Islomiy porox imperiyalari
 Boburiy armiyasi artilleriyachilari Akbar davrida.
 Usmonli qurolli askarlari
**Porox imperiyalari** yoki **islom porox imperiyalari** uchta turk-fors musulmon imperiyalariga ishora qiluvchi umumiy atamadir: Usmonli imperiyasi, Safaviy Eron va Boburiylar imperiyasi, ular 16—18-asrlargacha gullab-yashnagan. Bu uchta imperiya erta zamonaviy davrning eng kuchli va barqaror iqtisodlaridan biri boʻlib, savdo kengayishiga va madaniyatning koʻproq homiyligiga olib keldi, shu bilan birga ularning siyosiy va huquqiy institutlari markazlashuvning ortib borishi bilan mustahkamlandi. Imperiyalarda aholi jon boshiga toʻgʻri keladigan daromadlar va aholi soni sezilarli darajada oʻsdi, texnologik innovatsiyalarning barqaror surʼati kuzatildi. Ular gʻarbda Markaziy Yevropa va Shimoliy Afrikadan sharqda Bengaliya va Arakangacha choʻzilgan.

Imperiya bosqinlari jarayonida yangi ixtiro qilingan oʻqotar qurollar, xususan, toʻp va oʻq oʻqotar qurollarni qoʻllash va rivojlantirish orqali Islom porox imperiyalari tomonidan katta hajmdagi hududlar zabt etildi. Evropada boʻlgani kabi, porox qurollarining joriy etilishi markazlashgan monarxiya davlatlarining yuksalishi kabi oʻzgarishlarga olib keldi. G. S. Xodjsonning soʻzlariga koʻra, porox imperiyalarida bu oʻzgarishlar harbiy tashkilot doirasidan tashqariga chiqdi. Hindiston yarimorolida joylashgan Temuriylarning davomchisi Boburiylar qisman Temuriylar Uygʻonish davrini meros qilib oldilar va oʻzlarining dabdabali arxitekturasi va Bengaliyada baʼzilar proto-industrializatsiya deb taʼriflagan davrni eʼtirof etgani uchun tan olingan. Safaviylar Eron uchun samarali va zamonaviy davlat boshqaruvini yaratdilar va tasviriy sanʼatning yirik rivojlanishiga homiylik qildilar. *Qaysar-i Rum* nomi bilan ham mashhur boʻlgan Konstantinopolda joylashgan Usmonli xalifaligining sultonlari Ikki Muqaddas Masjidning qoʻriqchisi va shuning uchun Islom olamining rahbarlari edi. Ularning kuchlari, boyligi, meʼmorchiligi va turli hissalari Osiyo va Yevropa tarixining borishiga sezilarli taʼsir koʻrsatdi.

Xodjson-MakNil kontseptsiyasi
-----------------------------

Bu ibora Marshall G.S Xodjson va uning hamkasbi Uilyam X. MakNeill tomonidan Chikago universitetida ishlab chiqilgan. Xojson oʻzining juda taʼsirli uch jildlik *"The Venture of Islam"* (1974) asarining 5-kitobi („Ikkinchi gullash: porox zamonlari imperiyalari") sarlavhasida iborani ishlatgan. Xodjson porox qurollarini Boburiylardan keyingi davrda hukmron boʻlgan turkiy urugʻlarning beqaror, geografik jihatdan cheklangan konfederatsiyalari oʻrnini bosadigan „Keyingi oʻrta davrdagi harbiy homiylik davlatlari" ning kaliti sifatida koʻrdi. Xojson „harbiy homiylik davlati"ni uchta xususiyatga ega davlat sifatida belgilagan:

> Birinchidan, mustaqil sulolaviy huquqni qonuniylashtirish; ikkinchidan, butun davlatning yagona harbiy kuch sifatidagi tushunchasi, uchinchidan, barcha iqtisodiy va yuksak madaniy boyliklarni bosh harbiy oilalarning qoʻshimchalari sifatida tushuntirishga urinish.
> 
> 

Bunday davlatlar „Boburiylarning buyuklik haqidagi tasavvurlaridan" paydo boʻlgan, ammo „bunday tushunchalar porox qurollari va ularning maxsus texnologiyasi harbiy hayotda asosiy oʻrinni egallaganidan keyingina toʻliq pishib, barqaror byurokratik imperiyalarni yaratishi mumkin edi".

