Sobibor qirgʻin lagerining koʻrinishi. 1943-yil.
Xolokost xaritasi: bosib olingan Polshada SS tomonidan tashkil etilgan oltita fashistlarni yo'q qilish lagerlari qora kvadratlarda oq bosh suyagi bilan belgilangan.
Fashistlar Germaniyasi oltita **qirgʻin lagerlaridan** foydalangan (nemischa:), **oʻlim lagerlari** deb ham ataladi (Todeslager) yoki **oʻldirish markazlari** (Tötungszentren), Markaziy Yevropada Ikkinchi Jahon urushi davrida 2,7 milliondan ortiq odam konslagerlarda o‘ldirilgan. Mahbuslarning asosiy qismi yahudiylar – Holokostda qurbon bo‘lishgan. Oʻlim lagerlari qurbonlari, birinchi navbatda, shu maqsadda qurilgan. Doimiy qurilmalarda yoki gaz furgonlari yordamida gaz bilan oʻldirilgan. Oltita qirgʻin lagerlariChelomno, Belzec, Sobibor, Treblinka, Majdanek va Osvensim-Birkenau yiriklari edi. Osvensim va Majdanek oʻlim lagerlari ham mahbuslarni oʻldirishda mehnat orqali yoʻq qilish usulidan foydalangan.

Jabrlanganlarni statsionar inshootlardan foydalangan holda ommaviy qirgʻin qilish gʻoyasi keyinchalik tugʻilgan. Ilgari natsistlarning aqliy va jismoniy nogironligi boʻlgan kasalxonadagi bemorlarga qarshi yashirin Aktion T4 evtanaziya dasturi davomida kimyoviy ishlab chiqarilgan zaharli gaz bilan tajribalari natijasi edi. Texnologiya moslashtirilgan, kengaytirilgan va urush paytida koʻplab etnik va milliy guruhlarning befarq qurbonlariga nisbatan qoʻllanilgan; Yahudiylar asosiy nishon boʻlib, lager qurbonlarining 90 foizdan ortigʻini tashkil qilgan. Yevropa yahudiylarining genotsidi fashistlar Germaniyasining "Yahudiy masalasiga yakuniy yechimi "hisoblangan.

Kelib chiqishi
--------------

1939-yil sentyabr oyida Polshaga bosqindan soʻng, maxfiy Aktion T4 evtanaziya dasturi – Gitler tomonidan ruxsat etilgan aqliy yoki jismoniy nogironligi boʻlgan nemis, avstriyalik va polshalik kasalxonadagi bemorlarni muntazam ravishda oʻldirish – *SS* tomonidan olib borilgan. Jinoyatlarga "hayotga loyiq bo'lmagan hayot" ni yoʻq qilish deb baho berilgan (nemischa:). Yashash huquqiga ega emas deb hisoblagan odamlar uchun natsistlarning shiori shunday boʻlgan. 1941-yilda ushbu kasalxonadagi bemorlarni yashirin ravishda oʻldirishda toʻplangan tajriba Yakuniy yechimni amalga oshirish uchun qirgʻin lagerlarini yaratishga olib keldi. Oʻsha vaqtga kelib, yahudiylar allaqachon yangi gettolarga qamalgan va boshqa maqsadli guruhlar, jumladan siganlar va sovet asirlari bilan birga fashistlarning konslagerlarida internirlangan edilar. Natsistlarning "Yahudiylar masalasining yakuniy yechimi" deb atalmish Yevropa yahudiylarini muntazam ravishda gaz bilan oʻldirish 1941-yil iyun oyida fashist-sovet urushi davridagi Reynxard operatsiyasi paytida boshlangan. Fashistlar Germaniyasi tomonidan gaz texnologiyasini qabul qilishdan oldin SS Einsatzgruppen tomonidan amalga oshirilgan qoʻlbola qotilliklar toʻlqini qurboni yahudiylar boʻlgan. 

Yahudiylarni ommaviy gaz bilan oʻldirish uchun maxsus moʻljallangan lagerlar 1942-yil yanvar oyida Reynxard Xeydrich raisligida boʻlib oʻtgan Vannsi konferensiyasidan keyingi oylarda tashkil etilgan boʻlib, unda Yevropa yahudiylarini yoʻq qilish tamoyili aniq koʻrsatilgan edi. Logistika uchun masʼuliyat dastur administratori Adolf Eichmann tomonidan amalga oshirilishi kerak boʻlgan. 

1941-yil 13-oktyabrda SS va Lyublindagi politsiya boshligʻi Odilo Globocnik Reichsführer-SS dan ogʻzaki buyruq oldi. Geynrix Himmler – Moskvaning qulashini kutish – ishgʻol qilingan Polshaning umumiy hukumati hududidagi Beljec shahridagi qotillik markazida zudlik bilan qurilish ishlarini boshlash toʻg'risida buyurdi. Shunisi eʼtiborga loyiqki, buyurtma Vannsi konferensiyasidan uch oy oldin edi , ammo Lodz shimolidagi Chelomnoda gaz furgonlari yordamida gaz quyish dekabr oyida Gerbert Lange Sturmbannführer davrida boshlangan. Beljekdagi lager 1942-yilning mart oyida ishga tushirildi, uning rahbariyati Germaniyadan olib kelingan. 1942-yil oʻrtalariga kelib, Reynhard operatsiyasi uchun Polsha erlarida yana ikkita oʻlim lageri qurildi: Sobibor (1942-yil may oyida tayyor bo'ldi) Frants Stangl Hauptsturmführer qo'mondonligi ostida va Treblinka (1942-yil iyul oyida ishlagan) Irmfrid Eberl Obersturmführer qo'l ostida bo'lgan. Osvensim konslageri 1942-yil mart oyida yangi gaz kameralari bilan jihozlangan. Majdanek ularni sentyabr oyida qurdirdi.

