproqkuzatiladi. M. yorugʻligi meteor jismlarning kattaligiga va tezligiga bogʻliq. Eng yorugʻ M. bolidlar deyiladi. Atmosferada bir sutkada yorugʻligi taxminan beshinchi yulduz kattaligidek 100 mln. ta meteor chaqnaydi.

M. vaqt oʻtishi bilan asta-sekin parchalana borib biror balandlikda (odatda 60–10 km) yoʻq boʻlib ketadi. Yorugʻ yulduzlar, mas, bolidlar ancha pastlik (20–40 km) da tugaydi. M.spek-trida Fe, Na, Mg, Ca, Cr, Si+, N, O elementlarining intensiv chiziqlari aniqlangan. Yer atmosferasiga katta tezlikda yorib kirayotgan M. harakat energiyalarini atmosfera gazlarini qizdirishga sarf qiladi. Buning natijasida uygʻongan holatga oʻtgan atomlarning Ne, O, Na, Si va Sa ionlari asosiy xrlatga qaytayotganda yorugʻlik sochiladi. Yer oʻz harakati vaqtida M. oqimi bilan toʻqnashganda Yerda M. yomgʻiri hodisasi kuzatiladi. Bunda qisqa vaqt ichida (mas, 1 min.da) bir necha yuz M. chaqnashi mumkin.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Meteorologik termometr** - havo va tuproq temperaturasini oʻlchashda ishlatiladigan termometr. Meteorologik termometr ishlash tarziga koʻra, suyuqlikli (simobli, spirt li), gazli (mas, vodorod), deformatsiya, elektr xillarga boʻlinadi. S u yu q likli Meteorologik termometrda traning oʻzgarishi maʼlum miqdordagi suyuqlik hajminingoʻzgarishiga bogʻliq. Gazli Meteorologik termometrda temperatura maʼlum hajmdagi kimyoviy toza gaz bosimi bilan oʻlchanadi. Deformatsiya Meteorologik termometrda egiluvchan plastinka (bimetall plastinka, Burdon nayi)dan iborat boʻlib, temperatura taʼsirida egiladi. Elektr Meteorologik termometr temperatura taʼsirida termo-elementlarda elektr harakat kuchi yoki oʻtkazgichlar elektr qarshiligi (qarshilik termometri, termistorlar) ning oʻzgarishiga asoslangan. Meteorologiyada qavo va tuproq temperaturasini oʻlchashda, asosan, simobli va spirtli termo-metrlar; termometr etaloni sifatida vodorodli termometr; termograflarning qabul qilgichi sifatida deformatsiya termometri qoʻllaniladi. Elektr termometrlari, asosan, tadqiqot ishlarida va tuproq temperaturasini oʻlchashda qoʻllaniladi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Kovatok**, kovatok doʻlma — masalliklari tok bargiga oʻrab tayyorlanadigan milliy taom. Tayyorlanishi doʻlma usulida. Yogʻliq goʻsht va piyozdan toʻz, murch, qalampir solib qiyma tayyorlanadi. Yangi uzib olingan tok barglari issiq suvda yuviladi va har bir bargga qiyma solib oʻraladi. Oʻralgan K. ipga tiziladi. K. palov shoʻrvasiga goʻsht oʻrnida solib pishirilsa K. palov (tok oshi), qozonga terib shoʻrvada pishirilsa K. doʻlma, manti qasqonda pishirilsa K. manti deb yuritiladi. K. 25 —30 min.da pishadi. K.ni tok bargini konservatsiyalab, qishda ham tayyorlasa boʻladi. 0,5 kg goʻshtga 0,5 kg piyoz, 100—150 dona tok bargi kerak boʻladi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
| Germaniya tarixi |
| --- |
| \* German qabilalari |
| \* Buyuk Koʻchish |
| \* Muqaddas Rim imperiyasi |
| \* German ittifoqi |
| \* Shimoliy German Ittifoqi |
| \* German Imperiyasi |
| \* Veymar Respublikasi |
| \* Uchinchi Reyx |
| \* GDR |
| \* GFR (1990 gacha) |
| \* Birlashgan Germaniya |

**Veymar respublikasi** — nemis davlatining tarixiy nomi. Veymar shahrida boʻlgan konstitutsiyaviy Milliy yigʻin sharafiga shunday nomlangan.

