recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Nyu Salem-Baffington** AQShning Pensilvaniya shtatidagi Fayette okrugida bir qismidagi aholini ro'yxatga olish uchun mo'ljallangan joy (CDP) edi. Aholisi 2000-yilgi aholini ro'yxatga olishda 808 kishini tashkil etgan. 2010-yilgi aholini ro'yxatga olish uchun hudud ikkita CDPga: Nyu-Salem va Buffingtonga bo'lingan. Ikkala jamoa ham Menallen shaharchasida joylashgan.

Geografiyasi
------------

New Salem-Buffington kordinatasi:39°55′31″N 79°50′16″W﻿ / ﻿39.92528°N 79.83778°W﻿ / 39.92528; -79.83778GO (39,925298, -79,837655). 

Amerika Qo'shma Shtatlari Aholini ro'yxatga olish byurosining malumotlariga qaraganda, CDP umumiy maydoni 1,2 kvadrat milya (3,1 km`2` ), hammasi quruqlik.

Demografiyasi
-------------

2000-yilgi aholini ro'yxatga olish  natijasiga ko'ra, CDPda 808 ta kishi, 318 ta xonadon hamda 232 ta oila istiqomat qilgan. Aholi zichligi – har kvadrat milga (264.4km2) 685,8 nafar kishi to'g'ri kelgan. O'rtacha zichligi 307,3kvadrat mil (118.4km2) ni tashkil etgan 362 ta uy-joy mavjud edi. CDPning irqiy tarkibi 93,19% oq tanli, 6,56% afro-amerikalik, 0,25% tubjoy amerikalik va boshqa har qanday irqning ispan yoki latino aholisi 0,12% ni tashkil etdi.

CDPda jami 318 ta xonadon mavjud bo'lib, ulardan 29,9% 18 yoshgacha bo'lgan bolalari bor, 52,2% er-xotinlar, 16,7 % eri bo'lmagan ayollar, 27,0% oilasi bo'lmaganlar. Barcha uy xo'jaliklarining 25,2% jismoniy shaxslardan iborat bo'lib, 14,5 %ida 65 yosh va undan katta bo'lgan yolg'iz yashaydiganlar bor edi. 

CDPda aholi populatsiyasi keng tarqalgan bo'lib, 23,3% 18 yoshgacha, 8,0% 18 yoshdan 24 yoshgacha, 26,1% 25 yoshdan 44 yoshgacha, 23,3% 45 yoshdan 64 yoshgacha shuningdek 19,3% 65 yosh yoki yoshi kattaroq. O'rtacha yashash yoshi 40 yil. Har 100 ta ayolga 76,4 ta erkak to'g'ri keladi. 18 va undan katta yoshdagi har 100 ta ayolga 77,7 ta erkak to'g'ri keladi.

CDPdagi uy xo'jaliklarining o'rtacha daromadi $28,875, oilaning o'rtacha daromadi esa $34,643ni tashkil etdi. Erkaklarning o'rtacha daromadi $21,406, ayollarniki esa $16,607. CDP uchun aholi jon boshiga daromad $13,508. Oilalarning qariyb 13,0 % va aholining 15,5 % qashshoqlik chegarasidan past bo'lgan, shu jumladan 18 yoshgacha bo'lganlar 14,8 % hamda 65 va undan katta yoshdagilarning 13,8 %.

Taniqli odamlari
----------------

* 1939-yil 14-dekabrda Nyu-Salemda tug‘ilgan Erni Devis Uniontownga, keyin esa Elmira, Nyu-Yorkka ko‘chib o‘tdi. U Heisman Trophy sovrinini qo'lga kiritgan birinchi afro-amerikalik edi.
* Robert J. Cenker, Uniontown, 5-noyabr 1948-yilda tug'ilgan, 1973-yilgacha Buffington/Nyu Salemda yashagan. U RCA foydali yuk bo'yicha mutaxassis edi va 1986-yil 12-18 yanvar kunlari 61-C missiyasida Kolumbiya kosmik kemasida uchdi.

Havolalar
---------

1. ↑  „US Gazetteer files: 2010, 2000, and 1990".  United States Census Bureau (12-fevral 2011-yil). Qaraldi: 23-aprel 2011-yil.
2. ↑  „U.S. Census website".  United States Census Bureau. Qaraldi: 31-yanvar 2008-yil.
**Sediqa Balxi** (dariycha: *صدیقه بلخی*) Afgʻoniston siyosatchisi va Hamid Karzay hukumatining sobiq vaziri.

Yoshlik yillari
---------------

Balxiy 1950-yilda Afgʻonistonning Balx viloyati, Mozori Sharif shahrida tugʻilgan. Uning otasi Ismoil Balxiy Afgʻonistonda bir necha bor qamoqqa tashlangan va oxir-oqibat zaharlab oʻldirilgan. U islomshunoslik boʻyicha bakalavr darajasini tamomlaydi va Eronda qolib, keyingi taʼlim bosqichini davom ettiradi. U bir muncha vaqt oʻqituvchilik qiladi va menejer boʻlib ishlaydi. Sediqa Balxi juda yosh vaqtida turmushga chiqqan va olti nafar farzandi bor. Uning akasi Seyid Ali Balxiy iqtisodchi boʻlib, Afgʻoniston kommunistik Xalq demokratik partiyasi hukmronligi davrida oʻldirilgan.

Faoliyati
---------

Balxiy Tolibon hukmronligi davrida Eronning Xuroson viloyatida joylashgan afgʻon ayollarining siyosiy va madaniy faoliyati boʻyicha Islom markazida rahbarlik qilgan. Sediqa 1991-yilda Afgʻonistonga koʻchib oʻtadi va u yerda yashirincha ishini davom ettiradi. 2001-yil dekabr oyida u Bonn kelishuvida ishtirok etgan uchta ayoldan biri hisoblanadi. U ikki marta Meshrano Jirga (Afgʻoniston senati) deputati etib saylangan. Afgʻoniston senatida Xotin-qizlar ishlari boʻyicha qoʻmita raisi boʻlib ishlagan. Sediqa 2004-yildan 2009-yilgacha Hamid Karzay hukumatida shahidlar va nogironlar vaziri lavozimida faoliyat yuritgan. 2005-yilda Balxiy va Afgʻoniston armiyasi boshligʻi Bismilloh Xon Muhammadiy bilan vertolyot halokatidan omon qolishgan. Falokat baxtsiz hodisa deb taxmin qilingan.

Manbalar
--------

1. ↑  Ngunjiri, Faith Wambura*. Women and Leadership around the World* (en). IAP, 2015 — 10 bet. ISBN 9781681231518.
2. 1 2 3  „Sediqa Balkhi: 'He Said I Would Die If I Went to School Again'". *Huffington Post* (2-aprel 2014-yil). Qaraldi: 7-noyabr 2017-yil.„Sediqa Balkhi: 'He Said I Would Die If I Went to School Againʼ". *Huffington Post*. 2 April 2014. Retrieved 7 November 2017.
3. ↑  „Database" (en-gb). *afghan-bios.info*. Qaraldi: 7-noyabr 2017-yil.
4. ↑  Kitch, Sally L.*. Contested Terrain: Reflections with Afghan Women Leaders* (en). University of Illinois Press, 2014 — 75 bet. ISBN 9780252096648. 7-noyabr 2017-yilda qaraldi.
5. ↑  Skaine, Rosemarie*. Women of Afghanistan in the Post-Taliban Era: How Lives Have Changed and Where They Stand Today* (en). McFarland, 2008 — 8 bet. ISBN 9780786437924.
6. ↑  *Afghanistan Business Intelligence Report* (en). Int'l Business Publications, 2000 — 24 bet. ISBN 9780739725009. [*sayt ishlamaydi*]
7. ↑  „Afghan minister survives attack". BBC (10-sentyabr 2005-yil). Qaraldi: 7-noyabr 2017-yil.
8. ↑  „Afghan Minister Escapes Gunmen" (en). CBS. Qaraldi: 7-noyabr 2017-yil.
**Sebej** – Rossiyaning Pskov viloyatining janubi-gʻarbidagi shahar (1772 yildan). Sebej shahar posyolkasining maʼmuriy markazi. Sebej shahri Rossiyaning tarixiy shaharlari roʻyxatiga kiritilgan.

Tarixi
------

1-ming yillikning soʻnggi choragida Qalʻa tepaligining sharqiy qismidagi burni posyolkasida Uzoq Qoʻrgʻon madaniyatining mustahkam turar joyi (maydoni 180×30-60 m) topilpgan. U yerda XI-XIV asrlarga oid topilmalar: uy roʻzgʻor buyumlari, zargarlik buyumlari, qurol-yarogʻlar, oʻyilgan suyak xochlari va boshqalar boʻlgan. Shahar haqidagi birinchi maʼlumotlar Ilya Murometsning Sebejda qora kuchlarni magʻlub etgan birinchi sayohatiga toʻgʻri keladi. Tarixiy jihatdan, bu voqealarni Rurikning chaqiruvi va Izborskdan Polotskgacha boʻlgan sayohati bilan bogʻlash mumkin.
Sebej haqida aholi punkti sifatidagi birinchi maʼlumotlar 1414-yilga toʻgʻri keladi. Bu yil davomida u XVI asr polshalik yilnomachisi Matvey Stryikovskiy tomonidan Litva knyazi Vitautas tomonidan Pskovga qarshi yurish paytida olib ketilgan va yoqib yuborilgan Pskov Respublikasining „shahar atrofi" sifatida tilga olingan. Manba bu erda mustahkamlangan turar-joy mavjudligini koʻrsatadi.

Geografiyasi
------------

Shahar Pskovdan 189 km janubda, Sebejskiy va Orono koʻllari orasida joylashgan. Sebejskiy tumani Latviya va Belorussiya bilan chegaradosh. Sankt-Peterburggacha boʻlgan masofa 450 km, Moskvagacha – 600 km.

Sebej moʻtadil kontinental iqlim zonasida joylashgan. Baland joylar orasida shahardan bir yarim kilometr uzoqlikda joylashgan Vzdixalinka togʻining ahamiyati katta. Shahar hududida torf, gʻisht gil, qurilish qumi va qum- shagʻal materiallari kabi foydali qazilmalar zaxiralari mavjud. Mineral suv buloqlari, shifobaxsh balchiqlar topilgan.

Iqlimi
------

Sebej iqlimi moʻtadil dengizdan moʻtadil kontinentalga oʻtadi, qishi yumshoq va yozi issiq. Koʻproq yogʻingarchilik yozda va kuzning boshida sodir boʻladi. Qishda tez-tez sodir boʻladigan issiq siklonlar Gulf oqimining taʼsiridan kelib chiqadi.

Shamolning oʻrtacha yillik tezligi – 3,9 m/s
Oʻrtacha yillik harorat – +6,8 °C
Havoning oʻrtacha yillik namligi – 78%

Manbalar
--------


|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * k
* m
* t

 Pskov viloyati |
| --- |
|  |
| Shaharlar | 
* Velikie Luki
* Gdov
* Dno
* Nevel
* Novorjev
* Novosokolniki
* Opochka
* Ostrov
* Pechori
* Porhov
* Pskov
* Pustoshka
* Pitalovo
* Sebej
 |
|  |
| Tumanlar | 
* Opochetskiy
* Ostrovskiy tumani
* Palkinskiy
* Pechorskiy
* Plyusskiy
* Porhovskiy
* Pskovskiy
* Pustoshinskiy
* Pushkinogorskiy
* Pitalovskiy
* Sebejskiy
* Strugo-Krasnenskiy
* Usvyatskiy
 |

 |
**Pyotr Xan** (1922-yil 13-iyun, Pokrovka qishlogʻi, Nikolsk-Ussuriskiy uezdi, Uzoq Sharq Respublikasi – 2004-yil 11-yanvar, Perm, Rossiya) – Oʻzbekiston SSR Toshkent viloyati Quyi Chirchiq tumanidagi Mikoyan nomidagi kolxoz mudiri. Sotsialistik Mehnat Qahramoni (1951).

Tarjimai holi
-------------

1922-yilda Nikolsk-Ussuriskiy tumani Pokrovka qishlogʻida dehqon oilasida tugʻilgan. Millati koreys.

1937-yilda oila etnik sabablarga koʻra qatagʻonga uchradi. Ota hibsga olingan, uning keyingi taqdiri nomaʼlum. Ona va uch bola Toshkent viloyatiga deportatsiya qilindi. 1939-yilda Quyi Chirchiq tumanidagi „Krasniy Vostok" kolxozi qoshidagi koreys maktabini tamomlagan. 1940-yildan – Quyi Chirchiq tumanidagi „Yangi yoʻl" kolxozida oddiy kolxozchi. 1949-yildan – Quyi Chirchiq tumani Mikoyan nomidagi kolxozda oddiy kolxozchi, dala mudiri, haydovchi, dala ekinlari brigadasi brigadiri.

1949-yilda Pyotr Xan jamoasi texnik ekinlar, xususan, kanop yetishtirish ustida ish olib bordi va sugʻoriladigan yerlarda yashil kanop poyasidan rekord darajadagi hosil olishga erishdi. 1950-yilda boʻlinma 5,8 gektar maydonning har gektaridan oʻrtacha 93,1 sentnerdan kanop hosili oldi. SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1951-yil 17-iyuldagi farmoni bilan Xan Pyotr Lenin ordeni va O‘roq va Bolg‘a oltin medali hamda Sotsialistik Mehnat Qahramoni unvoni bilan taqdirlandi.

Xanning butun mehnat faoliyati Quyi Chirchiq tumanining Mikoyan nomidagi (1952-yildan – Sverdlov nomidagi) kolxozi bilan bogʻliq boʻlib, u yerda 1982-yilgacha ishlagan. 1970-yilda u KPSS aʼzoligiga qabul qilindi.

Ittifoq ahamiyatiga ega nafaqaxoʻr. 1998-yilda u Oʻzbekistonni tark etishga majbur boʻldi va Rossiya Federatsiyasi fuqaroligini qabul qildi.

Perm shahrida yashagan. 2004-yilda vafot etgan va Permdagi Shimoliy qabristonga dafn qilindi.

Olgan mukofotlari
-----------------

* Sotsialistik Mehnat Qahramoni;
* Lenin ordeni;
* Mehnat Qizil Bayroq ordeni (1953);
* Oktyabr Inqilobi ordeni (1973);
* 3-darajali "Mehnat shuhrati" ordeni (1976);
* „1941-1945 yillardagi Ulugʻ Vatan urushidagi jasoratli mehnati uchun" medali;
* „Vladimir Ilich Lenin tavalludining 100 yilligi munosabati bilan" medali;
* Oʻzbekiston SSR Oliy Soveti Prezidiumining Faxriy yorligʻi.
* „Shuhrat" medali

Manbalar
--------

1. 1 2 3  „Цой Сергей Бонхович" (ru). *warheroes.ru*. Qaraldi: 19-noyabr 2023-yil.
2. ↑  *Герои Прикамья*, Perm, 2006.

