Londondagi Sent-Pankras temir yoʻl stantsiyasi va Midlend mehmonxonasi 1868-yilda ochilgan
**Viktoriya meʼmorchiligi** 19-asrning oʻrtalari va oxirigacha boʻlgan meʼmoriy tiklanish uslublari seriyasidir. *Viktoriya meʼmorchiligi* qirolicha Viktoriya (1837— 1901-yillar) hukmronligini anglatadi, Viktoriya davri deb ham ataladi, bu davrda Viktoriya deb nomlanuvchi uslublar qurilishda ishlatilgan. Biroq, odatda „Viktoriya" meʼmorchiligi deb ataladigan koʻplab elementlar Viktoriya hukmronligi davrida, taxminan 1850-yillar va undan keyin mashhur boʻlibgina qolmadi. Uslublar koʻpincha tarixiy uslublarning talqinlari va eklektik qayta tiklanishlarini oʻz ichiga oladi. Bu nom Britaniya va Fransiyada hukmronlik qilayotgan monarx uchun meʼmoriy uslublarni nomlash odatidir.

Viktoriya Qoʻshma Shtatlarda hukmronlik qilmagan boʻlsada, bu atama koʻpincha oʻsha davrdagi Amerika uslublari va binolari, shuningdek, Britaniya imperiyasi uchun meʼmoriy uslub sifatida ishlatiladi.

Buyuk Britaniyadagi Viktoriya arxitekturasi
-------------------------------------------

 Selvin kolleji, Kembrij
 

### Gotika

XIX-asr boshlarida Palladianizm uslubisimmetriyasiga munosabat sifatida romantik oʻrta asr gotika uygʻonish uslubi ishlab chiqilgan va Fonthill Abbey kabi binolar qurib bitkazilgan.

XIX-asrning oʻrtalariga kelib, yangi texnologiya natijasida qurilish metall materiallarni qurilish komponentlari sifatida qoʻshishga muvaffaq boʻldi. Konstruksiyalar quyma temir va temir ramkalar bilan qurilgan. Biroq, kuchlanish kuchsizligi sababli, ushbu materiallar yanada mustahkamroq poʻlatdan foydalanish uchun samarali ravishda bekor qilindi. Temir karkas qurilishining eng katta vakillaridan biri Kristal saroy meʼmori Jozef Pakston edi. Paxton, shuningdek, Mentmore Towers kabi uylarni hali ham mashhur ingliz Uygʻonish uslubida qurishda davom etdi.

Shotlandiyada Glazgoda ishlagan arxitektor Aleksandr Tomson koʻplab chinakam oʻziga xos tuzilmalarni yaratish uchun neo-klassik anʼanaviylikni Misr va Sharq mavzulari bilan aralashtirib, tijorat binolari uchun quyma temir va poʻlatdan foydalanishning kashfiyotchisi boʻldi.

Shotlandiya meʼmorlari ushbu uslubni yaratgan boʻlsada, u tez orada butun Buyuk Britaniya boʻylab tarqaldi va yana qirq yil davomida mashhur boʻlib qoldi. Uning oʻtmishni saqlash va qayta ixtiro qilishdagi meʼmoriy ahamiyati katta.

### Boshqa uslublar

 Tabiiy tarix muzeyining markaziy zali, London
* Yakobet uslubi (1830—1870-yillar, Britaniya qirolichasi Annaning uygʻonish uslubining kashfiyoti).
* Uygʻonish davri (1840—1890-yillar).
* Neogrek (1845—1865-yillar).
* Romanesk uygʻonishi.
* Ikkinchi imperiya (1855—1880-yillar, Fransiyada paydo boʻlgan).
* Britaniya qirolichasi Annaning tiklanishi (1870—1910-yillar).
* Scots Baronial (asosan Shotlandiya).
* Britaniya sanʼat va hunarmandchilik harakati (1880—1910-yillar).
* Neoklassik.

