**Vanadzor** (armancha: *Վանաձոր* hy) - Armanistonning uchinchi yirik shahri, mamlakat shimolidagi Lori viloyatining markazi hisoblanadi. Armaniston poytaxti Yerevandan 128 km shimolda joylashgan. 2023-yilgi maʼlumotlarga koʻra, shaharda 76 000 kishi yashaydi. Vanadzorda Arman apostol cherkovining Gugark yeparxiyasi qarorgohi joylashgan.

Nomlanishi
----------

Rossiya imperiyasining rasmiy hujjatlarida K Karaklis Bolshoy (ruscha: *Караклисъ Б.*) deya qayd etiladi. Armaniston SSSRga qoʻshilgach, 1926-yilda shaharga arman bolshevik inqilobchisi Aleksandr Miasnikyan sharafiga Martunashen deb nom berilgan. Shaharga 1935-yil 3-yanvarda bolsheviklar yetakchisi Sergey Kirov sharafiga Kirovakan nomi berildi. Armaniston mustaqillikka erishgach, 1992-yil 25-iyunda shahardan oqib oʻtuvchi Vanadzor daryosi nomidan kelib chiqib, shahar Vanadzor deya nomlangan. Vanadzor soʻzi armanchada „monastirlar vodiysi" degan maʼnoni anglatadi.

Tarixi
------

Vanadzordagi qadimiy xoch
Hozirgi Vanadzor hududida Jez davridan beri odamlar yashab keladi. 8-9-asrlarda Vanadzorni Arsaklar va Bagratuniylar sulolalari boshqargan. 10-ardan 12-asrgacha esa bu hudud Lori qirolligi tarkibiga kirgan. Saljuqiylarning istilosi sabab hudud Saljuqiylar imperiyasiga qoʻshib olingan. 1801-yilda Lori viloyatining barcha hududi Rossiya imperiyasi tarkibiga kiritildi. Lori viloyati Rossiya mudofaa kuchlari uchun forslarga qarshi jang qilish uchun qulay joy edi. 1826-yili Lori viloyati rus-fors urushi paytida Hasanxon tomonidan vayron qilingan. 1828-yilda rus-turk urushi paytida ruslar oʻz qoʻshinlarini joylashtirish uchun eng qulay joy sifatida Vanadzorni tanlab, oʻz qoʻshinlarini ushbu hududda joylashtirishgan. 

Vanadzorning markazi
Vanadzorning janubi-sharqdan koʻrinishiArman olimi Xachatur Abovyanning soʻzlariga koʻra, Vanadzor aholisi 1820-yilning oxirlariga kelib, 600 kishiga yaqin boʻlgan. Aholining asosiy qismi, Yerevandan kelgan muhojirlar edi. 1849-yilda Vanadzor Rossiya imperiyasi tarkibidagi Yerevan gubernatorligiga qaragan. 1899-yili Vanadzordan Tbilisiga temiryoʻlning ochilishi shaharni sezilarli darajada rivojlantirdi. 1939-yilda arxitektorlar Zagaryan va Minasyanlar tomonidan Vanadzor shahrini qayta qurish rejasi ishlab chiqildi. 1950-yilda Vanadzor shahri qayta qurildi. Shu paytda, Sergey Kirov nomidagi markaziy maydon hamda koʻplab maʼmuriy binolar qurilgan. 1988-yilda Vanadzor, Gyumri va Spitak shaharlarida kuchli zilzila sodiq boʻlgan. Zilzila paytida Vanadzorda yashovchi 564 kishi halok boʻlgan, biroq shahardagi aksariyat binolarga zilzila taʼsir qilmagan.

Geografiyasi va iqlimi
----------------------

Lori viloyatining markazi boʻlgan Vanadzor shahri Yerevandan 128 km shimolda joylashgan. Shahar Pampak daryosining yoqasida hamda Tandzut va Vanadzor daryolarining Pambak daryosiga qoʻshiladigan joyida joylashgan. Shahar dengiz sathidan 1350 metr balandlikda joylashgan boʻlib, balandligi 2500 metrdan boʻlgan Bazum va Pampak togʻlari bilan oʻralgan. Shaharning janubi-sharqiy hududi oʻrmonlar bilan qoplangan. 

