Xitoy yetakchisi Si Szinpin AQShning sobiq prezidenti Donald Tramp bilan Osakadagi 14-chi G20 anjumanida, 2019-yil iyun
Xitoy Xalq Respublikasi (XXR) va Amerika Qo'shma Shtatlari (AQSh) o'rtasidagi munosabatlar 1949 yildan beri murakkab bo'lib, o'zaro ishonchsiz munosabatlarga olib keldi. Bu munosabatlar yaqin iqtisodiy aloqalar (iqtisodiy aloqalar 1980 yildan keyin tez rivojlandi), shuningdek, Osiyo-Tinch okeani mintaqasidagi gegemonlik uchun raqobatga olib keldi. Bu dunyo yetakchilari va akademiklari tomonidan 21-asrdagi dunyodagi eng muhim ikki tomonlama munosabatlar sifatida ta’riflangan. 

  

Xitoy bilan munosabatlar deyarli 1845 yilgi Vangxia shartnomasiga qadar bo'lmagan. AQSh 1900 yildan keyin Ochiq eshiklar siyosatini ilgari surish orqali tashqi kuchlarning ta'sir doirasiga qarshi chiqdi. Ixetuanlar isyonini bostirishda ittifoqchilarga qo'shildi. Vashingtonning Amerika banklarini Xitoy temir yo'llariga sarmoya kiritishga undash harakatlari 1900-yillarda muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Prezident Franklin Ruzvelt 1938 yildan keyin Xitoyni Yaponiyaga qarshi qo'llab-quvvatlashni ustuvor vazifa qilib qo'ydi. AQSH Yaponiyaga qarshi Tinch okean urushi (1941-1945) davrida Xitoy Respublikasi bilan ittifoqchi boʻlgan. Vashington 1945-1947 yillarda millatchi hukumat va Xitoy Kommunistik partiyasi (XKP) o'rtasida murosaga kelishga harakat qildi va muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Xitoy fuqarolar urushi davrida Mao Szedun boshchiligidagi XKP materik Xitoyda g'alaba qozonganidan so'ng, munosabatlar keskinlashdi. AQSh va Xitoy Koreya urushi paytida bir-biri bilan jang qilishgan. Qo'shma Shtatlar Tayvanda surgunda bo'lgan Xitoy Respublikasini Xitoyning qonuniy hukumati sifatida tan olishda davom etdi va Prezident Richard Niksonning 1972 yilgi Xitoyga tashrifi kutilmagan tarzda o'zgarib ketgunga qadar XXRning Birlashgan Millatlar Tashkilotiga a'zoligini blokladi. 1979 yil 1 yanvarda AQSH XXR bilan diplomatik munosabatlar oʻrnatdi va uni Xitoyning yagona qonuniy hukumati sifatida tan oldi; shu bilan birga, Tayvan munosabatlari to'g'risidagi qonun doirasida Tayvan bilan norasmiy munosabatlarni davom ettirdi. Tayvanning siyosiy maqomi ikki davlat o'rtasidagi keskinlikning asosiy manbai bo'lib qolmoqda.

Nikson tashrifidan so'ng Jimmi Karterdan tashqari har bir AQSh prezidenti Xitoyga tashrif buyurdi. Prezident Barak Obamaning Osiyoga qaratilgan strategiyasi tufayli Xitoy bilan munosabatlar keskinlashgan. Uning davridagi keskinliklarga qaramay, xitoylik aholining AQShga bo'lgan qiziqishi Obamaning so'nggi 2016 yilida 51 foizni tashkil etdi, faqat Tramp ma'muriyati davrida pasayib ketdi. Pew Tadqiqotlar Markazi tomonidan 2020 yilda o'tkazilgan so'rov natijalariga ko'ra, amerikaliklarning 22 foizi Xitoyga ijobiy nuqtai nazarga ega, 73 foizi esa salbiy nuqtai nazarni bildirgan, bu Xitoy haqidagi eng salbiy tushunchalardan biridir. So'rov shuni ko'rsatdiki, amerikaliklarning 24 foizi (ko'pchiligi) Xitoyni AQSh uchun asosiy tahdid deb bilishadi. Bundan tashqari, Xitoy jamoatchiligi o'rtasida o'tkazilgan so'rovlar shuni ko'rsatdiki, 61% dan 72% gacha salbiy fikr bildirgan holda AQShga nisbatan ijobiy munosabat ham mos ravishda pasaygan. Biroq, o'zaro salbiy qarashlarga qaramay, har ikki tomonning jamoatchiligi munosabatlarning yaxshilanishini istaydi.

