recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Berkaxon** (rus solnomalarida — Berkay) (1209—1266) — Oltin Oʻrda xoni (1255—1266). Chingizxonning nabirasi, Joʻjixonning uchinchi ugʻli, Botuxonning ukasi. Berkay oʻz davlatining harbiyi qtisodiy qudratini oshirish uchun hunarmandchilik va savdo-sotiqni rivojlantirishga katta ahamiyat bergan, shu maqsadda u 1257-yil bosqoqlik harbiysiyosiy tashkilotini tuzib, uning vositasi bilan Oltin Oʻrdaga tobe yerlarda, jumladan Rusda mahalliy hokimiyat ustidan nazorat oʻrnatgan, aholini yalpi roʻyxatga olib, soliq undirish sistemasini tartibga solgan. Moʻgʻullar Eronni bosib olib, Bagʻdodni zabt etgach (1258), Berkaxon Ozarbayjonni Oltin Oʻrdaga qoʻshib olish maqsadida Hulokuylarga qarshi kurash boshlagan, bu borada u oʻziga ittifoqchi izlab Misr sultoni Beybars bilan yaqin diplomatik aloqalar oʻrnatgan. 1264-yil Berkaxon Hulokuxonga qarshi qoʻshin tortib, uni Kura daryosi sohilida magʻlub etgan, ammo 1265-yil Ozarbayjonga yana yurish qilganda toʻsatdan vafot etgan. Berkaxon hukmronligi davrida Oltin Oʻrda aholisi islom diniga kiritila boshlagan, ikkinchi poytaxt — Saroy Berka qurilgan.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Aleksandr** Ipatov (ukraincha: *Олександр Іпатов*; 1993-yil 16-iyulda tug'ilgan) - asli ukrainalik turk shaxmat grossmeysteri. U Turkiyaning eng yuqori reytingdagi shaxmatchisi hisoblanadi. Ipatov 2012-yilda oʻsmirlar oʻrtasida jahon chempioni, 2014 va 2015-yillarda Turkiya chempioni boʻlgan. 2012-yildan beri Turkiya terma jamoasi safida Shaxmat olimpiadasi, shaxmat boʻyicha jahon jamoaviy chempionati va shaxmat boʻyicha Yevropa jamoaviy chempionatida ishtirok etgan.

Dastlabki yillari
-----------------

Ipatov 1993-yil 16-iyulda Ukrainaning Lvov shahrida tug'ilgan. Otasi unga toʻrt yoshida shaxmat oʻynashni oʻrgatgan, olti yoshida onasi uni mahalliy shaxmat klubiga olib kelgan. U yerda toʻrt yil tayyorgarlik koʻrgan.

Shaxmatdagi faoliyati
---------------------

2003-yil mart oyida Ipatov 10 yoshgacha bo'lgan Ukraina vitse-chempioniga aylandi. Bu unga Gretsiyada bo'lib o'tgan shaxmat bo'yicha yoshlar o'rtasidagi jahon chempionatida (U10 bo'limi) ishtirok etish huquqini qo'lga kiritdi. Ipatov esa 133 nafar futbolchi ichida 11-oʻrinni egalladi. 2007-yilda u 14 yoshgacha boʻlgan oʻsmirlar oʻrtasidagi Ukraina chempionatida ikkinchi oʻrinni egalladi va shu bois Turkiyada boʻlib oʻtadigan 14 yoshgacha boʻlgan oʻsmirlar oʻrtasidagi jahon chempionatida ishtirok etish huquqini qoʻlga kiritdi va u yerda 8-oʻrinni egallab, birinchi marta kuchli 10 talikka kirdi.

2008-yilda Ipatov 207 Elo reyting ochkosini qo'lga kiritdi. Ikki marta Ukraina vitse-chempioni (U16 va U20) bo'ldi va milliy usta va xalqaro usta (IM) unvonlariga sazovor bo'ldi. 2009-yilning yanvaridan 2012-yilning fevraligacha u Ispaniya terma jamoasi sharafini himoya qilgan.

2011-yilda Ipatov Cappelle-la-Grande Open turnirida uchinchi oʻrinni egalladi, unda 573 nafar oʻyinchi ishtirok etdi. Ulardan 85 nafari grossmeysterlar edi. 2012-yil fevral oyidan beri Aleksandr Ipatov Turkiya shaxmat federatsiyasini himoya qiladi. 2012-yil avgust oyida u Afinada oʻtkazilgan shaxmat boʻyicha oʻsmirlar oʻrtasidagi jahon chempionatida Ding Liren, Richard Rapport, Yu Yangyi va Vey Yidan o'zib ketdi. Bu yutuq unga 2013-yilgi FIDE Jahon chempionatida qatnashish huquqini berdi.

Manbalar
--------



1. ↑  "IM Ipatov comments his victory against GM Zhigalko" (Wayback Machine saytida 2017-08-28 sanasida arxivlangan).
2. ↑  Player transfers in 2012 FIDE.
3. ↑  „GM Alexander Ipatov and WGM Guo Qi are World Junior Chess Champions". *WJCC 2012*.  Chessdom (15-may 2012-yil). 4-mart 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 13-avgust 2022-yil.
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Qutb (maʼnolari).

geografik qutblar (A1, A2) va magnit qutblar (B1, B2)
**Geografik qutblar** (Shimoliy qutb va Janubiy qutb) — Yer aylanishidan hosil boʻlgan xayoliy oʻqning Yer yuzasi bilan kesishgan nuqtalari. G. q.da Yer meridianlarining hammasi tutashadi. Unda odatdagi dunyoda tomonlari yoʻq, kun va tun almashinmaydi. U yerda Quyosh yarim yil chiqmaydi va yarim yil botmaydi (qarang Qutb tuniva Hutbkuni). G. q. nuqtasi Yer yuzasida murakkab ztri chiziq boʻylab siljib yuradi, yaʼni tomonlari 26 m boʻlgan kvadrat ichida oʻz holatini oʻzgartirib turadi. Yer shaklining sharga deyarli oʻxshash boʻlganligi tufayli, qutblarga Quyosh nuri yotiq (23 ʻ/2° dan yuqori boʻlmaydi) tushadi, natijada G. q. atrofida juda keng maydonning iqlimi sovuq, kuchli shamol va izgʻirinlar boʻladi. Shimoliy G. q. Shimoliy Muz okeanining muz bilan qoplangan suvi ustida joylashgan. Shimoliy G. q. (89°55’ sh. k.)ga birinchi boʻlib amerikalik qutbshunos R. Piri (1909 yil 6 aprel) yetib borgan. Janubiy G. q. (88°23’ j. k.) Antarktida materigining Tinch okean sohiliga yaqin muz qoplami ustidadir, birinchi boʻlib unga norvegiyalik tadqiqotchi R. Amundsen (1911 yil 14 dekabr) borgan.

Yana q.
-------

* Shimoliy qutb
* Janubiy qutb
* Geomagnit qutblar

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Jonibek** (7-1357) - Oltin Oʻrda xoni (1342—57), Oʻzbekxonning ikkinchi oʻgʻli. Rus va Litva knyazlarining ichki ishlariga aralashgan. Moskvaning ulugʻ knyazlari Semyon Ivanovich Gordiy va Ivan II Ivanovich Krasniy J.ga qaram boʻlishgan. J. oʻz hukmronligi davrida Jan. Ozarbayjonni Oltin Oʻrdaga qoʻshish uchun kurashib Tabrizni egallagan (1356) va u yerda oʻgʻli Berdibekni hokim qilib qoldirgan. J. oʻz hokimiyatini mustahkamlash uchun Oltin Oʻrdada islom dinini tarqata boshlagan (masjid va madrasalar qurdirgan, ulamolarni saroyga jalb etgan). Toj-taxt uchun boʻlgan kurashda bir guruh fitnachilar tarafidan oʻldirilgan. J. oʻlimidan sal avval Tabrizda qoʻzgʻolon boʻlib, xalq Oltin Oʻrda noibini haydab chiqargan. Jaloyiriylar bu voqeadan foydalanganlar va hokimiyat amir Uvays qoʻliga (1356—74) oʻtgan.

