Ukrainada harbiy muhandislar tayyorlash(2017-yil)
**Harbiy muhandislik** — harbiy inshootlarni loyihalash va qurish, harbiy transport va harbiy aloqa liniyalarini saqlash sanʼati, fan va amaliyoti sifatida erkin taʼriflangan. Harbiy muhandislar harbiy taktika ortidagi logistika uchun ham javobgardir. Zamonaviy harbiy muhandislik qurilish muhandisligidan farq qiladi. XX va XXI-asrlarda harbiy muhandislik shuningdek, KBRN mudofaasi va boshqa muhandislik fanlarini, masalan, mexanik va elektrotexnika texnikasini oʻz ichiga oladi.

NATO maʼlumotlariga koʻra: "harbiy muhandislik — bu tarkibiy qism yoki xizmatdan qatʼi nazar, jismoniy faoliyat muhitini shakllantirish uchun amalga oshiriladigan muhandislik faoliyatidir. Harbiy muhandislik manevr va butun kuchni qoʻllab-quvvatlashni, shu jumladan kuchlarni himoya qilish uchun muhandislik yordami, qoʻlbola portlovchi qurilmalar, atrof-muhit muhofazasi, muhandislik razvedkasi va harbiy qidiruv kabi harbiy muhandislik funksiyalarini oʻz ichiga oladi. Harbiy muhandislik transport vositalari, kemalar, samolyotlar, qurol tizimlari va jihozlariga xizmat koʻrsatadigan, taʼmirlaydigan va boshqaradigan „muhandislar" tomonidan amalga oshiriladigan faoliyatni oʻz ichiga olmaydi".

**Harbiy muhandislik** — bu harbiy akademiyalarda yoki harbiy muhandislik maktablarida oʻqitiladigan akademik fan hisoblanadi. Harbiy muhandislik bilan bogʻliq qurilish va buzish vazifalari odatda harbiy muhandislar, shu jumladan sapyor yoki kashshof sifatida oʻqitilgan askarlar tomonidan amalga oshiriladi. Zamonaviy qoʻshinlarda jang va otishma paytida oldinga siljish vazifalarini bajarishga oʻrgatilgan askarlar koʻpincha jangovar muhandislar deb ataladi.

Baʼzi mamlakatlarda harbiy muhandislar tinchlik davrida suv toshqini nazorati va daryolarda navigatsiya ishlari kabi noharbiy qurilish ishlarini ham bajarishlari mumkin. Ammo, bu faoliyat harbiy muhandislik doirasiga kirmaydi.

Kelib chiqishi
--------------

*Muhandis* soʻzi dastlab urush kontekstida ishlatilgan boʻlib, 1325-yilda *engineʼer* (soʻzma-soʻz dvigatelni boshqaruvchi) „harbiy dvigatellarning konstruktori" degan maʼnoni anglatadi.

Koʻpriklar va binolar kabi fuqarolik inshootlarini loyihalash texnik intizom sifatida rivojlanganligi sababli, qurilish muhandisligi atamasi leksikonga bunday noharbiy loyihalarni qurishga ixtisoslashganlar va eski intizom bilan bogʻliq boʻlganlar oʻrtasidagi farqlash usuli sifatida kiritildi. Qurilish muhandisligining tarqalishi harbiy kontekstda muhandislikdan oshib ketganligi va fanlar sonining kengayishi bilan „muhandislik" soʻzining asl harbiy maʼnosi hozirda asosan eskirgan. Uning oʻrniga „harbiy muhandislik" atamasi ishlatila boshlandi.

Tarixi
------

"B" tut portining havodan koʻrinishi(1944-yil 27-oktyabr)
Qadim zamonlarda harbiy muhandislar qamal urushi va dala istehkomlari, vaqtinchalik lagerlar va yoʻllar qurish uchun mas’ul edilar. Qadimgi davrning eng koʻzga koʻringan muhandislari rimliklar va xitoylar boʻlib, ular ulkan qamal mashinalarini (*katapultlar, qoʻchqorlar va qamal minoralari*) qurdilar. Rimliklar oʻzlarining legionlari uchun mustahkam yogʻoch lagerlar va asfaltlangan yoʻllar qurish uchun mas’ul edilar. Ushbu Rim yoʻllarining koʻpchiligi bugungi kunda ham foydalaniladi..