AQSh prezidenti Donald Tramp va XKP bosh kotibi Si Szinpin davrida Xitoyning Janubiy Xitoy dengizini harbiylashtirishi va AQShdagi Xitoy josusligi kabi muammolar yuzaga kelganligi sababli munosabatlar keskin yomonlashdi. Trump ma'muriyati 2017 yilgi Milliy xavfsizlik strategiyasidan boshlab Xitoyni "strategik raqobatchi" deb belgiladi. Keyinchalik u Xitoyga qarshi savdo urushini boshladi, AQSh kompaniyalariga Huawei va Shinjondagi inson huquqlari buzilishi bilan bog'liq boshqa kompaniyalarga uskunalar sotishni taqiqladi, Xitoy fuqarosi bo'lgan talabalar va olimlar uchun viza cheklovlarini kuchaytirdi va Xitoyni valyuta manipulyatori sifatida belgiladi. Tramp maʼmuriyati davrida va ayniqsa, AQSh-Xitoy savdo urushi boshlanganidan beri siyosiy kuzatuvchilar yangi Sovuq urush paydo boʻlayotgani haqida ogohlantira boshladilar.

Qo'shma Shtatlar va Xitoy o'rtasidagi taranglik Bayden ma'muriyati davrida saqlanib qoldi, bu Xitoyni AQSh tashqi siyosatini amalga oshirishdagi asosiy markazlardan biriga aylantirdi. Bayden maʼmuriyatining Xitoyga nisbatan siyosatining baʼzi yoʻnalishlari orasida Gonkongga munosabati, Tayvanga qarshi tahdidlari, uygʻurlarga qarshi genotsid va AQShga qarshi kiber urushi kiradi. Bunga javoban Xitoy inson huquqlarining buzilishi haqidagi barcha ayblovlarni inkor etish uchun "boʻri jangchi diplomatiyasi "ni qabul qildi.

### Koreya urushi

Koreya urushi 25 iyun kuni Moskva va Pekin bilan yaqin aloqada bo'lgan kommunistik davlat bo'lgan Shimoliy Koreyaning Janubiy Koreyaga bostirib kirishi bilan boshlandi. Bunga javoban Birlashgan Millatlar Tashkiloti Xavfsizlik Kengashi BMT Xavfsizlik Kengashining 82-rezolyutsiyasini qabul qilib, bir ovozdan Shimoliy Koreyaga qarshi harbiy harakatlarni e'lon qildi. Sovet Ittifoqi veto huquqiga ega bo'lib, BMT jarayonlarini boykot qildi. Amerika boshchiligidagi Birlashgan Millatlar Tashkilotining hujumi bosqinchilarni 38-parallelda shimoliy-janubiy chegaradan o'tib, Xitoy-Shimoliy Koreya chegarasidagi Yalu daryosiga yaqinlasha boshladi. BMT Koreyani birlashtirishga ruxsat berdi. Xitoyni to'liq nazorat qilgan Mao Szedun Yalu daryosining Koreya bilan chegarasida dushman kuchlariga toqat qilolmadi. XXR Bosh vaziri va tashqi ishlar vaziri Chjou Enlayning milliy xavfsizlik nuqtai nazaridan urushga aralashish haqidagi ogohlantirishi Prezident Trumen tomonidan rad etildi. 1950 yil oktyabr oyining oxirida Xitoyning intervensiyasi Onjong jangi bilan boshlandi. Ch'ongch'on daryosidagi jang paytida ko'ngilli xalq armiyasi BMT kuchlari kutganidan uzoqroq davom etdi va bu AQSh sakkizinchi armiyasining mag'lubiyatiga olib keldi. 1950 yil 11 dekabrda Ch'ongch'on daryosidagi jangdan ko'p o'tmay, BMT tomonidan XXRga taqdim etilgan o't ochishni to'xtatish kelishuvi Mao ma'muriyati tomonidan rad etildi, bu jangda g'alaba qozonganidan va kengroq Ikkinchi bosqich hujumidan keyin o'zining yengilmasligiga ishonch hosil qildi va shuningdek, BMT kuchlarini Koreyadan chiqarib yuborish orqali Xitoyning to'liq g'alaba qozonish istagini namoyish qilmoqchi bo'ldi. Uchinchi Seul jangida va Xoensong jangida xitoyliklar g'alaba qozonishdi, ammo BMT kuchlari tiklanib, taxminan 38-parallelga qaytishdi. Turg'unlik yuzaga keldi. 1953-yil 27-iyulda Koreya sulh bitimi imzolangandan so‘ng, urush tugadi. O'shandan beri bo'lingan Koreya AQSh-Xitoy munosabatlarida muhim omilga aylandi, Janubiy Koreyada Amerikaning yirik kuchlari joylashgan.

