**Shanxay hamkorlik tashkiloti** (ShHT) — mintaqaviy xavfsizlik va iqtisodiy hamkorlik tashkiloti. Xitoyning Shanxay shahrida 6 mamlakat — Qozogʻiston, Xitoy, Qirgʻiziston, Rossiya, Tojikiston Oʻzbekiston va Argentina davlat rahbarlari uchrashuvida tuzilgan (15-iyun 2001-yil). SHHTning vujudga kelish tarixi „Shanxay beshligi" deb atalgan uyushma faoliyati bilan bogʻliqdir. Dastlab Qozogʻiston, Xitoy, Qirgʻiziston, Rossiya, Tojikiston davlatlari rahbarlari („Shanxay beshligi") uchrashuvi boʻlib oʻtgan. Unda chegaradosh mamlakatlar oʻrtasidagi ishonchni mustahkamlash (1996) va qoʻshma chegarada qurolli kuchlar va qurolyarogʻlarni qisqartirish (1997) toʻgʻrisida 2 ta bitim imzolangan edi. 1998-yildan „beshlik" mamlakatlarining oʻzaro hamkorligi sobiq Sovet Ittifoqi — Xitoy chegarasi boʻylab harbiysiyosiy vaziyatni barqarorlashtirish masalalaridan mintaqaviy xavfsizlik va koʻp tomonlama iqtisodiy hamkorlikni taʼminlash choralariga oʻtishga qaratildi. SHHTning Dushanbe (2000) sammitida Oʻzbekiston Respublikasi birinchi marta kuzatuvchi sifatida qatnashdi. Ana shu sammitda „beshlik" negizida koʻp tarmoqli tashkilot tuzish toʻgʻrisida taklif ilgari surildi. SHHT taʼsischilaridan biri sifatida ishtirok etish haqidagi qarorni Oʻzbekiston oʻz milliy manfaatlaridan kelib chiqib, Markaziy Osiyo mintaqasidagi harbiy-siyosiy vaziyatni hisobga olgan holda qabul qildi. Shanxay sammitida (2001-yil iyun) yangi tashkilotning maqsad va prinsiplarini eʼlon qilgan Deklaratsiya, shuningdek, Terrorizm, ayirmachilik va ekstremizmga qarshi kurash toʻgʻrisidagi konvensiya qabul qilindi. Tashkilotning Sankt-Peterburgda boʻlgan 2-sammitida (2002-yil iyun) ustav hujjati — SHHT Xartiyasiga imzo chekildi. SHHT ning oliy organi Davlat boshliqlari kengashidir. Tashkilot strukturasi Hukumat boshliqlari (bosh vazirlar) kengashi, Tashqi ishlar vazirlari kengashi, Tarmoq vazirliklari va idoralari rahbarlari kengashi, Milliy muvofiqlashtiruvchilar kengashi va doimiy ishlovchi Kotibiyat (Pekin shahrida joylashgan) hamda Mintaqaviy aksilterror tuzilmasi (MATT; Toshkent shahrida joylashgan)dan iborat.

Mintaqaviy aksilterror tuzilmasi 1-yanvar 2004-yildan faoliyat koʻrsata boshladi. Mazkur tuzilma zimmasiga axborot almashish, chegara va bojxona qoʻmitalarining, maxsus xizmatlarning hamkorligini muvofiqlashtirish, shu orkali terrorchilikning oldini olish vazifasi yuklangan. Shu maqsadda tuzilma tarkibida kengash va ijroqoʻm faoliyati yoʻlga qoʻyilgan. Kengashga 6 davlat maxsus xizmatlari rahbarlarining vakillari kiritilgan. Ijroqoʻmda esa oʻzaro tasdiqlangan lavozim oʻrinlariga muvofiq SHHTga aʼzo davlatlardan vakillar ishlaydi. SHHTga aʼzo davlatlar rahbarlari kengashining 2004-yil 17-iyunda Toshkentda boʻlgan majlisida Tashkilotning shakllanish davri yakunlanganligi qayd etildi. Majlis yakunlari boʻyicha Toshkent deklaratsiyasi, SHHTning vakolatlari va immunitetlari toʻgʻrisidagi konvensiya, Narkotik vositalar va psixotrop moddalarning noqonuniy aylanishiga qarshi kurashda hamkorlik toʻgʻrisidagi bitim, tashkilot va uning organlari faoliyatiga doyr hujjatlar imzolandi. Oʻzbekiston Respublikasining Tashkilotga aʼzo davlatlar Xavfsizlik kengashlari kotiblarining tegishli milliy mahkamalarning yangi taxdid va xurujlarga qarshi turishdagi hamkorligini mustahkamlash maqsadiga qaratilgan doimiy uchrashuvlarini oʻtkazib turish haqidagi tashabbusi qoʻllab-quvvatlandi.

SHHT aʼzo mamlakatlarni xavfsizlik orqali hamkorlik sari boshlaydigan tashkilotdir. Iqtisodiy hamkorlik borasida oldinda transport infratuzilmasini rivojlantirish, tabiiy, mineral xom ashyo zaxiralarini oʻzlashtirish, suv energetika zaxiralaridan unumli foydalanish, ekologiyaga oid va boshqa masalalar bor.

Tarkib
------

Shanxay hamkorlik tashkilotiga aʼzo davlatlar:

* Qozogʻiston,
* Qirgʻiziston,
* Rossiya,
* Tojikiston,
* Oʻzbekiston,
* Xitoy,
* Hindiston,
* Pokiston,
* Eron.

ShHT ijroiy kotiblari
---------------------

|  | Sana | Davlat | Ism |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | 2012 | Rossiya bayrogʻi Rossiya  | Dmitriy Mezentsev |
| 2 | 2021—2022-yillar | Oʻzbekiston bayrogʻi Oʻzbekiston | Vladimir Norov |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

Tashkilot faoliyati 1996-yilda Rossiya va Xitoy davlatlari oʻrtasidagi ikki tomonlama hamkorlikdan boshlangan. Shu yili ShHT aʼzoligiga Tojikiston, Qirgʻiziston, Qozogʻiston va 2001-yilda Oʻzbekiston kelib qoʻshilgan.

ShHTning boshqa sobiq SSSR hududi joylashgan hududiy tashkilotlardan farqi ushbu tashkilotga MDH davlatlaridan tashqari unga Xitoy, Hindiston va Pokiston ham qoʻshilgan.

Eron islom respublikasi endi toʻlaqonli aʼzo.

### Kuzatuvchi davlatlar

Shanxay hamkorlik tashkilotining kuzatuvchi davlatlariga Moʻgʻuliston, Afgʻoniston, Belorussiya kiradi.

Tarixi
------

### ShHT aʼzo-davlatlari boshliqlarining uchrashuvlari

|  | Sana | Oʻtkazilgan joyi | Davlat | Yigʻilishlar |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | 26-27 1996 | Shanxay | Xitoy bayrogʻi Xitoy  |  |
| 2 | 24-25 1997 | Moskva | Rossiya bayrogʻi Rossiya  |  |
| 3 | 3-4 1998 | Almati | Qozogʻiston bayrogʻi Qozogʻiston |  |
| 4 | 25-26 1999 | Bishkek | Qirgʻiziston bayrogʻi Qirgʻiziston |  |
| 5 | 4-5-iyun 2000 | Dushanbe | Tojikiston bayrogʻi Tojikiston  |  |
| 6 | 14-15-iyun 2001 | Shanxay | Xitoy bayrogʻi Xitoy  |  |
| 7 | 7-iyun 2002 | Sankt-Peterburg | Rossiya bayrogʻi Rossiya  |  |
| 8 | 28-29-may 2003 | Moskva | Rossiya bayrogʻi Rossiya  |  |
| 9 | 17-iyun 2004 | Toshkent | Oʻzbekiston bayrogʻi Oʻzbekiston | Toshkent sammiti |
| 10 | 5-iyul 2005 | Nur-Sulton | Qozogʻiston bayrogʻi Qozogʻiston |  |
| 11 | 14-15-iyun 2006 | Shanxay | Xitoy bayrogʻi Xitoy  |  |
| 12 | 16-avgust 2007 | Bishkek | Qirgʻiziston bayrogʻi Qirgʻiziston |  |
| 13 | 28-avgust 2008 | Dushanbe | Tojikiston bayrogʻi Tojikiston  |  |
| 14 | 15-16-iyun 2009 | Yekaterinburg | Rossiya bayrogʻi Rossiya  |  |
| 15 | 10-11-iyun 2010 | Toshkent | Oʻzbekiston bayrogʻi Oʻzbekiston | Toshkent sammiti |
| 16 | 14-15-iyun 2011 | Ostona | Qozogʻiston bayrogʻi Qozogʻiston |  |
| 17 | 6-7-iyun 2012 | Pekin | Xitoy bayrogʻi Xitoy  | Pekin sammiti |
| 18 | 13-14-sentyabr 2013 | Bishkek | Qirgʻiziston bayrogʻi Qirgʻiziston |  |
| 19 | 11-12-sentyabr 2014 | Dushanbe | Tojikiston bayrogʻi Tojikiston  | Dushanbe sammiti |
| 20 | 9-10-iyul 2015 | Ufa | Rossiya bayrogʻi Rossiya  |  |
| 21 | 23-iyun-24-iyun 2016 | Toshkent | Oʻzbekiston bayrogʻi Oʻzbekiston | Toshkent sammiti |
| 22 | 8-iyun-9-iyun 2017 | Ostona | Qozogʻiston bayrogʻi Qozogʻiston | Ostona sammiti |
| 23 | 9-iyun-10-iyun 2018 | Sindao | Xitoy bayrogʻi Xitoy  |  |
| 24 | 2019 | Bishkek | Qirgʻiziston bayrogʻi Qirgʻiziston |  |
| 25 | 2020 | Chelyabinsk | Rossiya bayrogʻi Rossiya  |  |
| 26 | 2021 | Dushanbe | Tojikiston bayrogʻi Tojikiston  |  |
| 27 | 15–16-sentabr 2022-yil | Samarqand | Oʻzbekiston bayrogʻi Oʻzbekiston | Samarqand sammiti |