/ld.-Grekov B. D.Yakubovskiy A. Yu. Oltin Oʻrda va uning qulashi, T. 1956.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Oʻzbekiston Respublikasining davlat gerbi
Oʻzbek SSRning davlat gerbi
Oʻzbekiston pochta markasida gerb, 1993
**Oʻzbekiston Respublikasining Davlat Gerbi** — Oʻzbekiston Respublikasi rasmiy davlat ramzi. 1992-yil 2-iyulda qabul qilingan. Davlat gerbi — davlat mustaqilligining ramzlaridan biridir.

Izoh
----

Davlat gerbi dumaloq koʻrinishga ega boʻlib, bu shaklning soʻl tomoni rizq-roʻzimiz timsoli — bugʻdoy boshoqlaridan, oʻng tomoni esa oʻzbekning dongʻini dunyoga taratgan bebaho boyligimiz — chanoqlari ochilgan gʻoʻza shoxlaridan iborat chambarga oʻralgan, uzoqdagi togʻlar va daryolar manzarasida gullagan vodiy uzra quyosh zarrin nurlarini sochib turadi, ayni paytda bu Oʻzbekistonning serquyosh mamlakat ekanligini ham bildiradi. Gerbning yuqori qismida esa Oʻzbekiston ozodligining ramzi sifatida sakkizburchak yulduz, uning ichki qismida yarimoy va yulduz ma`nosi mamlakat aholisining ko`p qismi islom diniga etiqod qilishi, markazida — baxt va erksevarlik ramzi — qanotlarini yozgan Xumo qushi tasvirlangan. Gerbning pastki qismida Oʻzbekiston Respublikasi davlat bayrogʻini ifoda etuvchi chambar tasmasiga „Oʻzbekiston" deb yozib qoʻyilgan.

Yana qarang
-----------

* O‘zbekiston gerblari
* Oʻzbekiston bayrogʻi
* Oʻzbek SSR Gerbi
* Oʻzbekiston

Manbalar
--------

Havolalar
---------

* Oʻzbekiston davlat bayrogʻi // Heraldicum.ru (rus.)
* Oʻzbekiston: Mamlakatning birinchi rahbarlari (gerbni qanday qabul qilganlar)(rus.)
**Ivan Kontantinovich Mariutsa** (1848-yil 7(19)-yanvar -?) – Rossiya harbiy qoʻmondoni, general-mayor. Xiva yurishi va rus-turk urushi qatnashchisi.

Biografiyasi
------------

1868-yilda Tver otliq yunker maktabini tugatgandan soʻng, ofitser, 1871-yilda yuzboshi lavozimiga koʻtarilgan.

1873-yildan Xiva yurishi qatnashchisi. 1874-yilda „jangdagi xizmatlari" uchun yasovul unvoniga sazovor boʻlgan. 1875-yilda „harbiy xizmatlari uchun" harbiy serjant mayori lavozimiga koʻtarilgan. 1878-yilda rus-turk urushida qatnashgan.

1883-yilda podpolkovnik unvoniga koʻtarilib, Janobi Oliylari Aleksandr Mixaylovich polki 73-qrim batalyoni komandiri etib tayinlangan. 1884-yildan Kopal uyezdi harbiy qoʻmondoni, Kopal mahalliy jamoasi boshligʻi va Kopal harbiy gospitalining boshligʻi.

1891-yilda polkovnik unvonini olgan va 1-Brest-Litovsk qal’asi piyoda askarlari batalyoniga komandir etib tayinlangan.

1896-yil 10-iyulda unga general-mayor unvoni berilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  „Spisok polkovnikam po starshinstvu sostavlen po 1 maya 1892 goda"

Adabiyotlar
-----------

* Volkov S. V. Generalitet Rossiyskoy imperii: Ensiklopedicheskiy slovar generalov i admiralov ot Petra I do Nikolaya II: v 2 tomax. – M.: Tsentrpoligraf, 2009. – T. 1: A—K. – S. 523. – ISBN 978-5-227-02054-3.;
* Spisok podpolkovnikam po starshinstvu. Sostavlen c 1884—1890 gg. SPb.
* Spisok polkovnikam po starshinstvu. Sostavlen po 1-e maya 1892 g. SPb.
* Adres-kalendar i spravochnaya knijka Grodnenskoy gubernii na 1894 god. – Grodna: Grodn. gub. stat. kom. 1893. – 513 s.
**Qorabuloq** – Oʻzbekiston Respublikasi Toshkent viloyati Boʻstonliq tumanidagi qishloq (qishloq), Chorboq suv omboridan shimoli-sharqda, dengiz sathidan 1000 metrdan ortiq balandlikda, Ugom togʻ tizmasining (Gʻarbiy Tyan-Shan) sharqiy yon bagʻrida joylashgan. Qishloq yonidan Piskom daryosi oqib oʻtadi.

Tarix
-----

Qishloq nomini qadimda qishloq atrofidan oqib oʻtgan buloqdan olingan. Kara *Bulak soʻzi* turkiy tilidan *Qora buloq* deb tarjima qilingan. Buloq suvi tiniq va toza boʻlib ohaktosh qatlamlari yorigʻidan oqib chiqqan. Qora soʻzi bu yerda rangni emas balki suvning yer ortidan chiqishini anglatgan.

***Qorabuloq*** qishlogʻi qiziqarli tarixga ega, chunki 1919-yil yanvar oyida uning atrofida yuzga yaqin ofitserlar qatnashgan bolsheviklarga qarshi qoʻzgʻolon magʻlubiyatga uchragach, Toshkentdan qishloq hududiga chekinib, uch kun davomida Turkiston Respublikasi hukumat qoʻshinlari bilan kurashgan.

Iqlim
-----

Bu hududda iqlim juda qulay. Yozda havoni namlaydigan va sovutadigan Chorvoq suv ombori (+30 C°) atrofdagi togʻ etaklari va qishloq iqlimiga bevosita taʼsir qiladi. Qishda sovuq (-20 C° gacha). Yomgʻir shaklida yogʻingarchilik asosan bahor va kuzda tushadi.

Manzil
------

 Toshkent viloyati (viloyat) sxematik xaritasida Qorabuloq qishlogʻining joylashuvi
Qorabuloq qishlogʻi Toshkentdan 150 km uzoqlikda (taxminan 3,5 soatlik yoʻl) joylashgan. Qishloqqa Chorboq suv ombori toʻgʻoni orqali, Melovaya dovoni yoki Chimyon va Burchmulla orqali borish mumkin. Eng yaqin temir yoʻl stansiyasi — Toshkentdan harakatlanuvchi Xoʻjakent temir yoʻli Chorvoq qishlogʻi yaqinida joylashgan.

Yana qarang
-----------

* Ugom-Chotqol milliy bogʻi
* Oʻzbekistonda turizm

Manbalar
--------

1. ↑  *O‘ZBEKISTON JOY NOMLARINING IZOHLI LUG‘ATI* (O‘zbek) [2022] — 624 bet. ISBN 978-9943-7673-7-9.
2. ↑  „Kara-Bulak (Bostanlik district) Street Guide and Map".
**Andrey Kuzmenko haykali** (ukraincha: *Пам'ятник Андрієві Кузьменку*) — ukrainalik qoʻshiqchi, teleboshlovchi, aktyor, Skryabin guruhining solisti Andrey Kuzmenko haykali Lutsk shahrida joylashgan.

