*A. V Bougereau*. „Psixikaning oʻgʻirlanishi". 1895 yil. Kanvas, moy. Shaxsiy kolleksiya
**Insonning jinsiy hayoti** — bu jinsiy istakning namoyon boʻlishi va qondirish bilan bogʻliq biologik, psixofiziologik, aqliy va hissiy reaksiyalar, tajriba va harakatlar majmui hisoblanadi.

Jinsiylik inson tanasining tugʻma ehtiyoji va funksiyasidir. Masalan, nafas olish, ovqat hazm qilish va boshqalar. Inson maʼlum fiziologik jinsiy salohiyat bilan tugʻiladi, keyin jinsiylik individual hayot tajribasi doirasida shakllanadi. Umuman olganda, insonning jinsiy hayoti biologik, ruhiy va ijtimoiy-madaniy omillarning integratsiyalashgan oʻzaro taʼsiri bilan belgilanadi.

Inson jinsiy hayotining tarkibiy qismlari
-----------------------------------------

Inson jinsiy aloqasining koʻplab shakllari mavjud. Inson shahvoniyligi turli xulq-atvor va jarayonlarni, jinsiy aloqaning fiziologik, psixologik, ijtimoiy, madaniy, siyosiy, maʼnaviy yoki diniy jihatlarini, shuningdek, insonning jinsiy xulq-atvorini oʻz ichiga oladi. Jinsiylik, inson xulq-atvorining boshqa jihatlari kabi, biologik va ijtimoiy xarakterga ega: jinsiylikning baʼzi xususiyatlari genetik jihatdan belgilanadi, boshqalari sotsializatsiya jarayonida shakllanadi. Shu munosabat bilan, inson jinsiy hayotining bir nechta tarkibiy qismlari mavjud:

* jins — jinsiy xromosomalar, jinsiy gormonlar, jinsiy hujayralar, tashqi va ichki jinsiy aʼzolar, ikkilamchi jinsiy belgilar kabi belgilar majmui;
* gender identifikatori — biologik jins bilan bir xil boʻlishi shart emas, maʼlum bir jinsga mansublik hissi;
* Jinsiy moyillik — qarama-qarshi jinsdagi (heteroseksual orientatsiya), bir jinsdagi (gomoseksuallik) yoki ikkala jinsdagi (biseksuallik) odamlarga hissiy, romantik va shahvoniy jalb qilish yoki biron bir jalb qilishning yoʻqligi (aseksuallik);

Falsafa, asosan, axloq ilmi, shuningdek, ilohiyot mavzusiga tegishlidr. Tarixning deyarli har bir davrida va har bir madaniyatda sanʼat, shu jumladan, adabiy va tasviriy sanʼat, shuningdek, ommaviy madaniyat jinsiy aloqa haqidagi jamoatchilik nuqtai nazariga katta hissa qoʻshadi. Aksariyat jamiyatlarda jinsiy xatti-harakatlarga maʼlum cheklovlarni belgilaydigan qonunlar mavjud. Jinsiylik madaniyatdan madaniyatga, mintaqadan mintaqaga oʻzgarib turadi va insoniyat tarixi davomida uzluksiz oʻzgarib turadi.

Turli xil adabiyotlar, taʼlim veb-saytlari, inson jinsiy hayotining turli shakllari uchun mahalliy taʼlim va ijtimoiy yordam tashkilotlari mavjud.

Jinsiy aloqaning maʼnosi
------------------------

Jinsiylik inson ijtimoiy faoliyatining harakatlantiruvchi kuchidir, chunki u nafaqat jinsiy qoniqishga, balki „baxt" deb ataladigan ijtimoiy-psixologik holatga, hayot sifatini yaxshilashga qaratilgan. Gender bilan bogʻliq tajribalar, hatto tor maʼnoda jinsiy aloqa bilan bogʻliq boʻlmagan holatlarda ham xatti-harakatlarning u yoki bu variantini tanlashni belgilaydi.

