**Olimpiya oʻyinlari** — har toʻrt yilda oʻtkaziluvchi zamonamizning eng yirik xalqaro majmuaviy sport bellashuvlari. Olimpiya oʻyinlari Xalqaro Olimpiya Qoʻmitasi vasiyligi ostida 4 yilda bir marotaba oʻtkaziladi. Olimpiya oʻyinlarining Yozgi va qishki oʻyinlari mavjud.

Tarixi
------

**Olimpiada oʻyinlari** - 1) Yunonistonda umumyunon bayrami va musobaqalari (2 gʻildirakli aravada tez yurish, beshkurash, mushtlashish musobaqalari, sanʼat konkursi). Miloddan avvalgi 776 yildan boshlab milodiy 394 yilgacha har 4 yilda Olimpiya shahrida xudo Zevs sharafiga oʻtkazilgan. Ana shu 4 yillik davr Olimpiada deb atalgan. Oʻyinlar 5 kun davom etgan;

2) Yunonistonning Olimpiya oʻyinlarini eslatuvchi jahon sport musobaqalari. 1896-yil (Olimpiadaning 1-yili)dan boshlab oʻtkaziladi. Olimpiya oʻyinlarini oʻtkazish tartibi, qoidalari Olimpiya hartiyasida belgilab berilgan. Bu hartiyani zamonaviy olimpiya harakati asoschisi, fransiyalik jamoat arbobi Pyer de Kuberten (1863—1937) ishlab chiqqan. 1894-yil Parijda Xalqaro sport kongressi hartiyani tasdiqlagan (yangi tahriri 1999-yil qabul qilingan). Oʻyinlar Xalqaro Olimpiya Qoʻmitasi (XOQ) tomonidan tashkil qilinadi. Oʻyinlarda musobaqalar sportning faqat olimpiya turlari boʻyicha oʻtkaziladi. Olimpiya sport turi hartiyaga binoan aniqlanib, u eng keng tarqalgan (yozgi oʻyinlarning erkaklar uchun sport turi 4 qitʼaning kamida 75 davlatida va ayollar uchun esa, 3 qitʼaning kamida 40 davlatida tarqalgan) boʻlishi kerak. Dasturga yengil atletika, gimnastika, suzish, ogʻir atletika, kurash, boks, qilichbozlik, eshkak eshish, velosport, futbol, basketbol musobaqalari kiritilgan. 1968-yildan Olimpiya oʻyinlari tashkiliy qoʻmitasi XOQ tomonidan tasdiqlangan madaniy dastur tadbirlarini oʻtkazib keladi. Bu tadbirlar sanʼat vositasida olimpiadaning xalqlar oʻrtasida tinchlik va totuvlik ideallarini targʻib qilishga qaratilgandir. 1924-yildan Olimpiya oʻyinlarining qishki qismi mustaqil musobaqalar sifatida oʻtkaziladi (qarang Qishki olimpiada).

Shior
-----

Olimpiada shiori „Tezroq, balandroq, kuchliroq" (lotincha: „Citius, altius, Fortius") 1920-yildan olimpiada emblemasiga kiradi.

Ramz
----

Olimpiya oʻyinlarining ramzi - besh qitʼani ifoda etuvchi beshta birikkan xalqadan iborat. 5 halqa — olimpiada harakatiga birlashgan 5 ta qitʼa ramzi. Yuqori qatordagi ranglar: havorang - Yevropa, qora - Afrika, qizil - Amerika, pastki qatorda: sariq - Osiyo, yashil - Avstraliya. 

Beshta Olimpiya xalqasi 1913-yilda yaratilib, 1914-yili qabul qilingan va 1920-yili Antverpendagi Yozgi Olimpiya oʻyinlarida debyutlagan.

