**Buyuk Britaniyada jinoyat iborasi** Birlashgan Qirollikda sodir boʻladigan zoʻravonlik va zoʻravonliksiz jinoyatlarni tasvirlaydi. Sudlar va politsiya tizimlari Angliya va Uels, Shotlandiya va Shimoliy Irlandiyaning turli sud tizimlariga asoslangan uchta boʻlimga boʻlingan.

Angliya va Uelsdagi jinoyatlar uchun javobgarlik Ichki ishlar vazirligi, jinoyatchilikni kamaytirish va oldini olish uchun mas’ul boʻlgan hukumat departamenti, Birlashgan Qirollikdagi huquqni muhofaza qilish organlari bilan birgalikda; va adliya tizimini boshqaradigan Adliya vazirligi, shu jumladan uning sudlari va qamoqxonalari kiradi. Shotlandiyada bu mas’uliyat Shotlandiyada yagona davlat prokurori vazifasini bajaradigan Crown Office va Prokuror Fiscal Service zimmasiga tushadi va shuning uchun Shotlandiyada jinoyatni taʼqib qilish uchun javobgardir.

Tarixi
------

Oʻz tarixida Birlashgan Qirollik jinoyatchilik bilan yaxshi kurashgan. Birlashgan Qirollikdagi jinoyatchilik darajasi dunyoning qolgan qismiga, ayniqsa birinchi dunyo mamlakatlariga nisbatan nisbatan pastligicha qolmoqda. 2019-yil holatiga koʻra Qirollik qasddan odam oʻldirish qurbonlari boʻyicha 100 000 aholiga 1,20 bilan dunyoda 174-oʻrinda turadi. Birlashgan Qirollik nisbatan tinch mamlakat boʻlib qolsa-da, 2018-yil yanvar oyi holatiga koʻra, politsiya maʼlumotlari soʻnggi bir necha yil ichida zoʻravonlik va jinsiy huquqbuzarliklarning keskin oʻsishini koʻrsatdi.

Politsiya tomonidan qayd etilgan jinoyat stavkalarini uzoq muddatda solishtirish qiyin, chunki politsiya qayd etish amaliyoti, politsiya yozuvlarining ishonchliligi va qurbonlarning jinoyat haqida xabar berishga tayyorligi yillar davomida oʻzgargan.

Jinoiy adliya tizimi
--------------------

### Angliya va Uels

Angliya va Uelsda jinoiy sudlovning ikki turi mavjud: „xulosa" va „ayblov xulosasi". Voyaga yetganlar uchun umumiy sudlar magistratura sudida, ayblov xulosasi boʻyicha sudlar esa Crown sudida boʻlib oʻtadi. Sud koʻrish uchun ikkita joy mavjudligiga qaramay, deyarli barcha jinoyat ishlari, ogʻir boʻlsa ham, magistratura sudlarida boshlanadi.

Huquqbuzarliklar, shuningdek, individual jinoyatning ogʻirligiga qarab, „har qanday holatda ham" deb hisoblanishi mumkin. Bu shuni anglatadiki, vaziyatga qarab ular magistratura sudida yoki Crown sudida koʻrib chiqilishi mumkin. Biror kishi hatto magistratura sudi tomonidan hukm qilinishi va hukm chiqarish uchun Crown sudiga yuborilishi mumkin (bu yerda sudyalar hukm chiqarish uchun yetarli vakolatlarga ega emas deb hisoblasa). Bundan tashqari, sudyalar jinoyatning yurisdiksiyasini saqlab qolgan taqdirda ham, sudlanuvchi hakamlar hay’ati tomonidan Crown Sudi sudiga saylash huquqiga ega. Hakamlar hay’ati ayblovchi va himoyadan mustaqil ravishda tanlanadi.

### Shotlandiya

Shotlandiyadagi jinoiy sudlarning eng past darajasi tinchlik sudlari hisoblanadi. Angliya-Uels magistratura sudiga nisbatan ularning vakolatlari ancha cheklangan. Masalan, ular faqat 60 kungacha qamoq jazosini belgilashlari mumkin. Sherif sudi asosiy jinoiy suddir. 2007-yil 10-dekabrdan boshlab, yig‘indili ishlar bo‘yicha qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan maksimal jazo 12 oylik qamoq yoki 10 000 funt sterling miqdorida jarima, tantanali holatlarda 5 yillik qamoq yoki cheklanmagan jarima hisoblanadi. Shotlandiyadagi eng yuqori jinoyat sudi Oliy suddir. Bu eng ogʻir jinoyatlar (masalan, qotillik) boʻyicha birinchi instantsiya sudi va boshqa jinoyat ishlari boʻyicha apellyatsiya sudi hisoblanadi.