Vanadzorning qishdagi oʻrtacha harorati −4.2 °C (24.4 °F), yozda esa 20 °C (68 °F)ni tashkil etadi. Shaharning iqlimi kontinental iqlimiga mos boʻlib, yillik yogʻin miqdori 650 mmni tashkil qiladi. Shaharning janubi-gʻarbida joylashgan Vanadzor botanika bogʻi Armanistondagi 5 ta yirik bogʻdan biridir.

|  **iqlimi** |
| --- |
| Koʻrsatkich | Yan | Fev | Mart | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek |
| Oʻrtacha harorat, °C | 1,5 | 2,8 | 7,0 | 13,5 | 18,4 | 21,0 | 23,3 | 23,8 | 20,5 | 16,5 | 9,4 | 4,3 |
| Oʻrtacha minimal, °C | −8,3 | −7,1 | −3 | 4,3 | 9,2 | 12,5 | 15,2 | 15,4 | 11,3 | 6,8 | −0,3 | −5,9 |
| Mutlaq minimal, °C | −18 | −17 | −13 | −5 | 0,0 | 4,0 | 7,0 | 7,0 | 2,0 | 3,0 | −10 | −16 |
| Yomgʻir, mm | 18 | 25 | 36 | 63 | 96 | 95 | 58 | 43 | 32 | 47 | 33 | 19 |

Demografiyasi
-------------

### Populyatsiya

Vanadzor markaziy bogʻi
Gugark yeparxiyasi qarorgohi
Stalinning Armanistonga kirib-chiqish boʻyicha cheklovni olib tashlagandan soʻng, Vanadzorning aholisi sezilarli darajada oshdi. Shaharga Yaqin Sharq va Yevropada arman genotsididan omon qolgan armanlar koʻchib kela boshlagan. Koʻchib kelgan armanlarning katta qismi gʻarbiy arman tilida soʻzlashgan. Biroq, ikkinchi jahon urushi tugagach Vanadzorga kelgan armanlarni aksariyati koʻchib kelgan davlatlariga qaytib ketishdi. Vanadzorda 2000ga yaqin gʻarbiy arman koʻchmanchilari yashashadi. Ular hali ham gʻarbiy arman lahjasida soʻzlashishadi. 1831-yildan hozirgacha Vanadzorning aholisi quyidagi jadvalda:

| Yil | Aholi sonni | Izoh |
| --- | --- | --- |
| 1831 | 494 |  |
| 1873 | 2,017 |  |
| 1897 | 3,917 |  |
| 1915 | 6,671 |  |
| 1926 | 8,640 |  |
| 1939 | 17,607 |  |
| 1959 | 49,423 |  |
| 1979 | 148,876 |  |
| 2001 | 107,394 |  |
| 2011 | 86,199 |  |

### Dini

Avliyo Grigoriy Sobori
1. 1 2  *Кавказский календарь на 1916 год*, 71st (Russian), Tipografiya kantselyarii Ye.I.V. na Kavkaze, kazenny dom, 1916 — 22 bet.
2. ↑  Hakobyan, T. Kh.; Melik-Bakhshyan, St. T.; Barseghyan, H. Kh. „Kirovakan",*. Hayastani ev harakitsʻ shrjanneri teghanunneri baṛaran* (hy). Yerevan State University, 1991 — 149–152 bet.
3. ↑  *Հայաստանի Հանրապետության բնակավայրերի բառարան* (Armenian). Yerevan: Cadastre Committee of the Republic of Armenia, 2008 — 187 bet.
4. ↑  John Everett-Heath, *The Concise Oxford Dictionary of World Place Names*, 2019, ISBN 9780191882913, *s.v.*