***Forsythia*** /fɔːrˈsɪθiə/, /fɔːrˈsaɪθiə/ — zaytundoshlar oilasiga mansub gulli oʻsimliklar turkumi. Taxminan 11 turi mavjud boʻlib, ular asosan Sharqiy Osiyo va janubi-sharqiy Yevropada oʻsadi. *Forsythia* – bu oʻsimlikning umumiy nomlaridan biri – Uilyam Forsyth sharafiga nomlangan.

Tavsif
------

*Forsythianing boʻyi* odatda 1–3 m (3 ft 3 in–9 ft 10 in) ga yetadigan butadir. Barglari bir-biriga qarama-qarshi boʻlib, odatda oddiy boʻladi. Turlarga qarab, novdalar ichi boʻsh yoki kamerali boʻlishi mumkin. 

Gullar barglardan oldin erta bahorda ochiladi. Gullarinyomgʻirli ob-havoda pastga qarab osilib qoladi va urugʻchi bilan changchini himoya qiladi. Meva quruq koʻsak boʻlib, bir nechta qanotli urugʻlarni oʻz ichiga oladi.

Forsythia gullari laktoza ishlab chiqaradi, degan afsona mavjud, ammo laktoza sutdan tashqari tabiiy manbalarda juda kam uchraydi. Forsythiadan laktoza topishga urinishlar muvaffaqiyatsiz yakunlangan.

Bu turkum shotlandiyalik botanik, qirollik bogʻboni va Qirollik bogʻdorchilik jamiyatining asoschisi boʻlgan Uilyam Forsyth (1737—1804) sharafiga nomlangan.

 Bavariyada *Forsythia suspensa* gullash vaqti 1951 va 2020-yillar orasida qanday o'zgarganligini ko'rsatadigan isinish chiziqlarining moslashuvi
Forsythianing quyidagi turlari hujjatlashtirilgan:

* *Forsythia europaea* Degen & Bald. - Albaniya va Serbiyadagi Bolqon
* *Forsythia giraldiana* Lingelsh. - shimoli-gʻarbiy Xitoy
* Forsythia intermedia Zabel - *F. suspensa* va *F. viridissima* oʻrtasidagi sunʼiy bogʻ gibridi
* *Forsythia japonica* Makino - Yaponiya
* *Forsythia koreana* (Rehder) Nakai - Koreya
* *Forsythia likiangensis* Ching & KMFeng - janubi-gʻarbiy Xitoy
* Forsitiya Mandschurica Uyeki - shimoli-sharqiy Xitoy
* *Forsythia mira* MCChang - Shimoliy markaziy Xitoy
* *Forsythia ovata* Nakai - Koreya
* *Forsythia saxatilis* (Nakai) Nakai - Koreya
* *Forsythia suspensa* (Tunb. ) Vahl – sharqiy va markaziy Xitoy
* *Forsythia togashii H.Hara* – Yaponiya (Shodoshima)
* *Forsythia velutina* Nakai - Koreya
* *Forsythia viridissima* Lindl. - Sharqiy Xitoy

  

Forsythialarga Lepidoptera turlarining lichinkalari, jigarrang dumli va gotik kuya tomonidan zarar yetkaziladi.

Bogʻ tarixi
-----------

 To'liq gullagan Forsythiya 
Bogʻda oʻstiriladigan ikkita asosiy tur mavjud: *Forsythia suspensa* va *F. viridissima*. „Bu ikki tur, goʻyo, forsythia oilasining asoschisi-aʼzolari", deb yozadi Alice Coats. Ular Uzoq Sharqdan Gʻarb bogʻlariga olib kelingan eng qadimgi turlar edi.

Gʻarbliklar tomonidan birinchi boʻlib eʼtiborga olingan *Forsythia suspensa* ni yapon bogʻi botanigi Karl Piter Tunberg aniqlagan. Tunbergning Gollandiyaning Sharqiy Hindiston kompaniyasi bilan aloqalari boʻlgan. *F. suspensa* birinchi boʻlib 1833-yilda Gollandiyaga yetib borgan.

 *Forsythia* × *intermedia*, Heidelberg, Germaniya
*Forsythia* × *intermedia*, uning nomidan koʻrinib turibdiki, *F. suspensa* va *F. viridissima gibrididir.* *F.* × *intermedia* Week End 'Courtalynʼ va *F.* Marée d'Or 'Courtasol' kabi navlar Qirollik bogʻdorchilik jamiyatining Bogʻdagi xizmatlari uchun mukofotiga sazovor boʻlgan.

Taxminan Birinchi jahon urushi davrida Xitoyda oʻsimlik izlovchilar tomonidan boshqa turlar topilgan: *F. giraldian* (1910-yilda topilgan) va *F. ovata* (Koreyadan EH Vilson tomonidan toʻplangan).

Oʻstirish va foydalanish
------------------------

 Kuzgi barglar rangi
Forsythias laqabli *Pasxa daraxti*, kelayotgan bahorning ramzi boʻlgan. Ikkita nav bezak uchun yetishtiriladi, *Forsythia × intermedia* va *Forsythia suspensa*. Ularning ikkalasi ham bahorgi gulli butalar, gullari sariq rangda. *Forsythia × intermedia* koʻproq oʻstiriladi, kichikroq, tik oʻsadi va yorqin rangli gullar hosil qiladi. *Forsythia suspensa* juda katta buta boʻlib, qirgʻoqlarda oʻstirilishi mumkin va gullari yorqin emas.

Savdo uchun oʻsimlik qalamchalaridan foydalaniladi. Qalamchalar gullash tugaganidan keyin yashil yogʻochdan olinadi. Pastga osilgan novdalar koʻpincha ildiz otadi, ularni boshqa joyga koʻchirish orqali oʻsimlikni koʻpaytirish mumkin. Koʻpaytirishda keng tarqalgan usul (qatlamlash deb nomlanadi) shoxni yerga egib qoʻyish va u ildiz otgandan soʻng, ildizlarni qazish va asosiy shoxdan ildiz qismini kesish. 

*Forsythia suspensa* anʼanaviy Xitoy tabobatining 50 ta asosiy oʻtlardan biri hisoblanadi. Forsythia poyalari *ajen* deb nomlangan koreys torli asbobini tayyorlash uchun ishlatiladi.

Umumiy nomlar
-------------

Baʼzi hududlarda bu o‘simlik **Pasxa daraxti**, gullari esa *sariq qoʻngʻiroqlar* sifatida tanilgan.  Eronda uni „sariq yasemin" nomi bilan atashadi.

Galereya
--------

* Gullaydigan Forsythia Klagenfurt, Karintiya, Avstriya*Gullaydigan Forsythia* Klagenfurt, Karintiya, Avstriya
* Yosh Forsythia butasiYosh Forsythia butasi
* Forsythia gullari va yosh barglari*Forsythia* gullari va yosh barglari
* Forsytiya guliForsytiya guli
* Yagona, 50 yoshli Forsythianing katta o'lchamiYagona, 50 yoshli Forsythianing katta o'lchami
* Forsytiya guliForsytiya guli
* Forsytiya gullarining yaqindan ko'rinishiForsytiya gullarining yaqindan ko'rinishi
* O'sayotgan Forsytiya.O'sayotgan Forsytiya.

Manbalar
--------

1. ↑  *Sunset Western Garden Book,* 1995:606–607
2. ↑  Kew World Checklist of Selected Plant Families
3. 1 2 3  Flora of China: *Forsythia*
4. 1 2  Flora Europaea: *Forsythia*
5. 1 2 3 4  Huxley, A. ed. (1992). *New RHS Dictionary of Gardening*. Macmillan ISBN 0-333-47494-5.
6. ↑  Forsythia by Green Deane at Eat the Weeds. Accessed April 2013
7. ↑  University of Oxford, Oleaceae information site: *Forsythia*
8. ↑  „Government of Alberta, Agriculture and Rural Development". 27-mart 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17-iyun 2008-yil.
9. ↑  „Forsythia Vahl". *www.worldfloraonline.org*. Qaraldi: 4-aprel 2021-yil.
10. ↑  „Forsythia × intermedia Zabel". *Plants of the World Online*.  Kew Science. Qaraldi: 4-aprel 2021-yil.
11. 1 2 3  Coats, Alice M.*. Garden shrubs and their histories*. Dutton, 1965.
12. ↑  „RHS Plant Selector – *Forsythia* × *intermedia* Week End 'Courtalyn'". Qaraldi: 7-iyun 2020-yil.
13. ↑  „RHS Plant Selector – *Forsythia* × *intermedia* 'Lynwood Variety'". Qaraldi: 7-iyun 2020-yil.
14. ↑  „RHS Plant Selector – *Forsythia* Marée d'Or 'Courtasol'". Qaraldi: 7-iyun 2020-yil.
15. ↑  „Forsythia viridissima" (inglizcha).  NCSU. Qaraldi: 20-mart 2020-yil.
16. ↑  *Vahl.* „Forsythia Lian Qiao Weeping PFAF Plant Database" (inglizcha).  Plants for a Future (2-may 2019-yil).
17. ↑  „Ajaeng" (ko).  Culture Content. 14-aprel 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-mart 2020-yil.