**Safaviy armiyasi** 1501—1736 yillardagi Safaviylarning harbiy tarixini qamrab oladi.

Asos solinishi
--------------

Safaviylar armiyasiga asos solgan birinchi Safaviy shohi(shoh), Ismoil I (1501—1524) edi. Uning kelib chiqishi 1500-yilga borib taqaladi, Ismoil Eron shimolidagi Gilon shahridagi Lahijon shahridan yashirinib chiqib ketishga qaror qilgan. Ozarbayjonga ketayotib, u oʻz izdoshlarini yollagan va Rashtda 450 va Taromda 1500 kishini yollagan edi. Yozgacha Ismoil allaqachon 7000 izdoshlarini toʻplagan edi, asosan Kichik Osiyodan kelgan turkmanlar, ular Erzinjonda yigʻilgan edi, qolganlari esa Eronning shimolidan, Talish xalqi edi. Ismoil oʻsha yili Shirvonshoh Farrux Yassor bilan jang qilgan, uning qoʻshini 7000 dan 40.000 gacha boʻlganligi aytiladi.

Turkmanlar va eronliklar qatorida Safaviy qoʻshinlarining yana bir asoschisi etnik gruzinlar edi. Koʻpgina zamonaviy mustaqil Venedik manbalari xabar berishicha, 1499-yildayoq Ismoilning ixtiyorida nasroniy otliqlari boʻlgan. 1503-yilda Tabrizdan Venetsiyaga qaytgan zamonaviy venetsiyalik savdogar Morati Auguriotoning soʻzlariga koʻra, shahardagi Safaviy qoʻshinlarining aksariyati asli gruzin boʻlgan. Taxminan 1500-yilda Ismoil Safaviylar davlatiga asos solganida, Qizilboshlar soni 7000 ga yaqin boʻlsa, kattaroq(yaʼni butun) Safaviylar qoʻshinining bir qismi boʻlgan gruzinlar soni 9000 ga yaqin edi. Hal qiluvchi Chaldiron jangidan (1514) soʻng, Safaviylar qoʻshinining yengil otliq Gruzin qoʻshinlari Usmonlilar saltanatining ichkari qismiga chekinayotgan Usmonli qoʻshinlarini qattiq taʼqib qildilar.

Oliy harbiy qoʻmondonlar
------------------------

"Davlat ustunlari" (*rokn ol-dowleh* yoki *arkan ol-dowleh*) hisoblangan lavozimlardan kamida uchtasi harbiy maʼmuriyatdan edi, *qollar-ogʻasi*, *qurchi-boshi* va *tofangchi-ogʻasi*.

Yetakchi qoʻmondonlik postlaridan kamida uchtasi *janqi* deb nomlanuvchi kichik ichki kengashda (yoki maxfiy) ajratilgan oʻringa ega edi. *Janqi* qirollik kengashining bir qismi boʻlib, asosan mamlakatni boshqarish uchun mas’ul edi. *Janqi* aʼzoligi oʻta muhim amaldorlar bilan chegaralangan edi. „Davlat ustunlari" hisoblangan yuqorida tilga olingan uch nafar yuqori martabali harbiy amaldor ham Safaviylar davrining oxirlarida *janqi* tarkibiga kirganligi qayd etilgan. Harbiy masalalar muhokama qilinganda, bosh qo‘mondon (*sepahshalar*) ham ichki kengashga qo‘shildi.

### Bosh qoʻmondon

Bosh qoʻmondonlik (*sepahshalar*, *amir ul-umaro*) eng yuqori lavozimlardan biri edi. Safaviylar saltanatining dastlabki davrida bu mansab sohiblari odatda turkmanlarning qizilbosh boshliqlari bo‘lgan. Biroq, 17-asr boshidan boshlab, bu lavozimda qizilbosh boʻlmaganlar, ayniqsa, gruzin boʻlgan *gʻulomlar* ustunlik qila boshladi.