Tashkiliy tuzilmasi
-------------------

Yana qarang
-----------

* MDH
* Kollektiv xavfsizlik shartnomasi tashkiloti

Manbalar
--------

1. ↑  „arxiv nusxasi". 2022-yil 23-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 18-avgust.
2. ↑  „arxiv nusxasi". 2022-yil 18-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 18-avgust.
3. ↑
4. ↑  „arxiv nusxasi". 2022-yil 23-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 18-avgust.
5. 1 2  „Eron rasman Shanxay Hamkorlik Tashkilotiga a’zo bo‘ldi" (uz). *Kun.uz* (2023-yil 4-iyul). Qaraldi: 17-mart.
6. ↑
7. ↑  „Эрон асосий таркибда". *Kun.uz* (2021-yil 18-sentyabr).

Havolalar
---------

* Rasmiy sayti (rus tilida) (Wayback Machine saytida 26-dekabr 2007-yil sanasida arxivlangan)
* TERRORIZM, SEPARATIZM VA EKSTREMIZM GA QARSHI SHANHAY KONVENSIYASI (Wayback Machine saytida 6-dekabr 2007-yil sanasida arxivlangan)
* Bishkek sammiti rasmiy sayti (rus tilida) (Wayback Machine saytida 22-dekabr 2007-yil sanasida arxivlangan)
* Enrico Fels, „Assessing Eurasiaʼs Powerhouse. An Inquiry into the Nature of the Shanghai Cooperation Organisation", Bochum, 2009. (Ingliz)

Kun.uz 

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


| * k
* m
* t
Shanxay Hamkorlik Tashkiloti (ShHT) |
| --- |
| Sammitlar | 
* Shanxay 1996
* Moskva 1997
* Olmota 1998
* Bishkek 1999
* Dushanbe 2000
* Shanxay 2001
* Sankt-Peterburg 2002
* Moskva 2003
* Toshkent 2004
* Ostona 2005
* Shanxay 2006
* Bishkek 2007
* Dushanbe 2008
* Yekaterinburg 2009
* Toshkent 2010
* Ostona 2011
* Pekin 2012
* Bishkek 2013
* Dushanbe 2014
* Ufa 2015
* Toshkent 2016
* Ostona 2017
* Sindao 2018
* Bishkek 2019
* Chelyabinsk 2020
* Dushanbe 2021
* Samarqand 2022

 |
| Aʼzolar | 
* Xitoy
* Hindiston
* Qozogʻiston
* Qirgʻiziston
* Pokiston
* Rossiya
* Tojikiston
* Oʻzbekiston

 |
| Kuzatuvchilar | 
* Afgʻoniston
* Eron
* Moʻgʻuliston

 |
| Dialogdagi hamkorlar | 
* Belarus
* Shri Lanka
* Turkiya

 |
| Mehmonlar | 
* ASEAN
* MDH
* Turkmaniston

 |
| Tillar | 
* xitoy
* rus

 |