Havolalar
---------

* German Kim, Ensiklopediya koryo saram. Geroy Sotsialisticheskogo Truda Xan Petr
**„The Assassins: A Radical Sect in Islam"** („Hashshoshiylar: Islomdagi radikal firqa") — amerikalik sharqshunos Bernard Lewis qalamiga mansub hashshoshiylar haqidagi kitob. Ilk bor 1967-yil London shahrida „Weidenfeld & Nicolson" nashriyotida chop etilgan. 1987-yil New York shahrida Basic Books nashriyotida chop etilgan. 1987-yil shu shaharda Oxford universiteti nashriyoti tomonidan kichik oʻzgartirishlar kiritilgan nusxasi chop etilgan. 2002-yil New Yorkda Basic Books tomonidan muallif yozgan yangi kirish soʻzli nusxasi chop etilgan.

Asarda oʻz siyosiy, harbiy hamda diniy maqsadlariga erishish uchun oʻz dushmanlarini oʻldirgan hashshoshiylarning kelib chiqishi koʻrib chiqilgan. Kitob fransuz, arab, fors, yapon, ispan, turk, italyan, olmon, ivrit tillariga tarjima qilingan. Asarda hashshoshiylar va zamonaviy terrorizm oʻrtasidagi oʻxshashliklarga qisqacha toʻxtalib oʻtilgan. Muallif kitobni yozish uchun oʻnlab tilda yozilgan koʻplab tarixiy manbaga tayangan. „The Assassins: A Radical Sect in Islam" Lewisning eng taniqli asarlari qatoriga kiradi.

|  |  |
| --- | --- |
| Kitoblar | *Kitobga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Xislat** (taxallusi; asl ismsharifi Haybatullaxoʻja Orifxoʻja oʻgʻli) (1880.10.5 Toshkent 1945.8.6) - shoir va tarjimon. Oʻzbek mumtoz adabiyotining soʻnggi namoyandalaridan biri. 16—17 yoshlarida Toshkent shahri Kesaqqoʻrgʻon mahallasidagi madrasaga oʻqishga kirib, arab va fors tillarini mukammal oʻzlashtirgan; o’zbek , ozarbayjon, turk, fors va arab adabiyotlarini puxta oʻrgangan. 1908—09 yillarda Navoiy ijodini mutolaa qilib, "Farhod va Shirin" hamda "Layli va Majnun" dostonlarining soddalashtirilgan nasriy nusxalarini tayyorlagan va oʻz hisobidan nashr etgan. 1910—14 yillarda madrasadoshi Sidqiy Xondayliqiy bilan hamkorlikda "Armugʻoni Xislat", "Hidoyai Xislat", "Savgʻoti Xislat", "Tuhfai Xislat" kabi bayozlarini nashr ettirgan. Bu bayozlarda shoirning 100 dan ziyod lirik sheʼrlari eʼlon qilingan. X.ning lirik sheʼrlarida Bobur, Mashrab va, ayniqsa, Navoiy ijodining taʼsiri kuchli. Bu taʼsir uning "Naylaram bogʻu chaman sayrini jonon boʻlmasa", "Qandoq qilay", "Ey nigorim", "Iqlimi devona qilgan bir pari savdosidur", "Oʻldim asiring, ey yor", "Ey xublar sarosi", "Orazingmu yo guli raʼnomidur", "Ey parivash" singari gʻazallarining badiiy qurilmasida ham, gʻoyaviy yoʻnalishida ham yaqqol koʻrinadi. X.ning dunyoviy gʻoyalar bilan yoʻgʻrilgan bir qancha gʻazallari Mulla Toʻychi Toshmuhamedov va Hamroqul qori kabi mashhur hofizlar tomonidan ijro etib kelingan.

X. 1917 yildan keyin ham badiiy ijod bilan shugʻullanib, zamonaviy mavzularda gʻazal va muxammaslar yaratgan. Ammo Sovet davlatining jadid shoirlarga nisbatan sovuq munosabati tufayli u yoshlikda egallagan hunari — duradgorlikni davom ettirib, 1940 yilga qadar imoratsozlik ishlari bilan koʻproq mashgʻul boʻlgan.

X.ning adabiy merosida tarjima asarlar katta oʻrin egallaydi. U Nizomiyning "Layli va Majnun" dostoni, Firdavsiyning "Shohnoma" dostoni asosida nasrlashtirilgan "Barzuyi sher", "Pahlavoni Ahmad", Ubayd Zokoniyning "Mushuk va sichqon" asarlarini fors tilidan tarjima qilgan, arab va fors mumtoz adabiyotlaridagi bolalarbop rivoyatlar va masallarni sheʼriy tarjima qilib, "Non va halvo" degan majmua tuzgan. Toshkent shahridagi koʻchalardan biri X. nomi bilan ataladi.

Manbalar
--------

* Gʻazallar, T. 1971.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Boshqa nomlar uchun qarang: the country that’s situated in Central America   Nicaragua.
 Manikaraguadagi "Nuestra Señora del Carmen" cherkovi
**Manikaragua** ( Ispancha talaffuzi: manika ' raywa) — Kubaning Villa Clara provinsiyasidagi munitsipalitet va togʻ shaharchasi. U Villa Claraning janubiy qismida Escambray tog'larida joylashgan bo'lib, g'arbda Cienfuegos va sharqda Sancti Spiritus provinsiyalari bilan chegaradosh.

Tarixi
------

Bu hudud dastlab Kubada tug'ilgan Taino xalqi bo'lgan Siboney tomonidan joylashtirilgan. Munitsipalitet tarkibiga kiruvchi aholi punktlarining ba'zi toponimlari (Manikaragua, Matagua, Jibakoa va boshqalar) aravakcha kelib chiqishi bor.

Geografiyasi
------------

Munitsipalitet tarkibiga shahar (2003-yilda taxminan 23 000 aholi istiqomat qilgan) va Arroyo Seco, El Mango, El Salto del Hanabanilla, Guinia de Miranda, Jibacoa, Jorobada, La Moza, Matagua (eng ko'p aholi yashaydigan va boshqalar) kabi bir qancha qishloqlar kiradi. U Jibakoa vodiysi, Hanabanilla ko'li, to'g'on va xuddi shu nomdagi mehmonxona kabi ajoyib tabiiy go'zal va diqqatga sazovor joylarga ega.

Aholisi
-------

2004-yilda Manikaragua munitsipalitetida 73 370 kishi istiqomat qilgan. Umumiy maydoni 1,063 km2 (410 mi²), aholi zichligi – 69.0/km2 (179/sq mi).

Iqtisodiyoti
------------

Manikaragua Kubadagi 4 ta yirik munitsipalitetlardan biridir. Bu sohaning asosiy ekini va daromad manbai tamaki va qahva kabi mahsulotlar kiradi. Qahva, Cienfuegos viloyatining janubi-sharqiy qismidan qo'shni Sancti Spiritusgacha cho'zilgan tog'tizmasi bo'lgan El Escambray tog'larining etaklarida yetishtiriladi. Manikaraguadan kelgan kofe donalari g'arbiy dunyoda iqtisodiy embargo tufayli ma'lum bo'lmasada, misli ko'rilmagan nektarga ega. Mahalliy zavodda ishlab chiqarilgan sigaretlar dunyoning turli burchaklaridan kelgan ko'plab sayyohlarning mashhurligidan zavqlanmaydi. Bir vaqtlar dunyodagi eng yaxshi tamaki markazi sifatida tanilgan. El Hoyo de Manicaragua bu munitsipalitetda joylashgan kichik qishloqdir. Ekin Kubaning g'arbiy Pinar del Rio provinsiyasiga ko'chirilgandan so'ng, uning mashhurligi pasayib ketdi va ko'plab mahalliy kampesinolar Castroga qarshi harakatlari tufayli ko'chirildi.

