**Tuxumdon apopleksiyasi** – tuxumdonning toʻsatdan yorilishi, odatda tuxumdon kistasi oʻrnida, tuxumdon toʻqimalaridan qon ketishi yoki intraperitoneal qon ketish bilan birga keladi.

Belgilari
---------

Apopleksiyaning klinik belgilari ushbu kasallikning asosiy mexanizmi bilan bogʻliq:

 Ushbu rasmda tuxumdonlar tasvirlangan, ulardan biri normal ishlaydi (chapda) va sogʻlom, ikkinchisida apopleksiya yoki organdan qon ketishi mavjud. Oʻng tarafdagi tuxumdon buzilgan, qon ketmoqda. U organizmning ozuqa moddalari bilan taʼminlanishdan uzilib qolgan va nekroz boshlangan. Apopleksiya miya va oshqozonda ham sodir boʻlishi mumkin.
1. Ogʻriq, birinchi navbatda, hayz siklining oʻrtalarida yoki hayz koʻrishning ozgina kechikishidan keyin (masalan, sariq tananing kistasi yorilishi paytida). Ogʻriq koʻpincha qorinning pastki qismida aniqlanadi. Baʼzida ogʻriq toʻgʻri ichakka, bel yoki kindik mintaqasiga tarqalishi mumkin.
2. Qorin boʻshligʻiga qon ketishi, quyidagilar hisobiga boʻlishi mumkin:

* past qon bosimi
* yurak urishi tezligining oshishi
* holsizlik va bosh aylanishi
* hushidan ketish
* titroq
* isitma 38 °C gacha koʻtariladi
* qusish
* ogʻiz qurishi

Baʼzida hayz siklidan keyin intermenstrual qon ketish yoki dogʻlar boʻlishi mumkin. Koʻpincha tuxumdon apopleksiyasi jinsiy aloqadan yoki sport zalida mashgʻulotdan keyin, qorin boʻshligʻidagi bosim ortganida yoki tuxumdon toʻqimalari da stressni boʻlganida sodir boʻladi. Biroq, tuxumdon toʻqimalarining yorilishi boshqa kasalliklar bilan birga sodir boʻlishi ham mumkin.

Patogenezi
----------

Jinsiy jihatdan yetuk ayolning normal tuxumdon siklida (menstrual sikl bilan birga keladi) tuxumdonlarda bir yoki bir nechta follikullar oʻsadi. Follikuldagi ootsit potensial urugʻlanishga tayyorgarlik koʻrish uchun rivojlanib boradi. Sikl davom etar ekan, dominant follikulalarning kamroq soni (odatda faqat bittasi) ajralib chiqa boshlaydi va siklning oʻrta nuqtasida maksimal oʻlchami taxminan 20 mm ga yetadi. Bu bosqichga kelib, ootsit yetilgan tuxum hujayrasiga (tuxumga) aylanishni tugatadi va ovulyatsiya sodir boʻladi – follikula yorilib, tuxum hujayrasini chiqaradi. Yorilgan follikula vaqtinchalik kistani – sariq tanani hosil qiladi. Sariqlik tanasi bu siklni davom ettirish va bachadon shilliq qavatini urugʻlanishga tayyorlash uchun gormonlar ishlab chiqaradi. 

Tuxumdonlar toʻqimalarida distrofik va sklerotik oʻzgarishlar, bachadondagi oʻtkir va surunkali yalligʻlanish jarayonlari, polikistik tuxumdon sindromi va boshqa baʼzi kasalliklarda, shuningdek, ovulyatsiyani stimullaydigan dorilarni qabul qilish natijasida ovulyatsiya jarayoni va sariq tananing shakllanishida maʼlum tartibsizliklar yuzaga keladi. Natijada tuxumdondagi qon tomirlari qisqaradi, kengayadi va tuxumdon ichidagi qon ketishini oshiradi. Keyin qon tomirlarining moʻrtligi tufayli sariq tanada qon ketishi mumkin va bu gematomaga olib keladi. Bu holat ogʻriq, zaiflik, bosh aylanishi, koʻngil aynishi, qusish, teri rangining oqarib ketishi, baʼzan hushidan ketish bilan birga kelishi mumkin. Agar davolanmasa, ichki qon ketish kuchayib, inson salomatligi va hayotiga xavf solishi mumkin. Tuxumdon apopleksiyasining boshqa sabablariga qorin boʻshligʻining shikastlanishi, haddan tashqari jismoniy stress, kuchli jinsiy aloqa, ot minish kabilar kiradi.

