**Arap masjidi** (turkcha: *Arap Camii*) — Turkiyaning Istanbul shahri, Qorakoʻy mahallasida joylashgan masjid. Bino dastlab 1325-yilda Dominikan ordeni rohiblari tomonidan Avliyo Paulga bag'ishlab Rim-katolik cherkovi sifatida 1233-yilda qurilgan oldingi ibodatxona yaqinida yoki tepa qismida qurilgan (italyancha: *San Paolo*). Usmonlilar imperiyasi davrida masjidning tuzilishiga birmuncha o'zgartirishlar kiritilgan bo'lsa-da, ushbu masjid Istanbulda saqlanib qolgan o'rta asr diniy gotika uslubida yaratilgan yagona bino hisoblanadi.

Cherkov 1475—1478-yillarda Usmonlilar imperiyasi tomonidan Sulton Mehmed II Fotih davrida masjidga aylantirilgan va Galata masjidi nomi bilan mashhur boʻlgan. Keyinchalik bino Sulton Boyazid II tomonidan 1492-yilda ispan inkvizitsiyasidan qochib, Istanbulning Galata mahallasiga (shuning uchun uning hozirgi nomi Arab masjidi) joylashib olgan al-Andaluslik musulmon qochqinlarga berilgan.

Manzili
-------

Arap masjidi Istanbulning Beyog'lu tumani, Qorako'y (o'rta asr Galatasi) mahallasi, Oltin Shoxning shimoliy qirg'oqlaridan unchalik uzoq bo'lmagan Galata Mahkemesi Sokak hududida joylashgan. Masjidning atrofi hunarmandchilik do'konlari bilan o'ralgan.

Tarixi
------

### Vizantiya davri

VI asrda masjid o'rnida Avliyo Irenga bag'ishlab qurilgan bo'lishi mumkin bo'lgan Vizantiya cherkovi mavjud bo'lgan. Hozirgi kunda yodgorlik devorining faqatgina bir qismigina saqlanib qolgan.

717—718-yillarda Umaviylar shahzodasi va general Maslama ibn Abdulmalik tomonidan Konstantinopolning ikkinchi bor arablar tomonidan qamal qilingan vaqtida ushbu hududda masjid qurilgan bo'lishi mumkinligi haqida bir qancha afsonalar mavjud. Usmonli yilnomachilari bu joyni Maslama ibn Abdulmalikning dafn etilgan joyi, qabr va masjid deb taʼriflaydilar, lekin ular ikkinchi arab qamalini bir avlod oldingi arablarning birinchi qamali bilan aralashtirib yuborishgan va masjid qurilishini taxminan 686-yilda qurilgan deb noto'g'ri talqin qilishgan.

1233-yilda to'rtinchi salib yurishidan keyin barpo etilgan Konstantinopol Lotin imperiyasi (1204—1261) davrida ushbu cherkov Avliyo Polga (*San-Paolo*) bag'ishlangan kichik ibodatxonaga aylantirilgan.

1299-yilda dominikanlik rohib Guillaume Bernard de Sévérac cherkov yaqinidan uy sotib olgan va u yerda 12 ta rohib bilan birgalikda monastir tashkil qilgan. 1307-yilda Vizantiya imperatori Andronikos II Palaiologos Konstantinopolda istiqomat qiluvchi dominikanliklarini Genuya Respublikasining chekka qismi - Peraga ko'chirgan.

1325-yilda San-Paolo ibodatxonasining yaqinida yoki tepa qismida yangi, ancha kattaroq cherkov qurilgan. Shundan so'ng cherkov rasman San-Domenikoga bag'ishlangan, biroq shunday bo'lsa-da, mahalliy aholi qadimiy mazhabdan foydalanishda davom etganlar. 1407-yilda Papa Gregory XII cherkovni saqlab qolishni ta'minlash maqsadida San-Paolo monastiriga tashrif buyuruvchilarga erkinlik beruvchi bir qancha qoidalarni qabul qilgan.

