|  |
| --- |
| Turkum maqolalarning bir qismi |
| Islom |
|  |
| Eʼtiqodlar
* Allohning yagonaligi

* Farishtalar
* Muqaddas kitoblar

* Paygʻambarlar
* Qiyomat kuni

* Taqdir
 |
| Amaliyotlar
* Iymon shakli
* Ibodat

* Sadaqa
* Roʻza
* Ziyorat
 |
| * Matnlar
* Tadqiqotlar

* *Qurʼon*
* *Sunnat* (*Hadis*, *Siyrat*)

* *Tafsir*
* *Aqida*
* *Qisas ul-Anbiyo* („Paygʻambarlar qissasi")
* Masnaviy (Sheʼrlar)

* *Fiqh* (huquqshunoslik)
* *Shariat* (qonun)
 |
| Tarix
* Xronologiya
* Muhammad

* *Ahl ul-Bayt*
* *Sahoba*
* *Roshidun*

* Xalifalik
* Imomiylar
* Oʻrta asrlar islom ilmi
* Islomning tarqalishi
* Muhammadning vorislari
 |
| Madaniyat va jamiyat
* Olimlar
* Hayvonlar
* Sanʼat
* Futbol uyushmasi
* Taqvim
* Bolalar
* Sunnat
* Demografiya
	+ Diaspora
* Firqa
	+ Sunniylik
	+ Shialik
* Iqtisod
* Taʼlim
* Axloq
* Jin quvish
* Feminizm
* Bayramlar
* Moliya
* Madrasa
* Axloqiy taʼlimotlar
* Masjid
* Musiqa
* Tasavvuf
* Falsafa
* Sheʼriyat
* Siyosat
* Prozelitizm
* Fan
* Jinsiy aloqa
	+ LGBT
* Qullik
* Ijtimoiy farovonlik
* Ayollar
 |
| Aloqador mavzular
* Murtadlik
* Tanqid

* + Muhammad
	+ Qurʼon
	+ Hadis

* Boshqa dinlar
* Islomizm
* Zoʻravonlik
	+ terrorizm
	+ urush
* Islomofobiya
* Jihod
	+ Jihodizm
	+ Urush qonuni

* Lugʻat
 |
| * Islom portal
 |
| * k
* m
* t
 |

**Shia-sunniy munosabatlarining** kelib chiqishini islom paygʻambari Muhammadning islom jamoasining xalifasi sifatida merosxoʻrligi haqidagi tortishuvlariga etib taqash mumkin. 632-yilda Muhammad (s.a.v.) vafotidan keyin sunniylar nomi bilan mashhur boʻlgan bir guruh musulmonlar Muhammadning oʻrniga Abu Bakr boʻlishi kerak, deb hisoblagan boʻlsa, ikkinchi bir guruh musulmonlar, yaʼni shialar nomi bilan mashhur boʻladilar. Uning vorisi Ali boʻlishi kerak degan qarashda edi ular. Bu mojaro musulmon dunyosining turli qismlariga tarqalib, oxir-oqibat Jamol va Siffin janglariga olib keldi. Husayn ibn Ali va uning baʼzi yaqinlari, jumladan, uning xonadoni aʼzolari hukmron umaviylar xalifasi Yazid tomonidan oʻldirilgan Karbalo jangidan keyin bu tarixiy tortishuvga asoslangan sektachilik ancha kuchaydi. Hokimiyat va qasos olish haqidagi hayqiriq ilk islom jamoasini nomutanosib boʻlsa-da, ikki guruhga, sunniy va shialarga ajratdi. Bu bugungi kunda **islomiy boʻlinish** sifatida tanilgan.

Ikki mazhab oʻrtasidagi hozirgi demografik taqsimotni baholash qiyin va manbalarga qarab farqlanadi, aksariyat taxminlarga koʻra , dunyodagi musulmonlarning 90 % sunniy va 10 % shialar, aksariyat shialar oʻn ikkinchi anʼanaga mansub boʻlib, qolganlari esa koʻpchilik oʻrtasida boshqa guruhlarga boʻlingan. Dunyodagi deyarli barcha musulmon jamoalarida sunniylar koʻpchilikni tashkil qiladi. Shialar Eron, Iroq, Bahrayn va Ozarbayjonda fuqarolarning koʻp qismini tashkil qiladi, shuningdek Pokiston, Livan, Saudiya Arabistoni, Suriya, Yaman, Nigeriya, Afgʻoniston, Oʻzbekiston, Chad va Quvaytda ozchilikni tashkil qiladi.

Bugungi kunda diniy amaliyot, urf-odatlar va ananalarda koʻpincha huquqshunoslik bilan bogʻliq farqlar mavjud. Garchi barcha musulmon guruhlari Qur’onni ilohiy deb bilishsa-da, sunniy va shialarning hadis haqida turlicha qarashlari bor.

Soʻnggi yillarda sunniy-shia munosabatlari tobora koʻproq mojarolar, xususan, Eron-Saudiya Arabistoni chegara mojarosi bilan belgilandi. Mazhablararo zoʻravonlik bugungi kungacha Pokistondan Yamangacha davom etmoqda va Yaqin Sharq va Janubiy Osiyo boʻylab muammolarning asosiy elementi hisoblanadi. Bahrayn qoʻzgʻoloni, Iroq fuqarolar urushi, Suriya fuqarolar urushi, Iroqdagi urush (2013—2017), hokimiyat uchun kurashlar davrida jamoalar oʻrtasidagi taranglik kuchaydi. Shialarga qarshi genotsid boshlagan Iroq va Suriya Islomiy davlati.

