### **Ninachi** — dunyo faunasida 6650 dan ortiq turni oʻz ichiga olgan qadimgi uchuvchi hasharotlar guruhi. Bular nisbatan katta hasharotlar boʻlib, harakatlanuvchi boshi, katta koʻzlari, kalta choʻtkasimon antennalari, choʻzilgan ingichka qorinlari va zich tomirlar tarmogʻiga ega boʻlgan toʻrtta shaffof qanotli. Ninachilar pashshaga oʻxshash turli hasharotlar bilan oziqlanadigan faol ixtisoslashgan yirtqichlardir. Ninachi vakillari butun dunyo boʻylab keng tarqalgan boʻlib, Antarktidadan tashqari barcha qitʼalarda uchraydilar.

Nunachi guruxining barcha aʼzolari amfibiya turmush tarzini olib boradilar. Tuxum va lichinkalar suv muhitida rivojlanadi, kattalar (kattalar) quruqlikda yashaydilar, havo muhitini oʻzlashtiradilar va ajoyib uchuvchilarga aylanadilar. Voyaga yetgan ninachilar yashash joyini tanlashda faqat suv havzalari qirgʻoqlari bilan cheklanib qolmaydi va ulardan uzoq masofalarga uchib, oʻtloqlarda, oʻrmon chekkalarida va hatto aholi punktlarida uchrashishi mumkin. Tugallanmagan transformatsiya bilan rivojlanadi: tuxum, lichinka va kattalar bosqichlari mavjud. Lichinkalar (ular nimfalar yoki naiadlar deb ham ataladi) har xil turdagi suv havzalarida — asosan turgʻun koʻllar, koʻllar va botqoqlarda, shuningdek, daryolar, daryo qirgʻoqlari va botqoqli suv havzalarida, sunʼiy suv havzalari va ariqlarda ham rivojlanadi. Voyaga yetgan ninachilar singari, lichinkalar yirtqich hisoblanadi. Ular suv hasharotlari va boshqa umurtqasiz hayvonlarni ovlaydi.

Ninachilar odamlar uchun katta ahamiyatga ega. Qon soʻruvchi hasharotlar, qishloq va oʻrmon xoʻjaligining bir qator zararkunandalari sonini tartibga solishda ularning roli katta. Baʼzi hollarda ninachi lichinkalari zararli boʻlishi mumkin. Bundan tashqari, baʼzi turlarning lichinkalari oraliq xostlar boʻlishi mumkin, gelmintlar kabi.

Entomologiyaning ninachilarni oʻrganishga bagʻishlangan **boʻlimi odonatologiya** deb ataladi.

Etimologiyasi
=============

Ninachilar guruhining ilmiy lotincha nomi sifatida ishlatiladigan Odonata atamasi birinchi marta 1793-yilda daniyalik entomolog Iogan Kristian Fabrisius tomonidan kiritilgan boʻlib, uni yunoncha „tish" deb talqin qiladi. Chunki ninachilarning ustki jagʻlarida tishlari borligi sababli, boshqa hasharotlarning koʻpchiligida ham tishli mandibulalar mavjud[1].

Turlarning soni va tarqalishi
=============================

Ninachilar juda xilma-xildir. Shu bilan birga, tasvirlangan baʼzi turlar bir joydan topilgan topilmalardan maʼlum, baʼzilari esa bitta namunadan maʼlum boʻlgan lichinka bosqichi nomaʼlum. Baʼzi turlarning biologiyasi hali ham oʻrganilmagan[1].

2013-yil avgust holatiga koʻra tasvirlangan ninachi turlarining soni 6650 ta, shu jumladan 608 tasi fotoalbomlari mavjud[1]. Har yili bir necha oʻnlab yangi turlar tavsiflanadi va bundan ikki yil oldin 5899 ta zamonaviy tur koʻrsatilgan edi[2].

Ninachilar Antarktidadan tashqari barcha qitʼalarda keng tarqalgan va Shimoliy Muz okeani, Islandiya va Grenlandiya orollarida ham bor[1]. Ninachilarning global diapazoni shimoliy chegarasi taxminan 0 ° C dan past barqaror havo harorati boʻlgan davrning davomiyligi yiliga 90 kundan oshmaydigan sovuqsiz hududlar va hududlarning tarqalish chegarasiga toʻgʻri keladi[1]. Ninachilarning dunyo boʻylab keng tarqalishi bir qator xususiyatlar bilan belgilanadi, ularning asosiylari guruhning qadimiy kelib chiqishi, faol harakat qilish qobiliyati, oziq-ovqat ixtisoslashuvining toʻliq yoʻqligi (koʻplab hasharotlar guruhlari oʻzlarining tabiati bilan bogʻliq)[2].

