**Al Anbar muhofazoti** (arab.محافظة الأنبار; *Muḥāfaẓat al-'Anbar*) yoki **Anbar viloyati**, hududi boʻyicha Iroqdagi eng yirik muhofazotdir. Mamlakat gʻarbiy hududining katta qismini oʻz ichiga olgan va u Suriya, Iordaniya va Saudiya Arabistoni bilan chegaradosh. Aholisi asosan sunniy musulmonlardir. Viloyat markazi — Ramadi; boshqa muhim shaharlarga Fallujah va Al-Qaʼim kiradi

Muhofazot 1976-yilgacha Al-Anbar viloyati deb oʻzgartirilguniga qadar Ramadi deb atalgan, 1962-yilgacha esa Dulaim nomi bilan tanilgan. Viloyat aholisining katta qismi sunniy musulmonlar va aksariyati arab tilida gaplashadigan Dulaim qabilasiga mansubdir.

2014-yil boshida „ Islomiy davlat" baʼzi mahalliy sunniy jangarilar koʻmagida viloyat ustidan nazoratni Iroq hukumatidan tortib olish uchun muvaffaqiyatli kampaniya boshladi. Iroq hukumati tomonidan mahalliy sunniy qabilalar koʻmagida IShIDning viloyatdagi ishgʻolini olib tashlash uchun koʻplab hujum harakatlari amalga oshirildi — Anbar kampaniyasi (2015-16), Gʻarbiy Anbar hujumi (2017-yil sentabr) va 2017-yilgi Gʻarbiy Iroq kampaniyasi. Hudud 2017-yil oxiriga kelib samarali tarzda qaytarib olingan va oʻshandan beri tinchlik hukm surmoqda.

Etimologiyasi
-------------

 Anbar viloyatining poytaxti Ramadi shahridagi Furot daryosining tepadan koʻrinishi.
Viloyat nomi fors tilida „ombor" yoki „silos" degan maʼnoni anglatadi. Bu eski Ipak yoʻlining Suriyaga boradigan soʻnggi bekat/omborlari edi. Bu nom islomdan oldingi hisoblanadi. Muhofazot nomi dastlab oʻz hududida joylashgan va xarobalari hozirgacha koʻrinib turgan tarixiy shahar   Fallujah bugun Saqlawiyah shahri yaqinidan 5 km shimoli-gʻarbda joylashgan. Bu Anbar yoki Peroz-Shapur shahri III asrda Muntheridlar tomonidan asos solingan va 634-yilda arablar istilosidan oldin, Iroqning ikkinchi yirik shahri boʻlgan. U XIV asrda moʻgʻullar bosqinidan keyin tashlab ketilgan. Soxta autentifikatsiya ismning arabcha ekanligini va arabchada „ don omborlari" degan maʼnoni anglatadi, bundan keyin Anbar (ạ̉nbạr) soʻzini Nbr (nbr) soʻzining koʻpligi boʻlishini taklif qilinadi, bu esa „ donlar" degan maʼnoni anglatadi. Aslida, Nbr klassik yoki oʻrta arab tilida don degan maʼnoni anglatmaydi va bu zamonaviy arab tilidagi soʻzdir. Bu nom islomdan oldingi davrda, Iroqda sosoniylar hukmronligi davrida, arab tili Iroqning asosiy tili sifatida oromiy tili oʻrnini egallashidan ancha oldin ishlatilgan.

Dulaim bu hududda istiqomat qilgan dulaim qabilasi tufayli muhofazotning eski nomi. U Liva Al-Dulaim (لواء الدليم) deb ham atalgan) Usmonlilar davrida va XVII asrda Sanjak Al-Dulaim.

Tarixi
------

### Al Dulaim qabilasi

Al Anbar bu mintaqada Dulaim qabilasi toʻplanishi uchun Dulaim viloyati sifatida tanilgan va ulardan oldin u norasmiy ravishda Sanjak Al Dulaim deb nomlangan. Usmonlilar davrida Dulaim viloyati tashkil etilgan boʻlib, bugungi kunda **Al Anbar muhofazoti** deb nomlanadi. 1706-yilda shayx Itha bin Hamad uning hukmdori etib tayinlandi. Ammo u oʻzining hozirgi shakliga 1930-yillarda Iroq monarxiya davrida kelgan. 

