Inson skeleti 
**Inson skeleti** (qadimgi yunoncha: *σκελετος* - "quritilgan") - inson tanasining suyaklari to'plami, tayanch- harakat tizimining passiv qismidir. U yumshoq to'qimalarni suyanchigʻi, mushaklarni qo'llash nuqtasi, ichki organlarni himoya qilish uchun xizmat qiladi. Skeletning suyak to'qimasi mezenximadan rivojlanadi.

Voyaga yetgan odam skeleti taxminan 206 suyakdan iboratdir. Ularning deyarli barchasi bo'g'inlar, ligamentlar va boshqa birikmalar yordamida bir butunga birlashtirilgan. Tug'ilganda inson skeleti 270 dan ortiq suyaklardan iborat; balog'at yoshida suyaklar soni 205-208 gacha kamayadi, chunki ba'zi suyaklar, asosan, bosh suyagi, tos suyagi va umurtqa pog'onasi suyaklari birlashadi.

Etimologiya
-----------

Skeletning qadimgi yunoncha nomi - "quritilgan", skelet yasashning qadimgi usuli - quyoshda yoki issiq qumda quritishdan kelib chiqqan.

Tavsif
------

205-208 suyakning: 32-34 tasi juftlashtirilmagan, qolganlari juftlashgandir. 23 ta suyak bosh suyagini, 32-34 tasi umurtqa pogʻonasini, 25 tasi qovurgʻa va toʻsh suyagini, 64 tasi yuqori oyoq-qoʻllarning skeletini, 62 tasi pastki oyoq-qoʻllarning skeletini tashkil qiladi.

Har bir suyak organ bo'lib, uning shakli va tuzilishi funksiyasi bilan belgilanadi. Skeletning suyaklari biriktiruvchi to'qimalarga bog'liq bo'lgan suyak va togʻay to'qimalaridan hosil bo'ladi. Suyaklar hujayralar va hujayralararo moddadan iborat. Suyakning organ sifatida tarkibiga quyidagilar kiradi: haqiqiy suyak to'qimasi, periosteum, endosteum, artikulyar togʻay, qon tomirlari va nervlar. Bundan tashqari, suyaklar gematopoetik suyak iligi uchun qabul qiluvchi hisoblanadi. Bu barcha shakllanishlar bir butunga birlashtirilgan bo'lib, suyaklarga o'z vazifalarini bajarishga imkon beradi. Shunday qilib, suyak umumiy metabolizmda, xususan, tuz almashinuvida faol ishtirok etadi va mineral tuzlar ombori hisoblanadi. Suyakning tarkibi ancha barqaror. Uning tarkibida 45% mineral tuzlar (kaltsiy, kaliy, natriy va boshqa elementlarning tuzlari), 25% suv va 30% organik moddalar mavjud.

### Tasnifi

Shakl va tuzilishga ko'ra suyaklar quyidagilarga bo'linadi:

* uzun suyaklar, ularda uzunligi boshqa o'lchovlardan ustun turadi (humerus, ulna, radius);
* yassi suyaklar, ularda ikki o'lcham uchinchidan ustun turadi (bosh suyagi, sternum suyaklari);
* gubkasimon (qisqa) suyaklar, ulardagi barcha uch o'lchamlar taxminan bir xil bo'lib, asosan shimgichli suyak moddasidan (pisiform suyak, patella) iborat;
* tanadagi murakkab tartibsiz shaklga va bo'shliqlarga ega bo'lgan havo suyaklari (frontal, maksiller suyaklar);
* murakkab shaklga ega bo'lgan va boshqa suyaklarning elementlarini (umurtqalar, bosh suyagi asosining suyaklari) birlashtirgan aralash (g'ayritabiiy) suyaklar.

*Uzun suyaklar* - femur, humerus va boshqalar. Ular tutqich vazifasini bajaradi va oyoq-qo'llarning mushaklarini biriktirish uchun xizmat qiladi. Ular o'rta qismni - diafizni va artikulyar uchlarini - epifizlarni ajratib turadilar. Bolalarda o'sish zonalari ochiq - epifiz xaftaga qatlami. Kattalardagi diafiz va epifiz o'rtasida metafiz aniqlanadi. *Yassi suyaklar* - bosh suyagi, skapula, tos suyaklari, sternum, qovurg'alar ichki organlarni himoya qiladi, ba'zilari mushaklarni biriktirish uchun asosdir. *Havo suyaklari* - bosh suyagi va yuz suyaklari - sfenoid, etmoid, frontal, temporal, maksiller havo sinuslari yoki hujayralarini o'z ichiga oladi. Suyaklardagi tuzilish xususiyatlariga ko'ra, *shimgichli* va *zich (kortikal) moddalar* farqlanadi. *Periosteum* kollagen tolalari orqali suyak bilan bog'langan zich biriktiruvchi to'qima plastinkasidir. Osteoblastlar va osteoklastlarning faolligi tufayli suyak to'qimalarining o'sishi va qurilishi sodir bo'ladi.

