Xie Jun
**Xie Jun** (1970-yil 30-oktyabrda tugʻilgan) — xitoylik shaxmat grossmeysteri. U 1991-yildan, 1996-yilgacha va yana 1999-yildan 2001-yilgacha, ayollar oʻrtasida shaxmat boʻyicha jahon chempioni sifatida yetakchilik qilgan. Xie Yelizavetta Ivanovna va Xou Yifandan tashqari kamida ikkita alohida hukmronlik qilgan uchta ayol shaxmatchilaridan biridir. Xie Jun — Xitoy shaxmat assotsiatsiyasining amaldagi prezidenti.

Faoliyati
---------

1970-yilda Xebey shtatining Baoding shahrida tugʻilgan va Pekinda oʻsgan boʻlsa-da, Xie va uning ota-onasining ota-bobolarining uyi — Liaoyuan, Girin shahridir. Olti yoshida Xie Xitoy shaxmatini oʻynay boshladi va 10 yoshida u Pekinning qizlar oʻrtasidagi xiangqi chempioniga aylandi. Hukumat vakillarining talabi bilan u tez orada xalqaro shaxmat oʻynay boshladi. Befarq mashgʻulot imkoniyatlariga qaramay, Xie 1984-yilda shaxmat boʻyicha qizlar oʻrtasida Xitoy chempioni boʻldi. 1988-yilda u Adelaida shahrida oʻtkazilgan oʻsmir qizlar oʻrtasidagi jahon chempionatida ikkinchi-toʻrtinchi oʻrinlarni egalladi.
20 yoshida Xie ayollar oʻrtasidagi jahon chempioni unvoniga daʼvogarlik qilish huquqini qoʻlga kiritdi va 1991-yilda u 1978-yildan beri chempion boʻlgan gruziyalik Mayya Chiburdanidzeni 8½-6½ hisobida magʻlub etdi. 1993-yilda u oʻz unvonini Nana Ioselianiga qarshi muvaffaqiyatli himoya qildi (oʻyinda 8½-2½ gʻalaba qozondi). 1994-yilning yozida unga toʻliq grossmeyster unvoni berildi, bu unvonga sazovor boʻlgan oltinchi ayol edi. U 1996-yilda shaxmat boʻyicha ayollar oʻrtasidagi jahon chempionatida vengriyalik Syuzan Polgarga yutqazdi (8½-4½), lekin 1999-yilda Polgar oʻyin shartlarini qabul qilishdan bosh tortgach, chempionatning boshqa finalchisi Alisa Galliamovani (8½-6½) magʻlub etib, unvonni qaytarib oldi. 2000-yilda FIDE jahon chempionati formatini nokaut tizimiga oʻzgartirdi.

2000-yil aprel oyida Guanchjouda ayollar chempioni Xie sobiq jahon chempioni Anatoliy Karpov bilan oʻyin oʻtkazdi. „Ayol va erkak shaxmat bahsi" deb hisoblangan oʻyin oddiy vaqt nazoratida toʻrtta oʻyin va ikkita tezkor oʻyindan iborat boʻldi. Toʻrtta oʻyinda Karpov 2½-1½ hisobida gʻalaba qozondi (1 gʻalaba, 3 durang), tezkor oʻyin ham Karpovga nasib etdi.

Xitoyda qahramon boʻlgan Xie oʻzining optimizmi va yorqin hujum uslubi bilan mashhur boʻldi. Uning muvaffaqiyati xalqaro shaxmatni oʻz mamlakatida va butun Osiyoda ommalashtirishga katta yordam berdi. Xie Jun bir qator kuchli xitoylik ayol oʻyinchilar orasida birinchi boʻlib chiqdi, qolganlari Chju Chen, Syu Yuxua va Van Ley edi. 1998-yilda Rossiyaning Qalmogʻistonida boʻlib oʻtgan Elista shaxmat olimpiadasida Xitoy ayollar terma jamoasining oltin medalni qoʻlga kiritishida ham u muhim omil boʻldi.

2004-yil iyul oyida u Xalqaro hakam va FIDE katta murabbiyi unvonlariga sazovor boʻldi. 2019-yil aprel oyida Xie Jun Xitoy shaxmat assotsiatsiyasining yangi prezidenti etib tayinlandi.

Shaxsiy hayoti
--------------

Taxminan, 1990-yillarning oxirida Xie Pekin universitetida psixologiya boʻyicha doktorlik dissertatsiyasini oʻqiyotgan edi. 2008-yilga kelib, Xie Jun Pekin mintaqasida shaxmat va Go isteʼdodlariga gʻamxoʻrlik qiluvchi agentlikka rahbarlik qildi. U sobiq murabbiyi Vu Shaobin bilan turmush qurgan.

Manbalar
--------

1. ↑  „中国国际象棋运动员等级分数据库".  Chessinchina.net. 12-noyabr 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 21-dekabr 2011-yil.
2. ↑  „Xie Jun". *World Chess Hall of Fame*.
3. ↑  „谢军--我是吉林的女儿" (xitoycha). *Qingdao News* (17-iyul 2008-yil). — „谢军笑答："我是地地道道的吉林女儿啊！" 原来谢军虽然生在保定、长在北京，但父母却是吉林省辽源市人。". 4-mart 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-avgust 2018-yil.
4. ↑  Xie Jun*. Chess Champion from China: The Life and Games of Xie Jun*. London: Gambit Publications, 1998 — 25 bet. ISBN 1-901983-06-4.
5. ↑  Adelaide 1988 — 5° Campeonato Mundial Juvenil Feminino BrasilBase
6. ↑  Xie Jun*. Chess Champion from China: The Life and Games of Xie Jun*. London: Gambit Publications, 1998 — 133 bet. ISBN 1-901983-06-4.
7. ↑  „The Week in Chess 242".  Chesscenter.com. Qaraldi: 21-dekabr 2011-yil.
8. ↑  „THE WEEK IN CHESS 284". London Chess Center. 17–aprel 2000–yil. `{{cite magazine}}`: Cite magazine requires `|magazine=` (yordam)CS1 maint: date format ()
9. ↑  „Xie Jun is the new President of the Chinese Chess Association". *www.fide.com*. 2-may 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 2-may 2019-yil.
10. ↑  „Nanjing: Bu draws first blood in Super-GM".  Chessbase.com (12-dekabr 2008-yil). Qaraldi: 21-dekabr 2011-yil.
11. ↑  „Intchess Asia Pte Ltd".  Intchessasia.com. 22-fevral 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 21-dekabr 2011-yil.
12. ↑  Relatives and Spouses of Chess Masters

Adabiyotlar
-----------

* Xie Jun*. Chess Champion from China: The Life and Games of Xie Jun*. Gambit Publications, London, 1998. ISBN 1-901983-06-4.
* Forbes, Cathy*. Meet the Masters*. Tournament Chess, 1994. ISBN 1-85932-041-4.

Havolalar
---------

* Rasmiy sahifasi
* „Men professional emasman"— intervyu