MakNeillning taʼkidlashicha, bunday davlatlar „yangi artilleriyani monopollashtirishga muvaffaq boʻlganda, markaziy hokimiyatlar kattaroq hududlarni yangi yoki yangi birlashgan imperiyalarga birlashtira oldilar". Monopolizatsiya asosiy edi. Yevropa XV asrda yangi artilleriyani rivojlantirishga kashshof boʻlgan boʻlsa-da, hech bir davlat uni monopoliya qilmadi. Qurol-yarog quyma Sheldt va Reyn daryolariga yaqin mamlakatlarda toʻplangan. Fransiya va Gabsburglar bu hududlarni oʻzaro boʻlishdi, natijada qurolli qarama-qarshilik paydo boʻldi. Aksincha, bunday monopoliyalar davlatlarga Gʻarbiy Osiyo, Rossiya va Hindistonda, Xitoy, Koreya va Yaponiyada esa „juda oʻzgartirilgan shaklda" harbiylashgan imperiyalar yaratish imkonini berdi.

> Safaviylar boshidanoq oʻzlarining umumiy aholisiga yangi diniy oʻzlikni oʻrnatdilar, ular milliy yoki lingvistik oʻzlikni rivojlantirishga intilmadilar, lekin ularning siyosati shunday taʼsir koʻrsatdi.
> 
> 

Xodjson-MakNeill nazariyasining muammolaridan biri shundaki, oʻqotar qurollarni sotib olish Boburiylar imperiyasidan tashqari uchta zamonaviy Islom imperiyalarining birortasining imperatorlik muhim massasini tashkil etuvchi hududni dastlabki egallashdan oldin boʻlmagan. Qolaversa, harbiy avtokratik boshqaruvga sodiqlik uchala holatda ham porox qurollarini sotib olishdan oldin boʻlganga oʻxshaydi. Porox ushbu uchta imperiyadan birortasining mavjudligi bilan bogʻliqmi yoki yoʻqmi, bu uchta imperiyaning har biri oʻz tarixining boshida artilleriya va oʻqotar qurollarga ega boʻlganligi va bunday qurollarni harbiy taktikalarining ajralmas qismiga aylantirganiga shubha qilish mumkin emas.

Maykl Eksvortining taʼkidlashicha, bu yorliq Safaviylar misolida chalgʻituvchidir, chunki zamonaviy Yevropa qoʻshinlaridan farqli oʻlaroq, Safaviylar armiyasi 18-asr oʻrtalarida asosan qilich, nayza va kamondan foydalangan. Faqat Nodirshohning Afshorlar sulolasi hukmronligidan keyingina Eron qoʻshinlarining aksariyati birinchi marta oʻqotar qurollar bilan taʼminlangan edi.

Musulmon dunyosining porox imperiyalari
---------------------------------------

### Usmonli imperiyasi

 Xempshirdagi Fort Nelsonda namoyish etilgan bronza Dardanel quroli. Shunga oʻxshash toʻplar Usmonli turklari tomonidan 1453-yilda Konstantinopol qamalida ishlatilgan.
Porox qurollarini qoʻlga kiritgan uchta imperiyadan birinchisi Usmonli imperiyasi edi. 14-asrga kelib, Usmonlilar porox artilleriyasini qabul qildilar. Usmonlilar porox qurollarini qabul qilishlari shunchalik tez boʻldiki, ular „ oʻqotar qurollarni ishlab chiqarish va ishlov berishga ixtisoslashgan markazlashgan va doimiy qoʻshinlarni yaratishda oʻzlarining Yevropa va Yaqin Sharqdagi raqiblaridan oldinroq boʻlishdi". Lekin aynan ularning artilleriyadan foydalanishi oʻz dushmanlarini hayratda qoldirdi va boshqa ikki islom imperiyasini oʻz qurol dasturlarini tezlashtirishga undadi. Usmonlilar hech boʻlmaganda Boyazid I davrida artilleriyaga ega boʻlgan va ulardan 1399 va 1402-yillarda Konstantinopol qamallarida foydalangan.