### Vietnam urushi

Xitoy Xalq Respublikasi Shimoliy Vetnamni resurslar va harbiy mashg'ulotlar bilan ta'minladi va 1962 yilning yozida Mao Xanoyga 90 000 miltiq va qurollarni bepul etkazib berishga rozi bo'ldi. 1965 yilda Amerikaning "Rolling Thunder" operatsiyasi boshlanganidan so'ng, Xitoy Amerika bombardimonlari natijasida etkazilgan zararni bartaraf etish, yo'llar va temir yo'llarni qayta qurish va boshqa muhandislik ishlarini bajarish uchun Shimoliy Vetnamga havo hujumiga qarshi bo'linmalar va muhandislik batalonlarini yubordi, qo'shimcha yuz minglab shimollik jangchilarni Janubiy Vyetnamni qo'llab-quvvatlovchi Amerika kuchlariga qarshi kurash uchun ozod qildi. 

Xitoyning Shimoliy Vetnamdagi mavjudligi AQSh rasmiylariga yaxshi ma'lum edi va Amerikaning mojarodagi strategiyasi bilan bog'liq bir qator omillarni tushuntirishi mumkin. Xususan, Prezident Lindon B. Jonson va Mudofaa vaziri Robert MakNamara Koreya urushini takrorlashdan qo'rqib, ammo hozir termoyadro quroliga ega Xitoy bilan Shimoliy Vetnamga quruqlikdan bostirib kirish imkoniyatini erta boshlashdi. Biroq, AQShning Shimoliy Vyetnamga bostirib kirishiga Pekinning munosabati aniq emas - 1965 yilda jurnalist Edgar Snouga ma'lum qilinishicha, Mao Szedun Xitoy Xanoy rejimini saqlab qolish uchun jang qilish niyatida emasligini va agar AQSh armiyasini qo'llab-quvvatlamasa, bu bilan shug'ullanmasligini aytgan. Boshqa tomondan Mao Xalq Ozodlik Armiyasi Koreyada bo'lgani kabi AQShni yana qabul qilishi mumkinligiga ishonch bildirdi. Xitoyning rejalari qanday bo'lishidan qat'i nazar, Jonson ma'muriyati jiddiy yo'qotishlarni istamadi va shuning uchun AQSh quruqlikdagi qo'shinlari Shimoliy Vietnamga o'tmadi.

Iqtisodiy munosabatlar
----------------------

 AQSh va Xitoy o'rtasidagi import va eksport. AQSh census.gov ma'lumotlari.
 AQSh g'aznachilik qimmatli qog'ozlarining xorijiy egalari (2009)
1991 yilda Xitoy Qo'shma Shtatlarga umumiy importning atigi 1% ni tashkil etdi. Ko'p yillar davomida Xitoy erkin savdo maqomini saqlab qolish uchun har yili voz kechishni talab qiladigan eng muhim davlat edi. XXR uchun voz kechish 1980 yildan beri amalda edi. 1989 yildan 1999 yilgacha har yili Kongressga Prezidentning voz kechishini ma'qul ko'rmaydigan qonunlar kiritildi. Qonunchilik Xitoy bilan erkin savdoni emigratsiya erkinligidan tashqarida bo'lgan ba'zi inson huquqlari shartlarini qondirish uchun bog'lashga harakat qilgan. Bunday urinishlarning barchasi qabul qilinmadi. Yillik voz kechish talabi Jahon Savdo Tashkiloti qoidalariga zid edi va XXR JSTga a'zo bo'lishi uchun Kongress Xitoyga doimiy normal savdo aloqalarini (PNTR) berish uchun harakat qilish kerak edi. Bu 2000 yilda amalga oshirildi ( AQSh-Xitoy munosabatlari to'g'risidagi 2000 yilgi qonun ) Xitoyga 2001 yilda JSTga a'zo bo'lish imkonini berdi 2001-yil 27-dekabrda Xitoyning eng qulay davlat (MFN) maqomi doimiy boʻldi