### Usmonli davri

Konstantinopol fathidan so'ng, Usmonli imperiyasi Genuya Respublikasiga taslim bo'ladi, buning natijasida o'sha paytda turklar tomonidan "Mesa Domeniko" nomi bilan tanilgan cherkov Geniya Respublikasi qo'liga o'tadi, lekin 1475 va 1478-yillar orasida Usmonlilar imperiyasi sultoni Mehmed II Fotih tomonidan ushbu chekorvga kichik o'zgartirishlar kiritiladi. Bir qancha qurilish ishlaridan so'ng bino masjidga aylantiriladi va ***Galata Camii*** (Galata masjidi) yoki ***Cami-i Kebir*** (Ulug' masjid) nomlari bilan mashhur bo'ladi. Cherkov masjidga aylantirilganidan keyin 1476-yilda rohiblar Galatadagi San-Pietro erkaklar monastriga, mehrobdagi barcha liboslar Genuyaga, arxivlar esa Feodosiyaga ko'chiriladi.

XV asrning oxirlarida Sulton Boyazid II masjidni ispan inkvizitsiyasidan qochib, Istanbulga ko‘chib kelgan ispaniyalik musulmonlarga (moriskolar) topshiradi. Shu sababli ham masjidning hozirgi nomi *Arap Camii* (arab masjidi) deb ataladi. Sulton Mahmud III esa o'z hukmronlik davrida binoni ta'mirlaydi.

1731-yilgi Buyuk Galata olovidan soʻng, 1734—1735-yillarda Mahmud I ning onasi Soliha Sulton binoni taʼmirlab, deraza va portalni gotika uslubidan Usmonli uslubiga oʻzgartiradi. 1808-yildagi navbatdagi yongʻindan soʻng, XIX asr oʻrtalarida Mahmud II ning qizi Adile Sulton masjidni yana taʼmirlaydi va 1868-yilda hovlida *shodirvon* (namoz oʻqishdan oldin tahorat olish uchun buloq) qurdiradi.

1913—1919-yillarda Giridli Hasanbey binoni qayta tiklaydi. Masjidning yog'och pollarini almashtirish vaqtida u yerdan XIV asrning birinchi yarmidan XV asrning o'rtalariga qadar bo'lgan bir nechta Genuya qabr toshlari topiladi va ular Istanbul arxeologiya muzeyiga keltiriladi.

2010-yillar boshida masjidda keng qamrovli taʼmirlash ishlari olib borilib, 2013-yilda masjid to'liq qurib bitkaziladi. Masjidga 715-yilda asos solinganligi to'g'risidagi notoʻgʻri yozuvlar ham restavratsiya doirasida binoning old qismiga yozib qo'yiladi.

Tavsifi
-------

Arap masjidi oʻsha davrdagi italyan cherkovlari namunalari asosida bunyod etilgan. Masjidning sharqiy qismi toʻrtburchak shaklda boʻlib, qoʻrgʻonlar bilan o'ralgan toʻrtburchak ziyoratgohga ega bo'lgan.

Gotika uslubida yaratilgan portal, lansetli derazalar va ko'zga ko'rinib turadigan qo'ng'iroq minorasi (konussimon tom qo'shilishi bilan minoraga aylantirilgan) binoni shahardagi Vizantiya cherkovlaridan ajratib turadi.

Cherkovning uzun markaziy qismi yon tarafida bir qator ibodatxonalar yonma-yon joylashgan bo'lib, ularning har biri zodagon genuya oilasiga tegishli bo'lgan. Ulardan biri Bibi Maryamga, ikkinchisi esa Aziz Nikolayga bag'ishlangan. Umuman olganda, bino Italiyadagi Chieri va Finale Ligure cherkovlariga o'xshab qurilgan.

Masjidning yassi yog'och tom qismi va juda chiroyli uslubda ishlangan yog'och galereyalar 1913—1919-yillarda qayta tiklangan. Shu sababli binoni balandligi qisqargan va u yerdan ko'plab genuya qabr toshlari topilgan. Aynan shu restavratsiya ishlari paytida mehrob yonidan bir qancha rasm qoldiqlari ham topilgan, ammo ular yana qayta ko'mib tashlangan.

Binoning shimoliy qismida *shodirvonli* katta va chiroyli hovli mavjud.

Bugungi kunda Arap masjidi Galatadagi eng katta masjid hisoblanadi. Shuningdek, bino gotika uslubida bunyod etilganligi hamda cherkov qo'ng'irog'iga ega ekanligi bilan ham shaharning eng qiziqarli masjidlardan biri hisoblanadi.

Manbalar
--------

Adabiyotlar
-----------

* Canard, Marius (1926). "Les expéditions des Arabes contre Constantinople dans l'histoire et dans la légende" (fr). *Journal Asiatique* (208): 61–121. ISSN 0021-762X. .
* Janin, Raymond*. La Géographie Ecclésiastique de l'Empire Byzantin. 1. Part: Le Siège de Constantinople et le Patriarcat Oecuménique. 3rd Vol. : Les Églises et les Monastères* (fr). Paris: Institut Français d'Etudes Byzantines, 1953.
* Eyice, Semavi*. Istanbul. Petite Guide a travers les Monuments Byzantins et Turcs* (fr). Istanbul: Istanbul Matbaası, 1955.
* Gülersoy, Çelik*. A Guide to Istanbul*. Istanbul: Istanbul Kitaplığı, 1976. OCLC 3849706.
* Hasluck, F. W. „LVII. The Mosques of the Arabs in Constantinople",*. Christianity and Islam Under the Sultans, Volume 2*. Oxford, United Kingdom: Clarendon Press, 1929 — 717–735 bet.
* Mamboury, Ernest*. The Tourists' Istanbul*. Istanbul: Çituri Biraderler Basımevi, 1953.
* Mordtmann, J. H. (1986). "(al-)Ḳusṭanṭīniyya". *The Encyclopedia of Islam, New Edition, Volume V: Khe–Mahi*. Leiden and New York: BRILL. 532–534 b. ISBN 90-04-07819-3. .
* Müller-Wiener, Wolfgang*. Bildlexikon zur Topographie Istanbuls: Byzantion, Konstantinupolis, Istanbul bis zum Beginn d. 17 Jh* (de). Tübingen: Wasmuth, 1977. ISBN 978-3-8030-1022-3.

1. ↑  Müller-Wiener (1977), p. 79
2. 1 2  Müller-Wiener (1977), p. 79
3. 1 2  Müller-Wiener (1977), p. 79
4. ↑  Eyice (1955), p. 102
5. ↑  Graves of Sahaba - Istanbul
6. ↑  Canard (1926), p. 99
7. ↑  Hasluck (1929), pp 718–720
8. ↑  Mordtmann (1986), p. 533
9. ↑  This date comes from a tombstone found in San Domenico (the only one anterior to 1325), and almost certainly brought here from the Chapel of San Paolo. Janin (1953), p. 599
10. ↑  This was the lowest number of friars necessary to establish a regular monastery of the Order. Janin (1953), p. 599
11. ↑  Müller-Wiener (1977), p. 79
12. ↑  This date comes from several contemporary documents and from dates inscribed on tombstones. Müller-Wiener (1977), p. 79
13. ↑  Eyice (1955), p. 102
14. ↑  Janin (1953), p. 599
15. ↑  Janin (1953), p. 600
16. ↑  The Sultan required only the delivery of the bells. Mamboury (1953), p. 319
17. ↑  Janin (1953), p. 600
18. ↑  Müller-Wiener (1977), p. 79
19. ↑  Janin (1953), p. 599
20. ↑  Müller-Wiener (1977), p. 80
21. ↑  She also built the nearby *Azapkapısı Fountain*. Gülersoy (1976), p. 267
22. ↑  Müller-Wiener (1977), p. 80
23. ↑  Eyice (1955), p. 102
24. 1 2  Müller-Wiener (1977), p. 80
25. ↑  Mamboury (1953), p. 320
26. ↑  Müller-Wiener (1977), p. 79
27. ↑  Eyice (1955), p. 102
28. ↑  Müller-Wiener (1977), p. 79
29. ↑  Müller-Wiener (1977), p. 80
30. ↑  Mamboury (1953), p. 319
31. ↑  Müller-Wiener (1977), p. 80
32. ↑  Eyice (1955), p. 102