recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
„**Qoʻrqma**" — oʻzbek yozuvchisi Javlon Jovliyev tomonidan yozilgan roman. 2020-yil „Asaxiy Books" loyihasi doirasida „Nihol" nashriyotida chop etilgan. 2021-yilning „Yil kitobi" deb topilgan.

Nashrlar
--------

Kitobning 2020-yil chop etilgan nashri 21 kunda sotilgan. 2021-yil asarning ikkinchi nashri 20 000 nusxada chop etilgan.

Eʼtirof
-------

„Qoʻrqma" asari uchun yozuvchi Javlon Jovliyev 2021-yil Tahsin mukofoti va Shavkat Mirziyoyev tomonidan „Kelajak bunyodkori" davlat mukofoti bilan taqdirlangan. Bundan tashqari yozuvchiga Qashqadaryo viloyati hokimi Zoir Mirzayev tomonidan 30 million soʻmlik sertifikat ham topshirildi. Asar muallifiga Afgʻonistonning „Oltin qalam" mukofoti topshirildi. Asar „Yosh kitobxon" respublika koʻrik tanlovining oʻqilishi lozim boʻlgan kitoblar roʻyxatiga kiritildi.

Tanqid
------

Oʻzbekiston Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi (AOKA) tomonidan monitoring qilinib, „Qoʻrqma"da kelgan ayrim jumlalar oʻquvchi ongiga salbiy taʼsir oʻtkazishi haqida aytib oʻtildi. Lekin AOKAning xulosasi ijtimoiy tarmoqlarda koʻplab kitobxonlar, blogerlar va adabiyotshunoslarning tanqidiga sabab boʻldi.

Manbalar
--------

1. 1 2 3  „«Қўрқма» кимларни қўрқитди? Роман атрофидаги шов-шувли воқеалар ҳақида". *Bugun.uz*. 2021-yil 6-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021 йил 6 август.

 (Wayback Machine saytida 2021-08-06 sanasida arxivlangan)
2. ↑  „"Қўрқма" китобида қандай имловий, услубий хатолар, нотўғри маълумотлар ва ўқувчи онгига салбий таъсирли лавҳалар бор?". *Human.uz*. 2022-yil 24-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021 йил 30 июль.
3. ↑  *Фахриддин Низом, Акром Малик.* „"Қўрқма" кимни қўрқитди?! - Сўз мутахассисларга". *Human.uz*. 2022-yil 28-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021 йил 30 июль.
**Fetssan hududi** (fransuzcha: *Territoire du Fezzan*), Shuningdek **Fetssan-Gadames hududi** (fransuzcha: *Territoire du Fezzan-Ghadamès*) — Zamonaviy Liviya Respublikasining bir qismida joylashgan va 1943-yil 11-apreldan 1951-yil 24-dekabrgacha Fransiya tomonidan boshqariladigan Fransiyaning sobiq koloniyasi. Angliya va Fransiya mustamlakachi maʼmuriyatlari oʻrtasida imzolangan kelishuv Italiya Liviyasining mavjudligiga chek qoʻydi. Fetssan Fransiyaning soʻnggi koloniyasi boʻldi va Buyuk Britaniya Kirenaika va Tripolitaniya dengiz provinsiyalari ustidan harbiy boshqaruv oʻrnatdi.

Maʼmuriyati
-----------

Fransiya Fetssanda Jazoir Sahroi Kabirida mavjud bo‘lgan xuddi shunday hukumat modelini qurishga harakat qildi va natijada mintaqani maʼmuriy va moliyaviy jihatdan ushbu janubiy hududlar bilan birlashtirish uchun ko‘p harakat qildi. 1943-yil avgust oyida Fransiya Milliy ozodlik qo‘mitasi general De Golldan strategik ahamiyati tufayli Fetssanni rasman qo‘shib olishni so‘radi.

Fransiya mintaqada maʼmuriy-hududiy manipulyatsiyalarni amalga oshira boshladi: 1948-yilda Gadames shahri maʼmuriy jihatdan Fransuz Tunisiga biriktirildi va Gat Jazoir Saharasiga ketdi.

Biroq liviyaliklarning hammasi ham fransuz rejimiga qarshi emas edi. Shunday qilib, italiyaliklar davrida Chadga qochgan Uled Sulaymon qabilasi yana fransuzlar qo‘l ostida qaytib keldi. Ularning rahbari Ahmad Bey Seyf Fransiyadan harbiy gubernator nazorati ostidagi hududning mutassarifi (gubernatori) unvonini oldi. Fransiyaning mintaqani anneksiya qilishga urinishlari AQSh va Buyuk Britaniyaning, keyin esa SSSRning qarshiliklariga uchradi. Fransiya mandatni 10 yilga uzaytirishga ruxsat olmadi. Buyuk davlatlarning bosimi ostida Fetssan muxtoriyatga erishdi. Ahmed Bey Seyf 1950-yil fevral oyida mahalliy oqsoqollar qurultoyida viloyat rahbari etib tayinlandi va gubernator rezident unvonini oldi, fransuz zobitlari esa "maslahatchi" boʻldi.

1951-yil 24-dekabrda Liviya mustaqillikka erishdi. Fransiya mintaqadagi uchta yirik shahar o‘rtasida uchta guruhga bo‘lingan 400 askardan iborat harbiy mavjudligini saqlab qolishga urinib ko‘rdi. 1952-yil 1-yanvarda Fransiya ma’muriyati Fetssanni tark etdi. Oxirgi fransuz qo‘shinlari 1956-yil oxirida chiqib ketdi.

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Mukono** — Ugandaning markaziy mintaqasida joylashgan tumanlardan biri hisoblanadi. Mukono shahrida tumanning asosiy savdo markazi va tuman shtab-kvartirasi joylashgan.

Ajralib turuvchi jihatlari
--------------------------

Tumanning qulay iqlimi, yogʻingarchilikning koʻp yogʻishi, oʻsimlik va hayvonot dunyosining boyligi, shaharlarga yaqinligi.

 Mukono tumanidagi Kampala shahridan 35 km sharqda joylashgan Ssezibva sharsharasining balandligi taxminan yetti metrni tashkil etadi va tushayotgan suvdan hosil bo'lgan shirin shivirlash ovozi bilan ajralib turadi. Ssezibva daryosining paydo bo'lishi haqidagi afsonalar tufayli sharsharalar mintaqada va ayniqsa Bagandada madaniy va an'anaviy ahamiyatga ega.

Yana qarang
-----------

* Nil daryosi
* Uganda tumanlari

Havolalar
---------

* Mukono tumani mahalliy hokimiyatining veb-sayti
* Ssamba fondining uyi

1. ↑  *UBOS.* „Higher Local Government Statistical Abstract: Mukono District" (PDF).  Uganda Bureau of Statistics (UBOS) (2009-yil iyun). 2014-yil 13-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 7-noyabr.
**Auribeau-sur-Siagne** (fransuz talaffuzi: [ oʁibo syʁ sjaɲ] Mamlakat- Frantsiya.