Taniqli odamlari
----------------

* Ofelia Dominguez Navarro (1894-1976), yozuvchi, o'qituvchi, huquqshunos, feminist va faol
* Xuan Ramon Valdes Gomes (1968-yilda tug'ilgan), rassom

Yana qarang
-----------

* Kuba munitsipalitetlari
* Kuba shaharlari ro'yxati

Ma'lumotnomalar
---------------

1. ↑  *Atenas.cu.* „2004 Population trends, by Province and Municipality" (es) (2004). 27-sentyabr 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-oktyabr 2007-yil.
2. ↑  *Statoids.* „Municipios of Cuba" (iyul 2003). Qaraldi: 9-oktyabr 2007-yil.

Havolalar
---------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Vikiomborda ***Manikaragua*** haqida turkum mavjud |

* (ispancha) Manicaragua on EcuRed
**Ilonburgut**, yoki **oddiy ilon** ilonxo‘r , **ilonxo‘r burgut** yoki **taqir burgut** (*Circaetus gallicus* yoki *Circaetus ferox*) — qarchig‘aylar oilasiga mansub ilonxo‘rlar kenja vakiliga kiruvchi yirtqush qushlardan biri hisoblanadi.

Tavsif
------

Umumiy uzunligi - 67-72 sm, qanotlarini qoqqanda 160-190 sm, qanot uzunligi 52-60 sm.Urg‘ochilari erkaklaridan yirikroq ko‘rinishda, ammo bir xil rangda bo‘lishadi. Qushlarning orqa tomoni kulrang-jigarrang, yosh qushlarniki xuddi kattalarnikiga o‘xshaydi .

Tarqalishi
----------

Baland tog‘ va haydaladigan yerlarda uyalamasligini hisobga olmaganda, deyarli hamma joyda tarqalgan. O‘zbekistondan tashqarida: O‘rta Osiyo va Qozog‘iston, Mo‘g‘uliston (uyalash); Eron, Pokiston, Hindiston (qishlash). Evropada, Afrikada, Gʻarbiy Osiyoda, Shimoliy Hindistonda - boshqa kichik turlari mavjud. 

Rossiyaning Qizil kitobiga , Belarus Respublikasining Qizil kitobiga va O‘zbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

Yashash joyi
------------

 
Dengiz sathidan 2500 m balandlikdagi qumli cho‘l, to‘qay o‘rmonlari, qoldiq tog‘lar, tog‘larning cho‘llashgan etaklari qismida yashaydi.

Soni
----

  

1970-1980-yillarda 20 taga yaqin uyalovchi jufti qayd etilgan (Markaziy Qizilqum – 8, Orol-Payg‘ambar – 1, Amudaryoning quyi qismi – 2, Nurota t. – 2, Chotqol t. – 4-5; uyalashda – 50 tagacha juftsizi); taxminan jami 30-40 tagacha uyalovchi jufti bo‘lgan. Bugungi kunga kelib soni keskin kamayib ketgan. So‘nggi o‘n yilliklarda keskin ravishda aloqa tarmoqlari: temir va avtomobil yo‘llari, yuqori kuchlanishli elektr uzatish liniyalari qurilishi, yangi gaz konlari o‘zlashtirilishi tufayli Hisor tog‘ining shimoliy va janubiy yonbag‘irlaridagi pasttog‘larda soni kamayib ketdi.

Hayot tarzi
-----------

Bahorgi uchib o‘tishi – mart-aprelda. Daraxtlar, butalar, jarliklar va qoyalarga in quradi. Aprel-mayda bitta, ba’zan esa ikkita tuxum qo‘yadi va 35-47 kun bosib yotadi. Poloponlari avgust-sentyabr oylaridan ucha boshlaydi. Kuzgi uchib o‘tish davri – sentyabr-oktyabrga to‘g‘ri keladi. Kaltakesaklar va ilonlar bilan oziqlanadi.

Ushbu tur qo‘riq yerlarning o‘zlashtirilishi oqibatida kamayib ketmoqda.

Galereya
--------

* 
* 
* 
* 
* 
*

Manbalar
--------

1. ↑  „Птицы Челябинской области, занесённые в Красную книгу РСФСР".  Красная Книга Челябинской области. 23-yanvar 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-yanvar 2007-yil.
2. ↑  Красная книга Беларуси[*sayt ishlamaydi*]
3. ↑  ИЛОНБУРГУТ (Wayback Machine saytida 2022-08-05 sanasida arxivlangan) *Redbook.uz*
**Boltayutar** (*Gypaetus barbatus*) — yirtqich qushlar turkumining qarchigʻaysimonlar oilasiga mansub qush. Oʻzbekistonda uchraydigan yirtqich qushlarning eng yirigi. Uz. 1,1 m gacha, qanoti yoyilganda 2,7 m ga boradi. Boshi va tanasining qorin tomoni oqish yoki sargʻish, orqa tomoni qoramtir. Tumshugi ostida qattiq qilsimon patlardan hosil boʻlgan bir tutam kokili bor. B. Markaziy Osiyo, Arabiston, Jan. Yevropa va Afrikaning shim.sharqida tarqalgan, Oʻzbekistonda togʻlarning qoyali joylarida yashaydi. Nurota togʻlaridek past togʻlarda ham, Pomir va Tyanshan kabi baland toglarda ham uchraydi. Uyasini qoyalar orasiga quradi. Dek. — yanvarda 1—2 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini erkagi bilan urgʻochisi galmagal bosadi, lekin urgʻochisi koʻproq oʻtiradi. 55—60 kunda bola ochadi, bolasi 4 oyda uchirma boʻladi. B. odamga va yirik sut emizuvchilarga hujum qilmaydi. Oʻlimtiklar va suyaklar bilan oziqlanadi. Qanoti katta va keng boʻlib, oʻlimtiklar axtarib uzoqqa uchishga moslashgan. Baʼzan kaklik, quyon, sugʻurlarga hujum qiladi. Kopetdogʻ etagida toshbaqalar bilan oziqlanishi aniklangan. B. toshbaqa kosasini kuchli tumshugʻi bilan sindira oladi. Suyaklarni ham hazm qiladi. Tirnoqlari toʻmtoq, barmoklari kaltaligidan tirik hayvonlarni tutib oʻldira olmaydi, lekin oʻljasini panjalari bilan changallab ucha oladi. B. koʻpchilik mamlakatlar Qizil kitobiga kiritilgan.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Hayvon haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
Kristal togʻ 2005-yil
 Kristal togʻ 2007-yil
**Kristal togʻ** Oq cho'lda, Farafradan 120 km uzoqlikda, Bahariya va Farafra vohasi o'rtasida joylashgan togʻ tizmadir.

Kristal togʻning geologik shakllanishi
--------------------------------------

Kristal togʻ dunyodagi eng qimmat togʻlardan biridir. U qoyalardan yasalgan kichkina archaga o‘xshaydi va quyosh nuri tushsa, cho‘l o‘rtasida minglab qimmatbaho va rang-barang javohirlardan yasalgan shoh tojidek ko'rinish beradi. Ushbu durdona boylik izlayotgan har bir kishi topmoqchi bo'lgan xazinaga yetaklaydi. Shuning uchun u ko'plab xalqaro va mahalliy sayyohlarni o'ziga jalb qiladi. Tashrifchilar odatda hayotning eng go'zal manzaralarini shu togʻ orqali ko'rishni xohlashadi.

