Yadro uloqtirish yakuniy bosqichi (yarim cho'kkadan sakrash). Xartmut Briesenik, (Хартмут Бризеник) GDR
**Yadro** uloqtirish - maxsus sport snaryadining qo'lni siltash harakati bilan masofaga uloqtirish bo'yicha musobaqa. Intizom uloqtirishga tegishli bo'lib, yengil atletika dasturining texnik turlariga kiritilgan. Sportchilardan portlovchi kuch va muvofiqlashtirish(координация)ni talab qiladi. Bu 1896-yildan beri erkaklar uchun, 1948-yildan beri ayollar uchun Olimpiya atletika mashqii hisoblanadi. Yengil atletika ko'pkurashiga kiritilgan.

Qoidalar
--------

Musobaqa ishtirokchilari 35° li sektorda uloqtirishni amalga oshiradilar, uning tepasi 2,135 metr diametrli doira markazidan boshlanadi. Uloqtirish masofasi doiraning ichki aylanasidan snaryadning yerga urilsh nuqtasigacha bo'lgan masofa sifatida o'lchanadi. Hozirgi vaqtda rasman qabul qilingan yadroning parametrlari uning og'irligi va diametri hisoblanadi. Erkaklar uchun - 7,260 kg va 120-129 mm, ayollar uchun - 4 kg va 100-109 mm. Yadro etarlicha silliq bo'lishi kerak (шероховатости поверхности № 7 sinfiga javob beradigan).

O'rta asrlarda va antik davrda yadro uloqtirishdan oldin tosh uloqtirish bo'lgan
Rasmiy musobaqalarda raqobatchilar odatda oltita urinishda qatnashadilar. Agar ishtirokchilar soni sakkiztadan ortiq bo'lsa, dastlabki 3 urinishdan so'ng eng yaxshi sakkiztasi tanlanadi va keyingi uchta urinishda ular oltita urinishda maksimal natija uchun kurashadilar.

Urinish boshlanishidan oldin sportchi aylanada shunday holatini oladi: yadro bo'yin yoki iyagiga tegishi yoki mahkamlanishi kerak va surish paytida qo'l bu holatdan pastga tushmasligi kerak. Yadro elkalarining chizig'idan tashqariga tortilmasligi kerak.

Yadroni bir qo'l bilan uloqtirishga ruxsat beriladi. Har qanday qo'lqopdan foydalanish taqiqlangan. Kaftt yoki barmoqlaga bint o'rash ham taqiqlanadi. Agar sportchining jarohati bog'langan bo'lsa, u qo'lini hakamga ko'rsatishi kerak. Hakam sportchini musobaqaga kiritish to'g'risida qaror qabul qiladi.

 1912-yilgi Olimpiya chempioni Patrik Makdonald (Патрик Макдональд)(AQSh)
Tez-tez uchraydigan xato - bu sportchi urinishni yakunlab, orqaga qadam tashlamasdan oldinga aylanadan chiqib ketishi yoki siltab uloqtirishda aylananing chetiga shunchaki tegib ketishidir. Ba'zan, muvaffaqiyatsiz urinishda, sportchilar ularning urinishi hisobga olinmasligi uchun ataylab aylanadan oldinga qadam qo'yishadi.

Yadro uloqtirish texnikasi
--------------------------

### Klassik (XIX asr)

Yadro uloqtirish, engil atletikaning boshqa ko'plab yo'nalishlari singari, XIX asrning o'rtalarida Angliyada, diametri 7 fut (2,134m) og'irligi 16 funt (7,257 kg) bo'lgan yadro uloqtirish bo'yicha birinchi musobaqalar o'tkazilganda paydo bo'lgan. Birinchi jahon rekordi 1866 yilga to'g'ri keladi - 10,62 m.O'sha davrning texnikasi ibtidoiy edi, sportchilar aylananing butun maydonidan foydalanmasdi va bir oyoqda oldinga sakrar edi. Qizig'i shundaki, 1912 yilgacha chempionni aniqlashda eng yaxshi urinishda ikkala qo'lning siltashi va hatto ikkala qo'lning surish miqdori ham hisobga olingan. Sportchilarning uyg'un rivojlanishi shunday rag'batlantirilgan.

Bu holat 1950-yilgacha davom etdi. So'nggi jahon rekordi Jeyms Fuchs (Джеймс Фукс) tomonidan o'rnatilgan - 17,95 m.

Hozirgi vaqtda sportchilarni tayyorlashda yordamchi mashqlardan biri sifatida klassik baland va pastdan oldinga zarba berish texnikasidan foydalaniladi.