Raqamlarda
----------

Sunniy musulmonlar Markaziy Osiyo (jumladan, Xitoy), Yevropa (jumladan, Rossiya va Bolqon), Janubiy Osiyo, Janubi- Sharqiy Osiyo, Afrika, Arab dunyosi, Turkiyadagi aksariyat musulmon jamoalaridagi musulmonlarning katta qismini tashkil qiladi. Shialar taxminan 10 % ni tashkil qiladi.

Shialar Eronda (taxminan 90 %), Ozarbayjonda (taxminan 65 %), Iroqda (taxminan 55 %) va Bahraynda (fuqarolarning 60 % atrofida, muhojirlarni hisobga olmaganda) musulmon aholisining asosiy qismini tashkil qiladi. UNHCR maʼlumotlariga koʻra, Yamanda ham shia jamoalari mavjud boʻlib, u yerda aholining katta qismini shialar (asosan Zaydiy mazhabi) tashkil etadi.. Manbalarga koʻra, Yamandagi shialar sonini 25-30 % ni tashkil qiladi. Turkiya aholisining 10 foizga yaqini alaviy mazhabiga mansub. Shialar Quvaytning 20 %,. Livandagi musulmon aholisining 45 %, Saudiya Arabistonining 10 %, Suriyaning 12 % va Pokistonning 10 % ni tashkil qiladi. Afgʻonistonning taxminan 10 %, Nigeriyadagi musulmonlarning 5 % dan kamrogʻi va Tojikiston aholisining taxminan 5 % shialardir.

" …Shialar butun musulmon dunyosining 5-10 foizini tashkil qiladi. Bizda aniq statistik maʼlumotlar yoʻq, chunki Yaqin Sharqning koʻp qismida, xususan, hukmron rejimlar uchun ularga ega boʻlish qulay emas. Ammo hisob-kitoblarga koʻra, ular musulmon dunyosining taxminan 5-10 foizini tashkil qiladi, bu esa ularni 50-70 million kishiga qoʻyadi….. Eron 16-asrdan beri shia davlati hisoblanadi. Bu eng yirik shia davlati boʻlib, 83 millionga yaqin aholiga ega. Bundan tashqari, Hindistonda ham Iroqdagi kabi koʻp shia bor. "

 Sunniylik, shialik va ibodiylik tarmoqlarining tarqalishi

Tarixiy eʼtiqodlar va etakchilik
--------------------------------

### Muhammad (s.a.v)ning vorislari

 

### Mahdi

Mahdiy Islomning bashorat qilingan qutqaruvchisidir. Shialar va sunniylar Mahdiyning tabiati borasida bir-biridan farq qilsalar ham, har ikki guruhning koʻp aʼzolari Mahdiy mukammal va adolatli islom jamiyatini yaratish uchun oxiratda paydo boʻlishiga ishonishadi.

Shia Islomida „Mahdiy ramzi kuchli va markaziy diniy gʻoyaga aylandi". Oʻn ikki kishi Mahdiy Muhammad al-Mahdiy boʻlishiga ishonishadi, u 874 yildan beri Alloh tomonidan yashiringan gʻaybdan qaytgan oʻn ikkinchi imomdir. Aksincha, asosiy sunniylar Mahdiy Muhammad (s.a.v) deb nomlanishiga, Muhammadning avlodi boʻlishiga va eʼtiqodni qayta tiklashiga ishonishadi va sunniy esxatologiyasining muhim tarkibiy qismini tashkil qiladi, uning koʻrinishi qiyomat kunidan oldingi kichik alomatlarning oxirgisi hisoblanadi.

### Hadis

Shialar sunniylar oʻz iddaolarini muhokama qilish uchun *sunnatning* bir qismi sifatida qoʻllagan bir xil *hadislarni* qabul qiladilar. Qolaversa, Muhammad alayhissalomga toʻgʻridan-toʻgʻri nisbat berilmagan *Ahli bayt* soʻzlarini ham hadis deb biladilar. Shialar koʻp sunniy hadislarni qabul qilmaydilar, agar ular shia manbalarida ham qayd etilmagan boʻlsa yoki ularning qanday yozilganligi isbotlangan boʻlmasa ham. Shuningdek, sunniylar tomonidan qabul qilingan baʼzi hadislar shialar tomonidan kamroq maʼqullangan; bir misol, Oisha roziyallohu anho Aliga qarshilik qilgani uchun Oisha rivoyat qilgan hadislarga ham boshqa sahobalar aytganidek vakolat berilmaydi. Yana bir misol Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadisdir, uni shialar Alining dushmani deb biladilar. Shia argumenti shundan iboratki, Abu Hurayra Muhammad (s.a.v)vafotidan oldin umrining toʻrt yilida faqat musulmon boʻlgan. U Muhammadga atigi toʻrt yil hamroh boʻlgan boʻlsa-da, Abu Bakr va Alidan oʻn barobar koʻp hadis yozib olishga muvaffaq boʻlgan.

### Shialik va tasavvuf

Shialik va soʻfiylik bir qator oʻziga xos xususiyatlarga ega ekanligi aytiladi: Qur’onning ichki maʼnosiga ishonish, baʼzi odamlar uchun alohida maqom (soʻfiylar uchun avliyolar, shialar uchun imomlar), shuningdek, Ali va Muhammad (s.a.v) oilasiga hurmat kabilardir.

### Imon ustunlari

Islomning besh ustuni (arabcha : ạ̉rkạn ạlạ̉slạm) — har bir musulmon zimmasidagi besh burchga berilgan atama. Bular *shahodat* (iymon kasbi), namoz (namoz), *zakot* (zakot), *savm — roʻza* (xususan Ramazon oyida roʻza tutish) va haj (Makka ziyorati)dir. Bu besh amal sunniy va shia musulmonlari uchun zarurdir. Shia ilohiyotida dinni bir butun sifatida belgilaydigan ikkita tushuncha mavjud. Dinning ildizlari (*Usul al-Din) va Dinning tarmoqlari (Furu ud din* *)* mavjud.

