Yurak tug'ma nuqsonlarida MR angiografiyasi
**Magnit Rezonans Tomografiyaning ishlash printsipi** Bu radiologiyada tananing anatomiyasi va fiziologik jarayonlarini tasvirlash, kasalliklarga tashxis qo'yish uchun ishlatiladigan tibbiy tasvirlash usulidir. MRT - matematik usullar bilan tiklangan organlar va to'qimalarning qatlamli va volumetrik tasvirlarini olish uchun magnit maydon va radio to'lqinlardan foydalanishga asoslangan nur tashxisi  usulidir. MRT radioto'lqinli usullardan farqli o'laroq, atomlarni ionlash uchun zarur bo'lgan chastotadan ancha past bo'lgan radio to'lqinlardan foydalanadi. MRT biologik to'qimalarga ionlashtiruvchi (zararli) ta'sir ko'rsatmaydi va hozirgi kunda deyarli zararsiz hisoblanadi.

Yaratilish tarixi
-----------------

1970yillarning boshida ingliz olimi P. Lauterburg magnit maydonda gradient yaratish orqali ikki o'lchovli tasvirni olish imkoniyatini ochdi. Amerikalik olim P. Mansfield P. Lauterburg tadqiqotlarini ishlab chiqdi va bu signallarni ikki o'lchovli tasvirga aylantira oladigan matematik tizimni yaratdi. 2003yilda P. Mansfield va P. Lauterburg MRT sohasidagi tadqiqotlar uchun Nobel mukofoti bilan taqdirlandilar.

Ishlash mexanizimi
------------------

Ko'chma MRT

  

**MRTning fizik tamoyillari** inson to'qimalarining atom yadrolarini   yutib olishga   asoslangan, tashqi magnit sohasida bu yadrolarni topish paytida ma'lum bir chastota radio to'lqinlarni chiqarishi mumkin. Ushbu javob signallari qabul qiluvchi tomonidan qayd etiladi va inson to'qimalari haqida ma'lumot beradi. Elektr signallari analog-raqamli konvertor tomonidan qayd etiladi va keyinchalik maxsus dasturlar yordamida tasvir hosil bo'lgan kompyuterga kiradi. 

MRT bilan radio to'lqinlar va statik magnit maydonlarning to'g'ridan-to'g'ri atom yadrosi bilan o'zaro ta'siri mavjud. Barcha yadrolar magnit maydonga javob bera olmaydi - faqat bitta raqamga ega bo'lganlar protonlar yoki neytronlar H, C, N, O, K, F, Na, P. Biroq, amalda, faqat bitta proton va bitta neytrondan iborat vodorod atomining yadrosi ishlatiladi katta miqdordagi vodorod har qanday tanada mavjud bo'lib, har bir suv molekulasi 2 vodorod atomlaridan iborat va inson tanasi 85% suvni o'z ichiga oladi. Bundan tashqari, vodorod boshqa molekulalarning bir qismi sifatida mavjud. Shuning uchun MRT uchun vodorod yadrolaridan (protonlar) signal ishlatiladi. Vodorod atomi eng oddiy strukturadir, uning markazida musbat zaryadlangan zarracha-proton, atrofida-elektron mavjud. 

Shuni ta'kidlash kerakki, elementar zarralar-atom yadrosida-proton va neytronda kvant-mexanik parameterga ega bo’lgan – klassik fizikada analog-aylanish momentiga ega bo'lgan spindir. Yadro-magnit rezonans tamoyilini yaxshiroq tushunish uchun yadroni aylanadigan tepalik shaklida tasavvur qilish mumkin – u o'z o'qi atrofida aylanadi va ayni paytda aylanish o'qi aylanani tasvirlaydi 

Rad etilgan o'qning aylanish hodisasi **pretsessiya deb ataladi**. Aylanadigan ob'ekt tashqi kuch ta'siriga duchor bo'lganda har bir holatda paydo bo'ladi. Misol uchun, tortishish kuchi ta'siri ostida aylanadigan tepa pretsession harakatni boshdan kechiradi yoki tortishish yo'nalishi bilan belgilanadigan chiziq yaqinida o'zgaradi. Yer sayyorasi (shartli ravishda-uning o'qi) quyosh va uning atrofidagi sayyoralarning tortishish kuchlari ta'siri ostida pretsessiya harakatlarini amalga oshiradi. Vodorod protoni (uning aylanishi) tashqi magnit maydon ta'siri ostida. Magnit maydondagi protonning oldingi tezligi magnit maydonning oshishi bilan ortadi. Aylanish tezligi magnit maydon kuchlanishiga to'g'ridan-to'g'ri proportsionaldir va u Larmor chastotasi deb ataladi. 