Tur ichida juda tor va juda keng tarqalgan guruhlar va turlar mavjud. Ninachilarning hayot davrlarining plastisitivligi, bu ularga havo muhitining optimal harorati va boshqa sharoitlarini tanlash imkonini beradi, koʻplab turlar turli kenglik zonalari va vertikal kamarlarni egallagan keng diapazonlarni hosil qilgan. Baʼzi ninachilarning yashash joylari bir nechta tabiiy zonalarni qamrab oladi. Masalan, hushyor imperator va Phonskolomb ninachi Afrika janubidan Shimoliy Evropadagi Arktika doirasigacha boʻlgan ulkan hududda tarqalgan. Ninachilarning eng keng tarqalgan va baland uchuvchi turlari — bu Antarktidadan tashqari barcha qitʼalarda uchraydigan qizil adashganlar[1]. Himoloyda 6200 m balandlikda qayd etilgan. Ninachilarning bu turi Bikini atollida yadroviy sinovlar oʻtkazilgandan soʻng (1946-1958-yillarda) birinchi boʻlib joylashdi va Pasxa orolida yashovchi yagona tur hisoblanadi[2].

Shu bilan birga, boshqa turlar cheklangan diapazonga ega yoki endemikdir. Shunday qilib, Yelizabetaning olovli shari faqat Bolqon yarim orolining janubidagi 8 ta yashash joyida maʼlum boʻlgan[1] va tojli toʻr qorni Oʻrta Osiyo togʻlariga endemikdir[2]. Aksariyat zamonaviy turlar tropik va nam subtropiklarda yashaydi[3]. Dragonflies, shuningdek, qurgʻoqchil hududlar va choʻllarda yashaydi, bu erda ularning lichinkalari rivojlanishi koʻp yillik suv havzalarida va vohalarda sodir boʻladi. Hatto Afrikaning Sahara, Namib choʻli, Arab va Somali choʻllarida (*Ischnura saharensis*, *Aeshna minuscula*, *Paragomphus sinaiticus*, *Agriocnemis* sania, Enallagma *somalicum*, *Urothemis thomasi* va boshqalar) yashaydigan bir qator endemik turlar mavjud.)[4][5]. Janubiy Afrikaning quruq yerlarida koʻpchilik turlarning asosiy yashash joylari savannalarda[5].

Rossiyada ninachilar butun mamlakat boʻylab keng tarqalgan (qurgʻoqchil hududlar bundan mustasno), ularning faunasi 150 ga yaqin turni oʻz ichiga oladi[1]. Qozogʻiston faunasida ninachilarning 87 turi[2][3], Ukraina faunasi 76 turgacha[4][5], Belarus faunasi esa 68 turga[6][7] kiradi. Sobiq SSSR hududida ninachilarning jami 172 turi va 69 kenja turi roʻyxatga olingan boʻlib, ular har uch turkumning 10 oilasidan 52 avlodga tegishli. Braziliyada rekord darajadagi ninachi faunasi qayd etilgan — 828 tur[8].

Zoogeografiyasi
===============

Ninachilarning eng katta xilma-xilligi Indomalay zonasida (1665 tur) va neotropiklarda (1640) joylashgan. Undan keyin Afrotropik (889) va Avstraliya mintaqasi (870) turadi. Moʻtadil hududlarda kamroq turlar: Palearktika (560) va Nearktika (451)[1]. Ninachilarning zoogeografik hududlarda tarqalishi va xilma-xilligi (Zygoptera uchun 2942 zamonaviy tur va 39 turkum va Anisoptera uchun 3012 tur va 348 turkum[2], shuningdek Anizozigopteraning 4 turi[3]) hisobga olindi.

Koʻpayish arafasidagi ninachi

Sistematikasi
=============

Yuqori morfologik ixtisoslashuvni hisobga olgan holda, ninachilar hasharotlar sinfida alohida oʻrin egallaydi va Infraclassga tegishlidir Ancient Ptera, shu bilan birga, baʼzi entomologlar ularni mustaqil boʻlim yoki infraclass Libellulonesga ajratadilar.