Oʻz faoliyatining ilk yillari uning siyosiy mavjudligini sotsial-demokratlar, Germaniya demokratik partiyasi va Markaz partiyalaridan iborat parlament koʻpchiligi belgilab turgan. GSDP oʻzining avvalgi inqilobiy gʻoyalaridan voz kechgan. Demokratiya hukm surgan. Davlat qurilishini sotsializm yoʻnalishiga oʻtkazishga boʻlgan harakatlar bostirilgan. Shaxsiy mulk dahlsizligini saqlab qolgan.

Biroq 1920 yillarga kelib, respublika bazasi oddiy xalq orasida obroʻsi qanchalik moʻrt ekanligi koʻrinib qoldi. Iqtisodiy inqiroz, inflyatsiya, Rurning okkupatsiya qilinishi va 1923 yildagi kommunistik davlat toʻntarishlari Veymar respublikasida demokratlar ozchilikni tashkil etishini koʻrsatib qoʻydi.

1925 yildagi Lokarna bitimlari yakunari va 1926 yilda Millatlar Ligasiga kirish, magʻlub Germaniyaga xalqaro maydondagi siyosiy tenghuquqligini taʼminladi. Bu bilan shuni tushuntirish mumkinmi, aholi oʻsha yillarni «oltin yigirmanchi yillar» sifatida qabul qildi. Lekin respublikaning gullagan davri uzoq davom etmadi, 1929 yilda boshlangan yangi iqtisodiy inqiroz bilan respublikaning inqirozi ham boshlandi.

Saytlar
-------

* Mark Uolker «Veymar Germaniyasida fan»
**Metasomatik konlar** - metasomatizm natijasida vujudga kelgan foydali qazilmalar. Metasomatik konlar chuqurlikda qaynoq mineral suvli eritmalar taʼsirida togʻ jinslarining toʻliq erishi va ayni vaqtda yangi minerallarning choʻkishi yoki eritmalar va togʻ jinslarining oʻzaro taʼsiridan kimyoviy almashinuv reaksiyalari natijasida vujudga keladi. Har ikki hodda ham eritmalar Metasomatik konlar hosil boʻlgan joyga togʻ jinslari elementlarini va qimmatli ruda metallarini olib keladi. Karbonatli jinslar (ohaktosh va dolomitlar) Metasomatik konlar hosil boʻlishi uchun qulay muhit hisoblanadi. Metasomatik konlar murakkab shaklli yotqiziqlar hosil qiladi. Bunday konlarning yuqori (qora, ran-gli va kamyob metallarning skarnli va greyzenli konlari), oʻrta (aksari mis, qoʻrgʻoshin va rux rudali konlar) va past (uran va misning infiltratsion konlari) temperaturali turlari mavjud.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Kovel** ( ukraincha: *Ко́вель* romiylashtirilgan , pronounced [ˈkɔʋelʲ] ; polyakcha: *Kowel*  ; idishcha: קאוולע / Kkauli ) — Ukrainaning shimoli-gʻarbidagi Volin viloyatidagi shahar. Kovel tumani ( tuman ) maʼmuriy markazi boʻlib xizmat qiladi. Aholisi 2022-yilgacha 67,575 kishidan iborat

Kovel Ikkinchi Jahon urushi paytida yo'qolgan eng qadimgi runik yozuvlardan biriga o'z nomini beradi. 1858-yilda shahar yaqinida topilgan Kovel nayza uchida gotika tilidagi matn mavjud edi. 

Kovel nomi slavyancha temirchi so'zidan kelib chiqqan, shuning uchun shahar gerbidagi taqa. Runa bilan yozilgan Kovel nayzasi 1858-yilda Kovel yaqinida topilgan. Bu hududda gotika qabilalari yashagan 3-asr boshlariga toʻgʻri keladi.