Kristal tog' haqidagi afsona
----------------------------

O'tmishda bu hudud Yerga katta meteorit tushganda va juda yuqori harorat natijasida hosil bo'lgan. Bu issiqlik toshlarni qimmatbaho kristall bo'laklariga aylantirganligi haqida belgilar mavjud. 

Koordinatalari: 27°39′43″N 28°25′45″E﻿ / ﻿27.6620°N 28.4293°E﻿ / 27.6620; 28.4293GO

1. 1 2 3  „The Crystal Mountain in Egypt: the Breathtaking Beauty". *Akhbarak News*. 1-yanvar 2023-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 1-yanvar 2023-yil.
2. ↑  „The Crystal Mountain | Bahariya Crystal Mountain" (en). *www.memphistours.com*. Qaraldi: 1-yanvar 2023-yil.
**Gʻishtband** — 12-asr gidrotexnika inshooti — suv omborining tosh toʻgʻoni qoldigʻi. Samarqand viloyati Kat-taqoʻrgʻon tumanidagi Jom qishlogʻi yaqinidan topib tekshirilgan. Bu in-shoot aholi oʻrtasida Gʻ. (gʻishtdan qurilgan toʻgʻon) nomi bilan yuritilib, Zarafshon togʻ tizmalarining gʻarbiy etaklaridan oqib tushadigan Omondarasoyda qurilgan. U yoʻnilgan togʻ toshlari va suvga chidamli maxsus qurilish qorishmasi bilan ishlangan. Inshoot soyning engtor joyiga oʻrnatilgan boʻlib, toʻgʻonning balandligi 9 m, ustki qismining uz. 24,5 m, asosi 10 m; qalinligi yuqorisida 5,5 m, asosida 9 m. Gʻ.ning suv toʻplanadigan ichki tomoni tik, tashqarisi zinapoya shaklida. Gʻ. tufayli oʻz vaqtida Omondarasoy ichida chuq. 9 m. uz. 700 m, eni inshoot oldida 25 m va yuqori — sharqiy tomonida 100 m kattalikdagi suv ombori hosil boʻlgan. Soyning qishki oqimi va bahorgi sel suvlari suv omboriga toʻplanib. qariyb 300 ming kub metr hajmdagi suv jamgʻarilgan. Gʻ. inshooti tufayli Samarqand va Naxshab (Qarshi) oraligʻidan oʻtgan qad. kar-von yoʻli yoqasida mustahkam qalʼa qad koʻtargan. Qalʼaning xarobalari hozirgi vaqtda Kattatepa deb yuritiladi. U Gʻ.dan 5 km gʻarbda, Jom qishlogʻi yaqinida joylashgan. Jom qishlogʻi atrofida 250—300 ga yer maydoni sugʻorilib, obod etilgan. Suv omborini loyqa bosish, in-shoot esa nurash oqibatida ishdan chiqqan.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Qirgʻovullar**, tustovuqlar — qirgʻovulsimonlar oilasiga mansub qushlar urugʻi. 2 turi maʼlum. Tanasining uz. 85 sm, ogʻirligi 1,7–2 kg. Modasi naridan kichik. Nari yorqin tusda, metalldek yaltiraydi. Modasi kulrangsargʻish. Oddiy qirgʻovulning 30 ga yaqin kenja turi mavjud. Kavkazdan Yaponiyagacha boʻlgan joylarda tarqalgan. Oʻrta Osiyoda Kaspiyning jan.-sharqiy qismidan Issiqkoʻlgacha boʻlgan hududlarda uchraydi. Zarafshon bu yurtmaxonasi, shuningdek, ovchilik xoʻjaliklarida Q. koʻp. Oʻrmon hamda ekin maydonlari atrofidagi, daryo va koʻl qirgʻogʻidagi chakalakzor toʻqaylarda yashaydi. Uyasini yerga yasaydi. 8—18 ta tuxum qoʻyib, 24— 25 kun bosadi. Urugʻ, meva, kurtak, hasharot, chuvalchang va mollyuskalar bilan oziqlanadi. Goʻshti va pari uchun ovlanadi. Q. koʻpgina ovchilik xoʻjaliklarida koʻpaytiriladi. Koʻplab ovlangani sababli joylarda Q. soni kamayib ketgan. Biroq Q.ga sharoit yaratilsa, sonini tez tiklash xususiyatiga ega. Yaponiyada yashil qirgʻovul tarqalgan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Hayvon haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Adenozintrifosfat kislota**, ATF — adenin, riboza va uch molekula fosfat kislotadan tarkib topgan organik modda. Organizmda katta ahamiyatga ega boʻlgan energiya va moddalar almashinuvida ishtirok etadi. Adenozintrifosfat kislota barcha biokimyoviy jarayonlarda va tirik organizmlarda fermentlarni hosil qilish uchun asosiy energiya manbai hisoblanadi. Adenozintrifosfat kislota organizm xujayralarida doimo sintezlanib va isteʼmol qilinib turadi. Adenozintrifosfat kislota oʻzining pirofosfat bogʻlarida koʻp energiya saqlaydi (ma-kroergik bogʻlar). U xujayra mitoxondriya moddalarning aerob va anaerob oksidlanishi natijasida ajralib chiqqan energiyani fosforlash yoʻli bilan makroergik fosfat bogʻlari shaklida toʻplaydi va organizmning energiyaga ehtiyoji boʻlgan hamma jarayonlarini energiya bilan taʼminlaydi. ATF organizmda murakkab moddalar sintez reaksiyalarida qatnashadi:biologik membranalar orqali molekulalarda moddalarning faol oʻtkazilishini amalga oshirish, shu jumladan transmembranalarda elektr potensialini yaratish va mushaklarning qisqarilishini amalga oshirish. Energiya bilan bir qatorda ATF inson tanasidagi boshqa bir qator muhim vazifalarni bajaradi:boshqa nukleosid trifosfatlar bilan birgalikda ATF nuklein kislotalarni sintez qilishda asosiy boshlangʻich mahsulotdir. ATF juda koʻp biokimyoviy jarayonlarni tartibga solishda muhim oʻrin tutadi. Bir qator fermentlarning allosterik effektori sifatida ATF ularning tartibga solish markazlariga qoʻshilib, ularning faolligini oshiradi yoki butunlay toʻsqinlik qiladi. Adenozintrifosfat kislota parchalanishi natijasida 8- 11 kkal/mol energiya ajralib chiqadi. U muskullardan, achitqidan olinadi, sintetik usulda ham tayyorlanadi.

ATF — 1929-yilda bir guruh olimlar: Karl Loman, Sayrus Fiski va Yelloprogado Subbarao tomonidan kashf qilingan va 1941-yilda Fritz Lipman ATF hujayralardagi asosiy energiya tashovchisi ekanligini aniqlagan.

Formulasi:{\displaystyle {\ce {C10H16N5O13P3}}}

Molyar massasi:507,18g/mol

Zichligi:1,04g/sm3

Erish temperaturasi:187C

Manbalar
--------

Voet D, Voet JG. Biochemistry Vol 1 3rd ed (eng.). — Wiley: Hoboken, NJ. 2004

Lodish, H, Berk A, Matsudaira P, Kaiser CA, Krieger M, Scott MP, Zipursky SL, Darnell J. Molecular Cell Biology, 5th ed (eng.). — New York: WH Freeman, 2004.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Kimyo | *Kimyoga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Qora drongo** (lotincha: *Dicrurus macrocercus*) — Chumchuqsimonlar (Dicruridae) turkumiga mansub.

