recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Amazonkalar** — 1) kad. yunon af-sonalaridagi jangchi ayollar. Rivoyatlarga koʻra, A. Kichik Osiyoda va Azov dengizi qirgʻoklarida yashagan va naslini saqlash maqsadida qushni qabila erkaklari bilan yilda bir marotaba jinsiy munosabatda boʻlganlar. Ulardan paydo boʻlgan oʻgʻil bolalarni otalariga qaytarib, qizlarga oʻzlari harbiy tarbiya berganlar. Ka-mon tortganda xalaqit bermasligi uchun qizlarning ung koʻkraklarini kuydi-rishgan (A. soʻzi „koʻkraksizlar" degan maʼnoni beradi). A. odatda, latofat-li ayollar sifatida tasvirlangan. Ular haqidagi afsonalar koʻp xalqlar orasida tarqalgan boʻlib, matriarxat davrini aks ettiradi; 2) Amazonka — otliq chavandoz ayol; 3) ayollar ot minganda kiyadigan kiy-im.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Isfahon** (forscha: اصفهان) – Eronning markaziy qismidagi shahar, Zoyanderud daryosi boʻyidagi xushmanzara joyda. Isfahon ustonining maʼmuriy markazi. Yiliga 128 mm yogʻin yogadi. Aholisi 1 583 609 ming kishi (2006). Eronda Tehron va Mashhaddan keyin uchinchi eng gavjum shahar boʻlgan (qadimgi nomi Sepahon yoki Espahon) Isfahon viloyati mamlakatning poytaxti boʻlib, Tehrondan 435 kilometr uzoqlikda, shaharning janubida joylashgan. Isfahon shahri XVI asrda ikkinchi marta Eron poytaxti boʻlganda gullab-yashnagan. Bugungi kunda bu shahar oʻzining oʻtmishdagi shon-shuhratini saqlab qolgan. Ushbu yodgorliklarning baʼzilari YUNESCOda tarixiy meros sifatida roʻyhatga olingan.

I. qadimiy qoʻlyozmalarda (mas, Ptolemey asarlarida) Aspadana nomi bilan tilga olingan. Sosoniylar davri (III-VII asrlar)da Markaziy Eronning iqtisodiy va madaniy markazi boʻlgan. VII asrda shaharni arablar egallagan. VIII-XIII asrlarda Yaqin va Oʻrta Sharqdagi eng yirik hunarmandchilik va savdo markazlaridan biri boʻlgan. 1237-yilda Isfahonni moʻgʻul bosqinchilari vayron qilgan, keyinroq shahar qayta tiklangan. 1387-yilda uni Amir Temur egallagan. Shahar XVI-asr oxiri – XVII asr boshlarida, Safaviylar davlatining poytaxti boʻlgan davrda ayniqsa ravnaq topgan. Isfahon XVII-asr oʻrtalarida aholisi qariyb 600 ming kishilik katta shahar edi. 1722-yilda uni afgʻonlar bosib olib, talon-toroj qildilar. XVII asr oxirida poytaxt Isfahondan Tehronga koʻchirilgach, shahar avvalgi mavqeini yoʻqotdi. Isfahon juda chiroyli meʼmorchiligi, koʻpriklari, saroylar, masjidlar va noyob minoralari bilan mashhur. Bu esa Isfahonning Eron madaniyatida „dunyoning yarmi" nomini olishga sabab boʻlgan.

Isfahon— mamlakatda Tehrondan keyin 2-oʻrindagi muhim savdo-sanoat markazi. Avtomobil va havo yoʻllari tuguni. Toʻqimachilik (ip va jun gazlamalar, trikotaj sanoati), yogʻochsozlik, oziq-ovqat (yogʻ, shakarqand), sement, poyabzal, kimyo korxonalari, oyna zavodi bor. Shahar yaqinida yirik metallurgiya zavodi qurilgan. Isfahon gilam toʻqish va oʻrta asr miniatyurachiligining qadimiy markazi.

Isfahonda Eron meʼmorchiligining buyuk yodgorliklari saqlanib kelmoqda. Jome masjidi (9—20-asrlar), Chihil Doʻxtaron (1107) va Sarebon minoralari (12-asr oxiri), Jaʼfar maqbarasi (14-asr), Horune Viloya maqbarasi, Shoh masjidi (1612—30), Shayx Lutfulloh masjidi (1603—18), Oliqopu saroyi (15-asr), Chihil sutun saroyi (1590), Modari Shoh madrasasi (1706—14), minoralari tebranuvchi Jonbe masjidi, bir necha koʻprik-binolar, universitet bor.

Manbalar
--------

1. ↑  **{{Veb manbasi}} andozasidan foydalanishda `sarlavha=` parametrini belgilashingiz kerak.** **{{Veb manbasi}} andozasidan foydalanishda `url=` parametrini belgilashingiz kerak.** , **arxivsana=** parametri ham koʻrsatilishi zarur.. ۲ اردیبهشت ۱۳۹۴ - ۱۰:۴۰da asl nusxadan [ arxivlandi].
2. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Braziliyadagi botqoq
**Botqoqlik** — yerning doimo yoki uzoq vaqt nam, zax boʻlib yotadigan joyi. Botqoqlikda torf qalin (0,2—0,3 m) boʻladi, oʻsimliklarning ildizlari torf ostidagi gruntga yetib bormaydi. Torf qatlami yupqa boʻlsa, botqoqlashgan yerlar deb ataladi. Botqoqlik xalq xoʻjaligida katta ahamiyatga ega. Botqoqlik quritilgandan soʻng torf asosan oʻgʻit, yoqilgʻi va mol tagiga toʻshama sifatida ishlatiladi, undan kimyoviy mahsulotlar olinadi, qurilishda foydalaniladigan plitalar ishlab chikariladi. Botqoqlik koʻpincha oʻrmoni kesilib yoki kuyib ketgan joylarda va oʻgloqlarni uzoq muddat suv bosishi, shuningdek sayoz suv havzalarini ut qoplashi natijasida hosil boʻladi. Oʻsimliklar tarkibi va oʻsimliklarning oziqlanish tartibiga koʻra Botqoqliklar 3 xil boʻladi: pastqam Botqoqlik, doʻng Botqoqlik va oraliq Botqoqlik Pastqam Botqoqlik uchun evtrof oʻsimliklar harakterli. Ular mineral tuzlarga boy grunt suvlari koʻp boʻlgan daryo qayirlarida, vodiylarda, eski koʻllar oʻrnida va suvayirgʻichlarning pastqam joylarida uchraydi. Bunday Botqoqliklarda asosan, qiyoq, qamish, roʻvak, qirqboʻgʻimlar; daraxtlardan olxa (qandagʻoch) va qayin oʻsadi. Pastqam Botqoqlikda suv kalamushlari, dala sichqonlari, qunduz, balchiqchi, botqoqtovugʻi, oʻrdak, gʻoz yashaydi, qobon, qamishzor mushugi, qizil gʻoz, saqoqushlar uchraydi. Doʻng Botqoqlik uchun oligotrof oʻsimliklar harakterli boʻlib, ular suvayirgʻichlarda yoki daryolarning baland terrasalarida uchraydi va yogʻindan tashqari mineral tuzlari kam grunt suvlaridan toʻyinadi. Oʻsimliklari kam. Doʻng Botqoqliklar oʻrmonli va oʻrmonsiz boʻladi. Oraliq Botqoqlik oraliq holatni egallaydi va yogʻindan hamda oʻrtacha minerallashgan grunt suvlaridan tuyinadi. Oraliq Botqoqlik uchun mezotrof oʻsimliklar xos. Qayin, qaragʻay, bardidoshlar, sfagn yoʻsinlari oʻsadi. Botqoqliklarning koʻp qismi Shim. yarim sharda boʻlib, qariyb 350 mln. ga.