1533-yilgacha bosh qoʻmondonlik lavozimi noib(*vakil*) lavozimi bilan birlashtirildi. Shu tariqa ikkala lavozimni egallagan bu shaxslarning katta taʼsirini sezgan Tahmasp 1533-yilda bosh qoʻmondonlik qudratini pasaytirishga qaror qildi va hech kimni bu lavozimga ikki marta tayinlab boʻlmasligi haqida farmon chiqardi. Shu jumladan *vakilni* ham. 1530-yillarning oxiriga kelib, bosh qoʻmondon endi imperiyadagi qizilbosh beylari orasida eng muhim harbiy qoʻmondon emas edi, chunki Tahmasp I *beglarbeki* (hokim) lavozimini yaratdi, u ham oʻz viloyatida bosh qoʻmondon edi. Bu muhim hokimlar viloyat amirlari ustidan toʻliq hokimiyatga ega edilar. Boshqacha aytganda, endi oliy *amir ul-umaro* bitta emas, balki oʻndan ortiq edi. Bu Qizilbosh beglarining qudratini sezilarli darajada pasaytirib, markaziy hokimiyatni mustahkamladi.

XVII asr boshlarigacha *sepahshalar* darajasi jihatidan *qurchi-boshi* bilan teng edi. XVII asr boshlaridan boshlab u mansab jihatidan *qollar-og‘asi* va *qurchiboshilarga* bo‘ysungan. Shunga qaramay, u viloyat hokimi boʻlganligi sababli uning noibi va vaziri ham boʻlgan. Hatto bir vaqtning oʻzida bittadan koʻproq lavozimlarni egallagan bosh qoʻmondonlar ham bor edi. Masalan, Rustam beg(keyinchalik „xon") bir vaqtning oʻzida *sepahshalar*, *tofangchi-ogʻa* va *devonbegi* lavozimlarida ishlagan.

Yuqori martabali saroy amaldori Mirzo Naqiy Nosiriyning aytishicha, *sepahshalar* urush davrida qo‘shinga oliy qo‘mondonlik qilgan. Safaviylar davrining oxirlarida bu vazifaning sohibi amirlardan biri va *qo‘llar-og‘asi* bilan birga *qurchiboshidan* keyingi ikki muhim harbiy amaldor bo‘lgan. Hosaynqoli xon (Vaxtang VI) *sepahshalar* etib tayinlanganda, unga qoʻmondon unvoni uchun xos buyum ham berildi. Eronshunos Villem Floorning soʻzlariga koʻra, bu tarixiy yozuvlarda birinchi marta *sepahsalarga* feldmarshal uchun xos boʻlgan bunday buyum berilgani qayd etilgan.

### Qurchi-boshi

*Qurchi-boshi* (*qorchi-boshi* deb ham ataladi) Safaviylar shohining shoh qoʻriqchisi(qurchilari)qoʻmondoni edi. Bu Safaviylar imperiyasining eng qadimgi davlat unvoni va markaziy hukumatning „juda muhim" amaldori edi. U har doim *qurchi* korpusining oʻzidan tanlab olingan.

Maʼlumotlarga koʻra, *qurchiboshlarning* hech biri „xon" darajasiga ega boʻlmagan, baʼzilari esa „beg" darajasiga ega boʻlgan. Masashi Xanedaning soʻzlariga koʻra, bu, aftidan, u oʻta muhim vazifa boʻlsada, „birinchi daraja"li amaldor hisoblanmaydi.Haneda buni „*qurchi-boshi* vazifasiga eʼtibor bermaydigan" fors manbalari orqali aniqlaganini aytgan. Manbalarda *amir ul-umaro*, *vakil* yoki *sadr* tayinlanishiga eʼtibor berilgan. Villem Floorning xulosasiga koʻra, *qurchilar* va *qurchi-boshilar* yetakchi qizilbosh boshliqlariga nisbatan „past darajada" turishgan.

