recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Proteasomaning yonidan ko'rinishi. Proteoliz bo'lib o'tadigan aktiv sayt silindr ichida joylashgan
**Proteasoma** - ko'p oqsillardan iborat bo'lgan kerakmas va defektli oqsillarni proteolizida (peptid bog'larning uzilish reaksiyasi) qatnashadigan kompleks. Proteasomalar hamma eukariotlar, arxeylar va bir xilgi bakterialar hujayralarida uchraydilar. Eukariotlar hujayralarida proteasomalar yadro va sitoplazmada joylashadi. Hujayradagi oqsillarning 80-90%ning proteolizi proteasoma ishtirokida bo'lid otadi.

Proteasoma oqsilni proteolizlashi uchun kerakmas va defektli oqsillarga ubikvitin deb nomlanadigan kichik oqsil birikib, ular proteolizga tayyor deb belgilanib qoyishlari kerak. Ubikvitinning oqsilga birikishi maxsus ferment - ubikvitinligaza tomonidan ta'minlab beriladi.

Proteasomada bo'lib o'tadigan oqsil proteolizi hujayra hayotida katta ahamiyatga ega. 2004-yili proteasoma va ubikvitin ishtorokida bo'lib o'tadigan oqsil proteolizini kashf etganlari uchun Aaron Chenaxover, Avram Greshko va Irvin Rouz Kimyo fanidan Nobel mukofotiga sazovor bo'lishdi.

Manbalar
--------

* Aльбертс Б. и др. Молекулярная биология клетки в 3 томах. Т1. 2015

Havolalar
---------

* Proteasomaning tibbiyotda orni
* Proteasoma-ubikvitin sistemasining ishlash mexanizmi
Topografik va iqlimiy xususiyatlar natijasida etishtirish uchun qulay maydon kichik: Xitoyning umumiy er maydonining atigi 10 foizi. Ularning yarmidan sal ko'pi sug'orilmaydi, qolgan qismi esa sholzorlar va sug'oriladigan maydonlar o'rtasida taxminan teng taqsimlanadi; suvni tejashni yaxshilashda yaxshi yutuqlarga erishildi. Bundan tashqari, ekin ekiladigan hududlarda tuproq sifati mamlakat bo‘ylab turlicha bo‘lib, suv toshqinlari, qurg‘oqchilik, eroziya kabi ekologik muammolar ko‘plab hududlarda jiddiy xavf tug‘dirmoqda.Shunga qaramay, aholining qariyb uchdan ikki qismi qishloqda yashaydi va 1980-yillarga qadar ularning katta qismi bevosita dehqonchilikdan kun kechirardi. O'shandan beri ko'pchilik dalalarni tark etib, hunarmandchilik, tijorat, zavod ishi va transport kabi boshqa faoliyat bilan shug'ullanishga da'vat etilgan; 1980-yillarning oʻrtalariga kelib dehqonchilik qishloq mahsuloti qiymatining yarmidan kamiga tushdi. Qishloq xo'jaligi texnikasidan foydalanish ortib borayotgan bo'lsa-da, xitoylik dehqonlar asosan oddiy, mexanizatsiyalanmagan qishloq xo'jaligi asboblariga bog'liq.**Tibet, Shinjon va Sinxayn**i o'z ichiga olgan G'arbiy Xitoy, voha dehqonchiligi va chorvachilikdan tashqari qishloq xo'jaligida unchalik ahamiyatga ega emas. Xitoyning eng muhim ekini bo'lgan guruch janubiy viloyatlarda ustunlik qiladi, ularning ko'pchiligi yiliga ikki marta hosil beradi. Shimoliy Xitoyda bug'doy eng katta ahamiyatga ega, markaziy viloyatlarda bug'doy va guruch yuqori o'rin uchun bir-biri bilan k urashadi. Tariq va kaoliang (turli donli jo'xori) asosan shimoli-sharqda va ba'zi markaziy viloyatlarda o'stiriladi, ular ba'zi shimoliy hududlar bilan birga ko'p miqdorda arpa hosil qiladi. Soya ekinlarining koʻp qismi shimol va shimoli-sharqdan olinadi, markazda va shimolda makkajoʻxori (makkajoʻxori) yetishtiriladi. Choy asosan janubi-sharqdagi tepaliklardan keladi. Paxta markaziy viloyatlarda keng ekiladi, lekin janubi-sharqda va shimolda ham kamroq tarqalgan. Tamaki janubning markazi va qismlaridan keladi. Boshqa muhim ekinlar kartoshka, qand lavlagi va moyli ekinlardir.Chorvachilik qishloq xo'jaligi ishlab chiqarishining ikkinchi muhim tarkibiy qismini tashkil qiladi. Xitoy cho'chqalar, tovuqlar va tuxum yetishtirish bo'yicha dunyoda birinchi o'rinda turadi, shuningdek, qo'y va qoramollarning katta podalari ham bor. 1970-yillarning oʻrtalaridan boshlab chorvachilik mahsulotlarini koʻpaytirishga katta eʼtibor berildi.

1. ↑  „Xitoy sanoati" (ingliz tili). *britannica.com* (2022-yil 30-noyabr).
**San'at**

Xitoy san’atiga mamlakatning boy ma’naviy va tasavvuf tarixi katta ta’sir ko‘rsatadi. Metropolitan san'at muzeyiga ko'ra, ko'plab haykallar va rasmlarda buddizmning ruhiy shaxslari tasvirlangan.Ko'pgina cholg'u asboblari Xitoy madaniyatining ajralmas qismidir, jumladan, nayga o'xshash xun va zither oilasiga kiruvchi guqin.

Sharq uslubidagi jang san'atlari Xitoyda ham rivojlangan va u kung-funing vatani hisoblanadi. Bu jangovar texnika hayvonlarning harakatlariga asoslangan va 1600-yillarning o'rtalarida yaratilgan, deb yozadi Black Belt Magazine.

Qadimgi xitoylar, ayniqsa, Ming va Qing sulolalari davrida - yozuvchi va faylasuflar bo'lgan va bu mamlakatning boy liturgik tarixida o'z aksini topgan.

Yaqinda arxeologlar Xitoydagi 1400 yillik qabrda batafsil rasmlarni topdilar. "Ushbu qabrning devoriy suratlari rang-barang naqshlar va boy ma'nolarga ega edi, ularning aksariyatini xuddi shu davrdagi boshqa qabrlarda uchratib bo'lmaydi", deb yozgan arxeologlar guruhi yaqinda Xitoy arxeologiyasi jurnalining 2017 yil sonida chop etilgan maqolada. [Xitoyda "Moviy yirtqich hayvon" surati tushirilgan qadimiy qabr topildi.

**Fan va texnologiya**

Xitoy ilm-fan rivojiga katta miqdorda mablag 'sarfladi va hozirda Qo'shma Shtatlarni ilmiy izlanishlarda chorlamoqda. JCI Insight jurnaliga ko'ra, Xitoy 2015 yilda Qo'shma Shtatlar sarflagan mablag'ning 75 foizini sarflagan.

2017-yilda Xitoy fanidagi so‘nggi yangiliklardan biri teleportatsiya bo‘ldi. Xitoylik tadqiqotchilar Tibetdan Yer yuzasidan 870 milya (1400 kilometr) balandlikdagi orbitadagi sun’iy yo‘ldoshga ma’lumotlar paketini jo‘natdilar, bu kvant teleportatsiya masofasi bo‘yicha yangi rekorddir. Xitoylik olimlar hozirgina eng uzoq kvant teleportatsiyasi bo'yicha rekord o'rnatdilar

Yana bir 2017 yilgi yutuqlar yangi o'q poezdlarini ishlab chiqishdir. "Yoshartirish" degan ma’noni anglatuvchi "Fuxing" nomini olgan bu poyezdlar Pekin va Shanxay o‘rtasida qatnovchi tezyurar transport tizimlari hisoblanadi. Poyezdlar 350 km/soat (217 milya) tezlikda harakatlana oladi va bu ularni dunyodagi eng tez poyezdlarga aylantiradi. Xitoyning "yoshartiruvchi" poyezdlari dunyodagi eng tez poyezdlardir.

