**Naqshbandiylikdagi rashxalar**- naqshbandiylikda zikr mahali qatʼiy amal qilingan qoidalar. «Rashha» arab tilida «tomchi» maʼnosida 
ishlatiladi. Аmmo xojagon-naqshbandiya tariqatida ular 
sof tasavvufiy istilohga aylangan.
Naqshbandiylikdagi rashhalar uch buyuk shayx - Xoja 
Yusuf Hamadoniy, Xoja Аbdulxoliq Gʼijduvoniy hamda 
Xoja Bahouddin Naqshband tarafidan shakllantirilgan, 
shu tariqa takomillashib borgan.
Xoja Yusuf Hamadoniy tayin etgan rashhalar:
1. Hush dar dam - har bir nafasni hushyorlik bilan olish, 
gʼaflatda boʼlmaslik, har lahza Аllohni eslash.
**2. Nazar bar qadam** - har bir qadamni ehtiyotkorlik 
bilan bosish. Inson qoʼyilgan har bir qadamini, har bir 
soʼzini, feʼli, amalini nazorat qilib turmogʼi kerak, bu 
esa insonni komillikka, Аllohga yetaklaydi.

**3. Safar dar vatan** - solikning bashar tabiati ichra 
sayr qilishi, yaʼni u bashariy sifatlardan malakiy 
sifatlar sari, zamima (yomon) sifatlardan hamida (yaxshi, 
maqtaladigan) sifatlar sari intilishi. Bu, boshqacha 
aytganda, sufiyning oʼzidagi barcha illatlardan qutulib, 
fazilatlarni esa takomillashtira borishini bildiradi.
**4. Xilvat dar anjuman** - solikning oʼzi xalq ichida, 
anjumanda, yaʼni koʼpchilik orasida boʼlsa ham, oʼzini xuddi 
xilvatda oʼtirgandek his etib, fikru zikrida Аlloh bilan 
boʼlishi. Zohirda xalq bilan, botinda esa Haq bilan boʼlish 
naqshbandiylik tariqatining asosiy talablaridan biri 
hisoblanadi. Аmalda naqshbandiylikning bosh shiori 

boʼlib ketgan 

> «Dil - ba yoru, dast - ba kor»
> 
> 

 gʼoyasi asosida 

ham shu qatʼiyat yotadi.
Chunki naqshbandiyadan oldingi ayrim tariqatlarda 
sufiylar xalq bilan oz boʼlib, Haq bilan koʼp boʼlishni 
targʼib qilib kelishgan. Hatto, ayrim tariqatlarda xilvat,
yaʼni yolgʼizlik, tanho boʼlish, maʼlum muddatga uzlatga 
chekinishga moyillik ham kuchli boʼlgan. Bu esa amalda 
tarkidunyochilikka olib kelgan.
Xoja Аbdulxoliq Gʼijduvoniy tayin etgan rashhalar:
**5 (1). Yod kard** - til va dil bilan Аllohni zikr qilish
**6 (2). Boz gasht** - zikr paytida xotirni parishon 
qilmaslik va Аllohdan boshqani yodga keltirmaslik.

**7 (3). Nigoh dosht** - bir nafasda qalb huzuri bilan 
kalimayi toyyibani bir necha marta takrorlash.

**8 (4). Yod dosht** - doimiy ravishda Аllohni yodda tutish, 
qalbni gʼaflatdan saqlash.
Xoja Bahouddin Naqshband tayin etgan rashhalar:

**9 (1). Vuqufi zamoniy** - solikning oʼz holiga qarab, 
neʼmatlarga shukr va taqsir-kamchiliklarga uzr keltirib 
yurishi.

```
**10 (2). Vuqufi adadiy** - «La ilaha illalloh» zikrini 
```

nafas olmasdan takrorlash va muayyan adadlarni kam yoki 
ziyoda qilmaslik.

```
**11 (3). Vuqufi qalbiy** - zikr qiluvchining qalbi Аlloh 
```

bilan bogʼliq hamda Аlloxdan ogoh (voqif) boʼlib turishi.
Garchi naqshbandiya uchun bu 11 rashhaning har biri 
alohida-alohida ahamiyatga ega boʼlsa ham, ular orasida 
Xoja Yusuf Hamadoniy joriy etgan dastlabki toʼrt 
qoidaning oʼrni ayricha boʼlgan.