### Amaliyotlar

Faqat kuzatish orqali sunniylar va shialar oʻrtasida koʻplab farqlarni qilish mumkin:

#### Namoz

 2018-yil 16-mart Tehron, Eron juma namozida shia musulmon (oʻngda) yonida sunniy musulmon (chapda) qoʻl ushlashning turli usullarini koʻrsatmoqda.
Ibodat paytida sajda qilish arab tilida Namoz deyiladi. Shialar peshonasini toʻgʻridan-toʻgʻri namozxon gilamga emas, balki tabiiy ravishda paydo boʻlgan bir parcha, koʻpincha loy lavha (*muhr*), baʼzan Husayn ibn Ali shahid boʻlgan Karbalodagi tuproq (turbah) ustiga qoʻyishadi.

Baʼzi shialar bir necha marta ketma-ket namoz oʻqiydilar (1+2+2 yaʼni *bomdodni* oʻz-oʻzidan *peshinda* *asr* va *shomni* *xufton* bilan) oʻqiydilar, shuning uchun kuniga besh vaqt namoz oʻrtasida juda oz tanaffus bilan oʻqiydilar, lekin sunniy huquq maktablari talabiga koʻra, ular orasidagi boʻshliq bilan besh vaqt namoz oʻqiladi.

Shialar va sunniy molikiy mazhabi tarafdorlari namoz vaqtida qoʻllarini yonlarida ushlab turishadi; Boshqa maktablarning sunniylari qoʻllarini bogʻlashadi (oʻngdan chapga) va qoʻllarini siqishadi; odatda sunniy ulamolar, xususan, Molikiy mazhabining ulamolari tomonidan qabul qilinadi.

#### Mutʼah va Misyar

Shia islomining asosiy tarmogʻi boʻlgan oʻn ikki shia nikah *mutʼa* — muddatli vaqtinchalik nikohga ruxsat beradi — bu sunniylik, ismoiliy shia yoki zaydiy shia ichida qabul qilinmaydi. Rejalashtirilgan va kelishilgan nikohga ishoniladi. Imomatdagilar Umar hukmronligi davrida Mutaga ruxsat berilgan, deb hisoblashadi. Muta, *Misyor* nikohi yoki *Arfi* nikohi bilan bir xil emas, muddati tugamaydigan va baʼzi sunniylar tomonidan ruxsat etilgan. Misyor nikohi anʼanaviy islom nikohidan farqi shundaki, erkak oʻz ixtiyori bilan ayolga nisbatan moddiy javobgarlikka ega emas. Misyor nikohida erkak xohlagan vaqtda ayolni taloq qilishi mumkin.

#### Hijob va kiyim

Sunniy va shia ayollari ham *hijobda yurishadi*. Fors koʻrfazidagi baʼzi sunniy ayollar kabi shia dindor ayollari anʼanaviy ravishda qora va sariq kiyim kiyishadi. Ayrim shia diniy yetakchilari ham qora xalat kiyishadi. Asosiy oqim shia va sunniy ayollar *hijobni* boshqacha kiyishadi. Baʼzi sunniy ulamolar butun tanani, shu jumladan, yuzni jamoat joylarida yopishga urgʻu berishsa, baʼzi olimlar yuzni hijobdan istisno qiladilar. Shialarning fikricha, hijob yuzning perimetri atrofida va iyagigacha qoplanishi kerak. Sunniylar singari, baʼzi shia ayollari, masalan, Eron va Iroqdagilar, jamoat joylarida yuzlarini yopish uchun qoʻllari bilan qora *chodirni* ushlab turishadi.

#### Ism va Sharif

Shialarni baʼzan oʻz ismlari bilan tanib olish mumkin, chunki ular koʻpincha Ahl al-Bayt ismlaridan kelib chiqqan. Xususan, Fotima, Zaynab, Ali, Abbos, Husayn va Hasan ismlari shialar orasida nomutanosib ravishda keng tarqalgan, ammo ular sunniylar tomonidan ham qoʻllanilishi mumkin. Umar, Usmon, Abu Bakr, Oisha, Muoviya sunniylar tomonidan tan olingan, ammo shialar emas, arboblarning nomlari boʻlib, odatda sunniylar uchun ismlar sifatida qoʻllaniladi, lekin shialar uchun juda kam ishlatiladi.

Ilk tarix
---------

Shia Islomining kelib chiqishi dastlab Muhammad (s.a.v)ning vorisligiga javoban paydo boʻlgan va Ali ibn Abu Tolib yoki Quraysh qabilasining tajribali aʼzosi muvaffaqiyat qozonishi kerakmi? Shialik tushunchasi Karbalo jangidagi voqealar atrofida yanada keskinlashdi, bu yerda Alining oʻgʻli va paygʻambarning nabiralari Husayn ibn Ali oʻzining koʻplab tarafdorlari bilan birga oʻldirilgan. Shunday qilib, siyosiy boʻlinish qonli nizolar bilan belgilanib, yanada shaxsiy adovat boʻlib qoldi va keyingi ajralish uchun sabab boʻldi.

Shunga qaramay, XIII—XIV asrlarda sunniylik va shialik amaliyotlari bir-biri bilan chambarchas bogʻliq boʻlib qoldi va bugungi kunda odatda shia islom bilan bogʻliq boʻlgan Ali va Jafar as-Sodiq kabi shaxslar musulmon *dindorlarning* gʻaybni tushunishlarida deyarli universal rol oʻynadi (*Gʻoyib*).

