**Huyayy ibn Axtab** (arabcha: ) - Islomdan oldingi Arabistonning Madina shahridagi yahudiy qabilasi Banu Nodir urug'i boshlig'i.

Biografiyasi
------------

### Oilasi

Huyay ibn Axtabning asl nasabi Huyay ibn Axtab ibn Sa’ya ibn Sa’laba ibn Ubayd ibn Ka’b ibn al-Xazraj ibn Abu Habib ibn an-Nodir. U qo'shni Qurayza qabilasidan Barra binti Samavalga uylangan va undan kamida bir o'g'il va ikki qiz farzand ko'rgan. Barra bint Samaval taniqli arab yahudiy oilasidan bo'lgan. Uning otasi al-Samav'al ibn Adiya shoir bo'lgan.

### Shaxsiyati

Huyay ibn Axtab jasur jangchi va bilimli kishi bo‘lgan.

### Hijratdan keyin

Qizining aytishicha, Huyay ibn Axtab Madinaga kelgan kunidanoq payg'ambar Muhammadga qarshi chiqqan. U yana shunday eslaydi:

> 
> Men otam va amakim Abu Yasirning sevimli farzandi edim. Rasululloh Madinaga kelganlarida, otam va amakim u zotni ko‘rgani bordilar. Bu juda erta tong va quyosh chiqishi o'rtasida bo'ldi. Ular quyosh botgunga qadar qaytib kelishmadi. Ular sekin, og'ir qadamlar bilan yurib, charchagan va tushkunlikka tushgan holda kelishdi. Men har doimgidek ularga tabassum qildim, lekin ularning hech biri menga e'tibor bermadi, chunki ular juda xomush edilar. Abu Yasir otamdan: "U shumi?" deb so‘raganini eshitdim. U: "Ha, shunday», deb javob berdi. Abu Yasir: "Uni taniysizmi? Tasdiqlay olasizmi?" U javob berdi: "Ha, men uni juda yaxshi taniyman". Abu Yasir: "Unga qanday munosabatdasiz?" U zot: "Men tirik ekanman, adovat, adovat", deb javob berdi.
> 
> 
> 

Dastlab Huyay ibn Axtabning muxolifati oddiygina ommaviy munozaralar shaklida bo'ldi. Bir kuni u Muhammad bilan Qur'ondagi ba'zi suralardan boshlanadigan tasavvufiy harflar haqida suhbatlashdi. Taniqli sahoba Abdulloh ibn Salom musulmon bo‘lgach, Huyay unga: "Arablarda payg‘ambarlar yo‘q, lekin sizning xo‘jayiningiz oddiygina insonlar podshosidir", deganlardan biri edi. Quraysh qabilasi boshlig'i va Muhammadning dushmani Abu Sufyon Huyayning uyiga o'zini ko'rsatish uchun kelganida Huyay murosa qilishdan qo'rqib, uni uyiga qabul qilmaydi.

Ammo Huyay Muhammadning eng ashaddiy dushmani bo'lgan. Ibn Hishom Huyayni Allohning dushmani deb atagan. 625-yilning yozida Muhammad Nodir mahallasiga borib, ulardan qo'shinga hissa qo'shishini so'raydi. Huyay unga yordam berishga berishga rozi bo'ladi, lekin Muhammad ulardan birining uyi devori yonida kutib turganida, ularning Muhammadni o'ldirish rejasi ayon bo'ladi. Shundan keyin Muhammad hamrohlari bilan Madinaga qaytib ketadi. Shogirdlari undan nega bunchalik shoshib ketdingiz, deb so‘rashganda, Muhammad Jabroil uga Huyay ibn Axtab yahudiylarga uni o‘ldirishga undayotganidan xabar berganini aytadi.

Bu harakati tufayli Muhammad Nodir qabilasi bilan ittifoqni tugatadi. U o‘zining hamrohlaridan biri Muhammad ibn Muslimani yahudiylar huzuriga yuboradi va ular Madinani ma'lum vaqt ichida tark etishlari kerakligini aytadi. Yahudiylar soxta musulmonlar (munofiqlar) buyrug'iga ko'ra shaharni tark etishni istamasliklarini aytishganda Muhammad harbiy harakatga kirishishga qaror qiladi va yahudiylarni ularning qal'alarida qamal qiladi. Olti kechadan so'ng, yahudiylar qurollarini tashlashga rozi bo'ladilar va harbiy qurollaridan tashqari hamma narsalarini olib ketish ruxsati bilan Madinani tark etishadi. Yahudiylarning bir qismi Madinadan Haybarga, bir qismi esa Suriyaga jo'naydi.

### Banu Nodirning Haybarga surgun qilinishi

Huyay ibn Axtab va uning oilasi Haybarga joylashadi, u erda yahudiy dehqonlar jamoasi ularni kutib olishdi va ularga ularga rahbarlik qilishadi. Huyay Hayboriylarni Quraysh va Gʻatafan arab qabilalari bilan birga Muhammadga qarshi faol qoʻzgʻolon koʻtarishga undaydi, natijada 627-yilda Xandaq jangi bo'lib o'tadi.

### Xandaq jangi

Huyay Madinadagi Banu Qurayza qabilasining boshlig'i Ka'b ibn As'adning huzuriga kelib, uni Muhammadga qarshi urushishga undaydi, ammo uning bu harakatlari foyda bermaydi. Jang davomida Muhammad Banu Qurayzani qamal qilib, 627-yilning may oyida ularni taslim qilishga erishadi. 

Huyay ibn Axtabning Barra binti Samavaldan Safiya binti Huyay ismli qizi bo'lib, u keyinchalik payg'ambar Muhammadga turmushga chiqqan.

Yana qarang
-----------

* Muhammadning yurishlari roʻyxati

Manbalar
--------

1. ↑  Poonawala, I. K. (1990). Translation of *The History of al-Tabari: The Last Years of the Prophet*, Volume 9, pp. 134-135.
2. 1 2 3 4 5 6 7  Gottheil, Richard and M. Seligsohn. "Huyayy ibn Akhtab." *Jewish Encyclopedia.* Funk and Wagnalls, 1901-1906; which cites the following bibliography:
3. ↑  Guillaume, A. The Life of Muhammad: Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah.
4. ↑  When The Moon Split / A Biography of the Prophet Muhhammad