Diagnostikasi
-------------

Kasalliknning odatdagi shikoyatlar hayz davrining oʻrtalarida yoki ikkinchi yarmida paydo boʻladi. Tekshiruvda shikastlangan tuxumdonning kuchli ogʻrigʻi va qorin pardaning taʼsirlanish simptomi ijobiy boʻladi. Umumiy qon tahlilida gemoglobin darajasining sezilarli darajada pasayganligini (tuxumdon apopleksiyasining anemik va aralash shakllarida) koʻrish mumkin. Chanoq boʻshligʻi aʼzolarining ultratovush tekshiruvida shikastlangan tuxumdonda ichida qon ketishi belgilari boʻlgan katta sariq tananing kistasi va/yoki qorin boʻshligʻida erkin suyuqlik (qon) aniqlanadi. Tuxumdon apopleksiyasi oʻtkir jarrohlik talab qiluvchi patologiya boʻlganligi sababli, tashxisni tezda tasdiqlash kerak, chunki hodisa va jarrohlik aralashuvi oʻrtasidagi kechikishlar qon yoʻqotish hajmini oshiradi va hayot uchun xavfli boʻlishi mumkin.

### Tasniflash

1. Ogʻriqli turi – asosiy simptom – intraperitoneal qon ketish belgilarisiz ogʻriq.
2. Anemik turi – asosiy simptom ichki (qorin boʻshligʻi) qon ketishi, ogʻriqsiz.
3. Aralash tip – ogʻriq va intraperitoneal qon ketishining kombinatsiyasi.

Biroq, soʻnggi maʼlumotlarga koʻra, bu tasnif yetarli emas, chunki tuxumdon apopleksiyasi qon ketishsiz boʻlishi mumkin emas.

Shuning uchun yangi patologiya ishlab chiqilgan boʻlib, unda vaziyat ogʻirlik darajasi (qon yoʻqotish hajmiga qarab)ga koʻra: yengil, oʻrtacha va ogʻir turlarga boʻlinadi.

Davolash
--------

Davolash tuxumdon apopleksiyasining turiga va qorin boʻshligʻiga qon ketishining ogʻirligiga bogʻliq, ammo bu holat kasalxonada davolanishi kerak. Qorin boʻshligʻida qon ketish belgilari boʻlmagan ogʻriqlar boʻlsa, konservativ terapiya boshlanishi mumkin. Bu yotoq rejimi, spazmolitikarni va fizioterapiyani oʻz ichiga oladi. Agar qorin boʻshligʻiga ichki qon ketishi boʻlsa yoki shunga shubha qilingan boʻlsa, laparoskopiya yoki laparotomiya orqali jarrohlik yordami koʻrsatiladi. Boshqa muolajalar qon ketishini toʻxtatish yoki tuxumdonning zararlangan qismini rezeksiya qilishni oʻz ichiga oladi. Biroq, tuxumdonning katta qismi shikastlangan hollarda, uni toʻliq olib tashlash kerak boʻlishi mumkin. Kasalxonadan chiqarilgandan soʻng, keyinchalik takrorlanishning oldini olish uchun choralar koʻrish muhimdir. Bu chora-tadbirlar tuxumdonlar faoliyatini nazorat qilish uchun xavf omillaridan qochish yoki ogʻiz kontratseptivlari rejimini boshlashni oʻz ichiga oladi.

Manbalar
--------

1. ↑  "Ovarian apoplexy, ovarian pregnancy and the IUCD". *European Journal of Obstetrics & Gynecology and Reproductive Biology* **3** (1): 3–5, 7–9. 1973. doi:10.1016/0028-2243(73)90003-8.
2. ↑  „5 Signs Of A Ruptured Ovarian Cyst" (18-oktyabr 2014-yil).

