Armaniston va Xitoy oʻrtasida tashqi aloqalar mavjud. Arman — xitoy aloqalari haqidagi birinchi maʼlumotlar V asr tarixchisi Muso Chorene va VI asr geografi va matematiki Ananiya Shirakatsi asarlarida uchraydi. Xitoy Xalq Respublikasi Armanistonni 1991-yil 27-dekabrda rasman tan olgan. Armaniston va Xitoy Xalq Respublikasi oʻrtasida diplomatik munosabatlar 1992-yil 6-aprelda oʻrnatilgan. Xitoyning Armanistondagi elchixonasi 1992-yil iyul oyida tashkil etilgan boʻlsa, Armanistonning Xitoydagi elchixonasi oʻz faoliyatini 1996-yil 10-avgustda boshlagan. Armanistonning Xitoydagi elchisi Pekin elchixonasida faoliyat olib boradi.

Armaniston prezidentlari Levon Ter-Petrosyan va Robert Kocharyan 1996-yil may va 2004-yil sentyabr oylarida Xitoyga tashrif buyurishgan. Prezident Serj Sarkisyan 2010-yil may oyida Xitoyda „Shanxay Butunjahon koʻrgazmasi 2010" koʻrgazmasining ochilish marosimida ishtirok etgan edi. Xitoydan Armanistonga yuqori darajadagi tashriflar 2003-yil sentyabr oyida Xitoy Kommunistik partiyasi Siyosiy byurosi Doimiy qoʻmitasi aʼzolari Luo Gan va 2011-yil aprel oyida Li Chanchun tashrifini oʻz ichiga oladi.

Mamlakatni taqqoslash
---------------------

| Umumiy ism |  China |  Armenia |
| --- | --- | --- |
| Rasmiy nomi | Xitoy Xalq Respublikasi | Armaniston |
| Bayroq | Xitoy | Armaniston |
| Gerb |  |  |
| Aholi | 1 403 500 650 | 3,000,756 |
| Hudud | 9 596 961 km 2 (3 705 407 sq mi) | 29,743 km 2 (11,484 kv mil) |
| Aholi zichligi | 146,24/km 2 (63,1/kv mi) | 101.5/km 2 (262.9/kv mi) |
| Poytaxt | Pekin | Yerevan |
| Eng katta shahar | Shanxay — 24 183 300 (35 000 000 metro) | Yerevan — 1,060,138 (1,420,000 metro) |
| Hukumat | Unitar bir partiyali sotsialistik respublika | Unitar parlamentar respublika |
| Tashkil etilgan | 1949-yil 1-oktyabr (Xitoy Xalq Respublikasining eʼlon qilinishi) 1982-yil 4-dekabr (hozirgi konstitutsiya) | 1918-yil 28-may (Armaniston Respublikasi) 1920-yil 29-noyabr (ASSR) 1991-yil 23-sentyabr (mustaqil) |
| Birinchi rahbar | Imperator Sin Shixuandi (Imperator Xitoy)
Rais Mao Szedun (Xitoy Xalq Respublikasi) | Hovhannes Kajaznuni |
| Hozirgi rahbar (lar) | Bosh kotib va Prezident Si Szinpin Bosh vazir Li Ketsyan | Prezident Vahagn Khachaturyan Bosh vazir Nikol Pashinyan |
| Rasmiy tillar | Xitoy | Arman |
| Valyuta | Xitoy yuani | Arman drami |
| YaIM (nominal) | 14,216 trillion dollar (jon boshiga 10,153 dollar) | 13.612 milliard dollar (jon boshiga 4,595 dollar) |
| YaIM | 27,438 trillion dollar (jon boshiga 19,559 dollar) | 43.550 milliard dollar (jon boshiga 14,701 dollar) |
| Inson taraqqiyoti indeksi | 0,761 (yuqori) | 0.759 (yuqori) |
|

Tarixi
------

Arman va xitoy xalqlari oʻrtasidagi birinchi munosabatlar miloddan avvalgi 1000-yilga toʻgʻri keladi. Xitoy tilida „Armeniya" „Ya-mei-ni-ya" deb talaffuz qilinadi. Ushbu toʻrtta belgi tom maʼnoda „Osiyoning goʻzal xizmatkori" degan maʼnoni anglatadi. Arman afsonalari va ertaklarida Xitoy Chenes, Chinumachin yoki Chinastan mamlakati deb ataladi. Baʼzi qadimgi arman adabiy asarlarida Xitoy madaniy piktogrammalarining izlari bor. Misol uchun, Arman Injilida qilin, fenghuang va dharmachakra dizaynlari mavjud.