Markaziy razvedka boshqarmasi ma'lumotlariga ko'ra, Xitoy juda katta mamlakat - aholi soni bo'yicha birinchi va hududi bo'yicha beshinchi o'rinda - va uning xalqining urf-odatlari va an'analari geografiya va etnik kelib chiqishiga qarab farq qiladi.

Jahon banki ma'lumotlariga ko'ra, Xitoyda 56 etnik ozchilik guruhidan 1,4 milliardga yaqin odam yashaydi. Eng katta guruh - xan xitoylari, taxminan 900 million kishi. Boshqa guruhlarga tibetliklar, mo'g'ullar, manchular, naxilar va eng kichik guruh bo'lgan, 2000 kishidan kam bo'lgan Xezhenlar kiradi.

Londondagi Barnet va Sautgeyt kolleji antropologi Kristina De Rossi: "E’tiborli jihati shundaki, jamoalar ichidagi shaxslar o‘z madaniyatini yaratadilar. Madaniyat din, taom, uslub, til, nikoh, musiqa, axloq va boshqa ko'plab narsalarni o'z ichiga oladi, bu guruh qanday harakat qilishini va o'zaro ta'sirini tashkil qiladi. Bu erda Xitoy madaniyatining ba'zi elementlari haqida qisqacha ma'lumot.

1. ↑  „Chinese Culture:Customs & Traditions of China".
**Chadga** tashrif buyuruvchilar, agar ular vizasiz davlatlardan biridan kelmasa, Chad diplomatik vakolatxonalaridan birida viza olishlari kerak.

Viza siyosati xaritasi
----------------------

Chad viza siyosati

Vizadan ozod qilish
-------------------

Quyidagi 15 davlat fuqarolari Chadga 90 kungacha vizasiz tashrif buyurishlari mumkin:

|  |  |
| --- | --- |
| * Burkina Faso
* Kamerun bayrogʻi Kamerun  ID
* Central African Republic ID
* Republic of the Congo ID
* Kot d'Ivuar bayrogʻi Kot-d'Ivuar
* Ekvatorial Gvineya bayrogʻi Ekvatorial Gvineya ID
* Gabon ID
* Mali
 | * Mauritania
* Niger
* Nigeriya bayrogʻi Nigeriya
* Rwanda
* Senegal
* Togo
* United Arab Emirates
 |

ID — ID karta yordamida kirish mumkin

| Viza oʻzgarishi sanasi |
| --- |
| * 2017-yil 8-avgust: CEMAC — Ekvatorial Gvineya
* 2017-yil-oktyabr: Birlashgan Arab Amirliklari
 |

Benin, Komor orollari, Jibuti, Misr, Eritreya, Gambiya, Gana, Gvineya, Gvineya-Bisau, Keniya, Liberiya, Liviya, Mali, Marokash, San-Tome va Prinsipi, Leona, Sier, Soer, Soer, Sieriya, Benin, Komor orollari, Eritreya, Gambiya, Tunis va Turkiya fuqarolariga berilgan diplomatik pasport egalari Chadga kirishda viza talab qilmaydi.

Kirish vizasi
-------------

Chiqishdan oldin Chad hukumati tomonidan berilgan Kirish ruxsatnomasi boʻlgan yoʻlovchilar yetib kelish vaqtida viza olishlari mumkin.

 Benin fuqarolari kirish ruxsatisiz viza olishi mumkin.

eVisa
-----

2019-yil avgust oyida Chad eVisa joriy etish rejasini eʼlon qildi. Hukumat tizimni 2019-yil sentabrida ishga tushirishni rejalashtirmoqda

Tranzit
-------

Sayohatchilarga 48 soat ichida xuddi shu yoki birinchi uchuvchi samolyotda aeroportdan chiqmasdan uchinchi davlatga vizasiz tranzitga ruxsat beriladi.

Politsiya roʻyxatga olish
-------------------------

Barcha millat vakillari kelgandan keyin 72 soat ichida majburiy politsiya roʻyxatidan oʻtishlari kerak.

Manbalar
--------

1. ↑  *Kouassi.* „Le Tchad supprime le visa pour les ressortissants de la zone Cemac, la Guinée équatoriale bloque toujours" (fr).  Africanews (2017-yil 11-avgust). Qaraldi: 2017-yil 10-dekabr.
2. ↑  *Nagraj.* „UAE nationals granted visa-free entry to Chad" (2017-yil 26-oktyabr). Qaraldi: 2017-yil 10-dekabr.
3. ↑  Le Tchad lance le visa électronique pour les voyageurs
4. ↑  „Chad International Travel Information". *travel.state.gov*. Qaraldi: 2019-yil 17-iyun.
oʻUch **suveren va besh imperator** qadimgi Shimoliy Xitoyda mifologik hukmdorlarning ikki guruhi edi. Uch hukmdor, miloddan avvalgi 3162 yildan 2070 yilgacha bo'lgan davrda tayinlangan Besh imperatordan ancha oldin yashagan. Bugungi kunda ularni madaniyat qahramonlari deb hisoblash mumkin .

Ushbu mifologik figuralarning sanalari xayoliy bo'lishi mumkin, ammo ba'zi hisoblar va rekonstruksiyalarga ko'ra, ular Sya sulolasidan oldin bo'lgan .

Tavsif
------

Uch hukmdor, xudo-shohlar yoki yarim xudolar  deb aytilgan, ular ilohiy qobiliyatlarini Xitoy xalqlarining hayotini yaxshilash uchun ishlatgan va ularga muhim ko'nikmalar va qimmatli bilimlarni hadya qilgan. Besh imperator buyuk axloqiy fazilatlarga ega bo'lgan va nihoyatda keksalik davrida yashab, buyuk Xitoy tinchligi davrida hukmronlik qilgan namunali ajdodlar donishmandlari sifatida tasvirlangan. Boshqa tomondan, uchta suverenga turli xil xitoy tarixiy matnlarida turli xil identifikatsiyalar berilgan.

Aytishlaricha, bu oliy podshohlar olovni birinchi marta qo'llashga yordam bergan, odamlarga yaxshi uylar qurish va fermer xo'jaligini o'rgatgan. Xuandining rafiqasi Leizu ipak madaniyatini ixtiro qilgan. Tibbiyotning kashfiyoti, taqvim va xitoy yozuvining ixtirosi ham 5 imperatorga tegishli. Ular davridan keyin Buyuk Yu Sya sulolasiga asos soldi. 

Imperator Shun
19-asrning oxirlarida ildizlarga ega bo'lgan zamonaviy nazariyaga ko'ra, Sariq imperator go'yoki Huaxia xalqining ajdodidir.  Sariq imperator maqbarasi Shensi provinsiyasida ajdodlar haqidagi afsonani xotirlash maqsadida tashkil etilgan .

Xitoyning imperator so'zi, *huángdì* ( yángdì ) shundan kelib chiqqan, chunki bu unvonning birinchi foydalanuvchisi Qin Shi Huang o'zining sobiq Chjou qirolligining barcha erlarini qayta birlashtirishini hatto uchta hukmdor va beshta imperatordan ham buyukroq deb hisoblagan.

Klan
----

Tegishli tushuncha dunyoni yaratishda ishtirok etgan to'rt shi ( kínì ) haqidagi afsonada uchraydi. To'rtta a'zo - Youchao -shi ( mēngīn ), Suiren -shi ( yīngīnī ), Fuxi -shi ( kīngči ) va Shennong -shi ( kīngīngī ). Ba'zan ro'yxat yana bitta a'zoga qadar cho'ziladi, bu Nüwa -shi ( kìjín ) bo'lib, besh shi ( kíní ) qiladi.  Ushbu besh nomdan to'rttasi Uch Suverenning turli ro'yxatlarida uchraydi. Shi (mí) urug' yoki oila degan ma'noni anglatadi, shuning uchun tarixdan oldingi davrda ularning hech biri yagona shaxs emas.