Turkiston oʻlkasida Botqoqliklar yirik daryolar (Amudaryo, Sirdaryo, Chu va Ili daryolari) vodiysida, yoyilmalarning tevarakatroflarida va pastqam joylarda uchraydi. Torf qatlami juda yupqa yoki butunlay yoʻq, oʻsimliklardan qoʻgʻa va qamish oʻsadi. Sharqiy Pomirda, Oqsuv, Muzqoʻl daryolari vodiylarida, Zoʻrkoʻl, Qorakoʻl va boshqa koʻllar atrofida ham Botqoqlik koʻp.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 
  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Sogʻim davri** — chorva mollari yelinida sut hosil boʻlishi, yigʻilishi va vaqtvaqti bilan sogʻib olinishi davomiyligi. Asosan, sut sigirlardan, qisman echkilar, sovliqgsar, biyalar va tuyalardan sogʻib olinadi. Sogʻim davri hayvon tuqqanidan boshlab, to sutdan chiqqan muddatiga qadar davom etadi. Sogʻim davri mahsuldorligi va zotiga qarab sigir va echkilarda 8—10 oy (sigirlarda zootexniya amaliyotida 305 kun qabul qilingan), qoʻylarda 4—5 oy, biyalarda 9 oy va undan ortiq, tuyalarda 10 oyni tashkil etadi.Sogʻim davrining boshlarida sut berishi miqdori koʻproq, oxirrogʻida kamayib boradi. Tugʻishga 1,5— 2 oy qolganda sogʻish toʻxtatiladi. Sogʻim davrini uzaytirish uchun mollarni ozikdantirish va sogʻish rejimiga qatiy amal kilish talab kilinadi.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Maogamalcha** yoki **Maiozamalcha** Mesopotamiyada joylashgan sobiq qalʼa. Rim imperatori Julian hujum qilib, egallagan. Qalʼa kuchli mustahkamlangan va yaxshi himoyalangan. Zosimus oʻz maʼlumotlarida nomini aytmasdan Ktesifondan taxminan 90 stadiya uzoqda ekanligini aytgan qalʼa ayni shu joy boʻlishi mumkin. Maogamalcha qalʼasi oʻn oltita katta minora yoki bastionga ega boʻlib, mustahkam devorlari gʻisht va bitumdan qurilgan. Devorlar boʻylab qoʻshinlarning istehkomlarga chiqishiga toʻsqinlik qiladigan xandaq boʻlgan. Qalʼa Forslar poytaxtidan oʻn bir milya uzoqlikda qurilgan. Imperator Julian qalʼani egallab olgandan soʻng, gubernatorni Hormisdasga nisbatan hurmatsiz soʻzlar aytgani uchun tiriklayin yoqib yuborishni buyurgan.

Manbalar
--------

1. ↑  The History of the Decline and Fall of the Roman Empire, Edward Gibbon, Penguin Classics, 2000 p.295



|  |  |
| --- | --- |
| Iroq geografiyasi | *Iroq geografiyasiga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Kliment Arkadyevich Timiryazev** [1843.22.5(3.6), Peterburg 1920.28.4, Moskva] — rus olimi, tabiatshunosdarvinist, oʻsimliklar fiziologiyasi maktabining asoschisi. Peterburg fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1890). D. I. Mendeleyev boshchiligida oʻsimliklarni oziqlantirish ustida ish olib borgan. Germaniya va Fransiyada boʻlib, fizika, kimyo, botanika, agrokimyo va boshqa fanlar bilan shugʻullangan (1868—70). T. Petrov nomidagi Dehqonchilik va oʻrmonchilik akademiyasida botanika oʻqituvchisi (1870—92), ordinar professor 1875, Moskva untida professor (1878-yildan).

Timiryazev zamonaviy fotosintez taʼlimotining asoschisi. Oʻsimliklar fiziologiyasining dolzarb masalalari ustida ham tadqiqot ishlari olib borgan. Moskva Kishloq xoʻjalik akademiyasi va Rossiya fanlar akademiyasi Oʻsimliklar fiziologiyasi intiga T. nomi berilgan.

Manbalar
--------

* Sochineniya, t. 1 — 10, M. 1937—40.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  



