**Diabetik neyropatiya** (yunoncha "neuro" - "asab" + "patos"- "azob, kasallik") - qandli diabetda mayda qon tomirlarining shikastlanishi bilan bog'liq bo'lgan nerv sistemasining buzilishi. Bu - nafaqat ish qobiliyatining pasayishiga olib keladigan, balki tez-tez uchraydigan asoratlardan biri og'ir nogironlik va bemorlarning o'limidir. Patologik jarayon barcha nerv tolalariga ta'sir qiladi. Muayyan tolalarning shikastlanish darajasiga qarab, diabetik neyropatiyaning har xil turlari kuzatiladi: sensorli (sezgir), sensor-motor, avtonom (avtonom). V. M. Parishioner (1987) tasnifiga ko'ra, bosh miya va orqa miya shikastlanishi markaziy neyropatiya deb hisoblanadi va shunga ko'ra quyidagilarga bo'linadi:

* o'tkir komada markaziy asab tizimining disfunktsiyasi;
* miya qon aylanishining o'tkir buzilishlari;
* buyrak etishmovchiligida miyaning subakut buzilishlari ( uremiya );
* nevrozga o'xshash (psixopatik) holatlar;
* diabetik ensefalopatiya ;
* diabetik miyelopatiya.

Miyada qon aylanishining buzilishi
----------------------------------

Qandli diabet kasalligida ishemik insultning rivojlanish xavfi ortadi. Shu bilan birga insult va vaqtinchalik serebrovaskulyar avariyalar umumiy populyatsiyadan farq qilmaydi. Boshqa xavf omillari ( arterial gipertenziya, giperkolesterolemiya ) mavjudligidan qat'i nazar, qandli diabet kasalligi serebrovaskulyar avariyalarning rivojlanishi uchun xavf omili ekanligi aniqlandi  .

Shu bilan birga, qandli diabet bilan og'rigan odamlarda ishemik insultning kechishi diabetsiz aholi orasida insult bilan solishtirganda sezilarli darajada og'irroq, prognozi yomonroq, letallik va nogironlik  yuqori. 1988 yilda Litner va boshqalar tomonidan o'tkazilgan tadqiqot natijasiga ko'ra, qandli diabet bilan kasallangan odamlarda insultdan o'lim darajasi 28% ni, diabeti bo'lmaganlar orasida-15%  tashkil etgan. Miya qon tomirlarining takroriy avariyalarining yuqori darajasi qandli diabet fonida aniqlangan insultning kechishi va yomon natijasiga olib kelishi mumkin. Amerika Qo'shma Shtatlarida o'tkazilgan epidemiologik tadqiqotda  qandli diabet bilan kasallangan odamlarda ilk insultdan so'ng takroriy serebrovaskulyar avariya rivojlanish xavfi 5,6 baravar yuqori ekanligi aniqlandi. Ammo insultga uchragan odamlarning hammasi ham qandli diabetdan aziyat chekmagan (Alter va boshq. 1993).

Qandli diabet kasalligi bilan og'rigan odamlarda , qon tomirlarining prognostik omili sifatida giperglikemiyaning ahamiyati munozarali bo'lib qolmoqda. Giperglikemiya ko'pincha o'tkir insult bilan bog'liq: bir tomondan, u ilgari tan olinmagan qandli diabetdan so`ng namoyon bo'lishi mumkin, boshqa tomondan, insult rivojlanishi bilan birga keladigan stress omillari sabab bo'ladi. Shu bilan birga, insultning rivojlanishi paytida aniqlangan qandli diabetning chastotasi (ilgari tashxis qo'yilmagan) yuqoriligicha qolmoqda va turli tadqiqotlarga ko'ra, 6 dan 42% gacha  .

7 yil davomida o'tkazilgan tadqiqotlarda 2-toifa qandli diabet bilan kasallangan 411 kishining epidemiologik so'rovi shuni ko'rsatdiki, ochlik paytida qondagi glyukoza darajasi yurak-qon tomir tizimi kasalliklaridan bemorlarning o'lim darajasi bilan bog'liq bo'lib, yurak-qon tomir tizimi kasalliklarining rivojlanishi uchun muhim xavf omilidir. Makroangiopatiya, serebrovaskulyar avariyalar  shular jumlasidandir.

Diabetik markaziy neyropatiyaning surunkali namoyon bo'lishi
------------------------------------------------------------

Diabetik periferik neyropatiya
------------------------------

### Distal simmetrik sensomotor polineyropatiya

Distal nosimmetrik sensomotor polinevopatiya (odatda adabiyotlarda diabetik polineyropatiya deb ataladi) diabetik neyropatiyaning eng keng tarqalgan klinik ko'rinishi hisoblanadi.

### Diabetik avtonom neyropatiya

Qandli diabet bilan kasallangan bemorlarda vegetativ nerv sistemasining shikastlanish darajasi 13,8% dan 71% gacha (o'rtacha diabet bilan kasallanganlarning 20-40% ida kuzatiladi) . Bu ko'proq 1-toifa diabet bilan kasallangan odamlarda kuzatiladi va ko'pincha diabetik polineyropatiya bilan bog'liq  .O tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, diabetik vegetativ neyropatiya diabetli odamlarda o'limning muhim mustaqil ko'rsatkichi bo'lib, bemorlarning omon qolish darajasini aniq kamaytiradi  .