Tavsif
------

 Sonderkommando a'zolari Osvensim II-Birkenaudagi o't o'choqlarida, krematoriya qurbonlarning jasadlarini yoqib yuborshi. (1944-yil avgust)
Natsistlar qirgʻin va konslagerlarni ikkiga boʻlishadi. *Yoʻq qilish lageri* atamalari (Vernichtungslager) va *oʻlim lageri* (Todeslager) fashistlar tizimida bir-birini almashtirish mumkin edi, ularning har biri asosiy vazifasi genotsid boʻlgan lagerlarga ishora qiladi. Oltita lager bu taʼrifga toʻg'ri keladi, lekin odamlarni yoʻq qilish har qanday konslager yoki tranzit lagerlarida sodir boʻlgan; Eksklyuziv maqsad bilan qirgʻin lageri atamasidan foydalanish fashistlar terminologiyasidan olingan. Oltita genotsid lageri Chelomno, Belzec, Sobibor, Treblinka, Majdanek va Osvensim edi (shuningdek, Osvensim-Birkenau deb ham ataladi). 

Oʻlim lagerlari Holokost poezdlari tomonidan ommaviy ravishda yetkazilgan odamlarni muntazam ravishda oʻldirish uchun maxsus ishlab chiqilgan. Deportatsiya qilinganlar odatda Beljec, Sobibor va Treblinkaga kelganidan keyin bir necha soat ichida oʻldirilgan. Reynxard qirgʻin lagerlari Globocnikning bevosita qoʻmondonligi ostida edi; ularning har birini SS-Totenkopfverbände 20-35 kishi boshqargan Schutzstaffel filiali, yuzga yaqin Trawnikis tomonidan toʻldirilgan – yordamchi ishchilari boʻlgan. Yahudiy erkaklar, ayollar va bolalar gettolardan "maxsus muolaja" uchun Orpo va Shuponing uniformali politsiya batalyonlari tomonidan dahshat muhitida olib ketilgan.

Oʻlim lagerlari Germaniyada joylashgan Bergen-Belsen, Oranienburg, Ravensbryuk va Zaksenxauzen kabi konsentratsion lagerlardan farq qilar edi, ular Ikkinchi Jahon Urushidan oldin "nomaqbul" deb belgilangan odamlar uchun tashkil etilgan qamoq lagerlari edi. 1936-yil mart oyidan boshlab barcha fashistlar konslagerlari SS-Totenkopfverbände tomonidan boshqarildi. 1941-yildan qirgʻin lagerlarini ham boshqargan. Schutzstaffel Iogann Kremer Birkenauda qurbonlarning gazlanishiga guvoh boʻlganidan soʻng, 1942-yil 2-sentyabrda oʻz kundaligida shunday deb yozgan edi: "Dantening "Do'zax" filmi menga nisbatan deyarli komediyadek tuyuladi. Ular bejiz Osvensimni yo'q qilish lageri deb atamaydilar!". Lagerlar orasidagi farq Nyurnberg sudlari paytida, Diter Vislitseniydan (Adolf Eyxmanning o'rinbosari) extermination nomini so'rashganda yaqqol namoyon bo'ldi. Osvensim va Majdanek shunday qilib aniqlandi. Keyin, "Mauthauzen, Dachau va Buxenvald lagerlarini qanday tasniflaysiz?", deb so'rashganida, u: "Ular Eyxman kafedrasi nuqtai nazaridan oddiy kontslagerlar edi" javob berdi. 

Qotilliklar faqat bu lagerlar bilan cheklanmagan. "O'qlar bilan Holokost" uchun joylar ishgʻol qilingan Polshadagi Xolokost xaritasida oq bosh suyaklari (qora fonsiz) bilan belgilangan, u yerda odamlar jar yonida saf tortilgan va askarlar tomonidan miltiq bilan otilgan. Bunday hududlar Bronna Góra, Ponary va boshqa yerlarda joylashgan.

 Ommaviy deportatsiyalar: qirg'in lagerlariga umumyevropa yo'llari
Natsistlar qirgʻin lagerlari uchun yigʻilishlardan qatʼi nazar, millionlab xorijliklarni boshqa turdagi lagerlarda qul mehnati uchun oʻg'irlab ketishgan. Mahbuslar Reyxning umumiy ishchi kuchining chorak qismini tashkil etgan, ochlik, kasallik, charchoq, qatl va jismoniy shafqatsizlik tufayli oʻlim darajasi 75 foizdan oshgan.

Tarixi
------

Ikkinchi jahon urushining dastlabki yillarida yahudiylar, birinchi navbatda, majburiy mehnat lagerlariga yuborilgan, ammo 1942-yildan boshlab ular "koʻchirish" niqobi ostida qirgʻin lagerlariga surgun qilingan. Siyosiy va logistik sabablarga koʻra, eng mashhur Uchinchi reyxning oʻldirish zavodlari ishgʻol qilingan Polshada qurilgan boʻlib, shu yerda eng koʻp qurbonlar berilgan; Polsha natsistlar nazorati ostidagi Yevropada eng koʻp yahudiy aholiga ega mamlakat edi. Buning ustiga, Germaniyaning urushdan oldingi chegaralari tashqarisidagi yangi o'lim lagerlari nemis fuqarolik aholisidan sir saqlash uchun ham qilingandi.