### Shimoliy Irlandiya

Shimoliy Irlandiyada magistratura sudlari unchalik ogʻir boʻlmagan jinoyat ishlarini koʻrib chiqadi va ogʻirroq jinoyat ishlari boʻyicha dastlabki sud majlislarini oʻtkazadi. Shimoliy Irlandiyadagi Crown sudi og‘ir jinoiy ishlarni koʻrib chiqadi. Shimoliy Irlandiya oʻz sud tizimiga ega. Shimoliy Irlandiyaning Lord Bosh sudyasi bu tizimning boshida oʻtirgan shaxsdir. Adliya departamenti Shimoliy Irlandiya sudlari va tribunallari xizmati orqali boshqaradigan sudlarni boshqarish uchun mas’ul boʻlgan boʻlimdir. Bundan tashqari, boʻlim jinoiy qonunchilik, yuridik yordam siyosati, politsiya, qamoqxonalar va probatsiya boʻyicha siyosat va qonunchilik uchun javobgardir. Qoʻshma Shtatlardagi adliya tizimiga oʻxshab, ayblanuvchilar aybdorligi isbotlanmaguncha aybsizdirlar va buning ustiga, aybdorligi isbotlanishi uchun sudya yoki hakamlar hay’atini „oʻrtacha shubhasiz" qaror qabul qilishga majbur qilishlari kerak.

Jinoyat darajasi
----------------

### Angliya va Uels

Angliya va Uelsda 2015-yilda 618 000 ta „shaxsga qarshi zoʻravonlik" jinoyati qayd etilgan. Jinoyatning boshqa sohalariga talonchilik (124 000), o‘g‘irlik (713 000) va transport vositalarini o‘g‘irlash (874 000) kiradi. Angliya va Uelsda 83 430 (2018 yil hisobi) mahbus qamoqxonada saqlangan, bu har 100 000 kishiga 179 kishiga toʻgʻri keladi. Bu AQShdan (762) ancha kam, lekin Irlandiya Respublikasidan (76) va Yevropa Ittifoqi oʻrtacha koʻrsatkichidan (123) bir oz koʻproq. 2016-yilda Buyuk Britaniyada qotillik darajasi 100 000 kishiga 1,2 ni tashkil etdi , Gʻarbiy Yevropada Belgiya va Fransiyadan keyin uchinchi eng yuqori koʻrsatkich hisoblanadi. Angliya va Uelsda qotillik darajasi oxirgi 38 yildagi eng past koʻrsatkichdan 2015 yilda 100 000 kishiga 0,89 dan 2018 yilda 100 000 kishiga 1,23 ga oʻsdi.

Londondagi jinoyatlar 2009-yilda Angliya va Uelsda eng yuqori (1000 aholiga 111), undan keyin Buyuk Manchesterda (1000 kishiga 101) qayd etilgan.

 Jinoyat tadqiqotidan Angliya va Uelsdagi jinoyatlar (minglab raqamlarda). 
1995 yildan beri koʻp yillar davomida Angliya va Uelsda jinoyatchilik darajasi pasaydi, 2010-yillarning oxirida zoʻravonlik jinoyatlarining oʻsishi kuzatildi. 2015-yilda Angliya va Uels uchun jinoyatchilik tadqiqoti markazi Angliya va Uelsdagi jinoyatchilik 1981-yilda CSEW boshlanganidan beri eng past darajada ekanligini, 1995-yildagi eng yuqori cho‘qqisidan keskin kamaydi va 2010-15-yillarda 31 foizga kamayganini aniqladi. Misol uchun, zoʻravonlik jinoyatlari soni 1994-95-yillarda 4,2 milliondan 2014-15-yillarda 1,32 millionga qisqardi, keyingi bir necha yil ichida deyarli oʻzgarmadi.

### Shotlandiya

2018-yilda Shotlandiyada 60 ta qotillik yuz bergan, bu o‘tgan yilga nisbatan bir oz ko‘p. 2009-yilning uchinchi choragida 17 000 dan bir oz koʻproq politsiya xodimlari bor edi. 2008-yilda 375 000 ga yaqin jinoyat sodir etilgan. Bu oʻtgan yilga nisbatan 2% ga kam natija. Bularga 12 500 ga yaqin zoʻravonlik bilan bogʻliq boʻlmagan harakatlar, 168 000 insofsizlik jinoyatlari (uyni buzish, oʻgʻirlik va doʻkon oʻgʻirlash ushbu turkumga kiradi) va 110 000 yongʻin uyushtirish va vandalizm kiradi. 2008–2009-yillarda Shotlandiyada 7300 ga yaqin qamoqxona mahbusi bor edi, bu Angliya va Uelsga juda oʻxshash 100 000 aholiga 142 kishiga toʻgʻri keladi.