Taʼrif
------

Yulduzcha kattaligidagi qush. Umumiy uzunligi 27-30 sm, vazni 51 g. Erkaklarining qanot uzunligi 142-159 mm, urgʻochilar — 143,5-145 mm. Dum uzunligi — 130-150 mm. Dumning uchlari bir oz yon tomonga ajraladi. Oyoqlari kalta, tumshugʻi kalta va baquvvat, yon atrofi kichkina tuklar bilan qoplangan.

Voyaga etgan qushning patlari butunlay qora rangda, mavimsi yoki yashil rangli metall tusli, ayniqsa dorsal tomonida kuchli. Tumshugʻi va oyoqlari ham qora, koʻzlarning irisi toʻq qizil. Birinchi yillik patlarda qorin boʻshligʻi va dum ostidagi patlarda oq rangdagi chegaralar koʻrinadi, ular zaif qobiqli naqsh hosil qiladi, iris toʻq jigarrang.

hududi
------

Janubiy va Sharqiy Osiyoda tarqalgan: Erondan Hindistongacha (bu yerda juda keng tarqalgan qush turlari), janubda Shri-Lanka orollarigacha, Yava va Bali orollarida (Indoneziya).

Rossiyada vagrant tur sifatida Uzoq Sharqdagi Primoryeda juda kam uchraydi.

Biologiyasi
-----------

Tabiiy va madaniy landshaftlardagi oʻrmonli joylarda yashaydi. Koʻpincha qushlar chorva mollariga hamroh boʻlib, hayvonlarning yonida va ularning orqasida hasharotlarni qidiradi. Koʻpincha simlar yoki bitta shoxlarga oʻtiring. 20-30 kishidan iborat suruvlarni hosil qiladi. Uchuvchi hasharotlar uchun ovlar. Baʼzan mayda baliqlar, chayonlar va qirgʻovullarni ovlaydi. Ovoz jarangdor, qoʻshiqda tizzalar tez-tez yangraydi, boshqa qushlarning qoʻshiqlaridan olingan. Moulting yiliga bir marta, toʻliq — yoz va kuzning oxirida sodir boʻladi.

Aprel-avgust oylarida uya qoʻyish. Uyalar baland daraxtda qurilgan. Baʼzida xuddi shu daraxtda boshqa qushlarning uyalarini topish mumkin. Debriyajda jigarrang va binafsha rangli dogʻlar bilan 3-5 ta oq tuxum mavjud.

Manbalar
--------

1. ↑   Byome R. L. Flint V. Ye. Pyatiyazichniy slovar nazvaniy jivotnix. Ptitsi. Latinskiy, russkiy, angliyskiy, nemeskiy, fransuzskiy / Pod obщ. red. akad. V. Ye. Sokolova. — M.: Russkiy yazik, RUSSO, 1994. — S. 462. — 2030 ekz. — ISBN 5-200-00643-0.
2. ↑  Gill F. Donsker D. & Rasmussen P. (Eds.): Orioles, drongos, fantails (angl.). IOC World Bird List (v12.1) (1-fevralya 2022). doi:10.14344/IOC.ML.12.1. (Data obraщeniya: 1-maya 2022).
**Adilak** (arab, adl — tekis, toʻgʻri, ak — kichraytish qoʻshimchasi) — yuzaning tekis-notekisligini aniqlaydigan asbob. Qalamdon shaklidagi taxtacha-ga oʻrnatilgan, ichiga spirt yoki efir toʻldirilib, havo pufakchasi yuradigan shisha naycha. Agar yuza tep-tekis boʻlsa, A.dagi havo pufakchasi naycha oʻrtasida toʻxtaydi. A.ni duradgor ustalar, toshta-roshlar ishlatadilar. Bu asbob „shayton" deb ham yuritiladi. Taxtachadan uchburchak shaklida yasalgan A. vaterpas deb ataladi. Vaterpas tik ustunchali chizgʻich; unga shoqul osilgan. Tekshirilayotgan sirt go-rizontal boʻlsa, shoqul chizgʻichdagi oʻyiq oʻrtasida toʻxtaydi. A. astronomiya, geo-deziya va fizika asboblarining muhim qismi hisoblanadi. Astronomiya A.i bilan burchaklarni ham oʻlchash mumkin. Mashi-nasozlikda chilangarlik va ramali A.lar ishlatiladi. Chilangarlik A.i korpus va unga mahkamlangan shkalali shisha nay-chadan iborat. U tekshiriladigan sir-tning korpus asosiga nisbatan qancha ogʻganligini koʻrsatadi. Ramali A. bur-chaklari aniq yasalgan toʻrt burchakli ra-madir. Uni gorizontal (yotiq) va vertikal (tik) sirtlarga urnatib ishlatiladi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Soib Qurbonov** (1988-yil 3-fevralda Oʻzbekistonda tugʻilgan) — oʻzbekistonlik dzyudochi, 100-kg gacha boʻlgan vazn toifasida ishtirok etib keladi. XXXI yozgi Olimpiya oʻyinlari ishtirokchisi, dzyudo boʻyicha Osiyo chempionati sovrindori, dzyudo boʻyicha Gran-pri sovrindori, Osiyo oʻyinlari va Jahon Universiadasi sovrindori.

Sport faoliyati
---------------

Soib Qurbonov 2013-yilda Rio-de-Janeyroda (Braziliya) dzyudo boʻyicha oʻtkazilgan jahon chempionatida 100-kg gacha boʻlgan vazn toifasida bronza medali uchun olib borilgan bahsda germaniyalik dzyudochi Dmitriy Petersga yutqazib qoʻydi. Qozon shahrida (Rossiya) boʻlib oʻtgan Yozgi Jahon Universiadasida 100-kg vazn toifasida bronza medali qoʻlga kiritadi.

U 2014-yil Inchxon shahridagi (Koreya Respublikasi) yozgi Osiyo oʻyinlarida Oʻzbekiston terma jamoasi bilan jamoaviy bahslarda bronza medali sohibi boʻladi. 2015-yilda Toshkentda dzyudo boʻyicha oʻtkazilgan Gran-pri turnirida bronza medalini qoʻlga kiritadi.

Soib Qurbonov 2016-yilda Toshkentdagi dzyudo boʻyicha Osiyo chempionatida 100-kg gacha boʻlgan vazn toifasida turnir finalida Olimpiya oʻyinlari chempioni moʻgʻulistonlik dzyudochi Naidan Tuvshinbayarga yutqazib, kumush medalni qoʻlga kiritadi. Budapeshtda (Vengriya) dzyudo boʻyicha oʻtkazilgan Gran-pri bosqichida 100 kg gacha vazn toifasida finalda gollandiyalik Mishel Korrelaga imkoniyatni boy bergan boʻlsa, Toshkentdagi bosqichda finalda Ozarbayjonlik Jalil Shukuh ustidan gʻalaba qozonib, oltin medalni qoʻlga kiritadi. 100 kg vazn toifasida Rio-de-Janeyro (Braziliya) birinchi davrada Yevropa chempioni ukrainalik dzyudochi Artyom Blochenkoga imkoniyatni boy berdi.

