Bellingxem, Vashington, AQSh, doʻkon kiraverishida bosilgan qalay shift
**Qalay shift** — bu 19-asr oxiri va 20-asr boshlarida Shimoliy Amerikadagi Viktoriya davridagi binolarda juda mashhur boʻlgan qalay plitalari bilan bezatilgan shiftdan iborat meʼmoriy element. Ular Avstraliyada ham mashhur boʻlib, ular odatda presslangan metall shiftlar yoki Wunderlich shiftlari sifatida tanilgan. Ular Janubiy Afrikada ham keyinchalik yetti ishlatilgan.

Tarixi
------

Qalay shiftlar Shimoliy Amerikaga Yevropa uylarida ishlatiladigan nafis gips ishlariga arzon alternativa sifatida taqdim etildi. Ular 1800-yillarning oxirida mashhurlikka erishdi, chunki amerikaliklar murakkab ichki dizaynga intilishardi. Bardoshli, yengil va yongʻinga chidamli qalay shiftlari uy va biznes egalarini qulay dizayn elementi sifatida oʻziga jalb qildi. Jon Ruskin, Jorj Gilbert Skott, Charlz Eastlake va Uilyam Morris kabi muhim tanqidchilar soxta materiallarning oqibatlarini muhokama qilishdi. Bu tanqidchilar boshqa materialga taqlid qilishni maʼnaviy jihatdan notoʻgʻri va aldamchi deb hisoblashdi va jamiyatning meʼmorchilikdagi halollikdan koʻra „qoʻpollik sanʼati" tomon degradatsiyasini aybladilar. Shunga qaramay, qalay shiftlari gipsga qaraganda uzoqroq davom ishlatildi.

Yillik metall shiftlar birinchi marta 1870-yillarning boshlarida Qoʻshma Shtatlarda paydo boʻlgan gofrirovka qilingan temir plitalardan yasalgan. Aynan Viktoriya davrining oxirida yupqa rulonli qalay plastinka ommaviy ishlab chiqarila boshlandi. Qalay shift dastlab zang boʻlmasligi uchun temirni eritilgan qalayga botirishdan qilingan. Keyinchalik tejamkorroq yechim sifatida temir oʻrnini poʻlat egalladi.

1890 va 1930-yillar orasida Qoʻshma Shtatlardagi taxminan qirq beshta kompaniya metall shiftini sotgan. Ularning aksariyati Ogayo, Pensilvaniya va Nyu-Yorkda boʻlib, temir yoʻllar boʻylab joylashgan boʻlib, ular siqilgan metall mahsulotlarini toʻgʻridan-toʻgʻri pudratchilarga etkazib berishning asosiy yoʻllari boʻlib xizmat qilgan. Oʻsha paytda Wheeling Corrugating yirik poʻlat tegirmoni boʻlib, u ham poʻlat plitalardan tom yopish va siding kabi mahsulotlarni ishlab chiqargan.

Keyinchalin ularga naqsh berish boshlandi. Ushbu ishlab chiqarish usulidan foydalanib, metall ikkita bir-biriga bogʻlangan asboblar orasiga qoʻyilib yuqori asbob arqon yoki zanjir bilan yuqoriga koʻtarilib, soʻngra pastki qolipga tushirilib, ostidagi metallga uriladi va qalayga murakkab naqshlarni doimiy ravishda kiritadi. Rayt oʻzining *Architectural Record* nashriyotida chop etilgan va „Arxitektura sababida" nomli maqolalarida oʻzining zamonaviy fan va sanʼat nazariyasi hamda sanʼat kelajagidagi mashinaning roli haqida batafsil maʼlumot beradi..

 Shaxsiy musiqa xonasidagi qalay shift, Kvinslend, Avstraliya, 1906-yil
Qoʻlda oʻyilgan yoki mogʻorlangan gips koʻrinishini berish uchun qalay shiftlari anʼanaviy ravishda oq rangga boʻyalgan. Ular turar-joy xonalari va salonlariga, shuningdek, boʻyalgan qalay koʻpincha lambir sifatida ishlatiladigan maktablar, kasalxonalar va tijorat korxonalariga kiritilgan.

1930-yillarda qalay shiftlari mashhurligini yoʻqota boshladi va Ikkinchi Jahon urushi paytida metallolom yigʻish harakatlari tufayli poʻlat materiallar kam boʻlib qoldi. Koʻpgina lavha kompaniyalari biznesda qolish uchun boshqa mahsulotlarni ishlab chiqarishni boshladilar. 21-asrda qalay shiftlarga qiziqish yana koʻtarildi. Qiziqishning ortishi yangilanayotgan korxonalar va asr boshidagi nostaljiga qaytishga boʻlgan qiziqishdan kelib chiqdi. Bugungi kunga qadar Norman korporatsiyasi nomidagi ishlab chiqaruvchi kompaniya mavjud boʻlib, u bir vaqtlar 1898-yilda boʻlgani kabi bir xil arqonli bolgʻachalardan asl qalay shiftlari va bezaklarini ishlab chiqaradi.