 Qo'shma Shtatlar savdo taqchilligi

Muhim masalalar
---------------

### Harbiy xarajatlar va rejalar

XXRning o‘z armiyasiga sarmoyasi jadal sur’atlar bilan o‘sib bormoqda. Amerika Qo'shma Shtatlari mustaqil tahlilchilar bilan bir qatorda, XXR harbiy xarajatlarining haqiqiy hajmini yashirayotganiga ishonchi komil. Hukumatiga ko'ra, Xitoy 2007 yilda mudofaa uchun 45 milliard dollar sarflagan Aksincha, Qo'shma Shtatlar 2008 yilda harbiylar uchun 623 milliard dollarlik byudjetga ega bo'lib, bu dunyodagi boshqa barcha davlatlarning umumiy harbiy byudjetidan 123 milliard dollarga ko'pdir. AQShning ba'zi juda keng hisob-kitoblariga ko'ra, XXR armiyasi 85 milliard dollardan 125 milliard dollargacha sarflaydi. Rasmiy ma'lumotlarga ko'ra, XXR 2007 yilda mudofaa uchun kuniga 123 million dollar sarflagan. Taqqoslash uchun, AQSh o'sha yili kuniga 1,7 milliard dollar (1,660 million dollar) sarflagan.

 Xalq ozodlik armiyasi generali Syu Kayxou va AQSh Mudofaa vaziri Robert Geyts Pentagonda
Xitoy harbiy byudjyeti bilan bog'liq xavotirlar AQShning XXR o'z qo'shnilariga tahdid solayotgani yoki Qo'shma Shtatlarga e'tiroz bildirayotgani haqidagi xavotirlaridan kelib chiqishi mumkin. Xitoy Janubiy Xitoy dengizi yaqinida yirik harbiy-dengiz bazasini rivojlantirayotgani va resurslarni Xalq Ozodlik Armiyasi Quruqlik qo‘shinlaridan Xalq Ozodlik Armiyasi Harbiy-dengiz kuchlariga hamda havo kuchlari va raketalarni ishlab chiqishga yo‘naltirganidan xavotirlar bildirildi.

Endryu Skobellning yozishicha, Xitoy rahbari Xu Szintao davrida PLA ustidan ob'ektiv fuqarolik nazorati va nazorati sust qo'llaniladi.

2009-yil 27-oktabrda AQSh Mudofaa vaziri Robert Geyts Xitoyning mudofaa xarajatlarining shaffofligini oshirish boʻyicha koʻrayotgan qadamlarini yuqori baholadi. Biroq 2010 yil iyun oyida u Xitoy armiyasi AQSh bilan harbiy-harbiy munosabatlarni yaxshilashga qaratilgan sa'y-harakatlarga qarshilik ko'rsatayotganini aytdi. Geyts, shuningdek, Qo'shma Shtatlar Xitoyning AQSh harbiy-dengiz kuchlarining Xitoy yaqinidagi xalqaro suvlarda joylashtirilishi haqidagi shikoyatlariga javoban "navigatsiya erkinligini ta'minlashini" aytdi. Admiral Maykl Mullen Qo'shma Shtatlar Xitoy bilan yaqinroq harbiy aloqalar o'rnatishga intilayotganini, ammo Tinch okeanining g'arbiy qismida faoliyatini davom ettirishini aytdi. 

Shu bilan birga, 2010 yilgi hisobotda aytilishicha, xitoyliklar o'zlarining yadroviy kuchlarini modernizatsiya qilishga sarmoya kiritishda davom etmoqdalar, chunki ular o'zlarining to'xtatuvchi kuchlari Amerika imkoniyatlariga zaif ekanligini va Amerikaning raketaga qarshi mudofaasini yanada takomillashtirish Xitoyning ushbu sohadagi qo'shimcha xarajatlarini kuchaytiradi.

Xitoy mudofaa vaziri Liang Guanglining aytishicha, Xitoy harbiy texnologiyalar bo‘yicha AQShdan 20 yil orqada.

 Janubiy Xitoy dengizidagi hududiy da'volar
### Yadro xavfsizligi

Yadro xavfsizligi sohasi (yadroviy materialning noqonuniy qurollar yaratishda ishlatilishining oldini olish) AQSh-Xitoy hamkorligining yaxshi yo'lga qo'yilgan sohasidir.