Bayramlar Xalqaro musiqa kuniga bagʻishlandi. Bu Andrey Kuzmenkoning Ukrainadagi birinchi yodgorligi.

Tarixi
------

2015-yil 1-oktabr kuni Lutskda Xalqaro musiqa kunida Andrey Pokrovskiy oʻz mablagʻi hisobidan Ukrainada Kuzma Skryabinga birinchi haykalni oʻrnatdi va tantanali ravishda ochdi. Xayriyachining soʻzlariga koʻr Kuzma har kim oʻzidan bir parcha koʻrishi mumkin boʻlgan odam edi:

> U men va millionlab ukrainaliklar uchun yaxshi doʻst edi. U oʻz namunasida hayotni sevishni, oʻzlikni sevishni, Ukrainani sevishni oʻrgatdi.
> 
> 

Musiqachining onasi Olga Mixaylovna bu yer hech qachon boʻsh qolmasligini, Andrey qoʻshiqlari bilan tanish boʻlgan yoshlar ularni yangicha tinglashini taʼkidladi. Uning soʻzlariga koʻra u oʻzining achchiqligi va hafsalasi pir boʻlganini „mazaxlash" ortida yashirgan, chunki u kulib gapirgan narsa haqiqatan ham kulgili emas edi.

Ochilish marosimiga ukrainalik xonandaning ota-onasi va rafiqasi taklif etilgan. Otaning soʻzlariga koʻra, qoʻshiqchi Lutskga oʻzgacha iliq munosabatda boʻlgan: "Andrey har doim Lutsk va Volinning boshqa shaharlarida oʻtkazgan kontsertlaridan kelganida bizga doimo shunday der edi: „Shunday odamlar bor, ular meni shunday qabul qilishadi. Ularning sevgisi, madaniyati meni juda hayratda qoldirdi".

Skameykaning orqa tomonida rasmning yonidagi epitafiya yozilgan:
Hayotni yaxshi tarafga oʻzgartiring, uni asrang, chunki siz unda yashayapsiz.

Galereya
--------

Havolalar
---------

1. Ukrainada Skryabinning birinchi haykali oʻrnatildi Arxivnaya kopiya -da
2. Kuzma Skryabin haykali Lutsk Arxivnaya kopiya topshirildi.
3. Lutsk yaqinida afsonaviy Kuzma haykali oʻrnatildi. Arxivnaya kopiya
4. Lutsk yaqinida, „Siti-Park" hududida, Ukrainadagi birinchi bronza yodgorligi Kuzma „Skryabin" spivakining uyiga oʻrnatildi Arxivnaya kopiya
5. Bugun Lutsk yaqinida Kuzma Skryabin haykali oʻrnatildi Arxivnaya kopiya da.

Manbalar
--------

1. ↑  *Цензор.НЕТ*. „Новий пам`ятник Кузьмі Скрябіну встановили в Луцьку. ФОТОрепортаж" (uk). *Цензор.НЕТ*. Qaraldi: 27-sentabr 2017-yil.
2. ↑  „Сьогодні у Луцьку відкрили пам’ятник Кузьмі Скрябіну" (uk). *ТСН.ua*. Qaraldi: 27-sentabr 2017-yil.
3. ↑  „У Луцьку відкрили пам’ятник легендарному Кузьмі. ФОТО. ВІДЕО" (en). *ВолиньPost*. Qaraldi: 27-sentabr 2017-yil.
**Kaykovus arigʻi**, **Kalkovuz** – Toshkentdagi kanal, Boʻzsuv kanalining oʻng tarmogʻida joylashgan. Bu kanal Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishidan oldin shaharning eng muhim suv yoʻli edi.

Baʼzan Kaykovusning 1,38 km uzunlikdagi yuqori qismi (Kechquruk kanali ketgunga qadar) quyi oqimdan alohida hisoblanadi va Katta Kaykovus deb ataladi.

Tavsifi
-------

Kaykovus Shayxontour GESining yuqori qismidan boshlanadi. Boʻzsuv kanali ikki boʻlingan: Kaykovus oʻngga, Anhor chap tomonga oqadi.

U Toshkentning tarixiy markazi, „eski shahar qismi" dan oqib oʻtadi. Yuqori qismida suv oqimi 40 m³/s ni tashkil qiladi.

Muhammad Solihning „Tarixi jadidai Toshkand" asarida Boʻzsuv ham Kaykovus arigʻi deyilgan. Hofiz Tanish Buxoriyning „Abdullanoma" („Sharafnomai shoxiy") asarida XVI asrda Kaykovus arigʻi boʻyida (shahar qoʻrgʻoni tashqarisida) „Kaykovus bogʻi" boʻlganligi va bogʻda Toshkent sultonlari yashaganligi aytiladi. Hozirgi Kaykovus Shayxontohur GESning yuqori byefidan boshlanadi. Uning uzunligi 5,12 km, suv oʻtkazish imkoniyati 20 m³/s. Arigʻ Sobir Rahimov va Shayxontohur tumanlari hududidan oqib oʻtadi.

Tarixiy maʼlumotlar
-------------------

Kaykovus VI—VII-asrlarda yaratilgan boʻlib, Toshkentdagi eng qadimiy kanallardan biri hisoblanadi (kanalga aylantirilgan daryo kanallarini hisobga olmaganda). Afsonalar uning koʻrinishini qahramon Firdavsiy nomi bilan bogʻlaydi.

Kaykavus kanali Toshkentning eski shahar qismini suv bilan taʼminlashda muhim rol oʻynagan. Arablar istilosidan soʻng, zamonaviy Chorsu metro bekati hududida Boʻzsuv va Kaykovus suvlari bilan oziqlanadigan yuqori darajada rivojlangan sugʻorish tarmogʻiga ega Banokat qishlogʻi paydo boʻldi. Har bir hovlidan suvoqib oʻtar edi. Katta kanallar shaharning markaziy qismi – Shahristonga ham kirib borgan. Qal’a (ark) „Jangob" nomi bilan mashhur Boʻzsuv kanali va Registondagi Kaykovus oʻrtasida qurilgan.

Inqilobgacha boʻlgan Toshkentdagi 48 ta aylanma ariqlar Kaykovusdan kelib chiqqan. Uning sohillarida tegirmonlar bor edi[3]. A. I. Dobromislovning taʼkidlashicha, Kaykovus koʻpchilik Toshkent kanallaridan farqli oʻlaroq, „tez oqar daryo" boʻlib, tozalashga muhtoj emas edi. 1865-yilda Toshkentga ikkinchi hujum paytida general M. G. Chernyayev Chirchiqdagi Boʻzsuv boshidagi toʻgʻonni buzishga buyruq berdi. Kaykovusga suv oqishini toʻxtatdi va bu qamaldagi shaharning taslim boʻlishini tezlashtirgan.

Galereya
--------

* Kalkovuz (Katta Kalkovuz qismi)Kalkovuz (Katta Kalkovuz qismi)
* 
*

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
2. ↑  Tashkent v proshlom i nastoyaщem (Kratkiy istoricheskiy ocherk). Putevoditel po gorodu. Tashkent, 1937. S. 6
3. ↑  „ташкентская Венеция, или Жизнь вдоль древнего арыка". Qaraldi: 7-noyabr 2023-yil.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Vikiomborda ***Kaykovus arigʻi*** haqida turkum mavjud |

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



  


|  |  |
| --- | --- |
| Gidrologiya | *Gidrologiyaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Tavois** (avvalgi nomi Arqud) – Navoiy viloyati, Qiziltepa tumanidagi qishloq.