Kovel (Kowel) birinchi marta 1310-yilda tilga olingan  U 1518-yilda Polsha qiroli Sigismund I dan shahar nizomini oldi  1547-yilda Kovelning egasi Polsha malikasi Bona Sforza bo'ldi.  1564-yilda Kovelning starosti Kurbskiy bo'ldi (1584-yil).  1566—1795-yillarda Volin voevodeligi tarkibiga kirgan. Kovel Polshaning qirollik shahri edi.

 Kovel, Ikkinchi Polsha Respublikasi taxminan. 1918.

Manbalar
--------

1. ↑  illustration
2. 1 2 3 4  Rąkowski, Grzegorz*. Wołyń*. Pruszków: Oficyna Wydawnicza "Rewasz", 2005 — 85 bet. ISBN 83-89188-32-5.
3. ↑  Photograph from the Boris Feldblyum Collection
**Metanol** yoki **metil alkogol** (CH3OH) — rangsiz, suv bilan yaxshi aralashadigan suyuqlik, eng oddiy bir atomli spirt, etil spirtinikiga oʻxshash hidi bor. Molekulyar massasi 32,04. Zichligi 791,4 kg/m3 (20° da), qaynash temperaturasi 64,5°, atseton, benzol va uglerod (1U)-xlorid bilan azeotrop aralashma hosil qiladi. Kuchsiz asos va yanada kuchsiz kislotalik xossalarini namoyon qiladi. Ishqoriy metallar bilan metilitlar, kislotalar bilan efirlar hosil qiladi. 500—600° da kumush, mis yoki baʼzi metallar oksidlari ishtirokida havo kislorodi bilan formaldegidgacha oksidlanadi, uglerod (P)-oksid va vodorod aralashmasi bilan etanol yoki boshqa spirtlarga aylanadi. Metanol sanoat miqyosida tabiiy gaz va neftni qayta ishlash korxonalari chiqindilaridan olinadi.

Metanol formaldegid ishlab chiqarishda asosiy xom ashyodir. Erituvchi sifatida benzinga qoʻshiladi. Metilmetakrilat, metilaminlar, dimetiltereftalat, metilformiat, metilxlorid, sirka kislota, doridarmon tayyorlash va boshqa sohalarda keng foydalaniladi. Juda zaharli. Ichilganda, bugʻlaridan nafas olganda organizmni zaharlaydi, koʻzni koʻr qiladi. Shuning uchun Metanol olinadigan yoki ishlatiladigan joyda ishlovchi ishchilarni vaqt-vaqt bilan tibbiy koʻrikdan oʻtkazib turish zarur. formulasi CH3OH
Structura formulasi 
H-C(HH)-O-H

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1. Vale A (2007). "Methanol". Medicine 35 (12): 633–4. doi:10.1016/j.mpmed.2007.09.014.
2. "Methanol Poisoning Overview". Antizol. Retrieved 4/10/11.
3. McMartin KE, Martin-Amat G, Noker PE, Tephly TR (March 1979). "Lack of a role for formaldehyde in methanol poisoning in the monkey".

Biochem. Pharmacol. 28 (5): 645–9. doi:10.1016/0006-2952(79)90149-7. PMID 109089.

1. Liesivuori J, Savolainen H (September 1991). "Methanol and formic acid toxicity: biochemical mechanisms". Pharmacol. Toxicol. 69 (3): 157–63. doi:10.1111/j.1600-0773.1991.tb01290.x. PMID 1665561.
2. Casavant MJ (Jan 2001). "Fomepizole in the treatment of poisoning". Pediatrics 107 (1): 170. doi:10.1542/peds.107.1.170. PMID 11134450.
3. Brent J (May 2009). "Fomepizole for ethylene glycol and methanol poisoning". N Engl J Med 360 (21): 2216–23. doi:10.1056/NEJMct0806112. PMID 19458366.
4. Schep LJ, Slaughter RJ, Vale JA, Beasley DM (Sep 30 2009). "A seaman with blindness and confusion". BMJ 339: b3929. doi:10.1136/bmj.b3929. PMID 19793790.

