**Ijtimoiy dalil** (inglizcha: *Social proof*) yoki **axborot ijtimoiy taʼsiri** (inglizcha: *informational social influence*) — bu baʼzi odamlar qiyin vaziyatlarda oʻzini tutishning afzal usulini aniqlay olmaganida yuzaga keladigan psixologik hodisa. Boshqalar vaziyat bilan koʻproq tanish, deb hisoblasa, bunday odamlar oʻzlarining xatti-harakatlarini afzal koʻrishadi. Bu hodisa koʻpincha boshqalarning xatti-harakatlarini ataylab manipulyatsiya qilish uchun ishlatiladi.

Ijtimoiy isbotni qoʻllash
-------------------------

Notanish odamning ijtimoiy mavqeini aniq aniqlash uchun koʻp harakat talab etiladi. Cheklangan vaqt va istakni hisobga olgan holda, odamlar koʻpincha boshqalarning ularga qanday munosabatda boʻlishiga qarab hukm qiladilar. Misol uchun, agar baholanayotgan erkak jozibali ayollar safida boʻlsa yoki ular bilan bogʻlangan boʻlsa, unda uning ahamiyati va jozibadorligi yuqori baholanadi. Bu holatda ongsiz hukm shunday boʻladi: „Bu qizlarning hammasi unga yoqadi, unda qimmatli narsa boʻlishi kerak". Agar u koʻplab ayollar tomonidan rad etilgan boʻlsa, unda uning bahosi salbiy boʻladi. Ongsiz hukm shunday boʻladi: „Hozirgina rad etildi. Shubhasiz, buning uchun yaxshi sabab bor edi."

Xuddi shunday, uzoq vaqt ishlamagan odam uchun ham, u yuqori professional va malakali boʻlsa ham, ish topish qiyin boʻladi. Potentsial ish beruvchilar ish bilan bogʻliq muammolarning sababi sifatida vaziyatni emas, balki ish izlovchini koʻradilar. Ariza beruvchining muvaffaqiyatsizligini tushuntirish uchun yollovchilar uning kamchiliklarini izlaydilar va uning xizmatlarini kamsitadilar. Aksincha, nominal jihatdan yuqori talabga ega boʻlgan shaxs (masalan, bosh direktor) jozibador ish takliflarini olishi va natijada, agar u oʻz vazifalarini eng yaxshi tarzda bajarmasa ham, katta maosh olishi mumkin. Odamlar muvaffaqiyatli boʻlib koʻrinsa, potentsial ish beruvchilar va boshqa baholovchilar insonning muvaffaqiyatini tushuntiruvchi kuchli va ijobiy xususiyatlarni izlaydilar va kamchiliklarni eʼtiborsiz qoldiradilar yoki kamaytiradilar.

Ijtimoiy isbot effektidan foydalanadigan odamlar galo effektidan ham foydalanishlari mumkin. Natijada, insonning xususiyatlari oʻzidan yaxshiroq koʻrinadi. Bundan tashqari, insonning xususiyatlari ijobiy tomondan koʻrib chiqiladi. Misol uchun, odam salbiy ijtimoiy dalillarda takabbur, ijobiy ijtimoiy dalillarda esa dadil koʻrinishi mumkin.

Shu sabablarga koʻra, ijtimoiy dalil nuqtai nazarni oʻrnatish uchun muhimdir. Ijtimoiy isbot, albatta, mahsulotlarga ham qoʻllanilishi mumkin va marketing va sotishda keng qoʻllaniladi. Ijtimoiy isbot buzilgan holatlar kognitiv dissonansga olib kelishi va odamni nazoratdan chiqib ketishiga olib kelishi mumkin.

Ijtimoiy isbot tushunchasi va asosiy atribut xatosidan osongina foydalanish mumkin. Misol uchun, koʻndirish (yoki toʻlash) orqali jozibali ayolni omma oldida erkakka qiziqish koʻrsatishga ishontirish. Boshqalar, ayolning xulq-atvorini ob’ektiv sabablarga koʻra (tashqi foyda) unga qiziqqan deb oʻylamasdan, erkakning fazilatlari bilan izohlashadi.

Baʼzi tungi klub va bar egalari oʻz muassasalariga tirbandlik qilish uchun ijtimoiy dalillardan samarali foydalanmoqda. Bunga odatda odamlarning kirish tezligini ataylab sekinlashtirish orqali erishiladi. Shunday qilib, navbat sunʼiy ravishda uzaytiriladi. Xabardor boʻlmagan mijozlar muassasaning mashhurligi belgisi sifatida navbatda turishi mumkin. Ular „Agar hamma kutayotgan boʻlsa, bu yaxshi klub boʻlsa kerak", deb oʻylab navbat kutishadi, aslida esa bu joy oʻrtacha va umuman toʻliq boʻlmasligi mumkin.

Teatrlar baʼzan oldindan belgilangan daqiqalarda qarsak chaladigan klakerlardan foydalanadilar. Odatda bu odamlar birinchi boʻlib qarsak chaladi, shundan keyin butun zal ularni qoʻllab-quvvatlaydi. Bunday olqishlarni bexabar tomoshabinlar yaxshi chiqish belgisi sifatida qabul qilishlari mumkin.

Telekoʻrsatuv yoki sitkomda oldindan yozib olingan kulgi tovushlari odatda bezovta boʻlishiga qaramay, telestudiyalar asosiy „kulgili" daqiqalarda kulgi tovushlarini oʻynatish orqali shouning „quvnoqligini" oshirishi mumkinligini aniqladilar. Ularning aniqlashicha, tomoshabinlar bu kulgidan gʻazablansa ham, ular u bilan boʻlgan shoularni yanada kulgiliroq deb bilishadi.

Ijtimoiy isbot oʻzgarishlari
----------------------------

* Atrofdagi guruh bilan identifikatsiya qilish
* Maxsus bilimlarga ega boʻlish
* Hokimiyatni tan olish

Yanas qarang
------------

* Tarmoq marketingi
* ogʻzaki soʻz
* Argumentum ad populum
* Guruhni mustahkamlash

Manbalar
--------

1. ↑  Bond, Rod & Peter B. Smith*. , Culture and Conformity: A Meta-analysis of Studies Using Asch’s (1952, 1956) Line Judgment Task, Psychological Bulletin Т. 119: 111–37*.
2. ↑  Wooten, D & ReedII, A*. Informational Influence and the Ambiguity of Product Experience: Order Effects on the Weighting of Evidence, Journal of Consumer Psychology Т. 7 (1): 79–99*.