Harbiy muhandislik mutaxassislarining kuchiga ega boʻlgan birinchi ssivilizatsiya Rimliklar boʻlib, ularning armiyasi meʼmor deb nomlanuvchi harbiy muhandislarning jamlagan korpusini oʻz ichiga olgan. Bu guruh oʻz zamondoshlari orasida birinchi oʻrinda edi. Miloddan avvalgi 52-yilda qamal qilingan Aleziya shahrini toʻliq oʻrab olish uchun bor-yoʻgʻi 6 hafta ichida uzunligi 30 milya (48 km) boʻlgan qoʻsh devorli istehkomlar qurilishi kabi baʼzi harbiy muhandislik jasoratlari koʻlami bunga misoldir. Bunday harbiy muhandislik jasoratlari Galli himoyachilari uchun mutlaqo yangi va ehtimol hayratlanarli va ruhiy tushkunlik boʻlishi mumkin edi. Vitruvius Rim armiyasining muhandislari orasida eng mashhuri boʻlib, uning yozuvlari hali ham saqlanib qolgan.

Harbiy muhandislar hal qiluvchi rol oʻynagan hozirgi zamonaviy davrgacha boʻlgan janglarga misollar: Aleksandr Makedonskiy davridagi Tir qamalini, Lutsiy Flaviy Silva tomonidan Masada qamalini, shuningdek, Fors Salmonning xandaq taklifi bilan Xandaq jangi misol qilish mumkin.

Rim imperiyasi qulagandan keyin taxminan 600 yil davomida harbiy muhandislik amaliyoti gʻarbda deyarli rivojlanmagan. Darhaqiqat, Rim harbiy muhandisligining klassik texnikasi va amaliyotining koʻp qismi yoʻqolgan. Bu davr mobaynida piyoda askar (Rim harbiy muhandislik qobiliyatining katta qismi boʻlgan) asosan otliq askarlar bilan almashtirildi. Faqat oʻrta asrlarda harbiy muhandislik qamal urushiga yoʻnaltirilgan tiklanishni koʻrdi.

Harbiy muhandislar qal’alar va qal’alar qurishni rejalashtirdilar. Qamal qilishda ular qal’a mudofaasini bosib oʻtish harakatlarini rejalashtirdilar va nazorat qildilar. Qal’alar harbiy maqsadda boʻlganida, istehkomchilarning vazifalaridan biri bu harakatlarni bartaraf etish vositalarini ishlab chiqishdan oldin devorlarning poydevorini buzish uchun ularni buzish edi. Umuman olganda, istehkomchilar istehkom tizimlarini buzish yoki boshqa yoʻl bilan yengib oʻtish yoki chetlab oʻtish boʻyicha mutaxassislar edi.

Gibraltardagi Qirollik harbiy hunarmandlarining ishchi kiyimi(1795-yil).
XIV-asrda poroxning rivojlanishi bilan toʻp shaklida yangi qamal dvigatellari paydo boʻldi. Dastlab harbiy muhandislar, xuddi oldingi qamal dvigatellarida boʻlgani kabi, ushbu yangi qurollarni saqlash va ishlatish uchun javobgar edi. Angliyada yangi texnologiyani boshqarish muammosi qirollikning toʻplari, qurol-yarogʻlari va qal’alarini boshqarish uchun taxminan 1370-yilda Ordnance idorasini yaratishga olib keldi. Har ikkala harbiy muhandislar ham, artilleriya ham ushbu tashkilotning asosini tashkil etdilar va 1855-yilda idoraning vorisi boʻlmish Oʻq-dorilar kengashi tarqatib yuborilguncha birga xizmat qildilar.

Qadimgi qurollar bilan taqqoslaganda, toʻp anʼanaviy oʻrta asr istehkomlariga qarshi ancha samarali edi. Harbiy muhandislik dushmanning toʻgʻridan-toʻgʻri va zarbasidan yaxshiroq himoyalanish uchun istehkomlarni qurish usulini sezilarli darajada oʻzgartirdi. Yangi istehkomlar, shuningdek, himoyachilarning dushmanga hujum qilish qobiliyatini oshirishga qaratilgan edi. Qal’a qurilishi XVI-asrda Yevropada italyan dizayni asosida kengayib bordi.

1812-yildagi Berezina jangi paytida fransuz sapyorlari.
XVIII-asrga kelib ingliz, fransuz, prussiya va boshqa qoʻshinlardagi piyoda (piyoda) polklari tarkibiga pioner otryadlari kirdi. Tinchlik davrida bu mutaxassislar binolar, transport vagonlari va boshqalarni qurish va taʼmirlash bilan shugʻullanadigan polk hunarmandlarini tashkil etdilar. Faol xizmatda ular kolonnalar boshida bolta, belkurak va nayzalar bilan harakat qilishdi, toʻsiqlarni tozalashdi yoki polkning asosiy qismi qiyin erlarda harakatlanishini taʼminlash uchun koʻpriklar qurdilar.

Zamonaviy Royal Welch Fusiliers va Fransiya Chet legionlari hali ham faqat namoyish uchun moʻljallangan xrom bilan qoplangan asboblarni koʻtarib, tantanali paradlar oldida yurishadigan pioner boʻlimlarni saqlab turishadi. Boshqa tarixiy farqlar orasida uzun ish fartuklari va soqol qoʻyish huquqi mavjud. Gʻarbiy Afrikada Ashanti armiyasiga boshpana qurish uchun mas’ul boʻlgan duradgorlar va qurollarni taʼmirlovchi temirchilar hamroh boʻlgan. XVIII-asrga kelib, istehkomlarga qarshi hujumlar paytida Dahomeya armiyasiga sapyorlar yuborilgan.

Yarim orol urushi (1808—1814) Britaniya armiyasi ofitserlari va askarlarini qamal operatsiyalari va koʻpriklar oʻtkazish boʻyicha tayyorlash va bilimidagi kamchiliklarni aniqladi. Urush paytida past darajali qirollik muhandislari ofitserlari keng koʻlamli operatsiyalarni amalga oshirdilar. Ularning qoʻmondonligi ostida qamal sanʼatidan hech narsa bilmagan ikki-uch batalon, ikki-uch ming kishidan iborat ishchi guruhlari bor edi. Qirollik muhandislari ofitserlari koʻpincha dushman oʻti ostida askarlarga eng oddiy vazifalarni koʻrsatishlari kerak edi. Bir nechta ofitserlar yoʻqolgan va ularni almashtirib boʻlmadi va qamal operatsiyalari uchun taʼlimning yaxshiroq tizimi talab qilindi. 1812-yil 23-aprelda Qirollik Varrantiga koʻra, Qirollik muhandislari korpusi va Qirollik harbiy hunarmandlari, isteʼmolchilari va konchilar korpusining kichik ofitserlariga „Saplash, konchilik va boshqa harbiy dala ishlari"ni oʻrgatish uchun muassasaga ruxsat berildi.

Royal Engineers Establishmentdagi birinchi kurslar iqtisodiyotga katta eʼtibor berilgan holda barcha darajalar asosida oʻtkazildi. Xodimlarni qisqartirish uchun nodavlat notijorat tashkilotlari va ofitserlar askarlarga koʻrsatma berish va koʻrikdan oʻtkazish uchun mas’ul edilar. Agar erkaklar oʻqish va yozishni bilmasalar, ularga oʻrgatishgan va oʻqish va yozishni biladiganlar oddiy rejalarni chizish va izohlashni oʻrgatishgan. Qirollik muhandislari muassasasi tezda barcha dala ishlari va koʻpriklar uchun mukammallik markaziga aylandi. Tashkilot direktori kapitan Charlz Pasli oʻz taʼlimotini tasdiqlashni juda xohlardi va muntazam mashgʻulotlar tashkilotning texnikasi va oʻqitishni takomillashtirish uchun namoyish yoki tajriba sifatida oʻtkazildi. 1833-yildan boshlab koʻprik mahorati har yili Medway boʻylab ponton koʻprigi qurilishi bilan namoyish etildi, u garnizon piyodalari va Meydstondan otliq qoʻshinlar tomonidan sinovdan oʻtkazildi. 1843-yilga kelib, bu namoyishlar mahalliy aholi uchun mashhur tomoshaga aylandi, 43 000 kishi istehkomlar bosh inspektoriga hisobot berish uchun tuproq ishlariga hujum qilish usulini sinab koʻrish uchun dala kunini tomosha qilish uchun kelgan. 1869-yilda Qirollik muhandislar muassasasining unvoni „Harbiy muhandislik maktabi" (SME)ga oʻzgartirildi, bu nafaqat Britaniya armiyasi uchun muhandislik taʼlimoti va taʼlimining shrifti, balki Yevropadagi yetakchi ilmiy armiya sifatida ham uning maqomini tasdiqlaydi.

Koreya urushidagi janglarda vayron boʻlgan koʻprik oʻrniga Beyli koʻprigi qoʻllanilmoqda.
Ichki yonuv dvigatelining paydo boʻlishi harbiy muhandislikdagi jiddiy oʻzgarishlarning boshlanishini belgilab berdi. IXX-asrning oxirida avtomobilning paydo boʻlishi va XX-asrning boshlarida havo parvozidan ogʻirroq boʻlishi bilan harbiy muhandislar ushbu tizimlarning harakatini va urushda joylashishini qoʻllab-quvvatlashda katta rol oʻynadilar. Harbiy muhandislar portlovchi moddalar sohasida katta bilim va tajribaga ega boʻlishdi. Ularga bombalar, minalar va dinamitlarni joylashtirish vazifasi yuklatildi.

Birinchi jahon urushi oxirida Gʻarbiy frontdagi qarama-qarshilik Germaniya imperatorlik armiyasini Ittifoqchi xandaqlarni yorib oʻtish uchun „hujum guruhlari" ni tashkil qilish uchun tajribali va ayniqsa malakali askarlarni toʻplashiga sabab boʻldi. Kengaytirilgan tayyorgarlik va maxsus qurollar (masalan, oʻt oʻchiruvchilar) bilan bu otryadlar bir oz muvaffaqiyatga erishdi, ammo urush natijasini oʻzgartirish uchun juda kech. Biroq, Ikkinchi jahon urushining boshida Wehrmacht „Pioniere" batalonlari hujumda ham, mudofaada ham oʻzlarining samaradorligini isbotladilar, bu esa boshqa qoʻshinlarni oʻzlarining jangovar muhandislik batalonlarini yaratishga ilhomlantirdi. Belgiyaning Eben-Emael qal’asiga hujumni Luftwaffe glider-muhandislari amalga oshirgan.

1944-yilda Normandiyaga amfibiya qoʻnishi doirasida „Atlantika devori" ning nemis mudofaa pozitsiyalarini magʻlub etish zarurati maxsus jangovar muhandislik transport vositalarini ishlab chiqishga olib keldi. Ular birgalikda Xobartning kulgilari sifatida tanilgan, jangovar muhandislarni tashish uchun maxsus Cherchill AVRE transport vositasi edi. Ushbu va boshqa maxsus hujum mashinalari ixtisoslashtirilgan 79-zirhli diviziyaga aylantirildi va Overlord — „D-Day" operatsiyasi paytida joylashtirildi.

Ikkinchi jahon urushidagi boshqa muhim harbiy muhandislik loyihalari orasida Tut bandargohi va Pluton operatsiyasi mavjud. Zamonaviy harbiy muhandislik dala istehkomlarini qurish, yoʻllarni asfaltlash va yer toʻsiqlarini buzib oʻtish kabi Rim rolini hanuzgacha saqlab qoladi. Masalan, Yom Kipur urushi paytida Suvaysh kanalini buzish muhim harbiy muhandislik vazifasi edi.

Taʼlim
------

Harbiy muhandislar turli muhandislik dasturlari boʻyicha kelishi mumkin. Ular mexanik, elektrotexnika, fuqarolik yoki sanoat muhandisligi bitiruvchilari boʻlishi mumkin.

Zamonaviy harbiy muhandislikni uchta asosiy vazifa yoki sohaga boʻlish mumkin:

* jangovar muhandislik;
* strategik taʼminot;
* yordamchi qoʻllab-quvvatlash.

Jangovar muhandislik jang maydonidagi muhandislik bilan bogʻliq. Jangovar muhandislar urush zonalarida xandaq qazish va vaqtinchalik inshootlar qurish kabi urushning oldingi qatorlarida harakatchanlikni oshirish uchun mas’uldirlar.

Strategik qoʻllab-quvvatlash aerodromlar qurish, portlar, avtomobil yoʻllari va temir yoʻl kommunikatsiyalarini yaxshilash va yangilash kabi aloqa zonalarida xizmat koʻrsatish bilan bogʻliq.

Yordamchi yordam xaritalar bilan taʼminlash va tarqatishni, shuningdek, portlamagan kallaklarni yoʻq qilishni oʻz ichiga oladi. Harbiy muhandislar bazalar, aerodromlar, yoʻllar, koʻpriklar, portlar va kasalxonalar qurishadi. Zamonaviy urushlargacha boʻlgan tinchlik davrida harbiy muhandislar qurilish inshootlarini qurishda qatnashib, qurilish muhandislari rolini oʻynagan. Hozirgi vaqtda harbiy muhandislar deyarli butunlay jangovar logistika va tayyorgarlik bilan shugʻullanadilar.

Portlovchi moddalar muhandisligi
--------------------------------

Portlovchi moddalar qisqa vaqt ichida maʼlum hajmda tez kengayib boruvchi gazlarni ishlab chiqaradigan har qanday tizim sifatida taʼriflanadi. Muayyan harbiy muhandislik kasblari, shuningdek, portlovchi moddalar va vayronagarchiliklar va ulardan jang maydonida foydalanish sohalariga ham tegishli. Portlovchi qurilmalar jang maydonida bir necha asrlar davomida, jangovar harakatlardan tortib to hududni tozalashgacha boʻlgan koʻplab operatsiyalarda ishlatilgan. Portlovchi moddalarning birinchi maʼlum boʻlgan rivojlanishi X-asrda Xitoyga toʻgʻri keladi. Bu yerda xitoyliklar dunyodagi birinchi maʼlum boʻlgan portlovchi moddani, qora kukunni yaratish bilan shugʻullanadilar. Dastlab koʻngilochar maqsadlarda ishlab chiqilgan boʻlsa, qora kukun keyinchalik harbiy maqsadlarda bomba va oʻq otish qurollarida oʻq otishni oʻrganish uchun ishlatilgan. Ushbu sohaga ixtisoslashgan harbiy muhandislar turli xil ish sharoitlarida foydalanish uchun koʻplab portlovchi qurilmalarni ishlab chiqadilar va loyihalashadi. Bu xususiyat odatda jangovar muhandislar roli ostida roʻyxatga olinadi, ular vayronagarchiliklar boʻyicha ekspertiza, shuningdek, minalar va IEDlarni aniqlash va yoʻq qilish boʻyicha ham kiradi.

Mamlakatlar boʻyicha harbiy muhandislik
---------------------------------------

Harbiy muhandislar dunyoning barcha qurolli kuchlarida muhim ahamiyatga ega boʻlib, ular doimo kuchlar tarkibiga yoki hatto milliy qoʻshinlarning jangovar boʻlinmalariga chambarchas integratsiyalashgan.

Fransuz muhandislik armiyasi koʻprik yotqizmoqda
### Braziliya

Braziliya armiyasi muhandislari Quadro de Engenheiros Militares tarkibiga kiradi. Uning aʼzolari anʼanaviy Instituto Militar de Engenharia (IME Harbiy muhandislik instituti) yoki Agulhas Negras (AMAN Agulhas Negras harbiy akademiyasi) Harbiy Akademiya tomonidan oʻqitilgan yoki professionallashtirilgan tomonidan oʻqitilgan.

Braziliya harbiy-dengiz kuchlarida muhandislar Corpo de Engenheiros da Marinha, Quadro Complementar de Oficiais da Armada va Quadro Complementar de Oficiais Fuzileiros Navaisni egallashlari mumkin. Ofitserlar Centro de Instrução Almirante Wandenkolk (CIAW) (Admiral Wandenkolk Instruction Center) va Escola Naval (EN) (Dengiz maktabi) dan kelishlari mumkin, ular dengiz flotining ichki tanlovi orqali Universidade de San-Pauluda (USP San-Paulu universiteti) oʻqishni tugatadilar.

### Buyuk Britaniya

Buyuk Britaniya harbiy muhandislik maktabi Britaniya armiyasining qirollik muhandislari uchun asosiy taʼlim muassasasi hisoblanadi. RSME shuningdek, Buyuk Britaniya dengiz floti, Buyuk Britaniya havo kuchlari, Britaniya armiyasining boshqa qurollari va xizmatlari, boshqa hukumat departamentlari, shuningdek, zarur boʻlganda, tashqi va Hamdoʻstlik mamlakatlari uchun treninglar oʻtkazadi. Ushbu koʻnikmalar armiyaning operatsion qobiliyatida muhim tarkibiy qismlarni taʼminlaydi va Buyuk Britaniya muhandislari hozirda:

* Afg'oniston;
* Iroq;
* Kipr;
* Bosniya;
* Kosovo;
* Keniya;
* Bruney;
* Folklend;
* Beliz;
* Germaniya va Shimoliy Irlandiyada joylashtirilgan.

Buyuk Britaniya muhandislari Saudiya Arabistoni, Quvayt, Italiya, Misr, Iordaniya, Kanada, Polsha va AQShdagi mashgʻulotlarda ham ishtirok etishadi.

### Amerika Qoʻshma Shtatlari

Amerika Qoʻshma Shtatlarida harbiy muhandislikning keng tarqalishi Amerika inqilobiy urushi davrida, muhandislar AQSh armiyasida vazifalarni bajarganlarida boshlangan. Urush paytida ular qoʻshinlarni qarama-qarshi kuchlardan himoya qilish uchun yerlarning xaritasini tuzib, istehkomlar qurishgan. Amerika Qoʻshma Shtatlaridagi birinchi harbiy muhandislik tashkiloti Armiya muhandislar korpusi edi. Muhandislar Qoʻshma Shtatlarning urush tarixi davomida istehkomlardan foydalanish yoki yangi texnologiya va qurollarni loyihalashdan qatʼi nazar, harbiy qoʻshinlarni himoya qilish uchun javobgar edi. Armiya dastlab faqat muhandislarni daʼvo qilgan, ammo AQSh harbiy boʻlinmalari dengiz va osmonga kengaygani sayin, barcha sohalarda harbiy muhandislik sektalariga ehtiyoj ortib bordi. Amerika Qoʻshma Shtatlari armiyasining har bir tarmogʻi kengayib borar ekan, texnologiya ularning ehtiyojlariga moslashdi.

Manbalar
--------

1. 1 2  „military engineering".  Encyclopædia Britannica Inc (2013). Qaraldi: 13-fevral 2013-yil.
2. ↑  NATO publication*. MC 0560 "MILITARY COMMITTEE POLICY FOR MILITARY ENGINEERING"*. NATO, 1-aprel 2008-yil.
3. ↑  Bernard Brodie, Fawn McKay Brodie*. From Crossbow to H-bomb*. Indiana University Press, 1973. ISBN 0-253-20161-6.
4. ↑  Oxford English Dictionary
5. ↑  Engineers' Council for Professional Development definition on Encyclopædia Britannica (Includes Britannica article on Engineering)
6. ↑  *Purton, Peter* „The Medieval Military Engineer" (2018-yil aprel). 2019-yil 26-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 13-may.
7. ↑  Canadian Forces Publication, A-JS-007-003/JD-001 Customs and Traditions of the Canadian Military Engineers. 30 June 2003 [*sayt ishlamaydi*]
8. ↑  *Museum, Royal Engineers* „Corps History – Part 2". 2010-yil 4-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 12-yanvar.
9. ↑  Langins, Janis. *Conserving the Enlightenment: French Military Engineering from Vauban to the Revolution*. Cambridge, Massachusetts MIT Press. 2004.
10. ↑  Edgerton, Robert B.*. The Fall of the Asante Empire: The Hundred-Year War For Africa's Gold Coast*. Simon & Schuster, 2010 — 61 bet. ISBN 9781451603736.
11. ↑  Thornton, John Kelly*. Warfare in Atlantic Africa, 1500-1800*. Psychology Press, 1999 — 85 bet. ISBN 9781857283921.
12. ↑  „Become a Military Engineer: Step-by-Step Career Guide".
13. ↑  „מאצרות".

 Friday, 10 April 2020
14. ↑  „Combat Engineer (12B)". *goarmy.com*. Qaraldi: 26-aprel 2019-yil.
15. 1 2  „Explosive | chemical product" (inglizcha). *Encyclopedia Britannica*. Qaraldi: 26-aprel 2019-yil.
16. ↑  Cooper, Paul W.*. Explosives Engineering* (inglizcha). John Wiley & Sons, 19-iyul 2018-yil. ISBN 9781119537137.
17. ↑  „Quadro de Engenheiros Militares - Armas, Quadros e Serviços" (pt-BR). *Exército Brasileiro*. 2023-yil 13-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 16-mart.
18. ↑  *Chambers, John* „Engineering, Military".  Encyclopedia.com (2000). Qaraldi: 2013-yil 14-fevral.