Bayroq
------

Olimpiada bayrogʻi — Olimpiada timsoli (5 halqa) tushirilgan oq mato barcha Olimpiya oʻyinlarida koʻtariladi. Olimpiya oʻyinlarining anʼanaviy atributa Olimpiada mashʼalasidir. U Alfey daryosi vodiysidagi Kronos togʻ yon bagʻrida quyosh nurlaridan yondirilib, oʻyinlarning tantanali ochilishiga estafeta bilan olib kelinadi va olimpiada stadionidagi maxsus mehrobda oʻyinlar yopilguncha (16 kun) yonib turadi.

Olimpiya oʻyinlarining vujudga kelishi
--------------------------------------

Tarixiy maʼlumotlarga koʻra, birinchi Olimpiya oʻyinlari eramizdan avvalgi 776-yilda oʻtkazilgan. Oʻyinlar antik olimpiya xudolariga bagʻishlangan boʻlib, oʻyin musobaqalari qadimgi Olimpiya maydonlarida oʻtkazilgan. Asrlar oʻtib eramizning 393-yili Olimpiya oʻyinlari imperator Feodosiya buyrugʻi bilan toʻxtatilgan.
Antik Olimpiya oʻyinlari Pelopones gʻarbiy qismida joylashgan qadimgi Olimpiyada oʻtkazilib kelingan. Grek mifalogiyasiga koʻra, Olimpik oʻyinlar asosi Pelopsa orollarida vujudga kelgan.
Qadimgi Olimpiya oʻzining goʻzal tabiati, maftunkorligi bilan, shuningdek, oʻzining muhtasham ibodatxonalari va sport maydonlari bilan ajralib turadi. Eramizdan avvalgi 10-asrlarda Olimpiyada madaniy marosimlarni hamda boshqa diniy va siyosiy tadbirlarni oʻtkazishga xizmat qilgan joy hisoblangan. Olimpiyaning markazi qismida hashamatli Zevsa, uning togʻrisida esa Geri ibodatxonasi qad koʻtargan.
Olimpiya oʻyinlari Zevsga sigʻinish, diniy marosimlar bilan chambarchars bogʻliq edi. Soʻzsiz oʻyinlar yuqori saviyada oʻtkazilib, grek shaharlari oʻrtasida oʻzaro munosabatlarni yaxshilashga yoʻnaltirilgan edi. Qadimgi miflarda aytilishicha, Olimpiya oʻyinlarining tugʻilishi yarimxudo Gerakl nomi bilan bogʻliq.

12 asrdan buyon qadimgi Olimpiya oʻzining qadimiy oʻyinlar oʻtkaziladigan maydoni va otchoparlarida muxlislar qalbidan joy olgan chaqqon hamda baquvvat sportchilarni namoyon qildi. Sportchilarning nomlari ularning Olimpiya gʻalabalari tarix varoqlarida muxrladi.
Qadimgi Olimpiada oʻyinlarida barcha ozod erkaklar — Gretsiyada yashovchilar qatnashish huquqiga ega boʻlgan. Megardan general Orsip, choʻpon Polimnist, Rodos orolidan qirol oilasi aʼzosi Diagor, Makedoniya qiroli Aleksandr I, faylasuf Demokrit — bularning barchasi qadimgi Olimpiya oʻyinlari ishtirokchilari boʻlishgan.

Zamonaviy olimpiada oʻyinlari
-----------------------------

Yozgi Olimpiada o'yinlari o'tqazilgan mamlakatlar. Yashil rangda Olimpiada o'yinlariga mezbonlik qilgan mamlakatlar. Ko'k rangda olimpiya o'yinlariga ikki va undan ortiq mezbonlik qilgan mamlakatlar.