Iroq qiroli Faysal I 1921-yil 31-iyulda viloyatga tashrif buyurdi. Uni viloyat hokimi Shayx Ali Al Sulaymoniy va qabiladan 6000 kishi qabul qilishgandi. 

### Abbosiylar davrida

Abbosiylar davri 134-hijriyda xalifa Abu Abbos Muhammad hukmronligida, Abbosiylar xalifaligining Kufadan keyin ikkinchi poytaxti Bagʻdodga kelib, u yerda 145-hijriyda oʻz saroyini qurdirdi. U Furot daryosi va Oʻrta yer dengizi orqali Fors koʻrfaziga olib boradigan yoʻlni qurdi, shuning uchun Iroqqa kiruvchi va chiquvchi qoʻshinlar bu hududdan oʻtgan.

Geografiyasi
------------

Anbar Iroqning gʻarbiy choʻl iqlimidagi eng qurgʻoqchil viloyatlardan biri hisoblanadi. Al Anbarning bir qismi Suriya choʻlining bir qismi boʻlib, choʻl va choʻl relyeflari bilan ajralib turadi. Al-Anbarning katta qismi Arabiston yarim oroli platosi mintaqasining topografik davomi hisoblanadi. Baʼzi kichik tepaliklar va Hauran vodiysi, kabi bir qator vodiylar bor. Yerni muhofaza qilishning pasayishi va tabiiy oʻsimliklarning yetishmasligi hisobga olingan holda, yer koʻpincha elementlarga taʼsir qiladi va qattiq eroziyaga moyil boʻladi.

Eng muhim qishloq xoʻjaligi ekinlari orasida bahor va kuzda yigʻib olinadigan kartoshka bor. Viloyatda bugʻdoy, arpa va mayza (makkajoʻxori) ham keng tarqalgan. Al Anbar fosfatlar va oʻgʻit ishlab chiqarish bilan ham mashhur. Oltingugurt, oltin va neft kabi minerallarga ham boy. Biroq, Anbarda neft uchun keng qamrovli izlanishlar olib borilmagan.

 Iroqdagi Al-Anbar muhofazoti 
### Iqlimi

Al Anbarda yiliga oʻrtacha yogʻingarchilik 115 millimetr (4,53 dyum) ni tashkil qiladi. Yozgi harorat 52 °C (125 °F) gacha, qishda esa 0 °C (32 °F) gacha tushishi mumkin. Furot daryosi gubernatorlik aholisi uchun asosiy suv manbai hisoblanadi. Daryo janubi-sharqdan Al Anbarning yetti tumanidan oqib oʻtadi:

* Al-Qaʼim tumani
* Anah tumani
* Haditha tumani
* Hit tumani
* Rava tumani
* Ramadi tumani
* Fallujah tumani
* Rutba tumani

Hukumat
-------

* Gubernator: Ali Farhan Hamids Gubernator oʻrinbosari: Ibrohim Al Asal. Uning
* oʻrinbo: ari Mustafo Al Ersan
* Texnik gubernatorning maslahatchisi : muhandis Odil Bardan
* Viloyat kengashi raisi (VKR): Ahmad Hamid al-Alwani

Demografiyasi
-------------

 Al-Anbarning asosiy shaharlari

Aholining oʻsishi| Yil | Aholi | ±% |
| --- | --- | --- |
| 1977 | 466,1 | —     |
| 1987 | 820,69 | +76.1% |
| 1997 | 1,023,736 | —     |
| 2009 | 1,483,359 | —     |
| 2018 | 1,771,656 | —     |