Markaziy hokimiyat kuchsiz boʻlgan davrda bu lavozimni darhol yetakchi turkman qizilbosh qabilalaridan, yaʼni shomlu yoki tekkelulardan boʻlgan shaxslar egallagan. *Qurchi-boshining* boshqa barcha muhim idoralar singari, oʻrinbosari ham bor edi.

Ayrim viloyat va shaharlarda *qurchiboshilar* ham bor edi. Masalan, Gruziyaning *valisi*(gubernatori, noibi) oʻziga xizmat qiladigan *qurchi* korpusi, jumladan, *qurchi-boshi* va oʻzining „qoʻshimcha kuchlari" uchun maxsus qurchilar legioniga ega edi. Viloyat *qurchiboshilari*ning hammasi oliy *qurchiboshiga boʻysungan*.

### Qollar-ogʻasi

*Qollar-ogʻasi* (shuningdek, *qullar-aqasi* deb ham yoziladi) imperiyaning *gʻulom* (harbiy qul) korpusining qoʻmondoni edi. Yaratilganidan koʻp oʻtmay, u allaqachon imperiyaning eng muhim amaldorlarini yetishtirib chiqardi. Bu fakt koʻp *qoʻllar-ogʻalarning* tanlanishida oʻz ifodasini topgan. Masalan, Abbos I ning (1588-1629) eng mashhur sarkardasi, mashhur Ollohverdixon ikkinchi *qollar-og‘asi edi*. Sofiy I hukmronligi davridagi birinchi *qoʻllar-ogʻasi* Bagrationiylar sulolasidan boʻlgan Xosrov Mirzo boʻlib, keyinchalik Kartlining *vali* (noibi) boʻlib xizmat qilgan va unga Rostamxon nomi berilgan.

Safaviylar davrining oxiriga kelib, *qollar-og‘asi* va *sepahshalar* imperiyada *qurchiboshidan* keyin eng muhim harbiy amaldorlar bo‘lgan. *Qollar-og‘asi* oltita „davlat ustuni" (*rokn ol-dovleh*)dan biri va kengash amiri edi. U *mingboshilar*, *yuzboshilar*, *mushketlar* bilan qurollangan qurslar va tabiiyki, barcha *gʻulomlarga* oliy qoʻmondonlik qilgan. U qoʻl ostidagilar ishtirok etgan ishlar boʻyicha ham hukm chiqardi. Biroq, diniy qonun bilan bogʻliq ishlar *shar’iy qozilarga*, moliyaviy masalalar bilan bogʻliq ishlar esa vazirga topshirilgan.

Yosh *g‘uomlar* soqollari endi *o‘sa boshlaganida* boshlaganlarida *qollar* *-og‘asi* qo‘mondonligi ostida bo‘lib, keyinchalik ular 100 va 10 birliklarga bo‘lingan. Boshiga *dah-boshilar* yoki *on-bashilar* *yordam* bergan.

### Toʻpchi-boshi

*Toʻpchi-boshi* imperiyaning artilleriya boʻlinmasining qoʻmondoni edi. *Toʻpchi-boshi* *toʻp-xona* uchun mas’ul boʻlgan, shu jumladan artilleriya uchun zarur boʻlgan materiallarga ham. U artilleriya boʻlimining barcha *ming-boshilar*, *yuzboshilar*, *toʻpchilar* va *jarchilar* ustidan oliy qoʻmondonlik qilgan. *Toʻpchi-boshi* yuqorida tilga olingan barcha zobitlarni quyi darajali qilib tayinlagan va ularning maoshini ham oʻzi tayinlashi kerak edi. Maʼlumotlarga koʻra, 1660-yilda uning maoshi yiliga 2000 tumanni tashkil etgan va rasmiy ravishda u mushketyorlar korpusi (*tofangchi-ogʻasi*) qoʻmondoni bilan tenglashgan. Maʼmuriyat nuqtai nazaridan, *gʻolom* korpusining *mustufilari* *toʻpchi-boshining* *toʻp-xanesida* ham mehnat qilganlar.