Geografiya
----------

Auribeau-sur-Siagne – 11-asrga oid oʻrta asr qishlogʻi, Kanndan 10 km shimoli-gʻarbda va Grassedan 6 km janubi-gʻarbda joylashgan. Qishloq toshli togʻda joylashgan boʻlib, Siagne daryosiga qaraydi. Kommunaga kirish janubi-sharqdagi Pegomasdan D9 yoʻli orqali amalga oshiriladi, u shimoldan kommunaning sharqiy qismidan oʻtadi va shimolda Grassegacha davom etadi. Kommunaning janubida joylashgan qishloqqa mahalliy yoʻllar orqali kirish mumkin. Kommunaga ish kunlarida kuniga toʻqqizta qatnovga ega boʻlgan 29-yoʻnalish (Pégomas – Grasse) Sillages avtobus tarmogʻi xizmat koʻrsatadi.

Iqtisodiyot
-----------

Bandlik
2017-yilda faol aholi soni 1610 nafarni, shu jumladan, 161 nafar ishsizlarni tashkil etdi. Bu ishchilar koʻpchilikni tashkil qiladi (76%) va koʻpchilik kommunadan tashqarida ishlaydi (84%).

Manbalar
--------

1. ↑  Google Maps
2. ↑  List of Mayors of France (fransuzcha)
**Savoy kanali** — Fargʻona vodiysidagi davlatlararo kanal. 1930-yil Savoy dashtini oʻzlashtirish uchun Kampirravot gidrouzelidan Oqboʻra daryosigacha qazilgan. 1932—33 yillarda keyingi navbati qurilgan. Uz. 53 km. Shundan 30 km dan ortiqrogʻi Kirgʻizistonning Oʻsh viloyati hududida, qolgan kismi Andijon viloyati hududidan oʻtadi. Kanalning boshlanish qismidagi suv sarfi 20 m³/sek. Kanal jami 34 ta suv chiqarish qurilmalari (shundan 3 tasi Qirgʻizistonda) bilan jihozlangan. Kanal 29 km da Oqboʻra daryosini dyuker orqali kesib oʻtadi. Savoy kanali suvi bilan Andijon viloyatining Qoʻrgʻontepa va Xoʻjaobod tumanlarida 15,2 ming ga, Oʻsh viloyatida 3,7 ming ga yer sugoriladi. Kanadsa sel suvlari uchun tashlamalar qurilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



  