Uch suveren Suiren -shi ( yīngīngī ), Youchao -shi ( mīngīngī ), Shennong -shi ( yīngīngī ) degan maqol bor. Suiren odamlarga osonlik bilan ko'chib o'tishlari uchun o'tinni burg'ulashni o'rgatdi. Youchao odamlarga g'orlarni tark etib, tekisliklarni kengaytirish uchun yog'ochdan uylar qurishni o'rgatdi. Odamlar soni ko'paygandan so'ng, Shennong odamlarning oziq-ovqat muammolarini hal qilish uchun mos o'tlarni topish uchun turli xil o'tlarni sinab ko'rdi. Shuningdek, qabilalar suverenlarning tegishli hissalarini qabila nomi sifatida ishlatgan.

Adabiyotlar
-----------

Xaker, Charlz (1995). *Xitoyning imperatorlik o'tmishi: Xitoy tarixi va madaniyatiga kirish*. Stenford universiteti matbuoti. p. 22. ISBN 9780804723534.
**"Chernobil tavallosi" (Kelajak solnomasi)-** asari Belorussiya jurnalisti va yozuvchisi Svetlana Aleksiyevich tomonidan 1986-2005-yillar oralig'ida yozilgan asar. Chernobil tavallosi asari birinchi martta 1997-yilda Xalqlar do‘stligi jurnalida rus tilida chop etilgan.

Asar haqida
-----------

Asarda 1986-yil 26-aprelda Chernobil AES da sodir bo'lgan tarixdagi eng katta texnogen falokat hamda uning oqibatida insoniyat boshidan o'tkazgan misli ko'rinmas azob-uqubatlar aks ettirilgan.

Chernobil tavallaosi "Asaxiy books" doirasida 2022-yil o‘zbek tiliga tarjima qilindi va chop etildi.

Tarjimon: Karim Bahriyev.

Tarixi
------

Adiba asarni yozish jarayonida falokatning ko'plab guvohlari: shifokorlar, muallimlar, olimlar, harbiylar, vafot etgan o‘t o‘chiruvchilarining yaqin qarindoshlari hamda Chernobil yaqinida yashagan aholi bilan suhbatlashgan, ularning hikoyalari asosida ushbu asar yuzaga kelgan.

Mukofoti
--------

Uzoq muddatda yozilgan roman butun dunyo o'quvchilari tomonidan iliq qarshi olingan. Buning isboti o'laroq 2015-yilda Chernobil tavallosi "ko'p ovozli ijodi-davrimizning azob-uqubati va jasoratiga qo'ygan yodgorligi uchun" degan ta'rif bilan adabiyot bo'yicha Nobel mukofotini qo'lga kiritgan.

Manbalar
--------

1. 

2. 

3. 

4.
Madaniyat ildizi
----------------

```
Ko'p asrlar davomida taraqqiy qilib kelgan qadimgi Hind madaniyati bir qator qo'shni xalqlar madaniyati rivojlanishiga kuchli tasir ko'rsatgan.Ko'plab diniy to'plamlar saqlanib qolganligi sababli qadimgi Hind xalqlarining dini to'g'risida ayniqsa yaxshi ma'lumotlarga egamiz.
```

Dini
----

Hindistonning eng qadimgi dini totemizmdan, tabiatni iloxiylashtirish, ota-bobolar ruxiga topinishdan boshlanadi. Vedalarda tabiatga sig'inish yaqqol aks etadi. Chunki vedalar tuzilgan vaqtda hindlar quyoshga sig'inganlar, Varuna nomi bilan osmonni iloxiylashtirganlar, muqaddas olovga (Agni), shuningdek momoqaldiroq xudosiga (Indra)ga sig'inganlar. Dexqonchilikning rivojlanib borishi bilan xosildorlik mabudasiga bo'lgan tasavvur paydo bo'la boshlagan. Uni xindlar Aditi deb ataganlar va unga Xindlar (xammaning onasi) deb nom ham berishgan. Qolgan xudolar esa Aditining farzandlati deb atashgan va shunga ishonishgan. Bu qadimgi tabiatga topinish qishloq jamoalariga xos bo'lgan. Qadimgi Hindistonda partiarxar oila xayoti bilan bog'langan olovga sig'inish ayniqsa keng tarqalgan. Ota sifatida olov uyning muqaddas boshlig'i xisoblangan. Xar bir oilada o'choq butun boshli xayotning bosh markazi bo'lgan.

Fan
---

```
Kundalik hayotda bo'ladigan ehtiyojlar hindlarni juda qadimgi zamonlardayoq tabiatda bo'ladigan turli xadisalarni tartibli kuzatib borishga majbur qilgan. Meditsina, astranomiya va matematika sohasidagi bilimlar ana shu tariqa vujudga kelgan.
```

Tibbiyot
--------

Sharqdagi boshqa xalqlarda bo'lgani kabi, qadmgi hindlarda ham fanni boshlang'ich formalari diniy etiqodlar va tasavvurlar bilan chirmashib ketgan. Shuning uchun tibbiyot to'g'risida eng qadimgi ma'lumotlar diniy Veda to'plamlarida, jumladan Rigveda madxiyalarida saqlanib qolgan. Kasalliklarning bazi bir umumlashtiruvchi nomlari ham paydo bo'la boshlaydi. Dori tayyorlash uchun ko'pincha dori o'tlaridan foydalanishgan. Tibbiyot sohasidagi bilimlarning to'planishi eramizning boshlarida tibbiyot sohasida dastlabki traktlarni vujudga kelishiga olib keldi.

Astronomiya
-----------

Bu sohada ham bir qancha bilimlar to'plangan. Quyoshni fazoda yurganday bo'lib ko'riniishini kuzatish, oy xarakati va fazolarini kuzatish, shuningdek oyning ma'lum yulduzlar orasida o'ziga xos kuzatish orqali quyosh va oy kalendarning formasini ishlab chiqishga imkon berdi. Bu kalendarga muvofiq yil 12oyga, shu bilan birga har bir oy 30 kunga bo'lingan. Kalendar yil bilan astranomiya yili o'rtasidagi tafovut qadimgi zamonlarda qo'shimcha, 13- oy yordami bilan to'g'irlangan.

```
Shu tariqa qadimgi Hindlar qadimgi Sharqning boshqa xalqlari bilan bir qatorda dunyo madaniyati xazinasiga katta xissa qo'shganlar.
```

1. 1 2 3 4  Avdiyev, I*. Hind madaniyati* — 705 bet.
**Xotiram siniqlari** − 1995-yilda o'zbek shoirasi Zulfiya tomonidan yozilgan lirik doston. Doston mustaqillik davrining mahsuli bo‘lib, unda mustaqillik dil-dildan 
ulug‘langan. Shoira asarda umri davomida o‘zi boshidan kechirgan yaxshi va yomon 
kunlarini eslab, hayot va jamiyat taraqqiyoti haqida, baxt va badbaxtlik to‘g‘risida teran poetik mulohaza yuritgan. Sho‘rolar davridagi achchiq hayot qoldirgan dard- 
u alamlarini, orzu-istaklarini doston misralari qat-qatiga to‘kib solgan. Shu tarzda 
el-yurt ko‘ngliga harorat baxsh etgan. Mustaqillikning buyuk ne’mati haqiqiy 
hurriyatni, chin erkinlikni katta quvonch bilan olqishlagan: 

```
Hurriyat, keldingmi – nahotki kelding... 
Pinhona sog‘indim, pinhona kutdim. 
Yomg‘irga bag‘rini tutgan sahrodek – 
Sening nasimingga qalbimni titdim  
Kelding-ey, Istiqlol istiqlol bo‘lib,  
Qalbimga nasiming bilan yo‘l solding. 
Sen shu hur nazmga ixtiyor berib, 
Men og‘ir bulutdek bir yog‘ib oldim...
```

Zulfiyaning bu lirik dostonida maqsad aniq bo‘lganidek, uning ifodasi ham 
kam-u ko‘stsiz. Shoir yangi hayot – mustaqillik haqida hayajon bilan kuylar ekan, 
yangi-yangi tashbihlar, yorqin obrazlar yaratgan. Ana shuning uchun ham bu lirik- 
falsafiy dostonni 80 yoshli shoira ijodining o‘ziga xos gultoji desa bo‘ladi.

