| Xudaferin koʻpriklari*ozarb.* *Xudafərin körpüləri* |
| --- |
|  |
| 2006-yilda 15 ta koʻprik |
| Mamlakat |  Ozarbayjon |
| Joylashgan | Jabrayil tumanida joylashgan |
| Muvofiq | Shaddadiylar |
| Mijoz | Fazl bin Muhammad |
| Qurilish sanasi | 1027 |
| Uslub | Ozarbayjon meʼmorchiligi |
| Uzunligi | 130 m (11 oraliq)200 m (15 oraliq) |
| Kengligi | 6 m (11 oraliq)4,5 m (15 oraliq) Material tosh |
| Material | tosh |
| Ozarbayjonda tarixiy yodgorliklarni milliy roʻyxatga olish |
| Malumot raqam | 12/13 |
| Turkum | koʻprig |
| Ahamiyati | Dunyo boʻylab |
| Xarita |
| 
 |
| 39°09′02″N 46°56′24″E﻿ / ﻿39.15056°N 46.94000°E﻿ / 39.15056; 46.94000GO |

**Xudaferin koʻpriklari** — Ozarbayjon va Eronni bogʻlaydigan, Ozarbayjonning Jabrayil viloyati va Eronning Xudaferin tumani oʻrtasida Araz daryosi boʻylab ikkita koʻprik.

Tarixi
------

Xudaferning koʻprigi 1027-yilda Shaddadiy hukmdori Fadl ibn Muhammad tomonidan Ravvadiylarga qarshi kurashish uchun qurilgan.

Noyob meʼmoriy yodgorlik boʻlgan koʻprik Ozarbayjon meʼmorchilik maktabi uslubiga mos keladi. Garchi uning bir qismi Ogʻa Muhammad Shoh Gajarning Ozarbayjonga yurishi paytida portlatilgan boʻlsa-da, keyinchalik qayta tiklandi. Tabiiy toshlar ustiga qurilgan koʻprikning bir qismi omon qoldi.

Koʻprikdan uzoq boʻlmagan yana bir koʻprik bor, u Xudaferin deb ham nomlanadi. Ikkinchi koʻprik 11 koʻzdan iborat boʻlib, XIII asrda, Elxoniylar davrida qurilgan. Hozirda koʻprikning faqat 3 ta oʻtish joyi xavfsiz.

Ikkala koʻprik ham Ipak yoʻlida joylashgan.

Joylar
------

Yagut Hamaviy bu hududni „moʻjizaviy daryo" deb atab, shunday yozadi: „Araz boʻyida mingta shahar bor". C. Giyasi taʼkidlashicha, shaharlarning soni oshirib yuborilgan boʻlsa-da, Arazning ikkala qirgʻogʻi qadim zamonlardan beri zich aholi punktlari tarmogʻi bilan qoplangan. Ozarbayjonning ushbu ichki daryosining geografik joylashuvi shuki, u mamlakatni gʻarbdan sharqqa ajratib, ikki qismga ajratadi, shu sabablarga koʻra Araz ustida koʻpriklar qurilgan. Hududning suv sathi va daladagi toshlarning koʻpligi ham qadimiy koʻprikni qurish uchun mos boʻlgan.

Araz ustida koʻplab koʻpriklar qurilgan boʻlsa-da, ularning eng mashhurlari Xudofarining koʻpriklari. Xudaferin darasi Araz daryosining eng qulay oʻtish joylaridan biri boʻlgan. Shunday qilib, kengayib borayotgan daryo tubida katta toshloq joylar mavjud. Qadimgi va oʻrta asrlarda aloqa vositasi sifatida ushbu parcha katta rol oʻynaganiga toshlar ustida joylashgan ikkita qadimiy koʻprik guvohlik beradi.

Koʻpriklar toʻqnashgan ikkala qirgʻoq ham goʻzal togʻli landshaftga ega joy. Ushbu tabiiy yodgorlikka organik ravishda kiritilgan koʻpriklar insonning atrof-muhit bilan oʻzaro taʼsirining muvaffaqiyatli namunasidir. Shu sababli Xudaferin vodiysi tabiat va tarixning qimmatli yodgorligi hisoblanadi.

Ikkala koʻprikning asoslari qadim zamonlardan boshlangan deb ishoniladi. Ushbu koʻpriklar yuzlab qitʼalararo yoʻllarda joylashgan boʻlib, nafaqat ichki va xalqaro yoʻllarda, balki qitʼalararo munosabatlarda ham foydali boʻlgan. Xudaferning turli davrlarda turli xalqlar va kuchlar harakatiga rahbarlik qilgan koʻpriklari, shuningdek, Ozarbayjon mamlakatlarining asosiy koʻchish yoʻli — har-yili janubdan Arran va Qorabogʻga kuchli mavsumiy oqimlarning birlashishi boʻlgan.