Olimpiya oʻyinlari oʻtkazilgan joylar
-------------------------------------

|   | **Yozgi Olimpiya oʻyinlari** | **Qishki Olimpiya oʻyinlari** |
| --- | --- | --- |
| **Oʻtkazilish yili** | **Oʻyinlar** | **Shahar** | **Davlat** | **Oʻyinlar** | **Shahar** | **Davlat** |
| 1896 | I | Afina (1) |  Greece Yunoniston (1) |  |  |  |
| 1900 | II | Parij (1) | Fransiya (1) |  |  |  |
| 1904 | III | Sent-Luis, Missuri shtati (1) | AQSh (1) |  |  |  |
| 1906 | navbatsiz | Afina | Yunoniston |  |  |  |
| 1908 | IV | London (1) | Buyuk Britaniya (1) |  |  |  |
| 1912 | V | Stokgolm (1) | Shvetsiya (1) |  |  |  |
| 1916 | VI (bekor qilingan) | Berlin | Olmoniya |  |  |  |
| 1920 | VII | Antverpen (1) | Belgiya (1) |  |  |  |
| 1924 | VIII | Parij (2) | Fransiya (2) | I | Shamoni (1) | Fransiya (1) |
| 1928 | IX | Amsterdam (1) | Niderlandlar (1) | II | Sankt Moris (1) | Shveysariya (1) |
| 1932 | X | Los Anjeles (1) | AQSh (2) | III | Leyk Plesid, Nyu York shtati (1) | AQSh (1) |
| 1936 | XI | Berlin (1) | Olmoniya (1) | IV | Garmish Partenkirhen (1) | Olmoniya (1) |
| 1940 | XII (bekor qilingan) | Helsinki | Finlandiya | (V) (bekor qilingan) | Garmish Partenkirhen | Olmoniya |
| 1944 | XIII (bekor qilingan) | London | Buyuk Britaniya | (V) (bekor qilingan) | Kortina d'Ampesso | Italiya |
| 1948 | XIV | London (2) | Buyuk Britaniya (2) | V | Sankt Moris (2) | Shveysariya (2) |
| 1952 | XV | Helsinki (1) | Finlandiya (1) | VI | Oslo (1) | Norvegiya (1) |
| 1956 | XVI | Melburn (1) va Stokgolm**1** (2) | Avstraliya (1) va Shvetsiya | VII | Kortina d'Ampesso (1) | Italiya (1) |
| 1960 | XVII | Rim (1) | Italiya (1) | VIII | Skvo Velli (1) | AQSh (2) |
| 1964 | XVIII | Tokio (1) | Yaponiya (1) | IX | Insbruk (1) | Avstriya (1) |
| 1968 | XIX | Mehiko (1) | Meksika (1) | X | Grenobl (1) | Fransiya (2) |
| 1972 | XX | Myunhen (1) | Olmoniya (2) | XI | Sapporo (1) | Yaponiya (1) |
| 1976 | XXI | Monreal (1) | Kanada (1) | XII | Insbruk (2) | Avstriya (2) |
| 1980 | XXII | Moskva (1) | SSSR (1) | XIII | Leyk Plesid, Nyu York shtati (2) | AQSh (3) |
| 1984 | XXIII | Los Anjeles (2) | AQSh (3) | XIV | Sarayevo (1) | Yugoslaviya (1) |
| 1988 | XXIV | Seul (1) | Janubiy Koreya (1) | XV | Kalgari (1) | Kanada (1) |
| 1992 | XXV | Barselona (1) | Ispaniya (1) | XVI | Albervil (1) | Fransiya (3) |
| 1994 |  |  |  | XVII | Lillehammer (1) | Norvegiya (2) |
| 1996 | XXVI | Atlanta, Jorjiya shtati (1) | AQSh (4) |  |  |  |
| 1998 |  |  |  | XVIII | Nagano (1) | Yaponiya (2) |
| 2000 | XXVII | Sidney (1) | Avstraliya (2) |  |  |  |
| 2002 |  |  |  | XIX | Solt Leyk Siti, Yuta shtati (1) | AQSh (4) |
| 2004 | XXVIII | Afina (2) | Yunoniston (2) |  |  |  |
| 2006 |  |  |  | XX | Turin (1) | Italiya (2) |
| 2008 | XXIX | Pekin**2** (1) | Xitoy (1) |  |  |  |
| 2010 |  |  |  | XXI | Vankuver (1) | Kanada (2) |
| 2012 | XXX | London (3) | Buyuk Britaniya (3) |  |  |  |
| 2014 |  |  |  | XXII | Sochi (1) | Rossiya (1) |
| 2016 | XXXI | Rio-de-Janeyro (1) | Braziliya (1) |  |  |  |
| 2020 | XXXII | Tokio (1) | Yaponiya (1) |  |  |  |