Tarixi
------

Tavois Buxoro vohasidagi tarixiy viloyat (rustoq) va shahar hisoblangan. Milodning boshlarida bu yerda otashkada va otashgoh boʻlgan. Arablar ilk marta bu joyda tovuslarni koʻrishgach, "Zot ut-tavois" — "Tovuslar egasi" deb nom berishgan. Tabariyning yozishicha, Tavoisda Qutayba ibn Muslimning maxsus qarorgohi boʻlgan. 730-yil 17 noyabrda Tavoisda arablar bilan turk xoqoni boshchiligidagi turkiylar va sugʻdiylarning birlashgan qoʻshini oʻrtasida shiddatli jang boʻlib oʻtgan. Bu jangda turkiylar yengilgan. Ilk oʻrta asrlarda Tavoisda jome masjidi va katta hisor (qoʻrgʻon) boʻlgan. Tavois oʻrtasidan Abu Muslim arigʻi oqib oʻtgan. Tavois Buxoro — Samarqand katta yoʻlining ustida joylashgan boʻlib, Narshaxiyning yozishicha, qadimgi vaqtlarda har yili kuz faslida u joyda 10 kun nuqsonli mollarning bozori boʻlgan. Fargʻona, Choch (Shosh) va boshqa joylardan kelgan savdogarlar bu yerda savdo-sotiq bilan shugʻullangan. Tavois ahli dehqonchilik ham qilgan, shu tufayli badavlat kishilar koʻp boʻlgan. Tavoisdan koʻplab ulamo va muhaddislar jumladan, *Abu Bakr Ahmad ibn Muhammad at-Tavoisiy* (? — 956) yetishib chiqqan. Soʻnggi oʻrta asrlarda Tavois 2 qishloqqa: Tavoisi Bolo va Tavoisi Poyonga boʻlingan. 19—20-asrlarda bu mavze Boʻion deb nomlangan. Tavois yaqinida ilk oʻrta asrlarga oid Shahri vayron tepaligi bor. Hozirda Tavoisga kiraverishda tovusga yodgorlik oʻrnatilgan.

Adabiyot
--------

* Narshaxiy, Buxoro tarixi, T. 1966
* История ат Табари, T. 1987
* Abdulkarim as Samʼoniy, Nasabnoma (Al Ansob), Buxoro, 2003

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Shlyapa** (shlyapkaning qisqartmasi) – bosh kiyim, ikki qismdan iborat:

* **toj** – boshni qoplaydigan qism;
* **brim** – yuzni, yelkalarni, boʻyinni quyoshdan, shamoldan va yogʻingarchilikdan himoya qilish uchun tojning chetlaridan tashqariga chiqadigan material .

Dastlab, shlyapa faqat erkaklar bosh kiyimi boʻlib, keyinchalik ayollar va bolalar garderobiga kirgan. Har qanday bosh kiyim singari, shlyapa ham bir nechta – bosh va sochni noqulay ob-havodan himoya qilish vositasi yoki bezak vazifalarga ega. Shlyapalar patlar, kichik hayvon tulumlari, lentalar va shunga oʻxshash turli xil aksessuarlar bilan bezatilgan boʻlishi mumkin.

Shlyapa tikuvchi hunarmand qalpoqchi. Bu soʻz „qop, qalpoq quti" maʼnosida ham qoʻllangan.

Bir qator xalqlar orasida maʼlum tarixiy davrlarda shlyapa, kiyimning boshqa elementlari kabi, uning egasi maʼlum bir sinfga, kasbiy ustaxonaga yoki turmush tarziga tegishli ekanligini koʻrsatuvchi ijtimoiy identifikatsiya vazifasini bajargan. Shu bilan baliqchi va choʻponning qalpoqchasi, moʻri supuruvchining shlyapasi, gondolerning qayigʻi, kovboy qalpogʻi va boshqa tushunchalar paydo boʻlgan.
**Gliptika** (yun. qlypho — kesaman) — qimmatbaho, yarim qimmatbaho toshlarga naqsh yoki tasvir oʻyish sanʼati; amaliy bezak sanʼati turi. G. asari gemma qadimdan muhr (egalik belgisi), tumor va taqinchoq vazifasini oʻtagan. Mil. av. 4-ming yillikda Mesopotamiya, Qad. Misr, Gʻarbiy Osiyoda vujudga kelgan, Yunoniston, Qad. Rimda yuksak taraqqiy etgan. Gemma tasvirlari (hayvon va qushlar, xudo va qahramonlar qiyofasi, afsonaviy sahnalar) ixcham kompozitsiyasi bilan ajralib turadi.

Oʻrta asrlarda Gebert asosan Sharqda rivojlangan. Vizantiyada qad. anʼanalar saqlangani holda tekis yuzali, keyinchalik uslublashtirilgan shakllarga aylangan nafis chizmaga moyillik xos.

Musulmon Sharqida yozuvli gemma (intaliya)lar keng tarqalgan; husnixatli nozik matnlar xitoy muhrlarini bezagan. Yevropada Uygʻonish davrida G. yanada rivojlanadi, kad. G.dan nusxa koʻchirish bilan birga G.da zamondoshlarning portretlari ham yaratiladi, yetakchi oʻrinda Italiya ustalari turadi (V. Belli, J. Bernardi va b.).

Oʻrta Osiyodan topilgan arxeologik topilmalar (Oʻzbekiston xalqlari tarixi muzeyida saqlanayotgan G. namunalari)da hukmdorlarning tasvirlari, shuningdek, oʻsimlik, hayvonlarning shakllari ishlangan tamgʻalar boʻlib, yunon G.siga taklidan tayyorlangan. Bunday G. asarlari Kavkaz, Eron, Afgʻoniston, Shimoliy Hindistondan ham topilgan. Islom dini tarqalganidan keyin tasvirlar oʻrnini naqsh va yozuvlar egallagan. Oʻzbekistan hududidan uzuk koʻzi yoki munchoq sifatida ishlangan qad. G. namunalari (Afrosiyob, mil. av. 6—5-asrlar, jumladan toj kiygan erkak tasviri) topilgan.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |

 

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |
**Boyəhmədli** (Boyahmadli) — Ozarbayjonning Agdam tumanidagi qishloq.

Tarixi
------

Qishloq Togʻli Qorabogʻ atrofidagi armanlar tomonidan bosib olingan hududlarda joylashgan boʻlib, 1990-yillar boshida Birinchi Togʻli Qorabogʻ urushi davrida etnik arman qoʻshinlari nazorati ostida boʻlgan. Qishloq keyinchalik boʻlinishi Artsax Respublikasi Martakert viloyati tarkibiga kirdi va u yerda **Nor Haykajur** nomi bilan tanilgan. (armancha: *Նոր Հայկաջուր*). 2020-yilda Togʻli Qorabogʻda oʻt ochishni toʻxtatish kelishuvi doirasida Ozarbayjonga qaytarilgan.

Tarixiy meros va ob’yektlari
----------------------------

Qishloq va uning atrofidagi tarixiy meros ob’yektlari orasida miloddan avvalgi 2-1 ming yilliklarga oid qabrlar mavjud.

Manbalar
--------

1. ↑

Havolalar
---------

* Boyəhmədli GEOnet nomlar serverida

  


|  |  |
| --- | --- |
| Ozarbayjon geografiyasi | *Ozarbayjon geografiyasiga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |

Andoza:Aghdam tumani hududiy birliklari
**Əliağalı** (Aliaghaly) Ozarbayjonning Agʻdam tumanida joylashgan qishloq.