### Sof qirgʻin lagerlari

 Chelmno qirg'in lageriga deportatsiya paytida yahudiy bolalar
Yakuniy yechimning dastlabki bosqichida zaharli chiqindi gazlarini ishlab chiqaradigan gaz furgonlari bosib olingan Sovet Ittifoqida (SSSR) va bosib olingan Polshadagi boshqa lagerlarga nisbatan Chelmno qirgʻin lagerida avvalroq ishlab chiqilgan. Oʻldirish usuli SS tomonidan yashirin Aktion T4 paytida toʻplangan tajribaga asoslangan edi. Xolokost paytida ikki turdagi oʻlim kameralari ishlagan. 

Osvensimdan farqli oʻlaroq, siyanidga asoslangan Zyklon B "ko'chirish" niqobi ostida ishlatilgan. Treblinka, Beljek va Sobibordagi lagerlarda (Reynhard operatsiyasi paytida qurilgan, 1941-yil oktyabr — 1943-yil noyabr), katta ichki yonuv dvigatellari tomonidan ishlab chiqarilgan oʻlimga olib keladigan chiqindi gazlar ishlatilgan. Einsatz Reinhardda uchta oʻldirish markazi boʻlgan. Ular asosan fashistlar gettolarida qamalgan Polsha yahudiylarini yoʻq qilish uchun foydalanilgan. Dastlab, qurbonlarning jasadlari paletli ekskavatorlar yordamida koʻmilgan, ammo keyinchalik ular Sonderaktion 1005 deb nomlanuvchi genotsid dalillarini yashirish uchun eksgumatsiya qilingan va ochiq havoda yondirilgan.

Chelmno qirgʻin lageri, Beljek qirgʻin lageri, Sobibor qirgʻin lageri, Treblinka qirgʻin lageri, Majdanek qirgʻin lageri va Osvensim lageri faqat qirgʻin qilish uchun moʻljallangan oltita yirik lager edi.

Osvensim II (Osvensim-Birkenau) va Majdanek lagerlari mehnat lageri majmuasining bir qismi boʻlgan boʻlsa, Chelomno va Reynxard operatsiyasi oʻlim lagerlari (yaʼni, Beljec, Sobibor va Treblinka) odamlarning butun jamoalarini tezda yoʻq qilish uchun qurilgan. Birinchi navbatda yahudiylar kelganidan keyin bir necha soat ichida oʻlim topgan. Lagerlarning barchasi Polsha temir yoʻl tizimi bilan bogʻlangan filial liniyalari yaqinida qurilgan. Ushbu lagerlar deyarli bir xil dizaynga ega edi: uzunligi va kengligi bir necha yuz metrni tashkil etdi va minimal xodimlar turar joylari va yordamchi qurilmalar bilan jihozlangan. 

Natsistlar qurbonlarni kelishlari bilan aldab, ular vaqtinchalik tranzit toʻxtash joyida ekanliklarini va tez orada nemis Arbeitslagers borishlarini aytishgan (ish lagerlari). Oʻlim lagerlariga olib kelingan tanlangan mehnatga layoqatli mahbuslar darhol oʻldirilmadi, aksincha, Sonderkommandos deb nomlangan mehnat boʻlinmalarida ishlatilgan. Asirlar gaz kameralaridan jasadlarni olib tashlash va ularni yoqish orqali yoʻq qilish jarayoniga yordam berishgan.

### Konsentratsion va qirgʻin lagerlari

 Gaz kameralariga marsh. 1944-yil avgustda Osvensim II da yashirincha olingan Sonderkommando fotosuratlaridan biri
Beljec, Sobibor va Treblinka lagerlarida, poyezdlar yuklangan mahbuslar faqat shu maqsadda ishlab chiqarilgan gaz kameralariga yetib kelganidan soʻng darhol oʻldirilgan. Ommaviy oʻldirish inshootlari bir vaqtning oʻzida majburiy mehnat kompleksining Osvensim II-Birkenau sublageri va Majdanek konslagerida ishlab chiqilgan. Koʻpgina boshqa lagerlarda mahbuslar birinchi navbatda qul sifatida saralangan; ular och holatda tirik qoldirildi va kerak boʻlganda ishlashga tayyor edi. Osvensim, Majdanek va Yasenovac Zyklon B gaz kameralari va krematoriya binolari bilan taʼmirlandi va 1945-yilda urush tugaguniga qadar ishladi.

Yoʻq qilish tartibi
-------------------

 Karpat Ruteniyalik yahudiylar Osvensim-Birkenauga kelishdi, 1944-yil may. Lager tizimida ro'yxatdan o'tmagan holda, ko'pchilik kelganidan bir necha soat o'tgach, gaz kameralarida o'ldirilgan. (Osvensim albomidan olingan surat)

  

Natsistlar ommaviy qotillik sodir boʻlayotganini yashirish uchun Germaniyada "evtanaziya dasturi" deb atagan 70 000 nogironni oʻldirish uchun birinchi marta karbon monoksit ballonlari bilan gazdan foydalanishgan. Uglerod oksidining halokatli taʼsiriga qaramay, uglerod oksidi silindrlarda tashish xarajatlari tufayli Sharqiy hududlarda foydalanish uchun yaroqsiz deb topildi. 