Oʻn besh oraliq koʻprik
-----------------------

Xudaferin koʻprigi 15 ta oraliq bilan
Koʻpriklarning eng kattasi Xudofar qishlogʻida boʻlib, 15 ta oraliqda boʻlgan va Hamdulloh Qazviniyning soʻzlariga koʻra, „… hijriy 15 (639) — yilda Muhammad paygʻambarning vorisi Bakr ibn Abdulloh tomonidan qurilgan." Xuddi Bakr ibn Abdulloh eski koʻprikni tiklaganidek, keyinchalik qayta-qayta tiklandi va taʼmirlandi. Hozirgi oʻn besh qavatli koʻprik XII asr yodgorligi hisoblanadi.

Koʻprik kamarlarining tayanchlari tabiiy poydevorda — toshlar ustiga qurilganligi sababli, oʻtish joylari turli oʻlchamlarda va erkin joylashtirilgan. Pishgan gʻisht va daryo toshidan qurilgan oʻn besh oraliq koʻprikning ravoqlari uchli. Koʻprikning umumiy uzunligi 200 metrga yaqin, kengligi 4,5 m, maksimal balandligi daryo sathidan 12 m, eng katta kamari 8, 70 m, eng kichigi 5, 80 m.

Oʻn besh qatorli Xudaferin koʻprigi tasvirlangan Ozarbayjon pochta markasi
Koʻprikning barcha arklari gʻishtdan qilingan boʻlsa, asosiy massa daryo toshidan qilingan. Yuqori qavatdagi devor gʻishtlari Arran meʼmorchilik maktabi uchun xos boʻlgan gʻishtdan ham qilingan. Ushbu ikkita materialning kombinatsiyasi koʻprikka noyob badiiy va konstruktiv koʻrinish beradi.

Oʻn bitta koʻprik
-----------------

Oʻn besh oraliq koʻprikdan 750 m gʻarbda joylashgan oʻn bir oraliq koʻprik butunlay toshdan qurilgan va katta, yaxshi oʻyilgan tosh plitalar bilan oʻralgan. Tadqiqotchilarning fikriga koʻra, bu koʻprik XIII asrda, Elxoniylar (Hulakullar) davrida qadimiy koʻprik qoldiqlari ustida tiklangan. [5] Uzunligi taxminan 130 metr, eni 6 m va balandligi daryo sathidan 12 m. Koʻprikning uchta oʻrta ravogʻi omon qoldi va qirgʻoq kamarlari 30-yillarda Eron va SSSRning Shimoliy va Janubiy Ozarbayjon oʻrtasidagi aloqalarni uzish toʻgʻrisidagi qoʻshma qarori bilan buzib tashlandi. Oʻshandan beri mahalliy aholi koʻprikni ikkinchisi — Buzilgan koʻprik deb atashdi.

Xudaferin koʻprigi 11 ta oraliq bilan tasvirlangan Ozarbayjon pochta markasi
Qurilish materiallari va arxitektura dizaynlari jihatidan mahobatli koʻrinadigan oʻn bitta oraliq koʻprikda oʻymakor, dumaloq toshdan yasalgan dekorativ plakatlar ham topilgan. Xudaferning koʻpriklari, ayniqsa, Buzilgan koʻprik oʻzining buyuk konstruktiv barqarorligidan tashqari, kuchli badiiy ifodaga ega. Ular oʻzlarining atrofida Arazning ikki qirgʻogʻidagi ozarbayjon erining koʻplab madaniy qadriyatlarini — turli xil meʼmorchilik turlarini, tarixiy-arxeologik va tabiiy yodgorliklarni birlashtirdilar. Xudaferning koʻpriklari dunyoga mashhur tarixiy voqealar bilan aloqasi, goʻzal landshaft bilan organik birligi, yuqori meʼmoriy-muhandislik echimi va boshqa xususiyatlari bilan Ozarbayjon meʼmorchiligining universal qimmatli yodgorliklari hisoblanadi.

1993-yil 23-avgustda Jabrayil viloyati Armaniston armiyasi tomonidan ishgʻol qilindi. Ishgʻol qilish natijasida mintaqada joylashgan tarixiy yodgorlik Xudaferin koʻprigi Armaniston armiyasining nazorati ostiga oʻtdi.

1993-yilda Armaniston Respublikasi qurolli kuchlari tomonidan Jabrayil viloyati ishgʻol qilingandan soʻng Xudaferning koʻpriklari buzildi.

2020-yil 4-oktabrda Ozarbayjon Qurolli Kuchlari Xudaferin koʻprigi joylashgan Jabroil viloyatini arman bosqinidan ozod qildi.

Xudaferin koʻprigi 2020-yil 18-oktabrda Ozarbayjon qurolli kuchlari tomonidan ozod qilindi..

Ozarbayjon Respublikasi Madaniyat Vazirligining arman istilosidan ozod qilingan Xudaferin koʻprik haqida bayonot
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Joriy yilning 18-oktyabrida jasur Ozarbayjon armiyasi 1993-yilda Armaniston Respublikasi qurolli kuchlari tomonidan ishgʻol qilingan Jabroil viloyatida joylashgan dunyoga mashhur tarixiy va meʼmoriy yodgorlik Xudaferin koʻpriklarini ozod qildi.

27 yildan soʻng Xudofarin koʻpriklarida yana Ozarbayjon Respublikasining uch rangli bayrogʻi koʻtarildi.

Xudaferin koʻpriklari, oʻz zamonasining buyuk muhandislik inshootlaridan biri, Ozarbayjon Respublikasi va Eron Islom Respublikasining davlat chegarasida joylashgan ajoyib tarixiy yodgorlikdir.

Xudaferning koʻpriklari Araz daryosining shimoliy va janubiy sohillarini birlashtiradi. Tarixiy Ipak yoʻlida joylashgan 11 ta kemerli koʻprik XI-XII asrlarda, XIII asrda 15 ta kemerli koʻprik qurilgan.

Ozarbayjon meʼmorchiligining noyob yodgorliklaridan biri boʻlgan Xudaferning koʻpriklari Yaqin Sharqdagi eng muhtasham va mashhur koʻpriklardan biri hisoblanadi.
Xudaferning koʻpriklari Buyuk Ipak yoʻlining rivojlanishida muhim rol oʻynagan va favqulodda harbiy-strategik ahamiyatga ega boʻlgan. 15 ta koʻprik qadimgi zamonlarda qurilgan boshqa koʻprik tayanchlarida qurilgan deb ishoniladi. Uning qulay geografik holati, yaʼni qirgʻoqlari toshlar bilan oʻralganligi bu yerda koʻprik qurish uchun sharoit yaratdi.

Koʻprik arklari pishgan gʻishtdan qilingan boʻlsa-da, toʻldiruvchi sifatida daryo toshidan foydalanilgan.

Yonilgan tosh 15 ta koʻprikdan 750 metr masofada joylashgan 11 ta koʻprik uchun qurilish materiali sifatida ishlatilgan. 1993-yilda Armaniston Respublikasi qurolli kuchlari tomonidan Jabrayil viloyati ishgʻol qilingandan keyin Xudaferning koʻpriklari buzildi.

1954-yildagi qurolli toʻqnashuvlar paytida madaniy boyliklarni muhofaza qilish toʻgʻrisidagi Gaaga konvensiyasi, 1972-yildagi Jahon madaniy va tabiiy merosini muhofaza qilish toʻgʻrisidagi UNESCO konvensiyasi va Arxeologik merosni himoya qilish boʻyicha UNESCO konventsiyasi. Bu 1992-yildagi Yevropa konvensiyasi va boshqa xalqaro huquq normalarining aniq buzilishi, shuningdek, ushbu mamlakatning agressiv siyosatining davomidir.

Ishonchimiz komilki, jasur Ozarbayjon armiyasi tez orada barcha bosib olingan erlarimizni ozod qiladi va bizning davlatimizning ushbu sohadagi faoliyatiga muvofiq 30 yil davomida vayron qilingan erlarimizni va barcha tarixiy va madaniy yodgorliklarni tiklaydi.

Ozarbayjon Respublikasi oʻzining ajoyib universal qadriyatini, noyob landshaftini, yuqori meʼmoriy va muhandislik echimini hamda ikki mamlakat hududida joylashganligini hisobga olib, Xudaferin koʻpriklarini YUNESKOning butun jahon merosi roʻyxatiga kiritish boʻyicha chora-tadbirlarni amalga oshirishni nazarda tutadi.

Xudaferin suv ombori
--------------------

Xudaferin suv ombori
Xudaferin suv ombori - Eron va Ozarbayjon oʻrtasidagi xalqaro chegarada Araz daryosida qurilgan suv ombori.

Eronning Sharqiy Ozarbayjon viloyatidagi Xumarli qishlogʻidan 8 km (5,0 milya) gʻarbda va Ozarbayjonning Jabrayil tumanidagi Xudaferin qishlogʻidan 1 km shimoli-gʻarbda joylashgan.

U Jabrail va Zangilon tumanlarining maʼmuriy hududini qamrab oladi. 1993-yildan 2020-yil 18-oktyabrgacha suv ombori shu nomdagi GES bilan birgalikda Armaniston Respublikasi tomonidan egallab olingan.
Suv ombori Araz daryosida Eron va Ozarbayjon oʻrtasida imzolangan shartnomaga binoan qurilgan. Suv ombori orqali 75 ming gektar maydonni sugʻorish rejalashtirilgan.

Toʻgʻon 2008-yilda qurib bitkazilgan. Suv omboridagi GES 2010-yilda ochilgan. Sugʻorish qurilishi hali ham davom etmoqda.

Tasvirlar
---------

Manbalar
--------

1. ↑  Studies in Caucasian history. BY V. MINORSKY. 1953. 
*Orginal matn* (ingl.)  

-{The building of a bridge on the Araxes in 421/1030 is a hint at the extent of Fadl's dominions in the south. The bridge was a symbol either of his solicitude for the development of trade, or more probably of his designs against Azarbayjan. As explained in note 8 (to the text), I take it as more probable that Fadl's bridge was that of Khudafarm which connects the central portions of the two mountainous tracts: to the north of the
Araxes, the present-day Soviet Qara-bagh; and to the south of this river, the Persian Qaraja-dagh. According to the Nuzhat al-Qulub, p. 84, one of the districts of Qaraja-dagh (?) bore the name \*Gildn-i Fadlun and consisted of so villages. This suggests that Fadl had expanded to the southern bank of the Araxes. From this region he could threaten the Rawwadis whose central axis was on the line Ahar-Tabriz. It is likely that Fadl was attracted by the eastern Azarbayjan, then lying masterless. An ode of Qatran in Kasravi, II, 93, indicates that the Rawwadis also had ambitions in the direction of Mughan. For all these reasons a bridge on the Araxes (at Khudafarin?) was a useful convenience for Fadl.}-
2. ↑  „Xudaferinskie mosti (Xudafərin körpüləri) (rusca)". 19-oktabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4-noyabr 2020-yil.
3. ↑  C. Qiyasi — Nizami dövrü memarlıq abidələri memarlıq abidələri, Bakı, İşıq, 1991,səh 136
4. ↑  C. Qiyasi — Nizami dövrünün memarlıq abidələri, Bakı, İşıq, 1991,səh 137
5. ↑  C. Qiyasi — Nizami dövrünün memarlıq abidələri, Bakı, İşıq, 1991, səh 137
6. ↑  „Cəbrayıl işğaldan azad olundu" (az). *qafqazinfo.az* (4-oktyabr 2020). Qaraldi: 4-oktyabr 2020.
7. ↑  „President Ilham Aliyev: "Azerbaijani Army liberates Jabrayil city and several villages of the region"" (inglizcha). *APA.az* (4-oktabr 2020-yil). — „"Today, the Azerbaijani army liberated the city of Jabrayil and several villages in the region. Love to the Azerbaijani army! Karabakh is Azerbaijan!", President of Azerbaijan Ilham Aliyev wrote this on his Twitter page today, APA reports.". Qaraldi: 4-oktabr 2020-yil.
8. ↑  „Prezident İlham Əliyev: Azərbaycan Silahlı Qüvvələri qədim Xudafərin körpüsünün üzərində Azərbaycan bayrağını qaldırdılar". *mod.gov.az* (18-oktabr 2020-yil).
9. ↑  „Флаг Азербайджана водружен на Худаферинский мост: фото и видео". *Minval.az* (18-oktabr 2020-yil). 22-oktabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17-noyabr 2020-yil.
10. ↑  "Qarabağ – mədəniyyətimizin beşiyi": Xudafərin körpüləri
11. ↑  Anar Kərimov: Xudafərin körpüləri UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilməyə layiq olan abidələrdir[*sayt ishlamaydi*]
12. ↑  Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi
13. ↑  „Reducing Transboundary Degradation of Kura-Aras River Basin". *National Report of Islamic Republic of Iran* 8.  National TDA-Islamic Republic of Iran (2006-yil iyun). Qaraldi: 21-aprel 2012-yil.
14. ↑  *arxiv nusxasi*, 2–may 2012–yilda asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 17–noyabr 2020–yil`{{citation}}`: CS1 maint: date format ()

Havolalar
---------

* Xudaferin koʻpriklari: Ozarbayjonni birlashtirgan ramziy yodgorlik