*Historia Regnum Britanniae'ning* XV asrdagi qo'lyozmalaridan biridagi tasvir. Unda Vortigern va Ambros (V asr Britaniya lashkarboshilari) ajdarlar jangini tomosha qilayotgani tasvirlangan.
***Historia Regum Britanniae** (Britaniya qirollari tarixi) -* tahminan 1136-yilda Monmouth'lik Geoffrey tomonidan yozilgan psevdotarixiy Britaniya tarixidir. Asar dastlab ***De gestis Britonium** (Britonlar amallari to'g'risida)* deb nomlangan. Unda Britaniya qirollarining hayoti va faoliyatining salkam ikki ming yillik faoliyati, dastlab Troyaliklarning Britan millatiga asos solinishidan boshlab, milodiy VII asrda anglo-saksonlar Britaniyaning katta qismi ustidan o'z nazoratlarini o'rnatishigacha bo'lgan davr yoritilgan. Kitob o'rta asrlar Britaniyasi haqida ma'lumot beruvchi eng markaziy manbadir.

Garchi XVI asrgacha tarixiy manba sifatida qabul qilingan bo'lsada, bugungi kunda kitobni tarixiy ahamiyati mavjud emas. Kitobdagi ba'zi voqealar, masalan Julius Caesar'ning Britaniyaga yurishlari o'sha davr manbalari bilan tasdiqlanishi mumkin bo'lsada, bugungi kunda kitobdagi tarixiy voqealarning voqelikka to'g'ri kelmasligi asoslangan. Lekin kitob bugungi kunda ham o'rta asrlar adabiyotining eng yorqin namunalaridan biri sifatida qadrlanadi va unda Qirol Lear hamda uning uch qizlari afsonasining eng qadimgi ko'rinishi mavjud. Qolaversa, kitob Qirol Arthur afsonasining ommalashishiga katta hissa qo'shgan.

### Bag'ishlov

Geoffrey kitobni yozishdan maqsadini avvalo quyidagicha keltiradi: "Men bu yerda Masihdan oldin hukmronlik qilgan qirollar haqida, qolaversa undan keyin kelgan Arthur va boshqalar haqida hech nima topa olmadim. Lekin bu insonlarning qilmishlari shu qadar ediki, ular oxirzamonga qadar esda saqlanishga munosib." Geoffrey bu davr tarixi haqidagi manbani Oksford arxidiakoni Walterdan olganini, Walter unga britan tilida yozilgan qadimiy bir kitob taqdim qilganini va u aynan shu manbadan o'z tarixini tarjima qilib yozganini aytadi. U shuningdek Gildas va Bede kabi kishilarni ham o'ziga manba sifatida keltiradi. Keyin Gloucester grafi Robert va Meulan grafi Walderan nomlariga bag'ishlovlar keltiriladi. Muallif o'z hikoyasini sayqallashda ularning zakovatlaridan foydalanganini ta'kidlaydi.

### Birinchi kitob

Historia Troyalik Aeneas hikoyasi bilan boshlanib, Vergilius'ning Aeneid dostoniga ko'ra, Aeneas Troya urushidan keyin Italiyaga kelib o'rnashadi. Keyin uning ajdodi Brutus mamlakatdan haydaladi va bir muddat sargardonlikdan keyin iloha Diana yo'rig'ida u g'arbiy okeanda joylashgan bir orolga borib o'rnashadi. Brutus Totnesga (janubi-g'arbiy Angliyadagi manzilgoh) kelib tushadi va o'sha davrlarda Albion deb atalgan orolga o'z ismidan kelib chiqqan "Britannia" nomini beradi. Brutus o'sha davrda orolning yolg'iz istiqomatchilari bo'lmish bahaybat maxluqlarni yengadi, Temza daryosi bo'yida yangi poytaxt - "Troia Nova" ("Yangi Troya") shahriga asos soladi. Bu shahar keyinchalik Trinovantum, nihoyat London deb nomlanadi.

### Ikkinchi kitob

Brutus vafotidan keyin uning uch o'g'li, Locrinus, Kamber va Albanactus mamlakatni uchga bo'lib olsihadi; bu uch qirollik Loegria, Kambria (Severn daryosidan shimol va g'arbda Humbergacha) va Albany (Shotlandiya) deb nomlanadi. Keyin hikoyada Locrinus ajdodlari haqida ma'lumotlar keltiriladi. Ulardan biri Bladud bo'lib, u sehrgarlikdan foydalanib uchishga ham urinadi, lekin jarayonda halok bo'ladi. 

Bladud'ning o'g'li Leir (Lir) oltmish yil hukm suradi. O'g'illari bo'lmagani tufayli, keksayishi bilan Leir o'z qirolligini uchga bo'lib, uch qizi - Goneril, Regan va Cordelia uchun bo'lib berishga qaror qiladi. Qaysi biriga eng katta bo'lagini berishga ikkilangan Leir ularning har biridan uni qanchalar yaxshi ko'rishini so'raydi va bu savolga Goneril va Regan balandparvoz va xushomadgo'y javob beradi. Cordelia esa sodda va samimiy javob beradi. Bundan jahli chiqqan Leir Cordeliaga yer bermaslikka qaror qiladi. Goneril va Regan o'z qayliqlari - Albany va Cornwall gertsoglari bilan birgalikda orolning har ikkala yarmiga ega chiqishlari belgilanadi. Cordelia esa franklar qiroli Aganippus'ga turmushga chiqadi va Galliyaga jo'nab ketadi. Ko'p o'tmay Goneril va Regan o'z qayliqlari bilan bosh ko'taradi va butun qirollikka ega chiqadi. Barcha xizmatkorlaridan ham judo bo'lgan Leir Cordelia'ga nisbatan qilgan qilmishlaridan afsuslanadi va Galliya tomonga safarga chiqadi. Cordelia otasini ochiq yuz bilan kutib oladi, unga qirollarga xos munosabat ko'rsatadi. Aganippus Leir uchun gallardan iborat qo'shin yig'ib beradi. Leir esa bu qo'shin bilan Britaniyaga qaytadi, kuyovlarini mag'lub qilib, qirollikni ulardan tortib oladi. Leir uch yil taxtda o'tirib, keyin vafot etadi. Cordelia otasidan keyin taxtni meros qilib oladi va besh yil hukmronlik qiladi. Undan keyin opalarining o'g'illari - Marganus va Cunedagius Cordeliaga qarshi isyon ko'tarishadi. Ular Cordeliani zindonband qilishadi; qayg'uga berilgan Cordelia o'z joniga qasd qiladi. Marganus va Cunedagius qirollikni bo'lib olishadi, biroq tezda janjallashib, bir-biri bilan urushga borishadi. Oxir-oqibat Cunedagius Uelsda Marganus'ni o'ldiradi va butun qirollikka ega chiqadi. O'ttiz uch yil hukmronlik qilgan Cunedagius keyin qirollikni o'g'li Rivallo uchun qoldiradi. 

Cunedagius'ning keyingi avlodlaridan biri - qirol Gorboduc'ning Ferreux va Porrex ismli o'g'illari bo'ladi. Ular bir-birlari bilan janjallashadi va oxir-oqibatda ikkisining ham o'ldirilishi mamlakatda fuqarolar urushiga sabab bo'ladi. Buning oqibatida Britaniya besh qirollar hukmi ostidagi besh qirollikka bo'linib ketadi va bu besh qirol bir-biriga tinimsiz hujum qiladi. Ularning orasida Kornuoll qiroli, Cloten'ning o'g'li Dunvallo Molmutius eng qudratlisi edi. U oxir-oqibatda qolgan qirollarni mag'lub qiladi va butun orol ustidan o'z nazoratini o'rnatadi. U afsonalarga ko'ra "Molmutin qonunlarini joriy qilgan bo'lib, bu qonunlar bugungi kunda ham inglizlar orasida mashhurdir."

### Uchinchi kitob

Dunvallo'ning o'g'illari, Belinus va Brennius orasida fuqarolar urushi sodir bo'ladi va oxir-oqibatda ularni onalari yarashtiradi. Keyinchalik ular birgalikda Rimni talashadi. Rim ustidan g'alabadan keyin Brennius Italiyada qoladi, Belinus esa Britaniya ustidan hukmronlik qilish uchun vataniga qaytadi.

Undan keyin bir necha qirollar haqida qisqacha ma'lumotlar keladi. Masalan, ular orasida Lud ismli qirol bo'lib, u Trinovantum shahri nomini "Kaerlud" deb o'zgartiradi va oxir-oqibatda bu nom "London" nomiga aylanadi. Lud o'g'illari Androgenus va Tenvantius voyaga yetmagani tufayli, Luddan keyin hokimiyat uning ukasi Cassibelanus qo'liga o'tadi. Ovutish maqsadida Lud o'g'illaridan Androgenus Kent va Trinovantum (London) gertsogi, Tenvatius esa Kornuoll gertsogi etib belgilanadi.

Manbalar
--------

1. ↑  Thorpe, Lewis G.M. „Dedication",*. The History of the Kings of Britain*. New York: Penguin Books, 1966 — 51-52 bet. ISBN 0-14-044170-0.