Hozirgi vaqtda ninachilarga tegishli boʻlgan yuqori taksonlar, ularning hajmi va oilaviy aloqalari boʻyicha konsensus mavjud emas. Faqat monofiliya, barcha yoʻq boʻlib ketgan va zamonaviy ninachilarning taxminiy umumiy ajdoddan kelib chiqishi bahsli emas. Biroq, monofiliyaning mantiqiy asosi hech qanday muallif tomonidan berilmagan.

Tasniflanishi
=============

Ninachilar uchta kichik turkumga boʻlingan: homoptera (Zygoptera), heteroptera (Anisoptera) va Anizozigoptera (Yaponiya va Hindistonda 4 ta zamonaviy tur). Hozirgi vaqtda olimlar 40 ga yaqin oilaga birlashtirilgan ninachilarning 6650 dan ortiq turlarini bilishadi.

**Ninachi hasharotlar evolyutsiyasi**

Ninachilar hasharotlarning eng qadimiy guruhlaridan biridir. Bu guruh ibtidoiy skarabeon hasharotlaridan (Scarabaeones) erta Karbondayoq ajralib chiqqan. Oʻtmishda ninachilar ham koʻp va xilma-xil boʻlgan, buni turli geologik yoshdagi choʻkindilarda ularning qoldiqlarini tez-tez topib olish dalolat beradi. Shu bilan birga, ninachilarning geologik tarixida hali koʻp boʻshliqlar mavjud.

Guruhning bir qismi sifatida yirik ninachiga oʻxshash hasharotlar Meganeurina zamonaviy ninachilar qanotiga xos boʻlgan tugun va pterostigma kabi tuzilmalarning yoʻqligi sababli ibtidoiy hisoblanadi. Bu hasharotlar Karbonning birinchi davri oxirida paydo boʻlgan. Meganeurinlar evolyutsiyasining asosiy yoʻnalishi hajmini oshirish edi, ularning eng qadimiy va ibtidoiy (oila vakillari Eugeropteridae) kichik edi — qanotlarning uzunligi 4-5 sm dan oshmadi. Erta Perm davrida bu ninachilar orasida haqiqiy gigantlar paydo boʻldi: *Meganeuropsisda* qanotlari 70 sm dan oshdi, bu ularni barcha maʼlum hasharotlar ichida eng kattasi qiladi. Karbon davrining oxiri — erta Perm davrlarida meganeurinlar tropik botqoqli oʻrmonlarda keng joylashib, oʻzining eng yuqori choʻqqisiga chiqdi. Perm davrining oxiriga kelib, ularning xilma-xilligi pasayib ketdi va Triasga faqat bitta oila, Triadotypidae oʻtdi. Perm davrining ikkinchi yarmida meganeurin ninachilaridan ikki guruh avlodlar paydo boʻldi: Ditaxineurina va Kennedyina (infraorder Kennedyomorpha) asosan permiyaliklar, qanotli Triadophlebiina esa Trias davriga xos edi. Kennedyina kichik va oʻrta boʻyli hasharotlar, oʻtkir poyali qanotlari dam olish holatida qorin boʻshligʻida dorsal yuzalar ichkariga oʻralgan holda egilgan. Kennedyinaning barcha vakillari pterostigmaga ega boʻlib, tugunni rivojlantirdilar va oyoqlardan hosil boʻlgan va oʻljani ushlash uchun ishlatiladigan „tuzoq savati" ifoda etilmagan. Oyoqlarning tuzilishiga koʻra, bu hasharotlar qoʻngan hasharotlarni ushlash orqali ovlangan. Gigant meganevrin ninachilarga eng yaqin boʻlgan ditaxineurina boʻlib, ularning oyoqlari allaqachon „tutqich savatini" tashkil etgan va qanotlarda tugun va pterostigma paydo boʻlgan. Ditaxineurina erta Perm davrida gullab-yashnagan va uning tugashi bilan nobud boʻlgan.

Tashqi tuzilishi
================

Barcha hasharotlar singari, ninachilarning tanasi uchta asosiy qismdan iborat: bosh, koʻkrak va qorin. Tashqarida, tana tashqi skeletni hosil qiluvchi qattiq xitin qoplamasi bilan himoyalangan.

Adabiyot
========

* *Belishev B. F.* Strekozi Sibiri, t. I, chast 1. — Новосибирск, 1973. — 336 s. — 1 100 ekz.
* *Belishev B. F.* Strekozi Sibiri, t. I, chast 2. — Novosibirsk, 1973. — S. 337—620.
* *Belishev B. F.* Strekozi Sibiri, t. 2, chast 3. — Novosibirsk, 1974. — 351 s.
* *Belishev B. F. Xaritonov A. Yu.* Opredelitel strekoz po krilyam. — Novosibirsk: Nauka, 1977. — 397 s.
* *Belishev B. F. Xaritonov A. Yu.* Geografiya strekoz (Odonata) Borealnogo faunisticheskogo sarstva. — Novosibirsk: Nauka, 1981. — 388 s.
* *Belishev B. F. Xaritonov, A. Yu. Xaritonova I. N. Borisov S. N.* Fauna i ekologiya strekoz. — Novosibirsk: Nauka, 1989. — 207 s.
* *Ketenchiev X. A. Xaritonov A. Yu.* Opredelitel strekoz Kavkaza. — Нальчик, 1998. — 118 s.
* *Ketenchiev X. A. Xaritonov A. Yu.* Strekozi Sredizemnomorya. — Nalchik, 1999. — 115 s.
* *Mordkovich V. M.* Fauna i ekologiya strekoz. — Novosibirsk: Nauka, 1989. — 207 s. — ISBN 5-02-028931-0
* *Skvorsov V. E.* Strekozi Vostochnoy Yevropi i Kavkaza: Atlas-opredelitel. — M.: Tovariщestvo nauchnix izdaniy KMK, 2010. — 624 s. — 1 000 ekz. — ISBN 978-5-87317-657-1
* *Tatarinov A. G. Kulakova O. I.* Strekozi (Fauna evropeyskogo Severo-Vostoka Rossii. t. X). — Andoza:Спб.: Nauka, 2009. — 213 s. — ISBN 978-5-02-026352-9
* *Corbet Ph. S.* Dragonflies: Behavior and ecology of Odonata. — Colchester, Ithaca, New York: Harley Books, 1999. — 829 p.(ingl.)
* *Heckman Charles W.* Encyclopedia of South American Aquatic Insects: Odonata — Anisoptera. Illustrated Keys to Known Families, Genera, and Species in South America. — Dordrecht, The Netherlands: Springer, 2006. — 725 p. — ISBN 978-1-4020-4801-2
* *Heckman Charles W.* Encyclopedia of South American Aquatic Insects: Odonata — Zygoptera. Illustrated Keys to Known Families, Genera, and Species in South America. — Olympia, Washington, USA: Springer Science + Business Media B.V. 2008. — 688 p. — ISBN 978-1-4020-8175-0
* *Needham J. G. M. J. Westfall, Jr. and M. L. May.* Dragonflies of North America. — Gainesville, Florida: Scientific Publishers, 2000. — 939 p. — ISBN 978-0945417941

Havolalar
=========

*. *Strekozi Yujnogo Urala*.  (nedostupnaya ssilka)
* (en). *Featured Creatures*. University of Florida. 8-iyul 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29-iyun 2017-yil.
* (en). *Odonata Information Network*. 14-oktabr 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29-iyun 2017-yil.
* (en). *Dragonfly Soceity of the America*. University of Texas at Austin. 29-iyun 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29-iyun 2017-yil.
* (en). *Slater Museum of Natural History*. University of Puget Sound, Tacoma, WA. pugetsound.edu. 6-fevral 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29-iyun 2017-yil.
* (en). *Newsletter of the Biological Survey of Canada*. Biological Survey of Canada. Qaraldi: 7-iyul 2017-yil.

Manbalar
--------

1. 1 2 3 4 5  *Историческое развитие класса насекомых*, Труды ПИН. М.: Наука, 1980 — 127—133 bet.
2. ↑  Dijkstra K. D. B. Bechly G. Bybee S. M. Dow R. A. Dumont H. J. et al. (2013) (en). *The classification and diversity of dragonflies and damselflies (Odonata)*. **3703** (Zootaxa nashri). pp. 36—45. doi:10.11646/zootaxa.3703.1.9.
3. ↑  Dijkstra K.-D. B. Kalkman V. J. Dow R. A. Stokvis F. R. Van Tol J. (2014) (en). *Redefining the damselfly families: a comprehensive molecular phylogeny of Zygoptera (Odonata)*. **39** (Systematic Entomology nashri). pp. 68—96. doi:10.1111/syen.12035.
4. 1 2 3  Белышев Б. Ф. Харитонов А. Ю. Борисов С. Н. и др.*. Фауна и экология стрекоз*. Новосибирск: Наука. Сиб. отд-ние, 1989 — 33, 44—48 bet.