1920-yillarda muhofazot 250 000 aholiga ega edi, Bagʻdod esa jami 2 million aholi yashagan. Bugun Bagʻdodda 9 million kishi yashasa, shulardan, shahar va shahar atrofidagi bir million anbariylar; ularning kelib chiqishi soʻnggi 500 yil ichida Bagʻdodga koʻchib kelgan Al-Anbar qabilalarining odamlari va 1920 va 1930-yillarda shu yerga koʻchganlar.

|  |  |
| --- | --- |
| **Tumanlar** | **Aholi** |
| Ramadi | 620 480 |
| Falluja | 590 354 |
| Xolidiya | 44,274 |
| Heet | 120 414 |
| Al-Qoim | 180 646 |
| Rutba | 49,118 |
| Hadisa | 107 384 |
| Ana | 38,154 |
| Rava | 29 643 |

Birlashgan Millatlar Tashkilotining 2003-yildagi hisob-kitoblariga koʻra, Al Anbar aholisi 1,230,169 kishini tashkil qiladi. Anbardagi barcha shahar, qishloq va qishloqlarni oʻz ichiga olgan aholi soni haqida aniq maʼlumotlar yoʻq. Iroqdagi nodavlat notijorat tashkilotlari muvofiqlashtirish qoʻmitasining 2003-yilgi hisob-kitoblariga koʻra, aholi soni 1 230 140 kishini tashkil qilgan.

Anbar aholisining qariyb 90 foizi islomning sunniy oqimi tarafdorlari ekani taxmin qilinmoqda. Qolgan oʻn foizni xristianlar yoki boshqa ozchiliklar tashkil qiladi.

Al Anbar muhofazotidagi muhim masjidlar
---------------------------------------

Viloyatda koʻplab masjidlar, yodgorliklar va ziyoratgohlar mavjud.

| Masjid | Shahar |
| --- | --- |
| Buyuk davlat masjidi | Ramadi |
| Ramadining buyuk masjidi | Ramadi |
| Sodiq al-Amin masjidi | Ramadi |

Al-Anbar muhofazotining taniqli odamlari
----------------------------------------

* Douglas Aziz (futbolchi)
* Jamal al-Dhari (qabila rahbari)
* Gewargis III (diniy rahbar)
* Muhammad al-Halbousi (siyosatchi)
* Erfan al-Hiyali (siyosatchi)
* Jamal Al-Karboli (siyosatchi)
* Fawzi Mutlaq ar-Rawi (siyosatchi)

Al-Anbar muhofazoti (2003-yildan)
---------------------------------

Baasdan keyingi Iroqdagi gubernatorlar roʻyxati:

* Abdul Karim Bujras al-Raviy
* Faysal Al Gaood (aktyor)
* Raja Navaf Farxon al-Mahalavi
* Mamun Sami Rashid al-Alavaniy
* Qosim al-Fahdaviy
* Ahmad Xalaf Muhammad al-Dulayim
* Suhayb ar-Raviy
* Muhammad Rikan Al-Xalbusi
* Ali Farxon Hamid

AQSh ishgʻoli paytida Anbar
---------------------------

 Al-Asad aviabazasi ATC minorasi oldida tashlab ketilgan Iroq havo kuchlarining FT-7 samolyoti
Anbar gubernatorligining jugʻrofiy muammosi ikkita qarama-qarshi fakt bilan namoyon boʻladi: u Iroqning eng katta gubernatorligi boʻlsa-da, u eng kam aholi yashaydigan viloyatdir. Taxminan Bangladeshga teng boʻlgan gubernatorlik uchun u 1,8 milliondan kam iroqliklar yashaydi. Aholining koʻp qismi Ramadi va Fallujah kabi yirik shaharlarda yashaydi va deyarli hamma Bagʻdoddan Suriya chegarasigacha Al-Qaʼim yaqinidagi ilonli Furot daryosining qisqa masofasida yashaydi. Uning strategik muammosi qisman qurbonlar statistikasi bilan namoyon boʻldi. „Iroq Ozodligi" (OIF) operatsiyasining dastlabki toʻrt yilida Anbar viloyati amerikalik harbiylar uchun eng halokatli viloyat boʻlib, amerikalik halok boʻlganlarning taxminan uchdan bir qismiga daʼvo qilgan.

