**Katta Orol dengizi** (**Katta Orol**) – ikkiga boʻlingan Orol dengizi havzasidagi giperhalin koʻllar tizimi boʻlib, 1989-yilda ikkinchi koʻlning sathining pasayishi natijasida hosil boʻlgan. 2001-yilda Katta Orol dengizi dengiz sathidan 34 m balandlikda joylashgan edi. Suv oqimining boshlangʻich yoʻnalishi – sharqdan gʻarbga – Amudaryo suvlarining koʻlga quyilishi toʻxtatilgandan soʻng, teskari tomonga oʻzgardi. Katta Orol dengizining gʻarbiy qismining maydoni 3500-3800 km², oʻrtacha chuqurligi 14-15 m, maksimali 37-40 m. Dengizning gʻarbiy qismi yer osti suvlari bilan biroz toʻldiriladi, bu uning qurishini sezilarli darajada sekinlashtiradi. Yer osti suvlari yiliga oʻrtacha 2 km³ suv oqimini taʼminlaydi. Nisbatan nam yillarda Sharqiy dengiz qisman tiklanadi, ammo daryoning toshqinlari tugagandan soʻng, gʻarbiy qismga suv oqimi va sayoz shoʻr botqoqning katta maydonida suvning bugʻlanishi tufayli tezda yoʻqoladi.

Shoʻrlanish
-----------

2007-yilda Katta Orol dengizining gʻarbiy qismida shoʻrlanish darajasi 70 g/l, sharqiy qismida – 100 g/l ni tashkil etdi. 2009-yilda qiymatlar mos ravishda 100‰ va 200‰ ga yetdi. Amaldagi Katta Orolni asrash loyihasiga koʻra, Amudaryo kanalini Gʻarbiy Katta Orolga burish uning suvining shoʻrlanishini kamaytirishi va baliqchilikni tiklashi mumkin.

Suv omborining dinamikasi
-------------------------

1992-yilda Kichik Orol dengizi Katta Koʻkaral toʻgʻoni bilan oʻrab qoʻyildi. Bu esa Kichik Orol dengizining saqlanib qolishiga olib keldi, lekin Katta Orolning qurib ketishiga sabab boʻldi. 2009-yil may oyida Sharqiy Orol dengizi butunlay qurib qoldi. 2009-yilning kuziga kelib kanal qurib qoldi va Gʻarbiy Katta Oroldan Sharqiy Orolga suv oqimi toʻxtadi. 2010-yilda koʻl yana Amudaryoning erigan suvlari bilan toʻldi. Biroq toʻrt yildan soʻng yana qurib qoldi. 2015-yil bahorida suv ombori vaqtincha toshib ketdi (butun Orol dengizining 2014-yildagi 7300 km² maydonidan 10780 km² gacha), 2015-yil kuziga kelib yana qisqardi va Sharqiy Orol yana quriy boshladi (butun suvning 8303 km² gacha). dengiz). Sharqiy dengiz issiq yozda toʻliq quriydi va daryo toshqinlari paytida qisman toʻldiriladi. Gʻarbiy dengiz esa yildan-yilga qurishda davom etmoqda.

Manbalar
--------

1. ↑  Peter O. Zavialov, 2005, Physical oceanography of the dying Aral Sea, S. 112
2. ↑  „Реабилитация экосистем и биопродуктивности Аральского моря в условиях дефицита воды" (en). 29-iyul 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-aprel 2011-yil.
3. ↑  „Aralsee: Ostbecken ist jetzt Wüste" (de).  Scinexx. 29-iyul 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-aprel 2011-yil.
4. 1 2  „World of Change: Shrinking Aral Sea : Feature Articles". *earthobservatory.nasa.gov*. 21-may 2009-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 13-dekabr 2019-yil.
5. ↑  „Аральское море восстанавливается" (en).  Earth Observatory. 16-mart 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-aprel 2011-yil.
6. ↑  „Карта динамики Аральского моря с 1960 по 2015 годы" (ru). *www.ntsomz.ru*. 9-mart 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 13-dekabr 2019-yil.
7. ↑  „Снимки NASA на конкретную дату". *lance.modaps.eosdis.nasa.gov*. 3-yanvar 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 13-dekabr 2019-yil.