|  |  |
| --- | --- |
| Olimlar | *Olim haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Goʻsht pashshalari** - ikki qanotli hasharotlarning yigʻma guruhi, koʻk G.p. (Calliphoridae) va kulrang G.p. (Sarcophagidae) oilalarini oʻz ichiga oladi. Koʻk G.p.ning tanasi yaltiroq-yashil yoki koʻk, yaltiroq-qoramtir tuklar bilan qoplangan. Har xil joylarda, jumladan hayvonlar tezagi, axlatxonalarda uchraydi. Ayrim sinantrop (odamlar yashaydigan joylarda yashovchi) turlari kasallik tarkatadi yoki terida yara paydo qiladi. Qurtlari hayvonlar oʻlimtigi, kushxonalar va oziq-ovqat chiqindilarida, goʻng va axlatda koʻpayadi. Kulrang G.p.ning tanasi yirik tuklar bilan qoplangan. G.p.ning 2500 ga yaqin, jumladan Oʻzbekistonda 150—170 turi maʼlum. Tirik tugʻadi. Qurtlari hasharotlar va umurtqali hayvonlarda parazitlik qiladi yoki ularning oʻlimtigi bilan ozikdanadi. Bir qancha turlari nashtarli pardaqanotlilar inida yashab, ular gʻamlagan oziqni yeydi. Kulrang G.p.dan volfart pashshasi koʻpchilikka maʼlum.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Filipp II** (Philippos), (miloddan avvalgitaxminan 382 — 336), Sharqda Faylaqus — Makedoniya podshosi (miloddan avvalgi 359 yildan). Aleksandrning otasi. 359 yilda Makedoniyani birlashtirib, yagona davlat tuzishga erishadi. Makedoniyaning mavqeini koʻtarish, uning siyosiy, iqtisodiy, ayniqsa, harbiy rolini kuchaytirish maqsadida bir qancha harbiy islohotlarni amalga oshiradi. Muntazam qoʻshin va kuchli harbiy dengiz floti hamda Makedoniya falangasini tashkil qiladi, yagona pul birligini joriy etadi, oltin tangalar zarb kildiradi. 359—336 yillar davomida Peoniya, Fessaliya, Illiriya (bir qismi) kabi qoʻshni davlatlar, soʻngra esa Xalkidika va boshqa Egey dengizi boʻyi mamlakatlarini zabt etadi. Makedoniya tobeligiga Epir, Frakiya va boshqa tushib qoladi. 338 yil F. II Xeroneya yaqinida yunonlarning birlashgan harbiy kuchlarini tormor etadi. Natijada, Yunoniston Makedoniyaning yakka hokimligini tan oladi. Shundan soʻng F. II fors hududlariga yurish qilishni rejalashtiradi. Biroq saroy fitnasi natijasida oʻldiriladi. Ushbu suiqasdda F. II ning xotini, yaʼni Aleksandrning onasi Olimpiadaning ham qoʻli borligi xususida mishmishlar tarqaladi. Aleksandr suiqasd ishtirokchilarini qidirib topadi va ularni jazolaydi. F. II ulimidan keyin 20 yoshli Aleksandr Makedoniya taxtiga utiradi.

Adabiyot
--------

* Plutarx, Izbrannie jizneopisaniya, t. 2, M. 1990.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Xerson** — Ukrainaning Xerson viloyatidagi shahar. Viloyat markazi. Dneprning oʻng sohilida, uning Dnepr limaniga quyilish joyida. Dengiz va daryo porti. Transport yoʻli chorrahasi. Aeroport bor. Tarkibida 3 shahar tumani mavjud. Aholisi 328,4 ming kishi (2004).

Shahar 1778-yilda kemasozlik korxonalari bilan birga Qora dengiz flotani barpo etish uchun qalʼa sifatida vujudga kelgan va Xersones Tavricheskiy deb atalgan. 1783 ydan uyezdshahri. 1803-yildan gubernya markazi. Yetakchi sanoat tarmoqlari — kemasozlik va mashinasozlik (kombayn, kardan vallari, elektromashinasozlik zavodlari va boshqalar), neftni qayta ishlash, yengil (ip gazlama kti va boshqalar), oziq-ovqat (konserva, goʻsht, baliq va boshqalar), qurilish materiallari, mebel sanoati tarmoqlari rivojlangan. 4 oliy oʻquv yurti, 2 teatr, filarmoniya, telemarkaz, badiiy, oʻlkashunoslik muzeylari bor. Shaharda Ukraina obikor dehqonchilik ilmiy tadqiqot instituta, baliq xoʻjaligi ilmiy tadqiqot institutining boʻlimi, Janubiy Ukraina sinov styasi mavjud. Meʼmoriy yodgorliklardan Arsenal (18-asr), GrekSofiya cherkovi (1780), Svyatoy Dux monastiri (19-asr boshlari), Spas sobori (1806), Qora dengiz gospitali (1803—10) saqlangan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Epir** – Shimoliy Gretsiyadagi qadimiy oʻlka. Epir yunon qabilalarining eng qadimiy yurti, shu yerdan ular keyinchalik Bolqon yarim oroli va Egey dengizi orollariga tarqalganlar degan fikrlar mavjud. Qadimiyda Epirda qardosh illiriy qabilalar: xaonlar, molosslar, fesprotlar va boshqalar yashagan. Bu qabilalar ehtimol Epirning qadimiy yunon aholisini siqib chiqarishgan. Miloddan avvalgi VI-V asrlarda xaonlar Epirda eng kuchli qabila hisoblangan. Keyinchalik ustunlik molosslarga oʻtgan, ularning shohlaridan biri – Pirr davrida (miloddan avvalgi IV asr oxiri – III asr boshi) Epirning butun hududi yagona davlatga birlashgan (shundan keyin Epir aholisi epirotlar deb atalgan). Miloddan avvalgi 168-yil Epirni rimliklar bosib olib, 70 dan ortiq shaharni vayron qilishgan va 150 mingga yaqin epirotlarni qul qilib haydab ketishgan. Avgust davrida (miloddan avvalgi 27—milodiy 14 yil) Epir hududi Rimning Axayya provinsiyasi tarkibiga kiritilgan. Imperator Trayan davrida Epir Akarnaniya bilan birlashtirilib Epir provinsiyasini tashkil qilgan, III asr oxirida Illiriyaning bir qismi bilan bitta provinsiyaga birlashtirilgan. Milodiy IV asrdan – Vizantiya tarkibida (XIII-XIV asrlarda Epir hududi Epir davlatiga kirgan), XV asr oʻrtalaridan – Usmonli turk imperiyasi hukmronligi ostida boʻlgan. 1881-yil Epirning bir qismi (Arta rayoni) Gretsiyaga qoʻshib yuborilgan; 1912—13-yillardagi Bolqon urushlaridan soʻng Epirning butun hududi Gretsiya tarkibiga kirgan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Sessiya (maʼnolari).

