**Kol qal’asi** (gruzincha : ყუელისციხე yoki ყველისციხე; *talaffuzi* : „q’uelistsih’e" yoki „q’uelistsih’e") Turkiyadagi Yalnızçam togʻidagi Kolkoy qishlogʻida joylashgan gruzin qal’asi. U **Kveli qal’asi** (Kvelistsihe) yoki **Kuveli qal’asi** (Kuelistsihe) sifatida ham tanilgan. Turkcha „Kol" nomi „Kveli" yoki „Kueli"dan kelib chiqqan. Gruzin manbalarida ilk bor X asr boshlarida paydo boʻlgan Kol qalʼasi XVI asrda Usmonlilar imperiyasi tomonidan bosib olinmaguncha Samtshe viloyatining asosiy istehkomi boʻlgan.

Kveli qal’asi yoki Kueli qal’asi nomi gruzinchadan soʻzma-soʻz tarjima qilganda „pishloq qal’asi" degan maʼnoni anglatadi, yunoncha ekvivalent Tyrokastron (Τυrόχasτrón): Konstantinos Porfirogennetos De Administrando Imperio.

Tarixi
------

 914-yilda Kveli qal’asini arablar hujumidan himoya qilishda halok boʻlgan gruziyalik Mikel Gobron (1882-yil). Keyinchalik u Gruziya cherkovi tomonidan kanonizatsiya qilingan.
Kol qal’asi hozirda katta darajada vayronaga aylangan va Turkiyaning shimoli-sharqidagi Ardaxon viloyatining Posof tumanidagi Kolkoy qishlogʻida, bugungi kunda Gruziya chegarasiga yaqin joylashgan. Gobronning Ozarbayjon amiri Yusuf Ibn Abi’l-Saj-Abu l’Kasimning Ozarbayjon ishgʻol armiyasiga qarshilik koʻrsatish joyi sifatida Stepane Mtbevarining gruzin manbalaridan biri boʻlgan xabar matnida tilga olingan. X asr boshlarida gruzin. Ushbu manbaga koʻra, Kol qal’asi 28 kunlik qamaldan soʻng qulab tushdi va gruzin qoʻmondoni nasroniy Gobron islomni qabul qilishdan bosh tortgani uchun oʻldirilgan.

Kol qal’asi 920 yilga kelib, Konstantinos Porfirogennetosning „De Ceremoniis" deb nomlangan **asarida** Kavaxetidagi Gruziya gersogligining bosh qal’asi sifatida tilga olingan. Kuvelning nomi boshqa joylarda Konstantin tomonidan „Tyrokastron (pishloq qal’asi)"ning yunoncha ekvivalenti va keyinchalik Davidning ekspansionist amakivachchasi Tao II deb ataladi. U Gurgenning mulkiga oʻtdi. Keyinchalik Gurgen Klarceti evaziga Kuvel va Adjarani qaynotasi Ashot Kiskasiga bergan, biroq keyinchalik ularni qaytarib olgan. 941-yilda Gurgen vafotidan soʻng, qal’a uning amakivachchalariga meros boʻlib oʻtdi. Oxir-oqibat 1008-yilda — Bagrationi sulolasining boshqa mulklari bilan birga — Gruziya qirolligining birinchi qiroli Bagrat III’ning ixtiyoriga oʻtdi.

Kol qal’asi strategik joylashuvi tufayli tarix davomida koʻplab harbiy toʻqnashuvlar, urushlar va qamallarni koʻrgan. Qal’a 1040-yillarda isyonchi gruzin generali IV tomonidan qurilgan. Liparitning egaligi, lekin Liparit 1059-yilda Gruziya qiroli Bagrat IV’dan magʻlub boʻlganidan keyin qaytarib olingan. 1060-yillarda qal’aning eristavisi *(boshqaruvchisi/gersogi)* Cakeli sulolasidan boʻlgan Murvonga berilgan, ammo 1065-yilda Gruziya yurishlari paytida u Buyuk Saljuqiy sultoni Alp Arslon qoʻliga oʻtgan. 1080-yilda Amir Ahmad boshchiligidagi turklar, ehtimol, Revvadi/Mamlan boʻlgan. Ular Gruziya qiroli Giorgiy II’ni magʻlub etishdi. XVI asrda Koʻl qalʼasi janubi-gʻarbiy Gruziyaning koʻp qismi bilan birga Usmonlilar hukmronligi ostiga oʻtib, oʻtmishdagi ahamiyatini yoʻqotdi.

Manbalar
--------

1. 1 2  *Studies in Christian Caucasian History* (İngilizce). Georgetown University Press, 1963 — 492-495 bet.
2. ↑  (Fransuzcha) Martin-Hisard, Bernardette. „Constantinople et les Archontes du Monde Caucasien dans le Livre de Cérémonies", pp. 452-455. In *Travaux et mémoires du Centre de recherche d’histoire et civilisation byzantine*, no. 13, pp. 361-521. Paris: De Boccard, 2000.