2010-yilda Obama ma'muriyati tomonidan chaqirilgan Yadro xavfsizligi bo'yicha sammit natijasida Xitoy va Qo'shma Shtatlar Gana yoki Nigeriya kabi mamlakatlarda potentsial xavfli, Xitoy tomonidan etkazib beriladigan yadroviy materiallarni himoya qilish uchun bir qator tashabbuslarni boshladilar. Ushbu tashabbuslar orqali Xitoy va AQSh Xitoyda ishlab chiqarilgan mini neytron manbali reaktorlarini (MNSR) yuqori darajada boyitilgan urandan kam boyitilgan uran yoqilg'isiga aylantirdi (bu to'g'ridan-to'g'ri qurollarda qo'llanilmaydi va shu bilan reaktorlarning tarqalishiga chidamliroq bo'ladi).

1. ↑  *Churchill.* „US officials now call Xi Jinping 'general secretary' instead of China's 'president' – but why?" (en). *South China Morning Post* (2020-yil 25-iyul). Qaraldi: 2020-yil 25-iyul.
2. ↑  Woon, C.Y. 2018. China's Contingencies: Critical Geopolitics, Chinese Exceptionalism and the Uses of History. Geopolitics, 23(1), pp.67-95.
3. ↑  „Clinton seeks stronger Asia ties". *BBC News* (2009-yil 16-fevral). Qaraldi: 2010-yil 7-aprel.
4. ↑  „USC US-China Institute: Ambassador Clark Randt on "The Crucial Relationship"".  China.usc.edu. 2009-yil 31-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 2-dekabr.
5. ↑  „Global Indicators Database". *Pew Research Center*. 2021-yil 11-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 10-dekabr.
6. ↑  „BBC World Service poll (page 8)". *GlobeScan* (2017-yil 30-iyun). 2021-yil 8-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 6-iyul.
7. ↑  „Americans Fault China for Its Role in the Spread of COVID-19".  Pew Research Center (2020-yil 30-iyul).
8. ↑  *Adam Y. Liu, Xiaojun Li, Songying Fang.* „What Do Chinese People Think of Developed Countries? 2021 Edition" (en-US). *The Diplomat* (2021-yil 13-mart). 2021-yil 13-martda asl nusxadan arxivlangan.
9. ↑  Pandemic Sees Increase in Chinese Support for Regime, Decrease in Views Towards the U.S. University of San Diego China Data Lab.
10. ↑  „The State of U.S.-China Relations". *Morning Consult* (2022-yil aprel). Qaraldi: 2022-yil 29-avgust.
11. ↑  „Navigating U.S.-China Relations: What American and Chinese Multinationals Need to Know" (en-US). *Morning Consult* (2022-yil 18-aprel). Qaraldi: 2022-yil 29-avgust.
12. ↑  „Why US-China relations are at their lowest point in decades". *BBC News* (2020-yil 24-iyul). Qaraldi: 2021-yil 28-iyul.
13. ↑  „China-US trade war: Sino-American ties being torn down brick by brick". *www.aljazeera.com*. 2019-yil 4-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 18-avgust.
14. ↑  „For the U.S. and China, it's not a trade war anymore — it's something worse" (en-US). *Los Angeles Times* (2019-yil 31-may). Qaraldi: 2019-yil 18-avgust.
15. ↑  Long, Qiao. „U.S. Signals Change in China Strategy to 'Defensive' And 'Competitive' Approach". *Radio Free Asia* (2020-yil 21-may). Qaraldi: 2020-yil 21-may.
16. ↑  „A New National Security Strategy for a New Era" (en-US). *whitehouse.gov* (2017-yil 18-dekabr). Qaraldi: 2020-yil 22-may.
17. ↑  *Kastrenakes.* „Trump signs bill banning government use of Huawei and ZTE tech". *The Verge* (2018-yil 13-avgust). 2019-yil 29-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 29-may.
18. ↑  Swanson, Ana; Mozur, Paul. „U.S. Blacklists 28 Chinese Entities Over Abuses in Xinjiang" (en-US). *The New York Times* (2019-yil 7-oktyabr). Qaraldi: 2020-yil 25-may.
19. ↑  *Davis and Wei.* „Superpower Showdown: Inside the Trade War". *USC U.S.-China Institute* (2020-yil 17-iyul). Qaraldi: 2020-yil 10-avgust.