Har bir qirgʻin lageri boshqacha ishlagan, ammo har birida tez va samarali oʻldirish uchun sharoitlar mavjud edi. Xyos 1941-yil avgust oyining oxirida rasmiy safarda boʻlganida, uning oʻrinbosari Karl Fritzsh gʻoyani sinab koʻrgan. Osvensimda bitlar bilan kasallangan kiyimlar kristallangan pruss kislotasi bilan ishlov berilgan. Kristallar IG Farben kimyoviy kompaniyasi tomonidan buyurtma qilingan boʻlib, uning brendi Zyklon B boʻlgan. Kiyimlar havodagi Zyklon B kristallari oʻlimga olib keladigan siyanid gazini chiqaradi. Fritzsh Zyklon B ning sovet asirlariga taʼsirini sinab koʻrdi, ular ushbu tajriba uchun bunker podvalidagi kameralarga qamalgan. Qaytgandan soʻng Xossga qisqacha maʼlumot berildi va Xoss esa natijalardan hayratda edi. Majdanekda boʻlishi kerak boʻlgan qirgʻin qilish lageri strategiyasiga aylandi. Lager qoʻriqchilari gazdan tashqari, mahbuslarni ommaviy otishma, ochlik, qiynoqlar va boshqalar orqali oʻldirishni davom ettirdilar.

### Gassinglar

 Birkenaudagi SS kazarmalari bo'ylab II va III krematoriyalar yaqinidagi gaz kameralari tomon yangi kelganlarning marti, 1944-yil 27-may. (Osvensim albomidan olingan surat)
Osvensim lageri komendanti Rudolf Xyosning xabar berishicha, birinchi marta yahudiylarga Ziklon B pelletlari ishlatilganda, koʻpchilik ularni oʻldirishga shubha qilgan. Natsistlar bu operatsiyada ishtirk etganlar mahbuslarni ogohlantirishi mumkin boʻlgan "shaxslar" qatoriga qoʻshdilar va izolyatsiya qilishdi va ularni ommaviydan olib tashlashdi. – Ular gaz kameralariga ketayotgan mahbuslarning aldangan koʻpchiligi orasida isyon qoʻzgʻatmasliklari uchun ajratib olindi. 

Mahbuslar boʻlimi Sonderkommando (Maxsus otryadi) qirgʻin qilish jarayonida asirlarga ruhiy dalda bergan; ular yahudiylarni nima boʻlayotganiga ishora qilmasdan yechinishga undardilar. Xodimlar dush kabi koʻrinishga ega boʻlgan gaz kameralarida ham hamrohlik qilishgan. (ishlamaydigan suv purkagichlari va devorlari kafel); xona eshigi yopilgunga qadar qurbonlar bilan birga qolishgan. Psixologik jihatdan "tinchlantiruvchi ta'sir" ni saqlab qolish uchun SS odami aqldan ozdiruvchi aldovning oxirigacha eshik oldida turdi. Sonderkommando xodimlari asirlarni tinchlantirish uchun jabrdiydalar bilan lagerdagi hayot haqida suhbatlashgan va shu maqsadda ular keksalar va yoshlarga yechinishda ham yordam berishgan. 

Mahbuslarni hech qanday zararli narsa boʻlmaganiga ishontirish uchun Sonderkommando oldingi transportda kelgan doʻstlari yoki qarindoshlari haqida kichik gaplar bilan ularni aldagan. Koʻpgina yosh onalar "dezinfeksiyalovchi" ularga zarar etkazishi mumkinligidan qoʻrqib, chaqaloqlarini toʻplangan kiyimlari ostiga yashirishgan. Lager komendanti Xyosning xabar berishicha, "Maxsus otryadning erkaklari bunga ayniqsa ehtiyot bo'lishgan" va ayollarni bolalarini "dush xonasiga" olib kirishga undagan. Xuddi shunday, Sonderkommando xodimlari "Bunday tarzda yechinishning g'alatiligidan" yigʻlashi mumkin boʻlgan katta yoshdagi bolalarga tasalli berdi. 

Shunga qaramay, har bir mahbus bunday psixologik taktikaga aldanmagan; Komendant Xyos yahudiylar haqida gapirgan edi: "Ularni nima kutayotganini taxmin qilgan yoki bilgan ... [ular] o'zlarining ko'zlarida ko'rinadigan dahshatga qaramay, bolalar bilan hazillashishga, ularni ruhlantirishga jasorat topganlar." Ba'zi ayollar to'satdan "yechinish paytida dahshatli qichqirib sochlarini yulishgan"; Sonderkommando darhol ularni otib o'ldirish uchun olib ketishgan. Bunday sharoitda boshqa asirlar gaz kamerasi ostonasida oʻzlarini qutqarishni mumkin deb o'ylab yaqinlariga xiyonat qildilar va "hali ham yashirinib yurgan oʻz irqlari vakillarining manzillarini oshkor qilganlar".

Toʻldirilgan gaz kamerasining eshigi muhrlangandan soʻng, tomdagi maxsus teshiklardan Ziklon B granulalari tashlangan. Qoidalarga koʻra, lager komendanti tayyorgarlik koʻrish, gaz bilan toʻldirish (teshik orqali) va jasadlarning talon-toroj qilinishini nazorat qilishi kerak edi. Komendant Xyosning maʼlum qilishicha, gazlangan qurbonlar "hech qanday talvasa belgilarini ko'rsatmagan"; Osvensim lageri shifokorlari buni jabrlanuvchi konvulsiyalar boshlamasdan *oldin* oʻldirilgan ziklon B gazining "o'pkaga falaj ta'siri" bilan bogʻlashgan. Qoʻshimcha ravishda jasadlar yarim choʻkkalab, terisi pushti rangga boʻyalgan, qizil va yashil dogʻlar paydo boʻlgan, ogʻzidan bir oz koʻpik paydo boʻlgan yoki quloqlaridan qon oqayotgan holatda boʻlgan. 
 