Qandli diabet kasalligida avtonom innervatsiyaga ega bo'lgan har qanday sistema yoki organ ta'sir qilishi mumkin, lekin hozirgi paytda vegetativ neyropatiyaning quyidagi ko'rinishlari klinik ahamiyatga ega  :

#### Ko`rish funktsiyasining anomaliyasi

Bemorlarni yaxshi yoritilgan joydan yomon yoritilgan joyga o'tishida ko'rishning sekin moslashishi, kechqurun va tunda ko'rishning yomonlashishi - simpatik asab tizimining disfunktsiyasi buzilishi natijasidir. Bundan tashqari, diabet bilan og'rigan odamlarda rodopsin ishlab chiqarishning pasayishi kuzatiladi, bu esa ko'rishning moslashuv jarayonining sekinlashishini kuchaytiradi  .

#### Terlash disfunktsiyasi

Qandli diabet bilan kasallangan odamlarning deyarli yarmida postganglionik simpatik tolalarning shikastlanishi oqibatida ter funktsiyasi buzilish holati kuzatiladi  .

  

#### Gastrointestinal avtonom neyropatiya

  

##### Diabetik enteropatiya

Diabetik enteropatiya (diabetik diareya) eng keng tarqalgan ichak lezyonidir. Ko'pchilik bemorlar ich qotishidan shikoyat qiladi (buni sabablaridan biri: yo'g'on ichakning ekstramural innervatsiyasining buzilishidir). Shu bilan birga, oshqozon-ichak trakti avtonom neyropatiyasining tipik ko'rinishi diabetik diareya hisoblanadi, uning xarakterli belgilari kasallil bilan og`rigan bemorlarning faqat 1 foizida kuzatiladi ( A. S. Efimov va boshq. 1985).

#### Diabetik yurak avtonom neyropatiyasi

Diabetik kardial avtonom neyropatiya (CAN) - asab tizimining simpatik va parasimpatik qismlarining asab tolalarini shikastlanishi tufayli yuzaga keladigan diabetning asorati. Toronto diabetik neyropatiyani o'rganish guruhining JON quyi qo'mitasi  va Amerika diabet assotsiatsiyasi qabul qilgan (ADA)  qaroriga muvofiq, CAN diabetes mellitusli bemorlarda yurak-qon tomir tizimining avtonom regulyatsiyasini buzlishi sifatida belgilanadi( boshqa sabablar bundan mustasno).

Bu holat yurak-qon tomir kasalliklari tufayli yuzaga keladigan o'limni taxminan 5 barobar oshiradi .

  

  

  

### Diabetik neyropatik kaxeksiya

Diabetik neyropatiyaning bir turi hisoblanadi. Sindrom diabetik polinevopatiya, avtonom neyropatiya va og'ir vazn yo'qotishni o'z ichiga oladi  (boshlang'ichning 50-60% gacha).

  

Ushbu sindrom kuchli og'riqlar, ayniqsa oyoqlarda, "bezovta oyoqlar" alomati **bilan tavsiflanadi**. Kechasi oyoqlarda og'riq kuchayadi. Bemorlar yomon uxlaydilar, depressiyaga tushadilar, ishtahani yo'qoladi va asta-sekin tana vaznini yo'qotadilar. Terida degenerativ o'zgarishlar bilan birga trofik innervatsiyaning buzilishi rivojlanadi.  .

**Davolash** diabetik neyropatiyani davolash qoidalariga muvofiq amalga oshiriladi.

**Prognoz,** odatda - 6-18 oy ichida bemorlarning vazni tiklanadi, sensorimotor neyropatiyaning namoyon bo'lish holati to'xtaydi  .

Oldini olish
------------

* Qon shakarini nazorat qilish
* Muntazam jismoniy mashqlar

Shuningdek
----------

* markaziy asab tizimi
* avtonom asab tizimi
* Vaqtinchalik serebrovaskulyar avariya
* Qon tomir
* Qandli diabet
* neyropatiya

1. 1 2 3 4 5 6 7  .
2. ↑  Olsson T. Viitanen M. Asplund K. et al. Prognosis after stroke in diabetic patients. A controlled prospective study // Diabetologia. — 1990. — Vol. 33. — P. 244—249.
3. ↑  Lithner F.< Asplund K. Eriksson S. et al. Clinical characteristics in diabetic stroke patients // Diabete et Metabolisme. — 1988/ — T. 14. — P. 15—19.
4. ↑  Alter M. Friday G. Sobel E. Lai S. M. The Lenigh Valley recurrent stroke study: description of design and methods // Neuroepidemiology. — 1993. — Vol. 12. — P. 241—248.
5. ↑  Biller J. Love B. B. Diabetes and stroke // Med. Clin. North Amer. — 1993. — Vol. 77. — P. 95—110.
6. ↑  Anderson D. K. G. Long-term glycemic control relates to mortality in NIDDM // Diabetologia. — 1994. — Vol. — 37, Suppl. 1. — P. 156.
7. ↑  Мирза-Заде В. А. Автономная диабетическая нейропатия (патогенез, клиника, диагностика, лечение): Автореф. дис. д-р мед. наук. — М. 1991. — 47 с.
8. ↑  Rathmann W. Ziegler D. Jahnke M. et al. Mortality in diabetic patients with cardiovascular autonomic neuropathy // Diabetic Medicine. — 1993. — Vol. 10. — P. 820—824.
9. ↑  *Spallone V, Ziegler D, Freeman R, Bernardi L, Frontoni S, Pop-Busui R.* „Cardiovascular Autonomic Neuropathy in Diabetes: Clinical Impact, Assessment, Diagnosis, and Management" (en).  Diabetes/metabolism research and reviews (1-oktabr 2011-yil). 20-avgust 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-aprel 2020-yil.
10. ↑  „Standards of Medical Care in Diabetes-2017: Summary of Revisions" (en).  Diabetes care (1-yanvar 2017-yil). 15-iyul 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-aprel 2020-yil.
11. ↑  *Малая энциклопедия врача-эндокринолога*, 2007.

Havolalar
---------