Qayta ishlash.
--------------

Qalay shiftlari uzoq davom etishi uchun qurilgan va korroziyaga olib keladigan namlikning uzoq muddatli shikastlanishi boʻlmasa uzoq vaqt eskirmagan, ammo qalayning gullab-yashnagan davridan beri yuz yil davomida eskirish va eskirish qayta tiklash sanoatining rivojlanishiga olib keldi. Old-House Journal kabi jurnallar qalay shiftini tarixiy saqlab qolish uchun tiklash, taʼmirlash va oʻrnatish amaliyotlari haqida maqolalar taklif qilishdi.

Asr oxirida qalay shiftlarida qoʻllaniladigan qoʻrgʻoshinli boʻyoqning ekologik xavfi bu soha mutaxassislari uchun ish ekanligini anglatadi. Koʻpincha tiklash eski boʻyoqni oddiygina olib tashlash, metallni himoya taglik qoplamasi bilan davolash, mayda shikastlangan joylarni yamoqlash va qayta boʻyash orqali erishiladi. Baʼzi hollarda, shiftning kichik qismlari shikastlangan boʻlsa, qisman tiklash kerak boʻladi. Panellar hali ham original dizayn komponentlarini ishlab chiqaradigan kompaniyalar orqali osongina almashtirilishi mumkin.

Agar toʻliq restavratsiya zarur boʻlsa, yaʼni mavjud shiftning biron bir qismi konstruktiv jihatdan mustahkam boʻlib qolmasa, mutaxassis mavjud qoliplardan foydalangan holda davr va tuzilishga mos keladigan yangi shiftni loyihalashda yoki fotografik dalillar yoki meʼmoriy chizmalar asosida reproduktsiyalarni yaratishda yordam berishi mumkin. Ushbu oxirgi usul juda qimmat boʻlishi mumkin va panel uchun maxsus qolipni tayyorlash narxi va odatda asl loyihada ham ishlatilgan metall bezaklar tufayli tejamkor emas.

Dekorativ metall shiftini taʼmirlash va almashtirish boʻyicha batafsil maʼlumotni Milliy Park Xizmati Texnik saqlash xizmatlarida topishingiz mumkin.

Zamonaviy moslashuv
-------------------

Hozirgi kunda bir nechta kompaniyalar metall buyumlar uchun qoʻlda boʻyalgan qoplamalarni taklif qilishadi, shuningdek, chang boʻyalgan qoplamalar bilan yanada barqaror koʻrinishga ega boʻlish mumkin. Bozorning past qismi uchun taqlid panellari plastmassa yoki alyuminiydan presslanadi. Qalay endi sanʼat asarlari, orqa chayqalishlar, shkaf yuzlari, lambrlash va boshqa koʻp narsalar uchun moda sifatida ishlatiladi. 100 yildan ortiq vaqt davomida qalay paneli bir-birining ustiga chiqish uchun moʻljallangan, tashqi tomondan tirnoqli relslar bilan yasalgan. Panellar kontrplak ixtiro qilinishidan oldin keng tarqalgan yogʻoch moʻynali chiziqlarga mixlangan.

Manbalar
--------

1. ↑  „Shoptalk: Pressed Tin Ceiling". *Treanor Architects*. 26-sentabr 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 18-sentabr 2015-yil.
2. ↑  „History - Wunderlite Reproduction Panels". *www.wunderlite.com.au*. Qaraldi: 6-oktabr 2015-yil.
3. ↑  „History of tin ceilings". Qaraldi: 6-oktabr 2015-yil.
4. ↑  Simpson, Pamela H.*. Cheap, Quick, & Easy: Imitative Architectural Materials 1870-1930*. Knoxville: University of Tennessee Press, 1999 — 136–144 bet. ISBN 978-1-62190-157-0.
5. ↑  Staveteig, Kaaren R. „Historic Decorative Metal Ceilings and Walls: Use, Repair, and Replacement" (PDF). *Preservation Briefs*. № 49. Qaraldi: 18–mart 2019–yil.`{{cite magazine}}`: CS1 maint: date format ()
6. ↑  „The Legacy of W.F. Norman — W.F. Norman Corp." (inglizcha). *wfnorman.com*. Qaraldi: 4-mart 2017-yil.
7. ↑  „W.F. Norman Corp. – Hand Pressed Tin Ceilings – Tin Ceiling Panels, Cornices, Tin Ceiling Designs, Roofing, Siding, and Ornaments" (inglizcha). *wfnorman.com*. Qaraldi: 4-mart 2017-yil.