20. ↑  Perlez, Jane. „F.B.I. Bars Some China Scholars From Visiting U.S. Over Spying Fears" (en-US). *The New York Times* (2019-yil 14-aprel). Qaraldi: 2019-yil 14-iyul.
21. ↑  Yoon-Hendricks, Alexandra. „Visa Restrictions for Chinese Students Alarm Academia" (en-US). *The New York Times* (2018-yil 25-iyul). Qaraldi: 2019-yil 14-iyul.
22. ↑  *Meredith.* „China responds to US after Treasury designates Beijing a 'currency manipulator'" (en). *CNBC* (2019-yil 6-avgust). Qaraldi: 2019-yil 6-avgust.
23. ↑  Sevastopulo, Demetri; Smith, Colby. „US Treasury officially labels China a currency manipulator" (en-GB). *Financial Times* (2019-yil 6-avgust). Qaraldi: 2019-yil 6-avgust.
24. ↑  „NDR 2019: Singapore will be 'principled' in approach to China-US trade dispute; ready to help workers" (en). *CNA*. 2021-yil 15-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 18-avgust.
25. ↑  Luce, Edward. „Getting acclimatised to the US-China cold war" (en-GB). *Financial Times* (2019-yil 19-iyul). 2019-yil 23-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 18-avgust.
26. ↑  „Why a Cold War With China Would Be So Costly". *www.worldpoliticsreview.com* (2019-yil 25-iyun). Qaraldi: 2019-yil 18-avgust.
27. ↑  „Is China-US cold war inevitable? Chinese analysts say it can't be ruled out" (en). *South China Morning Post* (2019-yil 14-avgust). Qaraldi: 2019-yil 18-avgust.
28. ↑  *Maru.* „A new cold war in Africa". *www.aljazeera.com*. Qaraldi: 2019-yil 18-avgust.
29. ↑  Hunnicutt, Trevor; Holland, Steve. „At U.N. Biden promises 'relentless diplomacy,' not Cold War". Reuters (2021-yil 21-sentyabr). Qaraldi: 2021-yil 21-sentyabr.
30. ↑  „White House Pushes U.S. Officials to Criticize China For Coronavirus 'Cover-Up'". Daily Beast (2021-yil 21-mart). Qaraldi: 2021-yil 21-sentyabr.
31. ↑  Wainer, David. „Western Allies Rebuke China at UN Over Xinjiang, Hong Kong". *Bloomberg.com* (2020-yil 6-oktyabr). 2020-yil 7-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 6-oktyabr.
32. ↑  „US and Europe converge on historic rebuke of China" (en-US). *POLITICO* (2021-yil 13-iyun). Qaraldi: 2022-yil 29-mart.
33. ↑  Bernstein, Brittany. „Incoming Secretary of State Backs Pompeo's Uyghur Genocide Designation". *National Review* (2021-yil 20-yanvar).
34. ↑  *Mauldin.* „Bitter Alaska Meeting Complicates Already Shaky U.S.-China Ties" (2021-yil 19-mart). Qaraldi: 2021-yil 20-mart.
35. ↑  „US and China trade angry words at high-level Alaska talks" (en-GB). *BBC News* (2021-yil 19-mart). Qaraldi: 2021-yil 20-mart.
36. ↑  „How China's "wolf warrior" diplomats use Twitter to troll Beijing's enemies". *Vox* (2020-yil 21-dekabr). Qaraldi: 2021-yil 28-iyul.
37. ↑  James I. Matray, "Truman's Plan for Victory: National Self-Determination and the Thirty-Eighth Parallel Decision in Korea." *Journal of American History* 66.2 (1979): 314-333 online.
38. ↑  Hao Yufan, and Zhai Zhihai, "China's decision to enter the Korean War: History revisited." Cambridge University Press, *China Quarterly* (1990): 94-115 online.
39. ↑  Stokesbury, James L*. A Short History of the Korean War*. New York: Harper Perennial, 1990 — 83 bet. ISBN 978-0688095130.
40. ↑  
Offner, Arnold A.*. Another Such Victory: President Truman and the Cold War, 1945–1953*. Stanford, CA: Stanford University Press, 2002 — 390 bet. ISBN 978-0804747745.
41. ↑  Cohen, Eliot A*. Military Misfortunes: The Anatomy of Failure in War*. Free Press, 2005 — 165–95 bet. ISBN 978-0-7432-8082-2.
42. ↑  Zhang, Shu Guang (1995), *Mao's Military Romanticism: China and the Korean War, 1950–1953*, Lawrence, Kansas: University Press of Kansas, 119–126-bet, ISBN 0-7006-0723-4
43. ↑  Alexander, Bevin R. (1986), *Korea: The First War We Lost*, New York: Hippocrene Books, Inc, 371–376-bet, ISBN 978-0-87052-135-5
44. ↑  Andrew James, *The Korean War: Years of Stalemate, July 1951-July 1953* (US Army Center for Military History, 2000).
45. ↑  James I. Matray, "Beijing and the Paper Tiger: The Impact of the Korean War on Sino-American Relations." *International Journal of Korean Studies* 15.1 (2011): 155-186.
46. ↑  Xiaorong Han, "Spoiled guests or dedicated patriots? The Chinese in North Vietnam, 1954–1978." *International Journal of Asian Studies* 6.1 (2009): 1-36.
47. ↑  Chen Jian, "China's Involvement in the Vietnam War, 1964–69." *China Quarterly* 142 (1995): 356-387 online
48. ↑  Kwan Ha Yim, *China & the US, 1964-72* (1975) pp 57-82.
49. ↑  Frank E. Rogers,"Sino-American Relations and the Vietnam War, 1964–66." *China Quarterly* 66 (1976): 293-314 online (Wayback Machine saytida 2022-12-10 sanasida arxivlangan).
50. ↑  *Feenstra.* „Reconsidering the 'China shock' in trade". *VoxEU.org* (2018-yil 18-yanvar).
51. ↑  „Waking the Sleeping Dragon". *Slate* (2016-yil 28-sentyabr).
52. ↑  „Was Letting China Into the WTO a Mistake?". *Foreign Affairs* (2018-yil 2-aprel).
53. ↑  „Normalizing Trade Relations With China Was a Mistake". *The Atlantic* (2018-yil 8-iyun).
54. ↑  „President Grants Permanent Trade Status to China". *whitehouse.gov* (2001-yil 27-dekabr).
55. ↑  „Defense Secretary Rumsfeld's Remarks at the International Institute for Strategic Studies, Singapore, 6/6/2004". *hongkong.usconsulate.gov*. 2004-yil 6-dekabrda asl nusxadan arxivlangan.
56. ↑  „Rumsfeld questions China spending". *BBC News* (2005-yil 18-oktyabr). Qaraldi: 2010-yil 7-aprel.
57. 1 2  „china's military spends hundreds of millions of dollars".  China.usc.edu. Qaraldi: 2010-yil 2-dekabr.
58. ↑  *John Pike.* „World Wide Military Expenditures". *Globalsecurity.org*. Qaraldi: 2010-yil 2-dekabr.
59. ↑  „china's military spends hundreds of millions of dollars".  China.usc.edu. 2009-yil 2-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 2-dekabr.
60. ↑  Harding, Thomas. „Chinese nuclear submarine base". *The Daily Telegraph* (2008-yil 1-may). 2008-yil 4-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 7-aprel.
61. ↑  „SIPRI military expenditure database". 2006-yil 29-noyabrda asl nusxadan arxivlangan.
62. ↑  „Is There a Civil-Military Gap in China's Peaceful Rise?".  Carlisle.army.mil. Qaraldi: 2010-yil 2-dekabr.
63. ↑  *Luce.* „Time to end 'on-again-off-again' US-China ties: Pentagon" (2009-yil 26-oktyabr). Qaraldi: 2010-yil 2-dekabr.
64. ↑  Entous, Adam. „Gates says China's PLA may be trying to thwart ties". Reuters.com (2010-yil 3-iyun). Qaraldi: 2010-yil 2-dekabr.
65. ↑  Miles, Donna. "Gates Cites Encouraging Trends Regarding Iran, China." "American Forces Press Service", 8 November 2010
66. ↑  Robert S. Norris and Hans M. Kristensen "Chinese nuclear forces, 2010." *Bulletin of the Atomic Scientists*
67. ↑  Minnick, Wendell. "PLA 20 Years Behind U.S. Military: Chinese DM." *Defense News*, 7 June 2011.
68. 1 2  Moore, Scott*. China's next act : how sustainability and technology are reshaping China's rise and the world's future*, New York, NY, 2022 — 210 bet. ISBN 978-0-19-760401-4. OCLC 1316703008.
69. ↑  „The Little Known Success Story of U.S.-China Nuclear Security Cooperation" (2022-yil 26-iyul). 2022-yil 26-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 26-iyul.