Komandanta Ramona, Zapatistadagi eng mashhur ayol
EZLNdagi **ayollar** Meksikadagi mazlum ayollarning Zapatista milliy ozodlik armiyasi (EZLN) soyaboni ostida birlashishini anglatadi. Meksikaning Chiapas mintaqasida ayollar ko'proq ta'sirga ega edi.

Orqa fon
--------

### Chiapasning mahalliy ayollari

Yigirmanchi asrning ikkinchi yarmida Chiapasda yashovchi mahalliy ayollar odatda 13 yoki 14 yoshda turmushga chiqdilar. Ushbu nikohlarning aksariyatida bolalarning roziligi minimal edi. Odatda, nikoh ota-onalar o'rtasidagi muzokaralar natijasida amalga oshiriladi. Ayollar bolalarni tarbiyalash, ovqat pishirish va tozalash kabi asosiy vazifalarni bajaradilar. Biroq, ayollar qishloq xo'jaligi kabi boshqa ishlarda ham ishlagan. Turmushga chiqqan ayollar erlari tomonidan yomon munosabatda bo'lishgan, shu jumladan jismoniy zo'ravonlik. Bundan tashqari, Chiapasdagi mahalliy ayollar ta'lim olish imkoniga ega emas edilar va shuning uchun erlari kabi ispan tilida gaplasha olmadilar. Bu o'z navbatida ayollarning ijtimoiy-iqtisodiy ishtirokiga to'sqinlik qildi, chunki ispan tili Meksikada shaharlar va biznesda ishlatiladigan asosiy til edi.

### Ichki migratsiya va mahalliy ayollar

1950-yillarda Meksika hukumati yer islohoti talablari tufayli bir qancha togʻli hududlardan shaharlarga immigratsiyani ragʻbatlantirdi. Ushbu hududlardan biri Sharqiy Chiapasdagi Lakandon o'rmoni hududi edi. Ayollar ketishni xohlamadilar, chunki ayollar o'z qishlog'ini hech qachon tark etmaganlar. Shuningdek, turli etnik guruhlarning immigratsiya bilan aralashishi ham kuzatildi. Bu holat ona tilini yaxshi biladigan ayollarning shahardagi odamlar bilan muloqot qila olmasligiga olib keladi. Erkaklar yangi ish o'rinlari va ishlab chiqarishlarda ishlay boshlagan bo'lsa, ayollar maoshli ishchi sifatida ishlay olmadilar. Ayollar ko'cha sotuvchisi yoki uy xizmatkori sifatida pul topishgan. Uyda ishlaydigan ayollar jismoniy va jinsiy zo'ravonlikka duchor bo'lishdi. Bunday holatlar ko'pincha ayollarga nisbatan sodir etilgan. Ko'cha sotuvchilarining ba'zilari shaharlardagi sayyohlarga qo'lda yasalgan buyumlarni sotishgan. Keyinchalik bu sotuvchilar hunarmandchilikda ishlab chiqarish uchun birgalikda tashkil etilgan. Tashkilot faqat shahar bilan chegaralanib qolmadi. Qishloqlarda yashovchi ayollar, shuningdek, non tayyorlash va bog'dorchilik kabi boshqa turdagi iqtisodiy jamoalarda ham jamoaviy tuzdilar. Bu tashkilot ayollarning birinchi tashkiloti edi. Kollektiv tashkilotlar bilan ishlash tajribasi ayollarni EZLN haqida xabardor qildi va ishtirok etdi.

EZLNda ishtirok etish
---------------------

### Harbiy va siyosiy ishtirok

EZLN Meksikaga urush e'lon qildi, chunki dehqonlar Shimoliy Amerika erkin savdo kelishuviga binoan o'z yerlaridan mahrum bo'lishadi. EZLNga qoʻshilgan ayollar yetakchisi mayor Ana Mariya 1994-yil 1-yanvarda San-Kristobal-de-las-Kasas va Chiapasdagi oltita shaharga kirib, ayollarning ovozini eshitdi.