**Sessiya** (lotincha: sessio – yigʻilish) – 1) vakolatli organlar (mas, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi, viloyat kengashi), sud, ilmiy muassasa, jamoat tashkilotlarining yigʻilish oʻtkazayotgan davri. Vakolatli organlarning sessiyalari bir yilda necha marta chaqirilishi qonun bilan belgilanadi. Bundan tashkari navbatdan tashqari, favqulodda sessiyalar ham chaqirilishi mumkin. Oʻzbekiston Respublikasida „Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi toʻgʻrisida"gi Konstitutsiyaviy qonunning 10-moddasiga koʻra, Qonunchilik palatasining navbatdagi sessiyalari, kritsa tariqasida, sentabrning birinchi ish kunidan boshlab kelgusi yilning iyun oyi oxirgi ish kuniga qadar oʻtkaziladi; 2) birjalar faoliyatining tashkiliy shakli. Kun davomida savdo qilish uchun belgilangan qatʼiy vaqt birja sessiyalari deyiladi. Sessiyalardan oldin yoki keyin tuzilgan savdo bitimlari haqiqiy hisoblanmaydi va roʻyxatdan oʻtkazilmaydi. Ushbu qoidani buzgan savdo qatnashchilariga jarima solinadi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Zagreb** — Xorvatiya poytaxti. Sava daryosining chap sohilida joylashgan. Aholisi 707 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Markaziy va Gʻarbiy Yevropadan Adriatika dengizi va Bolqon yyarim orolga boradigan temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Zagreb — Xorvatiyaning eng yirik iqtisodiy va madaniy markazi. Mashinasozlikning turli tarmoqlari (stanoksozlik, elektrotexnika buyumlari); kimyo, yengil va oziq-ovqat sanoati uchun uskunalar ishlab chiqarish, shuningdek, neftni qayta ishlash, kimyo, poligrafiya, qurilish materiallari, yogʻochsozlik, qogʻoz, toʻqimachilik, koʻn poyabzal va oziq-ovqat sanoatlari rivojlangan. Zagrebda xalqaro yarmarka oʻtkaziladi. Fanlar va sanʼat akademiyasi, universitet (1669-yildan), yadro fizikasi instituti, oliy oʻquv yurtlari, yirik nashriyotlar, teatrlar, meʼmoriy va etnografik muzeylar, badiiy va hunarmandchilik muzeylari, kartinalar galereyasi bor.

Zagreb tarixiy manbalarda dastlab 1094-yildan tilga olingan. 16-asr oʻrtalaridan Xorvatiyaning bosh shahri. 1526—1918-yillarda (nem. Agram nomi bilan) Gabsburglar monarxiyasi tarkibida. 1918-yildan Serb, Xorvat va Slovenlar qirolligi (1929-yildan Yugoslaviya) tarkibida, 1992-yildan mustaqil Xorvatiya poytaxti.

Meʼmoriy yodgorliklardan Yepiskop qarorgohi, sobori bilan (13—15, 19-asrlar), shahar qalʼasi (13—18-asrlar), gotika cherkovi (14— 15-asrlar), barokko va klassitsizm uslubidagi binolar (18-asr) saqlangan. Zamonaviy binolar shaharning janubiy qismida.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

| * k
* m
* t
Yevropa poytaxtlari |
| --- |
| BMTga aʼzo mamlakatlar: Amsterdam **·**  Andorra-la-Velya **·**  Afina **·**  Belgrad **·**  Berlin **·**  Bern **·**  Bratislava **·**  Brussel **·**  Budapesht **·**  Buxarest **·**  Vaduts **·**  Valletta **·**  Varshava **·**  Vatikan **·**  Vena **·**  Vilnyus **·**  Dublin **·**  Zagreb **·**  Kiyev **·**  Kishinyov **·**  Kopengagen **·**  Lissabon **·**  London **·**  Lyublyana **·**  Lyuksemburg **·**  Madrid **·**  Minsk **·**  Monako **·**  Moskva **·**  Oslo **·**  Parij **·**  Praga **·**  Reykyavik **·**  Riga **·**  Rim **·**  San-Marino **·**  Sarayevo **·**  Skopye **·**  Sofiya **·**  Stokgolm **·**  Tallin **·**  Tirana **·**  Helsinki **·**  Podgoritsa

Boshqa hududlar poytaxtlari: 
Vatikan **·**  Gibraltar **·**  Duglas **·**  Longyir **·**  Malta qarorgohi **·**  Mariyexamn **·**  Sent-Piter-Port **·**  Sent-Xeliyer **·**  Torsxavn **·**  Episkopi
Mustaqilligi tan olinmagan mamlakatlar: Prishtina **·** Tiraspol
 |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Maxmur** (arabcha: ; kurdcha: *مەخموور*) Iroq shimolidagi shahar va tuman. Bahsli hududlardan biri boʻlib, Erbil shahridan taxminan 60 kilometr janubi-gʻarbda va Mosul shahridan taxminan 80 kilometr janubi-sharqda joylashgan. Maxmurga Iroq federal hukumati ham, Kurdiston mintaqaviy hukumati ham daʼvo qiladi. Iroq hukumati shaharning Nineva muhofazoti tarkibida boʻlishini yoqlasa, Kurdiston hukumati esa Erbil muhofazotidagi oʻrnini tan oladi. Shaharchaning ayrim qismlari ustidan nazorat boʻyicha bahslar davom etmoqda.

Tarixi
------

2014-yilgi IShID inqirozi paytida shaharni IShID jangarilari bosib olgan. Keyinroq PKK qoʻliga oʻtgan. Bunga javoban shaharni himoya qilish uchun koʻngilli fuqarolik militsiyasi tuzilgan. 2017-yil oktyabr oyida shahar Iroq armiyasi tomonidan qaytarib olingan.

2017-yilgi Iroq-Kurd mojarosi paytida shahar chetida Peshmerga kuchlari va Iroq armiyasi oʻrtasida toʻqnashuvlar boʻlgan. Iroq armiyasini Xalq safarbarlik kuchlari (shuningdek, *Hashd al-Shaabi*) qoʻllab-quvvatlagan. Kurash Iroq armiyasi shaharni toʻliq qoʻlga olmaguncha davom etgan.