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * k
* m
* t

Ayollar chanoq bo'shlig'i va jinsiy a'zolar kasalliklari |
| --- |
|  |
| Ichki jinsiy a'zolar kasalliklari | 

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Tuxumdon va bachadon nayi | 

|  |  |
| --- | --- |
| Tuxumdon | 
* Endometrioz
* Ayollar bepushtligi
	+ Ovulyatsiya buzilishlari
		- Anovulyatsiya
		- Oligoovulyatsiya
	+ Tuxumdon follikulalari kamligi
* Mittelschmerz
* Ooforit
* Tuxumdon apopleksiyasi
* Tuxumdon kistasi
	+ Sariq tana kistasi
	+ Tuxumdon follikulyar kistasi
	+ Teka lutein kistasi
* Tuxumdon giperstimulyatsiyasi sindromi
* Tuxumdon buralishi
 |
|  |
| Fallopiy nayi | 
* Ayollar bepushtligi
	+ Bachadon nayi obstruksiyasi
* Gematosalpinks
* Gidrosalpinks
* Salpingit
 |

 |
|  |
| Bachadon | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Endometriy | 

|  |
| --- |
| 
* Asherman sindromi
* Bachadondan disfunksional qon ketishi
* Endometriy giperplaziyasi
* Bachadon polipi
* Endometrioz
* Endometrit
 |
|  |
| *Hayz sikli buzilishlari* | 
* Hayz oqimi buzilishlari
	+ Amenoreya
	+ Gipomenoreya
	+ Oligoamenoreya
	+ Oligomenoreya
	+ Polimenoreya
* Hayz paytida og'riq
	+ Dismenoreya
	+ Premenstrual sindrom
* Hayz vaqti buzilishlarii
	+ Menorragiya
	+ Metrorragiya
* Aralash turlari
	+ Menometrorragiya
	+ Polimenorragiya
* Boshqalar
	+ Gemorragik metropatiya
 |
|  |
| 
* Ayollar bepushtligi
	+ Takrorlanuvchi homila tushishi
 |

 |
|  |
| Miometriy | 
* Adenomioz
* Bachadon miomalari
 |
|  |
| Parametriy | 
* Parametrit
 |
|  |
| Bachadon bo'yni | 
* Bachadon bo'yni displaziyasi
* Bachadon bo'yni yetishmovchiligi
* Bachadon bo'yni polipi
* Servitsit
* Ayollar bepushtligi
	+ Bachadon bo'yni stenozi
* Nabot kistasi
 |
|  |
| Umumiy | 
* Gematometra / Piometra
* Bachadon retroversiyasi
* Vezikouteral fistula
* Bachadon prolapsi
 |

 |
|  |
| Qin | 

|  |
| --- |
| 
* Gematokolpos / Gidrokolpos
* Leykorreya / Qindan ajralmalar kelishi
* Kolpit
	+ Atrofik vaginit
	+ Bakterial vaginoz
	+ Kandidal vulvovaginit
* Gidrokolpos
* Vaginal atreziya
 |
|  |
| *Jinsiy disfunksiya* | 
* Dispareuniya
* Gipolibidemiya
* Sexual arousal disorderJinsiy qo'zg'alish buzilishi
* Vaginizm
 |
|  |
| 
* Urogenital fistulalar
	+ Ureterovaginal
	+ Vezikovaginal
	+ Obstetrik fistula
* Rektovaginal fistula
* Ayollar jinsiy a'zolari prolapsi
	+ Sistosele
	+ Enterosele
	+ Rektosele
	+ Sigmoidosele
	+ Uretrosele
 |
|  |
| 
* Qindan qon ketishi
	+ Postkoital qon ketish
 |

 |
|  |
| Boshqalar | 
* Chanoqda venoz qon dimlanish sindromi
* Chanoq bo'shlig'i yallig'lanish sindromi
 |

 |
|  |
| Tashqi jinsiy a'zolar kasalliklari | 

|  |
| --- |
|  |
| Vulva | 
* Bartolinit
* Vulva kraurozi
* Qin dahlizi papillomatozi
* Vulvit
* Vulvodiniya
 |
|  |
| Klitor | 
* Doimiy jinsiy qo'zg'alishlar buzilishi
 |

 |

 |