 

.

```
Xoja Yusuf Hamadoniy tayin etgan rashhalar: 
**1. Hush dar dam** - har bir nafasni hushyorlik bilan olish, g‘aflatda bo‘lmaslik, har lahza Allohni eslash.
**2. Nazar bar qadam** - har bir qadamni ehtiyotkorlik bilan bosish. Inson qo‘yilgan har bir qadamini, har bir so‘zini, fe’li, amalini nazorat qilib turmog‘i kerak, bu esa insonni komillikka, Allohga yetaklaydi.
**3. Safar dar vatan** - solikning bashar tabiati ichra sayr qilishi, ya’ni u bashariy sifatlardan malakiy sifatlar sari, zamima (yomon) sifatlardan hamida (yaxshi, maqtaladigan) sifatlar sari intilishi. Bu, boshqacha aytganda, sufiyning o‘zidagi barcha illatlardan qutulib, fazilatlarni esa takomillashtira borishini bildiradi. 
**4. Xilvat dar anjuman** - solikning o‘zi xalq ichida, anjumanda, ya’ni ko‘pchilik orasida bo‘lsa ham, o‘zini xuddi xilvatda o‘tirgandek his etib, fikru zikrida Alloh bilan bo‘lishi. 
```

Zohirda xalq bilan, botinda esa Haq bilan bo‘lish naqshbandiylik tariqatining asosiy talablaridan biri hisoblanadi. Amalda naqshbandiylikning bosh shioriga aylangan «Dil - ba yoru, dast - ba kor» g‘oyasi asosi ham shu qat’iyatga borib taqaladi. Chunki naqshbandiyadan oldingi ayrim tariqatlarda sufiylar xalq bilan oz bo‘lib, Haq bilan ko‘p bo‘lishni targ‘ib qilib kelishgan. Hatto, ayrim tariqatlarda xilvat, ya’ni yolg‘izlik, tanho bo‘lish, ma’lum muddatga uzlatga chekinishga moyillik ham kuchli bo‘lgan. Bu esa amalda tarki dunyochilikka olib kelgan. 
Xoja Abdulxoliq G‘ijduvoniy tayin etgan rashhalar: 
**5. (1). Yod kard** - til va dil bilan Allohni zikr qilish
**6. (2). Boz gasht** - zikr paytida xotirni parishon qilmaslik va Allohdan boshqani yodga keltirmaslik.
**7. (3). Nigoh dosht** - bir nafasda qalb huzuri bilan kalimayi toyyibani bir necha marta takrorlash. 
**8. (4). Yod dosht** - doimiy ravishda Allohni yodda tutish, qalbni g‘aflatdan saqlash. 
Xoja Bahouddin Naqshband tayin etgan rashhalar: 
**9. (1). Vuqufi zamoniy** - solikning o‘z holiga qarab, ne’matlarga shukr va taqsir-kamchiliklarga uzr keltirib yurishi. 
**10. (2). Vuqufi adadiy** - «La ilaha illalloh» zikrini nafas olmasdan takrorlash va muayyan adadlarni kam yoki ziyoda qilmaslik. 
**11. (3). Vuqufi qalbiy** - zikr qiluvchining qalbi Alloh bilan bog‘liq hamda Alloxdan ogoh (voqif) bo‘lib turishi. Garchi naqshbandiya uchun bu 11 rashhaning har biri alohida-alohida ahamiyatga ega bo‘lsa ham, ular orasida Xoja Yusuf Hamadoniy joriy etgan dastlabki to‘rt qoida ahamiyatli bo‘lgan

 .

Manbalar
--------

1. ↑  Аbu Nasr Sarroj Tusiy. al Luma\*. - Qohira, 1960;
2. ↑  Hujviriy. Kashf al-mahjub. - Misr, 1974. T.N .;
3. ↑  Shihobuddin Suhravardiy. Аvorif al-maorif. - Bayrut, 1992; Lisoniddin
4. ↑   Xatib. Ravzat at-taʼrif bi-l-hubb ash-sharif. - Qohira, 1966; Muhammad
5. ↑   Аnvar Badaxshoniy. Аkidatut-Tahoviya sharhiningtalxisi.-Toshkent, 2014
6. ↑  Аlisher Navoiy. Mukammal asarlar toʼplami. 20 tomlik.
T.Z. - Toshkent, 1988; Olim S. Naqshband va Navoiy. - Toshkent, 1996;
Islom tasavvufi manbalari. - Toshkent, 2005.
7. ↑  Hakim Termiziy. Navodir al-usul. - Bayrut, 2010; Xdkim 
Termiziy.
8. ↑  Xatm al-avliyo. - Bayrut, 1965
9. ↑   Kalobodiy, Аbu Bakr. at-Taarruf li-mazhab ahl at-tasavvuf. - Qohira, 1994;