Qochqinlar lageri
-----------------

1. ↑  „Nêzî mehek dorpêça li ser Mexmûr dewam dike" (ku). *ANF News*. Qaraldi: 21-dekabr 2019-yil.
2. ↑  „دانیشتووانی گوندێکی مەخموور هێرشێکی داعش تێکدەشکێنن" (ku). Qaraldi: 21-dekabr 2019-yil.
3. ↑  Meet the PKK, *Vice News*
4. ↑  *Khalel, Sheren; Vickery, Matthew* „The Locked and Loaded Carpenters of Makhmour". *Foreign Policy Magazine* (20-avgust 2014-yil).
5. ↑  Peshmerga repel Iraqi forces attack in Makhmour, Rudaw. Retrieved 25 October 2017.
**Balozuriy Axmad ibn Yahyo ibn Jobir ibn Dovud** (taxminan 820 — 892) — arab tarixchisi. "Futuh ul-buddon" ("Mamlakatlarni fath etish") va "Ansob ul-ashrof" ("Iqtidorli kishilarning nasablari") kabi tarixiy asarlari bilan mashhur. Birinchi asarining qisqartirilgan nusxasi bizgacha yetib kelgan. Unda xijrat davridai boshlab to Suriya, Armaniston, Misr, Magʻrib, Ispaniya, Iroq va Eronning fath etilishigacha boʻlgan tarixiy voqealar bayon etilgan. Asarda mahalliy xalqlar va turli mashhur qurilishlarga doir juda koʻp muhim maʼlumotlar ham bor. Shuningdek, unda arab tilining fath qilingan mamlakatlarda devon ishlarida qabul etilishi, turli jarima va soliqlar, tanga va chaqa pullar, arab yozuvining tarixi xususida maʼlumotlar mavjud. Bu kitob Gollandiyada sharqshunos de Gus tomonidan 1866-yilda nashr etilgan. Ozarbayjon va Armaniston haqidagi boblari esa rus tiliga tarjima qilingan.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Dubai Pearl** (arabcha: ) - 73 qavatli, 300 m (984 ft) maydonga ega Birlashgan Arab Amirliklarining Dubay shahri al Sufuh yo'li (D 94) bo'ylab joylashgan baland osmono'par bino loyihasi. Loyiha ilk marotaba 2002-yilda e'lon qilingan. Qurilish ishlari 2006-yildan 2022-yilga qadar to'xtatilgan. Maʼlumotlarga koʻra, 2023-yil 23-yanvar holatiga koʻra uchastkada buzish ishlari davom etmoqda. Bino poydevori bir-biriga ulangan to'rtta aralash minoradan va tepa qismi osmono'par ko'prikdan iborat bo'lishi rejalashtirilgan edi. Loyiha strukturasi Dubayda joylashgan e-Construct engineering firmasi tomonidan amalga oshirilgan va 4 milliard dollarga (14,6 milliard Dh14,6 milliard) baholangan. Agar bino to'liq qurib bitkazilganda, 9 000 nafar kishini, shuningdek, tijorat sektori 12 000 kishini ish bilan ta'minlagan bo'lardi.

Investitsion masalalar
----------------------

Dubay Pearl loyihasi dastlab Omnix Group tomonidan 2002-yilda ishga tushirilgan. Keyinchalik loyiha 2007-yilda Tecom Group tomonidan sotib olingan va o'sha yilning oxirida Abu Dabi Al-Fahim Groupga sotilgan, biroq o'shandan buyon loyiha ishlari to'xtab qolgan. 2014-yilda Hong Kongda joylashgan Chow Tai Fook Endowment Industry Investment Development (CTFE) loyihaning 1,9 milliard dollarlik ulushini sotib olgani, o'sha yil oxirida loyihani qayta boshlashga va'da bergani haqida xabar berilgan edi, ammo ushbu loyiha ishlari ham amalga oshirimasdan to'xtab qoldi.

Buzib tashlash va qayta qurish
------------------------------

2016-yilning iyul oyida baʼzi guvohlar tomonidan Twitterda loyiha maydonchasidagi qurilish kranlari olib tashlanayotgani va majmua tashlab ketilganligi aks etgan suratlar haqida xabar berilgan.

Keyinchalik kanadalik tadbirkor Michael Henderson o'zi asos solgan Moon World Resorts Inc. tomonidan ishlab chiqilgan Oy ko'rinishidagi 900-fut (270 m)ga teng Moon loyihasini taklif qiladi. Bino 4000 xonali mehmonxona va 10 000 o'rinli maydon, shuningdek, kazinoni ham o'z ichiga oladi va tashrif buyuruvchilarga oyda yurgandek his qilish imkoniyatini beradi.

Manbalar
--------

1. ↑  „Dubai Pearl demolition revealed in exclusive pictures, videos".
2. ↑  „Diving for answers: What's happened to Dubai Pearl?". *ArabianBusiness.com*. Qaraldi: 24-oktyabr 2018-yil.
3. ↑  „Investors still fighting for answers over long-stalled Dubai Pearl" (en). *Arab News* (31-mart 2017-yil). Qaraldi: 15-oktyabr 2020-yil.
4. ↑  El Hajj, Nick. „Dubai’s next big thing? Perhaps a $5 billion man-made ‘moon’ as the city’s real estate market booms". *Associated Press* (19-may 2023-yil). Qaraldi: 8-iyun 2023-yil.
**Oddiy oʻgʻit** — tarkibida oʻsimliklar uchun asosiy oziq moddalardan biri boʻlgan oʻgʻit. Bu nom shartli ravishda berilgan. Chunki O.oʻ. tarkibida asosiy oziq moddalardan tashqari boshqa aralashmalar — oltingugurt, magniy, kalsiy va boshqa mikroelementlar ham boʻlishi mumkin. Masalan, oddiy superfosfatda 14—20% fosfor mavjud, qolgani kalsiy, oltingugurt va boshqa elementlardan iborat. O.oʻ. azotli, fosforli, kaliyli va h.k. boʻladi. Qishloq xoʻjaligi ekinlarni oziqlantirish paytida zarur oziq moddalar toʻplamini olish uchun ularni koʻpincha aralashtirish kerak.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Imago** (lotincha: *imago* — koʻrinish) — hasharotlar individual rivojlanishidagi soʻnggi (definitiv) bosqich, voyaga yetgan hasharot. Qanotlarining toʻliq rivojlanganligi va qornining key-ingi qismida jinsiy oʻsimtalarning boʻlishi imago ning asosiy belgisi hisoblanadi. Imago davrida hasharotlar tarqaladi va koʻpayadi. Hasharotlarning oʻsishi va pust tashlashi tugallanadi. Bir qancha hasharotlar imagosi oziqlanmaydi yoki oziqlanishi cheklangan boʻladi. Koʻpchilik hasharotlar imago davrida harakatchan boʻladi. Imago davri bir necha soat yoki kundan (kunliklar, ayrim tangaqanotlilar, yelpigʻichqanotlilar erkaklari) bir necha oy yoki yilgacha davom etadi. Ona asalari imagosi 3— 5 yil, ayrim qora tanli qoʻngʻizlar imagosi 15 yilgacha hayot kechiradi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Bolgar qalampiri** (Capsicum annuum L), chuchuk garmdori — tomatdoshlarga mansub bir yillik sabzavot ekini. Vatani — Amerika. Barcha mamlakatlarda yetishtiriladi. Markaziy Osiyoda, ayniqsa Oʻzbekistonda koʻp ekiladi. Tupi oʻrtacha, tik, kam barg, yashil. Koʻkarib chiqqandan keyin mevasi 130—138 kunda yetiladi. Bargi yirik (boʻyi 10—11 sm, eni 5—6 sm), tuxumsimon, yashil. Gultoj barglari oq, gulkosasi yalpoq. Mevasi oʻrtacha, boʻyi 8—8,5 sm, eni 4,5—5 sm, ogʻirligi 60—115 g, yashil, ayrim navlari pishganda kizil rangga kiradi. Pusti dagʻalroq, eti 2–3 mm, tarkibida 10— 11% quruq modda, 2—6% qand, kraxmal, 1,5% oqsil, yogʻ, kletchatka, vitamin S (100 g da 800 mg), oz miqdorda vitamin V va V2, karotin bor. Urugʻi fevral boshida parnik yoki issiqxonaga sepiladi. 8—12 kunda maysalari koʻrinib qoladi. Birinchi chinbarg chiqarganda koʻchirib, 5—8 sm oralikda oʻtqaziladi. Koʻchatlari parnikda 5—10 kun oralatib, ikki marta (10 l suvga 7—8 g selitra, 25 g superfosfat va 15 g kaliy tuzi) oziklantiriladi. Koʻchatlar dalaga aprelning birinchi yarmida 70x30 sm oraliq bilan ekiladi. Har gektar yerga 100 kg sof azot, 120 kg sof fosfor, 60 kg sof kaliy hisobidan mineral oʻgʻit va 10—15 t chirigan goʻng solinadi. Goʻngning hammasi, fosfor va kaliyli mineral oʻgʻitning 75% kuzgi shudgorlash oldidan, qolgan qismi va azotli oʻgʻit oʻsish davrida yerga solinadi. Dastlab har 8—10 kunda, keyin har 11 — 13 kunda sugʻorilib, qator oralari 4—5-marta yumshatiladi. Yetilishiga qarab bir necha marta terib olinadi. Har gektardan 300 s gacha hosil beradi. Ovqatga ishlatiladi va konservalar tayyorlanadi. Oʻzbekistonda ekiladigan navlari: Bolgar 79. Oʻrtapishar nav, mevasi yashil, kesik piramida shaklida.

