**Stressli (charchoq) sinish** - takroriy yuklanish tufayli kelib chiqqan suyak sinishi. Bir marta kuchli zarba natijasida yuzaga kelgan sinishdan farqli oʻlaroq, stressli yoriqlar, masalan, yugurish yoki sakrashda maksimal darajadan past boʻlgan tsiklik yuklardan toʻplangan mikrotravmaning natijasidir. Vujudga kelish mexanizmining oʻziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda, charchoqning sinishi ortiqcha yuk va ortiqcha yuklanish natijasida kelib chiqadigan odatiy shikastlanishlar bilan bogʻliq boʻlishi mumkin.

Charchoq sinishi juda kichik suyak boʻlaklari va mikro yoriqlar bilan tavsiflanadi. Koʻpincha bu turdagi sinish tibia, metatarsal va navikulyar suyaklar kabi koʻtaruvchi suyaklarda, boshqacha qilib aytganda, pastki oyoq va oyoq suyaklarida uchraydi. Son, tos suyagi va sakrumning stressli yoriqlari kamroq uchraydi.

Alomatlar
---------

Stressli yoriqlar koʻpincha ogʻirlikni koʻtaruvchi suyaklardagi ogʻriqlar bilan namoyon boʻladi, bu jismoniy faoliyat va jismoniy mashqlar bilan yomonlashadi. Ogʻriq odatda dam olish bilan susayadi yoki sezilarli darajada suyak shikastlanishi bilan davom etishi mumkin. Odatda, ogʻriq suyak yoki suyak yaqinida lokalizatsiya qilinadi, bu hududning xarakterli umumiy shishishi. Suyakni urish va palpatsiya qilish simptomlarni keltirib chiqarishi mumkin.

Sabablari
---------

Suyaklar doimo oʻzlarini tiklashga va oʻzlarini tiklashga harakat qiladilar, ayniqsa, suyaklarga yuqori darajadagi stress bilan tavsiflangan sport taʼsiri ostida. Doimiy stress taʼsirida suyak oxir-oqibat tiklanish uchun resurslarni yoʻqotishi mumkin va zaif joyda stress sinishi paydo boʻladi. Bu sinish birdan paydo boʻlmaydi. Bu takroriy travma suyakning normal qisman yoki toʻliq sinishiga olib kelmasa paydo boʻladi, ammo bu osteoblastlarning suyakni qayta tiklashiga va uning yaxlitligini saqlashiga toʻsqinlik qiladi.

Stressli sinish odatda harakatsiz va kutilmaganda suyaklar oʻrganmagan bir qator mashgʻulotlarni oʻtkazgan odamlarda paydo boʻladi. Bundan tashqari, bu sinish odatdagi mashgʻulotlar hajmidan sezilarli darajada oshib ketgan sportchilarda, masalan, yugurish yoki sakrashda paydo boʻlishi mumkin. Stressli sinish — bu uzoq masofalarga majburiy yurish paytida askarlarning taniqli jarohati.

Mushaklarning charchoqlari ham stress yoriqlarini keltirib chiqarishda muhim rol oʻynaydi. Masalan, yuguruvchida har bir qadam oyoqning turli nuqtalarida sezilarli G-kuchlarini keltirib chiqaradi. Qoʻllab-quvvatlashga har bir taʼsir — tez tezlashuv va energiya uzatish — soʻrilishi kerak. Mushaklar va suyaklar zarba energiyasini oʻzlashtiradi. Biroq, mushaklar, ayniqsa pastki oyoq mushaklari, uzoq masofalarga yugurishda charchaydi va elastikligini yoʻqotadi va shu bilan birga zarbalar energiyasini susaytirish qobiliyati. Shunga koʻra, suyaklarga koʻproq yuk tushadi, bu esa sinish xavfini oshiradi.

Oldingi soʻnggi stressli yoriqlar takroriy stress sinishi uchun qoʻshimcha omil hisoblanadi.

Tashxisi
--------

Floroskopik tekshiruv odatda stress sindirishini darhol aniqlamaydi, ammo ogʻriq boshlanganidan bir necha hafta oʻtgach, rentgenogrammada suyaklarning qayta tuzilishini koʻrish mumkin. Dastlabki bosqichda eng samarali diagnostika vositalari kompyuter tomografiyasi, magnit-rezonans tomografiya yordamida skanerlashdir.

Oldini olish
------------

Charchoq sinishining oldini olishning bir usuli yukni oshirishdir. Qarama-qarshilik koʻrinishiga qaramay, suyakning oʻrtacha yuklanishi, toʻgʻri nazorat qilinganda, suyaklarni mustahkamlaydi va stressning sinishi oldini oladi. Oddiy qoida yukni asta-sekin oshirish boʻladi, masalan, yuguruvchi uchun masofani haftasiga taxminan 10 % ga oshirish tavsiya etiladi. Bu suyaklarning yukga oʻz vaqtida moslashishiga imkon beradi.

Kuchaytirish mashqlari ham oyoq mushaklarining rivojlanishiga yordam beradi. Mushaklarni kuchaytirish ularni tez charchashdan himoya qiladi va ularga uzoq vaqt davomida yugurish zarbasini olish imkonini beradi. Bu holatda asosiy muskullar gastroknemius va tibialis oldingi mushaklari hisoblanadi. Yuguruvchilar koʻpincha ortiqcha mashq qilish yoki takroriy stress jarohatlariga duch kelishadi. Bunday jarohatlar orasida stress sinishi, tendonit, yirtilgan menisk, iliotibial trakt sindromi va mavjud artritning kuchayishi kiradi. Stressli yoriqlar, agar tashxis qoʻyilmasa va davolanmasa, toʻliq suyak sinishiga aylanishi mumkin.