Siyosiy tayyorgarlik masalasi sifatida natsistlar partiyasining baʼzi yuqori martabali rahbarlari va SS zobitlari Osvensim-Birkenauga gazni koʻrish uchun yuborilgan. Xyosning aytishicha, "barcha ko'rgan narsalaridan chuqur taassurotda bo'lgan... [hali ba'zilari] ... bu qirg'in zarurmasligi haqida baland ovozda gapirganlar, "yahudiy muammosining yakuniy yechimini" ko'rganlaridan keyin jim bo'lishgan". Osvensim lageri komendanti Rudolf Xoss "Gitlerning buyruqlarini bajarishimiz kerak bo'lgan qat'iyat" zarurligini tushuntirib, qirgʻinni oqlagan.

Qurbonlar
---------

Qoʻshma Shtatlar Xolokost yodgorlik muzeyi maʼlumotlariga koʻra, oltita fashistlarni yoʻq qilish lagerlarida oʻldirilganlarning umumiy soni 2,7 millionni tashkil etadi. 

| Lager | Hisoblangan oʻlimlar | Operatsion | Bosib olingan hudud | Joriy mamlakat | Ommaviy qotilliklarning asosiy vositalari |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Osvensim | 1 100 000 | 1940-yil may — 1945-yil yanvar | Yuqori Sileziya viloyati | Polsha | Ziklon B gaz kameralari |
| Treblinka | 800 000 | 1942-yil 23-iyul — 1943-yil 19-oktyabr | Umumiy hukumat okrugi | Polsha | Karbon monoksit gaz kameralari |
| Bełżec | 600 000 | 1942-yil 17 mart — 1943-yil iyun oxiri | Umumiy hukumat okrugi | Polsha | Karbon monoksit gaz kameralari |
| Chelomno | 320 000 | 1941-yil 8-dekabr — 1943-yil mart 1944-yil iyun — 1945-yil 18-yanvar | Reyxsgau Wartheland okrugi | Polsha | Karbon monoksit furgonlari |
| Sobibor | 250 000 | 1942-yil 16-may  — 1943-yil 17-oktyabr | Umumiy hukumat okrugi | Polsha | Karbon monoksit gaz kameralari |
| Majdanek | kamida 80 000  | 1941-yil 1-oktyabr — 1944-yil 22-iyul | General Government district | Polsha | Ziklon B gaz kameralari |
|

Demontaj va yashirishga urinish
-------------------------------

 Sobiq Sonderkommando 1005 qul ishchilari Yanovska konslageridagi suyak maydalagich yonida turishibdi (fotosurat 1944-yil avgustda, lager ozod qilingandan keyin olingan)
Natsistlar u erda odamlar oʻldirilgani haqidagi dalillarni yashirish uchun qirgʻin lagerlarini qisman yoki toʻliq yoʻq qilishga harakat qilishgan. Bu nafaqat qirgʻin jarayonini, balki koʻmilgan qoldiqlarni ham yashirishga urinish edi. Yashirin Sonderaktion 1005 natijasida, lagerlar mahkumlar komandolari tomonidan demontaj qilindi, ularning yozuvlari yoʻq qilindi va ommaviy qabrlar qazildi. Dalillar nomaʼlum boʻlib qolgan baʼzi qirgʻin lagerlari sovet qoʻshinlari tomonidan ozod qilindi, ular Gʻarb ittifoqchilaridan farqli hujjatlar va ochiqlik standartlariga rioya qildilar.

Shunga qaramay, Majdanek Belorussiya operatsiyasi paytida Sovet Qizil Armiyasining tez oldinga siljishi tufayli deyarli butun holda qoʻlga olingan.

Xotira
------

Urushdan keyingi davrda Polsha Xalq Respublikasi hukumati qirgʻin lagerlarida yodgorliklar yaratdi. Ushbu dastlabki yodgorliklarda natsistlar qurbonlarining etnik, diniy yoki milliy xususiyatlari qayd etilmagan. Soʻnggi oʻn yilliklarda qirgʻin lagerlari joylari hamma uchun ochiq boʻldi. Ular butun dunyo boʻylab tashrif buyuruvchilar uchun mashhur joylar, ayniqsa Osvensim shahri yaqinidagi eng mashhur fashistlarning oʻlim lageri Osvensimdir. 1990-yillarning boshlarida yahudiy Xolokost tashkilotlari Polsha katolik guruhlari bilan "Osvensim kabi fashistlarning o'lim lagerida yodgorlik sifatida shahidlikning qanday diniy belgilari mos keladi?" Yahudiylar asosan polyaklar oʻldirilgan Osvensim I yaqinida Osvensim xochi kabi nasroniy yodgorliklarini oʻrnatishga qarshi chiqdilar. Holokostning yahudiy qurbonlari asosan Osvensim II Birkenauda oʻldirilgan.

1988-yildan beri har yili Polshada "Tiriklar marshi" tashkil etiladi. Marshchilar Estoniya, Yangi Zelandiya, Panama va Turkiya kabi turli mamlakatlardan keladi.

