**Izabella** — (1451-yil 22-aprel — 1504-yil 26-noyabr) 1474-yildan 1504-yilgacha vafotigacha Kastiliya qirolichasi boʻlib, Aragon qiroli Ferdinand II bilan birga sulolaviy jihatdan birlashgan Ispaniyada hukmronlik qilgan. 1479-yilda Ferdinand II taxtga oʻtirganidan paytda u Aragon qirolichasi edi. Izabella va Ferdinand birgalikda katolik monarxlari sifatida tanilgan.

Taxtga daʼvogarlik qilishdagi kurashlardan soʻng, Izabella hukumat tizimini qayta tashkil etdi, jinoyatchilik darajasini oʻsha yillardagi eng past darajaga olib chiqdi va uning oʻgay ukasi qirol Genrix IV ortda qoldirgan ulkan qarzlarni toʻlab qirollikni yengillashtirdi. 1469-yilda Izabellaning Ferdinand bilan turmush qurishi Ispaniyaning amalda birlashishiga asos yaratdi. Uning islohotlari va Ferdinand bilan qilgan islohotlari ularning birlashgan qirolliklari chegara hududlarning tashqarisiga ham sezilarli taʼsir koʻrsatdi.

Kastiliyalik Izabella I va Aragonlik Ferdinand II mos ravishda „Ispaniya qirolichasi" va „Ispaniya qiroli" deb atalgan birinchi monarxlar boʻlishlari bilan mashhur boʻlib, ular rekonkistani tugatganliklari, ommaviy yigʻilishni buyurgan Algambra farmonini chiqargani uchun tarixda qolgan. Shuningdek, yahudiylar va musulmonlarni Ispaniyadan chiqarib yuborish, ispan inkvizitsiyasini tashkil etish, Xristofor Kolumbning 1492-yilgi sayohatini qoʻllab-quvvatlaganlik va moliyalashtirganliklari uchun yevropaliklar tomonidan Yangi dunyoni kashf etishlari va Ispaniya imperiyasini barpo etishlari, Ispaniyani Yevropadagi yirik davlatga aylantirish va dunyoning koʻp qismi va Ispaniyaning Oltin Asrini boshlashgani uchun tarixda qolgan hisoblanadi. Izabella Ferdinand bilan birga Rim papasi Aleksandr VI tomonidan „katolik monarxi" unvoniga sazovor boʻlgan va 1497-yilda katolik cherkovi tomonidan Xudoning xizmatkori sifatida tan olingan.

Hayoti
------

### Dastlabki yillar

Izabella 1451-yil 22-aprelda Avila shtatidagi Madrigal-de-las-Altas Torresda Kastiliyalik Ioann II va uning ikkinchi xotini Portugaliyalik Izabella oilasida tugʻilgan. Izabella tugʻilganda, u katta akasi Kastiliyadagi Genrix IV dan keyin taxtga ikkinchi oʻrindagi daʼvogar edi. Oʻsha paytda Genrix 26 yoshda, uylangan, ammo farzandsiz edi. Izabellaning ukasi Kastiliyalik Alfonso 1453-yil 17-noyabrda (ikki yildan soʻng) tugʻilib, Izabellaning oʻrnini uchinchi darajaga tushirdi. 1454-yilda otasi vafot etgach, uning oʻgay akasi Kastiliya qiroli Genrix IV sifatida taxtga oʻtirdi. Izabella va uning ukasi Alfonso qirol Genrixning qaramogʻida qoldi. Izabella, onasi va Alfonso keyin Arevaloga koʻchib oʻtishdi.

Bu Izabella uchun notinch davrlar edi. Ularning Arevalodagi qasrida yashash sharoiti yaxshi emas va ular pul tanqisligidan aziyat chekdilar. Garchi uning otasi oʻz vasiyatnomasida farzandlariga moddiy jihatdan yaxshi gʻamxoʻrlik qilishni belgilab qoʻygan boʻlsa-da, qirol Genri otasining xohish-istaklariga rioya qilmadi. Yashash sharoiti ogʻir boʻlsa ham, Izabella onasining nazorati ostida taqvodorlik va dinga chuqur hurmat asosida taʼlim oldi.

Genrix IV ning rafiqasi Portugaliyalik Joan qizi Joannani dunyoga keltirganda, Izabella va uning ukasi Alfonso qirolning bevosita nazorati ostida boʻlish uchun Segoviya chaqirildi. Alfonso tarbiyachining qaramogʻiga topshirildi. Izabella esa qirol xonadonining bir qismi sifatida saroyda qoldi.

Izabella Rimado de la Conquista de Granada, 1482 dan, Pedro Marsuello tomonidan chizilgan
Segoviyada Izabellaning yashash sharoitlari yaxshilandi. Endi uni har doim oziq-ovqat va yetarli kiyim-kechaklari bor, oltin va kumush bilan bezatilgan qasrda yashagan. Izabellaning asosiy taʼlimi oʻqish, imlo, yozuv, grammatika, tarix, matematika, sanʼat, shaxmat, raqs, kashtachilik, musiqa va diniy taʼlimdan iborat edi. U va uning yordamchilari sanʼat, kashtachilik va musiqa bilan vaqt oʻtkazishardi. U xotirjam turmush tarzini olib bordi, lekin qirol Genri buni taqiqlaganligi sababli Segoviyadan tashqariga kamdan-kam chiqardi. Uning oʻgay akasi uni qirollikda boʻlayotgan siyosiy notinch vaziyatlardan uzoq saqlab tursa ham, Izabella nima boʻlayotganini va siyosiy norozilikdagi vaziyat haqida toʻliq maʼlumotga ega edi.

Zodagonlar, hokimiyat uchun tashvishlanib, qirol Genrixga qarshi chiqdi va uning kichik ukasi Alfonsoni oʻzining vorisi deb nomlanishini talab qildi. Ular hatto Alfonsodan taxtni egallashni soʻrashgacha borishdi. Alfonsoni nazorat qilgan va uni haqiqiy merosxoʻr deb daʼvo qilgan zodagonlar 1467-yilda Olmedodagi Ikkinchi jangda qirol Genrix qoʻshinlari bilan toʻqnash kelishdi. Jangda durang natija qayd etildi. Qirol Genrix Alfonsoni oʻzining qizi malika Joanna la Beltranejaga uylanishi sharti bilan uning merosxoʻri sifatida tan olishga rozi boʻldi. Alfonso Asturiya shahzodasi deb atalganidan koʻp oʻtmay, 1468-yil iyul oyida oʻlatdan vafot etdi. Uni qoʻllab-quvvatlagan zodagonlar shahzodani zaharlanishda gumon qilishdi. U akasining vasiyatnomasida uning vorisi sifatida atalganligi sababli, zodagonlar Izabelladan uning oʻrnini qoʻzgʻolon gʻolibi sifatida egallashni soʻrashdi. Biroq, qoʻzgʻolonchilarni qoʻllab-quvvatlash pasayishni boshladi va Izabella urushni davom ettirishdan koʻra muzokaralar yoʻli bilan kelishuvni afzal koʻrdi. U Toros de Guisandoda oʻzining katta akasi Genrix bilan uchrashdi va ular murosaga kelishdi: urush toʻxtaydi, qirol Genrix qizi Joanna oʻrniga Izabellani merosxoʻri deb ataydi va Izabella oʻgay akasining roziligisiz turmushga chiqmaydi. Lekin u uni oʻz xohishiga qarshi turmushga chiqishga majbur qila olmaydi. Izabella tomon zodagonlar xohlagan narsaning koʻpini amalga oshirdi. Garchi ular qirol Genrixni rasman taxtdan agʻdarishgacha borishmagan (ular buning uchun yetarli kuchga ega emas edilar) boʻlsalarda, Izabella adolatli merosxoʻrlik tamoyilini xavf ostiga qoʻyishni istamadi. Chunki u oʻzining merosxoʻrligi haqidagi qoidani haqqoniylashtirib qoʻygan edi.

### Nikoh

Izabellaning nikohi haqidagi savol yangilik emas edi. Olti yoshida u navarralik Ioann II ning kenja oʻgʻli Ferdinand bilan (uning oilasi Trastamarada yashagan) unashtirilgan edi. Oʻsha paytda ikki qirol Genrix va Ioann oʻzaro doʻstlik va ishonchni koʻrsatishga intilardi va bu ittifoq ularning abadiy doʻstligini butun dunyoga yaqqol koʻrsatishiga ishonishdi. Biroq, bu kelishuv uzoq davom etmadi.

Ferdinand va Izabellaning toʻy portreti, tax.1469.
Ferdinandning amakisi Aragonlik Alfonso V 1458-yilda vafot etdi. Alfonsoning barcha Ispaniyadagi hududlari, shuningdek, Sitsiliya va Sardiniya orollari uning ukasi Ioann II ga qoldirildi. Ioann endi har qachongidan ham kuchliroq mavqega ega edi va endi Genrixning qoʻllab-quvvatlashi unga unchalik ham zarur emasdi. Endi Genrix yangi ittifoqqa muhtoj edi. U Ioannning katta oʻgʻli Charlz Vianada bu yangi doʻstlik imkoniyatini koʻrdi. Charlz doimo otasi bilan kelishmasdi va shu sababli u yashirincha Kastiliyalik Genrix IV bilan ittifoq tuzdi. Ittifoqning asosiy qismi Charlz va Izabella oʻrtasida nikoh oʻrnatilishi kerak edi. Ioann II bu uyushtirilgan nikoh haqida bilgach, gʻazablandi. Chunki Izabellani oʻzining sevimli kichik oʻgʻli Ferdinand uchun munosib koʻrardi va uning nazarida bu kelishuv hali ham amalda edi. Ioann II oʻgʻli Charlzni otasining hayotiga qarshi fitna uyushtirganlikda ayblab, qamoqqa tashladi. Charlz 1461-yilda vafot etdi.

1465-yilda Izabellani Genrixning kuyovi Portugaliyalik Afonso V ga turmushga berishga harakat qilindi. Qirolicha va Ledesma grafi vositasida Portugaliya ittifoqi tuzildi. Biroq, Izabella nikohga rozilik berishdan bosh tortdi.

Qirol Genrixning suveren sifatida harakat qila olmasligi tufayli Kastiliyada fuqarolar urushi boshlandi. Endi Genrixga qirollikda isyon koʻtarganlarni xursand qilishning tezkor usuli kerak edi. Tinchlikni tiklash toʻgʻrisidagi kelishuvning bir qismi sifatida Izabella oʻsha paytda Kalatrava ordeni ustasi va qirolning eng yaqin yordamchisi Xuan Pachekoning ukasi Pedro Jiron Acuna Pacheko bilan turmush qurishi kerak edi. Buning evaziga Don Pedro qirollik xazinasiga juda katta miqdorda pul toʻlardi. Boshqa variantni koʻrmagan Genrix nikohga rozi boʻldi. Izabella gʻazablanib, nikoh amalga oshmasligi uchun Xudoga ibodat qildi. Don Pedro toʻsatdan kasal boʻlib, Izabella bilan uchrashish uchun kelayotganda yoʻlda vafot etdi.

Ferdinand va Izabella
1468-yil 19-sentabrda Genri Izabellani oʻzining merosxoʻri sifatida tan olganida, u oʻz oʻgay singlisini uning irodasiga qarshi turmushga chiqishga majbur qilmaslikka vaʼda bergan edi, u buning evaziga uning roziligini olishga rozi boʻldi. Koʻrinib turibdiki, siyosiy nikoh tuzishdagi muvaffaqiyatsiz urinishlar nihoyat tugadi. Angliyalik Edvard IV yoki uning akalaridan biriga, ehtimol, Gloster gersogi Richardga turmush qurish haqida rejalar ham bor edi, lekin bu urinishlar jiddiy koʻrib chiqilmagan. 1468-yilda yana Portugaliyalik Afonso V dan turmush qurish taklifi keldi. Sentabr oyida bergan vaʼdalariga qarshi chiqib Genrix nikohni haqiqatga aylantirishga harakat qildi. Agar Izabella Afonsoga turmushga chiqadigan boʻlsa, Genrixning qizi Joanna Afonsoning oʻgʻli Ioann II ga turmushga chiqadi va shuning uchun eski qirol vafotidan keyin Ioann va Joanna Portugaliya va Kastiliyani meros qilib olishlari mumkin edi. Izabella bu taklifni rad etdi va oʻzining amakivachchasi va birinchi nikohlanuvchisi Aragonlik Ferdinand bilan uchrashib, unga yashirin vaʼda berdi.

  

Ushbu muvaffaqiyatsiz urinishdan soʻng, Genrix yana bir bor oʻz vaʼdalariga qarshi chiqdi va Izabellani Louis XI ning ukasi, Berri gersogi Charlzga turmushga chiqishga undadi. Genrixning nazarida bu ittifoq Kastiliya va Fransiyaning doʻstligini mustahkamlaydi hamda Izabellani Kastiliya siyosiy ishlaridan chetlatadi. Biroq, Izabella bu taklifni yana bir bor rad etdi. Shu bilan birga, Aragonlik Ioann II Izabellaga oʻgʻli Ferdinand bilan nikoh oʻqitish haqida yashirincha muzokaralar olib bordi.

1469-yil 18-oktabrda rasmiy nikoh marosimi boʻlib oʻtdi. Izabella va Ferdinand amakivachcha boʻlganligi sababli, ular taqiqlangan qarindoshlik darajasida turishgan va agar Rim papasining ruxsati olinmasa, nikoh qonuniy boʻlmasdi. Valensiyalik kardinal Rodrigo Borjiya (keyinchalik Aleksandr VI) yordamida Izabella va Ferdinandga Piy II (u haqiqatda 1464-yilda vafot etgan) tomonidan taxmin qilingan papalik ruxsatnomasini sovgʻa qilishdi va Ferdinandga uchinchi darajadagi qarindoshlik doirasida turmush qurishga ruxsat berib, ularning nikohiga kirishishi nikoh qonuniylashtirildi. Izabella oʻgay akasi Genrixning nikohga qarshi turishini sezib, saroydan Aviladagi akasi Alfonso qabrini ziyorat qilish bahonasi bilan qochib ketdi. Ferdinand esa xizmatkor qiyofasida yashirincha Kastiliya chegarasini kesib oʻtdi. Ular 1469-yil 19-oktabrda Valyadolid shahridagi Palasio de los Viveroda qayta uchrashgandan soʻng darhol turmush qurishdi.

Portugaliya bilan urush
-----------------------

1474-yil 12-dekabrda qirol Genrix IVning Madridda vafot etgani haqidagi xabar (bu 11-dekabrda sodir boʻlgan) Segoviyaga yetdi. Bu Izabellani Segoviyadagi Alkazar devorlari ichida panoh topishga undadi, u yerda u Andres de Kabrera va Segoviya kengashining yordamini oldi. Ertasi kuni Izabella Kastiliya va Leon malikasi deb eʼlon qilindi.

Izabellaning hukmronligi juda qiyin boshlandi. Qirol Genrix IV Izabellani oʻzining vorisi deb atagan edi, shuning uchun u 1474-yilda taxtga oʻtirganida, unga qarshi bir nechta fitnalar allaqachon mavjud edi. Villena Markiz Diego Pacheko va uning izdoshlari Genrixning qizi Joanna la Beltraneja haqli malika ekanligini taʼkidladilar. Markiz oʻz daʼvosidan koʻp oʻtmay, Toledo arxiyepiskopi Izabellaning uzoq vaqtdan beri tarafdori boʻlib, oʻzining katta jiyani Markizga olib bermoqchi boʻldi. Arxiyepiskop va Markiz Joannani amakisi Portugaliya qiroli Afonso V bilan turmush qurishni va oʻzlari uchun taxtga daʼvo qilish uchun Kastiliyani bosib olishni rejalashtirdilar.

Felipe Bigarniy tomonidan Izabella haykali; u Granadadagi Capilla Realda.
1475-yil may oyida qirol Afonso va uning qoʻshini Ispaniyaga oʻtib, Plasensiyaga yoʻl oldi. Bu yerda u yosh Joannaga uylandi (Genrixning qizi). Keyin Kastiliya vorisligi uchun uzoq va qonli urush boʻlib oʻtdi. Urush deyarli bir yil davomida davom etdi. 1476-yil 1-martda Toro jangi boʻlib oʻtdi.

Ammo natijasi noaniq boʻlishiga qaramay, Toro jangi katolik monarxlari uchun katta siyosiy gʻalaba boʻlib, Joanna la Beltraneja tarafdorlari tarqab ketdi va portugal armiyasi ittifoqchilarsiz Kastiliyani tark etdi.

Oʻsha yilning avgust oyida Izabella oʻzining kuchli hukmdor sifatida qobiliyatini mustaqil ravishda isbotladi. Segoviyada qoʻzgʻolon koʻtarildi va Izabella uni bostirish uchun otlandi, chunki uning eri Ferdinand oʻsha paytda shahardan tashqarida edi. Koʻplab erkak maslahatchilarining maslahatiga qarshi boʻlgan Izabella isyonchilar bilan muzokaralar olib borish uchun oʻzi shaharga otlandi. U muvaffaqiyatga erishdi va isyon tezda tugatildi. Ikki yil oʻtgach, Izabella 1478-yil 30-iyunda Asturiya shahzodasi oʻgʻli Jonning tugʻilishi bilan hukmdorlik oʻrnini yanada mustahkamladi. Koʻpchilik uchun erkak merosxoʻrning mavjudligi uning hukmdor sifatidagi oʻrnini qonuniylashtirardi.

  

Shu bilan birga, Kastiliya va Portugaliya flotlari Atlantika okeanida gegemonlik uchun va Gvineyadagi hal qiluvchi dengiz jangi boʻlgan Gvineya boyligi (oltin va qullar) uchun kurashdilar. Urush yana uch yil davom etdi va quruqlikdagi Kastiliya gʻalabasi va portugallarning dengizdagi gʻalabasi bilan yakunlandi. Alkaçovasda 1479-yil 4-sentabrda toʻrtta alohida tinchlik shartnomasi imzolandi.

Alkaçovasda Isabella va Ferdinand taxtda mustahkamlanib olsa-da, ammo Portugaliyaning Kanar orollaridan janubdagi butun Atlantika okeanida navigatsiya va savdo qilishning eksklyuziv huquqi Ispaniyaning Atlantikadan deyarli toʻsib qoʻyilganligini va Gvineya oltinidan mahrum boʻlganini anglatardi.

Xristofor Kolumb Kastiliyani bu qiyin vaziyatdan ozod qildi. Chunki uning Yangi Dunyo kashfiyoti 1494-yilda Tordesillasda Atlantika okeanining yangi va ancha muvozanatli taqsimlanishiga olib keldi. Kolumbning birinchi sayohatida (1492) olgan buyruqlari shuni koʻrsatadiki: „[katolik monarxlari] Alkaçovalar ulushida imzolangan chegaralarni suzib oʻtmaslik kerakligini doimo yodda tutdilar va shuning uchun ular Kolumbdan parallel ravishda suzib yurishni talab qilmoqdalar". Shunday qilib, gʻarbdagi Kolumb sarguzashtiga homiylik qilib, ispan monarxlari hududlarini kengaytirishning qolgan yagona yoʻlini sinab koʻrishdi. Maʼlumki, ular bu masalada juda muvaffaqiyatga erishdilar.

Izabella boshidanoq oʻzini jangchi va haqiqiy monarx ekanligini isbotlagan edi. Endi u Kastiliya taxtida oʻz oʻrnini egallashga muvaffaq boʻldi va endi qirollikka juda muhtoj boʻlgan islohotlarni boshlab yubordi.

Islohotlar
----------

### Jinoyatchilikka zarba berish

1474-yilda Izabella taxtga kelganida, Kastiliya akasi Genrix hukmronligi tufayli umidsizlikka tushib qolgan edi. Maʼlumki, Genrix IV katta mablagʻlarni sarflab yuborgan, oʻz qirolligida fuqarolari uchun deyarli hech qanday ishni amalga oshirmagan edi. Hatto oʻsha paytdagi Kastiliyaliklardan biri qotillik, zoʻrlash va talonchilik kabi jinoyatlar jazosiz boʻlganligini aytgan. Shu sababli, Izabella oʻz qirolligini isloh qilish yoʻlini topishga juda muhtoj edi. U qoʻllagan choralar tufayli, uning hayoti davomida tarixchilar uni rahm-shafqatdan koʻra adolatga moyilroq va Ferdinandga qaraganda ancha qattiqqoʻl va murosasiz ekanligini koʻrishgan.

### Santa Hermandad

Izabellaning birinchi yirik islohoti 1476-yilda Madrigal korteslarida politsiya kuchlari, La Santa Hermandad (Muqaddas Birodarlik) shaklida amalga oshirildi. Garchi 1476-yil Kastiliya Hermandadni birinchi marta koʻrmagan boʻlsa-da, birinchi marta politsiya kuchlari qirollik tomonidan ishlatilgan. Oʻrta asrlarning oxirlarida germandad iborasi yoʻllar va qishloqlarni qoʻriqlash va jinoyatchilarni jazolash orqali qonun va tartibni tartibga solish uchun oʻz xohishiga koʻra birlashgan erkaklar guruhlarini tasvirlash uchun ishlatilgan. Biroq, bu birodarlar odatda monarx tomonidan bostirildi. Bundan tashqari, 1476-yilgacha mamlakatning aksariyat qismlarida adliya tizimi qirol amaldorlari emas, balki zodagonlarning dissident aʼzolari nazorati ostida edi. Ushbu muammoni hal qilish uchun 1476-yilda Kastiliya, Leon va Asturiya uchun general Hermandad tuzildi.

Politsiya kuchlari qirollikda sodir boʻlayotgan jinoyatni tartibga soluvchi mahalliy aholidan iborat boʻlishi kerak edi. Bu har yuzta xonadondan 1800 maravedis soliq hisobiga toʻlanishi kerak edi. 1477-yilda Izabella Ekstremadura va Andaluziyaga tashrif buyurib, u yerda ham samaraliroq himoyachilar guruhini joriy qildi.

### Boshqa jinoiy islohotlar

Qonunlarni tartibga solishni isloh qilishdan soʻng, 1481-yilda Izabella ikki amaldorga Galitsiyada tinchlikni tiklashni topshirdi. Bu notinch viloyat Izabellaning otasi Ioann II davridan beri zolim zodagonlarning oʻljasiga aylangan edi. Qaroqchilar markaziy yoʻllarni bosib olib, kichikroq shahar va qishloqlarni talab kelishardi. Izabella topshirgan amaldorlar tinchlikni tiklash vazifasini bajarishdi va oxir-oqibat muvaffaqiyatga erishdilar. Haqiqatan ham, ular Galitsiyadan 1500 dan ortiq qaroqchilarni haydab chiqarishgan.

### Moliya

Izabella oʻz hukmronligining boshidanoq qirollikning moliyaviy holatini tiklash muhimligini toʻliq tushundi. Genrix IV hukmronligi davrida Kastiliya qirolligini katta qarzga botgandi. Tekshiruv natijasida maʼlum boʻldiki, xalq qashshoqligining asosiy sababi Genrix davrida qirollik mulklarini sotish natijasida yuzaga kelgan. Pul topish uchun Genrix qirollik mulklarini qiymatidan ancha past narxlarda sotgan edi. 1480-yildagi Toledo korteslari uzoq muddatli moliyaviy islohotlarning yagona umidi bu sotib yuborilgan yerlar va ijaralarni qayta tiklashdan iborat degan xulosaga kelishdi. Bu qaror sudning koʻplab yetakchi zodagonlari tomonidan iliq kutib olindi, ammo Izabella bunday keskin choralarni koʻrishni istamadi. Ispaniya kardinali Genrix IV hukmronligi davrida sotib olingan mulk va ijara haqi boʻyicha surishtiruv oʻtkazishga qaror qildi. Yangi chiqarilgan qarorga muvofiq berilmagan yerlar tovonsiz tiklanar edi, haqiqiy qiymatidan ancha past narxda sotilganlari esa xuddi shu summaga qaytarib olinadi. Koʻpgina zodagonlar oʻz mulklari uchun katta miqdorda pul toʻlashga majbur boʻlishsa-da, qirol xazinasi yanada boyib ketdi. Izabellaning bu qarorlarni amalga oshirishning bir sharti shundak ediki, cherkovlar, kasalxonalar yoki kambagʻallarga qilingan sovgʻalar bekor qilinmaydigan boʻldi.

Pulning yana bir islohoti qirollikda tanga zarblarining ortiqcha ishlab chiqarilishi va zarbxonalarning koʻpligi edi. Genrix davrida muntazam ravishda pul ishlab chiqaradigan zarbxonalar soni atigi 5 tadan 150 tagacha oshgan edi. Bu zarbxonalarda ishlab chiqarilgan tangalarning katta qismi deyarli qadrsiz edi. Hukmronligining birinchi yilida Izabella qirollik zarbxonalari ustidan monopoliya oʻrnatdi va tanga zarb qilish taxminan teng boʻlishi kerak boʻlgan qonuniy standartni belgiladi. Koʻpgina zarbxonalarni yopish va pul ishlab chiqarish ustidan qirollik nazoratini oʻz qoʻliga olish orqali Izabella xalqning qirollik moliyasini boshqarish qobiliyatiga boʻlgan ishonchini tikladi.

Hukumat
-------

Izabella ham, Ferdinand ham oʻz qirolliklarida juda kam yangi hukumat va maʼmuriy institutlarni tashkil etishdi. Ayniqsa, Kastiliyada ularning asosiy yutugʻi Ioann II va Genrix IV davrida mavjud boʻlgan institutlardan samaraliroq foydalanish edi. Tarixiy jihatdan Kastiliya hukumatining markazi uning atrofidagi saroyi bilan birga qirol xonadoni boʻlgan. Uy xoʻjaligi anʼanaviy ravishda ikkita tanaga boʻlingan. Birinchi qismni uy xoʻjaliklari amaldorlari, asosan zodagonlar tashkil etgan boʻlib, ular maxsus toʻlov olgan, davlatda siyosiy vazifalarni bajarganlar. Ikkinchi qism esa 200 ga yaqin doimiy xizmatkorlardan iborat boʻlib, ular hukmdorlar nomidan keng doiradagi maxfiy funksiyalarni bajarganlar. 1470-yillarga kelib, Izabella qirollik maʼmuriyatini isloh qilishni boshlaganida, qirollik xonadonining yuqori lavozimlari shunchaki faxriy unvonlar boʻlib, ular qatʼiy ravishda zodagonlarga tegishli edi. Kotibiyat xarakteridagi lavozimlarni koʻpincha katta cherkov aʼzolari egallashgan. Katta daromadlar bunday idoralarga biriktirilgan va shuning uchun katta Kastiliya zodagonlari merosxoʻrlik asosida katta foyda koʻrilgan.

Ferdinand va Izabella saroy aʼyonlari bilan
Anʼanaga koʻra, Kastiliya hukmdorlari uchun asosiy maslahat organi Qirollik kengashi edi. Monarx qoshidagi kengash barcha huquqiy va siyosiy nizolarni hal qilish uchun toʻliq vakolatga ega edi. Kengash barcha yirik shaharlardagi qirollik vakillari kabi barcha yuqori martabali maʼmuriy amaldorlarni nazorat qilish uchun mas’ul edi. Bu qirollikning oliy sudyasi ham edi. 1480-yilda Toledoning Kortes davrida Izabella Qirollik Kengashida koʻplab islohotlar oʻtkazdi. Ilgari qirollik maslahatchisining ikki xil, ammo bir-biriga oʻxshash toifalari mavjud edi. Ulardan biri ham sud, ham maʼmuriy javobgarlikka ega boʻlgan guruh tuzdi. Bu qism baʼzi yepiskoplar, baʼzi zodagonlar va letrados deb nomlanuvchi yuridik taʼlimga ega boʻlgan professional maʼmurlarning muhim elementidan iborat edi. Anʼanaviy maslahatchilarning ikkinchi toifasi kamroq rasmiy rolga ega edi. Bu rol koʻp jihatdan shaxslarning siyosiy taʼsiriga va monarxga shaxsiy taʼsiriga bogʻliq edi. Izabella hukmronligi davrida bu ikkinchi toifaning roli butunlay yoʻq qilindi. Yuqorida aytib oʻtilganidek, Izabella pora yoki inʼomlarga unchalik ahamiyat bermagan. Shu sababli, bu ikkinchi turdagi kengash aʼzolari, odatda, zodagonlar, Kastiliya kengashida faqat kuzatuvchi sifatida qatnashishlari mumkin edi.

Kolumb va Portugal munosabatlari
--------------------------------

Xristofor Kolumbning qaytishi. Uning tomoshabinlari qirol Ferdinand va qirolicha Izabella oldida.
Granadaga kirganidan atigi uch oy oʻtgach, qirolicha Izabella gʻarbga suzib (Kolumbning soʻzlariga koʻra 2000 milya masofaga) Sharqiy Hindistonga yetib borish uchun Xristofor Kolumbga ekspeditsiyasiga homiylik qilishga rozi boʻldi. Qirollik unga imtiyoz sifatida safar xarajatlarini toʻlab berdi.

Kolumbning ekspeditsiyasi [[1492-yil 3-avgustda joʻnab ketdi va 12-oktabrda Yangi Dunyoga etib keldi. U keyingi yili Ispaniyaga qaytib ketmdi va oʻz topilmalarini monarxlarga taqdim etdi, mahalliy aholi va oltinlarni qahramonning kutib olishi ostida olib keldi. Kolumb Kastiliya qirolichasi tomonidan homiylik qilingan boʻlsa-da, gʻazna hisoblarida uning birinchi sayohati tugaganidan keyin 1493-yilgacha unga hech qanday qirollik toʻlovlari koʻrsatilmagan. Keyin Ispaniya kashfiyotlar va mustamlakachilikning Oltin davriga — Ispaniya imperiyasi davriga kirdi. 1494-yilda Tordesilla shartnomasiga koʻra, Izabella va Ferdinand Portugaliya qiroli Ioann II bilan Yevropadan tashqaridagi yerni boʻlishga kelishib oldilar. Portugaliyaliklar Janubiy Amerikaning ispanlarga tegishli ekanligini tan olishmadi, chunki u Portugaliyaning taʼsir doirasida edi va qirol Ioann II portugaliyaliklar yerlarni daʼvo qilib qoʻshin yuborish bilan tahdid qildi.

Keyingi yillar
--------------

Xuan de Flandes tomonidan kastiliyalik Izabella (taxminan 1500-1504)
Izabella Rim papasi Aleksandr VI tomonidan katolik monarxi unvoniga sazovor boʻlgan. Isabella va Ferdinand Ispaniyaning jismoniy birlashishi bilan birga maʼnaviy birlashish jarayonini boshlab, mamlakatni bir eʼtiqod (Rim katolikligi) ostiga olib kirishga harakat qilishdi. Ushbu jarayonning bir qismi sifatida inkvizitsiyani qoʻllash joriy qilindi. 1499-yildagi musulmonlar qoʻzgʻoloni va undan keyin yana musibatlardan soʻng 1502-yilda Granada shartnomasi buzildi va musulmonlarga yo nasroniy boʻlish yoki mamlakatni tark etish buyurildi. Izabellaning eʼtirofchisi Sisneros Toledo qirollikda katolik arxiyepiskopi etib tayinlandi. U Ispaniyaning diniy muassasalarini qayta tiklash dasturida muhim rol oʻynadi va keyinchalik aksilislohotga asos soldi.

Izabella va Ferdinand imperiya yaratdilar va keyingi yillarda maʼmuriyat va siyosat bilan boshqardilar. Ularning boshqaruvi asosan vorislik bilan bogʻliq edi. Ular Ispaniya toj-u taxtini Yevropadagi boshqa hukmdorlar bilan bogʻlash uchun harakat qilishdi. 1497-yil boshiga kelib, oʻgʻli va merosxoʻri Asturiya shahzodasi-Jon, Gabsburg malikasi avstriyalik Margaretga uylanib, Gabsburglar bilan aloqani oʻrnatdi. Katta qizi Izabella Portugaliya qiroli Manuel I ga turmushga chiqdi va kenja qizi Joanna Habsburg shahzodasi Filipp I ga turmushga chiqdi. 1500-yilda Izabella koloniyalardagi barcha isyonkor boʻlmagan mahalliy aholiga farmon bilan fuqarolik va toʻliq qonuniy erkinlik berdi.

Biroq Izabellaning katta ikki farzandi haqidagi rejalari amalga oshmadi. Uning yagona oʻgʻli Jon Asturias turmush qurganidan koʻp oʻtmay vafot etdi. Uning qizi Izabella oʻgʻli Migel da Pazning tugʻilish paytida vafot etdi. Nevarasi Migel ham koʻp oʻtmay, ikki yoshida vafot etdi. Qirolicha Izabella I ning taxti uchinchi farzandi Joanna va kuyovi Filip I ga oʻtdi.

Biroq, Izabella ikkita kenja qizi uchun muvaffaqiyatli sulolaviy oʻyinlarni amalga oshirdi. Katta qizi Izabellaning oʻlimi kuyovi portugaliyalik Manuel Iga qayta uylanish zaruratini tugʻdirdi va Izabellaning uchinchi qizi Mariya uning keyingi rafiqasi boʻldi. Izabellaning kenja qizi Ketrin Angliyaning Uels shahzodasi Artur bilan oila qurdi. Ammo Arturning erta oʻlimi uning ukasi Angliya qiroli Genrix VIII ga turmushga chiqishiga olib keldi.

Izabella 1504-yil 14-sentabrda hukumat ishlaridan rasman voz kechdi va oʻsha yili 26-noyabrda Medina del Kampo qirollik saroyida vafot etdi. Uning davlati 1497-yilda oʻgʻli shahzoda Jon Asturiya, 1496-yilda onasi portugaliyalik Izabella va 1498-yilda qizi Asturiya malikasi Izabella vafot etganidan keyin allaqachon tanazzulga yuz tutgan edi. U Granadada Kapilla Realda dafn etilgan, uni nabirasi Karl V, Muqaddas Rim imperatori (Ispaniya Karlos I) eri Ferdinand, qizi Joanna va Joannaning eri Filipp I va Izabellaning 2 yoshli nabirasi Migel da Paz (Izabellani qizining oʻgʻli, shuningdek, Portugaliya qiroli Manuel I ham shu yerga dafn qilingan. Kapilla Realning yonidagi muzeyda uning toji saqlanadi.

Oilasi
------

Izabella va Ferdinand qizi Joanna bilan tax. 1482.
Izabella va Ferdinandning yetti farzandi bor edi, ulardan besh nafari voyaga yetgunga qadar tirik edi:
Izabella (1470—1498). Izabella va Ferdinand katta qizi. Birinchi marta Portugaliya shahzodasi Afonsoga turmushga chiqdi. Ikkinchi marta, Portugaliyalik Manuel I ga turmushga chiqqan. Migel da Paz degan ikkinchi nikohdan tugʻilgan oʻgʻli ikki yoshida vafot etgan.

1475-yil 31-mayda Cebrerosda tushib qolgan oʻgʻil
Jon ([[1478-[[1497). Asturiya shahzodasi. Avstriyalik Margaretga uylangan.
Joanna (1479—1555). Kastiliya qirolichasi. Filipp chiroyli bilan oila qurgan.
Mariya (1482—1517). Portugaliyalik Manuel I ga turmushga chiqdi.
Ketrin (1485—1536). Birinchi marta Uels shahzodasi Arturga turmushga chiqdi. Ikkinchi marta uning kichik ukasi Genrix VIII ga unashtirildi.

  

* Asturiya malikasi gerbi(1468-1474)Asturiya malikasi gerbi  
(1468-1474)
* Malika gerbi (1474-1492)Malika gerbi  
 (1474-1492)
* Qirolicha gerbi (1492-1504)Qirolicha gerbi  
 (1492-1504)
* Kastiliya qirollik oilasi gerbi (1492-1504)Kastiliya qirollik oilasi gerbi (1492-1504)
* Kastiliya qirolichasi Izabella gerbi. Katolik monarxi sifatiKastiliya qirolichasi Izabella gerbi. Katolik monarxi sifati

Manbalar
--------

1. ↑  „To seize power in Spain, Queen Isabella had to play it smart" (inglizcha). *History Magazine* (28-mart 2019-yil). Qaraldi: 8-fevral 2021-yil.
2. ↑  *Watson, Fiona Flores* „History – The Catholic Monarchs" (inglizcha). *Andalucia.com* (26-iyul 2013-yil). Qaraldi: 8-fevral 2021-yil.
3. ↑  „Isabella I of Castile (Queen of Castile)" (inglizcha). *OnThisDay.com*. Qaraldi: 8-fevral 2021-yil.
4. 1 2 3  „To seize power in Spain, Queen Isabella had to play it smart: Bold, strategic, and steady, Isabella of Castile navigated an unlikely rise to the throne and ushered in a golden age for Spain". National Geographic History Magazine (28-mart 2019-yil). Qaraldi: 20-aprel 2019-yil.
5. ↑  Weissberger, Barbara, „Queen Isabel I of Castile Power, Patronage, Persona." Tamesis, Woodbridge, 2008, pp. 20-21
6. 1 2  Prescott, William. *History of the Reign of Ferdinand and Isabella, The Catholic.* J.B Lippincott & Co. 1860, p. 28
7. ↑  Prescott, William. *History of the Reign of Ferdinand and Isabella, The Catholic.* J.B Lippincott & Co. 1860, p. 83
8. ↑  Plunkett, Ierne. *Isabel of Castile*. The Knickerbocker Press, 1915, p. 52
9. ↑  Prescott, William. *History of the Reign of Ferdinand and Isabella, The Catholic.* J.B Lippincott & Co. 1860, pp. 85-87
10. ↑  Prescott, William. *History of the Reign of Ferdinand and Isabella, The Catholic.* J.B Lippincott & Co. 1860, pp. 93-94
11. ↑  Plunkett, Ierne. *Isabel of Castile*. The Knickerbocker Press, 1915, p. 68
12. ↑  Plunkett,Ierne. *Isabel of Castile*. The Knickerbocker Press, 1915, p. 35
13. ↑  Plunkett,Ierne. *Isabel of Castile*. The Knickerbocker Press, 1915, pp. 36-39
14. ↑  Plunkett,Ierne. *Isabel of Castile*. The Knickerbocker Press, 1915, pp. 39-40
15. ↑  Edwards,John. *The Spain of the Catholic Monarchs 1474-1520*. Blackwell Publishers Inc, 2000, p. 5
16. ↑  Plunkett,Ierne. *Isabel of Castile*. The Knickerbocker Press, 1915, p. 53
17. ↑  Plunkett,Ierne. *Isabel of Castile*. The Knickerbocker Press, 1915, pp. 62-63
18. ↑  Edwards,John. *The Spain of the Catholic Monarchs 1474-1520*. Blackwell Publishers Inc, 2000, p. 9
19. ↑  Plunkett,Ierne. *Isabel of Castile*. The Knickerbocker Press, 1915, pp. 70-71
20. ↑  Plunkett,Ierne. *Isabel of Castile*. The Knickerbocker Press, 1915, p. 72
21. ↑  Edwards,John. *The Spain of the Catholic Monarchs 1474-1520*. Blackwell Publishers Inc, 2000, pp. 10, 13-14
22. 1 2  Plunkett,Ierne. *Isabel of Castile*. The Knickerbocker Press, 1915, p. 78
23. ↑  Edwards,John. *The Spain of the Catholic Monarchs 1474-1520*. Blackwell Publishers Inc, 2000, pp. 11, 13
24. ↑  „Henry IV | king of Castile | Britannica" (inglizcha). *www.britannica.com*. Qaraldi: 22-fevral 2022-yil.
25. ↑  Plunkett, Ierne. *Isabel of Castile*. The Knickerbocker Press, 1915, p. 93
26. ↑  Plunkett, p. 96
27. ↑  Plunkett, p. 98
28. ↑  Prescott, William. *History of the Reign of Ferdinand and Isabella, The Catholic.* J.B. Lippincott & Co. 1860, pp. 184-185
29. ↑
30. ↑  Plunkett,Ierne. *Isabel of Castile*. The Knickerbocker Press, 1915, p. 121
31. ↑  Boruchoff, David A. „Historiography with License: Isabel, the Catholic Monarch, and the Kingdom of God." *Isabel la Católica, Queen of Castile: Critical Essays*. Palgrave Macmillan, 2003, pp. 242-247.
32. ↑  Plunkett,Ierne. *Isabel of Castile*. The Knickerbocker Press, 1915, p. 125
33. ↑  Edwards,John. *The Spain of the Catholic Monarchs 1474-1520*. Blackwell Publishers Inc, 2000, p. 42
34. ↑  Edwards,John. *The Spain of the Catholic Monarchs 1474-1520*. Blackwell Publishers Inc, 2000, pp. 48-49
35. ↑  Prescott, William. *History of the Reign of Ferdinand and Isabella, The Catholic.* J.B Lippincott & C. 1860, p. 186
36. ↑  Plunkett,Ierne. *Isabel of Castile*. The Knickerbocker Press, 1915, p. 123
37. ↑  Plunkett,Ierne. *Isabel of Castile*. The Knickerbocker Press, 1915, p. 133
38. ↑  Plunkett,Ierne. *Isabel of Castile*. The Knickerbocker Press, 1915, p. 150
39. ↑  Plunkett,Ierne. (1915) *Isabel of Castile*. The Knickerbocker Press, pp. 152-155
40. ↑  Edwards, John. *Ferdinand and Isabella*. Pearson Education Limited, 2005, p. 28
41. ↑  Edwards, John. *Ferdinand and Isabella*. Pearson Education Limited, 2005, p. 29
42. ↑  Edwards, John. (2005)*Ferdinand and Isabella*. Pearson Education Limited, pp. 29-32
43. ↑  Edwards, John. *Ferdinand and Isabella*. Pearson Education Limited, 2005, p. 30
44. ↑  Edwards,John. *The Spain of the Catholic Monarchs 1474-1520*. Blackwell Publishers Inc, 2000, pp. 42-47
45. ↑  Liss,Peggy. "Isabel the Queen, "Oxford University Press, 1992. p. 316
46. ↑  Edwards, John. *Ferdinand and Isabella*. Pearson Education Limited, 2005, p. 120
47. ↑  Edwards, John. *Ferdinand and Isabella*. Pearson Education Limited, 2005, p. 119
48. ↑  Hunt, Jocelyn. *Spain 1474-1598*. Routledge, 2001, p. 20
49. ↑  Beezley, William H.; Beezley, William; Meyer, Michael*. The Oxford History of Mexico*. Oxford University Press, 3-avgust 2010-yil. ISBN 9780199731985.
50. ↑  Edwards,John. *The Spain of the Catholic Monarchs 1474-1520*. Blackwell Publishers Inc, 2000, pp. 241-260
51. ↑  Edwards,John. *The Spain of the Catholic Monarchs 1474-1520*. Blackwell Publishers Inc, 2000, p. 282

Adabiyotlar
-----------

* Boruchoff, David A. *Isabel la Católica, Queen of Castile: Critical Essays*. New York: Palgrave Macmillan, 2003.
* Diffie, Bailey W. and Winius, George D. (1977) *Foundations of the Portuguese Empire, 1415-1580*, Volume 1, University of Minnesota Press.
* Downey, Kirsten "Isabella, The Warrior Queen, ". New York, Anchor Books, Penguin, 2014.
* Gerli, Edmondo Michael (1992) *Medieval Iberia: An Encyclopedia*, Taylor & Francis.
* Edwards, John. *The Spain of the Catholic Monarchs, 1474-1520*. Oxford: Blackwell 2000. ISBN 0-631-16165-1
* Hillgarth, J.N. *The Spanish Kingdoms, 1250-1516. Castilian hegemony*. Oxford 1978.
* Hunt, Joceyln (2001) *Spain, 1474-1598*. Routledge, 1st Ed.
* Kamen, Henry. *The Spanish Inquisition: a historical revision* (Yale University Press, 2014)
* Liss, Peggy K. (1992) *Isabel the Queen*. New York: Oxford University Press;
* Lunenfeld, Marvin (1970) „The council of the Santa Hermandad: a study of the pacification forces of Ferdinand and Isabella", University of Miami Press. ISBN 978-0870241437
* Miller, Townsend Miller (1963) *The Castles and the Crown: Spain 1451-1555*. New York: Coward-McCann
* Prescott, William H. (1838). *History of the Reig of Ferdinand and Isabella*.
* Roth, Norman (1995) *Conversos, Inquisition, and the Expulsion of the Jews from Spain*. (Madison: The University of Wisconsin Press)
* Stuart, Nancy Rubin. *Isabella of Castile: the First Renaissance Queen* (New York: St. Martinʼs Press, 1991)
* Tremlett, Giles. '**"Isabella of Castile. Europeʼs First Great Queen"'** (London: Bloomsbury, 2017)
* Tremlett, Giles. „*Catherine of Aragon. Henry’s Spanish Queen"* (London: Faber and Faber, 2010)
* Weissberger, Barbara F. *Queen Isabel I of Castile: Power, Patronage, Persona* (2008)
* Weissberger, Barbara F. *Isabel Rules: Constructing Queenship, Wielding Power* (2003)

Havolalar
---------

* Isabella I in the Catholic Encyclopedia
* Medieval Sourcebook: Columbus' letter to King and Queen of Spain, 1494
* Music at Isabellaʼs court
* University of Hull: Genealogy information on Isabella I (Wayback Machine saytida 4-mart 2016-yil sanasida arxivlangan)
* El obispo judío que bloquea a la „santa". A report in Spanish about the beatification in *El Mundo*
* Isabella I of Castile — Facts (Video) (Wayback Machine saytida 3-dekabr 2020-yil sanasida arxivlangan) | Check123 — Video Encyclopedia