Toshkent sovgʻasi. Oʻrtapishar nav, kasallikka chidamli, mevasi konussimon, serhosil, urugʻi kam, ogʻirligi90—115g.

Yirik sariq903. Mevasi toʻq yashil, xiyol qovurgʻali (yana qarang Qalampir).

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Boʻriyev H. Abdullayev A. Tomorke sabzavotchiligi, T. 1994.

Orif Qodirxoʻjayev.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 
  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Boʻrsiq qumlari (maʼnolari).

BOʻRSIQ QUMLARI — Yevropa va Osiyoda, jumladan Oʻzbekistonda keng tarqalgan. Togʻ, oʻrmon, toʻqay, choʻl va dashtlarda, hatto qishloq atrofidagi jarliklarda yashaydi. Uz. 0,9 m cha, dumi 0,2 m gacha. Shim. hududlarda qishda uyquga kiradi. Koʻp vaqtini toʻmtoq va kuchli tirnoqlari bilan kovlangan inida oʻtkazadi. B. hamma narsani yeydi. Mayda kemiruvchilar, sudralib yuruvchilar, umurtqalilar, qushlar va ularning tuxumi, shuningdek makka joʻxori, meva, yongʻoq, zamburugʻ kabi har xil oʻsimliklar, hatto oʻlimtiklar bilan ham ozikdanadi. B. tungi hayvon. Ikki yoshida voyaga yetadi. Yogʻi shifobaxsh. Junidan choʻtka qilinadi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Hayvon haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Hasharotxoʻr oʻsimliklar** -odatdagi oziklanishdan tashqari yana ayrim hasharotlar (baʼzan mayda jonivorlar)ni tutib yeb qoʻshimcha oziq manbai sifatida foydalanadigan koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar guruhi. Yer sharining barcha qismida uchraydi. 500 ga yaqin turi (7 oilasi) maʼlum. Chuchuk suv havzalarida, botqoq oʻtloqlarda, botqoqliklarda, asosan, azotli birikmalar, kaliy, fosfor kam-chil tuproqlarda oʻsadi. Shu sababli hasharotlar bilan oziqlanadi. H.oʻ.da hasharotlarni tutish uchun maxsus moslamalar bor.

Baʼzi bir H.oʻ.ning barglari yopishqoq suyuqlik ajratuvchi koʻp sonli bezchalar bilan qoplangan. Boshqalariniki hasharotlarni tutuvchi quticha (nepen-tes, darlingtoniya) yoki tez harakatlanuvchi (tutuvchi) qopqonlardan (di-oneya, aldrovandan) iborat. Ushlangan hasharotlar barg bezchalari ajratgan maxsus suyuqlikda erib, hazm boʻladi.H.oʻ.ning oziqlanishi geterotop uslubga mansub boʻlib, hatto Atf (adenozin tirifasfat kislota) sintezi ham plastidalrda emas balki mitohondiryada amalga oshadi.agar ular geteratirof boʻlsa demak konsument hamdir. Hasharotxo'r o'simliklarga suv qaroqchisi, nependes, drosera va boshqa o'simliklar kiradi 

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Patisson** (Cucurbita pepo var. patisson), kulcha qovoq — qovoqdoshlar oilasiga, qatgiq etli qovokdar guruhiga mansub biryillik sabzavot oʻsimligi. Patisson palagi tik, butasimon sershox oʻsimlik. Ildizi yaxshi rivojlangan. Poyasi va barg bandlari nisbatan yoʻgʻon. Barglari oʻrtacha kattalikda, dagʻal, 3 yoki 5 qirrali. Gullari bir uyli, bir jinsli, yirik, rangi sariq, poyalarda yakkayakka joylashadi. Mevasi — qovoqcha, mayda, shakli yulduzeimon. Chetlari kun-gurali. Yangi tukkan mevalari rangi och yashil, meva katta boʻlgan sari rangi oqarib, ayrim mevalar yuzasida och yashil dogʻlar yoki tasmalar paydo boʻlishi mumkin. Ularning 6—8 kunlik mevasi isteʼmol qilinadi. Patisson is-siqtalab oʻsimlik. Patisson aprel oyida qator va tup oraligʻi 70x70 yoki 80x80 sm sxemada ekiladi. Har bir uyaga 4—5 tadan urugʻ ekilib, nihol unib chiqqach, chin barg yozganda yagana qilinadi. Oʻsuv davrida qator oralari yum-shatiladi, oziqlantiriladi va sugʻoriladi. Patisson suvga talabchan. Oshqovoq kabi parvarish qilinadi. Meva tarkibida 6,0—6,5% quruq modda, 2,5— 2,9% qand va vitaminlar mavjud. Urugʻida moy va santanin bor. Hosildorligi 150—200 s/ra. Asosan, tuzlangan, konservalangan (6—8 kunlik mevasi) holda isteʼmol qilinadi, katta boʻlib ketganlari molga beriladi. Oʻzbekistonda 1988-yildan Patissonning Oq 13 navi ekiladi. Uning hosildorligi 110—159 s/ga.