|  |  |
| --- | --- |
| Gidrologiya | *Gidrologiyaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Salamandrasimonlar** (Salamandridae) — dumli suvda va quruklikda yashovchilar oilasi. Uz. 10—28 sm. Tishlari ustki va ostki jagʻlarida joylashgan; qrvoklari rivojlangan; voyaga yetgan davrida oʻpkasi bor. 45 turi Yevrosiyo, Shimoliy Afrika, Shimoliy Amerikada tarqalgan. Haqiqiy salamandralarga dumli salamandralar, tritonlar urugʻlari kiradi.Haqiqiy salamandralar Markaziy va Janubiy Yevropa, Shimoliy Gʻarbiy Afrika, Jangʻarbiy Osiyoda tarqalgan. Quruqlikda yashaydi. Dogʻli, yaʼni olovli salamandra koʻpchilikka maʼlum, uz 20—28 sm; qora yaltiroq tanasida yorqin sariq rangli dogʻlari boʻladi; tirik tugʻadi. Uzun dumlilardan Kavkaz salamandrasi Gʻarbiy Kavkazda uchraydi; uz. 19 sm gacha, endemik tur. Tritonlar suvda va suv boʻyida hayot kechiradi; salqin va nam oʻrmonlar, togʻ daryolari boʻyida uchraydi, okshomlari va kechasi ovga chiqadi; mayda umurtqasizlar bilan oziqlanadi. Urugʻlanishi ichki; urgochisi tuxumlarini suvga qoʻyadi. Lichinkasi suvda rivojlanadi. Koʻpchilik turlari tuxumdan tirik tugʻadi. Lab. hayvonlari sifatida foydalaniladi. Oʻrta Osiyo hududida S. uchramaydi; tritonlar akvariumda boqiladi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Mirzaboy tizmasi** — Chatqol togʻlari tarkibidagi (Toshkent viloyati) tizma. Katta Chimyon choʻqqisidan 8 km janubi-gʻarbda, Oqsoqotasoy havzasidagi Berkota va Nurakotasoylar oraligʻida joylashgan. Janubi-sharqdan shim.-gʻarbga yoʻnalgan. Uz. 8 km. Eng baland joyi 2422 m. Ikkala yon bagʻrining relyefi simmetrik shaklda tuzilgan, deyarli bir xil qiyofaga ega. Urtacha parchalangan. Suvayirgʻich Femida kuchli parchalangan yon bagʻirlar uchraydi. Quyi va oʻrta karbon davrining metamorfik va choʻkindi jinslaridan hosil boʻlgan. Jigarrang va och qoʻngʻir tuproklarda siyrak archazorlar tarqalgan. Yozgi yaylov sifatida foydalaniladi. Yaylovlarning oʻrtacha mahsuldorligi gektariga 5—8 s.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Sarvaksoy** (Sardak, Mishik) — Namangan viloyatining gʻarbidagi soy. Qurama tizmasining jan. yon bagʻrida, Kamchiq dovoni yakinidagi buloqdan (bal. 2240 m) boshlanadi. Suvining koʻp kismi sugʻorishta sarflanishi tufayli S Sarvak kishlogʻidan pastda yozda kurib qoladi. Krryomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Uzunligi 38 km, havzasining maydoni 100 km². Sarvak qishlogʻi yonida oʻrtacha kup yillik suv sarfi 0,611 m³/sek. oqim moduli 6,10 l/sek, km². Oʻrtacha suv sarfi 1,44 m³/sek.dan 0,115 m³/sek. gacha uzgaradi. Mart—aprelda sersuv, baʼzan toshadi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Ayil** – ot, eshak, xachirning egar-jabdugʻini maqkam tutib turadigan tas-ma. Uzunligi 1,5 m cha, eni 7–8 sm, ikki uchida toʻqasi boʻladi. Egar ustidan tortib bogʻlanadigani jun yoki ipdan toʻqiladi va ichki A. deyiladi. Egar toʻshagi ustidan uriladigani qayishdan yasalib, push-ton yoki bosma A. deyiladi. AYINSHIQ – kiyim bezagi; qoraqalpoq bolalari kiyimiga taqiladi. A. matodan uchbur-chak shaklda tayyorlanib, turli xil gulli kashtalar tikib bezatiladi, munchoqlar qadaladi. Keyinchalik unga kichkina tu-morcha ham qadab qoʻyish urf boʻlgan. A. qadimdan yosh bolalar yelkasiga taqilgan. Oʻtmishda qoraqalpoq ayollari ham A.dan bezak sifatida foydalangan.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 
  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Goatsin** (Opisthocomus hoazin) — kakkusimonlar oilasining turi, baʼzan tovuqsimonlar turkumi goatsinlar kenja turkumiga kiritiladi. Uz. 60 sm ga yaqin, boshida uzun kokili bor. Tumshugʻi yoʻgʻon, ilmoqli. Juda yirik jigʻildoni boʻlgani tufayli toʻsh suyagi va toʻsh muskullarining koʻp qismi qisqarib ketgan. Jigʻildoni oziq bilan toʻlganida G. tanasining ogʻirlik markazi oldinga tushadi. Shuning uchun G. koʻkragi (maxsus qadogʻi)ga tayanib va qanotlari bilan shoxlarni ushlab daraxtda oʻrmalab yuradi. Yaxshi ucholmaydi, asosan daraxtda yashaydi. Jan. Amerikaning shim.-sharqiy qismidagi yirik daryolar va ular irmoqlari vodiylarining suv bosgan oʻrmonlarida Tapqalgan. 40 ga yaqin qushlardan iborat gala boʻlib yashaydi. Koʻpayish davrida suv ustidagi daraxtlarning shoxiga bir necha kush bitta umumiy uya quradi. Uyaga 2—4 tuxum qoʻyadi. Tuxumini bir necha modasi navbat bilan bosadi. Tuxumdan chiqqan joʻjasi oyoq va tumshuqlari hamda qanotlaridagi birinchi va ikkinchi barmoklarining uzun tirnoqlari yordamida daraxtlarda oʻrmalab yuradi. Joʻjasi yaxshi suzadi va shoʻngʻiydi, lekin bu xususiyatini keyinchalik yoʻqotadi. G. meva, don va barglar bilan oziqlanadi. Goʻshti yeyilmaydi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Bodomiston** — Surxondaryo viloyati Sariosiyo tumanidagi soy. Toʻpalangdaryo (Surxondaryo)ga quyiluvchi Kishtutsoytsht chap irmogʻi. Hisor va Qoldirgʻa togʻlari tutashgan joydagi muzliklar (3700 m)dan boshlanadi. Yuqori oqimida gʻarbga, soʻng jan.gʻarbga oqadi. Uz. 12 km, havzasining maydoni 91 km². Bodomistonning umumiy uz. 10 km boʻlgan 7 ta mayda irmogʻi bor, havzasida umumiy maydoni 5,9 km² boʻlgan 6 ta muzlik mavjud. Bodomiston suvayirgʻichida Surxondaryo havzasining eng baland (4643 m) joyi hamda eng katta muzligi (uz. 3,2 km, maydoni 3,0 km!) joylashgan. Qor va muz suvlaridan toʻyinadi, oʻrtacha yillik suv sarfi 2,7 m³/sek. Bodomiston suvi koʻpayganda (iyul—sentabr) oʻrtacha yillik suv sarfi 6,4 m³/sek boʻladi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 
  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Kefallar** (Muqiliformes) — suyakli baliklar turkumi. Uzunligi 30 sm dan 3 m gacha, vazni 40 kg gacha (barrakuda). Jabra pardasi 6—7 yoyli. Suzgichlari tikanli, orqa suzgichi 2 ta, qorin suzgichlari 6 nurli. Tangachalari sikloid yoki ktenoid. 3 oilasi, jumladan, kefallar va barrakudalar, 150 turi malum. Tropik va moʻʼtadil iqlimli dengizlarning qirgʻoqqa yaqinroq qismida yashaydi. Detrit, bentos hayvonlar va baliklar bilan oziqlanadi. Okeanlarda loban yoki singil, oʻtkir burunli kefal, Hindiston kefali va b. keng tarqalgan. Ayrim turlari Uzoq, Sharq, Qora va Kaspiy dengizlari sohillarida ham uchraydi. Ogʻzidagi tishlari maxsus chuqurchada joylashgan. Yon chi-zigʻi boʻlmaydi; boshi kichik, tepadan pastga qarab siqilgan. K. juda tez suzadi; suvdan sakrab (uchib) chiqish xususiyatiga ega. Keng tarqalgan lobanning uz. 90 sm gacha, vazni 6,7 kg gacha. Bentosdagi chirindi bilan oziqlanadi; 6—7 yoshida voyaga yetadi. K. sanoat ahamiyatiga ega.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Vodiy shamoli** — togʻli oʻlkalardagi vodiylarda kunduzi vodiy boʻylab yuqoriga, kechasi yuqoridan pastga esadigan shamol. V. sh. kunduzi siyrak atmosferadan oʻtib tushadigan quyosh nurlari togʻ yon bagʻirlarini tez qizitib yuborishi natijasida togʻda erkin atmosferadagi shu balandlikdagi bosimga nisbatan bosimning kamayib ketishi natijasida vujudga keladi. Tunda togʻlarda uzun toʻlqinli nur (issiqlik) tarqalishi kuchli boʻlganidan havo tez sovib, ogʻir havo vodiy boʻylab pastga yoʻnaladi. V. sh. togʻ brizi deb ham ataladi.