Havolalar
---------

* Methyl Alcohol (Methanol) CDC/NIOSH
* CDC – NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards – Methyl Alcohol
* Methanol Fact Sheet

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Kent (maʼnolari).

**Kent** (sugʻdcha — uy, xonadon) — ilk va oʻrta asrlarda Turonzaminda joy nomi. Sugʻd | yozuvi va arab geograflari asarlarida kat, k a s, k a n d , "Devonu lugʻotit turk"da kend, ken shaklida keltirilgan boʻlib, dastlab bir yoki bir necha oila yashaydigan, atrofi devor bilan oʻralgan hovlini ang-latgan. Oila yoxud jamoa boshligʻi esa kadxudo (katxudo) deb atalgan. Keyinchalik K. joy (qishloq, sha\ar) nomlarining tarkibiy qismiga aylangan. Sharqiy Turkiston va Eronda ham baʼzi joy nomlari tarkibida K. birikmasi mavjud. Mahalliy hamda arab tarixchi va geograflarining asarlarida, chunonchi Najmuddin an-Nasafiyning "Al-Qand fiy zikri ulamoi Samarkand" ["Samarqand ulamolari xotirasiga doyr qand(dek shirin kitob)"] kitobida Axsikas, Shaljiykas, Kabuzanjakas, Yorkas, Banokas, Boykand, Siyrakas kabi koʻplab qishloq va shahar nomlari qayd etilgan. Ibn Havqalning "Masolik ul-mamolik" asarida esa 40 dan ortik, K. birikmasiga ega joy nomlari keltirilgan. Tarkibida K. soʻzining yuqorida zikr etilgan turli shakllari mavjud qishloq va shaharlar hozir ham saqlanib qolgan. Masalan, Toshkent, Piskent, Vobkent, Panjikent, Chimkent, Mankent, Yorkend.

Adabiyot
--------

* Mahmud Koshgʻariy, Devonu lugʻotit turk, 1—3-j. T. 1960—63; Najmuddin an-Nasafiy, Al-Qand fiy zikri ulamoi Samarqand, T. 2001.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |
**Metapont** (yoki Metab va qadimgi yunoncha: *Μεταπόντιον*, Μέταβος) — qadimgi yunon mifologiyasidagi personaj. Sizifning oʻgʻli, Troya urushi ishtirokchisi, Metapont shahrining eponimi. Boshqa versiyaga koʻra, Alibantning oʻgʻli, uning qabri Metapontda. Tarixchi Antioxning yozishicha, bu mahbus Melanippa (u Arnaning oʻzi) olib kelingan qiroldir. Metapont qiroli. Avtolitning eri (yoki Feano). U kohin bilan kelishib Arnaning oʻgʻillari Eol va Beotni asrab oldi. Ular katta boʻlib, Avtolitni oʻldirganlarida, Metapont ularni quvib chiqardi. Yevripidning „Mahbus Melanippa" tragediyasining qahramoni.

