Vashingtondagi Kapitoliy binosi
1776-yilda Qoʻshma Shtatlarning tashkil etilishi insoniyat tarixidagi demokratiya gʻoyasini shahar-davlat emas, balki butun mamlakat miqyosida amalga oshirishga qaratilgan birinchi urinish edi. Bu gʻoya 1789-yilda qabul qilingan Mustaqillik Deklaratsiyasi va AQSh Konstitutsiyasida oʻz ifodasini topgan:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Aniq haqiqatdan kelib chiqib ayta olamizki, barcha odamlar teng yaratilgan va Yaratgan tomonidan muayyan ajralmas huquqlar, jumladan, hayot, erkinlik va baxtga intilish berilgan. Ushbu huquqlarni ta'minlash uchun hukumatlar erkaklar tomonidan o'rnatiladi va o'zlarining qonuniy vakolatlarini boshqariladiganlarning roziligidan oladilar. Agar davlat boshqaruvining har qanday shakli aynan shu maqsadlar uchun buzgʻunchi boʻlib qolsa, xalq uni oʻzgartirish yoki bekor qilish va hokimiyatni tashkil etishning shunday tamoyillari va shakllariga asoslangan yangi hukumatni oʻrnatishga haqli, ularning fikricha, hokimiyat eng yaxshi tarzda odamlarning xavfsizligi va baxtini ta’minlay oluvchi tashkilotdir. | "|

Tarixi
------

Aleksis de Tokvil 1831-yilda AQShga tashrif buyurganida, u shaxsiy erkinlik va din, xususiy mulk va tenglik, teng huquq va adolat, individualizm va ijtimoiy hayot, kuchli hokimiyat va markazsizlashtirish oʻrtasidagi muvozanatdan chuqur taassurot qoldirdi. Tokvil Amerika Qoʻshma Shtatlarini demokratiya deb eʼlon qildi, garchi bugungi standartlarga koʻra, bu qullik amalda boʻlgan, mahalliy aholi rezervatsiyalarga surilgan va ayollar ovoz berish huquqidan mahrum boʻlgan mamlakatga nisbatan mumkin emas edi.

Demokratiyaning Amerika modeli muayyan tarixiy va madaniy sharoitlarda yaratilgan va uni boshqa mamlakatlarda nusxalashga urinishlar muvaffaqiyat qozonmagan. Bu, asosan, federal hukumat uzoq vaqt davomida yuqori darajadagi avtonomiyaga ega boʻlgan mustamlaka sifatida mavjud boʻlgan shtatlar tomonidan yaratilganligi bilan bogʻliq. Bu mafkuraviy moslashuvchanlik, qattiq tartib-intizomga ega boʻlmagan partiyalar va mahalliy ehtiyojlarga yoʻnaltirilgan siyosatga ega boʻlgan Amerika tizimida oʻz aksini topdi.

Avvalo, Amerika siyosiy tizimining asoschilari („Asoskor otalar") davlat hokimiyatining kontsentratsiyasidan qoʻrqishdi . Shu sababli, AQSh Konstitutsiyasiga koʻra, Amerika siyosiy tizimi hokimiyatlarning boʻlinishi printsipiga asoslanadi. Oliy qonun chiqaruvchi organ (AQSh Kongressi) va oliy ijroiya organi (AQSh Prezidenti) saylanadi. 1951-yildan boshlab prezidentlik muddati ikki toʻrt yillik muddat bilan cheklandi. Sud hokimiyatning boshqa tarmoqlaridan yuqori darajada mustaqillikka ega, garchi sudyalarning mafkuraviy afzalliklari baʼzan qabul qilingan qarorlarga taʼsir qiladi. Koʻp vakolatlar oʻz konstitutsiyalariga ega boʻlgan va qonun chiqaruvchi organlar, gubernatorlar va aksariyat shtatlarda bosh sudyalar davriy ravishda saylanadigan shtatlarga qoldiriladi. Mintaqaviy va mahalliy hokimiyatlar kuchli kuchga ega va federal hukumatga qarshilik koʻrsatishga qodir; xususan, huquqni muhofaza qilish, taʼlim, oila huquqi va erdan foydalanish masalalarining aksariyati shtatlar tomonidan hal qilinadi. Mahalliy darajada saylanadigan lavozimlarga nafaqat vakillik organlarining deputatlari, shahar hokimi va adliya, balki prokuror, sherif, auditor, soliq xizmati rahbari, taʼlim kengashlari aʼzolari va boshqalar kirishi mumkin. Umuman olganda, Qoʻshma Shtatlardagi yarim million saylangan amaldorning 8500 dan kamrogʻi federal va mintaqaviy darajalarda, qolganlari esa mahalliy hukumatlarda ishlaydi.