Tarixi
------

Qishloq Togʻli Qorabogʻ atrofidagi armanlar tomonidan bosib olingan hududlarda joylashgan boʻlib, 1990-yillar boshida Birinchi Togʻli Qorabogʻ urushi davrida etnik arman qoʻshinlari nazorati ostida boʻlgan. Qishloq keyinchalik Artsax Respublikasiga qarashli Martakert viloyati tarkibiga kirdi va u yerda **Hovtashen** nomi bilan mashhur boʻldi ( Հովտաշեն). 2020-yilda Togʻli Qorabogʻda oʻt ochishni toʻxtatish kelishuvi doirasida Ozarbayjonga qaytarilgan.

Tarixiy meros obʼyektlari
-------------------------

Qishloq va uning atrofidagi tarixiy meros obidalari orasida miloddan avvalgi 2—1-ming yilliklarga oid qoʻrgʻon va ilk Oʻrta asrlarga oid qabr bor.

Taniqli insonlar
----------------

* Nadir Aliyev – Ozarbayjonning milliy qahramoni.

.

Manbalar
--------

1. ↑
2. ↑  „Aliyev Nadir Alish oglu".  milliqahraman.az.

[*sayt ishlamaydi*]

* Əliağalı GEOnet nomlar serverida

|  |  |
| --- | --- |
| Ozarbayjon geografiyasi | *Ozarbayjon geografiyasiga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |

Andoza:Aghdam tumani hududiy birliklari
**Gibraltar funti** (inglizcha: *Gibraltar pound*) — gibraltar pul birligi boʻlib, baʼzan livr deb ham ataladi. 1971-yilgacha funt = 4 krona = 20 shilling = 240 pens, 1971-yildan funt = 4 kron = 100 yangi pens (1988-yildan — oddiygina pens)ga teng bolʻgan. Belgisi : £ (belgisi Britaniya funt sterlingiga toʻgʻri keladi). Gibraltar funti funt sterlingga teng.

1842 yilgi Gibraltar mis tanga
Dastlab Gibraltarda ispan va ingliz valyutalari parallel ravishda ishlatilgan. 1840 — 1841-yillarda Gibraltar uchun mis tangalar zarb qilina boshlandi, 1842-yilda ular muomalaga kiritildi. Tangalar ingliz tangalariga koʻra zarb qilingan, lekin ispan nominallari koʻrsatilgan (kvartlarda). 1861-yilda zarb qilish toʻxtatilgan. Ispaniya pul birliklari uzoq vaqt muomalada boʻlib, 1872 yilda Gibraltarda yagona toʻlov vositasiga aylangan. 1898-yilda Ispaniya-Amerika urushi ispan pesetasining sezilarli darajada qadrsizlanishiga olib keldi va funt Gibraltarning yagona pul birligi sifatida dastlab Britaniya tangalari va banknotalari koʻrinishida muomalaga kiritildi. Shu bilan birga, peseta Ispaniya fuqarolar urushi boshlangunga qadar muomalada aylanishda davom etdi.

1914-yilda birinchi qogʻoz pul birliklar chiqarildi va 1927 yilda Gibraltar funt sterlingidagi banknotalar chiqarila boshlandi.

1967-yilda tangalar zarb qilish qayta tiklandi, 1967-1970-yillarda faqat 1 kronadan iborat tangalar zarb qilingan, 1971, 1972 va 1977 yillarda faqat 25 yangi penslik tangalar zarb qilingan. 1988 yildan muomalaga moʻljallangan tangalar va qimmatbaho metallardan yasalgan esdalik tangalar zarb qilina boshlandi. Kronalardagi tangalar muomalada deyarli ishlatilmaydi.

Qonuniy toʻlov vositalari Gibraltar banknotlari va tangalari, shuningdek, Britaniya tangalaridir. Angliya Banki, Shotlandiya va Shimoliy Irlandiya banklarining banknotalari rasmiy ravishda qonuniy toʻlov vositasi boʻlmasa ham, tovarlar va xizmatlar uchun toʻlov sifatida qabul qilinishi mumkin.

Manbalar
--------

1. ↑  Cuhaj 2009. sfn error: no target: CITEREFCuhaj2009 (help)
2. 1 2  Bond 2003. sfn error: no target: CITEREFBond2003 (help)
**Viktor Sarianidi** (ruscha: *Ви́ктор Ива́нович Сариани́ди*; grekcha: *Βίκτωρ Σαρηγιαννίδης*; 1929-yil 23-sentyabrda tugʻilgan, 2013-yil 22-dekabrda vafot etgan) — Sovet arxeologi. U 1976-yilda Qoraqum choʻlida bronza davri madaniyati qoldiqlarini topgan. Madaniyat Baqtriya-Margʻiyona arxeologik majmuasi nomi bilan mashhur boʻlgan. Sovet va Rossiyalik arxeolog, tarix fanlari doktori.

Hayoti
------

U 1929-yil 23-sentabrda Toshkentda Pontika yunonlari oilasida tugʻilgan. Uning ota-onasi Ioannis va Afina Sarianidi 1920-yillarda Ukrainaning Yalta shahridan Toshkent shahriga koʻchib kelishgan. Sarianidi 1952-yilda Oʻzbekiston Milliy universitetini tamomlagan. Keyinchalik 1961-yilda Moskvadagi Sovet Fanlar Akademiyasi Arxeologiya institutida magistrlik darajasiga erishgan. U „Afgʻoniston bronza va temir davrida" nomli doktorlik dissertatsiyasini 1975-yilda himoya qilgan. Keyin Arxeologiya instituti xodimlariga qatoriga qoʻshilgan va institutda butun faoliyatini shu yerda davom ettiradi. 1996-yilda Viktor Gretsiyaga koʻchib oʻtadi. Viktor Sarianidi 2013-yil 22-dekabrga oʻtar kechasi Moskvada vafot etgan.

Faoliyati
---------

Viktor Sarianidi talabalik davridayoq, 1949-yilda Mikhail Masson rahbarligida Turkmaniston arxeologik yodgorliklarida izlanishlar olib borishadi. 1952-yilda Oʻrta Osiyo Davlat universitetini tamomlagach, Samarqanddagi Tarix muzeyiga ishga kiradi va ikki yil shu yerda ishlaydi. Sarianidi Tohirbey, Yaz Depe (1955-1956), Togolok (1970-yillar) yodgorliklarini qazishda sihtirok etgan. U 1974-yildan Margʻiyona (yoki Margʻush) madaniyatini aniqlashga olib kelgan qazishma ishlariga rahbarlik qilgan. 1990-yilda esa bronza va ilk temir davriga oid 200 dan ortiq manzilgohlar topilgan. Manzilgohlarning eng asosiysi miloddan avvalgi III ming yillikning oxirida barpo etilib, miloddan avvalgi 1600-yillargacha davom etgan poytaxt Gonurtepa edi.

