|  |  |
| --- | --- |
|  | **Ushbu sahifani tezda oʻchirish taklif etiladi.**Sababi: ***AT***.Agar ushbu maqolani oʻchirish kerak emas, deb oʻylasangiz, oʻz fikringizni munozara sahifasida qoldiring.*Administratorlarga: bu yerga ishoratlar, tarix (soʻnggi oʻzgarish), oʻchirish.**Maqola muallifiga: Nima qilish kerak?* |

**Gazlayting** - bu ma'lum bir shaxs haqiqati boshqa bir shaxs tomonidan qayta-qayta so'roq qilinishi.    Bu atama 1938 yilgi Patrik Hamiltonning *"Gas Light"* nomli Britaniya teatri spektakliga asoslanib yaratilgan "*Gaslight"* filmining nomidan kelib chiqqan. Ammo bu atama 2010-yillarning o'rtalariga qadar inglizlar ichida mashhur bo'lmagan.   2022 yilgi *Washington Post* hisoboti uni "oddiy kelishmovchiliklarga ishora qiluvchi odamlar ko'pincha noto'g'ri ishlatadigan jargon so'z" deb ta'rif bergan, va bu ta'rif gazlaytingning tarixiy ta'rifiga mos kelmasligi, hamda bu so'zning ommalashayotgani mutaxassislarni xavotirga qo'ygan edi.

Etimologiya
-----------

 Charlz Boyer, Ingrid Bergman va Jozef Kotten *"Gaslight"* filmida (1944)
Bu atama 1944-yilda *suratga olingan* Amerika filmi    nomidan olingan boʻlib, oʻz navbatida 1938-yilgi *"Gas Light"* triller pyesasiga asoslangan. Bu pyesa o'zining merosxo'r xotinini yolg'on va hiyla ishlatib, o'z jinoyatlarini yashirish niyatida uning ruhiy kasal ekanligiga ishontirish uchun mehribon ko'rinadigan er haqida.  U xotinini aqldan ozayotganiga ishontirishga harakat qiladi, va bir kuni chordoqqa yashirincha chiroq yoqadi, natijada uyning boshqa xonalaridagi chiroqlar yorug'ligi susayadi,uy qorong'ulashadi. Xotini buni his qilganida faqat ungagina shunday tuyulayotganiga ishontiradi. Shuningdek ,rafiqasini o'zi eslolmaydigan jinoyatlar va qo'rqinchli ishlarni qilganini isbotlashga urinadi. Natijada ayol o'zini aqldan ozgan deb hisoblaydi,jamiyatdan uzilib, depressiyaga tushadi. Ammo,"Gazlighting" atamasining o'zi na ssenariyda, na filmda biron bir kontekstda tilga olingan. 

*Gaslayting* shaklida ilk bora *The New York Times* tomonidan 1995 yilda Maureen Dowd tomonidan chop etilgan.  Amerika Psixologiya Assotsiatsiyasining 2021 yildagi ma'lumotlariga ko'ra, gazlayting bir paytlar 'ruhiy kasallikni keltirib chiqaradigan yoki gazlayting qurboniga aylangan odamni psixiatriya muassasasiga borishga majbur qiladigan darajada ekstremal manipulyatsiyani nazarda tutilgan".  2010-yillarning oʻrtalariga qadar mashhurlikka erishmagan ancha tushunarsiz yoki ezoterik bo'lgan bu atamani *The Times* keyingi 20 yil ichida undan atigi toʻqqiz marta foydalangan  – aynan shundan keyingina bu so'z ingliz leksikoniga kirib kelgan  va hozirda keng foydalanilmoqda. Merriam-Webster buni kimnidir "haqiqatni idrok etish" ga shubha qilish uchun "psixologik manipulyatsiya "deb ta'riflaydi, bu esa "jinoyatchiga qaramlik" ga olib keladi. 

Ushbu atama bir qator taniqli e'tiroflarga sazovor bo'ldi. Amerika dialekt jamiyati *gaslaytni* 2016 yilning "eng foydali" yangi soʻzi deb atadi  Oksford universiteti matbuoti 2018 yilning eng mashhur yangi so'zlari ro'yxatida *gaslaytingni* ikkinchi o'ringa qo'ydi

O'z-o'ziga yordam va havaskor psixologiyasida
---------------------------------------------

*Gaslighting* - bu o'z-o'ziga yordam berish va havaskor psixologiyasida shaxsiy munosabatlarda (romantik yoki ota-onalik) va ish joyidagi munosabatlarda yuzaga kelishi mumkin bo'lgan dinamikani tasvirlash uchun ishlatiladigan atama.  Gaslayting ikki shaxsni o'z ichiga oladi; yolg'on hikoya qiluvchi "gazlayner" va shaxsiy avtonomiyani saqlab qolish uchun kurashayotgan "gaslayted".   Gazllayting odatda teng bo'lmagan quvvat dinamikasi mavjud bo'lganda yoki aldanayotgan shaxs aldayotgan shaxsga nisbatan hurmati baland bo'lganida samarali bo'ladi. 

