Makkadan Madinaga Haj karvonini boshlab borayotgan Misr *amir al-hajining* tasviri. *Anis al-Hujjaj* (Hojining hamrohi) qoʻlyozmasidan tax. 1677 – c. 1680
**Amir al-haj** (Arabcha: أمير الحج, romanizatsiya: amīr al-ḥajj, tarjimasi „ziyorat qoʻmondoni" yoki Arabcha: أمير الحلج, romanizatsiya: amīr al-ḥājj, tarjimasi „ziyorat qoʻmondoni" koʻplik: Arabcha: أمراء الحج, romanizatsiya: umarāʾ al-ḥaj) 7-asrdan 20-asrgacha musulmon imperiyalarida yillik Haj karvoni qoʻmondonligi uchun berilgan lavozim va unvon. Abbosiylar davridan beri ikkita asosiy karvon boʻlib, biri Damashqdan, ikkinchisi Qohiradan joʻnagan. Yillik ikki karvonning har biriga amir al-haj tayinlangan boʻlib, uning asosiy vazifasi karvon uchun mablagʻ va zarur narsalarni taʼminlash hamda karvonni Hijozdagi musulmonlarning muqaddas Makka va Madina shaharlariga choʻl yoʻli boʻylab himoya qilib borishdan iborat boʻlgan.

Lavozimning ahamiyati
---------------------

Tarixchi Tomas Filippning ta’kidlashicha, „amir al-haj mansabi nihoyatda muhim bo‘lgan". Lavozim egasiga katta siyosiy ta’sir va diniy obroʻ-e’tibor keltirgan. Islomda haj ziyoratining ahamiyati e’tiborga olinsa, karvon va undagi hojilarni himoya qilish musulmon hukmdorlar uchun ustuvor vazifa bo‘lgan. Karvonning notoʻgʻri boshqarilgani yoki badaviy bosqinchilarning ziyoratchilarga yetkazgan zarari koʻpincha ziyoratdan qaytib kelgan hojilar orqali maʼlum boʻlgan. Musulmon dunyosi rahbari yoki bu lavozimga intilgan hukmdordan haj xavfsizligini taʼminlash talab qilingan va uning muvaffaqiyati yoki muvaffaqiyatsizligi hukmdorning obroʻ-eʼtiborida sezilarli darajada aks etgan. Shunday qilib, „iqtidorli va muvaffaqiyatli haj qoʻmondonlari hal qiluvchi ahamiyatga ega boʻlgan". Usmoniylar davrida muvaffaqiyatli umaro al-Hajning ahamiyati lavozim egalarining boshqa joylarda sodir etgan suisteʼmolliklari uchun Usmonli hukumati tomonidan jazo choralaridan himoya qilgan.

Vazifalari
----------

Haj karvoni uchun asosiy xavf badaviylarning bosqinlari edi. *Amir al-haj* mahalliy badaviylar hujumiga uchragan taqdirda karvonni himoya qilish uchun harbiy kuchlarga buyruq bergan yoki karvon Hijozdagi musulmonlarning muqaddas shaharlariga boradigan yoʻldagi turli badaviy qabilalariga pul toʻlagan. Taʼminot (suv va oziq-ovqat) va transport (tuyalar) xarid qilish hamda hajni moliyalashtirish uchun mablagʻ bilan taʼminlash ham amir al-hajning zimmasida boʻlgan. Mablagʻlar asosan viloyat daromadlarining Haj uchun maxsus ajratilgan daromadlaridan tushgan. Baʼzi mablagʻlar turli Mamluk va Usmonli sultonlari tomonidan tashkil etilgan yirik vaqflardan kelgan. Mazkur vaqflar asosan Makka va Madina shaharlariga kelayotgan ziyoratchilarni joylashtirish uchun suv va taʼminot mavjudligini taʼminlashga moʻljallangan. Qohira qoʻmondoni *kisva*, har yili Makkadagi Kaʼba ustiga yopiladigan qora mato, uchun masʼul edi.