Katta yoshlilarda hayotlarining ko'p qismida skelet massasining tana massasiga nisbati 20% da saqlanadi. Keksa va qariyalarda bu ko'rsatkich biroz kamayadi. Quruq, maseratsiyalangan (ketma-ket yog'sizlangan, oqartirilgan, quritilgan) odam skeletining og'irligi 5-6 kg ni tashkil qiladi.

Gioid suyagi - to'g'ridan-to'g'ri boshqalar bilan bog'lanmagan yagona suyak - topografik jihatdan bo'yin ustida joylashgan, ammo an'anaviy ravishda bosh suyagining yuz qismidagi suyaklarga ishora qiladi. U bosh suyagining suyaklaridan muskullar tomonidan osilgan va halqum bilan bog'langan. O'rta quloqda joylashgan 6 ta maxsus suyak (har ikki tomonda uchta) to'g'ridan-to'g'ri skeletga tegishli emas; eshitish suyakchalari faqat bir-biri bilan bog'lanadi va eshitish organining ishida qatnashadi , timpanik membranadan ichki quloqqa tebranishlarni uzatadir.

Skelet funksiyalari
-------------------

I. **Mexanik**:

1. *qo'llab-quvvatlash* - tananing qattiq suyak-xaftaga skeletining shakllanishi, unga mushaklar, fastsiya va ko'plab ichki organlar biriktiriladi;
2. *harakat*, suyaklar orasidagi harakatlanuvchi bo'g'inlar mavjudligi sababli, suyaklar mushaklar tomonidan harakatga keltiriladigan tutqichlar sifatida ishlaydi;
3. *ichki organlarni himoya qilish* - suyak idishlarini shakllantirish (miya va hissiy organlar uchun bosh suyagi ; orqa miya kanali - orqa miya);
4. *bahor, zarbani yutuvchi, funksiyasi* - harakat paytida chayqalishni kamaytirish va yumshatish (kuchli oyoq qurilishi, suyaklar orasidagi xaftaga tushadigan qatlamlar va boshqalar).

II. **Biologik**:

1. *gematopoetik yoki gematopoetik funksiya* - yangi qon hujayralarining shakllanishi;
2. *metabolizmda ishtirok etish* - suyaklar organizmdagi kaltsiy va fosforning ko'p qismining ombori hisoblanadi.

Umumiy xususiyatlari
--------------------

Inson skeleti barcha umurtqali hayvonlar uchun umumiy tamoyilga muvofiq tuzilgan. Skeletning suyaklari ikki guruhga bo'linadi: *oʻqli skelet* va *qoʻshimcha skelet*. Oʻqli skeletga o'rtada yotgan va tananing skeletini tashkil etuvchi suyaklar kiradi; bularning barchasi bosh, umurtqa pog'onasi, qovurg'alar va sternum suyaklaridir. Qoʻshimcha skelet: klavikulalar, yelka, yuqori oyoq -qo'llarning suyaklari, tos suyaklari va pastki oyoqlarning suyaklaridan iborat.

### Eksenel- oʻqli skelet

Eksenel skelet bosh suyagi, umurtqa pog'onasi, qovurg'alar va sternum tomonidan hosil bo'ladi. Bosh suyagida miya va ko'pchilik hissiy organlar - ko'zlar, quloqlar, til va burun joylashgan. Bundan tashqari, ovqat hazm qilish va nafas olish tizimlariga olib boradigan teshik mavjud. Moslashuvchan S - shaklidagi umurtqa pog'onasi bosh va tana uchun tayanch bo'lib xizmat qiladi, 26 tartibsiz shakldagi suyaklardan iborat - 24 vertebra, sakrum va koksiks. Umurtqalarning suyak jarayonlariga umurtqa pog'onasini tik holatda saqlashga yordam beruvchi mushaklar va ligamentlar biriktirilgan. 7 ta boʻyin umurtqasi boʻyin va boshni qoʻllab-quvvatlaydi, 12 ta koʻkrak umurtqasi qovurgʻalar bilan boʻgʻimlanadi, 5 ta bel umurtqasi tana vaznining katta qismini koʻtaradi. Birlashgan umurtqalardan tashkil topgan sakrum va koksigea umurtqa pog'onasini tos kamari bilan bog'laydi.

Ko'krak qafasi -ko'krak qafasida joylashgan organlarni himoya qiladi va nafas olish jarayonida ishtirok etadi. U sternum va 12 juft tekis, kavisli qovurg'alardan hosil bo'ladi. Orqa tomonda har bir qovurg'a ko'krak umurtqasining umurtqasi bilan bo'g'imlanadi. 7 ta yuqori qovurg'a (haqiqiy) egiluvchan qovurg'a kemirchaklari bilan sternumga biriktirilgan. Keyingi 3 ta qovurg'a (yolg'on) old tomondan togʻay bilan bog'langan, eng pastki 2 (tebranish yoki suzuvchi) esa faqat ko'krak umurtqasining umurtqalari bilan bog'langan bo'lib, old tomondan erkin qoladi.

* *Bosh suyagi* - boshning suyak asosi, miyaning o'tiradigan joyi, shuningdek, ko'rish, eshitish va hidlash organlari. Bosh suyagi ikki qismdan iborat: miya va yuz.
* *Ko'krak qafasi* kesilgan siqilgan konusning shakliga ega, u ko'krak qafasining suyak-xaftaga asosi va ichki organlar uchun qabul qiluvchi hisoblanadi. 12 ta koʻkrak umurtqasi, 12 juft qovurgʻa va sternumdan iborat.
* *Vertebral ustun ,* yoki *umurtqa pog'onasi* - tananing asosiy o'qi, butun skeletning tayanchi; orqa miya orqa miya kanali ichidan o'tadi. U bachadon bo'yni, ko'krak, bel, sakral va koksigeyaga bo'linadi.

### Qo'shimcha skelet

Qo'shimcha skelet qo'l va oyoq suyaklaridan, shuningdek, oyoq-qo'llarni eksenel-oʻqli skelet bilan bog'laydigan 2 ta kamar - yelka va tos suyagidan iborat. Yelka suyagi- yelka kamarini hosil qiladi. Tos kamari butun tananing yuqori qismining og'irligini ko'taradi. Qo'l va oyoqlarda juda ko'p mayda suyaklar mavjud. Qo'llar bizga har xil narsalarni boshqarishga imkon beradi. Oyoqlar muvozanatni saqlashga yordam beradi.

* Yuqori oyoq- *qo'llarning kamari* - yuqori oyoqlarning eksenel skeletga biriktirilishini ta'minlaydi. Juftlangan elkama pichoqlari va klavikulalardan iborat.
* *Yuqori oyoq-qo'llar* mehnat faoliyatini amalga oshirish uchun maksimal darajada moslashtirilgan. Oyoq uch qismdan iborat: yelka, bilak va qo'l.
* *Pastki oyoq-qoʻllarning kamari pastki* ekstremitalarning eksenel skeletga biriktirilishini ta'minlaydi, shuningdek ovqat hazm qilish, siydik chiqarish va reproduktiv tizimlar uchun qabul qiluvchi va tayanch hisoblanadi.
* *Pastki oyoq* -qo'llar kosmosda tanani barcha yo'nalishlarda qo'llab-quvvatlash va harakatlantirish uchun moslashtirilgan, vertikal yuqoriga harakatidan tashqari (sakrashni hisobga olmaganda).

Jinsiy farqlar
--------------

Umuman olganda, erkak va ayol skeletlari bir xil turga ko'ra qurilgan va ular orasida tub farqlar yo'q. Ular faqat alohida suyaklarning biroz o'zgargan shakli yoki o'lchamidan va shunga mos ravishda ularni o'z ichiga olgan tuzilmalardan iborat. Ayollarning tos suyagi erkaklarnikiga qaraganda kengroq va pastroq bo'lib, uning barcha o'lchamlari kattaroq, erkaklarda esa tos suyaklari ingichka bo'ladi. Ularning ko'krak qafasi ham torroq. Erkaklarda oyoq-qo'l va barmoqlarning suyaklari o'rtacha uzunroq va qalinroq bo'lib, suyaklardagi tuberozlar (mushaklarning biriktirilishi izlari) odatda aniqroq bo'ladi.