### Shimoliy Irlandiya

2008-yil aprelidan 2009-yilgacha Shimoliy Irlandiya politsiya xizmati tomonidan 110 mingdan sal koʻproq jinoyat qayd etilgan, holat oʻtgan yilga nisbatan 1,5 foizga oshgan. 2020-yil holatiga koʻra, Shimoliy Irlandiyada taxminan 6 873 kishi politsiya lavozimlarida xizmat qiladi va 2019-yilda qamoqxonalar soni 1,448 ni tashkil etdi, bu Birlashgan Qirollikning qolgan qismiga qaraganda 100 000 aholiga 83 tani tashkil etgan.

Manbalar
--------

1. ↑  „Crime and Victims". *homeoffice.gov.uk*.  The Home Office. 22-dekabr 2009-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24-yanvar 2010-yil.
2. ↑  „About Us".  Ministry for Justice (2009). 23-yanvar 2010-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24-yanvar 2010-yil.
3. ↑  „Guide to the Crown Office and Procurator Fiscal Service".  Crown Office and Procurator Fiscal Service (2008). 16-iyul 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24-yanvar 2010-yil.
4. ↑  „Intentional homicide victims | Statistics and Data". *dataunodc.un.org*. 26-iyul 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-iyun 2018-yil.
5. ↑  „Violent crime rising, police figures suggest" (en-GB) (25-yanvar 2018-yil). Qaraldi: 19-aprel 2019-yil.
6. ↑  „Violent crime is not at record levels".  Full Fact (1-fevral 2019-yil). 27-sentabr 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 23-yanvar 2020-yil.
7. ↑  „Victims let down by poor crime-recording". 4-mart 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 11-may 2015-yil.
8. ↑  „Crime-recording: making the victim count". 18-iyun 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 11-may 2015-yil.
9. ↑  „Whistleblowers' diary: 'no criming' the stats - The Justice Gap" (18-noyabr 2014-yil). 18-may 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 11-may 2015-yil.
10. ↑  JP Court Bench Book: „Lay Justice".  Judicial Studies Committee. 1-noyabr 2009-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-avgust 2010-yil.
11. ↑  Part III of the Criminal Proceedings etc. (Reform) (Scotland) Act 2007
12. ↑  „The Criminal Justice System - the Law - National 5 Modern Studies Revision". *www.bbc.com*. Qaraldi: 23-yanvar 2020-yil.
13. ↑  „Introduction to the justice system" (en). *nidirect* (30-dekabr 2015-yil). 19-aprel 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-aprel 2019-yil.
14. ↑  „Bulletin Tables - Crime in England and Wales, Year Ending December 2015".  Office for National Statistics. 27-yanvar 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 21-aprel 2016-yil.
15. ↑  „UK Prison population statistics".  House of Commons Library (2019). 17-dekabr 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 14-yanvar 2020-yil.
16. ↑  List of countries by intentional homicide rate#By country, region, or dependent territory
17. ↑  *Simon Rogers*. „Crime rates where you live". *The Guardian* (22-aprel 2010-yil). Qaraldi: 5-iyul 2010-yil.
18. ↑  „Crime in England and Wales: year ending Dec 2016". 2-may 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 2-may 2017-yil.
19. ↑  „Man in 60s stabbed to death in broad daylight outside west London pub". Telegraph Media Group Limited (25-avgust 2019-yil). Qaraldi: 25-avgust 2019-yil.
20. 1 2  *The Scottish Government.* „Homicide in Scotland 2018-2019: statistics" (29-oktabr 2019-yil). 14-yanvar 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 14-yanvar 2020-yil.
21. ↑  „Annual Abstract of Statistics".  National Office of Statistics (2009). 28-yanvar 2009-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 23-yanvar 2009-yil.
22. ↑  „The PSNI's Statistical Report".  Police Service of Northern Ireland (2009). 18-fevral 2010-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-yanvar 2010-yil.
23. ↑  „Strength of Police Service Statistics". 27-fevral 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17-fevral 2020-yil.
24. ↑  „The Northern Ireland Prison Population 2018-19 | Department of Justice" (27-sentabr 2019-yil). 17-fevral 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17-fevral 2020-yil.

Havolalar
---------

* Shotlandiya Jinoyat va Adliya tadqiqotlari markazi, jinoyat va adolat masalalariga qaratilgan taniqli akademik tadqiqot markazi
* Birlashgan Qirollik Qora bozorlar Birlashgan Qirollikdagi turli noqonuniy harakatlar boʻyicha jinoyatlar statistikasi
* Tarixiy maʼlumotlar bazalari