Singer va Filippning fikricha, *amir al-haj* logistika imkoniyatlari va harbiy mahoratga ega boʻlishi kerak edi. Karvon uchun taʼminot va xavfsiz transportni taʼminlash uchun *amir al-haj* koʻpincha turli Usmonli amaldorlar va mahalliy jamoat rahbarlari bilan aloqa tarmogʻini saqlab turgan. *amir al-haj* oʻzi bilan bir qator amaldorlar, jumladan tartibni saqlash uchun qoʻshimcha *mamluk* qoʻmondonlari va imomlar, muazzinlar, qozilar kabi diniy amaldorlarni olib yurgan. Ularning barchasi odatda maʼlumotli arablar boʻlgan. Boshqa amaldorlar orasida sahro bo‘yicha arab yo‘lboshchilari, shifokorlar, ziyorat vaqtida vafot etgan ziyoratchilarning ichki ishlari bo‘yicha mas’ul xodim va moliyaviy operatsiyalarni nazorat qiluvchi *muhtasib* kabilar ham boʻlgan.

Tarixi
------

Yahyo ibn Mahmud al-Vositiyning arabcha qoʻlyozmasidan. 1237-yilda Levantdan Makkaga ketayotgan haj karvoni tasviri.
Musulmon anʼanalariga koʻra, birinchi Haj karvoni Islom paygʻambari Muhammad davrida uyushtirilgan. Muhammad 630-yilda (hijriy 9-yil) Abu Bakrga Madinadan Makkaga 300 ziyoratchini olib borishni buyurgan. Musulmonlarning fathlari bilan kengayib borgan musulmon dunyosining barcha burchaklaridan koʻp sonli ziyoratchilar hajga bora boshlagan. Abbosiylar davrida Damashq va Qohiradan har yili davlat homiylik qiladigan karvonlar yoʻlga chiqish anʼanasi boshlangan. Odatda davlat karvoniga uzoq viloyatlardan kelgan ziyoratchilar karvonlari qoʻshilgan. Uchinchi asosiy yoʻnalish Kufa boʻlib, u yerda Iroq, Eron va Oʻrta Osiyodan ziyoratchilar toʻplangan. Damashqda Levant va keyinroq Onadoʻlidan ziyoratchilar toʻplangan. Qohirada esa Misr, Afrika, Magʻrib va Andalusdan (Ispaniya) ziyoratchilar toʻplangan.

Ilk abbosiylar davrida ziyoratning ramziy ahamiyatiga katta ahamiyat berishgan va Abbosiylar hukmronligining birinchi asrida karvonlarni boshqarish uchun odatda hukmron sulola vakillari saylangan. Xalifa Horun ar-Rashid (h. 786–809) karvonga bir necha marta shaxsan rahbarlik qilgan. *amir al-haj* idorasi aniq qachon tashkil etilgani nomaʼlum, ammo ehtimol 978-yilda Misr Fotimiylari xalifasi Aziz (h. 975–996) Badis ibn Ziriyni bu lavozimga tayinlaganida boʻlishi mumkin. Kufa karvoni uchun birinchi *amir al-haj*, saljuqiylar sultoni Muhammad II 1157-yilda tayinlagan saljuqiy amiri Qaymaz boʻlsa kerak. Damashq karvoni uchun birinchi ehtimoliy *amir al-hajj* 1187-yilda Quddus salibchilardan qaytarib olingandan keyin Ayyubiylar sultoni Salohiddin tomonidan tayinlangan Tugʻtakin ibn Ayyub boʻlgan.

Manbalar
--------

1. ↑  Philipp 1998, s. 102. sfn error: no target: CITEREFPhilipp1998 (help)
2. 1 2 3 4  Hathaway 2015. sfn error: no target: CITEREFHathaway2015 (help)
3. 1 2 3 4 5  Singer 2002, s. 141. sfn error: no target: CITEREFSinger2002 (help)
4. 1 2  Al-Damurdashi 1991, s. 20. sfn error: no target: CITEREFAl-Damurdashi1991 (help)
5. ↑  Philipp 1998, s. 101. sfn error: no target: CITEREFPhilipp1998 (help)
6. ↑  Singer 2002, s. 142. sfn error: no target: CITEREFSinger2002 (help)
7. 1 2  Dunn 1986, s. 66. sfn error: no target: CITEREFDunn1986 (help)
8. 1 2  Sato 2014, s. 134. sfn error: no target: CITEREFSato2014 (help)