Manbalar
--------

1. ↑  1975-yilda „Afgʻoniston bronza va temir davrida" nomli doktorlik dissertatsiyasi qoʻshimchalar bilan „Afgʻonistonning qadimgi dehqonlari" nomi ostida nashr etilgan. 1969-1974-yillar Sovet-Afgʻon ekspeditsiyasi materiallari."
2. ↑  *Nikos Sidoropoulos.* „ru:Виктору Сарианиди – 80 лет!" (ru).  Novorossisk Urban Greek Association (23-sentyabr 2009-yil). 12-yanvar 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-yanvar 2014-yil.
3. ↑  „Viktor Sarianidi - obituary" (10-yanvar 2014-yil). Qaraldi: 12-yanvar 2014-yil.
4. ↑  „ru:Скончался российский археолог Сарианиди, нашедший золото Бактрии" (ru).  RIA Novosti (23-dekabr 2013-yil). Qaraldi: 23-dekabr 2013-yil.
5. ↑  [Government of Turkmenistan „ru:Президент Туркменистана и члены Кабинета Министров выразили соболезнование по поводу кончины Виктора Сарианиди"] (ru). *Туркменистан: золотой век* (24-dekabr 2013-yil).
**Moʻydinov Mahmud** (1939-yilda tavallud topgan — vafot etgan sanasi nomaʼlum) — SSSR Traktor va qishloq xoʻjaligi mashinasozligi vazirligi K. E. Voroshilov nomidagi Toshkent qishloq xoʻjaligi mashinasozligi zavodining payvandchisi, Toshkent viloyati ijroiya qoʻmitasi raisi. Sotsialistik Mehnat Qahramoni (1981)

Hayoti va faoliyati
-------------------

1939-yilda O‘zbekiston SSR Farg‘ona viloyatida, kolxoz paxtakori oilasida tug‘ilgan. Millati oʻzbek.

Mehnat faoliyatini 1957-yilda Farg‘ona viloyati Qo‘qon shahridagi qurilish-montaj kontorida ishchi sifatida boshlagan. Sovet Armiyasi safida harbiy xizmatni o‘tab, avvalgi ish joyiga qaytdi.

1963-yilda Moʻydinov Mahmud K. E. Voroshilov nomidagi Toshkent qishloq xoʻjaligi mashinasozligi zavodiga („Tashselmash") oʻqishga kirdi, u yerda yuzdan ortiq turdagi paxta terish mashinalari ishlab chiqarilishiga hissa qo‘shdi. 1965-yilda montajchilar brigadasini boshqargan. Moʻydinov Mahmudning o‘zi payvandlash uchastkasida ishlashni davom ettirdi, har smenada ishlab chiqarish normalarini 130 foizga, paxta terimiga tayyorgarlik ko‘rish davrida esa 150 foizga bajardi.

U IX va XX chaqiriq Oʻzbekiston SSR Oliy Kengashi deputati (1975—1985), uning Prezidiumi (1980-yildan) va Oʻzbekiston Kompartiyasi Markaziy Komiteti aʼzosi, XXV qurultoy delegati etib saylangan. KPSS Kongressi (1976).

U paxta terish agregatlarini yig‘ish texnologiyasini takomillashtirishga qaratilgan qator ixtirolar va ratsionalizatorlik takliflarining muallifi bo‘lgan, bir necha bor mukofotlangan jumladan, „Moskvich" yengil avtomobili bilan taqdirlangan.

1984-yildan — Oʻzbekiston Kompartiyasi Markaziy Qoʻmitasida masʼul ishda, keyinchalik Toshkent viloyati ijroiya qoʻmitasi raisi lavozimlarida ishladi.

Mukofatlari
-----------

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1981-yil 10-martdagi farmoni bilan ajoyib ishlab chiqarish yutuqlari, besh yillik reja va sotsialistik majburiyatlarni muddatidan oldin bajarganligi uchun Mo‘ydinov Mahmudga Sotsialistik Mehnat Qahramoni unvoni, Lenin ordeni va „Oʻroq va bolgʻa" oltin medali berildi.

* Lenin ordeni (1974, 1981);
* „Shon-sharaf belgisi" ordeni (1971).

Adabiyotlar
-----------

* Godi v moey jizni [Tekst]: [Rasskaz slesarya z-da „Tashselmash"] : [Per. s uzb.] / M. Muydinov. — Tashkent : Uzbekistan, 1975. — 16 s.; 16 sm. — (Geroi devyatoy pyatiletki).
* Chelovek vozvelichen trudom: [Rasskaz brigadira slesarey Tashk. mashinostroit. z-da] / Maxmud Muydinov; [Lit. zapis T. Tosheva]. — Tashkent: Uzbekistan, 1981. — 95 s. : il.; 17 sm. — (Pobediteli sots. sorevnovaniya).

Manbalar
--------

1. 1 2  „Moʻydinov Mahmud biografiyasi".
2. 1 2  Geroi odinnadsatoy pyatiletki: letopis trudovoy slavi, 1981—1985, Knigi 1. Svetlana Petrovna Knyazeva. Ekonomika, 1982
3. ↑  Geroi odinnadsatoy pyatiletki : [Letopis trud. slavi, 1981—1985. Sb. ocherkov / Sost. B. D. Lesik]. — M. : Kolos, 1983-. — 22 sm. Kn. 1. — M. : Kolos, 1983. — 303 s. : il.
4. ↑  .
**Elarslon**, Elarslon (? 1172.17.3) — anushteginiylar sulolasidan boʻlgan Xorazmshohlar davlati hukmdori (1156—72).

Otsiz xorazmshohning oʻgʻli. Elarslon avval, Sulton Sanjarga itoat etishini bildirib, noma va sovgʻa salomlar yuborgan. Sulton Elarslonni xorazmshoh deb eʼtirof qilgan. Sulton Sanjar vafotidan soʻng saljuqiylar taxti uchun kurash avj olgan. 1163 yil Elarslon saljuqiylar amirlari ichida eng kuchlisi Muayyid OyAboga qarshi Nishopurga yurish qilgan, shaharni uzoq vaqt qamal qilib ololmagan, sulh tuzib Xorazmga qaytgan. E.A. qoʻshinlari Dehistonni egallagan. 1166 yil Elarslon yana Nishopurga qarshi otlangan. Bistom yaqinidagi jangda birlashgan saljuqlar va Otabek Eldegiz qoʻshini bilan Elarslon qoʻshini oʻrtasida jang boʻlib oʻtgan. Har ikki taraf biron natijaga erishmagan. Ammo xorazmshoh qoʻshinlarning bir qismini Bayhaq va Sabzavor shahrilariga joʻnatib, ularni egallagan (1167 yil may). Elarslon Nishopurni zabt etgan. 1167-yil Xorazm qoʻshinlari Raydan oʻtib, Sova shahriga yaqinlashgan, sulton Arslonshoh va Otabek Eldegiz oʻgʻli Jahon Pahlavon yetakchiligidagi saljuq qoʻshinlari bilan jangga kirib, gʻalaba qilgan. Soʻngra Eron Ozarbayjoniga bostirib kirib, Abxor, Zanjon va Qazvinni egallagan. Elarslon, shuningdek, Movarounnahr voqealariga ham aralasha boshlagan. Qoraxitoylar vassali Samarqand hokimi Jaloliddin Ali Chagʻrixon 1158 yil qarluqlarni tormor keltirgan. Qarluqlar yetakchisi Lochinbek bir qism qoʻshini bilan Xorazmga qochib borib, Elarslondan yordam soʻragan. 1158-yil iyulda Elarslon katta qoʻshin bilan Samarqandga yurish qilgan. Zarafshon daryosining boʻylaridagi janglarda xorazmshoh zafar quchgan.

1171-yil qoraxitoylar qoʻshini Amudaryodan oʻtib, Xorazm sarhadlariga kirib kelganda Elarslon toʻgʻonlarni ochib, poytaxt yaqinidagi yoʻllarni suvga bostirishga farmon bergan. Qoraxitoylar xorazmshoh qoʻshinlarini yengib, amir Ayyorbekni asir olib Samarqandga qaytganlar. Xorazmshoh poytaxt Gurganjga qaytgan va xastalikdan vafot etgan.