### Sakrab uloqtirish

 Yadro uloqtirishning dastlabki bosqichi. Udo Baier (Удо Байер) (GDR)
1950-yillarda taniqli amerikalik sportchi Peri O'Brayen **sakrab uloqtirish texnikasini tubdan takomillashtirdi.** (иногда также называемую «хлёст туловищем», в США её называют glide). Sportchi harakatni boshlaydi, uloqtirish yo'nalishiga orqasi bilan turadi, uzoqroqqa og'ib, aylanib zarbani oladi. Keyin, kuchli harakat bilan, 180 daraja burilib va bir vaqtning o'zida to'g'rilanib, yadroni oldinga va yuqoriga otib yuboradi. Peri O'Brayen 18 va 19 metr natija ko'rsatib, jahon rekordini o'n marta yangiladi va zamonaviy siltab (ko'tarish) uloqtirish texnikasiga asos soldi .

Ushbu uslub ayniqsa Rossiyada mashhur bo'lib, u boshqa ko'plab mamlakatlardagi sportchilar tomonidan qo'llaniladi va bu ayol itaruvchilar orasida boshqa usullarga qaraganda ko'proq uchraydi.

 Burilishning boshlang'ich bosqichi
### Aylanib uloqtirish

1970-yillarda **aylanib o'tish uchun yangi original texnika ishlab chiqildi** (AQShda bu inglizcha: *spin* yokiinglizcha: *rotational* deb ataladi). Uning muallifi - taniqli sovet murabbiyi Viktor Ilich Alekseev (Виктор Ильич Алексеев). Uning shogirdi Aleksandr Barishnikov (Александр Барышников) yangi texnika yordamida dunyoda birinchi boʻlib 22 metr natija ko'rsatdi. Alekseevning o'zi ishlab chiqqan texnikani oddiygina "variant" («вариантом») deb atagan (u "chiziqli tebranish", ya'ni sakrashdan surish yoki "disk usuli" dan farqli o'laroq, "dumaloq tebranish usuli" deb ham ataladi). Amerikalik sportchi Brayan Oldfild (Брайан Олдфилд) manevrning dastlabki bosqichida cho'zilishdan to'planish bosqichini qo'shib, yadroni burib siltash texnikasini murakkablashtirdi. Oldfield spirali boshlang'ich bosqichda va burilish paytida pastki mushaklardan (xususan, oyoq barmoqlarida turganda to'piqning mushaklari va boldir mushaklari) intensiv foydalanishi bilan sovet texnikasidan farq qiladi. (Sovet versiyasida, butun ketma-ketlik yuqori pozitsiyadan amalga oshiriladi, bunda to'piqda oxirgi bosqichda keskn kuch ishlatiladi) Oyoqlarning kengroq o'rnatilishi va oyoqlarning harakatining keskin amplitudasi bilan amalga oshiriladi va shuning uchun u bor. spiralni ochish paytida pastki poydevor va tananing chuqurroq tushishi va shunga mos ravishda bajarish paytida ko'proq energiya sarfi bilan ham farqlanadi. Amerika usulining afzalliklari: burilishdan chiqishda sportchi tanasining katta chiziqli tezligi va yanada barqaror pozitsiya bilan tananing yuqori va pastki qismlari muvozanatini saqlash uchun kamroq zo'riqish bo'lishi. Sovet usulining afzalliklari: kichikroq burilish radiusi, sportchi tanasining katta burchak tezligi va oyoqlarning sakrash harakatlarining katta amplitudasi, oxirgi bosqichda tizzalarning egilib-cho'zilishi, kamroq barqarorlik va kam energiya sarfi. Sovet Ittifoqining ijro etilishiga bo'lgan yondashuv tez aylanish jarayonida muvozanatni saqlash uchun oyoqlarda turg'unlik va barqarorlikni rivojlantirishni talab qiladi. Amerika usuli esa tajribasiz sportchilar uchun qulay.

Siltashni amalga oshirayotganda sportchi orqa tomoni bilan sektorga turadi va bir yarim aylanishni bajarib, yadroni uloqtiradi.

Yengil atletika rivojlanishining hozirgi bosqichida erkak sportchilar o'rtasida burilib yadro uloqtirish usuli AQShda Rossiyaga qaraganda ancha ommalashdi. Sobiq jahon rekordchisi Rendi Barns (23,12 m) va AQShning barcha etakchi erkak sportchilari (Adam Nelson, Kristian Kantvell, Riza Xoffa) bu usuldan foydalangan va foydalanyapti.

Biroq, yadro uloqtirish tarixidagi uchinchi natijani sakrashli eski usul bilan Ulf Timmermann (GDR) ko'rsatdi - 23,06 m. Shuning uchun bu ikkala usul ham jahon sahnasida raqobatlashmoqda.

Hozirgi holat
-------------

Yadro uloqtirish alohida yo'nalish (дисциплина) sifatida boshlanganidan hozirgi kungacha erkaklar o'rtasida amerikalik sportchilar ustunlik qiladi. Turli vaqtlarda ularga SSSR, GDR, keyin esa Ukraina va Belorussiya sportchilari raqiblik qilishdi.

Ayollar uchun yadro uloqtirish 1948-yildan boshlab urushdan keyingi Olimpiya o'yinlarida ommabob sport turiga aylandi. Ko'p yillar davomida SSSR, GDR va Chexoslovakiya ayol sportchilari ushbu yo'nalishda ustunlik qilishgan. Ayni paytda Belorussiya, Yangi Zelandiya, Rossiya va Xitoy ayol sportchilari oʻz oʻrniga ega.