#### Namunalar

* Vestminster saroyi, neo-gotik 1870-yilda qurib bitkazilgan. Ser Charlz Barri va Avgust Pugin tomonidan yaratilgan.Vestminster saroyi, neo-gotik 1870-yilda qurib bitkazilgan. Ser Charlz Barri va Avgust Pugin tomonidan yaratilgan.
* Royal Albert Hall, LondonRoyal Albert Hall, London
* Liverpul universitetidagi "Qizil g'isht" Viktoriya binosi 1893-yilda gotika uyg'onishi uslubida qurilgan. Alfred Waterhouse tomonidan ishlab chiqilganLiverpul universitetidagi "Qizil g'isht" Viktoriya binosi 1893-yilda gotika uyg'onishi uslubida qurilgan. Alfred Waterhouse tomonidan ishlab chiqilgan
* Londondagi The Oval kriket maydonchasidagi Viktoriya paviloniLondondagi The Oval kriket maydonchasidagi Viktoriya paviloni
* Strouddagi Viktoriya san'at va fan maktabi, GloucestershireStrouddagi Viktoriya san'at va fan maktabi, Gloucestershire
* Beri Sent-Edmunds yaqinidagi Hardvik uyidagi uy, SuffolkBeri Sent-Edmunds yaqinidagi Hardvik uyidagi uy, Suffolk
* Manchester Town HallManchester Town Hall
* Manchesterdagi Jon Rylands kutubxonasiManchesterdagi Jon Rylands kutubxonasi
* Birmingem universitetidagi Aston Webb binosi, Buyuk BritaniyaBirmingem universitetidagi Aston Webb binosi, Buyuk Britaniya
* Viktoriya sudlari, Birmingem, Buyuk BritaniyaViktoriya sudlari, Birmingem, Buyuk Britaniya
* Glasgow universiteti Gilbert Scott binosi, Kelvingrove Park, Glasgow dan ko'rib. Gothic Revival uslubiga misolGlasgow universiteti Gilbert Scott binosi, Kelvingrove Park, Glasgow dan ko'rib. Gothic Revival uslubiga misol
* Shimoliy Shotlandiya bankining Aberdindagi Archibald Simpson tomonidan 1839–42Shimoliy Shotlandiya bankining Aberdindagi Archibald Simpson tomonidan 1839–42
* Qirolicha Viktoriya uchun to'liq qayta qurilgan Balmoral qal'asi, Scots Baronial uslubining namunasiQirolicha Viktoriya uchun to'liq qayta qurilgan Balmoral qal'asi, Scots Baronial uslubining namunasi
* Uolsoll Viktoriya arkadasi, Buyuk BritaniyaUolsoll Viktoriya arkadasi, Buyuk Britaniya
* Barclays Bank binosi, Sutton, Buyuk LondonBarclays Bank binosi, Sutton, Buyuk London
* Forth Rail Bridge, Firth of Forth, Edinburg yaqinidagi, Shotlandiya, Buyuk BritaniyaForth Rail Bridge, Firth of Forth, Edinburg yaqinidagi, Shotlandiya, Buyuk Britaniya
* Somerville kolleji, Oksford, Buyuk BritaniyaSomerville kolleji, Oksford, Buyuk Britaniya

Viktoriya uslubining xalqaro tarqalishi
---------------------------------------

 Xitoy savdogarlar banki binosi Xitoyning Shanxay shahrida joylashgan Viktoriya davri arxitekturasining namunasidir
18-asrda bir nechta ingliz meʼmorlari mustamlakalarga koʻchib oʻtdilar, ammo 19-asrda Britaniya imperiyasi mustahkam oʻrnatilgach, koʻplab meʼmorlar oʻz kareralarining boshida hijrat qilishdi. Baʼzilar Qoʻshma Shtatlarni tanladilar, boshqalari Kanada, Avstraliya va Yangi Zelandiyaga ketishdi. Odatda, ular Angliyani tark etganlarida moda boʻlgan meʼmoriy uslublarni qoʻllashdi. Biroq, asrning ikkinchi yarmiga kelib, transport va aloqani yaxshilash imperiyaning chekka qismlarida ham mustamlakachi arxitektorlarga hozirgi moda haqida xabardor boʻlishga yordam beradigan *The Builder* jurnali kabi nashrlardan foydalanish imkoniyatini berdi. Shunday qilib, ingliz meʼmorchiligining taʼsiri butun dunyoga tarqaldi.