Baʼzi shtatlarda referendumlar oʻtkaziladi, ular orasida soliqlar, kamsitishlarga qarshi siyosat, immigrantlar huquqlari, saylangan amaldorlarni chaqirib olish kiradi. Toʻgʻridan-toʻgʻri demokratiya tanqidchilari referendumlar nomuvofiq siyosatga olib kelishi, vakillik demokratiya institutlarining qadr-qimmatini pasaytirishi va siyosiy partiyalarni zaiflashtirishi mumkinligini taʼkidlaydi.
 
Agar odamlar farishtalar boʻlganlarida edi, ularga davlat kerak boʻlmas edi.

**Jeyms Medison**

Amerika demokratiyasi nafaqat hokimiyatga, balki xalqqa ham ishonchsizlik bilan tavsiflanadi. Uning xususiyati koʻpchilikning kuchini cheklaydigan va unga nisbatan zaif bogʻliq boʻlgan institutlarning mavjudligidir. Bunday institutlarga, birinchi navbatda , AQSh Oliy sudi va AQSh Senati kiradi. Bunda nodavlat notijorat tashkilotlari va xususiy biznes, ayniqsa erkin va turli ommaviy axborot vositalari muhim rol oʻynaydi.

 Kolumbiya okrugi aholisi uchun Kongress saylovlarida ovoz berish huquqi uchun miting (2007)
Dastlab, xalq suverenitetidan yuqori qatlamni biroz choʻchitgan, baʼzi AQSH mafkurachilari saylov huquqini mulkiy sifatlar bilan cheklamoqchi boʻlgan, baʼzi shtatlar esa hatto shunday qilishgan. Benjamin Franklin tushuntirganidek, yerga ega boʻlmaganlar oʻsha davrda aholini asosiy qismini tashkil qilgan va saylovlarda ovoz berish imtiyoziga ega boʻlish uchun davlat farovonligi bilan juda erkin bogʻlanganlardan iborat boʻlgan boʻlishi kerak boʻlgan. Jon Adams, agar hukumat aholining koʻpchiligi nazoratida boʻlsa, ular avvalo qarzlarni bekor qiladilar, soʻngra boylardan yuqori soliqlar oʻrnatadilar va oxir-oqibat qolgan hamma narsani teng taqsimlaydilar, deb hisoblardi. Biroq, saylov huquqi 1850-yillarning oxiriga kelibgina barcha oq tanli erkaklarga, 100 yildan keyin esa barcha voyaga yetgan AQSh fuqarolariga taalluqli boʻla boshladi. Shuni taʼkidlash kerakki, saylov roʻyxatlari fuqarolarning ixtiyoriy roʻyxatga olinishi yoʻli bilan tuziladi, shuning uchun aksariyat shtatlarda fuqarolar ovoz berishda ishtirok etish uchun roʻyxatdan oʻtishlari kerak. Bundan tashqari, baʼzi hududlar hali ham Kongressda ovoz berish huquqiga ega oʻz vakillariga ega emas: Vashington, Puerto-Riko, Guam .

Tarixan saylovlar toʻgʻridan-toʻgʻri boʻlib, koʻpchilik tizimi boʻyicha ochiq ovoz berish yoʻli bilan oʻtkazilgan, bilvosita boʻlgan AQSh Prezidenti saylovi bundan mustasno. Yashirin ovoz berish endi standart hisoblanadi va koʻpchilik tizimdan foydalanish ustunlik qilishda davom etmoqda. Prezidentlik saylovlarining bilvosita tabiatiga qaramay, tarixda alohida Saylovchilar kollegiyasi delegatlari (yomon saylovchilar) saylovchilar irodasiga qarshi ovoz bergan yoki ovoz berishda betaraf qolgan hollar boʻlgan. Prezidentlik saylovlari saylovchilarning eng yuqori faolligi bilan birga oʻtmoqda, chunki olib borilayotgan ichki va tashqi siyosat ularning natijalariga bogʻliq.