Manbalar
--------

1. ↑   Stefan Vizantiyskiy // Mifi narodov mira. M. 1991-92. V 2 t. T.2. S.146
2. ↑   Yevstafiy k Dionisiyu Periegetu 368, Serviy. Kommentariy k „Eneide" Vergiliya XI 450; Stefan Vizantiyskiy. Etnika // Malkin I. Myth and territory in the Spartan Mediterranean. Cambridge UP. 2003. P.135
3. ↑   Antiox, fr.12 Yakobi = Strabon. Geografiya VI 1, 15 (str.265)
4. ↑   Gigin. Mifi 186
5. ↑   Diodor Sitsiliyskiy. Istoricheskaya biblioteka IV 67, 4-5
**Meteorologik elementlar** — atmosferaning maʼlum bir vaqtdagi holatini, undagi jarayonlarni ifodalovchi umumiy parametrlar. Meteorologik elementlar, asosan, havo temperaturasi, bosimi, namligi, shamol kuchi va yoʻnalishi, bulut, yogʻin turi va miqdori, tuman, tiniqlik, suv va tuproq temperaturasi, Quyosh radiatsiyasi, Yer va atmosferaning issiklik nurlanishi, qor qatlami va h. k.dan iborat. Shuningdek, Meteorologik elementlarga obhavoda sodir boʻladigan turli hodisalar — momoqaldiroq, qor va qum boʻronlari ham kiradi. Meteorologik elementlar asosida atmosferada sodir boʻlayotgan jarayonlar haqida batafsil maʼlumotlar olish mumkin. Meteorologik elementlardan obhavoni oldindan aytishda, iqlim normalarini hisoblashda va boshqa ilmiy tadqiqot ishlarida keng foydalaniladi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Kovellin** (italyan mineralogi N.Kovelli (1790—1829) nomi bilan atalgan) — sulfidlar sinfiga mansub mineral, kimyoviy tarkibi — CuS. Geksonal singoniyali, plastinkasimon. Qattikligi 2—2,5; zichligi 4,6—4,7 g/ sm3. Och zangori yoki koʻkimtir. Kristallari nihoyatda kam uchraydi. Mis, qoʻrgʻoshin-rux va mis-kolchedan konlarining ikkilamchi sulfidlarga boyish zonasida hosil boʻladi. K. xalkopirit, pirit, xalkozin va boshqa tarkibida mis boʻlgan minerallar, yaʼni birlamchi va ikkilamchi sulfidlarning oʻrnini egʻallash yoʻli bilan rivojlanadi. Oʻzbekistonda K. Olmaliq — Qalmoqqir, Saricheka va boshqa mis-molibden konlarida, ayniqsa, keng tarqalgan. K.dan mis olinadigan ruda sifatida foydalaniladi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
144-ComplexI 3m9s 3rko.jpg NADH degidrogenazasi tuzilishi, kulrang bilan mitoxondriya membranasi ko'rsatilgan.
**Kompleks I**, **NADH degidrogenazasi** yoki **NADH-ubixinon-oksireduktazasi** - mitoxondriyaning elektron transport zanjirining birinchi multioqsil kompleksi. NADH degidrogenazasi mitoxondriyaning ichki membranasida joylashgan bo'ladi. Prokariotlarda I komleks 14 oqsildan tashkil topgan (ulardan yettitasi membrana ichida joylashgan), odamda (*Homo sapiens*) NADH degidrogenazasi 44 oqsildan iborat, Yarrowia lipolytica qoziqorinida esa 48ta oqsildan tashkil topgan. Eukariotlarda ham prokariotlarda ham kom;eksning 7ta oqsili membrana ichida joylashgan, eukariotlarda membrananing tashqarisida joylashgan subbirlik o'zgarishga uchragan.

Reaksiya
--------

Kompleks I da bo'lib o'tadigan elektron transporti
NADH degidrogenazasi Krebs siklida hosil bo'lgan NADHni oksidlaydi. Bu reaksiyada hosil bo'lgan elektronlar membrananing transport oqsili ubixinon Qni qaytarishda ishlatiladi. Ubixinon Q elektronlarni keyingi kompleks III ga tashiydi va sitoxrom c ning hosil bo'lishida ishtirok etadi.

NADH degidrogenazasi protonlar nasosi kabi ishlaydi, har birta NADH oksidlanganda mitoxondriyaning membranalar aro boshligiga to'rta proton o'tkaziladi.

NADH + H+ + Q + 4H+ichkari → NAD+ + QH2 + 4H+tashqari

Reaksiya jarayonida hosil bo'lgan elektrokimyoviy potentsial ATF-sintaza ishtirogida ATF hosil qilishda ishlatiladi.