Usmonli armiyasining oʻqotar qurollarni muntazam ravishda qoʻllashi ularning Yevropalik hamkasblaridan oldinda edi. Yanicharlar kamon va oʻqlardan foydalangan holda piyoda qoʻriqchisi boʻlgan. Sulton Mehmed II hukmronligi davrida ular oʻqotar qurollar bilan qurollandi va „ehtimol, dunyodagi oʻqotar qurollar bilan jihozlangan birinchi piyoda qoʻshin" boʻlishdi. Shunday qilib,Yanicharlar birinchi zamonaviy qoʻshinlar hisoblanadi. Artilleriya va yangicha otishma kuchlarining kombinatsiyasi 1444 -yilda Varnada salibchilar qoʻshiniga, 1473-yilda Boshkent Oqqoyunluga va 1526 -yilda Vengriyaga qarshi Mohachda hal qiluvchi ahamiyatga ega boʻldi. Ammo Safaviylarning poroxning taʼsirchanligiga ishontirgan jang Choldiron boʻldi.

Poroxli miltiqlar 1440-yillarda yanichalar korpusi tomonidan qoʻllanila boshlandi. Mushket keyinchalik 1465-yilga kelib Usmonlilar imperiyasida paydo boʻlgan Damashq poʻlati keyinchalik 16-asrdan mushket kabi oʻqotar qurollar ishlab chiqarishda ishlatilgan. 1526-yildagi *Mohach* jangida 2000 ta tüfenk (odatda mushket deb tarjima qilinadi) bilan jihozlangan yanichalar „ketma-ket toʻqqiz qator hosil qildilar va ular qoʻshimcha yordam yoki dam olishga muhtoj boʻlmasdan tiz choʻkib yoki tik turgan holda oʻz qurollarini ketma-ket oʻqqa tutdilar" Keyinchalik xitoylar oʻq otish uchun Usmonli tiz choʻkish pozitsiyasini qabul qildilar. 1598-yilda xitoylik yozuvchi Chjao Shizhen turk mushketlarini Yevropa mushketlaridan ustun deb taʼriflagan. Keyinchalik xitoylik *Vu Pei Chih* (1621) turkiyalik mushketlarni tasvirlab bergan, ularda oʻsha paytda hech qanday Yevropa yoki Xitoy oʻqotar qurollarida qoʻllanilmaganligi maʼlum boʻlmagan tirgak mexanizmidan foydalanilgan.

Dardanel quroli 1464-yilda Munir Ali tomonidan ishlab chiqilgan va bronzadan quyilgan. Dardanel quroli 340 yildan koʻproq vaqt oʻtgach, 1807-yilda qirollik dengiz kuchlari paydo boʻlgan va Dardanel operatsiyasini boshlagan paytda xizmatda edi.

 Abbos I davridagi fors mushketyor Falsafiydan keyin Habib-Alloh Mashadi tomonidan (Berlin Islom sanʼati muzeyi).
Choldironda usmonlilar birinchi marta Safaviylar bilan jangda uchrashdilar. Sulton Salim I 1514-yilda Shoh Ismoil tomonidan Salimning raqiblari foydasiga qoʻzgʻatgan shia tahdidiga qarshi turish uchun dala artilleriyasi bilan sharqqa qarab harakat qildi. Ismoil oʻzining ilohiy hukmdor sifatidagi obroʻsini Usmonlilarning qatʼiy mavqeiga qarshi ochiq otliq qoʻshinlari bilan bogʻlab qoʻydi. Usmonlilar oʻzlarining toʻplarini oʻzlari olib ketayotgan aravalar orasiga joylashtirdilar, bu esa qurolli yanichalar uchun ham qoplanishni taʼminladi. Hujum natijasi Safaviylar otliq qoʻshinlari uchun katta yoʻqotishlar boʻldi. Magʻlubiyat shu qadar chuqur boʻldiki, Usmonli qoʻshinlari Safaviylar poytaxti Tabrizni qisqa muddatga bosib olishga muvaffaq boʻlishdi. Faqatgina Usmonli qoʻshinining cheklangan yurish radiusi uning shaharni egallashiga va Safaviylar hukmronligini tugatishiga toʻsqinlik qildi.

### Safaviylar imperiyasi

Choldiron magʻlubiyati Ismoilning hududini kengaytirish dasturiga chek qoʻygan boʻlsa-da, shoh oʻz qoʻshinlarini porox qurollari bilan qurollantirish orqali Usmonli saltanatining haqiqiy tahdididan himoyalanish uchun zudlik bilan chora koʻrdi. Choldiron jangidan keyin ikki yili ichida Ismoilning 8000, 1521-yilga kelib 20000 kishilik mushketyorlar (*tofangchi*) korpusi bor edi. Buyuk Abbos armiyani isloh qilgandan soʻng (taxminan 1598-yil), Safaviy qoʻshinlari 500 ta toʻpdan iborat artilleriya korpusi hamda 12000 mushketyorga ega edi.

Safaviylar birinchi boʻlib Ismoil I vafotidan soʻng fuqarolar urushi paytida Sharqiy Forsga bostirib kirgan oʻzbeklarga qarshi oʻzlarining porox qurollarini qoʻllashdi. Yosh shoh Tahmasp I Hirotni egallash uchun qoʻshinga boshchilik qildi va 1528-yil 24-sentabrda oʻzbeklar bilan toʻqnash keldi. Safaviylar oʻzbeklarni Jomda magʻlub etdi. Shoh qoʻshini markazda har ikki qanotida otliq qoʻshinlar boʻlgan aravalar bilan himoyalangan toʻplar (aravalarda aylanuvchi miltiqlar) joylashtirgan. Boburiylar imperatori Bobur Jomdagi shakllanishni „Anadolu uslubida" deb taʼriflagan. Bir necha ming qurolli piyoda askarlari ham Usmonli qoʻshini yanichalari singari markazda toʻplangan edi. Oʻzbek otliq qoʻshinlari Safaviylar qoʻshinini ikkala qanotda toʻqnashtirib, burishgan boʻlsalar-da, Safaviylar markazi (oʻzbeklar tomonidan toʻgʻridan-toʻgʻri shugʻullanmagani uchun) ushlab turdi. Tahmaspning shaxsan boshchiligida toʻplanib, markazning piyoda askarlari oʻzbek markazini oʻqqa tutdi va tarqatib yubordi

### Boburiylar imperiyasi

 Boburiylarning poroxli qurol koʻtargan askari
Lahorning Lodi gubernatori Davlatxon tomonidan Lodi Sulton Ibrohimxonga qarshi qoʻzgʻolonni qoʻllab-quvvatlashni Bobur taklif qilganida, Bobur porox va dala artilleriyasi va ularni joylashtirish usullarini yaxshi bilardi. Bobur Usmonli mutaxassisi Ustad Ali Qulini jalb qilgan, u Boburga standart Usmonli tuzilmasini koʻrsatgan — markazda aravalar bilan himoyalangan artilleriya va oʻqotar qurolli piyoda qoʻshinlar va ikkala qanotiga kamonchilar oʻrnatilgan. Bobur bu tuzilmani 1526-yilda Panipat oldidagi birinchi jangda qoʻllagan, bu yerda Dehli sultonligiga sodiq afgʻon va rajput qoʻshinlari soni jihatidan ustun boʻlsa-da, lekin porox qurollari boʻlmagan holda magʻlubiyatga uchragan. Buyuk Akbar, Shoh Jahon va Aurangzeb hukmronligi Hindiston tarixining asosiy choʻqqisi sifatida tasvirlangan. Boburiylar imperiyasi baʼzida dunyo aholisining 16,1 % ini tashkil etuvchi kuchli geosiyosiy tuzilmaga aylandi. Usmoniylar va Safaviylar singari Boburiylar fors madaniyati va sanʼatining unsurlarini meros qilib oldilar.

 Boburiy mushketyori

Sharqiy Osiyoning porox imperiyalari
------------------------------------

Uchta islomiy porox imperiyalari oʻzlarining yangi oʻqotar qurollari va texnikalaridan foydalangan holda jang maydonlarida hukmronlik qilishda tezda erishgan muvaffaqiyatlari bilan mashhur. Sharqiy Osiyo davlatlari va ularning harbiy muvaffaqiyatlari nafaqat Islom imperiyalari, balki Yevropa imperiyalarining ham muvaffaqiyati tufayli bu mavzuda odatda eʼtibordan chetda qolmoqda. Biroq, Sharqiy Osiyodagi poroxga qarshi kurashning muvaffaqiyati va innovatsiyasi, harbiy yutuqlari uchun Islom porox imperiyalari bilan bir xil kontekstda eslatib oʻtishga arziydi.

### Xitoy

Kichik oʻqotar qurollarning Xitoyga kelishining turli usullari mavjud edi. 1540—1560-yillar oraligʻidagi Sharqiy Osiyo qaroqchiligining oltin davrida Ming qoʻshinlari oʻzlarining janglari va ushbu qaroqchilar bilan boshqa toʻqnashuvlari orqali muqarrar ravishda qurollarni qoʻlga kiritib, ulardan nusxa koʻchirishgan. . 1558-yilda minglab qurolli odamlarni boshqargan kuchli dengizchi Van Chji oxir-oqibat Mingga taslim boʻlgan va ular uning qurollarini takrorlagan boʻlishi mumkin edi. Arquebus texnologiyasiga oid ushbu maxsus hisob birinchi boʻlib Ming rasmiylarining xitoyliklarning ushbu qurollardan foydalanishni kengaytirishga qiziqishini uygʻotdi.

Turk savdogarlari Xitoyga portugaliyaliklardan oldin yetib kelgan boʻlishi mumkin. Chjao Shizhenning 1598-yildagi kitobida *Shenqipu*, Usmonli turk mushketyorlarining mushketlarining batafsil tasvirlari bilan bir qatorda yevropalik mushketyorlarning ham mushketlarining batafsil tasvirlari bor edi. Shuningdek, xitoylar oʻq otishda Usmonlilarning tiz choʻkish pozitsiyasini qanday qoʻllaganliklari tasvirlangan. Chjao Shizhen turk mushketlarini Yevropa mushketlaridan ustun deb taʼriflagan. *Wu Pei Chih* (1621) keyinchalik turkiyalik mushketlarni tasvirlab berdi, ularda oʻsha paytda hech qanday Yevropa yoki Xitoy oʻqotar qurollarida qoʻllanilmagani maʼlum boʻlmagan tirgak mexanizmidan foydalanilgan.

Xitoyliklar oʻqotar quroldan foydalanishga asoslangan taktik strategiyalarni intensiv ravishda qoʻlladilar, bu esa harbiy muvaffaqiyatga olib keldi. Mingning hurmatli harbiy boshligʻi Qi Jiguang oʻz askarlarini jangda muvaffaqiyatli boʻlishi uchun haddan tashqari mashq qildi. Bundan tashqari, Qi Jiguang shuningdek, voleybol, qarshi marsh, jamoalarga boʻlinish kabi innovatsion jang usullaridan foydalangan va hatto jang maydoniga moslashish uchun moslashuvchan tuzilishga ega boʻlishga undagan.

1661-yilda boshlangan Xitoy-Gollandiya urushi paytida Ming qoʻmondoni Zheng Chenggong jangda Qi Jiguangga oʻxshash taktikalardan samarali foydalangan. Gollandiyaliklar yuqori qurollarga ega boʻlishlari mumkin boʻlsa-da, xitoyliklar tartib-intizomga qatʼiy rioya qilishlari va tarkibda qolish qobiliyati tufayli Gollandiya kuchlarini magʻlub etishga muvaffaq boʻlishdi. Oxir-oqibat, Gollandiya qurollarini magʻlub etgan ularning texnikasi va mashgʻulotlari edi.

 Qianlong davridagi askar, qoʻlida poroxli oʻqotar qurol
1631-yilda Yevropa uslubidagi toʻpni qurish va boshqarishi mumkin boʻlgan „Ogʻir qoʻshinlar" Qing sulolasida import qilingan toʻplar "Qizildagi buyuk general "kabi yuqori obroʻga ega edi. Manchu elitasi qurollar va ularni ishlab chiqarish bilan bevosita shugʻullanmadi, buning oʻrniga bu vazifani Qing uchun „Shenwei buyuk generali" deb nomlanuvchi xuddi shunday kompozitsion metall toʻp ishlab chiqargan Xan-Xitoy hunarmandlariga topshirishni afzal koʻrdi. Toʻp va mushketlar "Oʻnta buyuk yurish "deb nomlanuvchi urushlarda ham keng qoʻllaniladi. Biroq, 18-asrning oʻrtalarida Qing Sharqiy Osiyo ustidan gegemonlikni qoʻlga kiritgandan soʻng, kompozit metall toʻplarni quyish amaliyoti sulola 1840-yilgi afyun urushida yana bir bor tashqi tahdidlarga duch kelguniga qadar toʻxtatildi.

### Yaponiya

Yaponlar 16-asr oʻrtalarida portugal oʻqotar qurolidan foydalanishni qabul qilishgan. Koʻplab maʼlumotlarga koʻra, xitoylik qaroqchilar uchun ishlaydigan portugaliyalik erkaklar tasodifan Yaponiyaga tushib qolishgan va mahalliy hukmdorni qurol bilan hayratda qoldirishgan. Koʻp oʻtmay, yaponlar oʻzlari uchun portugal uslubidagi qurolni ommaviy ishlab chiqarishni boshladilar. Boshqa maʼlumotlarga koʻra, bu oʻqotar qurol texnologiyasi Yaponiyaga 1540-yilda oʻz sayohatlarida oʻqotar qurol olib qoʻyishi mumkin boʻlgan yapon yollanma askarlarining doimiy kirib kelishi va chiqishi natijasida kirib kelgan boʻlishi mumkin. Koʻp oʻtmay, oʻqotar qurol olib yurgan yapon askarlari boshqa qurollarga ega boʻlganlardan ancha koʻp edi.

Tonio Andradening taʼkidlashicha, yevropaliklarga juda koʻp harbiy muvaffaqiyatlar bergan Harbiy inqilob modeli yuqori burgʻulash texnikasidan foydalanishni oʻz ichiga oladi. U aytayotgan burgʻulash texnikasi — bu mushketyor volley texnikasi. Volley texnikasini yapon sarkardasi Oda Nobunaga ixtiro qilgani aytiladi. U yapon kamonchilari ishlatgan texnikani qoʻllagan, ammo bu texnikaning askarlarga bir vaqtning oʻzida qayta yuklashiga imkon beradigan taʼsiri, boshqalari oʻt ochishi mumkin edi, ularning dushmanlari uchun halokatli edi.

### Koreya

Koreyslar 14-asrning oxirlaridayoq xitoyliklar va oʻzlari yasalgan oʻqotar qurollardan foydalanishgan. Ular jang maydonida oʻzlarining strategiyalari bilan ham juda mohir va innovatsion edilar. Darhaqiqat, 1447-yilda koreyslar voleybol texnikasidan foydalanganliklari haqida maʼlumotlar bor edi. Ammo 1592-yilda boshlanib, 1598-yilda tugaydigan yaponlarning koreyslar va Mingga qarshi urushi koreyslarning urushga boʻlgan nuqtai nazarini oʻzgartiradi. Garchi bu koreyslar uchun halokatli magʻlubiyat boʻlsa-da, bu urush koreyslarni mushketdan foydalanish, shuningdek, yapon va xitoy usullarini qoʻllash kerakligini tushunishga majbur qildi. Koreyslar tezda mushketni oʻzlarining harbiy taktikalarining asosi sifatida chiqardilar va ularning mushketyorlari 1594-yilga kelib armiyaning 50 foizdan ortigʻiga aylandi. Ular Qi Jiguangning volley kabi texnikasiga asoslangan qoʻllanmalardan foydalangan holda mashq qilishdi va shu bilan birga oʻzlarining usullarini ham oʻzlashtirdilar. Bu voqealar Koreya harbiy inqilobining boshlanishi edi, bunda koreyslar zamonaviy jihozlar va urush usullaridan foydalangan holda oʻz dushmanlariga qarshi kurashishlari mumkin edi.

Koreya harbiylari oʻzlarining yangi texnikalaridan samarali foydalangan holatlar koʻp boʻlgan. 1619-yilda koreyslar Mingga katta harbiy kuch boʻlgan manjurlarga qarshi yordam berishdi. Koreyslar va Ming magʻlubiyatga uchragan boʻlsa-da, koreys boʻlinmasi jangda muvaffaqiyatli oʻz texnikasini namoyish etdi. Keyin, 1627- va 1636-yillarda koreyslar manjurlar bilan yakkama-yakka toʻqnash kelishdi va yana oʻzlarining mushket taktikalarini qoʻllash orqali jangda oʻzlarining qobiliyatlarini koʻrsatdilar. Yana ikkala jangda ham manjurlarga yutqazdilar. 1654- va 1658-yillarda koreyslar Manchuriyadagi yerlarni nazorat qilish uchun ruslarga qarshi jangda Qingga yordam berishdi. Bunday vaziyatlarda koreyslar oʻzlarining ustun taktikalarini namoyish etishdi va ruslarning magʻlubiyatiga sabab boʻlishdi.

### Vyetnam

Vyetnamni kengaytirishda poroxdan foydalanish va innovatsiyalarga nisbatan kam eʼtibor berildi. Boshqa olimlar bunga rozi boʻlmasa-da, Vyetnamliklar Xitoyga oʻqotar qurollar kiritgan degan keng tarqalgan faraz mavjud. Qanday boʻlmasin, porox texnologiyasidan foydalanish Vyetnam tarixida inkor etib boʻlmaydigan iz qoldirdi, bu "janubga yurish "va Vyetnam hududini sezilarli darajada kengaytirish imkonini berdi.

Yevropada porox
---------------

Ovroʻpoliklar porox texnologiyasini oʻz chegaralariga olib borib, moddaning XIII asrda Ipak yoʻli orqali Yevropaga olib kirilganidan soʻng mavjud formulalarni takomillashtirish va yangi foydalanish usullarini oʻylab topishgani aytiladi. Xitoyda birinchi qurol ixtiro qilinganidan bir asr oʻtgach, Yevropaliklar poroxni oʻzlashtirishdi.

Official name	Silk Roads: the Routes Network of Changʻan-Tianshan Type	Cultural Criteria	ii, iii, iv, vi Designated	2014 (38th session) Reference no.	1442 Region	Asia-Pacific Ipak yoʻllari: Changʻan-Tyanshan yoʻnalishlari tarmogʻi.
 Rojer Bekon
Erta yevropalik mashhur kimyogar Rojer Bekon (1214 — 1292) dunyo mo''jizalarini yaratdi; ular orasida asosiysi porox tarkibidagi moddalar edi. Ushbu ingredientlar mavjud boʻlganda, Yevropalik olimlar, ixtirochilar va kimyogarlar boshqa tozalash jarayoniga ega boʻlgan poroxni yaratishga kirishdilar. Bu poroxga hoʻl modda qoʻshib, keyin uni aralashma sifatida quritishni talab qildi. Bu takomillashtirilgan porox texnologiyasi bilan nemis rohibi Bertold Shvarts 1353-yilda birinchi Yevropa toʻpini ixtiro qildi

Yevropaliklar, shuningdek, Xitoy va Yaqin Sharqda ishlab chiqarilgan poroxli oʻqotar qurollarni takomillashtirdilar va Yevropaning ilgʻor metallga ishlov berish usullaridan foydalangan holda kuchliroq va bardoshli miltiqlarni yaratdilar. Ular qurol kamerasidagi gaz taʼsir qiladigan kuch miqdorini qanday hisoblashni oʻrgandilar, bu esa uzoq masofalarga oʻq uzish qobiliyatiga ega qurollarga olib keldi.

Yevropadan yaxshilangan porox keyinchalik, 1520-yilda Portugaliya kemasida Xitoyga yetib keldi, ammo turk arkebuslari(oʻqotar qurol) Xitoyga portugal kemasidan oldin yetib kelgan boʻlishi mumkin. Usmonlilar va portugallar Xitoyda poroxning asl ixtirosidan yuzlab yillar oʻtib Xitoyga toʻpni, takomillashtirilgan miltiqlarni va boshqa yutuqlarni taqdim etishdi, bu esa poroxning Osiyo boʻylab sayohatini toʻliq doiraga olib keldi.

Manbalar
--------

1. ↑  Khan 2005. sfn error: no target: CITEREFKhan2005 (help)
2. 1 2  Hodgson 1974. sfn error: no target: CITEREFHodgson1974 (help)
3. 1 2 3  McNeill 1993. sfn error: no target: CITEREFMcNeill1993 (help)
4. 1 2 3 4 5  Streusand 2011. sfn error: no target: CITEREFStreusand2011 (help)
5. 1 2 3  Ágoston 2005. sfn error: no target: CITEREFÁgoston2005 (help)
6. ↑  Axworthy, Michael. „The Army of Nader Shah." Iranian Studies 40, no. 5 (2007): 635-46. Pages 636, 645.
7. ↑  Nicolle, David (1980). *Armies of the Ottoman Turks 1300-1774*. Osprey Publishing, ISBN 9780850455113.
8. ↑  Lord Kinross (1977). Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire. New York: Morrow Quill Paperbacks, 52. ISBN 0-688-08093-6.
9. ↑  Goodwin, Jason (1998). Lords of the Horizons: A History of the Ottoman Empire. New York: H. Holt, 59,179-181. ISBN 0-8050-4081-1.
10. ↑  Har-El 1995. sfn error: no target: CITEREFHar-El1995 (help)
11. ↑  Nicolle, David*. The Janissaries*. Osprey, 1995 — 21f bet. ISBN 978-1-85532-413-8.
12. ↑  Ayalon, David*. Gunpowder and Firearms in the Mamluk Kingdom: A Challenge to Medieval Society (1956)*. Routledge, 2013 — 126 bet. ISBN 9781136277320.
13. ↑  Pacey, Arnold*. Technology in World Civilization: A Thousand-year History*. MIT Press, 1991 — 80 bet. ISBN 978-0-262-66072-3.
14. ↑  Ágoston, Gábor (2008), *Guns for the Sultan: Military Power and the Weapons Industry in the Ottoman Empire*, Cambridge University Press, 24-bet, ISBN 978-0521603911
15. 1 2 3 4 5 6  Needham 1986. sfn error: no target: CITEREFNeedham1986 (help)
16. ↑  Needham, Joseph*. Science and Civilisation in China: Volume 5, Chemistry and Chemical Technology, Part 7, Military Technology: The Gunpowder Epic*. Cambridge University Press, 1987 — 444 bet. ISBN 9780521303583.
17. ↑  Matthee 1999. sfn error: no target: CITEREFMatthee1999 (help)
18. ↑  Mikaberidze 2011. sfn error: no target: CITEREFMikaberidze2011 (help)
19. ↑  József Böröcz*. The European Union and Global Social Change*. Routledge, 2009-09-10 — 21 bet. ISBN 9781135255800. 26-iyun 2017-yilda qaraldi.
20. ↑  „The Art of the Timurid Period (ca. 1370–1507)". *www.metmuseum.org*. Qaraldi: 11-mart 2021-yil.
21. ↑  Tonio, Andrade*. The gunpowder age : China, military innovation, and the rise of the West in world history*, Princeton, 2016-01-12. ISBN 9781400874446. OCLC 936860519.
22. ↑  Roth Li 2002. sfn error: no target: CITEREFRoth\_Li2002 (help)
23. ↑  „Weaponry Post Gun Powder of China".
24. ↑  Anrade 2016. sfn error: no target: CITEREFAnrade2016 (help)
25. 1 2  „The Rise and Fall of Distinctive Composite-Metal Cannons Cast During the Ming-Qing Period". 2-iyul 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-dekabr 2016-yil.
26. ↑  Millward 2007, p. 95.
27. ↑  F.W. Mote, *Imperial China 900-1800* (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1999), 936-939
28. ↑  Parker, Geoffrey (2007). „The Limits to Revolutions in Military Affairs: Maurice of Nassau, the Battle of Nieuwpoort (1600), and the Legacy". *The Journal of Military History*. 71-jild, № 2. 331–372-bet. doi:10.1353/jmh.2007.0142. JSTOR 4138272.
29. ↑  Laichen, Sun (September 2003). „Chinese Military Technology and Dai Viet: c. 1390-1497". *Asia Research Institute*.
30. ↑  Cullen, Christopher (2011). Günergun, Feza; Raina, Dhruv (muh.). „Reflections on the Transmission and Transformation of Technologies: Agriculture, Printing and Gunpowder between East and West". *Science Between Europe and Asia*. Boston Studies in the Philosophy of Science (inglizcha). 275-jild. Springer Netherlands. 13–26-bet. doi:10.1007/978-90-481-9968-6\_2. ISBN 9789048199686.
31. ↑  Wang, Yiwei (2015). „China's "New Silk Road": A Case Study in EU-China Relations" (PDF). *ISPI Report Xi's Policy Gambles: The Bumpy Road Ahead, ISPI, Beijing, China*. 3-jild. 92–109-bet. 2020-10-22da asl nusxadan (PDF) arxivlandi. Qaraldi: 2022-06-05.
32. ↑  Ling, Wang (1947-07-01). „On the Invention and Use of Gunpowder and Firearms in China". *Isis*. 37-jild, № 3/4. 160–178-bet. doi:10.1086/348023. ISSN 0021-1753. PMID 20255417.
33. ↑  Ffoulkes, Charles John*. The Gun-founders of England* (en). CUP Archive, 1969.
34. 1 2  Rogers, Clifford*. The military revolution debate: readings on the military transformation of early modern Europe*. Europe: Routledge, 2018.
35. ↑  Tian, Robert Guang*. Journal of China Marketing Volume 6 (1): Volume 6 (1)*. Cambridge Scholars Publishing, 2016-02-08. ISBN 9781443888332.
36. ↑  Chase 2003. sfn error: no target: CITEREFChase2003 (help)