VODIY-al-ARABA — Gʻarbiy Osiyodagi uzilma vodiy, Iordaniya va Isroil davlatlari chegarasida. Hor (Al-Hor) botigʻini (Ulik dengizdan jan. ga tomon) Qizil dengizning Aqaba qoʻltigʻi botigʻi bilan bogʻlaydi. Uzunligi 125 km chamasida, kengligi 10–20 km. Choʻl landshafti ustun; yogʻin 100 mm dan kam, mavsumiy daryolar bor. Xurmozorli vohalar uchraydi. Vodiy boʻylab Eylat — Tel-Aviv neft quvuri oʻtgan.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Eshkakburunlilar** — osyotrsimonlar (bakrabaliqlar) turkumiga mansub baliqlar oilasi. Terisi yalangʻoch yoki mayda suyak tangachalar bilan qoplangan. Tumshugʻi keng, yassi va uzun, eshkaksimon yoki qilichsimon shaklda. Jagʻlarida juda koʻp mayda tishlari bor. 2 urugʻi, har qaysi urugʻida 1 tadan turi maʼlum. Amerika eshkakburuni Shimoliy Amerika materigida, jumladan Missisipi va AQShning jan. daryolarida, Eri koʻlida tarqalgan. Uzunligi 2 m gacha, vazni 75 kg gacha. Bentosdagi chuvalchanglar, hasharotlar, qisqichbaqasimonlar va suv oʻtlar bilan oziqlanadi. Mart — iyunda koʻpayadi. Soni kamayib ketgan. Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan. 17 (yoki 10) ta urugʻi va 400 dan ortiq turi bor. Markaziy va Janubiy Afrika, Madagaskar, Janubiy Sharqiy Osiyo va Zond o.larida tarqalgan. Koʻpchiligi daraxtda hayot kechiradi. Haqiqiy Eshkakburunlilar urugʻi 130 ga yaqin turni oʻz ichiga oladi; ayrim turlari (mas, Yava va Sumatra o.laridagi uchar baqalar) 12 m gacha uzoqlikka parvoz qiladi.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Bargxoʻrlar**, bargxoʻr qoʻngʻizlar (Chrysomelidae) — qoʻngʻizlar turkumiga mansub hasharotlar oilasi. Uzunligi 1 mm dan 35 mm gacha, moʻylovlari kalta, rangi yaltiroq. Qurtlari uzunchoq, erkin yashovchi, oyoqlari yaxshi taraqqiy etgan. B. oʻsimliklarga katta ziyon keltiradi. Qoʻngʻiz va qurtlari oʻsimlik bargini kemirib oziqlanadi. 50 mingdan koʻproq turi mavjud. Oʻrta Osiyo va MDH mamlakatlarida 2000 ga, Oʻzbekistonda 240 ga yaqin turi tarqalgan. Kolorado qoʻngʻizi (Zeptinotarsa desem lineata) kartoshkaga, terak bargxoʻri (Agelestica alni) terakka, qizilkoʻkrak pyavinza (Ouloma melanopus) gʻalla ekinlariga katta ziyon yetkazadi. Qarshi kurash choralari xlororganik va fosfororganik birikmalarni purkashdan iborat.

Manbalar
--------

1. ↑  "Bargxoʻrlar" *OʻzME*. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
SovutSovut
**Sovut** — jangda tanani oʻq, nayza va qilich zarbidan saqlash uchun kiyiladigan mustahkam harbiy kiyim. Oʻrta Osiyo va Sharq qoʻshinlarida ilk oʻrta asrlardan boshlab qoʻllanishda boʻlgan. Turkiylar tomonidan temir eritishning yoʻlga qoʻyilishi turli jang qurollari qatori sovutning ham ixtiro qilinishiga zamin boʻlgan. Sovut dastlab toʻr koʻylak shaklida poʻlat simdan toʻqilgan. Keyinchalik uning chidamligini yanada oshirish maqsadida ustiga har xil shakldagi metall tangachalar qoplangan. Sovutning yoqasiz va yengsiz turlari ham boʻlgan, ular yashirin ravishda oddiy kiyim tagidan kiyilgan. Sovut ostidan maxsus paxtali kiyim — hafton kiyilgan. Turk xoqonligi qoʻshinida sovut „yaraq", qoraxoniylar qoʻshinida „yariq", „quyagʻ", koʻkrak sovuti esa „tura" soʻzlari bilan ifodalangan. Amir Temur, Bobur va oʻzbek xonlari qoʻshinida sovutning rangbarang turlari mavjud boʻlgan. Jumladan, simdan toʻqilgan javshan, temir zanjirlardan yasalgan zirh, metalldan yasalgan jubba, koʻktemur, poʻlatdan yasalgan oha, koʻha kabi sovut turlari tarixiy-badiiy asarlarda oʻz ifodasini topgan. Jangovar otlarga va fillarga moʻljallab tayyorlangan sovutlar ham qurollanishda boʻlgan va ular kejim hamda „bargustvon" deb yuritilgan. Tunda askar tomonidan toʻshak oʻrnida foydalanilgan va ot sagʻrisida olib yurilgan yopinchiq „bagtar" deb atalgan. Askar tizzasi va butini dushman quroli zarbidan saqlovchi sovut turlari „tizlik" va „butluq" deb nomlangan. 

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
Kattaqoʻrgʻon suv ombori (shimoliy chetida)
**Kattaqoʻrgʻon suv ombori** — gidrotexnika inshooti, Oʻzbekistonda birinchi qurilgan suv ombori. Kattaqoʻrgʻon shahri yaqinida tabiiy chuqurlikda barpo etilgan. Kattaqoʻrgʻon suv omborio. Zarafshon vodiysidagi ekin maydonlarini suv bilan taʼminlaydi va Zarafshon (Qoradaryo) daryosi suv rejimini tartibga soladi, sel va toshqin suvlarini jamgʻaradi. 1940—1951 yillar davomida qurilib, foydalanishga topshirildi. Kattaqoʻrgʻon suv omborio.ning asosiy inshooti kompleksi suv chiqargichli toʻgʻon, suv keltiriladigan va suv oqib ketadigan kanallardan iborat. 1941-yilda uz. 4 km, balandligi 28 m tuproqtoʻgʻon koʻtarildi (keyinchalik toʻgʻon balandligi 31,5 m ga yetkazildi). Suv omborining hajmi yildan-yilga oshirib borildi va 1954-yilda loyihada koʻrsatilgan miqdor — 662 mln. m³ ga yetkazildi. Uz. 28 km, suv sarfi 45 m³/s suv keltiruvchi kanal va uz. 15,2 km, suv sarfi 123 m³/s suv chiqaruvchi kanal qurildi. 1956-yil suv keltiruvchi kanal rekonstruksiya qilinib, uning suv oʻtkazish imkoniyati 100 m³/s ga yetkazildi, oʻzani toʻgʻrilanib, kengaytirildi va oʻzanga beton toʻshama yotqizildi. Natijada kanal uz. 21,2 km ga yetdi. Toʻgʻon (maksimal balandligi 28,62 m, uz. 3915 m) va quloqlarning rekonstruksiya qilinishi natijasida (1968-yilda) Kattaqoʻrgʻon suv omborio. sigʻimi 900 mln. m³ ga yetkazildi, shundan foydali sigʻimi 840 mln. m³. Suv yuzasi maydoni 79,5 km². Uz. 15 km, maksimal eni 10 km, oʻrtacha eni 5,3 km, maksimal chuq. 25 m, oʻrtacha chuq. 11,3 m.

Kattaqoʻrgʻon suv omborio. suvi bilan Samarqand, Buxoro viloyatlaridagi 94 ming ga yer sugʻoriladi va 150 ming ga yerning suv taʼminoti yaxshilangan. Kattaqoʻrgʻon suv omborio. suvi kanal bilan Qoradaryoga quyiladi. Suv omborida baliqchilik tez rivojlandi, yiliga oʻrta hisobda 240—250 s baliq ovlanadi.