Elektron transport mexanizmi
----------------------------

NADH → FMN → N3 → N1b → N4 → N5 → N6a → N6b → N2 → Ubixinon Q

NADH degidrogenazasiga kelgan NADH molekulalari o'zlarining elektronlarini FMNga (Flavinmononukleotid) beradi. FMNdan elektronlar bosqichma bosqich temir-oltingugurt (N3 → N1b → N4 → N5 → N6a → N6b → N2) komplekslaridan (kamida 5ta) o'tadi. Temir-oltingugurt komlekslaridan (temor-oltingugurt kaskadi) elektronlar Ubixinon Q ga kelib uni qaytarishadi.

Manbalar
--------

* Носов М.А. Физиология растений - курс лекций - лекция 1 - 2016
* Aльбертс Б. и др. Молекулярная биология клетки в 3 томах. Т1. 2015
**Qoʻshaloq yulduzlar** - tortishish kuchlari taʼsirida komponentlari massalarining umumiy markazi atrofida elliptik orbita boʻylab harakatlanuvchi, bir-biriga yaqin joylashgan 2 ta yulduz; komponentlari dinamik bogʻliq boʻlgan fizik siste-mani tashkil etadi. Qoʻshaloq yulduzlarning vizu-al, spektral, toʻsiluvchan va boshqa turlari mavjud. Vizual Qoʻshaloq yulduzlar teleskop orqali kuzatilganda komponentlarini bir-biridan ajratish mumkin va ularning yorqinliklarida unchalik katta farq sezilmaydi.

Spektral Qoʻshaloq yulduzlarning komponentlari yaqin boʻlgani uchun teleskoplar orqali bir-biridan ajratib boʻlmaydi. Ularning qoʻshaloqligini spekt-ridagi davriy oʻzgarishlaridan (davriy siljishlari yoki spektr chiziqlarining davriy ikkiga ajrali-shidan) bilish mumkin. Agar ikkala komponent bir xil yorqinlikka ega va, ayniqsa, ikkalasi bir spektral sinfga mansub boʻlsa, unda chiziqlarning davriy ajralishi va qoʻshilishi aniq bilinadi. Agar faqat bitta komponentning chiziqlari koʻrinsa, unda ular davriy ravishda qandaydir bir oʻrtacha vaziyat atrofida tebranib turadi. Dop-ler qonuni chiziqlarning siljishi va ikkiga ajralishi komponentlari massalarining umumiy markazi atrofida orbital harakatidan kelib chiqadi deb tushuntiradi. Spektrdagi chiziqlarning siljishini oʻlchashdan komponentlarning nur tezliklari oʻzgarishini aniqlash mumkin.

Toʻsiluvchan Qoʻshaloq yulduzlarda uning orbita tekisligi kuzatuvchiga qulay boʻlgan yon tomondan koʻringanda yulduzlardan biri ikkinchisini maʼlum vaqtga toʻsib qoʻyadi. Ularning davrlari bir necha soatdan bir necha yilgacha boradi. Yorqinliklarining kamayish darajasi va nisbiyligi yulduzlarning oʻlchamlariga, ularning orasidagi masofaga, yorqinliklarining farqiga va orbitalarining qiyali-giga bogʻliq.

Ayrim holda fizik qoʻshaloqlarning komponentlari bir-biridan ancha olisda joylashgan, lekin ularning xususiy harakatlari, parallakslari va nur tezliklari yaqin boʻladi. Bunday yulduzlar keng juftlarni tashkil etadi. Fazoda ularning kompo-nentlarini minglab, hatto oʻn ming-lab astronomik birliklar ajratib turadi. Agar ularning komponentlari bir-birining atrofida harakatlanayotgan boʻlsa, aylanish davrlari millionlab yillarga teng boʻladi. Shuningdek, komponentlari bir-bi-riga juda yaqin joylashgan zich qoʻshaloq sistemalar mavjud. Ularning ajralgan, yarim ajralgan va kontaktli turlari kuzatiladi.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Kompressor** — havo yoki gazni siqadigan va bosim ostida uzatadigan qurilma. Tuzilishiga koʻra, porshenli, rotatsion, markazdan qochirma, uqaviy va oqimli; siqiladigan gaz xiliga qarab, havo va kislorod Kompressorlari; bosimga qarab, past (0,3—1 MYA/m2), oʻrta (10 MYA/m2 gacha) va yuqori (10 MYA/m2 dan yuqori) bosimli xillarga boʻlinadi. Havoni 12 kPa bosimgacha siqadigan mashinalar ventilyatorlar, 0,3 MPa gacha siqadigani havo puflagichlar deyiladi.