Rekordlar
---------

| Yozib olish | Sportchi | Mamlakat | sana | Joy |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Jahon rekordi - ochiq stadionlar |
| 23,37 m | Rayan Krauser | AQSH bayrogʻi AQSh | 2021 yil 18-iyun | Eugene, Oregon, Amerika Qoʻshma Shtatlari |
| 22,63 m | Natalya Lisovskaya |  Sovet Ittifoqi | 1987 yil 7-iyun | Moskva, SSSR |
| Jahon rekordi - yopiq arena |
| 22,82 m | Rayan Krauser | AQSH bayrogʻi AQSh | 2021 yil 24-yanvar | Fayettevill, AQSh |
| 22,50 m | Gelena Fibingerova | Andoza:Country data Чехословакия | 1977 yil 19-fevral | Yablonec nad Nisou, Chexoslovakiya |
| Olimpiya rekordi |
| 23,30 m | Rayan Krauser | AQSH bayrogʻi AQSh | 2021-yil 5-avgust | Tokio, Yaponiya |
| 22,41 m | Ilona Slupianek |  East Germany | 1980 yil 24-iyul | Moskva, SSSR |
| Yevropa rekordi - ochiq stadionlar |
| 23,06 m | Timmerman, Ulf |  East Germany | 1988 yil 22-may | Chania, Gretsiya |
| 22,63 m | Natalya Lisovskaya |  Sovet Ittifoqi | 1987 yil 7-iyun | Moskva, SSSR |
| Yevropa rekordi - yopiq arena |
| 22,55 m | Timmerman, Ulf |  East Germany | 1989 yil 11-fevral | Senftenberg, Sharqiy Germaniya |
| 22,50 m | Gelena Fibingerova | Andoza:Country data Чехословакия | 1977 yil 19-fevral | Yablonec nad Nisou, Chexoslovakiya |

* Yadro uloqtirish bo'yicha jahon rekordlari xronologiyasi (erkaklar)
* Yadro otish bo'yicha jahon rekordlari xronologiyasi (ayollar)

Taniqli sportchilar
-------------------

* Perri O'Brayen (AQSh)
* Rendi Barns (AQSh)
* Udo Baier (GDR)
* Ulf Timmermann (GDR)
* Brayan Oldfild (AQSh)
* Sergey Smirnov (SSSR)
* Yuriy Belonog (Ukraina)
* Rayan Krauser (AQSh)

* Tamara Press (SSSR)
* Helena Fibingerova (Chexoslovakiya)
* Natalya Lisovskaya (SSSR)
* Ilona Slupianek (GDR)
* Valeri Adams (Yangi Zelandiya)
* Larisa Peleshenko

Qiziq faktlar
-------------

Moskvadagi Olimpiya o'yinlaridan keyin (1980) erkaklar yadrosi 3 grammga og'irlashgan.

Afinada (2004) bo'lib o'tgan Olimpiada o'yinlari paytida yadro uloqtirish bo'yicha musobaqaning finali Olimpiyadagi qadimiy stadion hududida bo'lib o'tdi. Avvaliga ular disk yoki nayza uloqtirish bo'yicha musobaqalar o'tkazishni xohlashdi, ammo xavfsizroq yadro uloqtirish usulini tanlashdi.

Manbalar
--------

1. ↑  „Team manual Beijing 2015". 25-iyun 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4-dekabr 2018-yil.
2. ↑  Shot put rules IAAF
3. ↑  „Правила IAAF (eng)". 25-mart 2009-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 2-avgust 2008-yil.
4. ↑  *Косянок Н. М.* Системообразующий подход в технологии обучения по толканию ядра студентами ВУЗа. // Спортивные игры и единоборства в современной системе физического воспитания. — Гродно: Гродн. гос. ун-т, 2006. — С. 73 — 158 с. — ISBN 985-417-860-9.
5. ↑  Толкание ядра. Рубежи и стили. Григорий РУДЕРМАН, заслуженный тренер России[*sayt ishlamaydi*]Andoza:Недоступная ссылка ссылка проверена 8/3/2008

Adabiyot
--------

* *Васильев Г. В.* Толкание ядра и метание диска. М.: Физкультура и спорт, 1947.- 53 с.
* *Григалка О. Я.* Толкание ядра // Под ред. В. В. Садовского. −2-е изд. исправ. и доп. Е: Физкультура и спорт, 1970. — 72 с.
* *Ланка Я. Е. Шалманов Ан. А.* Биомеханика толкания ядра. -М.: Физкультура и спорт, 1982. — 73 с.
* *Тутевич В. Е* Техника толкания ядра. Монография. М.: Физкультура и спорт, 1955.- 312 с.

Havolalar
---------

* Yadro otishning tasvirlangan tarixi(ingl.) Wayback Machine saytida arxivlandi (2016-08-19). ) Wayback Machine saytida arxivlandi (2016-08-19).