G‘alabani qo‘lida ushlab turgan buzuq *Dea Roma* va go‘shak va boshqa nazrlar solingan qurbongoh haqida, qurbongoh yoki haykal poydevoridagi relef paneli nusxasi
 
**Qadimgi Rimdagi dinlar** turli xil imperatorlik va viloyat diniy urf-odatlaridan iborat bo'lib, ularga Rim aholisi ham, uning hukmronligi ostida bo'lganlar ham amal qilganlar.

Rimliklar o'zlarini juda dindor deb bilishgan va jahon qudrati sifatidagi muvaffaqiyatlarini xudolar bilan yaxshi munosabatlarni saqlashda jamoaviy taqvodorliklari bilan bog'lashgan *( pietalar )*. Ularning ko'pxudolik dini ko'plab xudolarni ulug'lagani bilan mashhur.

Tarixiy davrning boshidan boshlab Italiya yarim orolida yunonlarning mavjudligi Rim madaniyatiga ta'sir ko'rsatadi va ba'zi diniy urf-odatlarni, masalan, Apollon *kultuni* joriy bo'lishiga olib kelgan.. Rimliklar o'zlarining asosiy xudolari va yunonlar xudolari ( *interpretatio graeca* ) o'rtasida umumiy til izladilar, etrusklar kabi yunon miflari va ikonografiyasini Lotin adabiyoti va Rim san'ati uchun moslashtirganlar. Etrusk dini, ayniqsa, xudolar irodasini izlash uchun davlat tomonidan qo'llaniladigan avg'orlik amaliyotiga katta ta'sir ko'rsatdi. Afsonalarga ko'ra, Rimdagi diniy muassasalarning aksariyati uning asoschilariga, xususan, xudolar bilan to'g'ridan-to'g'ri muzokaralar olib borgan Rimning ikkinchi Sabine qiroli Numa Pompiliusga tegishli bo'lishi mumkin deb bo'g'laniladi. Ushbu arxaik din *mos maiorum*, "ajdodlar yo'li" yoki oddiygina "an'ana" ning asosi bo'lgan. Rim o'ziga xosligi uchun markaziy hisoblanadi.

 Avgust Pontifex Maximus rolida *( Labicana Augustus orqali )*
*Quyida batafsilroq ko'rib chiqiladigan materiallarning qisqacha mazmuni keltirilgan.*

Aksariyat davlat dinlarida ruhoniylik vakillari tomonidan amalga oshirilgan. Qadimgi Rimda cherkov va davlatni ajratishga o'xshash printsip yo'q bo'lgan. Rim respublikasi davrida (miloddan avvalgi 509-27) davlat amaldorlari etib saylangan o'sha kishilar avg va papa bo'lib ham xizmat qilishlari mumkin edi. Ruhoniylar turmush qurishdi, oila qurishdi va siyosiy faol hayot kechirishdi. Yuliy Tsezar konsul etib saylanishidan oldin pontifex maximus bo'ldi.

 Kibele taxtga o'tirdi, sher, kornukopiya va devor toji bilan. Rim marmar, c. 50-yil ( Getti muzeyi )
Imperiyaning yuqori qismida Rimda ko'plab xalqaro xudolar yasalgan va hatto eng chekka viloyatlarga ham olib kelingan. Jumladan Kibele, Isis, Epona va quyosh monizmi xudolari. Masalan, Mitra va Sol Invictus shimolda Rim Britaniya kabi joylarda topilgan. Chet dinlar imperiyaning boshqa joylaridan kelib chiqqan rimliklar orasida tobora ko'proq dindorlarni o'ziga jalb qilib kelgan. Yetkazilga sirli dinlar, keyingi hayotda najotni taklif qiladigan dinlar, har bir kishining shaxsiy tanlovi bo'lib, oilaviy marosimlarni o'tkazish va jamoat dinida qatnashishdan tashqari amalda bo'lgan. Biroq, sirlar eksklyuziv qasamlar va maxfiylikni, konservativ rimliklar shubha bilan "sehrgarlik ", fitna ( *coniuratio* ) yoki qo'poruvchilik faoliyatiga xos bo'lgan shartlarni o'z ichiga olgan. Mil.avvalgi 186-yilda Senatning Bakchanallarni cheklashga urinishlari singari, an'anaviy axloq va birlikka tahdid soladigan dinchilarni bostirish uchun vaqti-vaqti bilan va ba'zan shafqatsiz urinishlar qilingan. Rimliklar hech qachon bitta xudo yoki faqat bitta kultni yetishtirishga majbur bo'lmaganligi sababli, diniy bag'rikenglik monoteistik tizimlar uchun muammo emas edi.  Ludaizmning monoteistik qat'iyligi Rim siyosati uchun qiyinchiliklar tug'dirdi, bu ba'zida murosaga va maxsus imtiyozlar berishga, ba'zan esa hal qilib bo'lmaydigan ziddiyatlarga olib keldi. Masalan, diniy nizolar Birinchi yahudiy-Rim urushi va Bar Koxba qo'zg'oloniga sabab bo'lgan.

Miflar va ilohiy taqdirni asoslash
----------------------------------

 Qurbongohdan Venera va Marsgacha bo'lgan relef panelida bo'ri emizayotgan Romulus va Remus hamda Tiber va Palatin tepaligi kabi Rim topografiyasini ifodalovchi xudolar tasvirlangan surat.
Rim mifologik an'anasi, asosan shaharning paydo bo'lishi va yuksalishi haqidagi tarixiy afsonalar yoki afsonalarga boy. Bu rivoyatlarda asosiy e'tibor inson aktyorlariga qaratilgan bo'lib, faqat xudolarning vaqti-vaqti bilan aralashuvi ammo ilohiy buyurtma qilingan taqdirning keng tarqalgan tuyg'usidir. Rimning eng qadimgi davri uchun tarix va afsonani ajratish qiyin. 

 Pompey freskasi; Iapyx Eneyning sonidan o'q uchini olib tashlamoqda, uni Venera *Velifikanlar* kuzatmoqda (pardali)
Troyanning yunon ta'siri ostida tashkil etilganligi haqidagi afsona. Ishlab chiqilgan nasabnoma ( Lotin shohlari Alba Longa ) orqali Rimning Romul va Remus tomonidan asos solingani haqidagi mashhur afsona bilan uyg'unlashtirilgan. Egizaklar hikoyasining eng keng tarqalgan versiyasi qahramon afsonasining bir nechta jihatlarini aks ettiradi. Ularning onasi Rea Silviya amakisi qirol otasidan tortib olgan taxtni saqlab qolish uchun bokira bo'lib qolishni buyurgan edi. Ilohiy aralashuv orqali, Rhea Silvia Mars xudosi tomonidan emdirilgan. U egizaklarni tug'di va ular podshohning buyrug'i bilan fosh qilingan, ammo bir qator mo'jizaviy hodisalar tufayli qutqarilgan.
 



1. ↑  A classic essay on this topic is Arnaldo Momigliano, "The Disadvantages of Monotheism for a Universal State", *Classical Philology* 81.4 (1986) 285–297.
2. ↑  Alexandre Grandazzi, *The Foundation of Rome: Myth and History* (Cornell University Press, 1997), pp. 45–46.