Adabiyot
--------

* Bun iyotov 3. Anushtagin Xorazmshohlar davlati (1097-1231), T. 1998.
* Gulyamov Y.G. Istoriya orosheniya Xorezma s drevneyshikh vremen do nashikh dney. Tashkent. 1957
* Istoriya Xorezma. Pod redaktsiyey I. M. Muminova. Tashkent, 1976
* Ibrohim Karimoye, Saʼdulla Otamurodov.

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * k
* m
* t

Xorazmshohlar |
| --- |
|  |
| 
* Anushtegin (?—1097)
* Qutbiddin Muhammad (?—1127)
* Alovuddin Otsiz (1097 yoki 1105—1156)
* Tojiddin El Arslon (?—1172)
* Alovuddin Takash (?—1200)
* Sultonshoh Mahmud (?—1193)
* Alovuddin Muhammad (1169—1220)
* Jaloliddin Manguberdi (1198—1231)
 |

 |
**Chuqurlikdagi yoriqlar**, oʻta chuqur yoriqlar — Yer poʻstining mantiyagacha boʻlgan qismidagi choʻkindi va magmatik togʻ jinslarining geologik tashkil topish davrlarida tektonik harakatlar tufayli yaxlitligining buzilishi (deformatsiyalanishi, darz ketishi, sinishi va maydalanishi) natijasida hosil boʻlgan zonalar. Uzunligi yuzlab km, chuqurligi 70–80 km va eni bir necha yuz m dan 10 km ga choʻzilgan boʻlib, baʼzi joylarda ular Yer mantiyasigacha kirib boradi. Bu zonalar yirik geologik strukturalar (togʻ tizmalari, choʻkma, vodiy va tekisliklar)ni birbiridan ajratadi va turli shakllarda namoyon boʻlib, chegara vazifasini oʻtaydi. Dastlabki Chuqurlikdagi yoriqlar proterozoy boshlarida (600 mln. yilcha avval) paydo boʻlgan. Chuqurlikdagi yoriqlar taʼlimotiga asos solgan rus olimi A.V.Peyve 1945-yilda "Chuqurlikdagi yoriqlar" terminiga keng taʼrif bergan. Chuqurlikdagi yoriqlar haqidagi taʼlimot geotektonikaning mustaqil boʻlimiga aylandi. Chuqurlikdagi yoriqlar Yer poʻsti va yuqori mantiyaning oʻta oʻtkazuvchan zonalari boʻlib xizmat qiladi, bu zonalarda magmatik oʻchoqlar vujudga keladi va magmatik faoliyat toʻplanadi. Chuqurlikdagi yoriqlarda vulkan mintaqalari, ultra asosli magma mintaqalari, granitoid plutonlari va ruda maydonlari boʻladi. Kontinent, dengiz va okeanlar, togʻli oʻlkalarning chegaralari koʻpincha, Chuqurlikdagi yoriqlar bilan bogʻliq. Ular geofizika usullari, aerokosmik fotosyomka, ayniqsa, chuqur seysmik zondlash, zilzila toʻlqinlari yordamida aniqlanadi va oʻrganiladi. Chuqurlikdagi yoriqlarning yuqori qismi bilan zilzila oʻchoqlariga bevosita bogʻliq. Baʼzan ularning yoʻllari boʻylab neft va gaz konlari qatori joylashadi. Oʻrta Osiyoda, shuningdek, Oʻzbekistonda TalasFargʻona, Fargʻona jan. va shim. hamda Tyanshan jan. chuqur yoriqlari mavjud. Ular geologik strukturalarni va ular bilan bogʻliq boʻlgan foydali qazilma boyliklarni shakllanishida muhim roʻl oʻynagan. Oʻrta Osiyoda Chuqurlikdagi yoriqlarni oʻrganishda H.M. Abdullayev, M.O.Ahmadjonov, T.L.Bobojonov, F.X.Zunnunov, R.N.Ibrohimov, I.H.Hamroboyev, J.H.Yaqubov va boshqa salmoqli hissa qoʻshganlar.

Adabiyot
--------

* I.X.Xamrabayev, Glubinnoye stroyeniye litosferi Pamira i Tyanshana. Dinamika i evolyutsiya litosferi, M. 1986.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Al-Melladagi qoya maqbaralari
Koordinatalari: 25°28′20″N 32°31′30″E﻿ / ﻿25.4722°N 32.5250°E﻿ / 25.4722; 32.5250GO

**Al-Mella** (arabcha: ) — Yuqori Misrdagi shaharcha, Nilning sharqiy qirg'og'idagi Al-Uqsordan taxminan 35 km janubda joylashgan.

Qadimgi misrliklar tomonidan **Hefat** nomi bilan tanilgan. U birinchi oraliq davrning boshidan buyon yaqin atrofdagi Djertiy shahri (hozirgi Al-Tod) uchun nekropol bo'lib xizmat qilgan. Uning ichida shu davrga tegishli ikkita qoya maqbarasi, ikki nomarx Anxtifi va Sobekxotepning bezaklari saqlangan bo'lib, turistlar orasida mashxurlikka erishgan.

Havolalar
---------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Vikiomborda ***Al-Mella*** haqida turkum mavjud |

* El-Mo'alladagi Misr saytlari sahifasi

|  |  |
| --- | --- |
| Tashqi havolalar Buni Vikimaʼlumotlarda tahrirlash | 
* VIAF: 297603210
* en:WorldCat Identities (VIAF orqali): 297603210

 |

1. ↑  Bunson, Margaret R.*. Encyclopedia of Ancient Egypt*. Infobase Publishing, 2002 — 249 bet. ISBN 1438109970.
**Elmurat Zulypkarovich Tasmuradov**(1991-yil 12-dekabrda tugʻilgan) — kelib chiqishi qozoq boʻlgan oʻzbek yunon-rum kurashchisi. Besh karra Osiyo chempioni, uch karra jahon chempioni va 2016-yili Rio-de-Janeyroda oʻtkazilgan Olimpiya oʻyinlarining bronza medali sovrindori.

Tarjimai hol
------------

Elmurat Tasmuradov 1991-yilda 12-dekabrda Toshkent viloyatining Boʻstonliq tumani, Qiziltu qishlogʻida tugʻilgan. Boʻlajak sportchini 2004-yil ota-onasi tarixiy vatani Qozogʻistonga yuborishadi va u yerda Bekzat Sattarxonov nomidagi maktab-internatida 4 yil ta’lim oladi. Shundan keyin Qozogʻiston terma jamoasining nomzodlaridan biriga aylandi. Ammo u 2008-yili Daulet Turlixonov nomidagi turnir bahsida magʻlub boʻlgach, bu imkoniyatni qoʻldan boy beradi. Elmurat Tasmuradov 2012-yilda Osiyo chempionatining kumush medali sovrindori boʻldi va Londondagi Olimpiada oʻyinlarida esa 16-oʻrinni egalladi. U 2013-yilda Osiyo chempioni boʻlib, jahon chempionatining bronza medalini qoʻlga kiritadi, kurashchi 2014-yilda ushbu natijani qayd etib, Yarim finalgacha borib, finalga chiqa olmadi. Biroq 3-oʻrin uchun kurashda qoʻli baland keldi va 2016-yilda Rio-de-Janeyroda boʻlib oʻtgan Olimpiada oʻyinlarining bronza medali sovrindori boʻldi.

2018-yilda Elmurat yunon-rim kurashi boʻyicha toʻrtinchi bor Osiyo chempioni unvonini qoʻlga kiritdi. 2019-yilda u Osiyo chempionatining kumush medali sohibiga aylandi. 2020-yilning fevral oyida kurashchi Nyu-Dehlida Osiyo chempioni boʻldi. 2021-yil Tasmuradov dekabr oyida u sport faoliyatini nihoyalanganligini e’lon qildi.