### Abbosiylar davri

 Karbalodagi Husayn ibn Ali qabrining vayron qilinishi Mugʻallar davri qoʻlyozmasidan.
Umaviylar 750 yilda yangi sulola Abbosiylar tomonidan agʻdarildi. Birinchi Abbosiy xalifasi As-Saffah amakisi Abbos ibn Abdulmuttalibdan kelib chiqqan holda Muhammad (s.a.v)ning xonadoni bilan qon qarindoshligini taʼkidlab, Umaviylarga qarshi yurishida shialarni qoʻllab-quvvatladi. Shialar, shuningdek, u ularga xalifalik yoki hech boʻlmaganda diniy hokimiyat shia imomiga tegishli boʻlishini vaʼda qilganiga ishonishadi. As-Saffah xalifaning oʻzi ham vaqtinchalik, ham diniy mantiyani oʻz zimmasiga oldi. U umaviylar sulolasining vorislik amaliyotini davom ettirdi va uning akasi al-Mansur 754-yilda uning oʻrniga oʻtdi.

Oltinchi shia imomi Jaʼfar as-Sodiq al-Mansur davrida vafot etgan va u xalifaning buyrugʻi bilan oʻldirilgan, degan iddaolar bor edi (Ammo Abbosiylarning islom ulamolarini taʼqib qilishlari faqat shialarga tegishli emas edi. Masalan, Abu Hanifa al-Mansur tomonidan qamoqqa tashlangan va qiynoqqa solingan).

Shia manbalari yana oʻninchi Abbosiy xalifasi al-Mutavakkilning buyrugʻi bilan Karbalodagi uchinchi imom Husayn ibn Ali qabri butunlay buzib tashlanganini va shialarning baʼzan guruhlar boʻlib boshlarini kesib, tiriklayin dafn etilganini yoki hatto qurilish ishlari davom etayotgan hukumat binolari devorlari orasiga tiriklayin joylashtirilgan

Shialarning fikricha, ularning jamiyati koʻpincha yashirincha yashashni davom ettirdi va diniy hayotlarini tashqi koʻrinishlarsiz yashirincha kuzatib borishdi.

### Iroq

Koʻpgina shia eronliklari 16-asrda hozirgi Iroqqa koʻchib ketishgan. „Zamonaviy Iroq tashkil topganda Karbalo aholisining bir qismi eronliklar boʻlganligi aytiladi". Vaqt oʻtishi bilan bu muhojirlar arab tilini va arab oʻziga xosligini qabul qildilar, ammo ularning kelib chiqishi „nohaq ravishda ularni Eronning kamsitish deb koʻrsatish" uchun ishlatilgan. Ammo bu shialarning koʻpchiligi Iroq, Livan va Bahrayn qabilalaridan boʻlgan sayyidlar oilalaridan boʻlib, ushbu qabilalardan biri al-Musaviy va undan kelib chiqqan va Iroqqa joylashishdan oldin bir muncha vaqt Eronda yashagan ikki keng tarqalgan oila. al-Qazviniy va al-Shahristoniy oilalari. Boshqa Iroq shialari etnik arablardir, ildizlari Iroqda sunniy qoʻshnilari kabi chuqurdir.

### Fors

Asosiy maqola: Islam in Iran
Shofeʼiy sunniyligi Safaviylar imperiyasi paydo boʻlgunga qadar Eronning koʻp qismida Islomning hukmron shakli boʻlgan, ammo ismoiliylikning sezilarli taʼsiri va imomatning juda ozchiligi butun hali Forsda mavjud edi.

Sunniy gegemonligi Erondagi shialarning mavjudligini kamaytirmadi. Shia toʻrt kitobining mualliflari boshqa koʻplab olimlar kabi eronlik edi. Morteza Motahhariy soʻzlariga koʻra:
„Eronliklarning koʻpchiligi Safaviylar davridan boshlab shialikka oʻtgan. Albatta, Erondagi muhit musulmon olamining boshqa qismlariga nisbatan shialik rivoji uchun qulayroq boʻlganini inkor etib boʻlmaydi. Shialik Eronga asta-sekin kirib borishi mumkin boʻlgan darajada hech bir yerga kirib bormadi. Vaqt oʻtishi bilan eronliklarning shialikni qabul qilishga tayyorligi kundan-kunga ortib borardi. Agar shialik Eron ruhida chuqur ildiz olmaganida edi, Safaviylar (907-1145/1501-1732) siyosiy hokimiyatni qoʻlga kiritish orqali eronliklarni shia aqidasiga Ahli Baytga oʻzgartira olmas edilar".

 Choldiron jangida shia Safaviylar va Ismoil Iga halokatli zarba bergan Yavuz Sulton Salim tarixiy ahamiyatga ega boʻlgan surati.
#### Safaviylardan oldin

Oldingi toʻqqiz islom asrida sunniylik aqidasining hukmronligi Eronning bu davrdagi diniy tarixini tavsiflaydi. Tabaristonlik Zaidiylar, Buvayhidlar, Sulton Muhammad Xudabandah (1304—1316-yillar hukmronligi) va Sarbadoronlar hukmronligi shaklida vujudga kelgan bu umumiy hukmronlikdan ayrim istisnolar mavjud edi. Shunga qaramay, bu hukmronlikdan tashqari, birinchidan, ushbu toʻqqiz asr davomida bu zaminning koʻplab sunniylari orasida shialik moyilligi mavjud boʻlsa, ikkinchidan, Eronning baʼzi joylarida oʻn ikki va zaydiy shialiklari keng tarqalgan edi. Bu davrda Erondagi shialar Kufa, Bagʻdod, keyinroq Najaf va Al Hilladan yashaganlar. Tabariston, Qum, Koshon, Avaj va Sabzevarda shialar hukmron edi. Boshqa koʻplab hududlarda esa shialar va sunniylar aholisi aralash edi.