1. ↑  „Zulfiya". Qaraldi: 2023-yil 26-yanvar.
**Azot oksidlari** – azotning kislorod bilan hosil qilgan birikmalari. Azot oksidlari azoy va kislorod molekulalarining birikishidan hosil boʻlib, reaksiya issiqlik yutilishi bilan boradi. Ba’zilari termodinamik jihatdan beqaror. Azotning quyidagi ]]oksid|oksid]] N2O, azot (I)-oksid NO, azot (3)-oksid N2O3, azot (GU)-oksid NO2, azot qoʻsh oksid N2O4 va azot (V)-oksid N2O5. Azot (1)-oksid N2O – rangsiz (kulduruvchi gaz),Tibbiyotda narkoz sifatida ishlatiladi, xushboʻy shirinroq gaz, suvda oz miqdorda eriydi; kislota, ishqor va suv bilan birikmalar hosil qilmaydi; yuqori (900°) temperaturada azot bilan kislorodga ajra-ladi, havo bilan aralashmasi tibbiyotda narkoz sifatida ishlatiladi. Azot (N)-oksid NO – rangsiz gaz, suvda kam eriy-di, havodagi kislorod bilan oksidlanib, azot (IV)-oksidga aylanadi; birikish reaksiyalariga kirishadi; nitrat kis-lota ishlab chiqarishda asosiy oraliq mahsulot hisoblanadi. Azot (P)-oksid ammiakni katalitik oksidlash yoki azot bilan kislorod aralashmasini Volta yoyidan oʻtkazish orqali olinadi. Azot (1P)-oksid N2O3 – qoʻngʻir tusli gaz, kon-densatlanganida koʻk tusli suyuqlikka aylanadi; suv bilan birikib, nitrit kis-lota (HNO2) hosil qiladi. Azot (II)- va (1U)-oksidlar aralashmasini sovitish natijasida hosil boʻla-di; beqaror modda. Azot (IV)-oksid NO2 – qoʻngʻir rangli gaz, suv bilan birikib, nitrat kislota (HNO3) va nitrit kislota hosil qiladi. U kuchli oksidlovchi, raketaning suyuq yonilgʻisini oksidlash, organik moddalarni nitrolash uchun ishlatiladi. Azot qoʻsh oksid N2O4 va azot (U)-oksid N2O5 – rangsiz kristall modda. Amalda deyarli ishlatilmaydi. Azot oksidlari fiziologik faol moddalardir.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Yadro moddasi** - ekzotik materiyaning bir necha fazalarida mavjud boʻlgan, hali toʻliq oʻrnatilmagan, oʻzaro taʼsir qiluvchi nuklonlarning (proton va neytronlarning) ideallashtirilgan tizimidir. Bu atom yadrosidagi materiya emas, balki faqat yadro kuchlari va Kulon kuchlari taʼsirida ushlab turilgan koʻp sonli proton va neytronlardan tashkil topgan faraziy moddadir. Hajmi va zarrachalar soni cheksiz, lekin nisbat chekli. Cheksiz hajm hech qanday sirt effektlari va tarjima oʻzgarmasligini nazarda tutadi (faqat mutlaq pozitsiyalar emas, balki pozitsiya materiyadagi farqlar).

Umumiy idealizatsiya simmetrik yadro moddasi boʻlib, u elektronlarsiz teng miqdordagi proton va neytronlardan iborat. Yadro moddasi yetarlicha yuqori zichlikka siqilganda, kvant xromodinamikasining asimptotik erkinligi asosida u kvarklarning degenerativ Fermi gazi boʻlgan kvark materiyaga aylanishi kuzatiladi.

Baʼzi mualliflar "yadroviy materiya" dan kengroq maʼnoda foydalanadilar va yuqorida tavsiflangan modelni "cheksiz yadroviy materiya" deb atashadi va uni "oʻyinchoq modeli", tahliliy texnikalar uchun sinov maydoni sifatida koʻrishadi.

Biroq, neytron va protonlardan koʻproq narsani talab qiladigan neytron yulduzining tarkibi mahalliy zaryadli neytral boʻlishi shart emas va tarjima oʻzgarmasligini koʻrsatmaydi, koʻpincha, masalan, neytron yulduz materiya yoki yulduz materiya deb nomlanadi va koʻrib chiqiladi. Yadroviy moddadan farq qiladi.Neytron yulduzida bosim noldan (sirtda) markazda nomaʼlum katta qiymatgacha koʻtariladi. Cheklangan hududlarni tekshirishga qodir usullar yulduzlar va atom yadrolariga nisbatan qoʻllanilgan. Cheklangan yadrolar uchun shunday modellardan biri suyuqlik tushishi modeli boʻlib, u sirt effektlari va Kulon oʻzaro taʼsirini oʻz ichiga oladi.

Manbalar
--------

1. Dominique Durand; Eric Suraud; Bernard Tamain (2001). *Nuclear dynamics in the nucleonic regime*. CRC Press. p. 4. ISBN 0-7503-0537-1.
2. Richard D. Mattuck (1992). *A Guide to Feynman Diagrams in the Many-body Problem* (Reprint of 1974 McGraw-Hill second ed.). Courier Dover Publications. ISBN 0-486-67047-3.
3. Helmut Hofmann (2008). *The Physics of Warm Nuclei: With Analogies to Mesoscopic Systems*. Oxford University Press. p. 36. ISBN 978-0-19-850401-6.
4. Stefan B Rüster (2007). "Phase diagram of neutral quark matter at moderate densities". In Armen Sedrakian; John Walter Clark; Mark Gower Alford (eds.). *Pairing in fermionic systems*. World Scientific. ISBN 978-981-256-907-3.
'***Nazmiye Muslu Muratlı'*** (1979-yil 13-iyunda tugʻilgan) — Turkiyalik ayol pauerliftingchi. Nazmiye Muratlı 40 kilogrammgacha vazn toifasida amaldagi jahon rekordchisi, 2012-yilgi Paralimpiya o'yinlari oltin medali sohibasi U Konya Meram Belediyespor sharafini himoya qiladi.

Natijalari
----------

Paralimpiya o'yinlarida:

1 -41 kg 2016 Rio-de-Janeyro, Braziliya104

1 -40 kg 2012 London, Buyuk Britaniya 106

4 -40 kg 2008 Pekin, Xitoy 90.0

Jahon chempionatlarida:

1 -41 kg 2014 Dubay, Birlashgan Arab Amirliklari 103.0

1 -40 kg 2010 Kuala-Lumpur, Malayziya 105.0

2 -45 kg 2019 Ostona, Qozogʻiston 116.0

2 -45 kg 2017 Mexico, Meksika 107.0

8 -44 kg 2006 Busan, Janubiy Koreya 60.0

Yevropa ochiq chempionatlarida

1 -50 kg 2018 Berck-sur-Mer, Fransiya 111

Bolaligi
--------

Nazmiye Muslu 1979-yilda Konyada tug'ilgan. Paraplegiya kasalligi sababli boshlangʻich taʻlimni uyida olgan. 

U doʻsti tufayli pauerlifting bilan shugʻullanishni boshlaydi. Dastlab qiynalyotganligi sababli mashgʻulotlardan bosh tortadi, Biroq, uning ota-onasi Nazmiyeni mashgʻulotlarini davom ettirishga koʻndiradi.

Faoliyati
---------

Nazmiye Muratlı Pauerlifting bilan shugʻullanishni boshlaganidan uch oy oʻtar-oʻtmas milliy milliy terma jamoaga qabul qilindi. Portugaliya o'tkaziladigan Yevropa chempionatida ishtirok etishi murabbiylar tomonidan maʼlum qilinadi. Xalqaro maydondagi debyutida bronza medalini qoʻlga kiritadi.

Muratli 2005—2006-yillarda Turkiya chempioni bo'lgan. 2005-yilda Yevropa chempionatida bronza va 2007-yilda oltin medallarini qoʻlga kiritgan.