Anbar viloyati uzoq vaqtdan beri Saddam Husaynga hokimiyatda qolishi uchun zarur boʻlgan yordam bilan taʼminlagan sunniy tayanchi boʻlgan. „Iroq erkinligi" operatsiyasining dastlabki yillarida u Al-Qoida va isyonchilar operatsiyalari uchun muhim bazani taʼminladi. Uning ahamiyatining bir qismi Gʻarbiy Furot daryosi vodiysi Iroqning yuragi tomon yoʻl olgan xorijlik jangchilar uchun muhim infiltratsiya yoʻli boʻlib xizmat qilgani bilan bogʻliq edi. *"New-York Times"* bu hududni Vetnam urushi davridagi Xo Chi Min izi bilan solishtirdi, chunki chet ellik jangchilar va isyonchilar daryo vodiysidan Suriya chegarasidan nisbatan xavfsiz tarzda Bagʻdod, Ramadi va Fallujah kabi shaharlarga oʻtish uchun foydalanganlar. 

 AQSh dengiz piyodalari Anbar viloyatidagi Furot daryosi boʻylab patrul qilmoqda
Unumdor Furot daryosi vodiysi va viloyatning qolgan qismi oʻrtasidagi ziddiyat hayratlanarlidir. Furot daryosi boʻylab meva-sabzavot bogʻlari va gektar-gektar xurmo daraxtlari atrofi yam-yashil rangga boʻyalgan yam-yashillik bilan oʻralgan. Furotdan atigi bir necha chaqirim narida esa taloqsiz manzara jigarrang tusga kiradi. Vaqti-vaqti bilan yashaydigan badaviylar bundan mustasno, choʻl asosan boʻsh. Samolyotda, transportda yoki piyoda sayohat qilishdan qatʼi nazar, Anbar muhofazoti juda keng. Togʻ- kon yoʻllari isyonchilar uchun tanlov strategiyasiga aylangan bir davrda, butun viloyat boʻylab patrul qilish va sayohat qilish zarurati dengiz piyodalari korpusining eng katta muammolaridan biriga aylandi. Qoʻzgʻolonchilar harakati tahdidi uzoq masofalarga sayohat qilish, changni boʻgʻish va boʻgʻuvchi issiqlikni keltirib chiqaradigan qiyinchiliklar bilan birlashganda, Anbar viloyatini qiyin operatsiya hududiga aylantirdi.

Shaharlar va qishloqlar
-----------------------

* Ramadi
* Fallujah
* Al-Qaʼim
* Hīt
* Haditha
* Anah
* Rawah
* Kabisa
* Al Baghdadi
* Al-Nukhaib
* Akashat
* Tarbil
* Husaibah Al Sharqiah
* Amiriyah Fallujah
* Saqulauiah
* Al Sharqiah
* Al Waleed
* Saʼdah
* Al Saqrh
* Al Mamorha
* Al Enaimih
* Rumana
* Al Asarjirah
* Al Sujr
* Al Jabhah
* Al Rihaniah
* Al Furaat
* Al Mhamady
* Al-Karābilah
* Al Ubaidi
* Baroana
* Al Khaldiya
* Habbaniyah
* Al Garmah
* Al Haqlaniyah
* Al Rahaliyah
* Ar Rutba

Manbalar
--------

1. ↑  *Omar Sattar*. „Has political crisis in Iraq's Anbar reached a dead end?". *Al-Monitor* (5-dekabr 2016-yil). Qaraldi: 3-yanvar 2017-yil.
2. ↑  „UN Data 2003". *iraqcoalition.org*. 15-dekabr 2006-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 1-yanvar 2018-yil.
3. ↑  „Irakische Streitkräfte starten Rückeroberung Ramadis". *Deutsche Welle*. Qaraldi: 26-may 2015-yil.
4. 1 2 3 4 5 6  „Archived copy". 15-sentabr 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-iyul 2012-yil.