### Lagerlar va Xolokostni inkor etish

 Hujjatli dalillar: Reichsbahn Mahbuslarni yetkazib berish uchun yuk xati (Häftlinge) 1943 yil noyabrda Sobiborga
Holokostni inkor etuvchilar yoki inkor qiluvchilar Xolokost sodir boʻlmagan yoki tarixan tan olingan tarzda va darajada sodir boʻlmagan deb taʼkidlaydigan odamlar va tashkilotlardir. Holokostni inkor etuvchilarning taʼkidlashicha, qirgʻin lagerlari aslida sharqdan deportatsiya qilingan tranzit lagerlar edi. Biroq, bu nazariyalar yahudiylar oʻldirish uchun lagerlarga yuborilganligini koʻrsatadigan omon qolgan nemis hujjatlari tomonidan rad etilgan.

SS va fashistlar rejimining qirgʻin lagerlari mavjudligini yashirishga boʻlgan keng koʻlamli urinishlari tufayli qirgʻin lagerlarini tadqiq qilish qiyin. Yoʻq qilish lagerlarining mavjudligi lagerdan omon qolganlar va Yakuniy yechim aybdorlarining koʻrsatmalari, ashyoviy dalillar (qolgan lagerlar va boshqalar) bilan qatʼiy tasdiqlanadi.

### Ogohlik

2017-yilda Körber jamgʻarmasi soʻrovi shuni koʻrsatdiki, Germaniyadagi 14 yoshli bolalarning 40 foizi Osvensim nima ekanligini bilishmaydi. 2018-yilda Qoʻshma Shtatlarda daʼvolar konferensiyasi, Amerika Qoʻshma Shtatlari Xolokost yodgorlik muzeyi va boshqalar tomonidan oʻtkazilgan soʻrov natijalariga koʻra, soʻrovda qatnashgan Amerika ming yilliklarining 66 foizi (va barcha AQSh kattalarining 41 foizi) Osvensim nima ekanligini bilishmaydi. 2019-yilda 1100 nafar kanadaliklar o‘rtasida o‘tkazilgan so‘rov shuni ko‘rsatdiki, ularning 49 foizi nemislar tomonidan bosib olingan Yevropada joylashgan natsistlar lagerlaridan birortasini ham nomini bilmaydi.

Manbalar
--------

1. ↑  „World War II and the Holocaust, 1939–1945" (en).  United States Holocaust Memorial Museum. Qaraldi: 7-iyun 2020-yil.
2. ↑  „The Death Camps" (en).  Yad Vashem. Qaraldi: 3-aprel 2020-yil.
3. ↑  "Killing Centers: An Overview". *Holocaust Encyclopedia*. United States Holocaust Memorial Museum.. Qaraldi: 3 April 2020.
4. 1 2 3  „The Implementation of the Final Solution: The Death Camps". *The Holocaust*.  Yad Vashem, The World Holocaust Remembrance Center. Qaraldi: 20-aprel 2020-yil.
5. ↑  Gruner, Wolf „Jewish Forced Labor as a Basic Element of Nazi Persecution: Germany, Austria, and the Occupied Polish Territories (1938–1943)",*. Forced and Slave Labor in Nazi-Dominated Europe*. Washington, D.C.: Center for Advanced Holocaust Studies, United States Holocaust Memorial Museum, April 2004 — 43–44 bet.
6. ↑  Gellately, Robert*. Social Outsiders in Nazi Germany*. Princeton, New Jersey: Princeton University Press, 2001 — 216 bet. ISBN 978-0-691-08684-2.
7. ↑  *Holocaust Encyclopedia.* „Gassing Operations".  United States Holocaust Memorial Museum, Washington, DC (20-iyun 2014-yil). Qaraldi: 25-yanvar 2015-yil.
8. ↑  *Russell.* „The Ten Worst Nazi Concentration Camps". *WarHistoryOnline.com* (12-oktabr 2015-yil). 22-iyul 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-oktabr 2017-yil.
9. ↑  Furet, François*. Unanswered Questions: Nazi Germany and the Genocide of the Jews*. New York: Schocken Books, 1989 — 182 bet. ISBN 978-0805209082.
10. ↑  *Bergen.* „Nazi Ideology and the Camp System". *Auschwitz: Inside the Nazi State*.  Community Television of Southern California (2004–2005).
11. ↑  Michael Burleigh*. Death and Deliverance: 'Euthanasia' in Germany, c. 1900 to 1945*. CUP Archive, 1994. ISBN 0-521-47769-7.
12. ↑  *Webb.* „Otwock & the Zofiowka Sanatorium: A Refuge from Hell". *Holocaust Research Project*.  Holocaust Education & Archive Research Team (2009). 11-iyul 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi.
13. ↑  *Yad Vashem.* „Aktion Reinhard".  Shoah Resource Center, The International School for Holocaust Studies (2013). Qaraldi: 15-sentabr 2015-yil.
14. ↑  Longerich, Peter*. Holocaust: The Nazi Persecution and Murder of the Jews*. Oxford; New York: Oxford University Press, 2010 — 185 bet. ISBN 978-0-19-280436-5.
15. ↑  {{{editor}}}: „Wannsee Protocol of January 20, 1942". *The Holocaust: Selected Documents in Eighteen Volumes. Vol. 11*.  The official U.S. government translation (1945). Qaraldi: 15-sentabr 2015-yil.
16. 1 2  *History of the Belzec extermination camp* (polyakcha), Muzeum - Miejsce Pamięci w Bełżcu (National Bełżec Museum & Monument of Martyrdom), 29 October 2015da asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 15 September 2015 `{{citation}}`: Unknown parameter `|trans_title=` ignored (`|trans-title=` suggested) (yordam)
17. ↑  Christopher R. Browning*. Remembering Survival: Inside a Nazi Slave-Labor Camp*. W. W. Norton & Company, 2011 — 54, 65 bet. ISBN 978-0-393-33887-4. 28-iyun 2015-yilda qaraldi.
18. ↑  *Kenneth McVay.* „The Construction of the Treblinka Extermination Camp". *Yad Vashem Studies, XVI*.  Jewish Virtual Library.org (1984). Qaraldi: 15-sentabr 2015-yil.