Ziyamiddin Artukmetov, Abdurahim Ermatov.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



  


|  |  |
| --- | --- |
| Gidrologiya | *Gidrologiyaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Dashnobod** — Surxondaryo viloyati Sariosiyo va Uzun tumanlaridagi soy, Toʻpolondaryoning chap irmogʻi. Hisor tizmasining tarmogʻi — Qoldirgʻa togʻining jan.-gʻarbiy yon bagʻridan oqib tushuvchi 60 ga yaqin irmoqning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Boshlanishida Sulpasan, yuqori oqimida Obizarang, oʻrta oqimida Labob va quyi oqimida D. deb ataladi. Uz. 58 km, havzasining mayd. 330 km2. D. qor-yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 3,67 m-/sek. Tulin suv davri mart — iyunda kuzatiladi, suvining 85— 90% shu oylarda oqib oʻtadi. D.da suv aprelda keskin koʻpayib (oʻrtacha suv sarfi 12,3 m3/sek), okt,—noyabrda kamayadi, baʼzan qurib qoladi. Bahorda koʻpincha sel toshqinlari kuzatiladi va daryo suvi 84,5 m3/sek.gacha ortadi. D.dan Obizarang, Shargʻun, Dashnobod, Soʻfi-yon qishloq ekinzorlari sugʻoriladi.

Adabiyot
--------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Kalahari** — Jan. Afrikaning markaziy qismidagi chala choʻlli tabiiy oʻlka. Botsvana, JAR, Namibiya, Zambiya, Zimbabve, Angola hududida. Uzunligi 2000 km chamasida, kengligi 1200 km dan ziyod. Mayd. 630 ming km2. Plato va yassitogʻlar bilan oʻralgan eol relyef shakliga ega botikdan iborat. Shim,da Kongo-Zambezi suvayirgʻichi, jan. da Oranj daryosi vodiysi bilan chegaralanadi. Yer yuzasi bir oz past-baland, koʻp qismi qum bilan qoplangan boʻlib, bal. 900–1000 m. Iqlimi tropik va subekvatorial iqlim, oʻrtacha temperaturasi yozda 24—26°, qishda 12—18°. Yiliga 150 mm dan 1000 mm gacha yogʻin yogʻadi (eng koʻp yogʻin dek.—fev. oylariga toʻgʻri keladi). Daryo kam. Shoʻr suvli sayoz koʻl va botqoqlik koʻp. Tuprogʻi jigarrang-qizil, laterit, qizil-qoʻngʻir tuproq. Oʻsimlik dunyosi — shim.da savannalardan, jan.da chul va chala chul oʻsimliklaridan iborat. Katta qismida oʻsimlik umuman oʻsmaydi. Hayvonot dunyosi Efiopiya oblastining Afrika kichik oblastiga mansub. Aholining asosiy qismi ovchilik va chorvachilik bilan shugʻullanadi. K.ning jan. qismida tovar mahsulot beruvchi chorvachilik rivojlangan, ayrim yerlarda dehqonchilik qilinadi. K. hududida Etosha-Pan milliy parki tashkil etilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Pritam Amrita** (1919.31.8, Panjob, Gujranvala shahri) — hind shoirasi, adi-basi. Panjobi, hind tillarida ijod qiladi. Ijodining dastlabki davrida R. Tagor shaxsiyati va ijodining taʼsiri kuchli boʻlgan. Dastlabki sheʼriy toʻplamlari — "Sovuq nurlar" (1935) va "Amrita toʻlqinlari" (1936). Hozirgi hind adabiyotining eng nomdor vakillaridan boʻlgan. P. 60 dan ortik, asar (jumladan, 20 dan ortiq sheʼr, doston va qoʻshiklar toʻplami 30 dan op-tik, roman va qissalar), 200 dan ortik hikoya va ocherklar muallifi. Adi-baning asarlari 30 dan ortiq tillarga tarjima qilingan va nashr etilgan. P. sheʼrlari rus tilida 1957-yildan beri nashr etiladi: "Qora gul" (1971, Toshkent), "Qalblar asrori" (1977, Olma-ota) va boshqa P. butun ijodiy faoliyati davomida "ayollar mavzui" bilan qiziqqan va hozirgi insonning maʼnaviy hola-tini ifodalay olgan yaxlit ayol harak-terini yaratgan. Sheʼrlari Zulfiya tar-jimasida uzbek matbuotida chop etilgan. U Gʻafur Gʻulom, Oybek, Zulfiya, Asqad Muxtorning baʼzi asarlarini panjobi tiliga tarjima qilgan. Hindiston Adabiyot akademiyasining mukofotini olgan (1956), "Qogʻoz va yelkan" sheʼrlar toʻplami uchun Gyanpitx mukofotiga sazovor boʻlgan (1982).

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Vezer** (nemischa:) — Germaniya shim.dagi daryo, Shimoliy dengizga quyiladi. Verra va Fulda daryolarining Myunden sh. yonida qoʻshilishidan hosil boʻlgan. Uzunligi 440 km (irmogʻi Verra boshidan hisoblaganda 724 km); eng katta irmogʻi — Aller. Havzasining mayd. 46 ming km2. Qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Bahorda toshadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi quyi oqimida 312 m3/sek. Kichikroq GESlar qurilgan. Quyilish joyidan yuqoriga tomon kema 529 km masofada (Kassel shahargacha), dengiz kemalari esa Bremen shahargacha qatnay oladi. Elba va Ems daryolari bilan kanallar orqali bogʻlangan. Daryo boʻyida yirik dengiz porti Bremerxafen joylashgan.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |



  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Bankrotlik**, (ital. — singan kursi), s i n i sh — fuqaro, korxona, firma yoki bankning mablagʻi yetishmasligidan oʻz majburiyatlari boʻyicha qarzlarni toʻlashga qurbi yetmasligi; qarzdorning majburiyatlari mol-mulkidan oshib ketganligi sababli tovar (ishlar, xizmatlar)ga haq toʻlash yuzasidan kreditorlarning talablarini qondirishga qodir emasligi, shuningdek byudjetga va boshqa fondlarga majburiy toʻlovlarni taʼminlashga qodir emasligi tushuniladi. Bankrotlik, odatda, korxonaning yopilishiga olib keladi. Chunki qarz (kredit) beruvchining talabini qondirish uchun mol-mulkini sotishdan oʻzga chorasi qolmaydi. Bankrotlikka uchrashning sabablari tovar i. chda qiymati qonunning amal qilishi, raqobat va inflyatsiya bilan belgilanadi. Iqtisodiy inqirozlar davrida kasodga uchragan korxonalarning soni keskin oshib ketadi, uning oqibatida ishsizlik kuchayadi. Sobiq Ittifoq xalq xoʻjaligida bankrotlik tushunchasi NEPdan keyin isteʼmoldan chiqib ketgan edi, 1987y.dan eʼtiboran korxonaning toʻlov qobiliyati yoʻqligi tushunchasi amaliyotga kiritildi. Bankrotlik amalda korxonaning byudjet, bank va mol yetkazib beruvchilar oldida oʻz majburiyatlarini bajarishga ojizligini bildiradi. Bankrot deb eʼlon qilingan korxonalarga nisbatan qator sanatsiya tadbirlari oʻtkaziladi, unga har tomonlama yordam koʻrsatiladi (soliqlardan ozod etiladi, qarzlarni toʻlash kechiktiriladi). Bozor iqtisodiyoti sharoitida bankrotlikka uchragan korxonalar boshqa korxonalarga sotiladi yoki qoʻshib yuboriladi, korxona jamoa aʼzolariga ijaraga beriladi va boshqa Korxonalar sudlar, xoʻjalik sudlari qarori bilan bankrot deb eʼlon qilinadi. Oʻzbekiston Respublikasida kreditorlarning daʼvolarini qondirish maqsadida xoʻjalik yuritish subʼyektlari boʻlmish yuridik va jismoniy shaxslarni bankrot boʻlgan deb eʼtirof etish shartlari va tartibi OʻzRning 1994-yil 5-mayda qabul qilingan "Bankrotlik toʻgʻrisida" Qonunida belgilab berilgan (bu qonun oʻz faoliyatini davlat byudjeti mablagʻlari hisobidan amalga oshiradigan korxona, tashkilotlarga nisbatan tadbiq etilmaydi). Vladimir Shevsov, Abdurahim Ortiqov.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Arabi ot** — salt miniladigan qadimiy ot zoti; xalq seleksiyasi yoʻli bilan Arabiston yarim orolda milodiy 1-ming yillikda chiqarilgan. Turkman, Eron va Misr saxro otlari bilan urchitish na-tijasida takomillasha borgan. U choʻl sharoitiga yaxshi moslashgan, ochlik va suvsizlikka chidamli, uzoq, masofaga yaxshi yuguradi (poygada 1000 m masofani 1 min. 8,0 sek.da bosib oʻtadi). Arabi ot juda chiroyli, tusi boʻz, toʻriq, sherozi (kulrang) yoki jigarrang. Bu zotning du-nyodagi ot zotlarini yetishtirishda va takomillashtirishda juda katta ishti-roki bor. Arabi otning qarchigʻayigacha balandligi 150 sm, koʻkrak qafasining aylanasi 175 sm, toʻpigʻi aylanasi 18,5 — 19,5 sm. Arabi ot Karpat, Kavkaz, Oʻrta Osiyodagi togʻ va togʻ oldi mintaqalarida mahalliy ot zotlarini yaxshilashda, ot sporti va sirk tomoshalarida foydalaniladi. Arabi otning nasldor aygʻirlari Stavropol oʻlkasidagi Terek ot zavodida urchitiladi. Arabi ot, shuningdek Hindiston, Misr, Turkiya, Fransiya, Ispaniya, GFR, AQSH, Polsha va boshqa mamlakatlarda boqiladi va koʻpaytiriladi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Fordicidia** (lotincha: *Fordicidia*, *Hordicidia* yoki *Hordicalia*) — qadimiy Rimda unumdorlik festivali. Ona Yer xudosi Tellus sharafiga aprel oyidagi Idesdan keyin ikki kun davomida (15-aprel) nishonlanadi. Shu kunlarda, vestallar huzurida, kelayotgan yilda unumdorlik yaxshi boʻlishi uchun har bir kuriya (aholi punkti)dan bittadan olingan jami 30 bosh boʻgʻoz sigir qurbon qilingan. Ularning bachadonidan chiqarilgan buzoqcha homilalari vestal virjiniyalar tomonidan yoqib yuborilgan va kuli Parilii bayramiga qadar saqlangan.

Afsonaga koʻra, Fordicidia bayramini miloddan avvalgi VIII asr oxiridan VII asr boshlarigacha hukmdorlik qilgan qadimgi Rim qiroli Numa Pompilius tashkil etgan. U tushiga muqaddas oʻrmonda kirib, hosil kam boʻlayotganining sababini aytgan Faunning koʻrsatmasi bilan ushbu kunga asos solgan. Faun topishmoq aytadi, uning javobi Tellusni tinchlantirishga yordam berishi kerak edi: u ikkita jon beradigan gʻunajinni qurbon qilishi kerak edi. Numa uygʻongach, boʻgʻoz sigirni maʼbudaga qurbon qilishni buyuradi — kelgusi yilda hosil ham, chorva mollari uchun oʻt-oʻlan ham moʻl boʻlgan.

Fordicidia bayrami Respublika davridagi boshqa koʻpgina Rim bayramlari singari, nasroniylik dini qabul qilingan 354-yil taqvimida yoʻq.

Manbalar
--------

1. ↑  Fowler 1899. sfn error: no target: CITEREFFowler1899 (help)
2. ↑  ЭСБЕ 1902. sfn error: no target: CITEREFЭСБЕ1902 (help)
3. ↑  Штаерман 1988. sfn error: no target: CITEREFШтаерман1988 (help)
4. ↑  Овидий. „Fasti" IV 641—666
5. ↑  Beard 1998. sfn error: no target: CITEREFBeard1998 (help)

Adabiyotlar
-----------

* Forditsidii // Ensiklopedicheskiy slovar Brokgauza i Yefrona : v 86 t. (82 t. i 4 dop.). — SPb. 1902. — T. XXXVI.
* Tellus / Ye. M. Shtaerman // Mifi narodov mira : Ensikl. v 2 t. / gl. red. S. A. Tokarev. — 2-e izd. — M. : Sovetskaya ensiklopediya, 1988. — T. 2 : K—Ya. — 719 s.
* M. Beard, J. A. North, and S. R. F. Price*. Religions of Rome: A History*. Cambridge University Press, 1998.
* W. W. Fowler*. The Roman Festivals of the Period of the Republic: An Introduction to the Study of the Religion of the Romans*. London: Macmillan and Company, limited, 1899.
**"Shinelli yillar"** — oʻzbek adabiyotining yirik namoyondasi Shuhrat qalamiga mansub roman.Bu adibning ilk romani boʻlib 1947-1957-yillar oraligʻida yozilgan. Adib asarida ikkinchi jahon urushi frontlarida orttirgan katta hayotiy tajribasi asosida oʻzbek xalqining urush davridagi jangovar hayoti, qahramonligi, vatanparvarligi, qiyinchiliklarga bardoshi, kelajakka umidi haqida hikoya qiladi.

Asar 1975-yilda *Gʻafur Gʻulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi* tomonidan 592 betli qattiq muqovada 60 000 nusxada nashr etilgan. Soʻnggi marta 2019-yilda *Adabiyot uchqunlari* nashriyotida 720 betli yumshoq muqovada nashr etildi.