Yuguruvchining ogʻirligi, poyabzalning yumshoqligi va sirtning qattiqligi kabi omillarning kombinatsiyasiga qarab, yuguruvchilar oyoqlarini toʻliq yumshatuvchi uchun har 500-1000 kmda yugurish poyabzallarini almashtirishlari kerak. Yugurish yuzalarini oʻzgartirish, shuningdek, stressni sindirishning oldini olishga yordam beradi. Shu bilan birga, juda yaxshi yostiqli poyabzal tanlash koʻproq stressga olib kelishi mumkin, degan fikr ham bor, chunki yugurish tananing tabiiy tamponlamasidan foydalanishni kamaytiradi, bu esa tez-tez yugurish jarohatlariga olib keladi.

Trening davrida suyaklarni mustahkamlash uchun D vitamini va kaltsiyni isteʼmol qilishni oshirish kerak, individual xususiyatlarni hisobga olgan holda. Bundan tashqari, umuman ovqatlanishni kuzatish, rivojlanishni istisno qilish kerak osteoporoz .

Davolash
--------

Dam olish — bu stressni toʻliq davolashning yagona usuli. Qayta tiklash muddati sinish joyiga, uning tabiatiga, shuningdek, individual tananing tiklanish qobiliyatiga va kuzatilgan parhezga qarab oʻzgaradi. Toʻliq dam olish va gips yoki mahkamlagich kiyish sharti bilan tiklanish davri odatda oʻrtacha 4-8 hafta davom etadi. Keyinchalik jiddiy yoriqlar uchun 12-16 haftagacha davom etishi mumkin. Bir muncha vaqt dam olgandan soʻng, ogʻriq paydo boʻlguncha vosita faoliyatini asta-sekin tiklash mumkin. Suyak oʻzini sogʻlom his qilishi mumkin boʻlsa-da, davolash tugagandan soʻng qayta tiklanish jarayoni koʻp oylar davom etishi mumkin, bu vaqt davomida suyakning qayta sinishi xavfi yuqori. Suyakda qoʻshimcha stressni keltirib chiqaradigan yugurish yoki sport bilan bogʻliq motor faolligi asta-sekin tiklanishi kerak. Asosiy qoida — mashgʻulot hajmini haftadan haftaga 10 % dan ortiq oshirmaslikdir.

Reabilitatsiya odatda suyaklarga taʼsir qiluvchi kuchlarni qayta taqsimlash uchun mushaklarni kuchaytirish mashqlarini oʻz ichiga oladi. Qattiq plastik ortezlarni kiyish yoki mahkamlash (masalan, etiklar) qoʻshimcha ravishda stressni sindirishdan xalos boʻlishga yordam beradi. Oyoq yoki oyoqning ogʻir charchoq sinishi bilan suyakdagi yukni kamaytirish uchun tayoqchalar qoʻllaniladi.

Ogʻir stressli yoriqlar toʻgʻri davolanish uchun jarrohlik amaliyotini talab qilishi mumkin. Jarayon suyaklarni mahkamlashni oʻz ichiga olishi mumkin, bu holda reabilitatsiya 6 oygacha davom etishi mumkin.

Epidemiologiya
--------------

Amerika Qoʻshma Shtatlaridagi statistik maʼlumotlarga koʻra, sportchilar va askarlar oʻrtasida sinishlarning umumiy sonidan charchoqning 5 dan 30 % gacha sinishi qayd etilgan. Suyak zichligining yoshga bogʻliq pasayishi tufayli sinish ehtimoli yoshga qarab ortadi. Biroq, suyaklari hali maksimal zichlik va kuchga yetib bormaganligi sababli bolalar ham xavf ostida. Qoʻshimcha xavf omillari — muvozanatsiz ovqatlanish va osteoporoz. Osteoporoz ayollarda gormonal oʻzgarishlar tufayli ham rivojlanishi mumkin, bu esa oʻz navbatida stressni sindirish xavfini oshiradi.

Manbalar
--------

1. ↑  Steve B. Behrens, Matthew E. Deren, Andrew Matson, Paul D. Fadale, Keith O. Monchik (2013-03-01) (en). *Stress Fractures of the Pelvis and Legs in Athletes: A Review*. **5** (Sports Health nashri). pp. 165–174. doi:10.1177/1941738112467423. ISSN 1941-7381. .
2. ↑  „Overview - Mayo Clinic" (inglizcha). *Mayo Clinic*. Qaraldi: 15-may 2017-yil.
3. ↑  Daniel E. Lieberman, Madhusudhan Venkadesan, William A. Werbel, Adam I. Daoud, Susan D’Andrea (2010-01-28) (en). *Foot strike patterns and collision forces in habitually barefoot versus shod runners*. **463** (Nature nashri). pp. 531–535. doi:10.1038/nature08723. ISSN 0028-0836. .
4. ↑  *Parker-Pope, Tara*. „Is Barefoot Better?". *Wall Street Journal* (6-iyun 2006-yil). Qaraldi: 15-may 2017-yil.