Ayollar EZLN armiyasining uchdan bir qismini tashkil etdi. Bundan tashqari, EZLNni qo'llab-quvvatlaganlarning yarmi ayollar edi. Qo'zg'olon boshida ayol jangchilarning aksariyati ko'proq tartibsiz, mahalliy militsiyalar edi. Ammo keyinchalik ayollar uyushtirilgan tarzda kurasha boshladilar. Qo'zg'olonda qatnashgan ayollar o'z oilalaridan uzilishi kerak edi. Chunki jangchi ayollar yashagan tabiiy sharoit bolalarga qarashni qiyinlashtirgan. Garchi ba'zi ayollar bolalarga borishgan bo'lsa-da, aksariyati lagerlarda qolishdi. EZLN lagerlaridagi erkaklar va ayollar ovqat tayyorlash va tozalash vazifalarini teng taqsimlaganlar.

EZLNga qo'shilgan ayollarga ta'lim olish imkoniyatini yaratdilar. Zapatistalar hukmron bo'lgan hududlardagi maktablarda ispan tili turli mayya tillari bilan bir qatorda umumiy til sifatida o'rgatildi. Shunday qilib, zapatista ayollar ispan tilini o'rgandilar. Bu maktablar tufayli ayollar o'qish va yozishni o'rgandilar.

### Boshqa hissalar

EZLNga qo'shilmagan va urushmagan, balki ularni qo'llab-quvvatlagan ayollar ham bor edi. Bular keksa yoki g'amxo'rlikka muhtoj bo'lgan ayollar edi. Bu ayollar; Armiyaga kelganida, u lagerlardagi askarlarni ogohlantirish, EZLN bayonotlarini jamoalarga yetkazish va forma tikish kabi ishlar bilan yordam berdi.

Mahalliy feminizm
-----------------

G'arbiylashuv, globallashuv va Meksikadagi Zapatista harakati mahalliy feminizm g'oyasini tug'dirdi. Bu g'oya eng ko'p Meksikaning Chiapas shahridagi mazlum ayollar tomonidan qabul qilindi. Mahalliy feminizm etnik, sinfiy va gender muammolarining aralashmasidir. Garchi feminizm g'arblashtirish natijasida ko'rilgan bo'lsa-da, mahalliy ayollar hukmron g'arb madaniyati va mafkurasi ta'siridan ajralgan holda o'zlarining mahalliy urf-odatlarini saqlab qolishga harakat qilishgan. Mahalliy feminizm ayollar va mahalliy xalqlarning kurashiga asoslanadi va bu maqsadlarga erishish uchun ba'zi g'arb g'oyalariga tayanadi. Zapatista ayollar nafaqat Chiapasdagi ayollar uchun, balki ezilgan barcha ayollar uchun kurashadi. Buni u zapatistalar harakati yetakchilaridan biri Ana Mariyaga bergan intervyusida tushuntiradi.

Ayollar inqilobi qonuni
-----------------------

* Ayollar; irqi, e’tiqodi, rangi va siyosiy mansubligiga qarab hech qanday kamsitilmasdan inqilobiy kurashda qatnashish huquqiga ega.
* Ayollar ishlash va maosh olish huquqiga ega.
* Ayollar farzandlari soni va ularga g'amxo'rlik qilishlari to'g'risida qaror qabul qilish huquqiga ega.
* Ayollar erkin va demokratik tarzda saylangan taqdirda jamiyat ishlarida ishtirok etish va rahbarlik lavozimlarini egallash huquqiga ega.
* Ayollar sog'liq va ovqatlanish kabi birlamchi tibbiy yordam olish huquqiga ega.
* Ayollar ta'lim olish huquqiga ega.
* Ayollar o'z sheriklarini tanlash huquqiga ega (ya'ni ular o'zlarining romantik/jinsiy sheriklarini tanlash huquqiga ega) va ayollarni majburan nikohga olish mumkin emas.
* Hech bir ayol oila a'zolari yoki boshqa erkaklar tomonidan kaltaklanishi yoki jismoniy zo'ravonlikka duchor bo'lmasligi kerak. Zo'rlash va zo'rlashga urinish qattiq jazolanishi kerak.
* Ayollar tashkilotda rahbarlik lavozimlarini egallashlari va inqilobiy qurolli kuchlar orasida harbiy lavozimni egallashlari mumkin.
* Barcha ayollar inqilobiy qonunlar va qoidalarda nazarda tutilgan barcha huquq va majburiyatlarga ega.