Armanlar Xitoyga savdo qilish uchun tashrif buyurishgan va ipak, chinni, nefrit, kashta tikilgan matolar va boshqa tovarlarni Armanistonga Ipak yoʻli orqali olib kelishgan. Xitoyda arman dori-darmonlariga, sabzavotlarga, mineral boʻyoqlarga, ayniqsa, eng yaxshi Xitoy va Hindiston ipaklarini boʻyash uchun ishlatiladigan arman koshinasiga talab yuqori edi.

Armanistonning Garni, Dvin, Ani shaharlari va Amberd qal’asida olib borilgan arxeologik qazishmalar paytida topilgan xitoy chinni va seladonitlari ilk oʻrta asrlardagi arman-xitoy iqtisodiy savdosining dalilidir.

  

Moʻgʻullar imperiyasi davrida Armaniston va Xitoy oʻrtasidagi munosabatlar yanada rivojlandi. Koʻplab armanlar Xitoyga joylasha boshladilar. 1688-yilda Britaniya Ost-Indiya kompaniyasi armanlarning Xitoy dengiz savdosiga kirishiga ruxsat bergan. Armanlar Britaniyaning Shanxay va Makaodagi dengiz savdo markazlari bilan tuzilgan shartnomadan toʻliq foydalanganlar.

1991-yil 27-dekabrda Xitoy Armanistonni mustaqil davlat sifatida rasman tan oldi. 1992-yil 6-aprelda Markaziy Osiyoning koʻpgina davlatlari Xitoy bilan diplomatik munosabatlar oʻrnatdilar. 1992-yil iyul oyida Xitoy Armaniston poytaxti Yerevanda elchixonasini ochdi. 1996-yilda Armaniston Pekinda oʻz elchixonasini ochdi.

Savdo-iqtisodiy aloqalar
------------------------

### Savdo aylanmasi (mln. AQSh dollari)

| Yil | Eksport | Import (mahalliy) | Import (tashqi) |
| --- | --- | --- | --- |
| *2012-yil* | 31.2 | 399,7 | 208.1 |
| *2011-yil* | 16.2 | 404.2 | 209.1 |
| *2010-yil* | 30.8 | 404.2 | 223.3 |
| *2009-yil* | 17.8 | 284.6 | 130.6 |
| *2008-yil* | 18.1 | 382.1 | 169.3 |
| *2007-yil* | 7.8 | 194.7 | 84,0 |
| *2006-yil* | 0.4 | 111,0 | 52.5 |
| *2005-yil* | 9.2 | 65.5 | 27.1 |
| *2004-yil* | 21.7 | 38.4 | 13.3 |
| *2003-yil* | 4.5 | 31.4 | 8.6 |
| *2002-yil* | 4.0 | - | 10.1 |
| *2001-yil* | 0,0 | - | 7.8 |
| *2000-yil* | 0,5 | - | 5.4 |
| *1999-yil* | 0,0 | - | 4.8 |

2010-yil may oyida Shanxi Synthetic Rubber Group va Armanistonning Nairit MChJ tomonidan birgalikda moliyalashtirilgan Shanna (Shanxi-Nairit) Synthetic Rubber Co. tashkil etildi va ishlab chiqarishni boshladi. Armaniston prezidenti Shansi-Nairit qo‘shma korxonasining ochilish marosimida ishtirok etib, kompaniyaning Datong shahrida xloropren kauchuk ishlab chiqarishni boshlaganini e‘lon qildi. Shanxi-Nairit qoʻshma korxonasi 2003-yilda Shanxi Synthetic Rubber Company (Xitoy) va Nairit MChJ (RA) oʻrtasida imzolangan shartnoma asosida yaratilgan. Nairit MChJ Shanxi-Nairit aksiyalarining 40 foiziga ega.

### Sanoat

Xitoy va Armaniston qishloq xoʻjaligi va ilmiy tadqiqotlarga oid baʼzi ikki tomonlama hamkorlik shartnomalarini imzolaganlar: „Sinszyan-Armaniston yuqori sifatli mevali daraxt ekish texnik hamkorligi", „Markaziy Osiyo ilmiy-texnika almashinuvi va uzum boʻyicha hamkorlik" va „Oʻrganish". Vinil asetat va uning qoʻshimcha mahsulotlari haqida".