**1** Ot sporti boʻyicha bellashuvlar Stokgolm (Shvetsiya)da oʻtkazilgan.

**2** Ot sporti boʻyicha bellashuvlar Gonkongda oʻtkaziladi.

Xuan Antonio Samaranch Olimpia Oltin ordenini Islom Karimovga topshirmoqda
Olimpiada oʻyinlarida Oʻzbekiston
---------------------------------

Asosiy maqola: Olimpiada oʻyinlarida Oʻzbekiston
Oʻzbekiston sportchilari Olimpiya oʻyinlarida 1952-yildan buyon (1992-yilgacha sobiq Ittifoq va MDH sportchilari jamoasi tarkibida, 1996-yildan buyon mustaqil davlat vakili sifatida) qatnashib keladi. Olimpiada harakatini rivojlantirishdagi alohida xizmatlari uchun Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti I. A. Karimov XOQ tomonidan Olimpiada oltin ordeni bilan taqdirlangan (1996).

Havolalar
---------

* Xalqaro Olimpiya Qo'mitasining rasmiy sayti(ingl.)
* Olimpiya oʻyinlarining muzeyi(ingl.)
* Olimpiya oʻyinlari haqida rasmiy reportajlar (Wayback Machine saytida 12-iyun 2007-yil sanasida arxivlangan)(ingl.)

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Vikipediyada «**Sport**» loyihasi bor |

| * k
* m
* t
Olimpiada oʻyinlari |
| --- |
| Yozgi | 1896 • 1900 • 1904 • 1906 • 1908 • 1912 • 1916 • 1920 • 1924 • 1928 • 1932 • 1936 • 1940² • 1944 • 1948 • 1952 • 1956 • 1960 • 1964 • 1968 • 1972 • 1976 • 1980 • 1984 • 1988 • 1992 • 1996 • 2000 • 2004 • 2008 • 2012 • 2016 • 2020 • *2024*• *2028* |
| Qishki | 1924 • 1928 • 1932 • 1936 • 1940² • 1944² • 1948 • 1952 • 1956 • 1960 • 1964 • 1968 • 1972 • 1976 • 1980 • 1984 • 1988 • 1992 • 1994 • 1998 • 2002 • 2006 • 2010 • 2014 • 2018 • 2022 • *2026* |

| * k
* m
* t
Olimpiada oʻyinlari marosimlari |
| --- |
| Ochilish marosimlari | 

|  |  |
| --- | --- |
| Yozgi Olimpiada oʻyinlari | 
* 1896
* 1900
* 1904
* 1908
* 1912
* 1920
* 1924
* 1928
* 1932
* 1936
* 1948
* 1952
* 1956
* 1960
* 1964
* 1968
* 1972
* 1976
* 1980
* 1984
* 1988
* 1992
* 1996
* 2000
* 2004
* 2008
* 2012
* 2016
* 2020

 |
| Qishki Olimpiada oʻyinlari | 
* 1924
* 1928
* 1932
* 1936
* 1948
* 1952
* 1956
* 1960
* 1964
* 1968
* 1972
* 1976
* 1980
* 1984
* 1988
* 1992
* 1994
* 1998
* 2002
* 2006
* 2010
* 2014
* 2018
* 2022

 |

 |
| Yopilish marosimlari | 

|  |  |
| --- | --- |
| Yozgi Olimpiada oʻyinlari | 
* 1896
* 1900
* 1904
* 1908
* 1912
* 1920
* 1924
* 1928
* 1932
* 1936
* 1948
* 1952
* 1956
* 1960
* 1964
* 1968
* 1972
* 1976
* 1980
* 1984
* 1988
* 1992
* 1996
* 2000
* 2004
* 2008
* 2012
* 2016
* 2020