### Avstraliya

 Melburndagi Kollinz koʻchasidagi zamonaviy osmonoʻpar binolar Viktoriya davridagi binolarni saqlab qolish uchun ataylab koʻchadan qaytarilgan.
 Avstraliyadagi terrasalarning aksariyati saqlanib qolgan. Suratda Sidneydagi Viktoriya uslubidagi teraslar
Viktoriya meʼmorchiligi Avstraliyada gullab-yashnagan va odatda 1840-yildan 1890-yilgacha eʼtirof etilgan boʻlib, 1880-yillarda Viktoriya va Yangi Janubiy Uels shtatlarida paydo boʻlgan uslublardan foydalanilgan. Oʻsha davrda oʻn beshta uslub ustunlik qilgan:

* Victorian Georgian
* Victorian Regency
* Egyptian
* Academic Classical
* Free Classical
* Filigree
* Mannerist
* Second Empire
* Italianate
* Romanesque
* Tudor
* Academic Gothic
* Free Gothic
* Rustic Gothic
* Carpenter Gothic

Sanʼat va hunarmandchilik uslubi va Qirolicha Anna uslubi 1890-yildan 1915-yilgacha Federatsiya davrining bir qismi hisoblanadi.

* Melburnning jahon merosi qirollik ko'rgazma binosi, 1880-yilda qurilgan (Bepul klassik)Melburnning jahon merosi qirollik ko'rgazma binosi, 1880-yilda qurilgan (Bepul klassik)
* Bosh pochta bo'limi, Sidney erkin klassik uslubda (1891)Bosh pochta bo'limi, Sidney erkin klassik uslubda (1891)
* Windsor mehmonxonasi, 1885-yilWindsor mehmonxonasi, 1885-yil
* Avliyo Peters sobori, Adelaida, Janubiy Avstraliya (Gotik uyg'onishi)Avliyo Peters sobori, Adelaida, Janubiy Avstraliya (Gotik uyg'onishi)
* Sidney Town Hall, Ikkinchi imperiya uslubidaSidney Town Hall, Ikkinchi imperiya uslubida
* Romanesk uslubidagi Qirolicha Viktoriya binosi (1898)Romanesk uslubidagi Qirolicha Viktoriya binosi (1898)
* Janubiy Melburn Town Hall Ikkinchi imperiya uslubidaJanubiy Melburn Town Hall Ikkinchi imperiya uslubida
* Avliyo Meri sobori, Viktoriya gotikasi me'morchiligida Sidney (1882)Avliyo Meri sobori, Viktoriya gotikasi me'morchiligida Sidney (1882)
* Sidneydagi ko'chada joylashgan Viktoriya uslubidagi me'morchilikSidneydagi ko'chada joylashgan Viktoriya uslubidagi me'morchilik
* Malika teatri, MelburnMalika teatri, Melburn
* Akademik klassik uslubdagi Viktoriya davlat kutubxonasi (1870)Akademik klassik uslubdagi Viktoriya davlat kutubxonasi (1870)
* Brookman Hall, UniSA City East Campus, Adelaida, Janubiy AvstraliyaBrookman Hall, UniSA City East Campus, Adelaida, Janubiy Avstraliya
* Randvikdagi italyan uyi, Yangi Janubiy UelsRandvikdagi italyan uyi, Yangi Janubiy Uels
* Surri- Xillzdagi filigri uslubidagi teraslar temirdan yasalgan naqshli bezakliSurri- Xillzdagi filigri uslubidagi teraslar temirdan yasalgan naqshli bezakli
* Viktoriya shtatining Janubiy Yarra shahridagi Ikkinchi imperiya va filigri qarorgohiViktoriya shtatining Janubiy Yarra shahridagi Ikkinchi imperiya va filigri qarorgohi

### Gonkong

Gonkong Britaniya mustamlakasi boʻlgan davrda arxitektura sohasida Gʻarb davlati taʼsiri kuchli edi. Gonkongda Viktoriya meʼmorchiligi uslubida qurilgan baʼzi namunalar mavjud. Bularga misollar quyidagilardir:

* Aziz Endryu cherkoviAziz Endryu cherkovi
* Avliyo Ioann soboriAvliyo Ioann sobori
* Sobiq dengiz politsiyasi shtab -kvartirasi (hozirgi rasmiy ravishda "1881-yilHeritage" deb nomlanadi, bu mehmonxona va savdo markazidir).Sobiq dengiz politsiyasi shtab -kvartirasi (hozirgi rasmiy ravishda "1881-yilHeritage" deb nomlanadi, bu mehmonxona va savdo markazidir).