Manbalar
--------

1. ↑  „Соиб Курбанов остался в шаге от бронзовой медали ЧМ по дзюдо в Бразилии". 17-avgust 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24-iyun 2022-yil.
2. ↑  „Дзюдоист З.Махмадов принес России серебряную награду Универсиады".
3. ↑  „DrawSheet | JU | Sports". 2-oktyabr 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-iyun 2022-yil.
4. ↑  „Дзюдоист Билалов – призёр турнира Гран-при в Ташкенте".
5. ↑  „IJF live results".
6. ↑  „Дзюдо: Узбекистанцы завоевали четыре медали в Будапеште".
7. ↑  „Соиб Курбанов стал победителем Гран-при Ташкента".
8. ↑  „Men -100 kg". 20-avgust 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24-iyun 2022-yil.
9. ↑  „KURBONOV Soyib - Olympic Judo | Uzbekistan". 15-avgust 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24-iyun 2022-yil.
**Ispaniya merosi** - Ispaniya taxti va uning mulklariga egalik qilish hamda Yevropada siyosiy ustunlikka erishish maqsadida olib borilgan urush (1701 — 14). Ispaniyaning soʻnggi Gabsburgi (hukmdori) — Karl II ning vafoti (1700) dan soʻng boshlangan. Fransiya Karl II ning vorisi yoʻqligini bahona qilib Ispaniya taxtiga Lyudovik XIV ning nabirasi Filipp Anjuy Burbonni oʻtqazdi. Shunda Buyuk Britaniya, Gollandiya, Avstriya, Prussiya va b. davlatlar oʻzaro uyushib, mazkur fransuz-ispan ittifoqiga qarshi chikdi. Ikki oʻrtadagi urush Utrext (1713) va Rashtat (1714) sulh shartnomalari bilan yakunlanib, natijada Ispaniya Yevropa va Shim. Amerikadagi bir qancha mulkidan mahrum boʻldi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Qoravoylar** — kurakoyoqli qushlar turkumining bir oilasi. 31 turi mavjud. Bir turi (uchish qobiliyatini yoʻqotgan) Galapagos orollarida, qolganlari Yevropa, Shim. Amerika, Osiyo, Afrika, Avstraliya, Yangi Zelandiyada tarqalgan. Tanasining uz. 55—92 sm. Koʻpchiligi qora tusda. Yaxshi suzadi va shoʻngʻiydi. Q. koloniya boʻlib, dengizlar, suv havzalari qirgʻogʻidagi qoya, daraxt, qamishzorda uya yasaydi. 4—5 ta tuxum qoʻyadi. Inkubatsiya davri bir oy davom etadi. Poloponlari 7—8 oyli-gida ucha boshlaydi. Asosan, baliklar bilan oziqlanib, baliqchilikka bir oz zarar yetkazadi. Oʻzbekistonda katta qoravoy va kichik qoravoy kabi turlari uchraydi. Q.ning 3 turi Tabiat va tabiiy resurslarni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan. 

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Hayvon haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Sariq boshli Amazon** (lotincha: *Amazona oratrix*) - to'tiqushlar oilasiga mansub qush.

Tashqi koʻrinish
----------------

Tana uzunligi 41 sm. Patlari yashil, boʻyin va boshi sariq. Orqa, ko'krak va bo'yin qismida quyuq yashil rangdagi chegara bor. Ba'zida to'tiqushlar mavjud bo'lib, ularda sariq patlar o'ralgan. Yosh to'tiqush faqat yashil rangga ega, ammo uning peshonasida kichik sariq nuqta bor.

 Sariq boshli amazon

Areal va kichik turlari
-----------------------

*Magna*, *oratrix* va *tresmariae - Meksika*

*Belizensis - Beliz*

*Guatemalensis - Gvatemala va Gonduras shimoliy-gʻarb chekalarida*.

Hayot tarzi
-----------

Ular daraxtlar, nam ekvatorial oʻrmonlarda yoki ochiq joylarda juft yoki kichik guruhlarda yashaydilar. U meva, don, yong'oq va daraxt va buta gullari bilan oziqlanadi.

Koʻpayishi
----------

Urg'ochisi ikkita tuxum qoʻyadi va ularni uch hafta davomida boʻsib oʻtirishadi, taxminan ikki yarim oydan keyin joʻjalar uyadan uchib ketadi.

Xavfsizlik
----------

Sariq boshli Amazonkaning tabiatdagi umumiy populyatsiyasi 1994-yilda 7000 kishini tashkil etgan.

Havolalar
---------

1. 1 2  BirdLife International 2008. *Amazona oratrix*. In: IUCN 2011. IUCN Red List of Threatened Species. Version 2011.1.

Adabiyotlar
-----------

* *Quddus I.* To'tiqushlar va qo'shiqchilar: turlari, mazmuni, o'rgatish. - Rostov-na-Donu: Vladis, 2001. - 320 p. — ISBN 5-94194-073-4
Al-Rim biosfera qoʻriqxonasi
**Al Reem biosfera qoʻriqxonasi** — Qatar shimoli-gʻarbidagi 120 000 gektar aholi yashaydigan hudud. U boshqa yovvoyi hayvonlar qatorida jayron va arab oriksi yashaydigan yarim qurgʻoqchil choʻl landshaftlarini oʻz ichiga oladi. Yaqin Sharqdagi YuNESKOning 24 ta biosfera rezervatlaridan biri (Arab davlatlaridagi Butunjahon biosfera rezervatlari tarmogʻi). 2005-yilda tashkil etilgan va Qatar yer maydonining taxminan 10% ni tashkil qiladi. 2007-yilda YuNESKO tomonidan tan olingan.

Qo‘riqxona Dohadan 65 kilometr shimoli-g‘arbda joylashgan. Oʻzining zich joyashgan oʻsimliklari tufayli bu qoʻriqxona Qatar xalqi uchun katta ahamiyatga ega.

Yana qarang
-----------

* Qatar florasi
* Qatar faunasi

Ma'lumotnomalar
---------------

1. ↑  „Al-Reem".  MAB Biosphere Reserves Directory, UNESCO. Qaraldi: 3-oktyabr 2015-yil.
2. ↑  "Challenges to conservation: land use change and local participation in the Al Reem Biosphere Reserve, West Qatar.". *Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine* (National Institutes of Health) **6**: 28. 2010. doi:10.1186/1746-4269-6-28. PMID 20964818. PMC 2987904.. Qaraldi: 3 October 2015. Al-Rim biosfera qoʻriqxonasi]]
3. ↑  *e-Nature.* „Qatar e-Nature – Nature reserves – Al Reem Reserve" (en-US). Qaraldi: 2-mart 2021-yil.
**Durunka** (arabcha: , Coptic:ⲧⲣⲟⲛⲭⲏ), muqobil ravishda **Dronka** deb ham yoziladi, Nilning gʻarbiy qirgʻogʻida, Asyut gubernatorligi hududida joylashgan Yuqori Misr shahri.

Tarixi
------

Muqaddas oila (Isoning oilasi) Misrga safar qilganida Durunkaga tashrif buyurgan. Shu sabab Dayr Durunka yaqinidagi monastirlar uni doimiy xotirlashadi. 

1994-yilda hududda kuchli momaqaldiroq tufayli katta vayronagarchiliklar va suv toshqini sodir bo'lgan. Chaqmoq yorqinlari har birida 5000 tonnaga yaqin samolyot yoki dizel yoqilg'isi bo'lgan uchta neft saqlash idishini yondirib yuborgan. Ushbu tanklar temir yo'l liniyasida joylashgan bo'lib, keyinchalik uning orqasida suv toshqinlari yuzaga kelishi sababli qulab tushgan. Yashin urishi natijasida yoqilg'i yonib ketgan va sel suvlari yonayotgan yoqilg'ini qishloqqa surib kirgan va taxminan 469 kishi halok bo'lgan. Bu dunyodagi tasdiqlangan chaqmoq urishi oqibatida halok bo'lganlarning eng yuqori qiymati hisoblanadi.