Gaslayting qatnashgan kelishmovchilik umumiy va muhim bo'lgan haqiqiy munosabatlardagi kelishmovchilikdan farq qiladi. Gazlayting quyidagilar bilan ajralib turadi:

* bir sherik doimiy ravishda boshqa sherikning nuqtai nazarini tinglaydi va hisobga oladi;
* bir sherik doimiy ravishda ikkinchisining idrokini inkor etadi, ularning noto'g'ri ekanligini ta'kidlaydi yoki ularning hissiy reaksiyasi mantiqsiz yoki disfunktsiyali ekanligini aytadi.

Gazlayting odatda birdaniga emas, balki uzoq vaqt davomida sodir bo'ladi.  Vaqt o'tishi bilan qurbonda ko'pincha anksiyete buzilishi, depressiya yoki o'zini past baho bilan bog'liq alomatlar paydo bo'lishi mumkin. Gaslighting haqiqiy munosabatlar mojarosidan farq qiladi, chunki bir tomon boshqasining idrokini to'laqonli boshqaradi. 

  

### Gabilitatsiya

Gazlayter quvvat dinamikasidan xalos boʻlish qiyin boʻlishi mumkin:

* Gazlayterlar koʻproq hissiy ong va oʻz-oʻzini tartibga solishga erishishlari kerak,  yoki;
* Gʻazablanganlar oʻzlarining haqiqatlarini tasdiqlash uchun boshqalarga muhtoj emasligini bilishlari kerak va ular oʻzlarining haqiqatlarini aniqlashda oʻziga ishonish va ishonchga ega boʻlishlari kerak.

1. 1 2 . *APA.org*.  American Psychological Association. Qaraldi: 7-iyul 2021-yil.
2. 1 2 . *Merriam Webster*.
3. 1 2 3  *Haupt, Angela*. „How to recognize gaslighting and respond to it". *The Washington Post* (15-aprel 2022-yil). Qaraldi: 21-aprel 2022-yil.
4. 1 2 3 4  *Yagoda.*  (en-US). *The Chronicle of Higher Education* (12-yanvar 2017-yil). Qaraldi: 2-iyun 2017-yil.
5. 1 2 . *Oxford English Dictionary*. — „Etymology: from the title of George Cukor's 1944 film Gaslight". Qaraldi: 25-oktabr 2021-yil.
6. ↑  *Hoberman, J*. „Why 'Gaslight' Hasn't Lost Its Glow". *The New York Times* (21-avgust 2019-yil). Qaraldi: 23-avgust 2019-yil. „The verb "to gaslight," voted by the American Dialect Society in 2016 as the word most useful/likely to succeed, and defined as "to psychologically manipulate a person into questioning their own sanity," derives from MGM’s 1944 movie, directed by George Cukor.".
7. ↑  *Wilkinson.*. *Vox* (21-yanvar 2017-yil). — „to understand gaslighting is to go to the source. George Cukor’s Gaslight. The term "gaslighting" comes from the movie.". Qaraldi: 21-yanvar 2017-yil.
8. ↑  Thomas, Laura (2018). "Gaslight and gaslighting". *The Lancet. Psychiatry* **5** (2): 117–118. doi:10.1016/S2215-0366(18)30024-5. PMID 29413137.. Qaraldi: 1 February 2018. Gazlayting]]
9. ↑  *Metcalf, Allan*. „2016 Word of the Year". American Dialect Society. Qaraldi: 6-yanvar 2017-yil. „most useful word of the year".
10. ↑  „Word of the Year 2018: Shortlist". Oxford University Press. Qaraldi: 15-noyabr 2018-yil.
11. ↑  "Gaslighting at Work—and What to Do About It". *Harvard Business Review*. 2021.. Qaraldi: 14 December 2021. Gazlayting]]
12. ↑  *DiGiulio.*. *NBC News*. Qaraldi: 13-iyul 2018-yil.
13. ↑  Sarkis, Stephanie*. Gaslighting: Recognize Manipulative and Emotionally Abusive People – and Break Free*. Da Capo Press, 2018. ISBN 978-0738284668. OCLC 1023486127.
14. 1 2 3 4  *Stern PhD.*. *Vox* (19-dekabr 2018-yil). Qaraldi: 3-yanvar 2019-yil.
15. ↑  Nelson, Hilde L.*. Damaged identities, narrative repair*. Cornell University Press, March 2001 — 31–32 bet. ISBN 978-0-8014-8740-8. 6-yanvar 2014-yilda qaraldi.