Jinsiylik insonning atrofdagi voqelikni bilishidagi muhim harakatlantiruvchi omillardan biridir. Zigmund Freyd shunday yozgan edi: „Bolalarda bilimga boʻlgan ishtiyoq hayratlanarli darajada erta va kutilmaganda kuchli tarzda jinsiy muammolarda toʻxtaydi, hatto ular tomonidan uygʻonadi".

Jinsiy aloqa odamlarni birgalikda yashash va ishlashga undaydigan omil, odamlarning yaqinlashishi va birlashishining harakatlantiruvchi kuchi, oilaviy hayotning asosiy tarkibiy qismlaridan biridir. Jinsiylik — bu moddiy muhitda xatti-harakatlarning tashqi koʻrinishini oʻzgartirish uchun oʻzining ichki libidosini namoyon qilishning ajralmas istagi.

Jinsiylikning shakllanishi
--------------------------

Jinsiy reaksiyalarning shakllanishi va amalga oshirilishini belgilovchi fiziologik mexanizmlar insonga xos biologik turlardir, ularning shakllanishi genetik jihatdan belgilanadi. Shu bilan birga, inson nafaqat biologik, balki ijtimoiy xususiyatga ega boʻlganligi sababli, jinsiy aloqaning shakllanishi uning yashash sharoitlari bilan bogʻliq. Jinsiylikning shakllanishiga, masalan, ozuqaviy qiymat kabi omillar ham taʼsir qiladi.

### Bolalar jinsiy aloqasi

Ilgari, maʼlum bir yoshga qadar bolalar jinsiy aloqadan mahrum boʻlgan deb hisoblar edi. Bolalik jinsiy hayoti haqida jiddiy gapirgan birinchi tadqiqotchilardan biri Zigmund Freyd edi. Uning psixoseksual rivojlanish kontseptsiyasi yoki Edip kompleksi kabi koʻplab gʻoyalari endi eskirgan deb hisoblanishiga qaramay, bolalik jinsiy hayotining mavjudligini tan olish psixologiya va seksologiya sohasidagi yutuq boʻldi. Alfred Kinsi ham oʻzining mashhur „Kinsey Reports" asarida bolalikdagi jinsiy hayot haqida gapirdi. Bolalar oʻz tanalariga, jumladan jinsiy aʼzolariga tabiiy qiziqish koʻrsatadilar, erkaklar va ayollar oʻrtasidagi anatomik farqlarni sezadilar va koʻpincha jinsiy aʼzolari bilan oʻynaydilar. Ikkinchisi odatda masturbatsiya qlishadi. Koʻpgina bolalar odatda doʻstlari, aka-uka yoki opa-singillari bilan „jinsiy oʻyinlar"da qatnashadilar. „Jinsiy oʻyinlar" bir-birining jinsiy aʼzolarini ochish va oʻrganishni oʻz ichiga oladi. Boshlangʻich maktab yoshida „jinsiy oʻyinlar" ga qiziqish biroz kamayadi, bolalar esa tengdoshlariga nisbatan romantik his-tuygʻularni boshdan kechirishlari mumkin.

### Oʻsmir jinsiy aloqasi

Jinsiy balogʻat davri boshlanganda, insonga xos boʻlgan jinsiy ehtiyojlar oʻzini namoyon qila boshlaganligi sababli, odamning shaxsiyati allaqachon shakllangan boʻlib, jinsiylikning rivojlanishiga ushbu davrda mavjud boʻlgan shaxsiy xususiyatlar, masalan, assimilyatsiya darajasi taʼsir qiladi. Axloqiy meʼyorlar, tajovuzkorlik, boshqa ijobiy va salbiy ijtimoiy xususiyatlar. Jinsiy balogʻat davrida tajovuzkor va boshqa antisosyal xarakter xususiyatlarining ustunligi deviant va hatto buzgʻunchi jinsiy ehtiyojlarning shakllanishiga olib kelishi mumkin. Jinsiylikning shakllanishiga intellektual rivojlanish darajasi ham taʼsir qiladi, chunki inson jinsiy hayotining rivojlanishining eng yuqori shakli — insonni boshqa hayvonlardan ajratib turadigan erotik sevgining asosi, birinchi navbatda, intellektdir.