Birinchi Zaidiylar davlati Daylaman va Tabaristonda (Shimoliy Eron) 864-yilda alaviylar tomonidan tashkil etilgan; 928-yilda somoniylar qoʻlida oʻz rahbari vafot etgunga qadar davom etdi. Taxminan qirq yil oʻtgach, davlat Gilonda (shimoli-gʻarbiy Eron) qayta tiklandi va Hasaniylar boshliqlari davrida 1126-yilgacha saqlanib qoldi. Shundan soʻng 12-13-asrlardan Daylaman, Gʻilon va Tabaristonlik zaidiylar Yamanning Zaidiy imomlarini yoki Erondagi raqib Zaidiy imomlarini tan olishgan.

Zaidiy boʻlgan va nafaqat Fors viloyatlarida, balki xalifalik poytaxti Bagʻdodda va hatto xalifaning oʻziga ham sezilarli taʼsir koʻrsatgan Buyidlar shia tafakkurining tarqalishi uchun noyob imkoniyat yaratdilar. Shialikning hukumatning ichki doiralariga bu tarzda tarqalishi shialarga xalifalik kuchiga tayanib, ularga qarshi chiqqanlarga qarshi turish imkonini berdi.

Toʻrt bosqichda arab mintaqalaridan Eronga imomat kirib keldi. Birinchidan, Ashariylar orqali 7-asr oxiri va 8-asr davomida. Ikkinchidan, Sabzevar shogirdlari va ayniqsa, Rey va Sabzavardan boʻlgan va oʻsha shaharlarda istiqomat qilgan Al-Shayx Al-Mufid shogirdlari. Uchinchidan, Al-Hilli va uning oʻgʻli Faxr al-Muhaqqiqin boshchiligidagi Hilla maktabi orqali. Toʻrtinchidan, 16-17-asrlarda oʻsha mintaqada yoki Iroqda istiqomat qilgan Jabal Amel olimlari orqali keyinchalik Eronga koʻchib kelgan.

Boshqa tomondan, ismoiliylar daʼvati („missionerlik muassasasi") Fotimiylar xalifaligi davrida missionerlarni (*du’at*, sg. *dā'ī*) Forsga yuborgan. Ismoiliylar ikki firqaga boʻlinib ketganlarida, Nizoriylar Shimoliy Forsda oʻz bazalarini oʻrnatdilar. Hasan-i Sabboh 1090-yilda qal’alarni bosib olib, Alamutni egalladi. Nizoriylar bu qalʼani moʻgʻullar 1256-yilda nihoyat egallab, vayron qilguncha ishlatgan.

Moʻgʻullar kelishi va Abbosiylar qulagandan keyin sunniy ulamolar juda koʻp azob chekdilar. Xalifalikning yoʻq qilinishidan tashqari, sunniylarning rasmiy huquq maktabi ham yoʻq edi. Koʻplab kutubxona va madrasalar vayron boʻldi, sunniy olimlar Anadolu va Misr kabi boshqa islomiy hududlarga koʻchib ketishdi. Aksincha, shialarning aksariyati deyarli taʼsirlanmagan, chunki ularning markazi bu vaqtda Eronda boʻlmagan. Birinchi marta shia boshqa musulmonlarni ochiqdan-ochiq oʻz harakatiga aylantira oldi.

* Kepel, Gilles*. Jihad: The Trail of Political Islam*. Harvard University Press, 2002. ISBN 9780674010901. „Jihad: The Trail of Political Islam."

Ayrimlar Pokistondagi shia-sunniy mojarosining asoschisi sifatida 1979-yil aprelida hokimiyatdan agʻdarilgan prezident Zulfiqor Ali Bxuttoning islom fundamentalisti general Muhammad Ziyo-ul-Haq tomonidan shubhali ayblovlar bilan qatl etilishini koʻrishadi. Ali Bxutto shia, Ziyo ul-haq sunniy edi

Ziyo-ul-Haqning islomiylashuviga shialar qarshilik koʻrsatdilar, chunki qonunlar va qoidalar sunniylik *fiqhiga* asoslangan edi. 1980-yil iyul oyida 25 000 shia poytaxt Islomobodda islomlashtirish qonunlariga qarshi norozilik bildirishdi. Shia yetakchisi Imom Humayniy va general Ziyo ul-Haq oʻrtasidagi norozilik vaziyatni yanada ogʻirlashtirdi

#### Afgʻoniston

Pokistondagi shia-sunniy nizosi Afgʻonistondagi bilan chambarchas bogʻliq. Shialarga qarshi Afgʻoniston Tolibon rejimi shialarga qarshi Pokiston guruhlariga yordam bergan va aksincha. Lashkar-e-Jhangvi va Sipah-e-Sahaba Pokiston minglab koʻngillilarni Tolibon rejimiga qarshi kurashish uchun yubordi va „evaziga Tolibon Afgʻoniston poytaxti Kobulda oʻz rahbarlariga boshpana berdi".

Afgʻonistondagi shia-sunniy nizosi, asosan, puritan sunniy Tolibonning shia afgʻonlar, birinchi navbatda, hazora etnik guruhi bilan toʻqnashuvi bilan bogʻliq.

1998-yilda toliblar koʻplab hazoralar yashaydigan Mozori Sharif va Bomiyonga hujum qilganda 8000 dan ortiq jangarilar halok boʻldi. Baʼzi qirgʻinlar begʻaraz boʻlgan, ammo koʻplari Tolibon tomonidan nishonga olingan shialar edi. Tolibon qoʻmondoni va gubernator Mulla Niyoziy shia masjidlarida namoz oʻqishni man qilgan va Mozor markaziy masjididan eʼlon qilgan bayonotida shialarni takfir qilgan:

> Last year you rebelled against us and killed us. From all your homes you shot at us. Now we are here to deal with you. The Hazaras are not Muslims and now we have to kill Hazaras. You must either accept to be Muslims or leave Afghanistan. Wherever you go, we will catch you. If you go up we will pull you down by your feet; if you hide below, we will pull you up by your hair.
> 
> 