Insonning bosh suyagidagi jinsiy farqlar unchalik katta emas, shuning uchun ko'pincha erkak bosh suyagini ayoldan farqlash qiyin. Biroq, erkaklarda supersiliar yoylar va oksiput yanada kuchli chiqib ketadi, ko'z bo'shlig'i nisbatan katta, paranasal sinuslar yaxshi ifodalanadi. Erkak bosh suyagining suyaklari odatda ayolning suyaklariga qaraganda bir oz qalinroq bo'ladi. Erkak bosh suyagining uzunlamasına (oldingi-orqa) va vertikal o'lchamlari kattaroqdir. Erkaklarda bosh suyagining hajmi taxminan 1450 sm³, ayollarda 1300 sm³ boʻladi,farqi esa, ayol tanasining kichikroq hajmi bilan izohlanadi.

Skeletning rivojlanishi
-----------------------

Embrion davrida, barcha umurtqali hayvonlarda, ichki skeletning birinchi rudimenti mezodermadan kelib chiqqan dorsal ip (chorda dorsalis) yoki xordadir.

Rivojlanish jarayonida inson skeleti ketma-ket 3 bosqichdan o'tadi:

1. *biriktiruvchi to'qima (membranali)* - intrauterin rivojlanishning 3-4 xaftaligida - skeletga akkord, biriktiruvchi to'qima kiradi.
2. *togʻaylik toqima* - homila rivojlanishining 5-7 xaftaligida - skeletga akkord va xaftaga tushadigan skelet kiradi.
3. *suyak* - intrauterin rivojlanishning 8-haftasidan boshlab - skelet notokord qoldiqlari (intervertebral disklarning jelatinli yadrosi shaklida) va to'g'ridan-to'g'ri suyak skeleti bilan ifodalanadi.

Bu bosqichlarning barchasi skeletning barcha ("ikkinchi darajali") suyaklaridan o'tadi, bosh suyagining suyaklari, yuzning ko'p suyaklari va klavikulaning bir qismi bundan mustasno, ular togʻay bosqichisiz rivojlanadi va shunga mos ravishda, skeletning "birlamchi" yoki "integumentar" suyaklari deb ataladi. Integumentar suyaklarni tashqi skeletning hosilalari deb hisoblash mumkin, u mezodermaga chuqur o'tib, ichki skeletga uning to'ldiruvchisi sifatida qo'shiladi.

Yangi tug'ilgan chaqaloqning skeletida deyarli 270 ta suyak mavjud, bu kattalarnikidan ancha ko'p. Bu farq bolalar skeletida faqat ma'lum bir yoshda katta suyaklarga birikadigan ko'p sonli mayda suyaklar mavjudligi sababli paydo bo'lgan. Bular, masalan, bosh suyagi, tos suyagi va umurtqa pog'onasi suyaklari. Masalan, sakral umurtqalar faqat 18-25 yoshda bitta suyakka (sakrum) birlashadi va organizmning xususiyatlariga qarab 205-207 suyak qoladi.

Kasalliklari
------------

Skelet tizimining ko'plab kasalliklari mavjud. Ularning ko'pchiligi harakatchanlikni cheklash bilan birga keladi, ba'zilari esa odamning to'liq immobilizatsiyasiga olib kelishi mumkin. Hayot va sog'liq uchun jiddiy tahdid soladigan yomon va yaxshi o'smalari, ko'pincha radikal jarrohlik davolashni talab qiladi; odatda zararlangan a'zolar amputatsiya qilinadi. Suyaklardan tashqari, bo'g'inlar ham ta'sirlanishi mumkin bu kasallikka. Qo'shma kasalliklar ko'pincha harakatchanlikning sezilarli darajada buzilishi, kuchli og'riqlar bilan birga keladi. Osteoporoz bilan suyaklarning mo'rtligi oshadi, suyaklar mo'rt bo'ladi; Ushbu tizimli skelet buzilishi ko'pincha keksalarda va postmenopouzal ayollarda uchraydi.

Orqa miya va tayanch-harakat tizimining ko'plab kasalliklari skeletning tik holatiga o'tish bilan bog'liq o'zgarishlar natijasidir, degan fikr mavjud.