Porshenli Kompressor, asosan, ish silindri va porshendan iborat. U bir va koʻp silindrli, silindrlari vertikal, gorizontal, Vintsimon va Wsimon oʻrnatilgan, bir yoqlama yoki ikki yoklama ishlaydigan, bir yoki koʻp bosqichli boʻladi. Gaz silindrning ichki devorlari bilan ilgarilanmaqaytma harakat qiladigan porshen orasida qisiladi. Rotatsion Kompressorda aylanuvchi bir yoki bir necha porshen va rotor ish organi hisoblanadi.

```
Ularda soʻrilgan gazning xajmi rotorda ekssentrik joylashgan sirpanuvchi plastina bilan silindr orasida (plastina va vintsimon rotor orasida (vintli Kompressor) kamayadi. Markazdan qochirma Kompressorda rotorning ish gʻildiragiga aylanma harakat beradigan gaz, avval markazdan qochma kuch taʼsirida, soʻngra harakat tezligining pasayishi natijasida (halqa diffoʻzorda) siqiladi. Oʻ qa viy K.da gaz oʻqqa parallel siljiydi. Bunda gaz rotor koʻraklari bilan korpusning koʻzgʻalmas koʻraklari orasida siqiladi. Markazdan qochirma va uqaviy Kompressorni turbokompressorlar ham deb ataladi. 
```

Oqimli Kompressorlarning tuzilishi va ishlashi oqimli nasoslarga oʻxshash, ammo bosim darajasi nasosnikidan yuqori. Bunda ish muhiti sifatida, koʻpincha, suv bugʻidan foydalaniladi. Kompressorlar sanoatning koʻp tarmoqlarida ishlatiladi.

Yana qarang
-----------

* Kompress
* Kompressor stansiyasi

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Kompyuter dasturi** yoki qisqacha **dastur**deb maʼlum bir vazifani bajarish uchun kompyuter tomonidan amalga oshirila oladigan buyruqlar tizimiga aytiladi.

Tarixi
------

### Ada Lovelacening birinchi kompyuter dasturi

Dunyoda eng birinchi kompyuter dasturi 1842-43-yillarda Ada Lovelace tomonidan Charles Babbage yaratgan analitik mashina uchun yozilgan boʻlib, bu matematikadagi Bernulli sonlarini hisolbashga moʻljallangan edi. Bu dastur faqat qoʻlda amalga oshirilishi (mexanik) mumkin edi, chunki oʻsha davrda hali bunday vazifani amalga oshira oladigan mashinalar yaratilmagan edi.
<>⅓{{unsigned|}}</>

### Perfokartadagi eng birinchi dastur

1936-yilda nemis olim Konrad Zuse oʻzining nomini olgan Z1 va Z2 hisoblash mashinalari uchun perfokartalardagi buyruqlar tizimidan iborat birinchi kompyuter dasturini yaratdi. Ushbu hisoblash mashinasi 4 ta asosiy matematik amallar va kvadrat ildiz chiqarish amalini binar qoldiqli sonlarda bajara olgan.

|  |  |
| --- | --- |
| Kompyuter | *Kompyuterlarga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |

|  |  |
| --- | --- |
| Tashqi havolalar Buni Vikimaʼlumotlarda tahrirlash | 
* BNE: XX526558
* GND: 4047394-6
* LCCN: sh85029524
* NARA: 10675392
* NKC: ph124516

 |