Magnit maydondagi pretsessiyada joylashgan yadroda **tashqi o'zgaruvchan elektromagnit maydon** **– radio to'lqin** bilan harakat qilish mumkin. Radiochastota radiatsiyasiga ta'sir qilish yadro pretsessiyasining burchagini oshiradi. Biroq, radio to'lqinlar **faqat o'z chastotasining pretsessiya chastotasi bilan tasodifiyligi tufayli** pretsessiya yadrolariga  ta'sir qilishi mumkin. Bunday chastotalar tasodifiyligi **rezonans deb ataladi**. Burilish burchagi qiymati radio to'lqinining chastotasi, intensivligi, davomiyligi va yo'nalishiga bog'liq. Radiochastotali nurlanishning ta'siri pretsessiyaning o'qini deyarli vertikal yo'nalishdan (statik magnit maydonning yo'nalishiga parallel ravishda) gorizontal ravishda-statik magnit maydonga to'g'ri burchak ostida. Pretsessiya o'qini o'zgartiradigan impulsning davomiyligi soniyaning bir qismidir.   

### **Т1**- va **Т2-relaksatsiya**

TR va TE ning MR signaliga ta'siri
Shunday qilib, har ikkala tizimning chastotalari mos keladigan va shunga mos ravishda, T1 – va T2 – to’lqini  ikki xil yo’nalish bilan pretsessiyel yadrolarda radio to'lqinlarning ikki turi mavjud **Т1**- va **Т2-relaksatsiya**. 

**T1-**dam olish - bu turdagi jarayonda, yadrolarning orqa tomonlari kichikroq burchaklarga kirib, gorizontal yoki enli presesyon holatidan vertikal holatga o'tganda sodir bo'ladi. Ushbu jarayon **uzunasiga** yoki **Spin-panjara holati deb ataladi**. Signal asl qiymati 63% ga kamayadi va T1 dam olish deb ataladi.

**T2-yengillik**-radiochastotali signal ta'siridan keyin "paketlash" sodir bo'lganda, ya'ni yadrolar bir-biri bilan fazada emas, natijada **transvers** yoki **Spin-Spin holati** bo'ladi. T2 dam olish paytida magnit rezonans signalining intensivligi kamayadi. Signalni maksimal qiymatdan 63% ga kamaytirish uchun zarur bo'lgan vaqt T2 deb ataladi. 

Ushbu jarayonlarning tezligi kimyoviy bog'lanishlar mavjudligiga, kristalli panjaraning mavjudligi yoki yo'qligiga, magnit maydonning geterogenligiga va boshqalarga bog'liq, o’z navbatida xil dam olish ma'lumotlarini qayta ishlash turli xil tasvirlarni olish imkonini beradi.

MRT uchun qarshi ko’rsatmalar
-----------------------------

Tadqiqot davomida asosiy qarshi ko’rsatmalar magnit atrofidagi statik magnit maydonning (periferik magnit maydon deb ham ataladi) metall ob'ektlarga (ferromagnit materiallarga) ta'siri bilan bog'liq. Metall ob'ektlar ushbu maydonning ta'sir doirasiga tushmasligi kerak (ular bemorning tashqarisida ham, ichki qismida ham bo'lishi mumkin), chunki bunday narsalarni jalb qilish xavfi magnitga yaqinlashganda sezilarli darajada oshadi.

Asosiy magnitdan tashqari, radiochastotali impulslar ham bemorning tanasida joylashgan turli xil elektron qurilmalarga, masalan, yurak ыimplantlariga (ritm drayverlari, yurak stimulyatorlari) ta'sir ko'rsatadi. 

Statik magnit maydonning tirik organizmga **salbiy ta'siri haqida** ilmiy jihatdan tasdiqlangan ma'lumotlar hali olinmagan, magnit maydonning xomilaga teratogen ta'siri haqida hech qanday dalil yo'q. Biroq, homiladorlik ko'pincha MRT, ayniqsa, homiladorlikning birinchi trimestrida nisbatan qarshi ko’rsatma hisoblanadi. Nisbiy qarshi ko’rsatmalar klostrofobiya (qurilma tunnelida bo'lgan vahima hujumlari o'rganishga ruxsat bermasligi mumkin), shuningdek, fiziologik monitoringni talab qiladigan bemorning juda og'ir holati

MRT tadqiqot usullari
---------------------

T1-o’lchangan og’irlikdagi ,T2-o’lchangan og'irligi va proton- og’irlikdagi MRT na'munalar.
MRT radiochastota impulslari turli kombinatsiyalarda berilishi mumkin – ular **impuls ketliklar deb ataladi**. Ular yumshoq to'qimali tuzilmalarning turli kontrastlaridagi bir xil tasvirlarni olish va maxsus tadqiqot usullarini qo'llash imkonini beradi. Ular **T1-o’lchangan og’irlikdagi (T1-VI)**, **T2-o’lchangan og'irligi (T2-VI)** va **proton- og’irlikdagi** tasvirlar sifatida belgilanadi. Ular**, shuningdek, MRT standart usullari deyiladi**.

MRT  standart usullari bilan bir qatorda**, maxsus usullar** ham qo'llaniladi: MRT-tadqiqot, Mr-angiografiya, Mrmielografiya, Mr-xolangiopankreatografi, Mr-urografiya, yog ' bosimi texnikasiжироподавления, funktsional MRI, Mr-diffuziya, Mr-perfuziya va boshqalar.MRI-tadqiqot kontrast modda kiritilishi bilan angiografiyani amalga oshirishga imkon beradi va u holda.

Innovatsion texnologiya, diffuzion-vaznli **MRI(D – MRI, DWI)** magnit rezonans tomografiya hujayra darajasida tanadagi jarayonlarni baholashga asoslangan magnit – rezonans tomografiyaning pastki turi hisoblanadi. Ko'p hollarda tirik hujayralar bir-biri bilan almashadigan suvdan iborat. Suv molekulalari hujayralararo bo'shliqda ham mavjud. Ular doimo harakat qilishadi va membranani hujayra ichiga, keyin esa undan kiradilar. Bunday o'tish jarayoni diffuziya deb ataladi.

  

**T1 va T2 o’lchangan og’irlikdagi ba'zi anatomik tuzilmalarning rangi quyidagi jadvalda keltirilgan.**

| Signal | **T1-o’lchangan og’irlikdagi** | **T2-o’lchangan og’irlikdagi** |
| --- | --- | --- |
| Yuqori | * Yog' to'qimasi
* Subacute hemorrhage
* Melanin
* Oqsilga boy suyuqliklar
* Sekin oqayotgan qon
* Paramagnit yoki diamagnetik moddalar, masalan, marganets, mis
* Kortikal psevdolaminar nekroz
 | * Asosan suyuqliklar, shish, o'sma, yallig'lanish and infeksiyalar
* Ekstraselular metgemoglobin
* Yog'
* Patalogiya
 |
| O'rta | Kulrang modda oq moddadan to'qroq | Oq modda kulrang moddadan to'qroq |
| Past | * Suyak
* Peshob
* Serebrospinal suyuqlik
* Havo
* Asosan suyuqliklar, hish, o'sma, yallig'lanish and infeksiyalar
* Kalsifikatsiyadagi kabi past proton zichligi
 | * Suyak
* Havo
* Kalsifikatsiyadagi kabi past proton zichligi
* Paramagnit moddalar, dezoksigemoglobin, hujayra ichi metgemoglobin, temir, ferritin, gemosiderin, melanin
* Oqsilga boy suyuqliklar
 |

Usulning diagnostik xususiyatlari
---------------------------------

**Butun tananing** **MR tomografiyasining** umumiy diffuzion-og'irligi **natijasi** bir necha   rasmdan to'plangan butun tananing uch o'lchamli tasviridir. Tibbiyotning turli sohalaridagi mutaxassislar uchun qimmatlidir, chunki u barcha organlar va inson to'qimalarining holati haqida ma'lumot beradi. Diffuziion **MRT tufayli** tashxis qilinadi:

- patologik jarayonlar (yallig'lanish, nekroz, tromboz va boshqalar);

- organlar tarkibida anomaliyalar;

-yaxshi sifatli  neoplazmalar va saraton o'smalari.

Oddiy diffuziya bo'lmagan tananing "qiziqarli" hududni batafsil o'rganish uchun DM  **MRT** ni qayta ishlatish uchun ko'rsatma bo'ladi. Misol uchun, miya diffuzion tekshiruvi butun tananing DV-skaneridan ko'ra ko'proq ma'lumotga ega bo'ladi, chunki o'rganilayotgan hudud hajmi kichikroq.

MRT  tadqiqotlari uchun kontrast moddalar
-----------------------------------------

X-ray tadqiqotlar uchun kontrast moddalar foydalanish ma'nosi x-nurlari "kechiktirib" va shunday MRT tadqiqotlar uchun, bunday xususiyatlarga ega bo'lmagan organlar va yumshoq to'qimalarning kontrastini oshirish, ularning qobiliyati bo'lsa, kontrast moddalar foydalanish boshqa hodisalar asoslangan.

Hozirgi vaqtda gadolinium (Gd) ga asoslangan kontrast moddalar eng keng tarqalgan bo'lib ishlatiladi ,Gd– gadovist, magnevist, omniskan. Preparat tomir ichiga yuboriladi, organizmdan olib tashlashning asosiy usuli buyraklardir, shuning uchun bunday tadqiqot  uchun asosiy qarshi ko’rsatmalar  buyrak yetishmovchiligi hisoblanadi. Bundan tashqari, kontrast moddalarni qo'llash bilan MRT tekshiruvi uchun mutlaq qarshi ko’rsatma  ham har qanday vaqtda homiladorlikdir.

Gadolinyum preparatlari paramagnetik moddalardir, ular T1 vaqtini kamaytiradi  va T2-proton relaksini, tashqi magnit maydon bo'ylab yadrolarning aylanishini tezlashtiradi, bu MR signalini kuchaytiradi va shunga mos ravishda tasvirning kontrastini oshiradi. MRT tekshiruvlarida kontrast moddalar normal МRTtekshiruvlarida to'qima bir xil signal zichligi bor kichik o'smalar va o’smalarni ko’rishni yaxshilaydi. Ko'pincha ular Markaziy asab tizimini o'rganish uchun ishlatiladi. 

Kontrast moddalar ko'pincha asosiy o'simta kasalligini boshqa jarayonlardan (masalan, shish) farqlashga, metastazlarni, yallig'lanish jarayonlarini, o’tkir osti miya infarktlarini va boshqa holatlarni baholashga imkon beradi.

MRT usulining afzalliklari
--------------------------

* Turli impuls ketma - ketliklar qo'llash yuqori turli yumshoq to'qimalar tuzilmalar tasvirni 1 mm gacha kesma qalinligi bilan har qanday tekislikda kontrast olish imkonini beradi,
* Bemorda radiatsiya ta’sirining yo’qligi.
* Kontrastsiz angiografiya, miyelografiya, urografiya va boshqalarnini imkoniyati.

MRT usulning kamchiliklari
--------------------------

* Ba'zi bemor guruhlarida tadqiqotning cheklanishi
* Dvigatel artefaktlariga sezuvchanlik;
* Suyak tuzilmalarining eng yomon ko'rinishi (suv miqdori pastligi tufayli);
* Uskunaning yuqori narxi Shunga qaramay, MRT usuli hozirgi kunda inson tanasining deyarli barcha organlari va tizimlarini o'rganish uchun ishlatiladigan eng yuqori informatsion, xavfsiz (ionlashtiruvchi) radiatsiya diagnostikasi usullaridan biridir.

Manbalar
--------

1. ↑  „MRI". *www.mayoclinic.org*.  Doctors & Departments. Qaraldi: 8-iyun 2022-yil.
2. ↑  *Методы рентгенологического и КТ исследований.*. TTA — 20-29 bet.
3. ↑  „Body MRI". *www.radiologyinfo.org*. Qaraldi: 8-iyun 2022-yil.
4. ↑  „Body MRI". *www.radiologyinfo.org*. Qaraldi: 8-iyun 2022-yil.
5. ↑  „Body MRI". *www.radiologyinfo.org*. Qaraldi: 8-iyun 2022-yil.
6. ↑  Т. Н. ИЛЁСОВ*. к л и н и к РАДИОЛОГИЯ АСОСЛАРИ*. TTA.
7. 1 2 3 4 5 6 7  „Magnetic Resonance Imaging".  University of Wisconsin. 10-may 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 14-mart 2016-yil.
8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14  „Basic proton MR imaging. Tissue Signal Characteristics".

Andoza:MEDRS
9. ↑  „MRI sequences" (18-yanvar 2013-yil). Qaraldi: 14-mart 2016-yil.
10. ↑  „Magnetic Resonance Imaging (MRI)". *www.hopkinsmedicine.org*. Qaraldi: 8-iyun 2022-yil.

Adabiyotlar
-----------

1. The Chest X-Ray: A Survival Guide 1st Edition
2. Felson's Principles of Chest Roentgenology: A Programmed Text, 5th Edition
3. The Unofficial Guide to Radiology: 100 Practice Chest X Rays