Bu maqola **Paktika Province** haqidadir. Loya Paktia —  bilan adashtirmang.
Koordinatalari: 33°36′N 69°30′E﻿ / ﻿33.6°N 69.5°E﻿ / 33.6; 69.5GOKoordinatalari: 33°36′N 69°30′E﻿ / ﻿33.6°N 69.5°E﻿ / 33.6; 69.5GO

**Paktiya** ( pashtu / dari. پکتيا – *Paktyā* ) — Afgʻonistonning 34 ta viloyatidan biri boʻlib, mamlakat sharqida joylashgan. Kattaroq Loya Paktiya viloyatining bir qismini tashkil etuvchi Paktiya viloyati 15 tumanga bo'lingan va taxminan 623 000 aholiga ega, bu asosan qishloq joylarda yashaydigan qabila jamiyatidir. Pushtunlar aholining koʻp qismini tashkil qiladi va oz foizga tojiklar kiradi Gardez viloyat markazidir. Paktiyadagi an'anaviy taom guruch va mos loviya yoki yashil grammdan tayyorlangan (dandakai) deb nomlanadi.

2021 yilda Tolibon 2021 yilgi hujum paytida viloyat ustidan nazoratni qo'lga kiritdi.

Tarix
-----

  
1985-yilda Xost alohida viloyat boʻlgunga qadar Paktiya Xost va Paktika bilan birlashgan viloyat edi Bu uchta viloyat endi *Loya Paktia* deb ataladi, ya'ni "Katta Paktiya". Paktiya 1980-yillarda, Afgʻoniston rahbariyatining salmoqli qismi viloyatdan kelgan paytda mashhur boʻlgan. Najibulloh Ahmadzay ( Afg'onistonning sobiq prezidenti ), Muhammad Aslam Vatanjar, Shahnavaz Tanai va Sayid Muhammad Gulabzoi kabi taniqli rahbarlar qatoriga kiradi.

### Sovet-Afg'on urushi (1988)

1988- yil 7-8 yanvar kunlari Pokiston-Afg'oniston chegarasi yaqinidagi Paktiya viloyatida 3234-tepalik uchun jang bo'lib o'tdi, bu 345-mustaqil gvardiya havo-desant polki, 39-sonli Sovet havo-desant qo'shinlari tomonidan Sovet tomonidan bosib olingan Afg'onistonda muvaffaqiyatli mudofaa harakati edi. 200 dan 250 gacha mujohid isyonchilarga qarshi.

Sovet qo'mondonlari Gardezdan Xostgacha bo'lgan yo'lning butun qismini himoya qilishni xohlashdi.

Eng muhim nuqtalardan biri polkovnik Valeriy Vostrotin boshchiligidagi 345-mustaqil gvardiya havo-desant polkining 9-rotasiga tayinlangan va balandligi 3234 metr bo'lgan 3234 -tepalik nomsiz tepalik edi.

39 kishidan iborat kompaniya 1988 -yil 7- yanvarda tepalikka qo'ndi, uning vazifasi tepada joylashgan yo'lning uzun qismini kuzatish va nazorat qilish va shu tariqa konvoylarning xavfsiz o'tishini ta'minlash uchun tepalikning mustahkam nuqtasini yaratish va ushlab turish vazifasini oldi.

Qo‘nganidan ko‘p o‘tmay, afg‘on sharoitida yaxshi tayyorgarlikdan o‘tgan va tajribali havo-desant qo‘shinlari yo‘lni ham, tepalik yo‘laklarini ham qamrab oladigan pozitsiyalarni egallashga kirishdilar. Ular qazishganida, mujohidlar soat 15:30 da hujum boshladilar. Avval ular barcha mumkin bo'lgan qurollar, shu jumladan orqaga tortiluvchi qurollar va RPGlar bilan o'q uzdilar. Bir necha zarbadan so‘ng sovet artilleriyasi javob berib, mujohidlarning ba’zi qurollarini o‘chirdi, birinchi vzvod komandiri leytenant Viktor Gagarin radio orqali o‘q uzdi. Qo'zg'olonchilarning olovi susayganida, bu piyodalar hujumining boshlanishi ekanligi ayon bo'ldi.

Havo-desant qo'shinlari 200 dan 250 gacha mujohidlardan iborat muvofiqlashtirilgan va yaxshi qurollangan kuchlar tomonidan hujumga uchragan. Hujumlar ikki tomondan amalga oshirilgan, bu hujumchilarga Pokistonda Amerika agentlari tomonidan o'qitilgan isyonchilar yordam bergan bo'lishi mumkinligini ko'rsatadi. Jang paytida Sovet bo'linmasi shtab-kvartira bilan doimiy aloqada bo'lib, 40-armiya rahbariyatiga artilleriya yordami, o'q-dorilar, armatura va yaradorlarni vertolyot bilan evakuatsiya qilish bo'yicha taklif qilgan barcha narsalarni oldi.

Charchagan va asosan yarador bo'lgan sovetlarning o'q-dorilari deyarli yo'q edi, ammo oxirgi karvon pastdagi yo'ldan o'tguncha tepalikni egallashda davom etdi.

Sovet qo'shinlari juda kam talofat ko'rdi, olti kishi halok bo'ldi va 39 kishidan 28 kishi yaralandi. Halok bo'lgan ikki askar - Vyacheslav Aleksandrovich Aleksandrov va Andrey Aleksandrovich Melnikov vafotidan keyin Sovet Ittifoqi Qahramoni oltin yulduzi bilan taqdirlandilar. Ushbu jangda qatnashgan barcha parashyutchilar Qizil Bayroq va Qizil Yulduz ordeni bilan taqdirlangan. 

Sovet hisoblariga ko'ra, mujohidlar 200 dan ortiq odamni yo'qotgan. Sovetlar esa 70-200 kishini yo'qotdi. Mujohidlar to‘rtburchaklar shaklidagi qora-sariq-qizil chiziqlari bo‘lgan qora formada edilar. 

### 1991- yildan keyin

 2007- yilda Gardez yaqinidagi AQSh harbiy bazasi
Tolibon hukumati qulagandan so'ng darhol Paktiya mamlakatdagi eng tartibsiz mintaqalardan biri edi, chunki viloyatni nazorat qilish uchun raqib militsiya qo'mondonlari o'rtasida kichik fuqarolik urushi boshlandi va Tolibon va Al-Qoida jangchilari ishg'ol ostidagi amerikalik qo'shinlarga bir qismini berdi. Ularning eng og'ir yo'qotishlari Gardez janubidagi g'or majmualarida.

Paktiya Tolibon isyonchilari va ISAF tomonidan qoʻllab-quvvatlanadigan Afgʻoniston milliy xavfsizlik kuchlari oʻrtasida shiddatli janglar boʻlgan hudud edi. Paktiya Tolibonning uyushgan qarshiligining so'nggi redublaridan biri edi; Anakonda operatsiyasining katta qismi Paktiyaning eng katta tumani Zurmatda bo'lib o'tdi. Pacha Xon Zadran 2002- yil yanvar oyida Hamid Karzay tomonidan viloyat gubernatori etib tayinlangan edi, biroq Zadran kuchli mahalliy qarshiliklarga duch keldi va Zadranni "kontrabandachi", "zolim" va "qotil" deb hisoblagan mahalliy qabila oqsoqoli Hoji Sayfulla Gardezga kirishiga to'sqinlik qildi. ". Zadranga sodiq qo‘shinlar Gardezga bir necha bor hujum qilishdi va Sayfullaning militsiyasi tomonidan qarshilik ko‘rsatildi, natijada ko‘plab odamlar halok bo‘ldi. Zadran 2002 yil fevral oyida Gardezga halokatli raketa hujumiga buyruq berganidan keyin Karzay tomonidan ishdan bo'shatildi

2003- yil fevral oyida Gardezdagi 1- Viloyatni qayta qurish guruhi (PRT) mahalliy afg'on loyihalarini moliyalashtirish maqsadida overwatchda xavfsizlikni kuchaytirishni boshladi. PRT Gardez tarkibiga AQSh armiyasining fuqarolik ishlari kontingenti va maxsus kuchlar bilan birga 504 -chi 82-ABN-dan mustahkamlangan vzvod kiradi. 2003 yil mart oyida USAID va Davlat departamenti vakillari Gardezdagi 1-Viloyatni qayta qurish guruhiga (PRT) qo'shilishdi.

2006-yil sentabrida gubernator Hakim Tanival Gardezdagi ofisidan chiqib ketayotganda Tolibon xudkush hujumchisi tomonidan o‘ldirilgan. O‘shanda Tanival mamlakatda isyonchi kuchlar tomonidan o‘ldirilgan Tolibondan keyingi eng yuqori martabali amaldor edi.

2010-yil 12-fevralda AQSh maxsus kuchlari tomonidan Xataba reydida besh nafar tinch aholi, jumladan ikki homilador ayol va bir o‘smir qiz halok bo‘ldi. Keyinroq AQSh maxsus kuchlari voqeani yashirishga uringanlikda ayblandi. Qo'shma maxsus operatsiyalar qo'mondonligi rahbari, AQSh vitse-admiral Uilyam Makreyven o'limlar "dahshatli xato" ekanligini ta'kidladi, kechirim so'radi, o'lim uchun javobgarlikni o'z zimmasiga oldi va qo'ylar bilan an'anaviy afg'on ta'ziyasini taqdim etdi.

Ba'zi erta tartibsizliklardan so'ng, 2006 -yilda gubernatorning xudkush-terrorchi tomonidan o'ldirilishi kabi shov-shuvli voqealarga qaramay, uzoq vaqt nisbatan xotirjamlik kuzatildi. 2014- yilda amerikaliklar qo'shinlarini olib chiqish yaqinlashganda zo'ravonlik voqealari ko'paygan.

Some regions of Paktia are also believed to be a safe haven for militants from the Haqqani network, an anti-government combat organisation involved in the Taliban insurgency.

Sog'liqni saqlash
-----------------

 
Toza ichimlik suviga ega xonadonlar ulushi 2005 yildagi 30 foizdan 2011- yilda 36 foizgacha oshdi Malakali tug‘ruqxona xodimlari ishtirok etgan tug‘ilishlar ulushi 2005- yildagi 9 foizdan 2011- yilda 3 foizga tushdi

Ta'lim
------

Umumiy savodxonlik darajasi (6+ yosh) 2005 yildagi 35 foizdan 2011 yilda 27 foizga tushdi Umumiy sof roʻyxatga olish darajasi (6–13 yosh) 2005 yildagi 65% dan 2011 yilda 24% gacha tushdi
 

 Paktiya viloyatidagi qor bilan qoplangan tog'lar
Paktiya Xayber-Paxtunxva viloyatining Pokiston tomonidan boshqariladigan Kurram tumani bilan chegaradosh. Afgʻoniston hududida soat miliga teskari tartibda Logar viloyati, Gʻazni viloyati, Paktika viloyati va Xost viloyati bilan chegaradosh.

Paktiya asosan togʻli viloyat boʻlib, aholisining koʻp qismi sharqda Ahmadxeldan tortib, Zurmatgacha va qoʻshni Paktika viloyatigacha choʻzilgan markaziy vodiyda yashaydi. Viloyatning sharqiy qismi, xususan Tsamkani va Dand Av Patan Pokistonga olib boradigan ikkinchi vodiydir.

Jaji (Zazi) va Jani Xel tumanlari asosan tog'li bo'lib, aholi yashaydigan vodiylar ancha kichikroq.

Gardezning janubidagi Xost-Gardez dovoni hududi tog'li bo'lib, aholi punktlari asosiy dovon va kichikroq vodiylar bilan cheklangan.

2005 yildan boshlab Azra tumani endi Paktya tarkibiga kirmaydi. U shimolda Logar provinsiyasiga bog'langan bo'lib, u yo'llar va odamlar bilan ancha chambarchas bog'langan. 
 

 Paktiya viloyati aholisi
 Afg'onistondagi etnolingvistik guruhlar
 Paktiya viloyati tumanlari
As of 2021, the total population of the province is 622,831. According to the Institute for the Study of War, "The province is predominantly Pashtun, with a small Tajik population." According to the figures below, the ethnic groups of the province are as follows: 78% Pashtun and 22% Tajik.

### Tumanlar

Paktiya viloyati tumanlari| Tuman | Etnik kelib chiqishi | Aholi (2022) | Izohlar |
| --- | --- | --- | --- |
| Ahmad Abo | Pushtunlar | 16 019 | 2005 yilda Said Karam tumanida tashkil etilgan; norasmiy Mirzaka tumani kiradi |
| Ahmadkhel | Pushtunlar | 13,113 |  |
| Dand Aw Patan | Pushtunlar | 15,276 |  |
| Gardez | 56% pushtunlar va 44% tojiklar | 195 046 | Viloyatning asosiy shimoliy-janubiy va sharqiy-g'arbiy yo'llarining chorrahasida joylashgan poytaxt Gardezni o'z ichiga oladi. |
| Gerda Serai | Pushtunlar | 6,432 |  |
|  Janikhel tumani | | Pushtunlar | 20 075 |  |
|  Lazha Mangal tumani | | Pushtunlar | 10 815 |  |
| Mirzaka | Pushtunlar | 4934 |  |
| Rohaniy Baba | Pushtunlar | 11 710 |  |
| - dedi Karam | 85% pushtunlar, 15% tojiklar | 128 150 | 2005 yilda bo'lingan |
| Shvak | Pushtunlar | 3177 |  |
| Tsamkani | Pushtunlar | 28 726 | Paktiyaning sharqiy yarmidagi eng katta va Pokistonga asosiy darvoza bo'lgan Tsamkani shahrini o'z ichiga oladi. |
| Zadran | Pushtunlar | 13 980 | 2005 yilda Gerda Serayni yaratish uchun bo'lingan |
| Zazi | 85% pushtunlar, 15% tojiklar | 144 912 | Pokistondagi shialar va sunniylar o‘rtasidagi diniy nizolardan qochgan odamlar vaqti-vaqti bilan Zaziyga panoh topadilar. |
| Zurmat | 75% pushtunlar, 25% tojiklar | 200 540 | Aholi zich joylashgan, nisbatan obod qishloq xoʻjaligi rayoni. Aksariyat boshqa tumanlardan farqli o'laroq, Zurmat bir nechta qabila guruhlarini o'z ichiga oladi, bu uni boshqa tumanlarga qaraganda birmuncha tarqoqroq qiladi. |

* Shoh-i-Kot vodiysi
* Tera dovoni, Paktiyani shimoldagi Logar viloyati bilan bog'laydigan tog' dovoni
* Xost-Gardez dovoni (KG dovoni), Paktiyani janubdagi Xost viloyati bilan bog'laydigan tog' dovoni

Yana qarang
-----------

* Afg'oniston viloyatlari

1. 1 2 3  „Estimated Population of Afghanistan 2021–22".  National Statistic and Information Authority (NSIA) (aprel 2021). 29-iyun 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 21-iyun 2021-yil.
2. 1 2  „Paktiya Province".  Understanding War. Qaraldi: 17-avgust 2013-yil.
3. ↑  *Thomas Ruttig.* „Loya Paktia's Insurgency: The Haqqani Network as an Autonomous Entity" (2009). 11-may 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 11-avgust 2021-yil.
4. ↑  Carey Schofield, *The Russian Elite*, Greenhill/Stackpole, 1993, pp. 120–125. ISBN 1-85367-155-X
5. ↑  "Афганистан: бой у высоты 3234" (Wayback Machine saytida 2016-03-03 sanasida arxivlangan).
6. ↑  *My Jihad: One American's Journey Through the World of Usama Bin Laden—as a Covert Operative for the American Government*.
7. ↑  Carey Schofield, *The Russian Elite*, Greenhill/Stackpole, 1993, p. 121. ISBN 1-85367-155-X
8. ↑  "Pacha Khan Zadran".
9. ↑  „Heavy fighting in southern Afghan province threatens fragile peace". *Independent.co.uk* (27-fevral 2014-yil). 24-may 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi.
10. ↑  "Nato kills 94 'Taleban fighters'".
11. ↑  „The Times & The Sunday Times". *thetimes.co.uk*. Qaraldi: 5-aprel 2018-yil.
12. ↑  Nato ‘covered up’ botched night raid in Afghanistan that killed five, *RAWA News*.
13. ↑  NATO admits Afghan civilian deaths in night raid.
14. ↑  *Staff*. „Special Forces chief begs forgiveness for killing five innocents". Edinburgh: The Scotsman (9-aprel 2010-yil).
15. ↑  Julius Cavendish (8 April 2010). "US military offers sheep in apology for Afghanistan deaths". *Christian Science Monitor*. .
16. ↑  „Afghan, Coalition Forces Keep Pressure on Insurgents". *defense.gov*. Qaraldi: 5-aprel 2018-yil.
17. 1 2 3 4  Archive, Civil Military Fusion Centre,
18. ↑  „Paktia Province". *Program for Culture & Conflict Studies*.  Naval Postgraduate School. Qaraldi: 20-oktyabr 2014-yil.