 1860 yilgi AQSh prezidentlik saylovlari xaritasi. Respublikachi nomzodga ovoz bergan shtatlar qizil rang bilan, demokrat nomzodga ovoz bergan shtatlar yashil rang bilan belgilangan.
Majoritar saylov tizimi ikki qarama-qarshi koalitsiyaning tuzilishiga turtki boʻldi. 19-asrning oxirida Tomas Jeffersonning izdoshlari fermerlarning manfaatlarini himoya qildilar va hokimiyatning, ayniqsa qonun chiqaruvchi hokimiyatning boʻlinishini taʼkidladilar. Ularga Aleksandr Hamilton boshchiligidagi federalistlar qarshilik koʻrsatdilar, ular shahar burjuaziyasining manfaatlarini aks ettirdi, kuchli sud tizimini qoʻllab-quvvatladi va kuchli hukumatni yoqladi. Tez orada ikkala koalitsiyadan ikkita yirik partiya paydo boʻldi. Yangi dolzarb siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy muammolar yuzaga kelishi bilan yetakchi partiyalarni tashkil etuvchi koalitsiyalarning tarkibi va ularning saylov bazasi oʻzgardi. 1850-yillarning oʻrtalarida Amerika jamiyatida mamlakatning gʻarbiy hududlarida quldorlik masalasida boʻlinish vujudga keldi. Uchinchi partiya - Respublikachilar kuchayib, Whig partiyasini siqib chiqardi. Biroq, ziddiyatni demokratik yoʻllar bilan hal qilib boʻlmadi va 1861-yilda fuqarolar urushi boshlandi. Urushning tugashi nafaqat qullikni yoʻq qilishga, balki saylov huquqini taʼminlashda kamsitishning rasmiy taqiqlanishiga olib keldi . Urush demokratiyani qayta koʻrib chiqishga ham hissa qoʻshdi. Prezident Avraam Linkoln Gettisburgdagi Murojaatnomasida Amerika xalqi uchun erkinlik manbalaridan biri bu "xalqni, xalq tomonidan, xalq uchun" hukumat ekanligini aytdi.

1860-yillardan boshlab Amerika siyosatida Demokratik va Respublikachilar partiyalari hukmronlik qilmoqda, ularning har biri keng koʻlamli siyosiy harakatlar tomonidan qoʻllab-quvvatlanadi. AQSh prezidenti demokratlardan, keyin respublikachilardan nomzod boʻldi. Mahalliy va mintaqaviy darajada baʼzan partiyalardan biri uzoq vaqt davomida ustunlikni saqlab qolishga muvaffaq boʻladi, garchi hukmron partiya ichida koalitsiyani tashkil etuvchi turli guruhlar oʻrtasida raqobat hali ham mumkin. Saylovchi ozchilikning asosiy huquqlari turli yoʻllar bilan, birinchi navbatda federal hukumat tomonidan himoya qilinadi. Boshqa partiyalarning kuchayishiga nafaqat majoritar tizim, balki qonunchilikdagi qator qoidalar ham toʻsqinlik qilmoqda. Shunga qaramay, kichikroq partiyalar va mustaqil nomzodlar baʼzan siyosatga taʼsir koʻrsatdi va bunday epizodlar hukumatning barcha darajalarida sodir boʻldi.