#### Nigeriya

> The two parties have agreed to stop any attempt aimed at spreading sectarian strife in the region.
> 
> 

### Ilmiy fikrlar

#### sunniy

* Shayx Mahmud Shaltut : Bir fatvoda Shayx Shaltut oʻn ikki shia taʼlimotiga koʻra ibodatni toʻgʻri deb eʼlon qildi va shialikni islom mazhabi deb tan oldi.
* Muhammad Sayyid Tantaviy : „Menimcha, kim Allohdan oʻzga iloh yoʻqligiga va Muhammad uning elchisi ekanligiga ishonsa, albatta musulmondir. Shuning uchun biz uzoq vaqtdan beri Al-Azhar orqali islomiy mazhablarni yarashtirishga qaratilgan koʻplab daʼvatlarni qoʻllab-quvvatlab kelmoqdamiz. Musulmonlar hamjihat boʻlib, oʻzlarini diniy mazhablarga boʻlinishdan himoya qilishlari kerak. Shialar ham, sunniylar ham yoʻq. Hammamiz musulmonmiz. Afsuski; Baʼzilar qoʻllaydigan ehtiroslar va xurofotlar islom millatining parchalanishiga sababdir"
* Shayx Muhammad al-Gʻazzoliy : „Islom dushmanlari va ularning targʻibotlariga qarshi birlashish barcha musulmonlarning burchidir".
* Shayx Abdulmajid Salim Oyatulloh Borujerdiga shayx Abdulmajid Salim tomonidan yuborilgan maktubida shunday deyilgan: "Olimlar, shia yoki sunniy boʻlsin, farz boʻladigan birinchi narsa musulmonlar ongidan ixtilofni olib tashlashdir. "
* Vasel Nasr, Misr bosh muftiysi: „Allohdan musulmonlar oʻrtasida birdamlik yaratishini va ular oʻrtasidagi har qanday adovat, ixtilof va fiqhdagi ixtiloflarni bartaraf etishini soʻraymiz".

#### Shia

* Oyatulloh Seyyid Husayn Borujerdiy sunniylar bosh muftiysi, Al-Azhar universitetining sobiq rektori shayx Abdulmajid Salimga maktub yoʻllab, shunday yozgan edi: "Men Alloh taolodan jaholat, ajralish va turli islom mazhablari orasidagi taqsimotni oʻzgartirishini soʻrayman. haqiqiy bilim va mehribonlik va hamjihatlikka.
* Oyatulloh Ruhulloh Humayniy : „Biz sunniy musulmonlar bilan birmiz. Biz ularning birodarlarimiz" va „Birdamlikni saqlash barcha musulmonlarga farzdir"
* Oyatulloh Seyid Ali Xomanaiy bir fatvoda ixtilof yaratish haqida shunday degan: „ Iftilof Qur’on va Sunnatga zid boʻlishidan tashqari, musulmonlarni zaiflashtiradi. Demak, ixtilof qilish haromdir (harom)."
* Oyatulloh Ali as-Sistoniy „ Shahodatni aytayotgan, namoz oʻqigan va Islom mazhablaridan biriga ergashgan kishi musulmonmi?" degan savolga javob berdi. , Sistoniy shunday javob berdi: „Shahodatni aytayotgan, siz aytgandek amal qilgan va Ahli Baytga dushmanligi boʻlmagan har bir kishi musulmondir".

Yana qarang
-----------

Maʼlumotnomalar
---------------

* Hazleton, Lesley*. After the Prophet: The Epic Story of the Shia-Sunni Split in Islam*. Doubleday, 2009. ISBN 978-0385523936.
* Nasr, Hossein*. Sufi Essays*. Suny press, 1972. ISBN 978-0-87395-389-4.
* The Arab Shia: The Forgotten Muslims, by Graham E. Fuller and Rend Rahim Francke. New York: Saint Martinʼs Press, 1999, ISBN 0-312-23956-4
* Shi’a Islam, by Muhammad Husayn Tabatabaei and Hossein Nasr, SUNY Press, 1979. ISBN 978-0-87395-272-9ISBN 978-0-87395-272-9
* Saudi Clerics and Shia Islam, by Raihan Ismail, Oxford University Press, 2016. ISBN 978-0-19-023331-0ISBN 978-0-19-023331-0
* Donʼt Fear the Shiites: The Idea of a Teheran-Controlled „Shiite Crescent" over the Greater Middle East is at Odds with Reality, by Michael Bröning. In: *International Politics and Society*, 3 /2008, pp. 60-75.
* Here Are Some of the Day-To-Day Differences Between Sunnis and Shiites. Azadeh Moaveni. Huffington Post, 25 June 2014
* Opposing the Imam: The Legacy of the Nawasib in Islamic Literature , Nebil Husayn, Cambridge Studies in Islamic Civilization, Cambridge University Press ISBN ebook ebook: 9781108966061

Qoʻshimcha oʻqish
-----------------

* Tashqi aloqalar kengashi, „Sunniy-shia boʻlinishi".