2008-yilgi Pekin Paralimpiya o'yinlarida Muratli to'rtinchi o'rinni egallagan. 2012-yilgi London Paralimpiya o'yinlarida u 109,0 kg toshni koʻtargan holda shaxsiy rekordini oʻrnatgan va oltin medalni qoʻlga kiritgan. 2016-yilgi Paralimpiya o'yinlarida -41 kg vazn toifasida 104,0 kg toshni koʻtarib, jahon rekordini o'rnatgan va olimpiada oltin medalni qo'lga kiritgan. Nazmiye Muslu Muratlı ikki karra Paralimpiya o'yinlari chempioniga aylangan birinchi turkiyalik sportchi hisoblanadi. 

1. 1 2 3  „Paralimpik Oyunlarına Geri Sayım Başladı !..-Nazmiye Muslu" (Turkish).  Türkiye Milli Paralimpik Komitesi. Qaraldi: 2012-yil 31-yanvar.
2. 1 2 3 4  Odabaş, Nusret. „Nazmiye'nin gözü Naim'in rekorunda" (Turkish). *Haber7* (2012-yil 31-avgust). Qaraldi: 2012-yil 31-avgust.
3. ↑  „Powerlifting: MURATLI, Nazmiye - Tokyo 2020 Paralympics". 2021-yil 30-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 30-avgust.
**Chizmali** qoyatosh suratlari manzili Jizzax shahridan 2 km chamasi gʻarbda, Nurota tizmasida joylashgan. Mazkur tarixiy yodgorlikda 500 dan ziyod qadimiy petroglif lar aniqlangan. Ular eramizdan oldingi II mingyillikkacha boʻlgan davr, temir asriga tegishli va milodiy I mingyillikda chizilgan suratlar guruhiga boʻlinadi. Qoyatosh suratlari tasviriy sanʻatning ilk koʻrinishlaridan biri boʻlib, qadimiy odamlar hayotidan, oʻy-xayollari-yu dunyoqarashini, shuningdek, oʻlkaning hayvonot olami oʻtmish manzaralarini tadqiq etishda, xalqlarning urf-odatlari tarixini oʻrganishda qimmatli manba hisoblanadi. **Chizmali** qoyatosh suratlari manzili ilm olamiga hali unchalik maʻlum emas. Yodgorlik havaskor oʻlkashunoslar — Oʻktam Mutalov va Farruh Jabborov tomonidan oʻrganilgan. Mahalliy xalq orasida yodgorlik Sizmoyil ota nomi bilan ataladi. Shu nomdagi avliyo bilan bogʻliq ziyoratgoh ham mavjud boʻlib, aholi, ayniqsa, Navroʻz atrofida turli marosimlar oʻtkazadi. Bosh choʻqqida qadimiy oʻchoq saqlangan. Geograf Oʻktam Mutalov bu taponimning etimologiyasini oʻrganib, aslida **Chizmali** boʻlganligi va keyinchalik fonetik oʻzgarishga uchraganini aniqlagan. Farruh Jabborov manzil haqida «Jizzax haqiqati» va «Hurriyat» gazetalarida maqola eʻlon qilgan.
**Chjuan** (xitoycha: pinyin, ruan) — anʼanaviy xitoy chertib chalinadigan cholgʻu asbobi. Xalq musiqasi va xitoy teatri orkestrlarida foydalaniladigan torli musiqa asbobi; pipa cholgʻu asbobidan kelib chiqqan.

Tarixi
------

\* Xuan oʻynagan odam

Xan sulolasi davrida paydo boʻlgan dumaloq shakldagi rezonator qutili, 4 torli va 24 pardali pipa keyinchalik Xan sulolasi pipasi (yoki Chin sulolasi pipasi) deb atalgan. Bambukzorlarning yetti donishmandidan biri boʻlgan mashhur musiqachi Juan Siyan ushbu cholgʻuda ajoyib ohanglarni ijro etganligi sababli, ushbu pipani xitoycha: 阮咸) uning sharafiga chjuan yoki juansyan deb atay boshlashgan.

Zamonaviy chjuanga shaklan mos keladigan pipa chalish aks etgan ilk qadimgi tasviri 260-yilga tegishli kichik sopol idishda topilgan.

Viyetnam va Kambojaning dumaloq lyutlari chjuan dan kelib chiqqan.

Tavsifi
-------

Juan korpusi yumaloq shaklga ega boʻlib, old va orqa devorlari boʻrtmali. Uzun grifga qoziqcha biriktirilgan, boʻyni va yuqori qismida 24 ta xromatik parda joylashadi.

Zamonaviy chjuan uch oʻlchamda ishlab chiqiladi: katta dazhuan (xitoycha: 大阮), Oʻrta Chjunchjuan (Ch xitoycha: 中阮 va kichik siaochjuan (xitoycha: 小阮). Amalda katta va oʻrta chjuanlar koʻproq qoʻllanadi

Uni chalish vaqtida chjuan vertikal ravishda chap sonda turiladi, torlari tomoshabinga qaratiladi va tirnoq yoki toshbaqa chigʻanogʻi yordamida chalinadi.

Yueqin Chjuanning boshqa bir turi hisoblanadi.

Manbalar
--------

1. 1 2  „Pipa" (en).  Encyclopædia Britannica. Qaraldi: 2017-yil 6-avgust.
2. 1 2 3  *Tsun-Yuen Lui.* „Pipa" (en).  Grove Music Online. Qaraldi: 2017-yil 6-avgust.
3. 1 2 3  „Жуань".  Китайский информационный Интернет-центр (2006-yil 23-noyabr). Qaraldi: 2017-yil 6-avgust.
4. ↑  „Музыкант по игре на Жуань Сюй Ян: внести дух человека в дело распространения национальной музыки".  Китайский информационный Интернет-центр (2017-yil 5-iyul). Qaraldi: 2017-yil 6-avgust.
5. 1 2 3  Randy Raine-Reusch*. Play the World: The 101 World Instrument Primer*. Mel Bay Publications, 2010 — 25 bet. ISBN 9781610652513.
6. ↑  Li Xiaoxiang*. Origins of Chinese Music*. Asiapac Books Pte Ltd, 2013 — 86—87 bet. ISBN 9789813170322.
7. ↑  Marvelene C. Moore, Philip Ewell*. Kaleidoscope of Cultures: A Celebration of Multicultural Research and Practice*. R&L Education, 2009 — 67 bet. ISBN 9781607093039.
**Qizil paku** (lotincha: *Piaractus brachypomus*) — piranyalar oilasiga (Serrasalmidae) yoki Characidae oilasiga mansub piranya kenja oilasiga (Serrasalminae) mansub chuchuk suv nurli baliqlar turiga kiradi.

Tavsif
------

Qizil pakuning uzunligi 88 sm ga, ogʻirligi 25 kg ga yetishi mumkin. Biroq, akvariumda u ancha kichikroq, taxminan 30 sm oʻsadi.

Voyaga yetmaganlar yorqin rangga ega boʻlib, qizil koʻkrak va qoringa ega, shuning uchun ular koʻpincha boshqa turdagi, yirtqich oddiy piranha (*Pygocentrus nattereri*) bilan aralashib ketishadi. Qizil paku turlarini tishlarning shakli bilan ajratsa boʻladi: piranada ular oʻtkir, pakuda esa molarlarga oʻxshaydi (oʻsimlik ovqatlarini maydalash uchun).

Tabiatda
--------

Ular Janubiy Amerika va Amazonkada yashaydilar, tijorat qiymatiga ega.

Qizil paku omnivor, kuchli jagʻlari bor. Piranaga tashqi oʻxshashligiga qaramay, bu tur deyarli goʻsht isteʼmol qilmaydi. Ratsionning asosini oʻsimlik tarkibiy qismlari — mevalar, urugʻlar, yongʻoqlar tashkil etadi. Ular juda tez oʻsadilar: faqat birinchi yilda u 30 sm gacha oʻsishi mumkin, kattalarning maksimal uzunligi 88 sm gacha va vazni 25 kg boʻladi. Maksimal qayd etilgan umr koʻrish davomiyligi 28 yil.