### Irlandiya

 Viktoriya meʼmorchiligi uslubidagi uylar
Gruziya meʼmorchiligi Irlandiyada Viktoriya meʼmorchiligidan koʻra koʻproq mashhur hisoblanadi. Dublin, Limerik va Kork shaharlarida mashhur Gruziya maydonlari va teraslari hukmronlik qiladi. Viktoriya meʼmorchiligi Irlandiyaning maʼlum joylarda gullab-yashnagan. Ayniqsa Dublinning Uiklou koʻchasi va Yuqori Baggot koʻchasi atrofida va Rathmines, Ranelagh, Rathgar, Rathfarnham va Terenure shaharlari atrofida bu uslubdagi binolar yetarlicha topiladi.

* Kobdagi Viktoriya davri "kartalar palubasi" deb nomlanuvchi terasKobdagi Viktoriya davri "kartalar palubasi" deb nomlanuvchi teras
* Viktoriya do'konlari va kafelari, jumladan, Jorj ko'chasi Arkadasi, DublinViktoriya do'konlari va kafelari, jumladan, Jorj ko'chasi Arkadasi, Dublin
* Viktoriya Yuqori Baggot ko'chasi, DublinViktoriya Yuqori Baggot ko'chasi, Dublin
* Dublindagi Viktoriya davrining terasli uylariDublindagi Viktoriya davrining terasli uylari
* Rathmines soat minorasi, Rathmines, DublinRathmines soat minorasi, Rathmines, Dublin

### Shimoliy Amerika

 Boʻyalgan xonimlar Kaliforniyaning San-Frantsisko shahrida topilgan Viktoriya meʼmorchiligining namunasidir.
Qoʻshma Shtatlarda „Viktoriya meʼmorchilik" arxitekturasi odatda 1860—1900-yillar orasida eng mashhur boʻlgan uslublardan biri boʻlgan. Buyuk Britaniyada boʻlgani kabi, Gothic Revival va Italianate namunalari bu davrda qurilishda davom etdi va shuning uchun baʼzan Viktoriya meʼmorchilik inshootlari deb ataladi. Arxitektura uslublarining nomlari baʼzi mamlakatlarda turlicha boʻlgan. Koʻpgina uylar bir nechta turli uslublarning elementlarini birlashtirgan va ularni bir yoki boshqa uslub sifatida osongina ajratib boʻlmaydi.

 San-Fransisko, 16-koʻchada Viktoriya fasadlari
Bu davrda Viktoriya davridan ilhomlangan shaharlar qatoriga Alameda, Astoriya, Albani, Deal, Troy, Filadelfiya, Boston, Bruklin Heights va Nyu-York shahrining Viktoriya Flatbush qismlari, Buffalo, Rochester, Chikago, Kolumbus, Galve, Galka, Detroyt va boshqalar kiradi. Grand Rapids, Baltimor, Jersi Siti/ Hoboken, Cape May, Louisville Cincinnati, Atlanta, Milwaukee, New Orleans, Pitsburg, Richmond, Saint Paul, San-Fransisko va Midtown Sakramento. Los-Anjeles kabi shaharlar kiradi. San-Fransisko oʻzining keng Viktoriya meʼmorchiligi bilan mashhur hisoblanadi.

 Old West End tumanidagi (Toledo, Ogayo shtati) turar-joy arxitekturasining namunasi, Viktoriya meʼmorchiligi bilan toʻla yaxshi saqlanib qolgan tarixiy tuman.
Ontariodagi Distillery tumani Shimoliy Amerikadagi Viktoriya davri sanoat arxitekturasining eng katta va eng yaxshi saqlanib qolgan kollektsiyasini oʻz ichiga oladi.  AQShda Bostonning janubiy qismi tarixiy joylar milliy reestri tomonidan mamlakatdagi eng qadimgi va eng katta Viktoriya mahallasi sifatida tan olingan. Kentukki shtatining Luisvill shahridagi eski Luisvill ham mamlakatdagi eng katta Viktoriya mahallasi ekanligiga daʼvo qiladi.

Albert Levi tomonidan 1886-yilda nashr etilgan *L’Architecture Americaine* fotoalbomi, Shimoliy Amerika meʼmorchiligida paydo boʻlgan yangi kuchlarning Yevropada birinchi tan olinishiga yaqqol sababdir.

### Kanada

Kanadaning bosh arxitektorlari Viktoriya davrida koʻplab federal binolarni loyihalashtirgan. Tomas Fullerning 1866-yilda Kanada parlamenti binolarini qurib bitkazishi, xususan, bir necha oʻn yillar davomida Kanada meʼmoriy dizayniga Viktoriya meʼmorchiligi taʼsirini oʻtkazdi.

Saqlanib qolingan namunalar
---------------------------

Viktoriya davri meʼmorchiligining diqqatga sazovor joylarini saqlab qolish boʻyicha harakatlar davom etmoqda va koʻpincha Viktoriya jamiyati tomonidan bu ishlar dunyo boʻyicha boshqarilib kelinadi. Guruhning maqqsadi yaqinda olib borgan kommunal kompaniyalari 200 ga yaqin eskirgan inshootlarni buzishdan saqlab qolishdir.

Galereya
--------

* Pensilvaniya Tasviriy san'at akademiyasi, Filadelfiya, Frank FurnessPensilvaniya Tasviriy san'at akademiyasi, Filadelfiya, Frank Furness
* Allegheny okrugi sud binosi, Pitsburg, Pensilvaniya, Genri Xobson RichardsonAllegheny okrugi sud binosi, Pitsburg, Pensilvaniya, Genri Xobson Richardson
* Kaliforniya janubiy temir yo'lining San-Diego yo'lovchi terminali, 1887-yilda qurilganKaliforniya janubiy temir yo'lining San-Diego yo'lovchi terminali, 1887-yilda qurilgan
* Bruklin ko'prigi, 1883-yil, Nyu-York shahriBruklin ko'prigi, 1883-yil, Nyu-York shahri
* Kaliforniyaning Evrika shahridagi Karson saroyi 1884-86 yillarda qurilgan qirolicha Anna uslubidagi eng yuqori qatllardan biri hisoblanadi.Kaliforniyaning Evrika shahridagi Karson saroyi 1884-86 yillarda qurilgan qirolicha Anna uslubidagi eng yuqori qatllardan biri hisoblanadi.
* Jon Steynbekning Kaliforniyadagi Salinasdagi bolalik uyiJon Steynbekning Kaliforniyadagi Salinasdagi bolalik uyi
* Keyp-Mey tarixiy okrugidagi Emlen jismoniy mulki, Nyu-Jersi, Frank Furness tomonidanKeyp-Mey tarixiy okrugidagi Emlen jismoniy mulki, Nyu-Jersi, Frank Furness tomonidan
* Saitta uyi, Dayker Heights, Bruklin, Nyu-York, 1899-yilda qurilgan, Qirolicha Anne uslubida yaratilganSaitta uyi, Dayker Heights, Bruklin, Nyu-York, 1899-yilda qurilgan, Qirolicha Anne uslubida yaratilgan
* Chikago, Illinoys shtatidagi Linkoln Park mahallasidagi 653 Vt Raytvud (hozir 655 Vt Raytvud)ning 1880-yillardagi fotosuratiChikago, Illinoys shtatidagi Linkoln Park mahallasidagi 653 Vt Raytvud (hozir 655 Vt Raytvud)ning 1880-yillardagi fotosurati
* Oneida, Nyu-Yorkdagi italyancha uslubdagi Farnam uyi. Taxminan 1862-yilda qurilganOneida, Nyu-Yorkdagi italyancha uslubdagi Farnam uyi. Taxminan 1862-yilda qurilgan
* Minnesota shtatidagi Sent-Pol shahridagi Jeyms Xill uyi, 1891-yilda qurilganMinnesota shtatidagi Sent-Pol shahridagi Jeyms Xill uyi, 1891-yilda qurilgan
* Ogayo shtatidagi Viktoriya gazeboOgayo shtatidagi Viktoriya gazebo
* Ogayo shtati, Cincinnati, Over-The-Rhine shahridagi italyancha uylar seriyasiOgayo shtati, Cincinnati, Over-The-Rhine shahridagi italyancha uylar seriyasi
* Ford Piquette Avenue zavodi, Detroit, Michigan, 1904-yilda qurilganFord Piquette Avenue zavodi, Detroit, Michigan, 1904-yilda qurilgan
* 1882-yilda Nyu-Jersi shtatidagi Keyp -Maydagi uydagi zanjabil nonlari1882-yilda Nyu-Jersi shtatidagi Keyp -Maydagi uydagi zanjabil nonlari
* Viktoriya uslubidagi g'ishtli uylar 19-asr oxiri va 20-asr boshlarida Torontoning Cabbagetown shahrida qurilganViktoriya uslubidagi g'ishtli uylar 19-asr oxiri va 20-asr boshlarida Torontoning Cabbagetown shahrida qurilgan
* Tosh Distillery, Viktoriya sanoat arxitekturasining namunasiTosh Distillery, Viktoriya sanoat arxitekturasining namunasi
* Tinchlik minorasining burchaklaridagi to'rtta groteskdan biriTinchlik minorasining burchaklaridagi to'rtta groteskdan biri