Andoza:Iran–Saudi Arabia relationsAndoza:Iran–Saudi Arabia proxy conflictAndoza:Islamic State of Iraq and the Levant



1. ↑  „Sunnis and Shia: Islam's ancient schism". *BBC News* (4-yanvar 2016-yil).
2. ↑  *Islamic Beliefs, Practices, and Cultures*. Marshall Cavendish Reference, 2019 — 130 bet. ISBN 978-0-7614-7926-0. 2019-yil 30-noyabrda qaraldi. „Within the Muslim community, the percentage of Sunnis is generally thought to be between 85 and 93.5 percent, with the Shia accounting for 6.6 to 15 percent. A common compromise figure ranks Sunnis at 90 percent and Shias at 10 percent."  See further citations in the article Islam by country.
3. ↑  „Azerbaijan". *CIA Factbook* (12-yanvar 2022-yil).
4. ↑  „India – Iran relations: Converging Interests or Drifting Equations".  Institute for Defence Studies and Analyses. Qaraldi: 21-avgust 2010-yil.
5. ↑  „Obama's Overtures". *The Tribune*. 5-mart 2016-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 21-iyul 2010-yil.
6. ↑  „Imperialism and Divide & Rule Policy".  Boloji. Qaraldi: 21-iyul 2010-yil.
7. ↑  „Ahmadinejad on way, NSA says India to be impacted if Iran 'wronged by others'". *Indian Express* (21-aprel 2008-yil). Qaraldi: 21-iyul 2010-yil.
8. ↑  Parashar, Sachin. „India, Iran to make common cause over terror from Pak". *The Times of India* (10-noyabr 2009-yil). 5-noyabr 2012-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 17-iyul 2010-yil.
9. ↑  Jahanbegloo, Ramin. „Aspiring powers and a new old friendship". *The Times of India* (1-fevral 2009-yil). 5-noyabr 2012-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 12-iyul 2010-yil.
10. ↑  Mehta, Vinod. „India's Polite Refusal". *BBC NEWS* (2-sentabr 2004-yil). Qaraldi: 1-iyul 2010-yil.
11. ↑  „India Iran Culture". *Tehran Times* (23-aprel 2008-yil). Qaraldi: 1-iyul 2010-yil.
12. ↑  „Connecting India with its Diaspora".  Overseas Indian (22-aprel 2008-yil). 2018-yil 8-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 1-iyul 2010-yil.
13. ↑    Indonesia has the largest number of Sunni Muslims, while Iran has the largest number of Shia (Twelver) in the world. Pakistan has the second-largest Sunni population in the world, while India has the second-largest Shia (Twelver) population.
14. ↑  „Mapping the Global Muslim Population" (inglizcha). *Pew Research Center's Religion & Public Life Project* (7-oktabr 2009-yil). 2015-yil 14-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 26-mart 2021-yil.
15. ↑  „The Sunni-Shia Divide". *www.cfr.org*.
16. ↑  „Ishtiaq Ahmed on Pakistan movement". *lu.se*. 2009-yil 18-martda asl nusxadan arxivlangan.
17. ↑  „Sunnis and Shiites". *scribd.com*.
18. ↑  Nasr, Vali, *The Shia Revival*, Norton, 2006, p. 106
19. ↑  „Iraq 101: Civil War". *Mother Jones*.
20. ↑  Arango, Tim; Anne Barnard; Duraid Adnan. „As Syrians Fight, Sectarian Strife Infects Mideast". *The New York Times* (1-iyun 2013-yil). Qaraldi: 2-iyun 2013-yil.
21. ↑  „Mapping the Global Muslim Population" (7-oktabr 2009-yil). — „The Pew Forum's estimate of the Shia population (10–13%) is in keeping with previous estimates, which generally have been in the range of 10%.". 2015-yil 14-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 10-dekabr 2014-yil.
22. ↑  „Administrative Department of the President of the Republic of Azerbaijan – Presidential Library – Religion".
23. ↑  „Yemen: The conflict in Saada Governorate – analysis".  UN High Commissioner for Refugees (24-iyul 2008-yil). 2012-yil 20-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2-yanvar 2014-yil.
24. ↑  Merrick, Jane; Sengupta, Kim. „Yemen: The land with more guns than people". *The Independent* (20-sentabr 2009-yil). Qaraldi: 21-mart 2010-yil.
25. ↑  Country profile: Yemen. Library of Congress Federal Research Division (August 2008). Jamoat mulki Bu maqola jamoat mulki boʻlgan maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi*.*
26. ↑  „International Religious Freedom Report for 2012". *US State Department* (2012).
27. 1 2  „The New Middle East, Turkey, and the Search for Regional Stability". *Strategic Studies Institute* (2008-yil aprel). 18-mart 2015-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 5-avgust 2022-yil.
28. ↑  „Background Note: Tajikistan".  State.gov. Qaraldi: 2-oktabr 2009-yil.
29. ↑  Glasse, Cyril, *The New Encyclopedia of Islam*, Altamira Press, 2001, p. 280
30. ↑  Martin, Richard C. ed. (2004), „Mahdi", Encyclopedia of Islam and the Muslim world, Thompson Gale, p. 421
31. ↑  *al-Jibouri.* „Abu Hurayra and the Falsification of Traditions (Hadith)". *al-islam.org*.  Ahlul Bayt Digital Islamic Library Project (19-fevral 2014-yil). Qaraldi: 18-may 2015-yil.
32. ↑  Nasr, Vali, *The Shia Revival*, Norton, 2006, pp. 59-60
33. 1 2  Nasr, Vali, *The Shia Revival*, Norton, 2006, p. 43