 Also in: Strous MD, Rael D (April 2009). "Dr Irmfried Eberl (1910–1948): mass murdering MD". *The Israel Medical Association Journal* (IMAJ) **11** (4): 216–218. PMID 19603594.. Qaraldi: 6 October 2015. Natsistlarning oʻlim lagerlari]]
19. ↑  Rees 2006. sfn error: no target: CITEREFRees2006 (help)
20. ↑  Sereny, Gitta*. The Healing Wound: Experiences and Reflections on Germany 1938–1941*. Norton, 2001 — 135–46 bet. ISBN 978-0-393-04428-7.
21. ↑  „Auschwitz-Birkenau Memorial and Museum in Oświęcim, Poland". 10-dekabr 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi.
22. ↑  „The Death Camps". *Yad Vashem, World Holocaust Remembrance Center*. Qaraldi: 19-aprel 2020-yil.
23. ↑  "Killing Centers: An Overview". *Holocaust Encyclopedia*. United States Holocaust Memorial Museum.. Qaraldi: 19 April 2020.
24. ↑  Minerbi, Alessandra*. A New Illustrated History of the Nazis*. UK: David & Charles [2002], 2005 — 168– bet. ISBN 0-7153-2101-3. [*sayt ishlamaydi*]
25. ↑  Black, Peter R*. Police Auxiliaries for Operation Reinhard* Bankir:. Enigma Books, 2006 — 331–348 bet. ISBN 1-929631-60-X.
26. ↑  Williamson, Gordon*. The SS: Hitler's Instrument of Terror*. Zenith Imprint, 2004 — 101 bet. ISBN 0-7603-1933-2. [*sayt ishlamaydi*]
27. ↑  Stein, George H.*. The Waffen SS*, 1984 — 9, 20–33 bet. ISBN 0-8014-9275-0. 7-oktabr 2015-yilda qaraldi.
28. ↑  „Diary of Johann Paul Kremer (September 5, 1942)".  Holocaust-history.org (2-mart 1999-yil). 14-may 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 27-avgust 2013-yil.
29. ↑  Overy, Richard*. Interrogations*. Penguin, 2002 — 356–357 bet. ISBN 978-0-14-028454-6.
30. 1 2  Beyer, John C „Introduction",*. Forced Labour under Third Reich – Part 1*. Nathan Associates, 2006 — 3–17 bet. 7-oktabr 2015-yilda qaraldi. „Number of foreign laborers employed as of January 1944 (excluding those already dead): total of 3,795,000. From Poland: 1,400,000 (survival rate 25.2); from the Soviet Union: 2,165,000 (survival rate 27.7) Table 5."  Wayback Machine saytida arxivlandi (2015-08-24).
31. ↑  *Herbert.* „The Army of Millions of the Modern Slave State (extract)". *Hitler's Foreign Workers: Enforced Foreign Labor in Germany under the Third Reich*.  Cambridge University Press (1997). 4-iyun 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi.
32. ↑  "The evacuation of Jews to Poland". *Jewish Virtual Library*. Retrieved 28 July 2009.
33. ↑  Land-Weber, Ellen „Conditions for Polish Jews During WWII",*. To Save a Life: Stories of Holocaust Rescue*, 26 October 2004.  Wayback Machine saytida arxivlandi (2010-07-02).
34. ↑  „Ghettos". *encyclopedia.ushmm.org*.
35. ↑  Desbois, Patrick „Operation 1005",*. The Holocaust by Bullets: A Priest's Journey to Uncover the Truth Behind the Murder of 1.5 Million Jews* (en). New York: Palgrave Macmillan, 19 August 2008 — 170 bet. ISBN 978-0-2305-9456-2.
36. 1 2  Arad 1999. sfn error: no target: CITEREFArad1999 (help)
37. ↑  „Aktion Reinhard: Belzec, Sobibor & Treblinka". 13-may 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-dekabr 2007-yil.
38. ↑  „Deportation and transportation". *The Holocaust Explained*.  London Jewish Cultural Centre (2011). 13-yanvar 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 5-avgust 2016-yil.
39. ↑  M. Lifshitz, *Zionism* [משה ליפשיץ, "ציונות"], p. 304. Compare with H. Abraham, "History of Israel and the nations in the era of Holocaust and uprising" [חדד אברהם, "תולדות ישראל והעמים בתקופת השואה והתקומה"]
40. ↑  "Auschwitz: The Nazis and the Final Solution", *Yesterday* television channel, 18:00, 18 November 2013
41. ↑  Borkin, Joseph*. The Crime and Punishment of IG Farben*. New York City: Free Press, 1978. ISBN 978-0-02-904630-2.
42. ↑  „At the Killing Centers" (en). *United States Holocaust Memorial Museum*. Qaraldi: 2-mart 2018-yil.
43. 1 2 3 4 5 6  Höss 1959. sfn error: no target: CITEREFHöss1959 (help)
44. ↑  „Killing Centers: An Overview" (en). *encyclopedia.ushmm.org*. Qaraldi: 10-iyun 2020-yil.
45. ↑  *USHMM.org.* „Auschwitz". — „It is estimated that the SS and police deported at a minimum 1.3 million people to Auschwitz complex between 1940 and 1945. Of these, the camp authorities murdered 1.1 million." (Number includes victims killed in other Auschwitz camps.)". 31-yanvar 2010-yilda asl nusxadan arxivlandi.
46. ↑  *USHMM.org.* „Belzec". — „Between March and December 1942, the Germans deported some 434,500 Jews, and an indeterminate number of Poles and Roma (Gypsies) to Belzec, to be killed.".
47. ↑  *USHMM.org.* „Chełmno". — „In total, the SS and the police killed some 152,000 people in Chełmno.".
48. ↑  In all, the Germans and their auxiliaries killed at least 170,000 people at Sobibór. Holocaust Encyclopedia.
49. ↑  A recent study reduced the estimated number of deaths at Majdanek, in: Pawel P. Reszka, „Majdanek Victims Enumerated", *Gazeta Wyborcza*, Lublin, 12 December 2005, reproduced on the site of the Auschwitz-Birkenau Museum: Lublin scholar Tomasz Kranz established new figure which the Majdanek museum staff consider authoritative. Earlier calculations were greater: c. 360,000, in a much-cited 1948 publication by Judge Zdzisław Łukaszkiewicz, of the Main Commission for the Investigation of Nazi Crimes in Poland; and c. 235,000, in a 1992 article by Dr. Czeslaw Rajca, formerly of the Majdanek museum. However, the number of those whose deaths the camp administration did not register remains unknown.
50. ↑  Davies, Norman*. Europe: A History*. HarperCollins, 1998. ISBN 0-06-097468-0.
51. ↑  „March of the Living International". *motl.org*.
52. ↑  „March of the Living Canada". *motl.org*.
53. ↑  *Mathis.* „Holocaust Denial: A Definition".  ABC-CLIO. Qaraldi: 4-mart 2017-yil.
54. ↑  *Browning.* „Browning: Evidence for the Implementation of the Final Solution". *Holocaust Denial on Trial*. Qaraldi: 5-iyun 2020-yil.
55. ↑  „Auschwitz-Birkenau: 4 out of 10 German students don't know what it was". Deutsche Welle (28-sentabr 2017-yil).
56. ↑  *Posener, Alan*. „German TV Is Sanitizing History". *Foreign Policy* (9-aprel 2018-yil).
57. ↑  „New Survey by Claims Conference Finds Significant Lack of Holocaust Knowledge in the United States". Claims Conference (2018).
58. ↑  *Stober, Eric*. „Nearly half of Canadians can't name a single concentration camp: survey". Global News (26-yanvar 2019-yil).