Yana qarang
-----------

* Viktoriya sud binosi
* Klassik arxitektura
* Revivalizm
* Adam arxitektura uslubi
* Gruziya arxitekturasi

Manbalar
--------

1. ↑  „Fonthill Abbey house, Wiltshire, England, United Kingdom Britannica" (en). *www.britannica.com*. Qaraldi: 2-iyun 2022-yil.
2. ↑  Blank, Alan; McEvoy, Michael; Plank, Roger (1993). Architecture and Construction in Steel. Taylor & Francis. ISBN 0-419-17660-8
3. ↑  „South End Realty Community". 16-iyul 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi.
4. ↑  „South End Historical Society".
5. ↑  „Louisville Facts & Firsts".  LouisvilleKy.gov. 6-oktabr 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 14-dekabr 2009-yil.
6. ↑  „What is Old Louisville?".  Old Louisville Guide. 27-noyabr 2009-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 14-dekabr 2009-yil.
7. ↑  Christopher Thomas (2015) „Canadian Architecture: 1867-1914".

 *The Canadian Encyclopedia*. Retrieved 11 April 2022

* Apperly, Richard*. A Pictorial Guide to Identifying Australian Architecture: Styles and Terms from 1788 to the Present*. Angus & Robertson, 1994. ISBN 978-0-207-18562-5.
* Dixon, Roger*. Victorian Architecture: With a Short Dictionary of Architects and 251 Illustrations*. Thames and Hudson, 1978. ISBN 978-0-500-18163-8.
* Lewis, Arnold*. American Victorian architecture: a survey of the 70's and 80's in contemporary photographs*. Dover Publications, 1975. ISBN 978-0-486-23177-8.
* Prentice, Helaine K.*. Rehab Right*. Ten Speed Press, 1986. ISBN 978-0-89815-172-5.

Havolalar
---------

* Viktoriya davrining dekorativ jihozlari: Amerikalik. Perspektiv, Rahil Ahmad
* Viktoriya davri arxitekturasi va apparaturasining tarixi va uslubi
* Manchester, Viktoriya shahri
* Kanadaning Ontario shtatidagi Hamilton shahridagi Viktoriya uylarining fotosuratlari
* San-Fransisko, Kaliforniyadagi Viktoriya davri arxitekturasi
* Buffalo, Nyu-Yorkdagi Viktoriya davri arxitekturasi va tarixi
* Viktoriya uslubiga arxitektura taʼsiri
* Viktoriya cherkovlari blogi