Encuentro
---------

2007-yil dekabr oyida Chiapasdagi kichik qishloq la Garruchada ayollar bilan bog'liq masalalar bo'yicha Zapatista ayollarini muhokama qilish uchun yig'ilish bo'lib o'tdi. Uch ming ishtirokchi, jumladan, uch yuzga yaqin Zapatista ayollari ishtirok etdi. Enkuentro tumani ayollar uchun makon hisoblangan.

Bu ayollar qo'zg'olondan oldingi hayotlarini, o'shandan beri nima o'zgarganini va ayollarning EZLNga qanday qo'shilganini muhokama qilishdi. Shuningdek, Zapatista ayollari; Ular ayollarga nisbatan uydagi zo'ravonlik, sog'liqni saqlash va ta'lim olish imkoniyatining yo'qligi, o'z jamoalarida duch keladigan kamsitish kabi yomon munosabat haqida gapirdilar. Shundan so'ng, ayollar ayollarni bu yomon munosabatdan qanday qutulish mumkinligini muhokama qilishdi. Ular ayollarning ushbu muolajadan xalos bo'lishlari uchun ayollar jamoalari orqali ayollarga ko'proq mustaqil bo'lishga imkon beradigan Zapatista harakati bilan shug'ullanishlari kerak degan xulosaga kelishdi.

Mashhur ayollar
---------------

### Komandir Ramona

Komandante Ramona EZLNdagi birinchi siyosiy rahbarlardan biri edi. U faqat Tzotzilda gapirgan va Tzotzil va ispan o'rtasidagi tarjimalar bilan shug'ullanishi kerak edi. Ramona ayollarning siyosiy tashkiloti uchun ishlagan. Lekin u qarshilik sifatida kurashmadi. Dastlabki qo'zg'olondan so'ng, 1994-yil fevral oyida Ramona tinchlik muzokaralarida qatnashdi va Meksika hukumati bilan muzokarachi sifatida ishladi. Ramona 2006-yil 6-fevralda 40 yoshida buyrak saratonidan vafot etdi.

### Mayor Ana Mariya

Mayor Ana Mariya 1994-yilda Meksikaning janubi-g'arbiy qismidagi San-Kristobal-de-las-Kasas shahridagi birinchi qo'zg'olonga boshchilik qilgan birinchi harbiy rahbarlardan birining laqabidir. U 1969-yilda Los Altos de Chiapas tog'larida tug'ilgan. Ana Mariya EZLNga qo'shildi, chunki u yaxshi hayot kechirish uchun erga egalik qilish zarurligini tushundi, ayniqsa u mahalliy ayol bo'lganida. Sakkiz yoshida tinch namoyishlarda qatnasha boshlagan. Keyinchalik u EZLNga akasi EZLNga qo'shilganidan keyin o'n uchdan o'n to'rt yoshgacha bo'lgan birinchi ayollardan biri sifatida qo'shildi. U EZLN harakati doirasida oʻzining siyosiy qarashlariga ega boʻldi va qurol ishlatishni oʻrgandi. Uning fikricha, EZLN harakatining asosiy talablari demokratiya va erkinlik edi. Zapatista qo'zg'oloni paytida u yirik piyoda askar edi. U 1000 kishilik batalonga qo'mondonlik qildi va ularni shahar hokimiyatini egallashga olib bordi.

Manbalar
--------

1. ↑  *Women of Maize: Indigenous Women and the Zapatista Rebellion*. Londra: Latin American Bureau, 2000 — 44 bet.
2. ↑  Klein 2008. sfn error: no target: CITEREFKlein2008 (help)
3. 1 2  Rovira 2000. sfn error: no target: CITEREFRovira2000 (help)
4. ↑  „Comandanta Ramona y Mayor Ana María: Las demandas son las mismas de siempre: Justicia, tierras, trabajo, educación e igualdad para las mujeres" (8-mart 1994-yil). 7 mayıs 2016da asl nusxadan arxivlandi.
5. ↑  „Arşivlenmiş kopya". 10 şubat 2022da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 31 ocak 2022.
6. ↑  „Our Word is Our Weapon". 26 martda asl nusxadan arxivlandi.