Akvariumda saqlash
------------------

Oddiy parvarishlash uchun kamida 200 litr hajmli akvarium talab qilinadi. Toʻgʻri parvarish bilan ular juda tez oʻsadi. Suv harorati yaxshi filtrlash va shamollatish bilan +26 … + 28 °C boʻlishi kerak. Bezatish uchun faqat sunʼiy oʻsimliklar ishlatiladi, chunki baliqlar akvariumdagi har qanday oʻsimliklarni yeyishadi. Oziq-ovqat turli xil boʻlishi kerak, oʻsimlik qoʻshimchalari bilan quruq ovqat. Akvariumda oʻsish kamdan-kam hollarda 50 sm ga yetadi.

Manbalar
--------

1. ↑  *Все о самых популярных аквариумных рыбках. Атлас-справочник*. СЗКО, 1991 — 99 bet. ISBN 978-59603-0082-7.
2. 1 2 3 4 5
3. ↑  „Житель Твери утверждает, что поймал в Тверце пиранью" (русский).  «Афанасий-бизнес» (2020-yil 8-iyul).
**"Yakob de Xayn III portreti"** — Rembrandtning 1632-yilda chizilgan kartinasi. Eng koʻp oʻgʻirlangan rasm sifatida Ginnesning rekordlar kitobiga kiritilgan. Shuningdek, *"Yakub III de Geynning portreti"* deb ham ataladi.

Mijoz
-----

Buyurtmachi, Jeykob de Hein III ning (taxminan 1596 – 1641) bobosi miniatyurachi va shisha rassomi, otasi esa oʻymakor va grafik rassom boʻlgan.

1618-yilda Konstantin Gyuygens bilan birga Londonga va 1620-yilda Shvetsiyaga sayohat qilgandan soʻng, Yakob de Xeyn III Utrextga joylashdi va u erda oʻlimigacha yashadi. U Rembrandtga homiylik qildi, xususan, undan *"Oʻrganilgan bahs"* ni sotib oldi. Model orqa tarafdagi yozuv bilan aniqlanadi.

Oʻgʻirlik
---------

Ushbu rasm rassomning eng kichik asarlaridan biri boʻlib, uni oʻgʻirlashga boʻlgan koʻplab urinishlar uchun sababdir. Portret 1966-yildan beri toʻrt marta oʻgʻirlangani uchun „Olib ketuvchi Rembrandt" laqabini oldi — rasm uchun rekord.

* Angliyaning Stratham shahridagi qabristondagi skameykadan topilgan.
* Velosiped yukxonasida topilgan.
* 1981-yil 14-avgustdan 3-sentyabrgacha. Politsiya to‘rt kishi olib ketayotgan taksini to‘xtatganda topildi.
* 1983-yildan 1986-yilgacha. O‘g‘ri shisha tomni sindirib shiftdan tushdi. Uch yildan soʻng Germaniyaning Myunster shahridagi Britaniya armiyasi garnizoni temir yoʻl stantsiyasining saqlash xonasidan topildi.

Har safar rasm anonim tarzda qaytarilgan va uning yoʻqolganligi uchun hech kim ayblanmagan yoki sudlanmagan.

Rasmning jufti
--------------

Avtoportret. 1632-yil. Monte-Karlo.
 *"Morits Gyuygensning portreti".* Kunsthalle. GamburgGamburgda ushbu rasmning jufti mavjud — „Moritz Gyuygensning portreti".

De Gein va uning Davlat kengashi kotibi boʻlib ishlagan doʻsti Moritz Gyuygens Rembrandtdan Gaagadagi ikkita portretini buyurtma qilib, ularni bir xil formatda chizishni soʻrashdi. Rembrandt rasmlar uchun asos sifatida bitta taxtadan foydalanib, buyurtmani bajardi. Portretlardagi doʻstlar oʻxshash kiyimlarda va bir-biriga qarama-qarshi turishadi. Ular birinchi boʻlib vafot etgan kishi, hatto oʻlimda ham ajralmaslik uchun marhumning rasmini meros qilib olishiga rozi boʻlishdi (bu orqa tarafdagi yozuvda koʻrsatilgan). Birinchi boʻlib de Geyn 1641-yilda vafot etdi.

Rembrandt uchinchi rasmni — avtoportretini (1632, Monte-Karlo galereyasi) chizish uchun taxtaning qolgan qismidan foydalangan.

Har uch ish 2006-yilda Dulvich galereyasidagi koʻrgazmada yana birlashdi.

Eslatmalar
----------

1. ↑  „BBC News | UK | Queen admires most stolen painting". 2007-yil 13-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2007-yil 1-noyabr.
2. ↑  „Mystery, intrigue and stolen paintings — Times Online". 2011-yil 22-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2007-yil 1-noyabr.
3. ↑  „MUSEUM SECURITY MAILINGLIST REPORTS". 2007-yil 2-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2007-yil 1-noyabr.

Havolalar
---------

* Portret muzeyning rasmiy veb-saytida
Linux operatsion tizimi logotipli choʻntak himoyasi
**Choʻntak protektori himoyachisi** (ingliz. *pocket* *protector*) — koʻylak choʻntagini turli predmetlar (oʻlchagich, kichik otvyortka) tomonidan shikastlanishdan yoki qalam, oqadigan ruchka kabi yozuv obyektlaridan ifloslanishdan himoya qilish uchun moʻljallangan qurilma. Choʻntak himoyachisi koʻylak choʻntagiga mahkam oʻrnatish uchun moʻljallangan va koʻpincha mahkam oʻrnatish uchun moʻljallangan  klapanga ega.

Choʻntak himoyachisi Ikkinchi Jahon urushi davrida Xarli Smit (Hurley Smith) tomonidan Nyu-Yorkning Buffalo shahrida ishlayotganida ixtiro qilingan. Dizayn1947-yil 18-martdagi patent bilan himoyalangan (patent raqami AQSh 2417786).

Raqobatchi ixtiro 1952-yilda Long-Aylend plastik magnati Gerson Strasberg (Gerson Strassberg) tomonidan yaratilgan. Strasberg hisob kitoblari uchun plastik qopqoqlar ustida ishlagan. Bir kuni u telefon qoʻngʻirogʻi vaqtida qopqoqni choʻntagiga solib qoʻydi va keyinchalik bu yaxshi mahsulot boʻlishi mumkinligini aniqladi.

Dastlab, choʻntak himoyachilari korporatsiyalar tomonidan markali reklama materiali sifatida joylashtirilgan PVX plyonkalaridan tayyorlangan. Keyinchalik ular talabalar, muhandislar (koʻpincha mexaniklar) va ofis xizmatchilari uchun isteʼmol tovarlari sifatida paydo boʻldi.

Amerika madaniyatida bu aksessuar nerd kiyimlari uchun stereotipik element hisoblanadi („nerd" soʻzining eng yaqin ruscha atamasi „botanik").

Manbalar
--------

1. ↑  *Madea, Jeanette* „History of the Pocket Protector".  IEEE History Center. 15-may 2007-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 17-sentabr 2009-yil.
2. ↑  *Murray, Caryn* „The Pocket Protector Was His Baby".  Orlando Sentinel. 2012-yil 16-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 27-sentabr 2010-yil.
3. ↑  Slatalla, Michelle. «Classic Nerdwear; Pocket Protector, Image Projector». *New York Times* 24 June 1999.

Havolalar
---------

* Choʻntak himoyachilari veb-seumi
| Guanchjou metropoliteni |
| --- |
| 

```
 
```
 |
| Maʼlumot |
| Davlat | Xitoy |
| Shahar | Guanchjou |
| Ochilgan vaqti | 1997-yil 28-iyun |
| Boshqaruvchi shirkat | Guangzhou Metro Corporation |
| Davlat | Xitoy |
| Uzunligi | 514.8 km |
| Stantsiyalari soni | 271 ta |
| Yoʻllari soni | 14 ta |
| Kunlik yoʻlovchilar soni | 8.2 million |
| Yillik yoʻlovchilar soni | 2.8 milliard |
| Boshligʻi | {{{Boshligʻi}}} |
| Sxemasi |
| Guanchjou metropoliteni |

**Guanchjou metropoliteni** — Xitoyning Guangdong provintsiyasida joylashgan Guanchjou shahrining tezkor tranzit tizimi. U davlatning Guangzhou Metro korporatsiyasi tomonidan boshqariladi va Pekin, Tianjin va Shanxayda qurilganidan keyin Xitoyda qurilgan toʻrtinchi metro tizimi hisoblanadi.