Jinsiylikning shakllanishidagi asosiy jarayon shaxs tomonidan voqelikni oʻz-oʻzini rivojlantirishning boshqa shakllari boʻlsa-da, unga jamiyatda faoliyat yuritadigan, barcha „gʻayritabiiy" narsalarni bostirishi mumkin boʻlgan maqsadli dasturlar ham taʼsir qiladi. Ilmiy jinsiy taʼlimga asoslangan namoyon boʻlish shakllari va uning „normativ" shakllarini shakllantirishga hissa qoʻshadi. Shuni yodda tutish kerakki, jinsiy reaksiyalarni bostirish koʻpincha jinsiy zoʻriqishning boshqa hissiy shakllarga, shu jumladan tajovuz bilan bogʻliq boʻlgan shakllarga oʻtishiga olib keladi.

Jinsiy aloqa yosh va qarilikda jismoniy va ruhiy salomatlikning muhim xususiyati hisoblanadi. Taʼkidlanishicha, keksalikda jinsiy ehtiyojlarning saqlanib qolishi aql darajasi yuqori, hayot sifati yuqori boʻlgan, yoshligida koʻproq jinsiy faollik koʻrsatgan odamlarga xosdir. Jinsiylik — bu moddiy muhitda xatti-harakatlarning tashqi koʻrinishini oʻzgartirish uchun oʻzining ichki libidosini namoyon qilishning ajralmas istagi.

Jinsiy madaniyat turlari
------------------------

Jinsiylikning ijtimoiy tabiatiga koʻra bir nechta madaniy turlarini ajratish mumkin:

* Qadimgi jamiyatga xos boʻlgan *apollon tipi*, zamonaviy davrda esa Yaponiya va Tinch okeanidagi baʼzi orollarning tub aholisi uchun. Bu madaniy tipda shahvoniylik insonning boshqa ehtiyojlari (oziq-ovqat, uyqu va h.k.) bilan teng koʻriladi), jinsiy aloqa bilan bogʻliq tabular va cheklovlarning rivojlangan tizimi mavjud emas. Ushbu madaniyatning alohida tarkibiy qismlarini zamonaviy naturizm harakatlarida, shuningdek, baʼzi diniy sektalarda (adamitlar) kuzatish mumkin.
* *Liberal tip*, jinsiy aloqaning turli koʻrinishlariga bagʻrikenglik, jinsiy xulq-atvorning ayrim meʼyoriy shakllariga majburlashning yoʻqligi. Shu bilan birga, madaniyatning bu turi jinsiy aloqani inson hayotining tabiiy, biologik tarkibiy qismi sifatida qatʼiy koʻrib chiqmaydi, undagi jinsiy aloqa ijtimoiy munosabatlarning muhim tarkibiy qismlaridan biridir.
* Patriarxal anʼanalarning sezilarli taʼsiri bilan rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarda proletar va dehqon muhitida shakllangan *"qashshoqlik madaniyati"*. Ushbu madaniyat alohida sub’ektlarning jinsiy aloqa masalalari haqida xabardorligining pastligi, jinsiy tarbiyaning uyushgan tizimining, shu jumladan oilada, erkaklarning ustun roli va ayollarning boʻysunuvchi roli haqidagi gʻoyalarning yoʻqligi bilan tavsiflanadi. jinsiy va oilaviy hayotda zoʻravonlik .
* *Sevishganlar madaniyatlari*, „ikki tomonlama" axloqiy meʼyorlarning keng tarqalganligi bilan ajralib turadi, jinsiy aloqaning ochiq namoyon boʻlishini qoralaydi, lekin „yopiq eshiklar ortida" jinsiy erkinlikning maʼlum koʻrinishlariga, shu jumladan zinoga (bir yoki ikkala sherik uchun) ruxsat beradi.
* Jinsiy aloqalar natijasida zavq olishga erishish maqsadini mutlaqlashtiradigan va buning uchun jinsiy faoliyatning barcha shakllariga, shu jumladan gomoseksual munosabatlarga, jinsiy faoliyatning guruh shakllariga, jinsiy ogʻishlarga va boshqalarga imkon beradigan *orgiastik madaniyatlar.* d. Orgiastika madaniyatining elementlari Qadimgi Rimga, Xristianlikning birinchi asrlaridagi kommunistik sektalarga, saroyga, Yangi asrning aristokratik va bohem muhitiga, Libertinlar harakati, hippi kommunalariga xos edi va hozir ular baʼzi shaharlarda uchraydi. subkulturalar .
* Jinsiy xulq-atvor diniy va falsafiy koʻrsatmalarni amalga oshirish shakli boʻlgan *mistik madaniyatlar* (Taoizm jinsiy amaliyoti, tantrik jinsiy aloqa).
* *Repressiv madaniyatlar* jinsiy aloqani deyarli toʻliq bostirishga intilishadi, bu nikohdan tashqari va nikohdan oldingi munosabatlarni oʻta qatʼiy taqiqlashda, jinsiy tarbiya tizimining yoʻqligida, nasl berish orqali nikohda jinsiy munosabatlarning rolini cheklashda ifodalanadi. Bunday madaniyatlar jinsiy aloqa bilan bogʻliq shaxsiy xususiyatlarning rivojlanishiga toʻsqinlik qiladi, shu jumladan romantik sevgi.
* *Puritan madaniyati*, bu nasroniylikning diniy (birinchi navbatda protestantlik) dunyoviy zavqlarni, shu jumladan jinsiy zavqlarni rad etishga boʻlgan munosabatining haddan tashqari ifodasidir. Puritan madaniyati adabiyot va sanʼatning barcha mavzulariga, hatto bilvosita jinsiy aloqa bilan bogʻliq boʻlsa ham, hatto tibbiyot bilan bogʻliq boʻlgan tsenzura taqiqlari bilan tavsiflanadi, jinsiy aloqalar xavfi haqida yolgʻon gʻoyalarni tarqatish (masalan, onanizm iktidarsizlik, koʻrlik, palma sabab boʻladi) sochlar), shafqatsiz (oʻz-oʻzini shikastlagunga qadar) oʻsmirlarda jinsiy tajribani bostirish usullari, jinsiy amaliyotning ayrim turlari uchun jinoiy javobgarlikni belgilash. Puritan madaniyati 17-asrda Angliyada paydo boʻlgan; uning gullagan davri 19-asrda qirolicha Viktoriya hukmronligi bilan bogʻliq (" Viktoriya "), keyinchalik u Evropa va AQShga tarqaldi. Gʻarbiy tsivilizatsiyadagi Puritan madaniyatining mavqei 20-asrdagi jinsiy inqiloblar tufayli sezilarli darajada zaiflashdi, ammo baʼzi mamlakatlarda uning taʼsiri ancha yuqori boʻlib qolmoqda.

Jinsiylik va romantik sevgining oʻzaro taʼsiri
----------------------------------------------

Zbignev Lev-Starovich dunyo madaniyatlarida mavjud boʻlgan jinsiylik va romantik sevgi oʻrtasidagi oʻzaro taʼsirning beshta asosiy modelini aniqlaydi:

* *Platonik model*. Ushbu modelda sevgi deseksualizatsiya qilinadi, ideal sevgi faqat shahvoniy, ammo jismoniy koʻrinishlar bilan tavsiflanadi, deb ishoniladi. Bunday model xristianlikda va buddizmning baʼzi tarmoqlarida mavjud.
* *Sensual model*. Bunday modelda sevgi va jinsiy istak aniqlanadi, jinsiy aloqa sevgining asosiy namoyonidir (Taoizm, Tantrizm, Gʻarb tsivilizatsiyasining baʼzi zamonaviy madaniyatlari).
* *Integral* yoki *psixofizik model*. Sevgi va jinsiy aloqa ajralmas birlik deb hisoblanadi: birisiz ikkinchisi mavjud emas. Bu tushunchani ham ibtidoiy, ham yuqori darajada rivojlangan madaniyatlarda, jumladan, nasroniylik va islomning ayrim zamonaviy tarmoqlarida topish mumkin.
* *Sevgi va jinsiy aloqa oʻrtasidagi qarama-qarshilik modeli*. Jinsiy aloqa va sevgi sheriklik munosabatlarining mustaqil shakllari sifatida qaraladi: jinsiy aloqasiz ham sevgi, ham sevgisiz jinsiy aloqa boʻlishi mumkin. Bu tushuncha orgiastik madaniyatlar va Gʻarb tsivilizatsiyasining shahar subkulturalariga xosdir.
* *Sevgisiz jinsiy aloqa modeli*. Jinsiy aloqa bunday modeldagi sheriklar uchun yagona birlashtiruvchi omilga aylanadi, romantik koʻrinishlar istalmagan deb hisoblanadi va bostiriladi.