 |
| Qishki Olimpiada oʻyinlari | 
* 1924
* 1928
* 1932
* 1936
* 1948
* 1952
* 1956
* 1960
* 1964
* 1968
* 1972
* 1976
* 1980
* 1984
* 1988
* 1992
* 1994
* 1998
* 2002
* 2006
* 2010
* 2014
* 2018
* 2022

 |

 |

| * k
* m
* t
Qishki Olimpiada oʻyinlari mezbon shaharlari |
| --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 
* **1924:** Fransiya Shamoni
* **1928:** Shveysariya  Sen-Morits
* **1932:** Qoʻshma Shtatlar Nyu York
* **1936:** Germaniya Garmisch-Partenkirchen (tuman)
* **1940:** *-*[c]
* **1944:** *-*[c]
* **1948:** Shveysariya St. Moritz
* **1952:** Norvegiya Oslo
* **1956:** Italiya Kortina-dʼampetsso

 | 
* **1960:** Qoʻshma Shtatlar Kaliforniya
* **1964:** Avstriya Insbruk
* **1968:** Fransiya Grenobl
* **1972:** Yaponiya Sapporo
* **1976:** Avstriya Insbruk
* **1980:** Qoʻshma Shtatlar Nyu York
* **1984:** Yugoslaviya Sarayevo
* **1988:** Kanada Kalgari
* **1992:** Fransiya Albertville (Fransiya)

 | 
* **1994:** Norvegiya Lillemer
* **1998:** Yaponiya Nagano
* **2002:** Qoʻshma Shtatlar Salt Lake City
* **2006:** Italiya Turin
* **2010:** Kanada Vankuver
* **2014:**Rossiya bayrogʻiSochi
* **2018:** Janubiy Koreya Inchxon
* ***2022*:** Xitoy *Pekin*
* ***2026*:** Italiya *Milan*

 |

 |
| [c] Ikkinchi jahon urushi tufayli bekor qilindi |

| * k
* m
* t
Yozgi Olimpiada oʻyinlari mezbon shaharlari |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 
* **1896:** Gretsiya Afina
* **1900:** Fransiya Parij
* **1904:** Qoʻshma Shtatlar Sen-lui
* **1908:**  GBR London
* **1912:** Shvetsiya Stokgolm
* **1916:** yoʻq[c1]
* **1920:** Belgiya Antverpen
* **1924:** Fransiya Parij
* **1928:** Niderlandiya Amsterdam

 | 
* **1932:** Qoʻshma Shtatlar Los Anjeles
* **1936:** Germaniya Berlin
* **1940:** yoʻq[c2]
* **1944:** yoʻq[c2]
* **1948:** Birlashgan Qirollik London
* **1952:** Finlandiya Xelsinki
* **1956:** Avstraliya Melburn
* **1960:** Italiya Rim

 | 
* **1964:** Yaponiya Tokyo
* **1968:** Meksika Mexiko
* **1972:** Germaniya Myunxen
* **1976:** Kanada Monreal
* **1980:**  URS Moskva
* **1984:** Qoʻshma Shtatlar Los Anjeles
* **1988:** Janubiy Koreya Seul
* **1992:** Ispaniya Barselona

 | 
* **1996:** Qoʻshma Shtatlar Atlanta
* **2000:** Avstraliya Sidney
* **2004:** Gretsiya Afina
* **2008:** Xitoy Pekin
* **2012:** Birlashgan Qirollik London
* **2016:** Braziliya Rio-de-Janeyro
* ***2020*:** Yaponiya *Tokyo*[c3]
* ***2024*:** Fransiya *Parij*[c3]
* ***2028*:** Qoʻshma Shtatlar *Los Anjeles*[c3]

 |

 |
| [c1] Birinchi jahon urushi tufayli bekor qilindi; [c2] Ikkinchi jahon urushi tufayli bekor qilindi; [c3] COVID-19 pandemiyasi tufayli 2021-yilga surildi |