1655-yilda *toʻpchi-boshi* Xoseynqoʻlixon vafot etgach, shoh Abbos II (1642—1666) yangisini tayinlamadi. *Jabbehdar-boshi* („qirollik arsenalining boshligʻi") 1660—1661 yillargacha vaqtincha bu vazifasini oʻz zimmasiga oldi.Floorning taʼkidlashicha, bu lavozim keyinchalik bir necha yil davomida boʻsh qolgan boʻlishi mumkin.

*Toʻpchi-boshi* atamasi imperiyaning turli shahar va viloyatlarida mahalliy toʻp-xonasi qoʻmondonlarini belgilash uchun ham ishlatilgan.

*Toʻpchi-boshi* lavozimi *sepahsalar*, *qollar-ogʻasi* va *qurchi-boshidan* pastroq boʻlganligi sababli, uning maoshi ham past boʻlgan. Engelbert Kaempferga koʻra, *toʻpchi-boshi* ham admiral boʻlib xizmat qilgan, lekin 1734-yilgacha Safaviylarning samarali floti boʻlmagan.

### Toʻfangchi-ogʻasi

*Tofangchi-ogʻasi* (shuningdek *, tufangchi-aqasi* deb ham ataladi va boshqacha tarzda *tofangchi-boshi* deb ham ataladi) Safaviylar imperiyasining mushketyorlar korpusining qoʻmondoni edi. *Toʻfangchi-ogʻasiga* koʻplab zobitlar, yaʼni *minboshilar*, *yuzboshilar*, *dahboshilar*, shuningdek, yigʻilish bilan shugʻullanuvchi maʼmuriy xodimlar (yaʼni *vazir*, *mosufi*) boʻysungan. U *tofangchilardan* tashqari *jarchiboshilar*, *rikalar*(qutb boltalari bilan qurollangan boʻlinma) va mushketyorlar korpusining *tabardorlariga* ham oliy qoʻmondonlik qilgan. U oltita *rokn ol-dowlehdan* („davlat ustuni") biri edi.

Tofangchi-og‘asi qog‘ozda, amalda oliy mansab hisoblangan bo‘lsa-da, bir so‘z bilan aytganda, harbiy ierarxiya bo‘yicha eng quyi idoralardan biri edi. Masalan, *tofangchi-ogʻasi* *rokn ol-dowleh* boʻlishiga qaramay, ichki shoh kengashiga aʼzo boʻlmagan. Shunga qaramay, bu lavozimni odatda zodagon oilalarning avlodlari egallagan.

Birliklar
---------

Safaviylar davrida Eron 16-asr boshidan 18-asr oʻrtalarigacha Shimoliy Afrika, Gʻarbiy Osiyo, Markaziy Osiyo va Janubiy Osiyoda hukmronlik qilgan islomiy buyuk davlatlar uchligidan iborat boʻlgan porox imperiyalaridan biri edi. Biroq, u uchtalik ichida eng kam aholisi edi (1600-yilda taxminan 8-10 million kishi) va shuning uchun eng kichik armiyaga ega edi. Bundan tashqari, u Usmonlilar yoki zamonaviy Yevropa kuchlari kabi poroxdan foydalanmadi. 1600-yilda oʻqotar qurollar mavjud edi, ammo unchalik katta ahamiyatga ega emas edi, hatto oddiy qamal toʻplari ham kamdan-kam qoʻllanilgan. Abbos I salmoqli mushketyorlar boʻlinmasini va alohida artilleriya korpusini tashkil etgan birinchi hukmdor boʻlib, ular nisbatan samarali boʻlgan, lekin nayzalar, qilichlar va kamonlar bilan qurollangan otliq qoʻshinlar sonidan doimo koʻp edi. Mushketchilar korpusi sezilarli darajada kengaymadi, artilleriya korpusi esa Abbos I hukmronligidan keyin yoʻq boʻlib ketdi. 18-asrning oʻrtalariga kelib, koʻpchilik Safaviy qoʻshinlari hali ham anʼanaviy qurollardan foydalanardi. Afshoriylar sulolasi asoschisi Nodirshoh (1736—1747) hukmronligining bir qismiga qadar imperiya qoʻshinlarining aksariyati birinchi marta oʻqotar qurollar bilan jihozlangan edi.

