Mozor Qo‘zi Ko‘rpesh – Bayan Sulu
**Qozi Ko‘rpesh – Bayan Sulu** — 13—14 -asrlarga oid qozoq lirik-epik sheʼri, 19-asr oʻrtalarida yozib olingan. She'r Sybanbay, Bekbau, Janak, Shozhe oqinlari ijro etgan og'zaki variantlarda mashhur bo'lgan. 20-ga yaqin variantlardan eng mashhuri Janak variantidir. Yozma variantda folklor toʻplovchilari Sablukov ( 1831 ), G. Derbisalin ( 1834 ), A. Frolov ( 1841 ), Ch. Valixonov ( 1856 ) tomonidan eng koʻp tarqalgan variantlar qayd etilgan. Rus tilida she’r 1865 yilda M. Putintsev tomonidan nashr etilgan, keyin 1870 yilda V. Radlovning "Turkiy qabilalarning xalq adabiyoti namunalari" to‘plamining uchinchi jildiga kiritilgan.

Syujet
------

Qo‘zi Ko‘rpesh va Bayan Suluning fojiali sevgisi haqidagi eski afsonada aytilishicha, ba’zi bolalik do‘stlari Sariboy va Qoraboy hali tug‘ilmasdanoq unashtirilgan farzandlarini turmushga berishga ahd qilishgan. Sariboy o‘g‘lining tug‘ilishini kutmay, ovda olamdan o‘tadi. Hali uchrashmagan, lekin nikoh shartnomasi bilan bog'langan o'sib borayotgan Qo'zi va Bayan nihoyat bir-birlarini sevib qolishdi. Vaqt o'tadi va Qorabay hayot rejalarini o'zgartiradi. U qizini bir paytlar qo'ylarini jutdan qutqargan mahalliy polvon Kodarga berishga va'da qiladi. Kodar oshiqlar o'rtasida to'siq bo'ladi. Bu abadiy uchburchakda echkining yovvoyi boshi birinchi bo'lib buklandi. Qotildan o‘ch olish uchun qayg‘uga botgan Bayan ayyorlikka murojaat qiladi. Kodar unga buloq suvi bilan quduq qazib olsa, unga uylanishga va’da beradi. Kodar ishga kirishadi, borgan sari chuqurroq kirib, Bayanning uzun o‘rima sochlaridan mahkam ushlaydi. Qiz kutilmaganda sochlarini kesadi va quduqda qolgan Kodar vafot etadi. Shunday qilib, Kozi qasos oladi. Uning qabrida afsonaning qahramoni o'zini xanjar bilan uradi.

Tadqiqot va tarjimalar
----------------------

"Qo‘zi Ko‘rpesh – Bayan sulu" she’ri A. S. Pushkinni Orenburgga tashrifi chog‘ida E.I. Pugacheva boshchiligidagi dehqonlar hev qo'zg'oloni "Pugachev qo'zg'oloni tarixi" va "Kapitanning qizi" hikoyasi uchun ma’lumot to‘plash maqsadida qiziqtirgan. Keyinchalik uning arxivida she'r topildi, uning matni 1837-yilda "Pushkin komissiyasining xabarnomasi" da nashr etilgan. Besh varaqdagi yozuv noma'lum shaxs tomonidan qilingan. Pushkinning hisobi umumiy qabul qilingan versiyadan biroz farq qiladi. Urallik o'lkashunos Nikolay Chesnokovning aytishicha, she'r qozoq tilida so'zlashuvchi Yaik kazak tomonidan yozilgan. Biroq, katta ehtimol bilan, qozoq she'rini buyuk rus shoiri uchun Kichik Juz xoni Bokeevskiy shtabidagi rus tilini yaxshi biladigan odamlar yozgan. Pushkin "Qo‘zi Ko‘rpesh – Bayan sulu" asosida o‘z she’rini yozish niyatida bo‘lgan degan taxmin bor, biroq erta vafoti unga xalaqit berdi.

She’r S. A. Kastanye, N. A. Abramov va boshqa olimlar tomonidan yuqori baholangan. She'r nasrda rus tilida folklorshunoslar N. N. Pantusov, R. Sh. Abdurahmonov, E. Z. Baranov taraflaridan nashr etilgan. Uning 1928, 1941 va 1949 yillarda nashr etilgan rus tiliga birinchi tarjimasi rus shoiri G. N. Tveritin tomonidan amalga oshirilgan. Sovet davrida M. O. Auezov "Janak" asarini dastlab 1925-yilda Moskvada, keyin 1936-yilda Olmaotada nashr ettirdi .

She'rning tarixiy ahamiyatini M.Gabdullin, I.Duysenboev, A.Qo'niratboevlar o'rganishgan. Ularning fikricha, hudud va daryolarning oʻziga xos nomlari ( Ayaguz, Urjar, Lepsi, Kalba) doston shakllanishining real tarixiy sharoitlarini koʻrsatadi. Sharqiy Qozogʻiston viloyatida, Ayagʻuz tumanida Tansiq stansiyasi yaqinida Kozi va Bayan qabri deb nomlangan yodgorlik bor. Ushbu she'rning 20-ga yaqin varianti mavjud.

Analoglar va qayta ishlash
--------------------------

Ayrim turkiyzabon xalqlar folklorida she’rning boshqa variantlari ham uchraydi. Masalan, boshqirdlar orasida "Kuẙyykurpas menän Mayanhylyu ", Barabinsk tatarlarida "Qo'zi Korpesh", Oltoy xalqida "Qozi Erkesh" deb ataladi.

Sheʼr asosida 1954-yilda Musrepov ssenariysi boʻyicha G. M. Musrepovning "Qoʻzi koʻrpesh – Bayan sulu" spektakli va "Muhabbat sheʼri" filmi yaratilgan.

1992-yilda taniqli qozoq rejissyori va aktyori Asanali Ashimov "Qo‘zi ko‘rpesh – Bayan sulu" filmini suratga oldi.

Qozog'istonda Sevishganlar kuni
-------------------------------

2011-yilda Qozog'iston Sevishganlar kuniga muqobil ravishda o'z sanasini taklif qildi - 15 aprel, Qozi Ko'rpesh va Bayan-Sulu  ga bag'ishlangan.

Manbalar
--------

1. ↑  *Жанна Накипова.* „В Казахстане празднуют день великой любви Козы-Корпеш и Баян-Сулу".  Zakon.kz (2015-yil 15-aprel). 2017-yil 14-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 17-fevral.

*