Guanchjouda yer osti tezkor tranzit tizimini qurish boʻyicha dastlabki harakatlar 1960-yilda boshlangan. Keyingi 20 yil ichida loyiha besh marta kun tartibiga kiritilgan, ammo moliyaviy va texnik qiyinchiliklar tufayli har safar bekor qilingan. Bugungi Guangzhou metrosiga olib keladigan narsalarni tayyorlash 1980-yillarga qadar boshlanmadi va 1993-yilgacha birinchi liniyaning qurilishi 1-bosqich rasmiy ravishda boshlandi. Toʻrt yildan soʻng 1997-yilda beshinchi stansiya foydalanishga topshirilgan.

Tarixi
------

Metropolitenning xaritasi
### 1960-1970-yillar

### 1-yoʻlning qurilishi

Kelajakdagi kengayishlar
------------------------

Chiptalar va narxlar
--------------------

Yana qarang
-----------

* Metropolitenlar roʻyxati

Manbalar
--------

Havolalar
---------

* Guangzhou Metro (official website)
* Guangzhou at ʻʻUrbanRail.netʻʻ
* Guangzhou Metro route map and trip planner
* Official Guangzhou Metro Model Train
*
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Impuls (maʼnolari).

**Impuls** (lot. impulsus — zarba, turtki) — 

1) mexanikada — mexanik harakat oʻlchovi; moddiy nuqta deb hisoblanishi mumkin boʻlgan jism massasi m ni uning harakat tezligi v ga koʻpaytmasiga teng boʻlgan kattalik: P= mv. Har qanday qattiq jismni N ta moddiy nuqtadan iborat deb qaraladi. Qattiq jismning impulsi uni tashkil etuvchi moddiy nuqtalar impulslarining vektor yigʻindisiga teng. Tashqaridan F kuch taʼsir etayotganida jism impulsi ham son qiymati boʻyicha, ham yoʻnalishi boʻyicha oʻzgarishi mumkin. 

2) Toʻlqin impulsi — elektromagnit toʻlqinlari ham impulsga ega ekanligi yorugʻlik nurlarining toʻsiqqa bosim koʻrsatishi orqali namoyon boʻladi. Yorugʻlik zarrasi — fotonning tinchlikdagi massasi boʻlmaydi, yaʼni u tinch holatda mavjud boʻla olmaydi, paydo boʻlgan ondayoq c - yorug'lik tezligi bilan harakatlana boshlaydi. 

3) Kuch impulsi — kuchning biror vaqt ichidagi taʼsir oʻlchami, kuchning oʻrtacha qiymati F ni shu kuch taʼsir etgan vaqt t ga koʻpaytmasiga teng .

4) Elektr impulsi — tok kuchi yoki kuchlanishining qisqa vaqtli oʻzgarishi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Sinay yarim oroli** - Gʻarbiy Osiyodagi yarim orol, Qizil dengizning Suvaysh va Aqoba qoʻltikdari oraligʻida, Misr hududi. Maydoni 25 ming km² chamasida. Jan. granit, gneys, kristalli slanetslardan tuzilgan togʻlar bilan band. Eng baland joyi 2637 m, Misrda eng baland nuqta. Shim.ga tomon yer yuzasi 500–1000 m gacha pasayib boradi. Kuchli burmalangan toshloq platolar bor. Suvaysh qoʻltigʻi sohili kambar payettekislik. Neft, marganets konlari bor. Iklimi subtropik iqlimdan tropik ikdimga oʻtuvchi issiq va quruq iqlim. Yiliga 50 mm gacha yogʻin tushadi. Daryolari mavsumiy. Chala choʻl va choʻl oʻsimliklari oʻsadi. Aholi koʻchmanchi chorvachilik, vohalarda dehqonchilik bilan shugʻullanadi. Sinay yarim orolio.da qad. meʼmoriy va sanʼat yodgorliklari sakdangan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Tashqi havolalar Buni Vikimaʼlumotlarda tahrirlash | 
* BNE: XX452261
* BnF: cb119511530 (maʼlumot)
* GND: 4104369-8
* LCCN: n50069570
* NARA: 10046260
* NDL: 00628596
* NKC: ge295717
* SUDOC: 027480933
* VIAF: 162783451
* en:WorldCat Identities: lccn-n50069570

 |


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Ahmet Arvasi** (talaffuzi: *Ahmet Arvasi*) — 1932-yil 15-fevralda tugʻilgan. Avval **Seyyid Ahmet Arvasi** nomi bilan tanilgan, asli kurdlashgan arab yozuvchisi va faylasufi boʻlgan. U „Turk-Islom sintezi doktrinasi" mafkurasi va uning Turkiyaga taʼsirini yoritganicuchun mashhur boʻlgan. U Turkiyaning Agʻri viloyati Doʻgʻbeyazit tumanida tugʻilgan. Uning oilasi Van viloyatidan. Uning otasi Seyyid Abdulhakim Arvasiy (1865 – 1943-yillarda yashab oʻtgan) soʻnggi Usmonli va Turkiyaning ilk jumhuriyati davrida sunniy islom olimi boʻlgan.

Hayoti
------

Ahmet Arvasi Erzurum oʻqituvchilar kollejini tamomlagan va bir muddat boshlangʻich sinf oʻqituvchisi boʻlib ishlagan. 1958-yilda Gʻozi nomidagi taʼlim muassasasining pedagogika boʻlimini tamomlagan. Baliqesir, Bursa va Istanbuldagi taʼlim muassasalarida oʻqituvchi boʻlib ishlagan, soʻngra 1979-yilda nafaqaga chiqqan. Xuddi shu yili Millatchi Harakat partiyasi (turkcha: *Milliyetçi Hareket Partisi*) Bosh boshqaruv kengashi aʼzosi etib saylangan.1980-yil 12-sentyabr Turkiyadagi davlat toʻntarishiga qadar oʻz vakolatlarini bajargan. Davlat toʻntarishidan soʻng Millatchi Harakat Partiyasiga qarshi til biriktirganlikda ayblanib hibsga olingan va sudlangan.

Ahmet Arvasi bir necha kunlik ruknlar, maqolalar va kitoblar nashr etgan. Shuningdek, u bir necha konferensiya va seminarlarda koʻplab maʼruza soʻzlagan. Oʻlimidan oldin u „*Turkiya*" gazetasining sharhlovchisi sifatida ishlagan. U 1988-yil 31-dekabrda *Turkiya* uchun kundalik ruknini yozayotganda yozuv mashinkasi oldida vafot etgan.

Adabiy meroslari
----------------

* *Turk-Islom Ülküsü* (Turk-Islom idealizmi) (3 jild)
* *Kendini Arayan İnsan* (Oʻzini izlayotgan inson)
* *Inson ve İnsan Ötesi* (Inson va insondan tashqari)
* *Diyalektiğimiz va Estetiğimiz* (Bizning Dialektikamiz va Estetikamiz)
* *Shiirlerim* (Mening sheʼrlarim)
* *Eğitim Sosyolojisi* (Taʼlim sotsiologiyasi)
* *Doğu Anadolu Gerçeği* (Janubiy Sharqiy haqiqat)
* *Ileri Turk Milliyetçiliğinin* İlkeleri (ilgʻor turk millatchiligi tamoyillari)
* *Hasbihal* (Causeries) (6 jild)
* *Insonning yolgʻizligi*

Manbalar
--------

1. ↑  „'Kendini Arayan İnsan: Seyyid Ahmet Arvasi'".
2. ↑  Uzer, Umut (2013). "The Kurdish Identity of Turkish Nationalist Thinkers: Ziya Gökalp and Ahmet Arvasi between Turkish Identity and Kurdish Ethnicity". *Turkish Studies* **14** (2): 394–409. doi:10.1080/14683849.2013.802900.
3. ↑  *Habertürk* „SEYYİD AHMET ARVASİ ÖLÜMÜNÜN 27. YILINDA ANILDI - Samsun Haberleri" (tr). *Habertürk*. Qaraldi: 2024-yil 7-aprel.
4. ↑  Biyografi Net,

|  |  |
| --- | --- |
| Tashqi havolalar Buni Vikimaʼlumotlarda tahrirlash | 
* GND: 133374246
* ISNI: 0000 0000 5549 3413
* LCCN: nr87000802
* NTA: 237732572
* VIAF: 78826814
* en:WorldCat Identities: lccn-nr87000802

 |
**Iskandariya** (arabcha: ) — MAR shimolidagi shahar, Iskandariya muhofazasining maʼmuriy markazi. Oʻrta dengiz sohilida, Nil daryosi delta-sining gʻarbiy qismida. Aholisi 3,4 mln. kishi (1996).

