**Bragg-Vulf sharti** (shuningdek **, Vulf-Bragg sharti** ) rentgen nurlanishining kristalda elastik tarqalishning diffraktsiya maksimallari paydo bo'lish yo'nalishini belgilaydi. 1913 yilda bir-biriga bog'liq bo'lmagan tarzda V. L. Bragg  va G. IN. Vulf . Shunaqa ko'rinishga ega:

{\displaystyle \quad 2d\sin \theta =n\lambda }
Bu yerda *d* - tekisliklar orasidagi masofa, *θ* - sirpanish burchagi (Bragg burchagi), *n* - difraksiya maksimalining tartibi, *λ* - to'lqin uzunligi.

Bragg diffraktsiyasi nafaqat elektromagnit to'lqinlar, balki materiya to'lqinlari ( to'lqin funktsiyalari ) uchun ham kuzatilishi mumkin. Xususan, bu birinchi marta 1936 yilda neytronlar uchun , keyinchalik alohida atomlar taqdim qilingan, Bose-Eynshteyn kondensati , elektronlar , ikki atomli va koʻp atomli uchun ham eksperimental tarzda isbotlangan. .

Xulosa
------

Bragg diffraksiyasi
Istalgan turdagi tekis monoxromatik to'lqin rasmda ko'rsatilganidek, θ burchak ostida, davri d bo'lgan panjaraga tushsin. Ko'rinib turinibti, **AC'** bo'ylab qaytgan nur va **AB** yo'li bo'ylab atomlarning ikkinchi tekisligiga o'tadigan nur o'rtasidagi yo'llarda farq bor va shundan keyingina **BC** bo'ylab qaytgan. Yo'l farqi quyidagicha yoziladi

{\displaystyle (AB+BC)-(AC').}
Agar bu farq n to'lqinlarning butun soniga teng bo'lsa, u holda ikkita to'lqin bir xil fazalarga ega bo'lgan kuzatish nuqtasiga keladi, inetrfrensiyani boshdan kechirgan holda. Matematik jihatdan biz yozishimiz mumkin:

{\displaystyle (AB+BC)-(AC')=n\lambda }
bu erda λ - nurlanish to'lqin uzunligi. Pifagor teoremasidan foydalanib, buni ko'rsatish mumkin

{\displaystyle AB={\frac {d}{\sin \theta }}}, {\displaystyle BC={\frac {d}{\sin \theta }},}, {\displaystyle AC={\frac {2d}{\tan \theta }}}
quyidagi nisbatlar kabi:

{\displaystyle AC'=AC\cdot \cos \theta ={\frac {2d}{\tan \theta }}\cos \theta }
Bularning barchasini birlashtirib,ifodani olamiz:

{\displaystyle n\lambda ={\frac {2d}{\sin \theta }}-{\frac {2d}{\tan \theta }}\cos \theta ={\frac {2d}{\sin \theta }}(1-\cos ^{2}\theta )={\frac {2d}{\sin \theta }}\sin ^{2}\theta }
Soddalashtirilgandan so'ng biz Bragg qonunini olamiz

mn {\displaystyle n\lambda =2d\cdot \sin \theta ~~~~(1).}
Ushbu maqola Mirzo Ulug'bek nomidagi O'zbekiston Milliy universiteti Fizika fakulteti talabasi Jurakulov Mirzabek tomonidan Wikita'lim loyihasi doirasida ingliz tilidan tarjima qilindi.

Qo'llanilishi
-------------

Bragg-Vulf sharti-kristalldagi tekislar orasidagi masofalarni d aniqlashga imkon beradi, λ odatda ma'lum va burchaklar θ eksperimental tarzda o'lchanadi. Shart (1) ideal davriy tuzilishga ega bo'lgan cheksiz kristal uchun sinish ta'sirini hisobga olmagan holda olingan. Haqiqatda, difraksiyalangan nurlanish chekli burchak oralig'ida θ±Δθda tarqaladi va bu oraliqning kengligi kinematik yaqinlashishda aks ettiruvchi atom tekisliklari soniga (ya'ni, kristallning chiziqli o'lchamlariga mutanosib) o'xshash tarzda aniqlanadi. difraksion panjaradagi oluklar soni. Dinamik diffraktsiyada Δθ ning qiymati rentgen nurlarining kristal atomlari bilan o'zaro ta'sirining kattaligiga ham bog'liq. Kristal panjaraning buzilishlari tabiatiga qarab θ burchakning o'zgarishiga yoki Δθning oshishiga yoki bir vaqtning o'zida ikkalasiga olib keladi.

Bragg-Vulf holati rentgen strukturaviy tahlil, materiallarning rentgen nurlanishi va rentgen topografiyasi bo'yicha tadqiqotlar uchun boshlang'ich nuqtadir.

Bragg-Vulf sharti kristallardagi elektronlar va neytronlarning diffraktsiyasi o'zgarmay qoladi γ-nurlanishda, radio va optik diapazonlardagi nurlanishning qatlamli va davriy tuzilmalarida, shuningdek, tovushning diffraksiyasi uchun o'z kuchida qoladi.

Chiziqli bo'lmagan optika va kvant elektronikasida parametrli va noelastik jarayonlarni tavsiflashda to'lqinlarning fazoviy sinxronligi uchun Bragg — Vulf shartiga o'xshash turli shartlar qo'llaniladi.

1. ↑  Bragg, W. H.; Bragg, W. L. (1913). „The Reflexion of X-rays by Crystals". *Proc. R. Soc. Lond. A*. 88-jild, № 605. 428–38-bet. Bibcode:1913RSPSA..88..428B. doi:10.1098/rspa.1913.0040.
2. ↑  „Брэгга — Вульфа условие". 2021-yil 4-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 26-aprel.

*

Adabiyotlar
-----------

* Bragg WL, "Kristal tomonidan qisqa elektromagnit to'lqinlarning diffraktsiyasi", *Kembrij falsafiy jamiyati materiallari*, **17**, 43 (1914).
* Jismoniy ensiklopediya / Ch. ed. A. M. Proxorov. Ed. hisoblash D. M. Alekseev, A. M. Baldin, A. M. Bonch-Bruevich, A. S. Borovik-Romanov va boshqalar - M .: Sov. ensiklopediya. T. 1: Aronov - Bom effekti - Uzun chiziqlar. - M .: TSB, 1988. - 704 b. kasal.