Adabiyotlar
-----------

* Arad, Yitzhak*. Belzec, Sobibor, Treblinka: The Operation Reinhard Death Camps*. Indiana University Press, 1999. ISBN 978-0-253-21305-1.
* Bartov, Omer*. The Holocaust: origins, implementation, aftermath*. London: Routledge, 2000. ISBN 0-415-15035-3.
* Cox, John K. „Ante Pavelić and the Ustaša State in Croatia",*. Balkan Strongmen: Dictators and Authoritarian Rulers of South Eastern Europe* Fischer:. West Lafayette, Indiana: Purdue University Press, 2007. ISBN 978-1-55753-455-2.
* Gilbert, Martin*. Holocaust Journey: Travelling in search of the past*. Phoenix, 1997. ISBN 0-231-10965-2. „An account of the locations of the extermination camps as they are today, augmented by the historical information about them, and about the fate of the Jews of Poland."
* Höss, Rudolf*. Commandant of Auschwitz. The Autobiography of Rudolf Hoess with an Introduction by Lord Russett* (PDF), Translation Constantine FitzGibbon, Cleveland and New York: The World Publishing Company, 1959 — 1–311 bet. 15-yanvar 2015-yilda qaraldi.
* Klee, Ernst*. 'Turning the tap on was no big deal': the gassing doctors during the Nazi period and afterwards*. Dachau Review, 1990. ISBN 3-9808587-1-5.
* Levi, Primo*. The Drowned and the Saved*. London: Michael Joseph, 1986. ISBN 0-7181-3063-4.
* Mojzes, Paul*. Balkan Genocides: Holocaust and Ethnic Cleansing in the Twentieth Century*. Rowman & Littlefield, 2011. ISBN 978-1-4422-0663-2.
* Rees, Laurence*. Auschwitz: A New History*. Public Affairs, 2006. ISBN 978-1-58648-357-9.

Havolalar
---------

* Xolokost tarixi loyihasi, Xolokost haqida tezkor faktlar. Insholar, hujjatlar, reproduksiyalar. 2015-yil 15-sentabrda olingan.
* Xolokost va kontslagerlar haqida ma'lumot
* Xolokost ta'limi va arxiv tadqiqot guruhi
* Natsistlar lagerlari haqidagi rasmiy AQSh milliy arxivi
* Belzec, Sobibor, Treblinka. Xolokostni rad etish va Reynxard operatsiyasi.