Manbalar
--------

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Suv gazchilari** — qandalalarning bir necha oilasi (choʻpsimon suv gazchilari, veliyalar, haqiqiy suv gazchilari). 700 ga yaqin, Oʻzbekistonda 10 dan ortiq turi maʼlum. Suv yuzasida, baʼzan nam yoʻsinlar orasida va qirgʻokda yashaydi. Koʻpchilik turlari chuchuk suvlarda, bitta urugʻiga mansub turlari tropik va subtropik dengizlarda yashaydi. Mayda Sg. suvoʻtlar orasida, yirik turlari ochiq suv yuzasida sirpanib harakatlanadi (nomi shundan olingan). Suv yuzasiga tushib qolgan umurtqasizlar va ularning murdalari bilan ozikdanadi. Suv oʻsimliklariga tuxum qoʻyadi.

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Nitratlashuv** (lotincha: nitrum — azot va facio — bajaraman), nitrifikatsiya — ammoniy tuzlarining mikrobiologik yoʻl bilan nitratlarga aylanish jarayoni. Nitratlar oʻsimliklarning azot bilan oziqlanishidagi asosiy shakldir. Bu jarayon tuproq va suv havzalarida kechadi. Azotning tabiatda doiraviy aylanishi uchun muhim ahamiyatga ega. N.da ammoniylashuv jarayonida boshlangan azotli organik birikmalarning minerallashuvi nihoyasiga yetadi. N. nitratlashtiruvchi bakteriyalar taʼsirida roʻy beradi. N. jarayoni 2 bosqichdan iborat. N. jarayoni faqat suvda eruvchan organik moddalarning boʻlishiga bogʻliq. N. jarayoniga aeratsiya, tuproqning kimyoviy tarkibi va reaksiyasi (muhi-ti), harorati katta taʼsir koʻrsatadi. Nitrifikatorlarning rivojlanishi uchun tuprok, reaksiyasi rN 5—8 boʻlgani maʼqul. Tuproq nami moʻʼtadil (umumiy suv sigʻimining 40—70% i miq-dorida), muhiti yaxshi (neytral yoki kuchsiz ishqoriy), temperaturasi 28 — 30° boʻlib, shoʻrlanmagan boʻladi. N. jarayoni shunday tez kechadiki, hatto tuproqdagi minerallashgan azotning asosiy qismi nitrat shaklida qoladi. Bunda nitrat kislota oʻsimlikni faqat azot bilan taʼminlab qolmasdan, balki qi-yin eriydigan mineral tuzlar (kalsiy fosfat)ni oson eriydigan holatga oʻtkazishga va oʻzlashtiruvchanligini oshirishga katta taʼsir qiladi. Lekin nitratlar oʻzining yaxshi eruvchanligi tufayli tuproqning pastki qatlamlariga tushib va yuvilib ketadi. Yetarli aeratsiya boʻlmaganda ular yana denitratlashtiruvchi bakteriyalar yordamida molekulyar azotgacha qaytarilishi mumkin, bu esa tuprok, azotining sezilarli darajada yoʻqolishiga olib keladi (qarang Denitrifikatsiya). Jadal N.da azot yoʻqolishini kamaytirish uchun tup-roqqa organik oʻgʻitlar solish kerak.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Sariq arilar** (Polistes) - pardakanotlilar oilasiga mansub hasharotlar urugʻi. Oila boʻlib yashaydi, in quradi. Oilasi inga asos solgan urgochisi, bir qancha erkak va koʻp sonli ishchilardan iborat. Ishchilari ona aridan faqat bir oz kichikroq boʻlishi bilan farq qiladi. Ishchilari orasida in qoʻriqchilari, in quruvchilari, qurtlarini boquvchilari va oziq yigʻuvchilari boʻladi. Lekin Sariq arilar oilasida mehnat taqsimoti qatiy boʻlmaydi. Inlari juda koʻp katakchalardan iborat, koʻp qavatli boʻladi. Sariq arilar inni jagʻlari yordamida maydalab, soʻlak bilan aralashtirilgan yogʻoch tolasidan tayyorlangan krgʻozdan quradi. Sariq arilar oilasi qishda halok boʻladi, faqat urgʻochilari qishlab qoladi. Erta bahorda urgʻochi Sariq arilar yakka oʻzi yoki baʼzan bir nechtasi birgalikda bir necha uyadan iborat in quradi. Har bir uyaga ona ari bittadan tuxum qoʻyadi. Uyasi yarim doira shaklida, poyacha yordamida substratga yopishgan, kataklarining ogʻzi pastga qaragan boʻladi. Yetilgan qurtlar uyalarini yopib, uning ichida gʻumbakka aylanadi. Uyalardan chiqqan ishchilari uya qurish va naslni boqishni davom ettiradi. Sariq arilar gul nektari va oʻsimlik shirasi bilan oziqlanadi.

Sariq arilar moʻʼtadil va tropik iqlimda keng tarqalgan. Oʻrta Osiyoda Kaspiy polistasi koʻp uchraydi. Bu tur kasallik qoʻzgʻatuvchi mikroblar, gijjalar tuxumi va bir hujayralilar sporalarini yuqtirib hamda uzum va boshqa mevalarni yeb ziyon keltiradi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Zinjantrop** (Zinj Sharqiy Afrikaning qad. arabcha nomi va yun. anthropus — odam) — avstralopiteklarga mansub qad. qazilma odamsimon maymun. 3. bosh skeletini ilk bor arxeolog Luis Liki 1959-yil Oldovay darasi (Tanzaniya)dan topgan. Liki uning ensa qismi va kesmasi tuzilishiga koʻra dastlab Homo urugʻiga kiritgan va ekspeditsiya uchun mablagʻ ajratgan Boysi sharafiga Boysi zinjantrop deb atagan. Lekin Z.ning morfologik tuzilishi uning hatto tosh qurol ham yasashi mumkin emasligini koʻrsatdi, shuning uchun uni Boysi jan. odami (Zinjanthropus boisei) deb nomlagan. Z.ning bosh skeleti boʻylab pushtacha oʻtgan, kichik oziq tishlari yirik oziq tishlariga bir oz oʻxshash, kurak va qoziq tishlari nisbatan mayda boʻlgan. Dagʻal oʻsimlik bilan oziklangan. 3. bundan 2 mln. yil ilgari yashagan deb taxmin qilinadi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Sifonoforalar** (Siphonofora) - gidrozoylar sinfiga mansub boʻshliqichlilar kenja sinfi. Koloniya boʻlib erkin suzib yuruvchi dengiz hayvonlari. Koloniyasi umumiy poyada oʻrnashgan polipoid va meduzoid individlardan iborat. Koʻpchilik S. nayel almashinmasdan koʻpayadi. S. koloniyasi shakli oʻzgargan meduzalar — nektoforlar, oziqlantiruvchi gastroozitlar, uzun paypaslagichlar — arqonchalar, jinsiy yunozoidlar, ximoya qiluvchi palponlardan iborat. Nektoforlar qisqarib, koloniyani harakatga keltiradi. Gastrozoidlar oziqni hazm qiladi. Arqonchalar oziqni tutish va hazm qilish, gonozoidlar jinsiy koʻpayish vazifasini bajaradi. Koloniya tepasida joylashgan suzuvchi pufak — pnevmatoforga maxsus bezlardan gaz ajralib chiqadi. Pnevmatofor koloniyani tik ushlab turadi. Jinsiy koʻpayadi; kurtaklanib koloniya hosil qiladi. 170 ga yaqin turi bor. Barcha okean va ochiq dengizlarda, suv yuzasidan boshlab 5000 m chuqurlikkacha yashaydi.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Stenofagiya** (yun. sthenos — kuch va ...fagiya) — hayvonlarning bir xil (monofagiya) yoki bir necha xil oziq turiga (oligofagiya) ixtisoslashuvi. S. muayyan oziq xilini topish va hazm qilish uchun zarur boʻlgan anatomik, fiziologik va biokimyoviy moslanishlar bilan bogʻliq. Mac, kavsh qaytaruvchi oʻtxoʻr hayvonlar oshqozoni 4 kamerali; parazit tasmasimon chuvalchanglarda ichak boʻlmaydi. Tuxumxoʻr ilonlarning oʻtkir qovurgʻalari ichak boʻshligʻiga chiqib turishi yutilgan tuxumning poʻchogʻini ezishga yordam beradi; sirtlonlar tishi suyakni maydalashga moslashgan. Monofaglar organizmida ishlab chiqariladigan maxsus fermentlar koʻpincha ularning boshqa hayvonlar hazm qilolmaydigan oziq (mas, teri, jun, pat, mum va boshqalar) ni hazm qilishga yordam beradi. Qiyin hazm boʻladigan organik moddalar va energiya bilan oziklanish hayvonlarning ekosistemalardagi moddalar va energiya aylanishidagi ahamiyatini oshiradi. S. turlari xilmaxil va ular orasida oziqga nisbatan konkurensiya kuchli boʻlgan biogeotsenozlar (tropik oʻrmonlar)da keng tarqalgan. S.ning aksi evrifagiya koʻp xil oziq turiga moslanishni anglatadi.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Xoshimin** (1976-yilgacha Saygon) -Vyetnamdagi shahar. Atrofi bilan markazga boʻysunuvchi alohida maʼmuriy birlikni tashkil etadi. Aholisi 3,6 mln. kishi (1996). Transport yoʻllari chorrahasi. Saygon daryosi boʻyidagi port (Janubiy Xitoy dengizidan 80 km ichkarida). Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Oziq-ovqat, koʻnteri, toʻqimachilik sanoatlari rivojlangan. Mashinasozlik (xususan, kemasozlik) va metallsozlik, tayyor kismlardan elektrotexnika va radiotexnika buyumlari yigʻish, kimyo (kauchuk), sement, yogʻochsozlik korxonalari mavjud. Baliq ovlash markazi. Badiiy hunarmandchilik, kulolchilik rivojlangan. universitet, muzeylar, ilmiy tadqiqot institutlari, Milliy kutubxona va boshqa bor.

Shaharga 1779-yilda xitoylik savdogarlar Tangon (vyetnamcha Saygon) nomi bilan asos solganlar. 1864-yildan Saygon Fransiya mustamlakasi Kohinhin (Janubiy Vyetnam)ning maʼmuriy markazi. 1954-yil iyuldan hukumat qarorgohi. 1976-yildan shahar Shimoliy Vyetnam siyosiy arbobi Xo Shi Min sharafiga X. deb ataldi. Saloy va VinNgiyem budda pagodalari va boshqa 18-asrda qurilgan meʼmoriy yodgorliklari saqlangan. 

**Xoshimin** (vyetnamcha: **Hồ Chí Minh**) Vyetnamning eng aholisi koʻp shahri. Xoshimin dunyodagi eng katta shaharlardan biridir va jahon savdosi, moliyasi, sanʼati, texnologiyasi, taʼlimi va shou-biznesiga katta taʼsir koʻrsatib turadi.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Geografiya | *Geografiyaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Marjon** — 1) munchoq va shahrik.ni ipga qator tizib yasaladigan ayollar taqin-chogʻi. Munchoqlari turli shakldagi bezak toshlar (serdolik, marmar, feruza, oltin, kumush va boshqalar)dan iborat boʻlib, bir yoki bir necha qatorli qilib boʻyinga taqiladi. Suyak va sopol donalaridan yasalgan M.lar Oʻzbekiston hududida miloddan avvalgi 4—3ming yillikka oid manzilgohlardan topilgan. Jez davrida M.ning turli (och tusli, marmar, oq, och qizil yoki kulrang toshlar, sopol, bronza va suyaklardan sillits yoki sodda naqshli) xillari tarqalgan. Saklanib qolgan devoriy rasmlar (jumladan, Bolaliktepa devoriy rasmlari)da M.ning turli tasvirini koʻrish mumkin. M.ning markaziga, baʼzan chetlariga tumorchalar qoʻshilgan; 2) zargarlikda ishlatiladigan bezak tosh; dengiz jonivorlari qoldiklaridan iborat; uzunchoq (shohmarjon), dumaloq (tanamarjon) va boshqa shaklli turlaridan ziynat buyumlari (zirak, tillaqosh, tumor va boshqalar)ni bezashda foydalaniladi; 3) miskarlikyu. qumgʻonning qorniga qalamcha bilan solingan dumaloq gul.

4) shoda degan maʼnoga ham ega hisoblanadi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Hayvon haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |