Abad **أبد**
============

**Abad** (arabcha, so‘ngi yo‘q, mangulik, *tasavvuf)* — cheksizlik, davomiylik, nihoyasizlik, so‘ngi yo‘q zamon, biroq ibtidosi bor vaqt o‘lchovi. Abad *azal*ning davomi. *Azal*ning ibtidosi yo‘q, biroq intihosi bo‘lishi mumkin. *Azal*-abad esa, ibtidosi ham, intihosi ham yo‘q cheksizlikdan iborat. Abad istilohi diniy va dun­yoviy talqinda qo‘llaniladi. Dunyoviy talqinda vaqt yoki zamonning doimiyligi, cheksizligini anglatadi.

Ishlatilishi
------------

*Tasavvuf*iy maʼnoda abad shunday muddatki, uning nihoyasini inson aqli tasavvur qila olmaydi. Abad nihoyasizlikka qarab, yagona Yaratuvchining mavjud va doimo harakatda bo‘lishi, nihoyasiz mavjudlikdir. Ayni tushuntirish Sayyid Sharif Jurjoniyning *"At-Ta’rӣfāt"* asarida keladi. Eron *tasavvuf* olimi Sayyid Ja’far Sajjodiy „*Irfoniy istilohlar va iboralar lug‘ati*"da mazkur taʼrifni kengroq tushuntirgan. Ibn Sino zamonning cheksiz davomini abad deb anglatgan bo‘lsa, al-Kindiy asarlarida o‘zining davom etishi uchun boshqaga muhtoj bo‘lmagan va borlig‘i sababga bog‘lanmagan doimiylik, deb taʼriflangan. At-Tusiyning talqiniga ko‘ra, abad Allohdan boshqa narsa va hodisalarga ham qo‘llanishi mumkin, biroq abad va *azal* deb Allohdan boshqalarga nisbat berilmaydi.

Abadga *tasavvuf* falsafasida Yaratuvchining sifatlari tarzida ham qaraladi. Qaysariy *"Kashshāf istilāhāt al-funӯn"* („Fan istilohlarining kashf etilishi") asarida ushbu fikrni davom ettirib, abadning azaliyligi va *azal*ning abadiyligini taʼriflaydi. Uningcha, *azal* va abad Allohning ikki sifati bo‘lib, uning mavjudligi zaruriyati (vojibul-mavjud) inson aqli orqali tushunilishi uchun zamonga nisbat berilgan. Navoiy asarlarida ham abad Allohning doimiy mavjudligi hamda nihoyasizlik, so‘nggi yo‘q zamon maʼnolarida qo‘llanilgan:

*Zihi nihoyating oxir kelib abad avval,*

*Vale xabar bera olmay bidoyating‘a azal.*

(Navoiy. *Navodir ush-shabob.* IV, 368-g‘azal)

  

*Har kishiga umrida bu nav’ bir*

*kun bersa dast,*

*To abad g‘am yo‘q agar bo‘lsa*

*yana yo bo‘lmasa.*

(Navoiy. *Favoyid ul-kibar*. VI, 24-g‘azal)

  

*Hayotingiz zuloli abadg‘a degin­cha joriy va davlatingiz quyoshi qiyomatg‘acha zavol kasofatidin oriy bo‘lsun, omin.*

(Navoiy. *Munshaot*. 138-maktub)

  

*~ nuqtasi **-*** go‘zallikning doimiy va o‘zgarmas belgisi (ayrim hollarda yagona bir dona xol):

*Ey safhai ruxsoring azal*

*xuttidin insho,*

*Debochai husnungda abad*

*nuqtasi tug‘ro.*

(Navoiy. *Gʻaroyib us-sig‘ar*. III, 23-g‘azal)

  

*~ umri* — tuganmas, boqiy umr:

*Ko‘yida o‘lsam, abad umricha bor*

*bu umr agar,*

*Qilmasa xorij tanimni,*

*itlariga sudratib.*

(Navoiy. *Favoyid ul-kibar*. VI, 41-g‘azal)

  

*Ey, Navoiy, gar nasibingdur*

*abad umri kerak*

*Xotiringda yordin o‘zga*

*tamanno bo‘lmasa.*

(Navoiy. *Favoyid ul-kibar*. VI, 15-g‘azal)

  

~ *hayoti* — tuganmas, mangu hayot:

*Abad hayoti kabi vaslig‘a*

*yetishkuncha,*

*Firoq mahlakasi ichra umr*

*omon bermas*.

Adabiyotlar
-----------

1. (Navoiy. *Badoye’ ul-vasat*. V, 245-g‘azal). Alisher Navoiy. MAT. – T.: «Fan», 1991. 18–22;
2. Falsafa. Qomusiy lug‘at. – T.: Sharq NMAK, 2004. 5–6;
3. ANATIL. – T.: «Fan», 1983. I, 21; O‘zME. – T.: 2000. I, 13.

Manbalar
--------

1. ↑  *Sayyid Ja’far Sajjodiy. Farhangi istilohot va ta’birot irfoniy. – Tehron: 1438;*.
2. ↑  *Ислом энциклопедияси* (oʻzbekcha,), 2020-yil. ISBN 978-9943-59-267-4.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Islom ensiklopediyasi (2020) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |