**Qoʻqon xonligidagi oʻzaro kurashlar** Qoʻqon davlati yerlarida koʻchmanchi va oʻtroq dehqon zodagonlari oʻrtasidagi hokimiyat uchun bir qator ichki nizolar boʻlib, u Qoʻqonni Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishi bilan toʻxtadi. Qoʻqon xonligidagi hokimiyat uchun kurash maʼlum darajada etnik tusga ega boʻlgan — Fargʻona vodiysi davlatining butun soʻnggi tarixi asosan sartlar va qipchoqlaroʻrtasidagi qonli kurashdan iborat boʻlib, ularga keyinchalik qirgʻizlar ham qoʻshilgan. Oʻtroq dehqonchilik zodagonlari asosan sartlar (yaʼni oʻzbeklar va tojiklar), koʻchmanchi zodagonlar esa Fargʻona qipchoqlari vakillari edi.

Xonlikning paydo boʻlishidanoq feodal-klerikal va harbiy-qabila zodagonlari oʻrtasida siyosiy gegemonlik uchun kurash avj oldi. Taxtga daʼvogarlar hokimiyat uchun kurashda etnik omildan foydalanishga intildi, bu Qoʻqon jamiyatining tarqoqligiga va zaiflashishiga olib keldi va pirovardida xonlikni toʻliq bosib olishga intilayotgan tashqi kuchlarga qoʻl keldi.

Buxoro bilan urush
------------------

XIX asrning birinchi yarmida Qoʻqon xonligi oʻzining yuksak choʻqqisiga chiqdi. Dastlab Qoʻqon xonligi bir qancha hududlarga boʻlinib ketgan boʻlsa, Olimxon va Umarxon davrida uning tarkibiga kirgan qoʻshni hududlar hisobiga mustahkamlanib, kengayib bordi.

Muhammad Alixon hukmronligining soʻnggi yillarida davlatning Oʻrta Osiyoda siyosiy taʼsiri sezilarli darajada kuchayganiga qaramay, mamlakat ichidagi vaziyat nihoyatda ogʻir edi. Madalixon eng obroʻli kishilarni(koʻpincha Fargʻona xoʻjaylari) chetlab, davlatni tanazzulga yetakladi. Nufuzli shaxslar chiqarib yuborilgan, qatl etilgan yoki lavozimidan chetlashtirilgandan keyin Muhammad Ali davlatni oʻzboshimchalik bilan boshqara boshladi. U oʻzini siyosatdan va hukumatdan uzoq odamlar bilan oʻrab oldi va ular bilan birga davlat ishlaridan ham chetlandi. Bularning barchasi davlatni zaiflashtirdi va xonning oʻzi hokimiyatiga salbiy taʼsir koʻrsatdi. Bundan norozi taraf foydalanib, Buxoro amiri Nasrulloga murojaat qilib, tartib oʻrnatish va mamlakatni jinoyatchi xondan ozod qilishda yordam soʻradi — goʻyoki Madalixon oʻz oʻgay onasiga uylangan, bu shariatga koʻra katta jinoyatdir.

Ichki qarama-qarshiliklardan foydalangan Nasrullo unga qarshi urush ochadi va 1842-yil may oyida xonlik poytaxti Qoʻqon shahrini bosib oldi, xonlik esa Buxoro viloyatiga aylantirildi. Qoʻqonni qoʻlga kiritgan amir qonli qirgʻin uyushtirdi, unda koʻplab zodagonlar — aslida markazlashgan hokimiyat ustunlari yoʻq qilindi. Madalixonning oʻzi ham akalari va ikki oʻgʻli bilan birga oʻldirilgan (Nasrullo oʻz qilmishini oqlash uchun xon onasiga uylangani va shu uchun uni qatl qilgani haqida mish-mish tarqatishni buyurgan).

Talas qirgʻizlari bilan yashirinib yurgan Umarxonning amakivachchasi Sheralini xon etib saylagan qoʻqonliklar tez orada buxorolik qoʻshinlarni shahardan quvib chiqaradilar. Amirning Qoʻqonni qaytarishga urinishi muvaffaqiyatsiz tugadi.

Musulmonqulning yuksalishi
--------------------------

Qoʻqon xoni Xudoyorxon
„Ahmoq" laqabini olgan Sherali mehribon va muloyim hukmdor boʻlib chiqdi, lekin uning davrida koʻchmanchi turklar bilan oʻtroq sartlar oʻrtasida qadimdan mavjud boʻlgan va tez-tez toʻqnashuvlarga sabab boʻlgan adovat kuchaydi.

Qipchoqlardan boʻlgan Musulmonqul qipchoq zodagonlarining siyosiy hukmronlikka intilgan bir qismining manfaatlarini ifodalab, oʻz ambitsiyalaridan kelib chiqib, Qoʻqon xonligida yakka hukmronlik qilishga intildi va qisqa muddatda oʻz maqsadiga erishdi: birinchidan Sherali davrida hukmdorga katta taʼsir koʻrsatdi, ikkinchidan voyaga yetmagan oʻgʻli Xudoyorxonga otalikqlik (regent) qildi. Xudoyorxon xonlikning amalda hukmdori boʻlgan Musulmonqul qoʻlida qoʻgʻirchoqqa aylandi.

Musulmonqul barcha koʻzga koʻringan mansablarni qipchoqlarga taqsimlab berdi, ular sartlarga zulm oʻtkaza boshladi. Oʻqimishli va bilimdon sartlar uchun oʻzlarini „oʻqimagan" koʻchmanchilarning rahm-shafqatida koʻrish eng qattiq xoʻrlik edi. Musulmonqulning qoʻzgʻolonlar bostirish bilan Oʻshda ekanligidan foydalanib, Oloyliklar Olimxonning oʻgʻli Murodbekni xonlik taxtiga chiqarib, Sheralini oʻldiradilar. Musulmonqul qipchoqlari bilan Qoʻqonga shoshilib, bor-yoʻgʻi 11 kun hukmronlik qilgan Murodxonni oʻldirib, Sheralining 5 oʻgʻlining kenjasi 16 yoshli Xudoyorni taxtga oʻtqazdi.

Musulmonqul hukmronligi Qoʻqon xonligi hayotining barcha jabhalarida qipchoqlarning hukmronligi bilan xarakterlanadi. "*Tarix-i jahannam-yi* "(jahon tarixi) muallifi Avaz Muhammad „Attor" Hoʻqandiy musulmonqul va qipchoq elitasi butun mamlakatni oʻzaro boʻlib tashlaganliklarini qayd etadi. Qipchoqlar oʻz oilalari bilan Qoʻqonga kelib, shahar aholisini quvib chiqarib, ularning mulkini egallab oldilar. Qishloqlarda xonlikdagi eng yaxshi yerlarni olib qoʻyadi. Yerlarni avvalgi egalaridan tortib olgan qipchoqlar suv olish huquqini ham tortib oldilar. V. P. Nalivkin soʻzlariga koʻra, „Ariqlar qipchoqlarning xususiy mulkiga aylandi; Oʻz dalasini sugʻorish zarurati tugʻilgan sart oʻzini bu ariqning egasi (*juydar*) deb eʼlon qilgan qipchoqqa oʻlpon toʻlagandagina suv olgan".

Mirzo Olim Toshkandiy oʻzining „*Ansab us-salotin va tavarix ul-xavokin*" asarida qipchoq boshliqlarining hammasi ham Musulmonqulga sherik boʻlmaganligini taʼkidlagan. Ammo qudratli otaliq voqealarning bunday rivoji bilan murosa qilmadi va oʻziga sodiq odamlarga tayanib, Mingboshilarni qayta tiklashga va xonlikda hukmronlik mavqeini tiklashga majbur qildi (1849).

Qipchoq qirgʻini
----------------

Qipchoqlarning hukmronligi tabiiy ravishda xonlikning oʻtroq aholisining noroziligiga sabab boʻldi, ular orasida qipchoqlarga qarshi kayfiyat kuchaydi. Xonlikning dehqonchilik va shahar zodagonlari orasida qipchoq elitasining kuchidan nihoyatda norozi boʻlgan kuch asta-sekin shakllandi, unga tayanib Xudoyorxon qipchoqqa qirgʻin uyushtirdi. Bunga Musulmonqullar guruhining Toshkentdagi jiddiy magʻlubiyati yordam berdi. Toshkentdagi mahalliy feodal zodagonlarga Qoʻqondagi kabi qipchoqlar tomonidan qattiq zarba berilmagan.

Musulmonqulning vasiyligi ostida boʻlgan Xudoyorxon sartlar orasidan chiqqan feodal-klerikal zodagonlarning tayanchiga aylandi va gʻalabadan soʻng Namangan yaqinidagi Baliqchi qishlogʻi Baliqlam (yoki Bilqilom) shahrida uni agʻdarib, qatl qildi (1852). Shundan soʻng haqiqiy qipchoq qirgʻinini uyushtirildi. Barcha qipchoq aholi punktlariga qoʻshin boʻlinmalari yuborildi va xonning yaqin safdoshlari butun xonlikni boʻlimlarga boʻlib, oʻz boʻlimlaridagi barcha qipchoq erkaklarini sinchkovlik bilan qirib tashladilar. "Turkiston toʻplami"da uch oy ichida 20 mingga yaqin qipchoqlar oʻldirilgani haqida xabar berilgan. Qipchoqlardan ozod boʻlgan xonlik hududini Xudoyorxon sartlar bilan toʻldirdi va ularni turli shaharlarga beklar etib tayinlaydi.

Shunday qilib, hokimiyat uchun keyingi kurash nihoyat etnik mazmun kasb etdi, chunki keyingi yillarda Mallaxon, Shohmurodxon, Sulton Saidxon, Nasriddinxon va boshqa daʼvogarlar asosan qipchoq-qirgʻiz zodagonlariga tayanib, ularning qoʻlida baʼzan siyosiy qoʻgʻirchoqqa aylanib qolishgan. Hokimiyat uchun bu oʻzaro kurashda daʼvogarlar koʻpincha gʻalaba qozongan, buning natijasida, maʼlumki, Xudoyorxon taxtni uch marta eng yaqin qarindoshlariga topshirishga majbur boʻlgan. Bu esa Qoʻqon xonligida hokimiyat uchun kurash keskin va murosasiz kechganidan dalolat beradi. Shunday qilib, xon va xon sulolasi vakillari, aniq hukmdorlar, yuqori tabaqa vakillari oʻrtasida hokimiyat uchun kurash tobora keskinlashib bordi, oʻtroq va koʻchmanchi aholi oʻrtasida tez-tez toʻqnashuvlar boʻlib turdi; Oʻrta Osiyo xalqlari xon despotizmiga qarshi chiqdilar.

Keyingi tartibsizliklar
-----------------------

Xudoyorxon oʻta ochkoʻz boʻlib chiqdi. Ogʻir soliqlar yigʻish yana maʼmuriy tizimga aylandi. Va nafaqat koʻchmanchilar zulmga duchor boʻldi, balki xon oʻtroq aholini ham huquqlardan mahrum qildi: u bozor doʻkonlari uchun toʻlov oʻrnatdi, oziq-ovqat mahsulotlariga, barcha mol-mulkka, hatto yoqish uchun yigʻilgan tikanlarga oʻta katta soliqlar oʻrnatdi.

Xudoyorxonning chidab boʻlmas talablari qipchoqlar partiyasining kuchayishiga xizmat qildi. 1853-yil voqealaridan soʻng qipchoqlar mavqeyi pasayib bir necha yil davomida xonlikda nisbiy xotirjamlik hukm surdi, uni Qipchoqlar va Mallaxon buzdi. Ular qora qirgʻizlar (1858) boshchiligida Xudoyorxonga qarshi chiqdi.

Ikki urushayotgan aka-uka qoʻshinlari Samanchada uchrashdilar. Xudoyorxon magʻlubiyatga uchrab, Buxoroga qochdi, Mallaxon Qoʻqon xoni deb eʼlon qilindi. Mallaxon oʻzining shaxsiy hokimiyatini mustahkamlash maqsadida shafqatsizlarcha hukmronlik qildi va repressiv siyosat olib bordi, bu esa muxolifatning paydo boʻlishiga olib keldi. Uning aʼzolari saroy toʻntarishi uyushtirib, xonni hukmronligining toʻrtinchi yilida oʻldirdi va 15 yoshli Sarimsoqning oʻgʻli Shohmurod Qoʻqon taxtiga oʻtqazildi. Qirgʻiz-qipchoq Olimqul Shohmurod otaliq boʻldi.

Biroq koʻp oʻtmay Qoʻqon Toshkent aholisi oʻzlarining sobiq hukmdori Xudoyorxonni eslab, uni Buxorodan taxtga chaqiradilar. Bu safar sobiq xonga omad hamroh boʻldi — u dushman qoʻshinini parchalab, Qoʻqonni egallab oladi. Shohmurod Xudoyorxon buyrugʻi bilan Toshkentga olib ketiladi va oʻldiriladi. Oradan maʼlum vaqt oʻtgach, Olimqul Xudoyorga qarshi chiqdi va 1863-yil 9-iyulda oʻzi qutqargan Mallaxonning oʻgʻli Sulton Sayidni Qoʻqon xoni deb eʼlon qildi va shu zahotiyoq qatʼiy chora koʻradi. Xudoyor yana Buxoroga qochishga majbur boʻldi. Olimqul (Aliquli) butun Qoʻqonning hukmdori boʻldi.

Olimqul Toshkent yaqinida vafot etgach (1865), Buxoro amiri Muzaffar qoʻshin bilan Qoʻqonga kelib, Xudoyor bekni qoʻydi, lekin qaytib ketayotib, Yerjar yaqinida rus qoʻshinlari tomonidan magʻlubiyatga uchradi. Keyinchalik Qoʻqon xonligi Buxorodan Oʻratepa va Jizzaxni ajratib oladi. Davom etayotgan tartibsizliklar Turkistonning Qoʻqon tarkibiga kirgan oʻsha qismida rus hokimiyatining oʻrnatilishiga yordam berdi.

Qoʻqon qoʻzgʻoloni
------------------

Rossiya xonlik hududining bir qismini bosib olib, 1868-yilgi Rossiya-Qoʻqon bitimi tuzilganidan keyin ham Xudoyorxon nafaqat hukumatdagi shafqatsizlikni yumshatibgina qolmay, balki, aksincha, oʻzining yangi mavqeidan oʻzining despotik maqsadlari uchun foydalandi. Ruslarning homiyligi unga doimiy daʼvolardan qutqargan boʻlsa, ikkinchi tomondan oʻz fuqarolarini qoʻrqitish vositalaridan biri boʻlib xizmat qilgan. Bunday shafqatsizlik va adolatsizlik janubiy Qirgʻiziston koʻchmanchilarini 1873-yilda qoʻzgʻolon koʻtarishga undadi. Bu isyonga zakot soligʻining odatdagi miqdorga nisbatan oshirilgani sabab boʻldi.

Xudoyorxonning buyrugʻi bilan oʻziga yarashuv belgisi sifatida kelgan 40 nafar oqsoqolning oʻldirilishi xalq nafratini yanada alangalatdi. Qoʻzgʻolon yanada keng miqyosga ega boʻldi, hatto xonning yaqin odamlari ham isyonchilar tarafiga oʻta boshladi. Bu fikrlar mahalliy manbalar tomonidan tasdiqlangan. "*Turkiston toʻplami* "ga joylashtirilgan materiallar qoʻzgʻolon Qoʻqon xonligida hokimiyat uchun kurashga yangi turtki berganidan dalolat beradi. Xalq gʻazab bilan taxtni egallashga intilib, xon oilasidan boʻlgan daʼvogarlar oʻz tashabbusi bilan yoki qoʻzgʻolonning ayrim rahbarlarining koʻmagi bilan taxtga daʼvogarlik qila boshladilar.

Qoʻzgʻolonchilarning hujumi ostida Xudoyorxon 1875-yil iyulida Qoʻqonni tark etishga majbur boʻldi. Qoʻzgʻolonchilar tomoniga oʻtgan Abdurahmon oftobachi koʻmagi bilan Xudoyorxonning toʻngʻich oʻgʻli Nasriddin xon deb eʼlon qilindi. Biroq uning hukmronligi uzoq davom etmadi: 1875-yil sentabrida general Kaufman bilan Fargʻona vodiysining shimoliy qismini Namangan okrugi (hozirgi Namangan viloyati) sifatida Rossiya imperiyasiga oʻtkazishni koʻzda tutuvchi tinchlik shartnomasi tuzilgach, Nasriddin qoʻzgʻolonchilar tomonidan taxtdan agʻdarilgan va otasining ortidan Toshkentga qochib ketgan. Nihoyat, navbat oʻzini oʻzi xon deb eʼlon qilgan Poʻlatxonga keladi. Biroq chor qoʻshinlari qoʻzgʻolonni bostirdi, soxta xon Poʻlatxon qatl etildi. Qoʻqon xonligining oʻzi tugatilib, uning hududi Turkiston general-gubernatorligi tarkibiga kiritildi. Shunday qilib, Qoʻqon xonligidagi hokimiyat uchun uzoq davom etgan kurash oxir-oqibat bu davlatning tugatilishi va uning hududining „Oq podshoh" tasarrufiga oʻtishi bilan yakunlandi.

Yana qarang
-----------

* Rossiya-Qoʻqon urushi
* Andijon qoʻzgʻoloni

Manbalar
--------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Yelshibaev S. K. *Kokandskoe xanstvo v 40-x—70-x godax XIX veka: politicheskiy rasklad sil (po materialam „Turkestanskogo sbornika")* // Nauchniy mir Kazaxstana. 2011. № 3 (37). str. 80-81.
2. ↑  Timchenko S. V. *Narodnie vosstaniya pervoy polovini XIX v. V yujnom Kazaxstane i Kirgizii v period gospodstva Kokandskogo xanstva (Wayback Machine saytida 2023-06-05 sanasida arxivlangan)* // Vestnik KazNPU. 2011.
3. ↑  Topildiev N. R. *Politicheskaya situatsiya Kokandskogo xanstva v 50-60-x godax XIX veka (Wayback Machine saytida 2023-06-05 sanasida arxivlangan)* // Istoricheskie issledovaniya: materiali III Mejdunar. nauch. konf. (g. Kazan, may 2015 g.). — Kazan: Buk, 2015. — str. 23-25.
4. ↑  Бейсембиев Т. К.*.* .
5. ↑  Abdulkarimov D. A. *Politicheskoe polojenie Ura-tyubinskogo vladeniya i Xudjanda v nachale XVIII — do 40-x gg. XIX vv. (po materialam „Muntaxab at-tavarix" Muxammada Xakimxana)*. 2020. str. 84.
6. ↑  Tursunov B. R. *Kokandskoe xanstvo v godi pravleniya Muxammada Ali-xana (1822-1842 gg.)* // Vestnik Tadjikskogo gosudarstvennogo universiteta prava, biznesa i politiki. Seriya Gumanitarnix nauk. 2018. № 4. str. 23.
7. ↑  Tursunov B. R. Ikromov N. A. *Tadjiki v sostave Kokandskogo xanstva (k istorii obrazovaniya Kokandskogo xanstva)* // Uchyonie zapiski Xudjandskogo gosudarstvennogo universiteta im. B. Gafurova. Seriya gumanitarno-obщestvennix nauk. 2017. № 3(52). str. 31-36.
8. ↑  *Azimkul U. A. KOKANDSKOYe XANSTVO V SISTYeMYe MYeJDUNARODNIX. OTNOShYeNIY TsYeNTRALNOY AZII V XIX V. (Wayback Machine saytida 2020-02-17 sanasida arxivlangan)* Altayskiy gosudarstvenniy universitet, 2019.
9. ↑  Nalivkin V. P. *Kratkaya istoriya Kokandskogo xanstva*. Kazan, 1886.
10. 1 2  Bartold V. V. *Sochineniya*. str. 352.