34. ↑  Nawawi „Volume 2",*. Sharh-e-Muslim* — 28 bet. „Imam Ahmed Auzai and Ibn-e-Manzar have said that it is up to the worshipper to perform the prayer in the way he wants. Imam Malik said that a worshipper may fold his hands and place them on his chest and he may pray with unfolded hands, and that is what the Malikis got accustomed with, he further said that hands should be unfolded in obligatory prayers and should be folded in Nafl prayers and Lais bin Sa’ad also said the same thing."
35. ↑  Maulana Waheed-uz-Zaman Knan „Volume 1",*. Tafseer-al-Baari Sharh-e-SAahih Bukhari*, Karachi, Pakistan — 389 bet. „Ibn-e-Qasim has reported the unfolding of hands from Imam Malik, and that is what is practised by the Imamia sect (Shias)."
36. ↑   „Volume 2",*Nail-al-Awtar* — 203 bet. „There is no such proven tradition from Holy Prophet\*P.B.U.H in regard of folding hands, therefore it is up to the worshipper (whether he offers the prayers with either folded or unfolded hands)."
37. ↑   „Volume 3",*Nail al-Awtar*. „Ibn-e-Sayd al-Naas narrated from Awzai that it is optional to fold or unfold arms in prayer"
38. ↑  Ahmed al-Duwaish „Volume 6",*. Fatawa al-Lajna al-Daema*, Saudi Arabia. „If someone prays with unfolded arms, his prayer is valid, because putting the right hand on the left is neither part of prayer’s pillars nor is a condition of prayer, nor it is wajib (obligatory)."
39. ↑  „Shia Islam's Holiest Sites" (25-aprel 2017-yil).
40. ↑  Atlas of the Middle East (Second ed.). Washington, DC: National Geographic 2008, ss. 80–81 harvnb error: no target: CITEREFAtlas\_of\_the\_Middle\_East\_(Second\_ed.).\_Washington,\_DC:\_National\_Geographic2008 (help)
41. ↑  Allah Calls Mutʼah „A Good Thing" Retrieved 10 December 2017
42. ↑  Mutah (Temporary Marriage) Retrieved 10 December 2017
43. ↑  „Misyar marriage".  lexicorient.com. 28-fevral 2021-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 5-avgust 2022-yil.
44. ↑  *Rizvi.* „Hijab, The Muslim Womens Dress, Islamic or Cultural?". *Al-Islam*.  Jaʻfari Islamic Centre (Tabligh Committee) Canada (2012-yil 29-dekabr).
45. ↑  „How can Sunnis and Shiites tell each other apart?". *Slate Magazine* (28-fevral 2006-yil).
46. ↑  Peacock, A.C.S.*. Islam, Literature and Society in Mongol Anatolia*. Cambridge University Press, 2019 — 24 bet. DOI:10.1017/9781108582124. ISBN 9781108582124.
47. ↑  *Bihar al-Anwar*, vol. XII, on the life of Imam Jaʼfar al-Sadiq
48. ↑  *Shi’a Islam*, p. 62
49. ↑  Ya'qubi. vol. II, p. 224; Abu’l-Fidaʼ, vol. I, p. 192; Al-Masudi, vol. III, p. 81', also *Shi’a Islam*, p. 60.
50. ↑  Nasr, Vali, *The Shia Revival*, Norton, 2006, p. 108
51. ↑  Nasr, Vali, *The Shia Revival*, Norton, 2006, p. 110
52. ↑  „Islam and Iran: A Historical Study of Mutual Services Part 2". *Al-Islam.org* (13-mart 2013-yil).
53. ↑  „Four Centuries of Influence of Iraqi Shiism on Pre-Safavid Iran". *Al-Islam.org* (27-fevral 2013-yil).
54. ↑  Article by Sayyid 'Ali ibn 'Ali al-Zaidi, *At-tarikh as-saghir 'an ash-shia al-yamaniyeen* (Arabic: التاريخ الصغير عن الشيعة اليمنيين, A short History of the Yemenite Shiʻites), 2005 Referencing: Iranian Influence on Moslem Literature
55. ↑  Article by Sayyid 'Ali ibn 'Ali Al-Zaidi, *At-tarikh as-saghir 'an ash-shia al-yamaniyeen* (Arabic: التاريخ الصغير عن الشيعة اليمنيين, A short History of the Yemenite Shiʻites), 2005 Referencing: Encyclopedia Iranica
56. ↑  „A Study of the Migration of Shi'i Works from Arab Regions to Iran at the Early Safavid Era. -- Imam Reza (A.S.) Network". *imamreza.net*. 2007-yil 8-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan.
57. ↑  Nasr, Vali, *The Shia Revival*, Norton, (2006), p. 89
58. ↑  Nasr, Vali, *The Shia Revival*, Norton, (2006), pp. 161-62
59. ↑  Rashid, *Taliban* (2000), p. 263
60. ↑  Goodson, *Afghanistanʼs Endless War,* (2001), p. 79
61. ↑  Rashid,*Taliban* (2000), p. 73
62. ↑  „The Massacre in Mazar-I Sharif". Qaraldi: 6-may 2016-yil.
63. ↑  „Archives". *thestar.com.my*. 2009-yil 3-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan.
64. ↑  „Al-Azhar Verdict on the Shi'a".  Al-Islam.org (12-noyabr 2013-yil). Qaraldi: 10-aprel 2015-yil.
65. ↑  *Ahmed, Ayoub.* „Talking Politics Dr. Mohammed Sayed Tantawi – Sheikh Al-Azhar".  The Majalla Magazine. 5-avgust 2021-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 5-avgust 2022-yil.
66. ↑  „flag man of reform". *اندیشه تقریب*. 3-jild, № 1. Thought of proximity. 1384-yil aprel. 121–135-bet. Qaraldi: 12-aprel 2015-yil. `{{cite magazine}}`: sana kiritilishi kerak boʻlgan parametrga berilgan qiymatni tekshirish lozim: `|date=` (yordam)
67. ↑  Alavi Tabatabayi, Seyed Mohamad Hosein*. Memoirs of life of Ayatollah Borujerdi*. Shapoor khast Publications — 117 bet. ISBN 9786002601025.
68. 1 2 3  „Opinions and Fatwas of Muslim Scholar About proximity".  Data base of Ayatollah Borujerdi. 2015-yil 14-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 9-aprel 2015-yil.
69. ↑  Bi Azar Shirazi, Abd al-Karim*. Torch of Unity*. Zakat of science — 154 bet. ISBN 978-964-6753-20-4.
70. ↑  Khomeini, Saayed Ruhollah*. Unity in the view of Imam Khomeini*. Institute for Publication of Imam Khomeini — 166, 210 bet. ISBN 978-964-335-042-0.