**Mehmet Murod Bey**, **Mizanji Murat** (1854, Dogʻiston — 1917-yil 15-aprel, Istanbul), turk siyosatchisi, jurnalist, tarixchi va yozuvchi.

**Mehmet Murod Bey** Konstitutsiyaviy monarxiya davrining muhim ziyolisidir. **Mehmet Murod Bey**ning nomi 1886-yilda nashrlarda paydo bo'la boshlanadi. Nashrlarda u t taxallusi "Mizanji Murat" bilan mashhur bo'ldi. U mamlakatda konstitutsiyaviylik e'lon qilinishi uchun kurashgan ziyolilardan biri edi.

Hayoti
------

**Mehmet Murod Bey** 1853-yilda Dog'istonning Huraki qishlog'ida tug'ilgan. Otasi Hoji Mustafo afandi.  Dog'istonlik ozodlik uchun kurashuvchi Hojimurot sharafiga unga Murat ismi qo'yilgan.  **Mehmet Murod Bey** 1864-yilda boshlang'ich maktabni tugatgandan so'ng o'qishni davom ettirish naqsadida Sevastopolga jo'nab ketadi. 1873-yili Sivastapol o‘rta maktabini tugatgach, Istanbulga qaytib keladi. Moliya vaziri Dog‘istonli Shirvanizoda Rushtu poshoning saroyiga joylashdi va uning himoyasida bo‘ldi.  

Rus va fransuz tillarini biladigan Mehmet Murat Tashqi ishlar vazirligi Matbuot boshqarmasida (Tashqi ishlar vazirligi Matbuot va nashrlar boʻyicha maslahat) tarjimon boʻlib ih boshlaydi. 1877-yilda Hilmi Mollaning qizi Hasibe Xonim bilan turmush quradi.  1877-yilda davlat xizmati maktabida tarix va geografiya dars beradi. 1880-yilda Darulmualliminda tarix darslar bera boshlaydi. **Mehmet Murod Bey** shu maktabda direktor lavozimida ham faoliyat olib boradi. 1882-yilda u Maorif vazirligining taftish hay'ati a'zosi etib tayinlandi.

1876-1877-yillarda "Vakit" va "Ittihod" gazetalarida muntazam ravishda siyosiy mavzularda doimiy maqola berib boradi. 1886-yilda "Mizan" gazetasi faoliyatini yo'lga qo'yib chiqarishni boshlaydi. U o‘z asarlarida erkinlik va konstitutsiyaviylikni doimi ta’kidlab kelgan. Rahbariyatni doim tanqid qilishi **Mehmet Murod Bey** kuzatilishiga va qattiq bosimlarga uchrashiga olib keldi. Shu sababli **Mehmet Murod Bey** 1890 yilda "Mizan"ni nashr qilishni to‘xtatdi. 

**Mehmet Murod Bey**Avtobiografik xususiyatga ega *Turfanda yoki Turfa?* romani 1892-yilda nashr etilgan. Romanda Usmoniylik va islomiylik g‘oyalari markazida bo‘lgan tanzimat ziyolilari haqida so‘z yuritib, o‘sha davrdagi qashshoqlik, qarindosh-urug‘chilik, davlat idoralaridagi qarindosh-urug‘chilik, nohaq lavozim oshishlari, axloqsiz va iflos ishlar haqida to'xtalib o'tgan edi.

1895-yil noyabr oyi oxirida Sevastopol orqali Dogʻistonga, u yerdan Kiev – Vena orqali Parijga borgan Mehmed Murod surgun qilingan yoki xorijda boʻlgan Yosh turklar bilan aloqa o'rnatadi. Keyinroq u Londonda bosh vazir Lord Solsberi va arman qoʻmitasi aʼzolari bilan uchrashib, arman masalasiga yechim topish umidida boʻldi, ammo hech qanday natijaga erisha olmadi.  

1908-yilda II. Konstitutsiyaviy monarxiya e'lon qilinishi bilan u o'z lavozimini tark etdi va yana Mizan gazetasi faoliyatini qayta tiklaydi. O'sha yili u *"Mücahede-i Milliye"* nomli xotiralarini nashr etirishga erishadi.  Biroz vaqt o'tgach, uning gazetasi yopildi va uni hibsga olishdi. Ittifoq va taraqqiyot qoʻmitasiga qarshi boshlangan 31-mart qoʻzgʻolonida ishtirok etgani iddao qilindi Harbiy holat sudida sudlangandan so'ng, u umrbod qamoq jazosi bilan Rodosga surgun qilindi.  Taxminan to'rt yilni Rodos va Lesbosda o'tkazdi. Shu bilan birga, **Mehmet Murod Bey** Usmonli tarixining yetti jildlik "Tarih-i Ebulfaruk" bo'limini o'zi Köprülüs bo'limi bilan birga o'n ikki jild qilib yaratgan. 

**Mehmet Murod Bey** umumiy amnistiyadan foydalanib ozodlikka chiqad hamda 1912-yilda Istanbulga qaytib keldi. Davolanish uchun Shveytsariya va Fransiyada bir muddat bo'lganidan so'ng Istanbulga qaytib keladi.  U bir qancha gazeta va jurnallar chiqarishda davom etib, Ittifoq va taraqqiyot qo‘mitasiga qarshi chiqdi. U 1917-yil 15-aprelda Anadolu Hisaridagi qasrida vafot etgan.

Faoliyat olib borgan joylari
----------------------------

* *Tarih-i Umumiy* (4 c, 1880-1882)
* *Muhtasar Tarih-i Umumiy* (1885)
* *Muhtasar Tarih-i Islom* (1890)
* *Devr-i Homidiy asarlari* (1891)
* *Turfandami yoki Turfami?* (1892)
* *Le Palais de Star va Sublime Port* (1896)
* *Mudofaa maqsadida zo'rlash* (1896)
* *La Force et la Faiblesse de la Turquim* (1897)
* *Hurriyat vodiysida despotizm panjasi* (1908)
* *Mucahede-i Milliye* (1908)
* *Qozon ag‘darib, qopqog‘ini topdi* (o‘yin, 1908)
* *Tarih-i Ebulfaruk* (7c, 1909-1916)
* *Despotizm vayronalarida kambag'allarning tasallisi* (1911)
* *Shirin istaklar, achchiq haqiqatlar* (1912)
* *Taharri-yi İstikbal* (2 c, 1913-1914).

Manba
-----

1. 1 2 3 4  „Osmanlılar Ansiklopedisi, Mizancı Murad maddesi". 11 kasım 2019da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 29 kasım 2010.
2. 1 2 3 4  „Portre:Mizancı Murad, Risale-i Nur Enstitüsü Sitesi". 12 nisan 2016da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 11 nisan 2020.
3. 1 2 3  „Şehir Yayınları Sitesi, Mizancı Mehmet Murat sayfası". 27 aralık 2010da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 29 kasım 2010.