Sujet
-----

„Shinelli yillar" romanida bosh qahramon oʻzbek yigiti Elmurodning hayoti misolida urushning boshidan oxirigacha boʻlgan davrdagi xarakterli voqealar tasvirlangan. Roman voqeasi Oʻzbekistonda boshlanib, Volga boʻylarida, Kavkazda, Ukrainada va chet ellarda davom etadi. Voqea fashistlar Germaniyasi tor-mor qilingach, Elmurodning oʻz uyiga, tinch hayotga qaytishi bilan tugaydi. Asarda oʻzbek jangchisining insoniyat oldidagi tarixiy xizmatlari koʻrsatilgan.

Qahramonlar
-----------

* Elmurod
* Fotima
* Yoʻldosh
* Anna Ivanovna
* Dubenko
* Turdiyev
* Gorkunov
* Muharram
* Zebo
* Latofat
* Bondar
* Rakitin

Manbalar
--------

1. ↑  *arxiv nusxasi*, 2021-12-28da asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 2021-12-28

Havolalar
---------
**Orinoko** (ispancha: *Río Orinoco*; mahalliy indeyslar tilida Orinuku — daryo) — Janubiy Amerikadagi daryo, Venesuela va Kolumbiyada. Uz. 2730 km, havzasining maydoni 1086 ming km². Gviana yassitogʻligidan boshlanadi va Atlantika okeaniga botqoqli delta (maydoni 20 ming km²) hosil qilib quyiladi. Yuqori oqimida Orinokodan Kasikyare daryosi ajralib chiqib, Ama-zonkaning Riu-Negru irmogʻiga quyiladi. Meta irmogʻi quyiladigan joyga-cha serostona, tez oqadi. Oʻrta oqimida sersuv. Delta qismida daryo 36 tarmoqqa ajralgan. Yogʻingarchilik davri (aprel— sentabr)da suv sathi 8–15 m gacha koʻtariladi. Bu vaqtda kemalar Kolumbiya che-garasigacha bora oladi. Orinoko havzasidagi kema yoʻllarining umumiy uz. 12 ming km. Daryo okeanga yiliga 915 km3 suv, 45 mln.t oqiziq keltiradi. Quyi qismida yillik oʻrtacha suv sarfi 29 ming m³/sek. GES lar qurilgan. Baliq turi koʻp.

Orinokoning quyilish joyini 1498-yilda X. Kolumb, 1499-yilda A. Oxeda va A. Vespuchchi ekspeditsiyasi, oʻrta oqimini ispan sayyohi Diyego Ordas tadqiq qilgan. 1800-yilda nemis olimi A. Gumboldt fransuz botanigi E. Bonplan bilan birgalikda Orinoko boʻylab sayohat qilib, uning Amazonka sistemasi bilan tutash ekanligini aniqladilar.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Mami Van Doren** (1931-yil 6-fevralda tugʻilgan **Joan Lucille Olander**) — amerikalik aktrisa, qoʻshiqchi va jinsiy timsol. U, ehtimol, eng yaxshi rok-n-roll, voyaga etmaganlar jinoyatini ekspluatatsiya qilishga bag'ishlangan *"Odamsiz yoshlik"* (1957) filmi bilan mashhur.

Yoshligi
--------

Van Doren 1931-yil 6-fevralda Janubiy Dakota shtatining Rowena shahrida Uorner Karl Olander va Lyusil Garriet Bennetning qizi bo‘lib tug‘ilgan. Uning to'rtdan uch qismi shved kelib chiqishi; qolganlari aralash ingliz va nemis tillaridir. 1939-yilda oila Ayova shtatining Siu-Siti shahriga, keyin esa 1942-yil may oyida Los-Anjelesga ko'chib o'tdi.

Karyerasi
---------

1950-yilda Xyuz Van Dorenga RKO Radio Pictures -da *"Jet Pilot"* filmining bir qismini taqdim etdi, bu uning filmdagi debyuti edi. Uning dialog chizig'i bir so'zdan iborat edi: "Qarang!" va u filmda noma'lum ko'rinadi. Filmning ishlab chiqarilishi 1949-yildan 1953-yilgacha bo'lgan bo'lsa ham (Hyuz tomonidan kechiktirilgan), u 1957-yilgacha chiqarilmagan. Keyingi yili, 1951-yilda u pin-up-qiz rassomi Alberto Vargasga suratga tushdi.

Van Doren RKO filmlarida, jumladan, Robert Mitchum, Jeyn Rassell va Vinsent Prays ishtirok etgan *"O'zining turdagi ayol"* (1951) filmlarida yana bir nechta rollarni ijro etgan. Van Doren ushbu filmdagi o'zining tashqi ko'rinishi haqida: "Agar ko'z qissangiz, meni sog'inib qo'ygan bo'lardingiz. Men haydashga zo‘rg‘a qari ko‘rinyapman".

Keyin van Doren sahnada ishlay boshladi. U Nyu-Yorkdagi Monte Proserning tungi klub versiyasida *"Billion Dollar Baby"* ning shou qizi edi. Qo'shiq muallifi Jimmi MakXyu uni musiqiy asarlar uchun kashf etdi, keyin u xor chizig'i uchun juda yaxshi va dramatik tayyorgarlikka ega bo'lishi kerak deb qaror qildi. U Ben Bard va Bliss-Hayden bilan birga tahsil olgan. *Qaytib kel, Little Sheba* vitrinasida Mari rolida paydo bo'lganida, Van Doren Universal International kasting direktori Fil Benjamin tomonidan ko'rilgan.

Diskografiyasi
--------------

| Yil | Albom | Format | Yorliq |
| --- | --- | --- | --- |
| 1957 yil | *Tugallanmagan yoshlar* | EP | Tayyorgarlik yozuvlari |
| 1976 yil | *Mami - Mamie Van Dorendagi kabi* | LP | Cherchill rekordlari |
| 1986 yil | *Rok-n-Rollni ixtiro qilgan qiz* | LP | Rhino Records |
| 1997 yil | *Rok-n-Rollni ixtiro qilgan qiz* | CD | Marginal rekordlar |
| 2011 yil | *Hali ham muammo yaratuvchi* | CD/iTunes | Ferguson rekordlari |
| 2017 yil | *Ooh Ba La Baby: uning hayajonli rok-n-roll yozuvlari (1956—1959)* | CD | Hoodoo rekordlari |

Manbalar
--------


1. ↑  Andoza:Cite census
2. ↑  King, Susan. „Mamie Van Doren is all dressed up". *Los Angeles Times* (1-yanvar 2011-yil). Qaraldi: 9-sentabr 2012-yil.
3. 1 2  Thomas, Bob. „Mamie Van Doren Wants to Quit Shadowing Monroe". *The Tuscaloosa News*. Associated Press (22-yanvar 1954-yil), s. 5.
4. ↑  „Baby Has 10 Grandparents, Six of Whom Are 'Greats'" (8-aprel 1931-yil). Qaraldi: 29-sentabr 2017-yil.
**Besharchasoy** — Jizzax viloyati Zomin tumanidagi soy. Molguzar togʻlarining shim.sharqiy yon bagʻridan (Ingichka dovonidan 1 km sharqda) boshlanadi. Uz. 10 km boʻlib, ikkita irmoqning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Besharchasoy qor, yomgʻir hamda buloq suvlaridan toʻyinadi. Bahor va yoz boshlarida sersuv, baʼzan sel keladi. Qolgan paytlarida esa Besharchasoy Achchisoyga stmasdan qurib qoladi. Besharchasoydan chorva mollarini va qisman ekinlarni sugʻorishda foydalaniladi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |

 

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 
  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Leyshmaniyalar** (Leishmania) — kinetoplastidlar turkumiga mansub xivchinlilar urugʻi. Uz. 2—4 mkm. Ayrim sut emizuvchilar (odam, itlar), sudralib yuruvchilar hujayralarining ichki paraziti. Teri va ichki organlar hujayralarini jarohatlab "yomon yara" (teri leyshmaniozi) va "kalaazar" (visseral leyshmanioz) deb ataladigan kasalliklarni paydo qiladi. Qon soʻruvchi iskaptoparlar orqali tarqaladi. Odam xujayrasida parazitlik kiladigan davrida (leyshmanial davri) xivchini boʻlmaydi, iskaptopar organizmida xivchini qaytadan tiklanadi (leptomonad davri). Odamda 3 turi: teri leyshmaniozini paydo qiladigan tropik L. (L.tropika), teri shilimshigʻini paydo kiladigan braziliya leyshmaniyasi (L.brasilien sis), visseral (ichki) leyshmaniozni paydo kiladigan Donovan Leyshmaniyalar (L.donovani) parazitlik qiladi. Tabiatda L. tarqalishining asosiy manbai yumronqoziqlar hisoblanadi. Oʻzbekistonning ayrim jan. hududlarida tropik L. "yomon yara" paydo qiladi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Gishgish** yoki **Gish Gish -** Pokistonning Gilgit-Baltiston shahridagi kichik qishloq, BarJungledan keyin joylashgan. U 112 va 45-da joylashgan km mos ravishda Gilgit va Ghakuchdan yuqorida. U ikki qismdan iborat boʻlib, biri Gishgish Bala, ikkinchisi Gishgish ogʻrigʻi deb nomlanadi. Gishgish Bala aholisi Hunzaning Ayashu oilasiga mansub. Mir Jamolxonning vorislari,Mir Salim Xonning katta oʻgʻli. Bu qishloqning oʻziga xos tarixi Hunzaning Ayashu oilasi bilan bogʻliq. Mir Jamolxon Mir Foteh Alishohning (Vaxon hukmdori) qiziga uylangan. Mir Jamolxon Xunza taxti uchun fitna natijasida oʻldirilgan. Mir Jamolxonning oʻgʻli Mir Baxtiyorxon oʻsha paytda bolaligida, amakivachchasi Mirshoh Ali Mardan 1892 yilda Ishkomonga birinchi hokim boʻlganida Ishkomon vodiysiga koʻchib kelgan.1892-yildan Mir Jamolxonning vorislari Ishkomon vodiysidagi Gishgish-balada joylashdilar.

Gishgish Pain aholisi taniqli Vaxilar oilasi Xaybareyga tegishli. Ikki masjid (jamatxona), ikkita maktab va tez tibbiy yordam punkti mavjud. Uning deyarli barcha aholisi vaxi tilida soʻzlashuvchilar boʻlib,19-asr boshlarida Vaxandan koʻchib kelgan. Qishloq alabalık baliq ovlash va ov punktlari bilan mashhur boʻlib, mahalliy va milliy ovchilarni oʻziga jalb qiladi. Aksariyat odamlar oʻqimishli va butun mamlakat boʻylab turli muassasalarda xizmat qiladi va shu sababli u AKRSP soʻroviga koʻra vodiydagi iqtisodiy barqaror qishloqlar qatoriga kiradi.

Havolalar
---------

* WorldPlaces.net saytida Gishgish xaritasi

Koordinatalari: 36°28′24″N 73°50′48″E﻿ / ﻿36.47333°N 73.84667°E﻿ / 36.47333; 73.84667GOKoordinatalari: 36°28′24″N 73°50′48″E﻿ / ﻿36.47333°N 73.84667°E﻿ / 36.47333; 73.84667GO
**Po** — Italiyadagi eng katta dare. Uz. 652 km, havzasining maydoni 75 ming km². Gʻarbiy Alp togʻlaridan boshlanib, koʻp qismi Padana tekisligidan oqadi va Adriatika dengiziga botqoqli delta (maydoni 1,5 ming km²) hosil qilib quyiladi. Vodiysi keng, oʻzani egri-bugri. Daryoga juda koʻp irmoklar qoʻshilgan, delta qismida esa tarmoqlarga boʻlinadi. May—iyun va okt,— noyabrda toʻlib oqadi, tez-tez toshib turadi. Oʻrtacha suv sarfi quyilish jo-yida 1460 m³/sek. Dare dengizga yiliga 46 km3 suv, 13—15 mln. t oqiziqkel-tiradi. P.dan sugʻorishda foydalaniladi. GESlar qurilgan. Quyilish yeridan Pyachensa shahrigacha kema katnaydi. Irmoklari va kanallar orqali Lagomajore, Komo, Garda va boshqa koʻllar bilan tutashgan. Dare boʻyidagi yirik sha-harlar: Turin, Pyachensa, Kremona va boshqa.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Yemilian Nesterovich Bukov** (rumincha: *Emilian Radu Bucov*; 1909.27.7 Janubiy Bessarabiya – 1984.17.10) — Moldova xalq yozuvchisi (1982). Buxarest universitetini tugatgan (1936). Ilk ijodida jamiyat keskin tanqid qilingan, inqilobiy kurash ruhi kuchli ("Mehnat qaynaydi", 1932; "Quyosh nutqi", 1937; "Xitoy", 1938 va boshqa sheʼrlar toʻplamlari). Keyinchalik Bukov vatanni, moldovanlar hayotidagi oʻzgarishlarni kuylagan ("Men seni koʻryapman, Moldova", 1942; "Dnestrda bahor", 1944; "Mening mamlakatim", 1947 va boshqalar). "Bugun va erta" (1965) sheʼrlar toʻplami, "Reut shahri" (1965) sheʼriy roman, "Qalb uchqunlari" (1965) hikoyalar toʻplami hamda "Magistral" (1969) romani bor. "Ona" hikoyasi, "Yoshlarga", "Aprel", "Bugun va erta", "Oʻtmish va istiqbol" sheʼrlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan. Moldova davlat gimnining muallifi (hamkorlikda).

Manbalar
--------

1. ↑  *(unspecified title)*
2. ↑  "Bukov Yemilian Nesterovich" *OʻzME*. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Dovud | *Shaxsiyat haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |