**1956 yil Gruziya namoyishlari**, **1956 yil Tbilisi qo'zg'oloni** yoki **9 mart qirg'ini**, Gruziya Sovet Sotsialistik Respublikasida Nikita Xrushchevning destalinizatsiya siyosatiga qarshi Iosif Stalinni qo'llab-quvvatlagan sovet gruzinlarining bir qator norozilik namoyishlari. Aktsiyalarning markazi respublika poytaxti Tbilisida bo'ldi. Stalin o'limining uch yilligiga bag'ishlangan spontan mitinglarda Xrushchevning yashirin nutqi qattiq norozilik uyg'otdi va tezda nazorat qilib bo'lmaydigan ommaviy namoyishlarga aylandi va natijada qo'zg'olon to'lqini shahar hayotini falaj qildi. Namoyishlarda Sovet Ittifoqi hukumatini o'zgartirish zarurati va Gruziyaning Sovet Ittifoqidan mustaqilligini e'lon qilishi kabi siyosiy talablar paydo bo'ldi.  Beqarorlik sharoitida Gruziya hukumati mas'uliyatni Sovet armiyasiga topshirdi. Shundan so‘ng, 9-mart kuni shaharda joylashgan harbiy qismlar rasmiy sovet nazarida "davlat mudofaasi" uchun hukumat binolarini egallab olgan universitet talabalariga qarata o‘t ochdi.  Voqealar natijasida ko'p sonda o'lgan bo'lishiga qaramay, ortga qadam qo'ymagan namoyishchilar qarshiliklarini 10 martgacha davom ettirdilar, ammo oxir-oqibat tanklar tomonidan tarqatib yuborildi. Turli manbalarda halok bo'lganlar soni haqidagi ma'lumotlar bir necha o'ndan bir necha yuzgacha. 

**Orqa fon**

1956 yil 25 fevralda bo'lib o'tgan Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasining 20-syezdi. Sovet Ittifoqi Kongressining yopiq majlisida Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasi Bosh kotibi Nikita Xrushchev "maxfiy nutq" so'zlab, Qizil Armiyaning, ayniqsa Iosif davridagi tozalash siyosatini tanqid qildi. Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasining sobiq Bosh kotibi Stalin. Vladimir Leninni va kommunizmning boshqa g'oyalarini qo'llab-quvvatlovchi ritorikani himoya qilishda davom etar ekan, u Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasining hukmron saflarida Stalinga sig'inish shakllanayotganini da'vo qildi.Sovet kommunizmining dastlabki yillaridan boshlab Stalinning asosiy ramzi sifatida o‘rnatilgan "Vozhd", "Xalqlar otasi" kabi taxalluslar Xrushchev davrida ham Sovet Ittifoqida keng qo‘llanila boshlandi. Shu sababli, yangi paydo bo'lgan destalinizatsiya siyosati sovet xalqini hayratda qoldirdi.

**Gruziyadagi reaktsiyalar**

Partiya gruzin millatchiligini tiyib turishiga qaramay, Xrushchevning Stalin siyosatini bekor qilish harakati sovet gruzinlari uchun milliy g'ururga zarba bo'ldi.  Ayniqsa, gruzin yosh avlodi Stalinni juda hayratda qoldirdi va uni oʻrnak oldi.  Stalinning "dahosi"ni doimo olqishlar, "Rossiyani boshqargan gruzin" degan afsona gruzinlarda milliy g‘ururga sabab bo‘lgan. Stalin yutuqlarini inkor etish gruzin milliy ongining rus/sovet hukmdorlari tomonidan ularga nisbatan yomon munosabatda bo'lishining ramzi sifatida ko'rindi..   Siyosiy norozilik bilan yuzaga kelgan vatanparvarlik tuyg'usi, Xrushchevning eski davrdagi barcha "yomonliklarni" Stalinga bog'lashi va gruzin millatini bilvosita haqorat qilishi gruzinlarning milliy g'ururiga tegdi.  Kutaisidagi o'sha paytdagi komsomol rahbari va Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyin Gruziya prezidenti bo'ladigan Eduard Shevardnadze keyinchalik Xrushchevning nutqi oxirida gruzinlar haqidagi kinoyali bayonoti gruzin yoshlari g'ururiga putur yetkazganini aytdi.

Stalin davridagi Gruziya voqealari va 1956 yilgi Gruziya namoyishlari turlicha talqin qilinadi. Biroq, bu voqealar stalinizmning qayta tiklanishi va bu 1924 yil avgust qo'zg'olonidan keyin gruzin millatchiligining birinchi aniq ifodasi bo'lganligi ko'plab manbalarning kelishuvidir.  Gruziyadagi voqealar Sovet matbuotida deyarli yoritilmadi va bu mavzu bir necha o'n yillar davomida taqiqlangan mavzuga aylandi. Ko'pincha bir-biriga qarama-qarshi bo'lsa-da, voqealar paytida sodir bo'lgan voqealar bir nechta zamonaviy hisobotlarni, guvohlarning so'zlarini va bir nechta omon qolgan sovet maxfiy hujjatlarini tahlil qilish orqali saqlanib qoldi.

1956 yil martdagi namoyishlar Gruziya Kommunistik partiyasi ichidagi yoriqlarni kengaytirdi, chunki ba'zi amaldorlar xalq bilan birdamligini ochiqdan-ochiq izhor qilishdi. 1956 yil iyul oyida Moskva Markaziy Qo'mitasi Gruziya kommunistik rahbariyatini tanqid qiluvchi qaror qabul qildi va avgust oyida Tbilisidagi partiyaning ikkinchi kotibi rus bilan almashtirildi. Ammo Mjavanadze intervyularda gruzinlarni tinchlantirdi va qurbonlar sonini minimallashtirdi va partiyaning yangi qarashlarni muhokama qilish uchun konferentsiya dasturi borligini e'lon qildi. Hukumat uchun muvaffaqiyatli bo'lgan bu pozitsiyasi uchun Mjavanadze 1957 yil iyun oyida Markaziy Qo'mita Prezidentligiga nomzod a'zoligiga ko'tarildi.  1978 yilning apreligacha Gruziyada sovet hokimiyatiga qarshilik ko‘rsatishga aniq urinish bo‘lmagan bo‘lsa-da, sovet hukumatiga qarshi to‘lqinli gina davom etdi. Gruziyada ko'p odamlar armiyaga namoyishchilarni o'qqa tutishni buyurgani uchun shaxsan Xrushchevni aybladilar. Tbilisi voqealari Gruziyaning Sovet Ittifoqi mustaqilligi haqidagi talablarining keng tarqalishiga olib keldi. Gruzinlar uchun Sovet Ittifoqiga sodiqlik jiddiy tarzda buzilgan va antisovet kayfiyati gruzin millatchiligining qayta tiklanishining muhim xususiyatiga aylandi.  Norozilik namoyishlari bostirilishiga qaramay, 1956 yil voqealari oxiriga kelib Gruziya xalqi Sovet Ittifoqiga sodiqligini jiddiy shubha ostiga qo'ya boshladi.  Tarixchi Ronald Grigor Suny shunday deb yozgan edi: "Sovet hukumatining tezkor va shafqatsiz munosabati Sovet tuzumining qanchalik o‘zgarishi va Stalin avtoritarizmining qanchalik saqlanib qolishi haqidagi dilemmani hal qila olmaganini yaqqol ko‘rsatdi. Hukumatning Tbilisidagi sarosimaga tushishi islohot partiyaning hokimiyatning asosiy monopoliyasini saqlab qolish qat'iyati bilan cheklanishining qonli belgisi edi"  .1956 yilgi voqeadan so'ng darhol Sovet Ittifoqidan ajralib chiqishga ochiq chaqirgan birinchi Gruziya er osti guruhlari paydo bo'ldi. Ular ko'pincha kichik va zaif edi va Sovet hukumati ularni tezda zararsizlantirishga muvaffaq bo'ldi. Biroq, ular 1956 yil martdagi mitingning yosh ishtirokchilari va 1980-yillarda Gruziyani mustaqillik uchun kurashga olib boradigan Merab Kostava va Zviad Gamsaxurdiya kabi dissidentlarning yangi avlodini manba qildilar.

1. ↑  Nahaylo, Bohdan; Swoboda, Victor (1990), *Soviet disunion: a history of the nationalities problem in the USSR*, s. 120. Free Press, ISBN 0-02-922401-2
2. ↑  Kozlov, Vladimir A (çeviri MacKinnon, Elaine McClarnand; 2002), *Mass Uprisings in the USSR: Protest and Rebellion in the Post-Stalin Years*, s. 112–136. M.E. Sharpe, ISBN 0-7656-0668-2
3. ↑  Suny, Ronald Grigor (1994), *The Making of the Georgian Nation*, s. 303–305. Indiana University Press, ISBN 0-253-20915-3
4. ↑  Cornell, Svante E. (2002), *Autonomy and Conflict: Ethnoterritoriality and Separatism in the South Caucasus: Cases in Georgia*, s. 146–149. Uppsala University, Department of Peace and Conflict Research, ISBN 91-506-1600-5
5. ↑  Kozlov, Vladimir A (çeviri MacKinnon, Elaine McClarnand; 2002), *Mass Uprisings in the USSR: Protest and Rebellion in the Post-Stalin Years*, s. 112–136. M.E. Sharpe, ISBN 0-7656-0668-2
6. 1 2  Tarkhan-Mouravi, George, *From Independence to Independence: 70 Years of Soviet Georgia*, Bölüm: Awde, Nicholas; Wright, John (ed. 1998), *The Georgians: A Handbook*. Curzon Press, ISBN 0-7007-0640-2 (metin Webarxiv andozasida xato: `|url=` qiymatini tekshiring. Boʻsh.)
7. 1 2  Suny, Ronald Grigor (1994), *The Making of the Georgian Nation*, s. 303–305. Indiana University Press, ISBN 0-253-20915-3
8. ↑  Lang, David Marshall (1962), *A Modern History of Georgia*, s. 264–265. London: Weidenfeld and Nicolson.
9. ↑  *1956 год: середина века*. ОЛМА Медиа Групп, 2007 — 135 bet. ISBN 978-5-7654-4961-5. 2 nisan 2020da qaraldi.
10. ↑  Suny, Ronald Grigor (1994), *The Making of the Georgian Nation*, s. 303–305. Indiana University Press, ISBN 0-253-20915-3
11. ↑  Kozlov, Vladimir A (çeviri MacKinnon, Elaine McClarnand; 2002), *Mass Uprisings in the USSR: Protest and Rebellion in the Post-Stalin Years*, s. 112–136. M.E. Sharpe, ISBN 0-7656-0668-2
12. ↑  Suny, Ronald Grigor (1994), *The Making of the Georgian Nation*, s. 303–305. Indiana University Press, ISBN 0-253-20915-3
13. 1 2  Suny, Ronald Grigor (1994), *The Making of the Georgian Nation*, s. 303–305. Indiana University Press, ISBN 0-253-20915-3
14. 1 2  Cornell, Svante E. (2002), *Autonomy and Conflict: Ethnoterritoriality and Separatism in the South Caucasus: Cases in Georgia*, s. 146–149. Uppsala University, Department of Peace and Conflict Research, ISBN 91-506-1600-5
15. ↑  Cornell, Svante E. (2002), *Autonomy and Conflict: Ethnoterritoriality and Separatism in the South Caucasus: Cases in Georgia*, s. 146–149. Uppsala University, Department of Peace and Conflict Research, ISBN 91-506-1600-5