20-asrning boshlarida hokimiyatning yirik xususiy korporatsiyalar qoʻlida toʻplanishi haqida jamoatchilik xavotiri kuchaydi. Amerika progressiv harakati huquqni muhofaza qilish organlari ustidan nazoratni kuchaytirish va hukumat siyosati ustidan nazoratni kuchaytirishni oʻz oldiga maqsad qilib qoʻygan. Islohotlar natijasida ayollar saylov huquqiga ega boʻldilar, toʻgʻridan-toʻgʻri saylovlar asosida AQSh Senati tuzila boshlandi, partiyalar birlamchi saylovlarni soʻzsiz oʻtkaza boshladilar, referendumlar kengroq amaliyotga tatbiq etila boshlandi, mahalliy hokimiyat organlarining nazorati mustahkamlandi. hokimiyat va ularning saylangan mansabdor shaxslar oldidagi mas'uliyati oshdi. Shuningdek, Amerikaning davlat amaldorlari, xususiy korporatsiyalar rahbarlari, kasaba uyushmalari rahbarlari va hokimiyatdagi boshqa shaxslarning korrupsiyasiga nisbatan murosasizlik anʼanasini keltirib chiqardi. Matbuot va boshqa ommaviy axborot vositalari huquqbuzarliklarni fosh etishda faol rol oʻynaydi. Davlat organlarining xatti-harakatlarini nazorat qilish va tekshirish bilan shugʻullanadigan bir qator idoralar deyarli siyosiy taʼsirga ega emas. Biroq soʻnggi yillarda saylangan mansabdor shaxslarni lobbi qilish va ularning saylov kampaniyalariga turli tomonlardan homiylik qilish hukumat haqidagi tasavvurga salbiy ta’sir koʻrsatdi.

Birinchi ingliz koʻchmanchilari (puritanlar) diniy erkinlik uchun Mayflower kemasida Yangi Dunyoga kelishdi. Bugungi kunda mamlakatda har qanday yirik diniy konfessiya tarafdorlarini (shuningdek, kichikroq) topish mumkin va cherkovga tashrif buyurish nisbatan yuqoriligicha qolmoqda. Shu bilan birga, konstitutsiya davlatga u yoki bu konfessiyaga ustunlik berishni va cherkovlarni subsidiyalashni taqiqlaydi. Diniy doiralar bir jinsli nikohlar, abortlar, inson huquqlari va immigratsiya kabi masalalarda siyosatda faol rol oʻynaydi.

 Sietl sudyasi saylovi oldidan xitoy va koreys tillarida tashviqot (2008)
Mamlakat aholisining asosiy qismi muhojirlar avlodlari boʻlsa-da, tarixda turli irqiy va etnik guruhlar hokimiyat tomonidan kamsitilgan holatlar boʻlgan: qora tanlilar, hindlar, xitoylar, meksikaliklar, yaponlar va boshqalar. 1960-yillarning oʻrtalarida immigratsiya kamsitishdan keng himoyalangan huquq islohoti amalga oshirildi. Yangi immigrantlar, avlodlari assimilyatsiya qilganda, oʻzlarining madaniy amaliyotlarini saqlab qolishga moyildirlar. Mamlakatda doimiy yashovchi chet elliklar federal saylovlarda qatnashish huquqiga ega emaslar, ammo 19-asrning oxirigacha ular koʻplab mahalliy saylovlarda ovoz berish huquqiga ega edilar. Soʻnggi paytlarda xorijliklarning mahalliy saylovlarda ishtirok etishi masalasi yana muhokama va referendum mavzusiga aylandi.

Amerika Qoʻshma Shtatlari YXHT aʼzosi va xalqaro kuzatuvchilarga saylovlarni nazorat qilish imkonini beradi, biroq bir qator shtatlarda (Alabama, Alyaska, Florida, Ayova, Michigan, Missisipi, Ogayo, Pensilvaniya, Tennessi, Texas) xalqaro kuzatuvchilarga kirishni cheklovchi qonunlar mavjud. saylov uchastkalariga kuzatuvchilar. Bir qator shtatlarda saylov uchastkalari ichida video va suratga olish yoki biron-bir nomzodning oldida belgi qoʻyilgan toʻldirilgan byulletenni suratga olish qonun bilan taqiqlangan.

Quyida qiyosiy siyosatshunoslik sohasidagi turli usullar boʻyicha Qoʻshma Shtatlardagi demokratiya indekslarining qiymatlari, shuningdek, usul boʻyicha ideal demokratiya indeksining qiymati keltirilgan.