Manbalar
--------

1. ↑  В некоторых источниках его фамилия передаётся по-русски как **Ташмурадов**
2. ↑  „Борьба: Эльмурат Тасмурадов — четырехкратный чемпион Азии".  Газета.uz (3-mart 2018-yil). Qaraldi: 3-mart 2018-yil.
3. ↑  Эльмурат Тасмурадов завершил спортивную карьеру в рамках ЧУ
**Willoughby Hamilton** (**James Willoughby Hamilton;** 1864-yil 9-dekabr — 1943-yil 27-sentyabr) — dunyodagi 1-raqamli irlandiyalik erkak tennischi, futbolchi va xalqaro badmintonchi.

Shaxsiy hayoti
--------------

Hamilton 1864-yil 9-dekabrda Kildare okrugidagi Monasterevin shahrida Irlandiya cherkovi rektori Alfred Hamilton va Genrietta Koul oilasida tugʻilgan.

U 1943-yil 27-sentyabrda 78 yoshida Dublindagi Dundrumdagi Sydenham Houseda vafot etdi

Tennisdagi faoliyati
--------------------

Hamilton 1890-yilgi Wimbledon chempionatida William Renshawni besh setda magʻlub etib, turnirda gʻalaba qozongan birinchi irlandiyalik futbolchiga aylandi. Oʻtgan yili u Shimoliy Angliya chempionatida ham, Irlandiya chempionatida ham gʻolib chiqqan edi. Oxirgi turnirda u barcha ishtirokchilar finalida Wimbledonning olti karra chempioni William Renshawni magʻlub etdi, soʻngra ukasi Ernest Renshawni qiyinchilik bosqichida magʻlub etdi. Bu uni 1889-yilgi Wimbledon chempionligi uchun favoritlardan biriga aylantirdi, ammo yarim finalda Harry Barlawga qarshi besh setda magʻlubiyatga uchradi. 1889-90 yillar oraligʻida Hemilton koʻpchilik tomonidan dunyoning eng yaxshi tennischisi deb topildi. Hemilton 1891-yilgi tanlov bosqichida Wimbledon chempionligini himoya qila olmadi.

Hamilton Dublindagi Triniti kollejida tahsil olgan va u Dublin universiteti OFK va Dublin assotsiatsiyasi FC uchun assotsiatsiya futboli oʻynagan. Hamilton 1885-yilda Uelsga qarshi oʻyinda Irlandiya terma jamoasida oʻynagan. Jamoadoshlari orasida ukasi William Hamilton ham bor edi.

Grand Slam (Katta dubulgʻa) finallari
-------------------------------------

### Yakkaliklar (1 ta nom)

| Natija | Yil | Chempionat | Qoplama | Raqib | Hisob |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Gʻalaba qozon | 1890 | Wimbledon | Oʻt | Birlashgan Qirollik William Renshaw | 6-8, 6-2, 3-6, 6-1, 6-1 |

Oilasi
------

Willougby mashxur sportchilar oilasidan chiqqan. Uch aka-ukaning hammasi sportda aʼlo darajada edi; William Drummond Hamilton Irlandiyani kriket va tennis boʻyicha, Frensis Koul Louri Hemilton Irlandiya uchun kriket oʻynagan va Bleyni Xemilton Irlandiyani kriket va badmintonda himoya qilgan. Bundan tashqari, uning uchta jiyani va jiyanlari (Blaynining bolalari) badminton boʻyicha xalqaro oʻyinchilar edi (Artur Hamilton, Willoughby Hamilton va Mavis Hamilton).

Manbalar
--------

1. ↑  *(unspecified title)*
2. ↑  *(unspecified title)*
3. ↑  „Willoughby James Hamilton: Stats". *tennisarchives.com*.  Tennis Archives. 2-aprel 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10-avgust 2016-yil.
4. ↑  Willoughby & Drummond Hamilton.
5. ↑  „General Registrar's Office". *IrishGenealogy.ie*. Qaraldi: 27-sentyabr 2017-yil.
6. ↑  „General Registrar's Office". *IrishGenealogy.ie*. Qaraldi: 27-sentyabr 2017-yil.
7. ↑  Collins, Bud*. The Bud Collins History of Tennis*, 2nd, [New York]: New Chapter Press, 2010 — 415 bet. ISBN 978-0942257700.
8. ↑  Willoughby Hamilton at National-Football-Teams.com
9. ↑  „Welcome page".  Badminton Ireland Museum.
10. ↑  „Ireland, Census, 1911".  Ancestry.co.uk.

Havolalar
---------

* Willoughby Hamilton at the Association of Tennis Professionals
**Sinekdoxa** (yun. synecdoche — birga nazarda tutmoq, birga oʻylamoq) — metonimiya (majoz)ning koʻrinishlaridan biri; S.da ham maʼno koʻchishi oʻxshashlik, bogʻliklikka asoslansada, bu yerda koʻchish obʼyektlari oʻrtasidagi miqdoriy belgi yetakchilik qiladi; butun narsaning nomini uning qismi nomi bilan va, aksincha, qism nomini butun narsaning nomi bilan atash, koʻplik sondagi soʻz oʻrniga birlik sondagi soʻzni qoʻllash yoki aksincha ishlatish, baʼzan jins-tur munosabatidagi soʻzlarning bir-biri oʻrnida qoʻllanishi va boshqa Masalan, "tirnoqqa zor boʻlmoq" iborasida tirnoq (qism) soʻzi bola, farzand (butun) maʼnosida, "besh qoʻl barobar emas" iborasida esa qoʻl (butun) soʻzi barmoq (qism) maʼnosida qoʻllangan; M. Sholoxov oʻz asariga "Inson taqdiri" deb nom qoʻyganda ham alohidalik (inson) oʻrnida umumiylikni (odamlar, butun bir xalq) nazarda tutgan. "Sotuvchi, xaridor bilan xushmuomala boʻl!" koʻrinishidagi shiorlarda ham birlik sondagi sotuvchi va haridor soʻzlari aslida barcha sotuvchi va haridorlarni nezarda tutadi. S. badiiy adabiyotda asarning taʼsirchanligi va emotsionalligini oshirishda yoki subyektiv munosabat bildirishda muhim vosita hisoblanadi.

Abduvahob Madvaliyev.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Togʻ echkilari** (*Capra*) - quvush shoxli juft tuyoqlilar urugʻi. Gavdasining uzunligi 100—170 sm, yagʻrinidan bal. 65—115 sm, vazni 35—150 kg. Serkasi (erkagi) uzun "soqoli" va dumi ostida hid bezlari rivojlangan. 8 turi bor. Shimoliy Afrika, Yevrosiyoda, jumladan, Kavkaz, Oʻrta Osiyo, Gʻarbiy Sibir togʻlarida tarqalgan. Chiqish qiyin boʻlgan qoyali joylarda yashaydi. Oʻzbekiston togʻlarida 2 turi: burama shoxli echki, yaʼni morxoʻr (Koʻhitang va Bobotogʻda) va Sibir togʻ echkisi (Turkiston va Chatqol togʻ tizmalarida) uchraydi. Yilda 1—2 bola tugʻadi. 15—17 yil yashaydi. Goʻshti va terisi uchun ovlangan. 2 turi ham Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan. Soni keskin kamayib ketgan. Tabiatni muhofaza qilish xalqaro tashkiloti Qizil kitobiga 2 turi va 2 kenja turi kiritilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  „Togʻ echkilari" *OʻzME*. T-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
2. ↑  O'zbekiston milliy ensiklopediyasi(2000-2005).

|  |  |
| --- | --- |
| Koʻk kapalak | *Biologiyaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |