**Retroviruslar** (lot. retro- teskari) - RNKdan tashkil topgan viruslar oilasi, asosan umurtqali hayvonlarni kasallantiradi. Eng mashhur va ko'p o'rganilgan vakili odam immunitet tanqisligi virusi.

Hujayra retrovirus bilan zararlangandan so'ng, sitoplazmada virion RNK dan foydalangan holda virus DNK genomining sintezini boshlaydi. Barcha retroviruslar genomini takrorlash uchun teskari transkripsiya mexanizmidan foydalanadi: virusli teskari transkriptaza (yoki teskari taza) fermenti virusli RNK shablonidagi DNKning bir zanjirini sintez qiladi va keyin sintez qilingan DNK zanjiri shablonidagi ikkinchi, to'ldiruvchi zanjirni yakunlaydi. Ikki zanjirli DNK molekulasi hosil bo'lib, u hujayraning bo'linishi paytida, yadro qobig'i bo'lmaganda, hujayraning xromosoma DNKsiga integratsiyalanadi (DNKsi yadroga faol ravishda kirib boradigan OIV bundan mustasno) va keyin shablon bo'lib xizmat qiladi. virusli RNK molekulalarining sintezi. Ushbu RNKlar hujayra yadrosidan chiqariladi va hujayra sitoplazmasida yangi hujayralarni yuqtirishga qodir virusli kapsidlarga o'raladi.

Bir gipotezaga ko'ra, retroviruslar retrotranspozonlardan, eukariot genomning mobil bo'limlaridan kelib chiqqan bo'lishi mumkin.

Tuzilishi
---------

Virionlar sharsimon shaklga ega, o'lchami 80-100 nm, tashqi tomondan lipoprotein qobiq bilan qoplangan, 8-10 nm uzunlikdagi villi Ikosaedral kapsidning ichida spiralsimon ribonukleoprotein mavjud. Tashqi qobiq, kapsid membranasi va nukleoid virion kesimida konsentrik ravishda joylashgan. Efirga sezgir, termolabil, UB nurlariga nisbatan chidamli. Oilaning xarakterli xususiyati virionda RNKga bog'liq bo'lgan DNK polimerazasining yoki teskari transkriptazaning mavjudligi. Bu oila nomi uchun asos bo'lib xizmat qilgan(lot. retro - teskari). Virionlarda 6 ta tuzilish oqsillari mavjud bo'lib, ulardan 4 tasi ichki (kapsid) glikolizatsiyalanmagan va 2 ta konvertli glikoproteinlardir.

Virus keyinchalik qurilgan oqsillarning tarjimasini kodlovchi asosiy strukturaviy genlar **gag** (guruhga xos antijenler), **pol** (polimeraza), **env** (qobiq). Tartibga soluvchi genlarga quyidagilar kiradi: **tat** (barcha virusli oqsillarning transaktivatori), **rev** (virion oqsilining ifoda regulyatori), **vif** (virion yuqumli omil), **vpr** (funksiyalari noaniq bo'lib qolmoqda), **nef** (salbiy ifoda omili), **vpx** (funksiyalari noma'lum).

Kapsid oqsillari guruhlarga xos turlararo antigenlarni olib yuradi va viruslarning avlod va kichik avlodlarga bo'linishi uchun asosdir. Glikoproteinlar neytrallanish reaksiyasida ishtirok etadigan o'ziga xos antijenlerdir. Retroviruslarning genomi molekulyar og'irligi 7 megadalton bo'lgan bir zanjirli RNK bilan ifodalanadi va ikkita nusxadan iborat bo'lib, ularning har biri to'liq genom bo'lib, bir xil genetik ma'lumotni o'z ichiga oladi, ammo ularning ikkalasi ham funktsionalmi yoki yo'qmi noma'lum.. Onkoviruslarning nuklein kislotasi uning xost turining hujayra DNKsi bilan homologiyaga ega. Virion RNK yuqumli emas. Virusli RNK kovalent bog'langan ikki zanjirli DNKga transkripsiyalanadi, bu DNK provirusi sifatida hujayra DNKsi bilan birlashadi. Hujayradan olingan provirus yuqumli hisoblanadi. Bu oilaning ko'pgina viruslari neoplastik jarayonlarni, asosan, bir qator hayvonlar turlarining leykemiya va sarkomalarini keltirib chiqaradi. Ba'zi hayvonlar turlarining normal hujayralarida tegishli turdagi onkoviruslarning birlashtirilgan nusxalari mavjud. Ular hech qanday tarzda o'zini namoyon qilmasligi yoki ba'zi fizik va kimyoviy omillar, ehtimol, boshqa onkoviruslar bilan infektsiyasi bilan faollashishi mumkin. Ko'pincha yordamchi virus yordamida ko'payadigan nuqsonli viruslar mavjud. Vertikal va gorizontal ravishda uzatiladi.

Hayot sikli
-----------

Retrovirus o'zining genetik materialining funksiyalarini ikkiga bo'ladi: yuqumli funksiyani, ya'ni o'z-o'zini ko'paytirish funksiyasini virusli RNK bajaradi va virus genlarini ifodalash va RNK molekulalarini sintez qilish funksiyasi, keyinchalik genetik ma'lumotni uzatadi. boshqa hujayralarga, virus DNK tomonidan amalga oshiriladi.

Virusli infektsiya paytida hujayra ichiga kirib, retrovirus RNK hozirda taniqli teskari transkripsiya jarayoni orqali DNK sintezi uchun shablon bo'lib xizmat qiladi. Bu DNK genomik DNKga integratsiyalashgan va shu paytdan boshlab u hujayra genomining ajralmas qismiga aylanadi. Va virus provirusga aylanadi. Hayvon hujayrasi uchun provirus bakteriya uchun profag qanday bo'lsa. Lizogeniya g'oyalari, ehtimol, Devid Baltimor bilan birgalikda teskari transkripsiyani kashf etgan Xovard Teminni retroviruslarning proviral holati g'oyasiga olib keldi. Axborot mazmuniga ko'ra, retrovirus genomining DNK varianti RNK variantidan faqat DNKda qisqa terminal takroriy emas, balki uzoq terminal takroriy LTR bo'lishi bilan farqlanadi.

RNK retroviruslarini translatsiya qilish xususiyatlari
------------------------------------------------------

Genomik DNKning bir qismi bo'lgan virusli genlar LTR nazorati ostida transkripsiyalanadi.

> **LTR, uzoq terminali takrorlaydi**. LTR ketma-ketliklari STR ketma-ketliklarini o'z ichiga oladi. LTR ning paydo bo'lishi virus genlarini ifodalash uchun juda muhimdir. Ular virusli transkripsiyani tartibga soluvchi elementlarni o'z ichiga oladi: promouter, kuchaytiruvchi va boshqalar. Masalan, ba'zi viruslar virus transkripsiyasining ma'lum gormonlar mavjudligiga bog'liqligini aniqlaydigan elementlarni o'z ichiga oladi. LTR - bu virus o'z maqsadlari uchun uyali transkripsiya mashinasidan foydalanish uchun foydalanadigan tartibga soluvchi signallar.
> 
> 

Transkripsiya mahsuloti to'liq uzunlikdagi virus RNKidir. U efirga uzatilishi kerak. Va bu erda virus bunday muammoni hal qilishi kerak: ko'plab oqsillarni sintez qilish kerak, lekin faqat bitta RNK mavjud. Eukaryotik hujayralarda esa RNKlar monotsistronikdir, ya'ni ular faqat bitta oqsil sintezi uchun mo'ljallangan. Protein sintezi ko'p hollarda qopqoq joyiga eng yaqin bo'lgan boshlash kodonidan boshlanadi.

Agar biz ushbu eng yaqin boshlash kodonidan ochiq o'qish ramkasiga qarasak, agar virus an'anaviy ifodalash usullaridan foydalangan bo'lsa, u faqat GAG polipeptidini sintez qila olishini ko'ramiz. Va keyin to'xtash kodoni mavjud. POL va ENV haqida nima deyish mumkin? Bundan tashqari, bu polipeptidlar juda uzun, virus esa ancha qisqaroq bo'lganlarni o'z ichiga oladi. Muammo bir necha usul bilan hal qilinadi.