Ovoz berish jarayonida saylovchining shaxsini aniqlash faol muhokama qilinayotgan masalalardan biridir. Respublikachilar fikricha, saylovchilar firibgarlik xavfini kamaytirish uchun fotosuratli guvohnomani koʻrsatishi kerak. Demokratlarning taʼkidlashicha, bunday xavf haqiqatda minimaldir va amalda bunday talablar shaxsiy guvohnomasi boʻlmagan fuqarolarni (odatda irqiy ozchiliklar) saylov huquqidan mahrum qiladi.

Federal qonun kasaba uyushmalariga ish beruvchilar bilan jamoaviy muzokaralar olib borish huquqini kafolatlaydi, shuningdek, ish tashlash huquqini kafolatlaydi. Hozirgi vaqtda amerika ishchi qatlamining 8%i kasaba uyushmalarini qamrab oladi. Kasaba uyushmalarini tashkil etish jarayoni mehnat qonunchiligidagi cheklovlar, Mehnat munosabatlari milliy kengashi siyosati va xususiy biznesning qarshiligi bilan murakkablashadi. Kasaba uyushmalari institutsional tanazzulga qaramay, saylov siyosatida faol rol oʻynashda davom etmoqda.

Xususiy mulk huquqi Amerika turmush tarzining ajralmas qismi sifatida qaraladi va qonun bilan ehtiyotkorlik bilan himoyalangan. Davlat xususiy va jamoa tadbirkorligini faol ragʻbatlantirmoqda. Amerika Qoʻshma Shtatlari iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishga keng kirishni taklif qiluvchi va teng imkoniyatlar siyosatini qoʻllab-quvvatlovchi jamiyatdir. Tarixan iqtisodiy rivojlanish imkoniyatlari yangi immigrantlarning muvaffaqiyatli oʻzlashtirilishida asosiy rol oʻynagan. Biroq, soʻnggi paytlarda ijtimoiy tengsizlik kuchayib bormoqda va boshqa rivojlangan demokratik davlatlar orasida Qoʻshma Shtatlar siyosiy jihatdan faol boʻlmagan va mamlakatning iqtisodiy hayotida muhim rol oʻynamaydigan keng qatlamga ega yagona davlatdir.

Amerika siyosiy tizimi konsepsiyasiga maktabda asos solingan, u yerda talabalar konstitutsiya va mamlakat mafkurachilarining ishlarini oʻrganadilar. U yerda tizimning tamoyillari ham tushuntiriladi: hukumat almashtiriladigan va fuqarolar oldida javobgar boʻlishi, barcha fuqarolar qonun oldida tengligi, har qanday gʻoya yashashga haqligi, davlat dinga nisbatan neytral pozitsiyani egallashi, erkin raqobat boʻlishi kerak deya uqtiriladi. 2000-yilda oʻtkazilgan soʻrov natijalariga koʻra, amerikaliklarning 89 foizi demokratiyani qoʻllab-quvvatlashini bildirgan, shu bilan birga, 30 foizi parlament va saylovlar bilan oʻzaro aloqada boʻlishdan tashvishlanmaslikka qodir kuchli liderga ega boʻlishiga ijobiy munosabatda boʻlgan. .

Qoʻshma Shtatlardagi demokratiya darajasi
-----------------------------------------

Qoʻshma Shtatlardagi demokratiya darajasining taxminlari uning amalda yoʻqligidan tortib, real hayot tizimlarining „tozalangan" versiyasi sifatida tushuniladigan deyarli ideal demokratiyagacha.

Qoʻshma Shtatlar saylovda ovozlar tengligi tamoyilini amalga oshiradi, ammo baʼzilar kapitalning saylov jarayoniga taʼsiri muhimligicha qolmoqda, deb hisoblashadi. Xitoy Kommunistik partiyasiga qarashli Xitoy tabloidi Huanqiu shibao 2012-yilgi AQSh prezidentlik saylovlari 5,5 milliard dollarga yetganini taxmin qildi. Saylov kampaniyasini moliyalashtirish manbalari nomzodga qarab farq qiladi. Shunday qilib, Barak Obama foydasiga aholining shaxsiy badallari u olgan barcha pullarning 68 foizini tashkil etdi va xayriyalarning yarmidan koʻpi 200 dollardan kam edi; U partiyadan 23% olgan va mablagʻlarning atigi 7% Комитет политических действий [Super PAC; Political action committee] orqali kelgan ) .