Miloddan avvalgi 332—331 yillarda Aleksandr Makedoniyalik qurdirgan, Ptolemey davrida (mil. av. 305 — 30 yillar) Misr poytaxti boʻlgan. Antik dunyoning ilmiy va madaniy markazlaridan biri. 1-asrda Iskandariya eng katta shaharlardan (Rimdan keyin) boʻlib, unda taxminan 1 mln. aholi yashagan. Iskandariyada dunyoda eng boy kutubxona boʻlgan [q. Aleksandriya (Iskan-dariya) kutubxonasi]. 7-asrda Iskandariyani arablar egallagan. Qohira shahri qurilgach (961 y.), Iskandariyaning mavqei pasaydi. 1517-yil Iskandariya usmonli turklar tasarrufiga oʻtdi. Muhammad Ali davrida (19-asr boshlari) Iskandariyada katta qurilishlar amalga oshirildi; kemasozlik korxonasi qurildi va Mahmudiya kanali qazildi. 1856-yil Iskanariya bilan Qohira oʻrtasida t. i. oʻtkazildi. Angliya Misrni bosib olgach (1882 i.), Iskanraiyada chet el banklari, kompaniyalari, vakolatxonalari ochildi; portdan Angliya harbiy kemalari turadigan joy sifatida foydalanildi. Shahar Misr milliy ozodlik harakatlarining (20-asrning 20—50-yillari) asosiy markazlaridan biri boʻlgan.

Iskandariya iqtisodiy mavqei jihatidan mamlakatda Qohiradan keyin 2-oʻrinda. Yirik transport va savdo markazi. Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. MARning asosiy dengiz porti (okean kemalari ham kira oladi); kema katnaydigan Mahmudiya kanali orqali Nil bilan bogʻlangan. Suvaysh sh.dan Iskandariyaga Qohira va Tanto orqali neft quvuri oʻtkazilgan. Iskandariya porti orqali mamlakat tashqi savdo yuklarining 80 % oʻtadi (yuk ortib-tushirish 20 mln. t). Kema-sozlik va kema remonti, mashinasozlik va metallsozlik, neft, kimyo, sement, radio-texnika, toʻqimachilik, oziq-ovqat, koʻn poyabzal sanoatlari, hunarmandchilik rivojlangan.

I. eski shahar va yangi shahardan iborat. I.ning qad. qismida koʻchalar toʻgʻri toʻrtburchak asosida kesishgan (mil. av. 4-asrda yunon meʼmori Deynokrat loyihasi asosida bunyod etilgan); Pompey (yoki Diokletian) kolonnasi deb ataluvchi ustun, nekropollar, katakombalar saqlangan. I. bilan damba (koʻtarma) orqali tutashtirilgan Faros o.da mil. boshlarida „dunyoning yetti moʻjizasi" dan biri sanalgan minora (mayoq) boʻlgan (hoz. uning oʻrnida arablar bunyod etgan qalʼa qoldiklari bor). I.ning yangi qismida keng koʻchalar, xushman-zara dengiz boʻyi, zamonaviy koʻp qavatli shinam binolar, savdo muassasalari, dengiz vokzali, masjidlar, qasr-muzeylar (Ras at-Tin, 19-asr boshi; Muntazo saroyi, 20-asr boshi; Muhammad Ali muzeyi, 20-asr), At-Tahrir markaziy maydoni (19-asr 2-yarmi), universitet, ilmiy tadqiqot institutlari, koʻplab muzey (jumladan, dengiz muzeyi, nafis sanʼat muzeyi), Milliy kutubxona va b. bor.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Claire Harman** – britaniyalik yozuvchi va tanqidchi.

Harman adabiyotshunos va kitob sharhlovchisi sifatida *The Times Literary Supplement*, *Literary Review*, *Evening Standard*, *Sunday Telegraph* va boshqa nashriyotlar uchun muharrirlik qilgan. Harman Royal Society of Literature aʼzosi boʻlib, Oxford va Manchester universitetlarida ingliz tilidan dars bergan. Shuningdek, Columbia universitetida ijodiy yozishni oʻrgatgan.

Harman 1989-yilda shoira Sylvia Townsend Warnerning tarjimai holi uchun John Llewellyn Rhys Prize mukofotiga sazovor boʻlgan. Uning keyingi biografik mavzulari Fanny Burney va Robert Louis Stevensonni oʻz ichiga olgan.

2009-yilda Harman roman yozuvhchi Jane Austenning vafotidan keyingi shon-shuhratiga bagʻishlangan „Janeʼs Fame" nomli kitobini nashr etgan.

2015-yilning sentyabr oyida Harman birinchi marta Times Literary Supplementda chop etilgan „The Mighty Hudson" uchun *Forward Prizes for Poetry* mukofotiga sazovor boʻlgan.

Bibliografiyasi
---------------

### Tarjimai hollari

* 1989 – *Sylvia Townsend Warner*, Chatto & Windus/Minerva
* 2000 – *Fanny Burney*, HarperCollins
* 2005 – *Robert Louis Stevenson*, HarperCollins
* 2015 – *Charlotte Brontë: A Life*, Viking Penguin
* 2016 – *Charlotte Brontë: A Fiery Heart*, Knopf Doubleday Publishing Group
* 2022 – *All Sorts of Lives: Katherine Mansfield and the Art of Risking Everything*, Chatto & Windus

### Tanqid

* 2009 – *Janeʼs Fame* Canongate

### Boshqalar

* 2019 – *Murder by the Book: The Crime That Shocked Dickens’s London*, Knopf

Havolalar
---------

* Rasmiy sayti

Manbalar
--------

1. ↑  „Claire Harman - Archive". Qaraldi: 2016-yil 4-avgust.
2. ↑  „Fall 2005 Courses".  Columbia University. Qaraldi: 2016-yil 4-avgust.
3. ↑  „Previous winners of the John Llewellyn Rhys Prize".  Booktrust. 2012-yil 1-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 4-avgust.
4. ↑  „The Forward Prizes for Poetry – the Poetry Society".
**Yaxshi Geldibek** (Said Geldibek oʻgʻli) — Xorazm vohasidagi qoʻrboshilardan. 1925-yil oʻrtalarida Toshhovuz okrugida eng kuchli urugʻ oqsoqoli va harbiy guruh qoʻmondoni Yaxshi Geldibek boʻlgan.

Hayoti
------

U xon muhrdori oilasida tugʻilgan boʻlib, Qoʻshmamadxonning eng katta amakivachchasi hisoblangan. Bu paytda Koʻhna Urganch va unga qoʻshni Qoʻngʻirot va Xoʻjayli tumanlari Yaxshi Geldibek nazorati ostida boʻlgan. Qizil armiya qoʻmondonligi Turkmaniston SSRdagi yirik qoʻrboshilar guruhlariga qarshi harbiy harakatlarni kuchaytirishi natijasida 1925-yil 12-sentabrda Toshhovuz va Xoʻjaylida boʻlgan janglarning birida Yaxshi Geldibek ogʻir yarador boʻlib, halok boʻladi. Uning 70 yigiti va kichik urugʻ boshliqlari esa tutingan oʻgʻli Shaltay botir boshchiligida ertasi kuni Qoraqumga chekinib, Junaidxon qoʻshinlari safiga borib qoʻshiladilar..

Manbalar
--------

1. ↑  *Победа советской строя в Северном Туркменистане (1917—1936 гг.)* — 301—303 bet.
2. ↑  *«Oʻzbekiston tarixi» jurnali* [2022-yil 1-son] — 87 bet.