Insonning jinsiy xatti-harakati
-------------------------------

Insonning jinsiy xulq-atvori, ularning jinsiy ehtiyojidan kelib chiqqan holda, shaxslar oʻrtasidagi oʻzaro taʼsirning turli shakllarini oʻz ichiga oladi. Insonning jinsiy xulq-atvori uning jinsiy orientatsiyasiga mos kelmasligi mumkin.

Insonning jinsiy xulq-atvori uchta funksiyani bajaradi: reproduktiv, hedonik (zavq olishga qaratilgan) va kommunikativ.

Insonning jinsiy xulq-atvori uning maʼnosiga, qanday ehtiyojlarni qondirishiga qarab tubdan oʻzgaradi. I. S. Kon yakuniy maqsad va yoshga qarab inson jinsiy xulq-atvorining bir necha asosiy shakllarini aniqlaydi:

* Jinsiy xulq-atvorning yakuniy maqsadi jinsiy zoʻriqishni tashlashdir.
* Vaziyatning erotizmiga katta ahamiyat berilgan holda, hissiy zavq yetakchilik qiladi.
* Jinsiy boʻlmagan manfaatlarga erishish vositasi, masalan, qulay nikoh.
* Nikoh marosimini saqlash vositasi.
* Kommunikativ jinsiy aloqa, jinsiy xulq-atvor yolgʻizlikdan chiqish shakli boʻlsa.
* Jinsiy qiziqishni qondirish.
* Jinsiy oʻzini-oʻzi tasdiqlash vositasi.

### Jinslarning evolyutsion ziddiyatlari

Jinsiy munosabatlar psixologiyasi boʻyicha mutaxassis Devid Bass *jinslar toʻqnashuvi* deb nomlangan hodisani qayd etadi. Bassning soʻzlariga koʻra, insoniyat tarixi davomida jinslar oʻrtasida ayol tanasi ustidan nazorat qilish uchun kurash olib borilgan. Bir nechta hal qiluvchi omillar mavjud. *Birinchisi*, er-xotinning bir-biriga yaqinligining taʼsiri. Erkaklar sheriklariga qanchalik yaqin boʻlsa, ularning kuchi shunchalik katta boʻladi. Quvvatning *ikkinchi omili* — jismoniy oʻlcham va kuch. Aksariyat erkaklar ayollarga qaraganda kattaroq va kuchliroqdir. Shuning uchun tahdid yoki hatto kuch ishlatish ehtimoli turli vaziyatlarda ayolning tanasi ustidan nazoratni oʻrnatish vositasidir. *Uchinchi omil* — bu miqdorning kuchi. Bu omil deyarli barcha madaniyatlarning uchdan ikki qismida mavjud boʻlgan, yangi turmush qurganlar turmush qurgandan keyin erining urugʻida yashashga ketadigan ekzogamiya amaliyoti ayollarni noqulay ahvolga solib qoʻyishini tushuntiradi. *Toʻrtinchi omil* sherik tanlash imkoniyati bilan bogʻliq. AQShda olib borilgan tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, koʻpchilik ayollarning „xavfsizlik tarmogʻi" sifatida birdan beshgacha zaxira hamkorlari bor. Oʻz iqtisodiy resurslariga ega boʻlgan ayollar yomon munosabatlardan chiqish yoki ularni foydaliroq munosabatlarga oʻzgartirish uchun koʻproq imkoniyatlarga ega. Ayolning daromadi erkaknikidan ortiq boʻlgan hollarda ajralish darajasi ikki baravar koʻp boʻlishining sabablaridan biri shudir.

Psixologlarning taʼkidlashicha, odamda jonsiz narsalarga ham muhabbat bor. Shunday qilib, Shvetsiya fuqarosi Eija-Rita Eklof Berlin devoriga oshiq boʻlib, unga turmushga chiqdi. Toʻy marosimidan soʻng u Eklof-Berliner-Mauer familiyasini oldi. Amerikalik Erika Eyfel 2007-yilda Eyfel minorasiga turmushga chiqdi.

Xuddi shu psixologik mexanizm patologik yigʻilishni tushuntiradi degan fikr mavjud.

Yana qarang
-----------

* Sevgi
* jinsiy aloqa

Manbalar
--------

1. ↑  Akimova L. Psixologiya seksualnosti. Uchebnoe posobie. — Odessa: SMIL, 2005.
2. ↑  Deryagin G. B. Kriminalnaya seksologiya. Kurs leksiy dlya yuridicheskix fakultetov. M. 2008. S. 36—40. ISBN 978-5-93004-274-0.
3. ↑  Deryagin G. B. Kriminalnaya seksologiya. Kurs leksiy dlya yuridicheskix fakultetov. M. 2008. S. 37, 180—182. ISBN 978-5-93004-274-0.
4. ↑  Басс 2022. sfn error: no target: CITEREFБасс2022 (help)
5. ↑  Эллард 2016. sfn error: no target: CITEREFЭллард2016 (help)

Adabiyotlar
-----------

* Секс и культура*: беседа социолога Сергея Голода с писателем Алексеем Самойловым*.
* *Deryagin&nbsp;G.&nbsp;B.* Kriminalnaya seksologiya. Kurs leksiy dlya yuridicheskix fakultetov. — M. 2008. — 552 s. — ISBN 978-5-93004-274-0.
* *Pol Rikyor*. Seksualnost: chudo, zablujdenie, zagadka Wayback Machine saytida arxivlandi (2019-06-23). // *Rikyor P*. Istoriya i istina. — SPb.: „Aleteyya", 2002. — C. 221—233.
* Колин Эллард*. Среда обитания: Как архитектура влияет на наше поведение и самочувствие*, 2000 экз, М.: Альпина Паблишер, 2016. ISBN 978-5-9614-5390-4.
* Rouch M. Seks dlya nauki. Nauka dlya seksa / Meri Rouch ; Per.: Galina Shulga. — 6 izd. — M. : Alpina non-fikshn, 2020; 2019. — 354 s. — (Alpina Popular Science). — 5000 ekz. — ISBN 978-5-91671-922-2. — ISBN 978-5-91671-895-9. — ISBN 978-5-91671-519-4. — ISBN 978-5-91671-678-8.
* Айн Рэнд*. Голос разума. Философия объективизма. Эссе*. М.: Альпина Паблишер, 2021. ISBN 978-5-9614-7286-8.
* Дэвид Басс*. Почему мужчины делают это. Корни сексуального обмана, домогательств и насилия*. М.: Альпина нон-фикшн, 2022. ISBN 978-5-00139-756-4.

Havolalar
---------

* Francoeur, Robert T. (tahrir.), *Jinsiylik xalqaro entsiklopediyasi*
* Haeberle, Ervin J. *Inson jinsiy aloqasi: Entsiklopediya.* Ervin J. Haeberle tomonidan tahrirlangan. Asl muharrirlar: Vern L. Bullough va Bonnie Bullough
* Janssen, DF, *Jinsiy oʻsish.* *I jild. Jahon maʼlumotnomasi atlas*
* Imkoniyatsizlik nazariyasi. Jinsiylik formulasi
* Xulq-atvor statistikasi entsiklopediyasidan jinsiy xulq-atvorni oʻrganish tarixi
* Freydga koʻra jinsiy aloqa