### Qizilbosh

 Safaviy Qizilbosh askarining manikeni Eronning Saʼdobod shahrida namoyish etildi.
Qizilbosh shia jangari guruhi boʻlib, asosan turkman qabilalaridan iborat edi. Qizilboshning eng yirik qabilalari Ustajlu, Rumlu, Shomlu, Zul Qadr, Tekkelu, Afshor va Qojar turkmanlari edi. Qizilboshlar Safaviylar sulolasining asos solishi va Eronni bosib olinishining asosiy omili boʻlgan. *G‘ulom* korpusidan farqli o‘laroq, qizilboshlar shoh xazinasidan keladigan to‘lovga tayanmas, balki yer-mulk ajratilgan edi. Buning evaziga ular Safaviylar shohini qo‘shin va oziq-ovqat bilan taʼminladilar.

Ismoil hukmronligi davrida qizilboshlar uni deyarli ilohiy shaxs sifatida koʻrishgan va uni yashirin Imom Muhammad al-Mahdiyning vakili deb bilishgan. Qizilboshlardan boʻlgan, „ahl-i ixtisas" nomi bilan mashhur boʻlgan guruh, Ismoilning Gʻilonda panohida boʻlgan davrda Safaviya tartibini saqlab qolgan kichik zobitlar guruhi edi. Bu zobitlar orasida lala („tarbiyachi", „qoʻriqchi") va boshqalar bor edi. Ismoil keyinchalik qizilboshlarni qudratli *vakil* (noib) lavozimiga tayinlashdan qochishga urinib siyosat yuritdi va buning oʻrniga oʻzining eronlik qarindoshlarini yuqori mansablarga tayinladi, birinchisi Mir Najm Zargar Giloniy edi. Buning sababi, Ismoil haddan tashqari kuchga ega boʻlgan va endi unchalik ishonchli boʻlmagan qizilboshlarga nisbatan ishonchini biroz yoʻqotgan edi.

Beshinchi Safaviy shohi Abbos I (hukmronligi 1588—1629) Qizilboshlarning kuchi va taʼsiriga qarshi turish uchun *gʻulomlar* korpusini ancha mustahkamladi. Qolaversa, u qizilbosh boʻlmagan zobitlarni qizilboshlar boshqargan viloyatlarga hokim qilib tayinladi.

### Qurchi

 Safaviylarning mashhur shahzodasi, qurchiboshi vazifasini bajargan Isoxon Safaviyning surati.
Shohning tansoqchisi qurchi deb atalgan. Qurchilar nazariy jihatdan Qizilbosh qabilalaridan olingan boʻlib, ularga qirol xazinasidan olingan pul hisobidan toʻlangan. Asosan qizilboshlardan yollangan boʻlsada, u mustaqil va Qizilbosh qoʻshinlari boʻlinmalaridan ajralib turar edi. Ilk Safaviylar davrida qurchilarning barchasi bir qabiladan boʻlgan, ammo keyinchalik bu holat oʻzgargan. Qurchilarning boshi *qurchi-boshi* deb atalgan. Ularning soni Ismoil I davrida 3000, Tahmasp I davrida (1524—1576) 5000 kishini tashkil etgan.

Abbos I davrida qurchilarning ahamiyati ancha oshib, 10-15 ming kishiga yetgan edi. Abbos I bir qancha qurchilarga yirik viloyatlarga hokimlik berdi, bu esa yirik viloyatlarni boshqarishga odatlangan qizilbosh qo‘mondonlarining kuchini pasaytirdi. Abbos hukmronligining soʻnggi davrlarida qurchiboshi imperiyaning eng qudratli idorasi edi.

Mahalliy hukmdorlarning ixtiyorida *qurchilar* ham bor edi, ammo ular soni cheklangan edi.

### Gʻulom

 Daudxon Undiladze, *gʻulom* va Qorabogʻ-Ganja gubernatori (1627—1633)
*Gʻulom* birligi („harbiy qul" degan maʼnoni anglatadi) Kavkazdan kelgan sobiq nasroniylardan, asosan gruzinlar, cherkeslar va armanlardan iborat boʻlgan birlik ed.

  

Aynan Abbos I davrida Saru Taqiy (1633-1645) vazirligi davrida *g‘ulomlar* Safaviylar davlatining barcha muhim mansablarini egallab, qudrat cho‘qqisiga chiqdi. 

### Toʻpchi

Toʻpchi („toʻpchi-odamlar" degan maʼnoni bildiradi) boʻlinmasi Ismoil I davrida tuzilgan, keyinchalik Abbos I tomonidan isloh qilingan. Artilleriya boʻlinmasining qoʻmondoni *toʻpchi-boshi* edi. Toʻpchilar Safaviylar uchun juda foydali boʻlgan boʻlsada, bu haqda koʻp narsa maʼlum emas va ular asosan Yevropa manbalarida qayd etilgan.

### Tofangchi

Tofangchi (forscha soʻz boʻlib, „mushketyorlar" degan maʼnoni anglatadi) boʻlinma Ismoil I davrida tashkil etilgan va keyinchalik Abbos I tomonidan isloh qilingan Mushketyorlar korpusining qoʻmondoni *tofangchi-ogʻasi* edi. Tofangchilar turli viloyatlardan jalb qilingan va ular kelgan joy nomi bilan muvofiqlashtirilgan. Misol uchun, agar bir Tofangchi birligi Isfahondan boʻlsa, u „tofangchian-e Isfahon" nomi bilan mashhur boʻlgan. Har bir toʻfangchi guruhining boshligʻi *ming-boshi* („minglik boshligʻi") deb atalgan Birlik 12 ming kishidan iborat boʻlib, uning tarkibiga asosan fors dehqonlari, arablar va turkmanlar kirgan.

Faxri unvonlar
--------------

Safaviylar armiyasida uchta faxriy unvon mavjud boʻlib, eng yuqori unvoni „xon", ikkinchisi"sulton", uchinchisi „beg" unvonlari boʻlgan. Ilk Safaviylar davrida „xon"unvoni ko‘p ishlatilmasada, keyinchalik ko‘paydi.

Manbalar
--------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Haneda 1986. sfn error: no target: CITEREFHaneda1986 (help)
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61  Floor 2001. sfn error: no target: CITEREFFloor2001 (help)
3. ↑  million Safavid, Mughal, and Ottoman Empires. Cambridge Core. See also Countries by population in 1700.
4. ↑  Axworthy, Michael. „The Army of Nader Shah." Iranian Studies 40, no. 5 (2007): 635-46. Pages 636, 645.
5. 1 2 3 4  Blow 2009. sfn error: no target: CITEREFBlow2009 (help)
6. 1 2  Babaie et al. 2004. sfn error: no target: CITEREFBabaieBabayanBaghdiantz-McCabeFarhad2004 (help)
7. 1 2 3 4  Roemer 1986. sfn error: no target: CITEREFRoemer1986 (help)
8. ↑  Savory 2007. sfn error: no target: CITEREFSavory2007 (help)
9. ↑  Mazzaoui 2002. sfn error: no target: CITEREFMazzaoui2002 (help)