Skeletning rentgenli anatomiyasi
--------------------------------

Tirik odamning suyaklarini rentgen yordamida o'rganish mumkin. Suyaklarda kaltsiy tuzlarining mavjudligi suyaklarni atrofidagi yumshoq to'qimalarga qaraganda rentgen nurlari uchun kamroq "shaffof" qiladi. Suyaklarning tuzilishi teng bo'lmaganligi sababli ularda ixcham kortikal moddaning (va uning ichida - gubkali modda) ko'proq yoki kamroq qalin qatlami mavjudligi, suyaklar va ularning qismlarini rentgenogrammalarda ko'rish va ajratish mumkin. Rentgenogrammalarda siz suyaklanish nuqtalarini ham ko'rishingiz va ulardan yoshni aniqlash, epifiz xaftaga suyak to'qimasi bilan almashtirilishini, suyak qismlarining birlashishini (sinostozning paydo bo'lishini) kuzatishingiz mumkin.

 Skelet yuklanishi

Qiziq faktlar
-------------

* Skeletning alohida qismlarini 5 haftalik homilada (no'xat kattaligida) allaqachon ajratish mumkin, bunda eng ko'zga ko'ringan qismi umurtqa pog'onasi bo'lib, u ekspressiv yoy hosil qiladi.
* Yangi tug'ilgan chaqaloqning skeleti uch yuzdan ortiq togʻaychala mavjud, ammo ularning ko'plari o'sish jarayonida birga o'sib borishi natijasida katta boʻlguniga qadar faqat 206 tasi qoladi.
* Skeletning eng uzun suyagi femur, eng kichigi esa o'rta quloqdagi uzengidir.
* 
* Ba'zida "qattiq" (suyaklar) va "yumshoq" (fastsiya, ligamentlar, kapsulalar) skeletlari mavjud.
* Yangi tug'ilgan chaqaloqlarda "tirik" skeletning massasi tana vaznining taxminan 11% ni, boshqa yoshdagi bolalarda esa 9 dan 18% gacha boʻladi.

Yana qarang
-----------

* Skelet
* Inson skeletining suyaklari ro'yxati

Manbalar
--------

1. ↑  *Mammal Anatomy: An Illustrated Guide*. 9780761478829: Marshall Cavendish, 2010 — 129 bet.
2. ↑  Анатомия человека. / Под ред. проф. М. Г. Привеса. — М.: Медицина, 1985.
3. ↑  Коваль Г. Ю. Клиническая рентгенанатомия. Киев. Здоровье 1974.
4. 1 2 3 4 5  Анатомия человека. В двух томах. Т. 1 / Под ред. М. Р. Сапина. — 5-е издание, перераб. и доп. — М.: Медицина, 2001. — 640 с.: ил. ISBN 5-225-04585-5.
5. ↑  Анатомия человека. / Под ред. М. Г. Привеса. — М.: Медицина, 1985.
6. ↑  Тейлор 2016. sfn error: no target: CITEREFТейлор2016 (help)
7. ↑  5 неделя беременности
8. ↑  Число костей может отличаться от среднего. Говоря о количестве костей, лучше не уточнять до определённого числа.
9. ↑  „Человек в цифрах: занимательная анатомия". 9-may 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-iyul 2022-yil.

Kitoblar
--------

* Джереми Тейлор*. Здоровье по Дарвину: Почему мы болеем и как это связано с эволюцией*. М.: Альпина Паблишер, 2016. ISBN 978-5-9614-5881-7.

Havolalar
---------

|  |
| --- |
| **Inson skeleti** haqida Vikipediyaning qardosh loyihalarida koʻproq bilib oling |
|  | Maʼno va tarjimalari Vikilugʻatda |
|  | Media fayllar Vikiomborda |
|  | Taʼlim resurslari Vikiversitetda |
|  | Xabarlar Vikiyangiliklarda |
|  | Iqtibos, maqol va matallar Vikiiqtibosda |
|  | Asarlar matnlari Vikimanbada |
|  | Kitob va darsliklar Vikikitobda |
|
|
|

* [www.dr-health.ru/video/poznaj-sebya/skelet-cheloveka.html Inson skeleti. Video] Inson skeleti tananing tayanchi bo'lib, barcha a'zolarning salomatligi va to'g'ri ishlashi uning to'g'ri rivojlanishiga bog'liq.
* Aniq zaiflik - "Fan va hayot "jurnalidagi maqola.
* Skelet, kasalliklar Wayback Machine saytida arxivlandi (2008-01-24).