Koordinatalari: 27°09′00″N 31°11′00″E﻿ / ﻿27.15000°N 31.18333°E﻿ / 27.15000; 31.18333GO

1. ↑  Peust, Carsten*. Die Toponyme vorarabischen Ursprungs im modernen Ägypten* — 38 bet.
2. ↑  *holyfamilyegypt.* „Durunka" (en). *Holy Family in Egypt* (9-iyul 2017-yil). Qaraldi: 17-iyun 2020-yil.
3. ↑  „World Meteorological Organization's World Weather & Climate Extremes Archive".
**Qayrat Jarilqasin oʻgʻli Umbetov** (qozoqcha: *Қайрат Жарылқасынұлы Үмбетов*, 1977-yil 10-sentyabr, Chirchiq, Toshkent viloyati, OʻzSSR) – qozoq harbiy xizmatchisi, general-mayor, Qozogʻiston Xalq Qahramoni (2016), Qozogʻiston Respublikasi Milliy gvardiyasi  „Оңтүстік"  mintaqaviy qoʻmondonligi shtab boshligʻi

Tarjimai holi
-------------

1977-yil 10-sentabrda Oʻzbekiston SSR Toshkent viloyati Chirchiq shahrida tugʻilgan.

1994-yilda Chirchiq oliy tank komandir-muhandislik bilim yurti qoʻmondonlik-taktika fakulteti birinchi kursiga oʻqishga kirdi.

1998-yilda oʻqishni tamomlagan Qayrat Umbetov „leytenant" harbiy unvoni bilan ofitser sifatida xizmat qila boshladi.

2001-yil 14-dekabrda Qozogʻiston Respublikasi Prezidentining farmoni bilan u Qozogʻiston Respublikasi fuqaroligini oldi.

2002-yil 3-maydan Qozogʻiston Respublikasi Milliy gvardiyasi ofitseri sifatida xizmat qilgan.

2022-yil 31-maydan Milliy gvardiya Bosh qoʻmondoni oʻrinbosari etib tayinlangan.

Qozogʻiston Prezidenti Qosim-Jomart Toʻqayevning 2023-yil 5-maydagi farmoni bilan unga general-mayor harbiy unvoni berilgan.

Qaragʻandadagi hodisa
---------------------

2016-yil 7-aprel kuni Qaragʻanda viloyatining Qarabas qishlogʻidagi 6505-harbiy qism alohida o'qchi rotasi harbiy oʻquv mashgʻulot maydonida harbiy qism shtab boshligʻi, polkovnik Qayrat Umbetov muddatli harbiy xizmatchilar bilan granata uloqtirish mashqlari paytida oʻz hayotini xavf ostiga qoʻyib, yosh askar Abzal Sultankulovni tanasi bilan yopib olgan va uni oʻlimdan qutqargan. Jabrlanganlar zudlik bilan Abay shahridagi shifoxonaga yetkazilgan. Ikkalasi ham granata parchasidan jarohatlangan – askar oyogʻidan, Umbetov esa yelka va oyogʻidan jarohat olgan. Maʼlum boʻlishicha, askar jangovar mashqlarni bajarayotib, RGD-5 granatasini yetarlicha kuch bilan uloqtirolmagan. Harbiy burchni bajarishda ko‘rsatgan jasorati va fidoyiligi uchun Qozog‘iston Respublikasi Milliy gvardiyasi Bosh qo‘mondoni polkovnik Qayrat Umbetovni davlat mukofotiga ko‘rsatishga qaror qilgan.

Olgan mukofotlari
-----------------

* Qozogʻiston Xalq Qahramoni unvoni hamda „Oltin Yulduz" oliy nishoni va „Otan" (oʻzbekcha: *Vatan*) ordeni;
* „Qozogʻiston Respublikasi Qurolli Kuchlarining 10 yilligi" yubiley medali;
* „Qozogʻiston Respublikasi Qurolli Kuchlarining 20 yilligi" yubiley medali;
* 2 va 3-darajali „Buyuk xizmatlari uchun" medallari

Manbalar
--------

1. ↑  „Участие в церемонии вручения государственных наград". 3-dekabr 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 27-dekabr 2016-yil.
2. ↑  „Народный герой назначен заместителем главнокомандующего Нацгвардией". *tengrinews.kz*. 31-may 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 31-may 2022-yil.
3. ↑  „О присвоении высших воинских и специальных званий, классных чинов". *akorda.kz* (5-may 2023-yil). Qaraldi: 5-may 2022-yil.
4. ↑  „Полковник прикрыл своим телом солдата при взрыве гранаты в Карагандинской области" (ru). Tengrinews.kz. Qaraldi: 19-noyabr 2023-yil.
5. ↑  Qozogʻiston Respublikasi Prezidentining 2016-yil 3-maydagi 244-sonli qarori
**Moʻylovli Chittak** (lotincha: *Panurus biarmicus*) — Chumchuqsimon qushlar turi boʻlib, balenlilar turkumi va oilasidagi yagona tur. Mitoxondriyal va yadro DNKsini oʻrganish natijasida olingan filogenetik maʼlumotlarga koʻra, Toʻrgʻaylar balen Chittakning ehtimol qarindoshlaridir.

Tavsif
------

Moʻylovli Chittakning uzunligi 14 dan 15,5 sm gacha. Patlari och sariq-jigarrang. Jinsiy yetuk erkak qushning boshi och koʻk-kulrang uzun qora „soqol" va oq tomoqqa ega boʻladi. Quyruq patlari pastdan oq rangda. Urgʻochida boshi qora „soqolsiz" jigarrang rangga qarama-qarshidir.

 Erkak qush
*Panurus biarmicus biarmicus* 
### Ovoz

Ularning qoʻngʻiroq qichqirigʻi qamishzorlardagi jonli. Uning qoʻshigʻi odatda 3-4 nopok qarsillab, taxminan „pshin-dshik-chree" dan iborat.

Tarqatish
---------

Moʻylovli Chittak keng botqoqlarda yashaydi. Gʻarbiy Yevropadan Manjuriyaga tarqalgan. Markaziy Evropada asosiy taqsimot Shimoliy va Boltiq dengizi qirgʻoqlarida, shuningdek, Avstriyada joylashgan. Soni, ayniqsa, diapazonning shimolida kuchli tebranishlarga duchor boʻladi. Qattiq qishda, shimolda barcha populyatsiyalar nobud boʻladi.

Koʻpayish
---------

Juftlash uchun moʻylovli Chittakni qoʻshiq aytish muhim emas. Erkak qush oʻzining patlarining barcha ulugʻvorligini koʻrsatadi. Balenli Chittak yiliga ikki marta uya qoʻyadi. Uya suv yaqinidagi qamishlar tagida joylashgan chuqur kosadir. U oʻtgan yilgi qamishlardan iborat boʻlib, ichida qamish panikulalari bilan qoplangan. Qushlar yoshligidan juft boʻlib birlashadilar, ular hayotlari davomida ajralmas boʻlib qoladilar.

Ovqatlanish
-----------

Yozda bu qushlar hasharotlar va oʻrgimchaklar bilan oziqlanadilar, qishda esa oʻsimlik urugʻlari bilan oziqlanishadi.

Tahdidlar
---------

Faqat Yevropa shaharlarida, IUCN maʼlumotlariga koʻra, 490-960 ming Moʻylovli titlar mavjud, shuning uchun turlar xavf ostida emas.

Manbalar
--------

1. ↑
2. ↑  Alström et al. 2006. sfn error: no target: CITEREFAlström\_et\_al.2006 (help)
3. ↑
4. ↑
5. ↑  Арлотт Н. Храбрый В.*. Птицы России: Справочник-определитель*. СПб.: Амфора, 2009 — 367 bet. ISBN 978-5-367-01026-8.
6. ↑
7. ↑
8. ↑
9. ↑