Birinchidan, splicing yordamida bu bitta RNK bizning soddalashtirilgan versiyamizda boshqa, qisqaroqqa aylantiriladi. Bunday holda, ENV polipeptidini kodlaydigan ketma-ketliklar qopqoq joyiga eng yaqin bo'lgan boshlash kodonining yonida bo'ladi va tarjima qilina boshlaydi.

Ikkinchidan, turli xil retroviruslar uchun ular GAG ochiq o'qish ramkasidan keyin to'xtash kodonini chetlab o'tishga muvaffaq bo'lishadi va ikkala oqsil guruhining ketma-ketligini o'z ichiga olgan birlashtirilgan GAG-POL polipeptidini sintez qilishadi.

Uchinchidan, hosil bo'lgan uzun polipeptidlar qayta ishlanadi va ko'plab oqsillarga bo'linadi, ular teskari transkriptaza kabi regulyatorlar rolida yoki etuk viruslarning konvert oqsillari kabi strukturaviy rollarda ishlaydi.

Boshqacha qilib aytganda, retroviruslar bitta promouterning nazorati ostida turli xil oqsillarning sintezini juda nozik tartibga solish uchun moslashuvchan totalitar tizimdan foydalanadi.

Retroviruslar vektor sifatida
-----------------------------

Retroviruslardan vektor sifatida foydalanish mumkin, masalan, gen terapiyasida. Membrananing sintezi orqali hujayralarga kirish mexanizmi. Ular bir qator afzalliklarga ega: xostlarning keng doirasi, xost genomiga integratsiyalashgan holatda barqarorlik. Kamchiliklari: yuqori titrga erishish qiyin, faqat bo'linuvchi hujayralarni yuqtiradi.

Tasniflash
----------

2018-yil mart holatiga ko'ra, oila 6 va 5 avlodga ega 2 ta kichik oilani o'z ichiga oladi  :

* Orthoretrovirinae (lot.to'g'ridan-to'g'ri, aslida retroviruslar)
	+ Alpharetrovirus jinsi (9 tur)
		- Avian leukosis virus — Qushlarning eritroleykemiya virusi
		- Rous sarcoma virus — Rous sarkoma virusi
	+ Betaretrovirus — Betaretroviruslar (5 tur)
	+ Gammaretrovirus — Gammatroviruslar (18 tur)
		- Feline leukemia virus — Mushuklarning leykemiya virusi
	+ Deltaretrovirus — Deltaretroviruslar (4 tur)
		- Bovine leukemia virus — Qoramol leykemiya virusi
		- Human T-lymphotropic virus — inson T-limfotrop virusi
	+ Epsilonretrovirus — Epsilonretroviruslar (3 tur)
	+ Lentivirus jinsi (10 tur)
		- Human immunodeficiency virus 1 — Odamning immunitet tanqisligi virusi 1
		- Human immunodeficiency virus 2 — Odamning immunitet tanqisligi virusi 2
* Spumaretrovirinae (lat.dan lotincha: *spuma* - ko'pik, virusli hujayralarda ko'plab vakuolalar hosil bo'ladi)
	+ Bovispumavirus (1 tur)
	+ Equispumavirus (1 tur)
	+ Felispumavirus (2 tur)
	+ Prosimiispumavirus jinsi (1 tur)
	+ Simiispumavirus (14
	+ tur)

* inson T-limfotrop virusi

1. ↑  Coffin J, Blomberg J, Fan H et al. (2021). „ICTV Virus Taxonomy Profile: *Retroviridae* 2021". *J Gen Virol*. 102-jild, № 12. 001712-bet. doi:10.1099/jgv.0.001712. PMID 34939563. `{{cite magazine}}`: Explicit use of et al. in: `|authors=` (yordam)CS1 maint: uses authors parameter ()
2. ↑  А. Марков. Данные сравнительной геномики проливают свет на происхождение ретровирусов Andoza:Wayback 2
3. ↑  Kozak, 1986 (см. в статье консенсусная последовательность Козак)
4. 1 2 3
5. 1 2 3 4

Adabiyotlar
-----------

* Хесин Р.Б.