**AQSh Demokratiya indeksi qiymatlari**| Metodologiya | Tashkilotning joylashuvi | Yil | Ideal demokratiya | AQSH |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Ozodlik uyi | AQSH | 2018 | 1.0 | 1,5 |
| Economist Democracy Index (Economist jurnali) | Buyuk Britaniya | 2018 | 10 | 7,96 |
| Polity IV | AQSH | 2017 yil | 10 | 8 |
| SGI | Germaniya | 2018 | 10 | 7.4 |
| Demokratiya barometri | Shveysariya | 2005 yil | 100 | 73,4 |
| CNTS maʼlumotlar arxivi | AQSH | 2006 yil | 12 | 11 |

Kapitalning AQSh demokratiyasiga taʼsiri
----------------------------------------

Boshqa tomondan, yozuvchi va bloger Tom Engelxardtning fikricha, Qoʻshma Shtatlarda ikkita yirik siyosiy klan - Bushlar va Klintonlar paydo boʻlgan, ularning saylov kampaniyalariga milliarderlar va millionerlarning kichik guruhi homiylik qiladi. Engelxardtning taʼkidlashicha, Qoʻshma Shtatlarda shunday „homiylar"ning alohida kastasi paydo boʻlib, ular „kerakli" nomzodlarning saylov kampaniyalariga katta miqdorda mablagʻ sarflaydi.

Adabiyotlar
-----------

* *Токвиль А.* Демократия в Америке — М.: Прогресс, 1992.
* (en) *United States of America General Elections 6 November 2012. OSCE/ODIHR Limited Election Observation Mission Report* (Бюро по демократическим институтам и правам человека nashri). Варшава. 2013. .

Qoʻshimcha
----------

* Demokratiya tarixi
* AQSh siyosiy tizimi
* Hokimiyatlarni ajratish
* Uotergeyt mojarosi

Izohlar
-------

1. ↑  Другим важнейшим принципом является сменяемость высшей власти — Президента США. Исторический пример меняемости власти был дан первым президентом США Джорджем Вашингтоном, который в 1797 году добровольно покинул свой пост после двух сроков, хотя и не был обязан этого делать. 22-я поправка к конституции, ограничивающая президентство двумя сроками, была ратифицирована лишь в 1951 году. Также во время его правления было решено, что главенствовать в политическом процессе будет закон, а не насильственные протесты.
2. ↑  Фактически избирательное право американских негров в южных штатах стало обеспечиваться только в середине 1960-х. В 2008 году был избран первый небелый Президент США, Барак Обама

Manbalar
--------

1. ↑  *Dahl R. A.* Democracy // International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences / Ed. N. J. Smelser, P. B. Baltes. Oxford: Elsevier, 2001. ISBN 0-08-043076-7
2. ↑  "Один из самых темных дней в истории США": мировые СМИ о захвате Капитолия и будущем Дональда Трампа Wayback Machine saytida arxivlandi (10-noyabr 2022-yil). BBC, 7.01.2021
3. ↑  *Zakaria F.* The Rise of Illiberal Democracy Wayback Machine saytida arxivlandi (2015-04-19).(ingl.) // Foreign Affairs. November-December, 1997.
4. ↑  "The American system is based on an avowedly pessimistic conception of human nature, assuming that people cannot be trusted with power" (F. Zakaria)
5. ↑  *Franklin B.* Observations on Passages in „A letter from a Merchant in London to his Nephew in North Amercia"
6. ↑  *Adams J.* Defense of the Constitutions of Government of the United States of America.
7. 1 2  OSCE/ODIHR 2013. sfn error: no target: CITEREFOSCE/ODIHR2013 (help)
8. 1 2 3  Freedom House. Freedom in the World 2010. United States of America Wayback Machine saytida arxivlandi (2011-12-23).(ingl.)
9. ↑  *Banks A. S.* Cross-National Time-Series Data Archive. 2009.

Havolalar
---------

* Demokratiya va inson huquqlari / Xalqaro axborot dasturlari byurosi, AQSh Davlat departamenti
* Demokratiya tamoyillari / Xalqaro axborot dasturlari byurosi, AQSh Davlat departamenti