Taʼlim va madaniyat
-------------------

 Yerevandagi Xitoy-Armaniston do‘stlik maktabi
Xitoy va Armaniston hukumatlari har yili bir-birining davlatiga o‘qish uchun 15 nafar almashinuvchi talabalarni yuborishga kelishib oldilar. Biroq, ikki mamlakat oʻrtasida almashinuv talabalari chet elda bajargan ishlari uchun kredit olishlarini taʼminlaydigan shartnoma imzolanmagan. Hozirda Armaniston va Xitoy oʻrtasida toʻgʻridan-toʻgʻri reyslar mavjud emas.

Har yili Xitoyda Arman madaniyati kuni, Armanistonda esa Xitoy madaniyati kuni nishonlanadi. Armanlar Xitoy madaniyatiga juda qiziqadi va Xitoyning turli teatr tomoshalaridan zavqlanadilar.

2008-yilda Yerevan davlat tilshunoslik universitetida Konfutsiy instituti ochilgan. Armanistonning boshqa hududida yana bir Konfutsiy instituti ochildi. Bundan tashqari, 2018-yilda Yerevanda Xitoy-Armaniston do‘stlik maktabi ochilgan.

Harbiy aloqalar
---------------

Soʻnggi yillarda Xitoy va Armaniston oʻrtasidagi harbiy aloqalar tobora mustahkamlanib bormoqda.  XXR Mudofaa vazirligi vaziri Chang Vanquanning soʻzlariga koʻra, Xitoy va Armaniston harbiylari doʻstona almashinuv va pragmatik hamkorlikni yoʻlga qoʻyish tendensiyasini saqlab qolishgan va Xitoy harbiylari ikki qurolli kuch oʻrtasidagi munosabatlarning barqaror rivojlanishiga yordam bergan. Armaniston mudofaa vaziri Seyran Ohanyanga koʻra, Armaniston Xitoyni ishonchli doʻst va hamkor deb biladi. U soʻnggi yillarda ikki tomonlama harbiy aloqalar rivojlanib borayotganidan mamnunligini bildirib, ikki mamlakat harbiylari oʻrtasidagi hamkorlikni turli sohalarda rivojlantirishga umid bildirdi.

2012-yil yanvar oyida Xitoy va Armaniston oʻrtasida kelishuv imzolangan boʻlib, uni Armaniston Mudofaa vazirligi ikki davlat oʻrtasidagi harbiy hamkorlik toʻgʻrisidagi bitim sifatida taʼriflagan edi. 2013-yilda Xitoy har yili Armanistonga 5 million yuan miqdorida harbiy yordam berishini aytdi. Oʻsha yili Seyran Oxanyan Markaziy harbiy kengash raisi oʻrinbosari Syuy Szyan va XXR Mudofaa vazirligi vaziri Chang Vanquan bilan muzokaralar oʻtkazdi. 2013-yilda Armaniston Xitoydan raketalar (130 kmgacha uchadigan) sotib oldi.

Xalqaro tashkilotlarda hamkorlik
--------------------------------

Armaniston — Xitoy bir qator xalqaro tashkilotlarga aʼzodir, jumladan:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Tashkilot bayrogʻi | Tashkilot nomi | Xitoyning qoʻshilish sanasi | Armanistonning qoʻshilish sanasi |
| --- | --- | --- | --- |
|  | Jahon Savdo Tashkiloti | 2001-yil 11-dekabr | 2003-yil 5-fevral |
|  | Xalqaro taraqqiyot fondi | 1960-yil 24-sentyabr | 1993-yil 25-avgust |
|  | Xalqaro moliya korporatsiyasi | 1969-yil 15-yanvar | 1995-yil 18-aprel |
|  | Birlashgan Millatlar Tashkiloti | 1971-yil 25-oktabr | 1992-yil 2-mart |
|  | Xalqaro elektraloqa ittifoqi | 1920-yil 1-sentyabr | 1992-yil 30-iyun |
|  | Xalqaro tiklanish va taraqqiyot banki | 1945-yil 27-dekabr | 1992-yil 16-sentyabr |
|  | Osiyo taraqqiyot banki | 1986-yil | 2005-yil |
|  | Konsultativ nizolarni hal qilish xalqaro markazi | 1993-yil 6-fevral | 1992-yil 16-oktabr |
|  | Koʻp tomonlama investitsiyalarni kafolatlash agentligi | 1988-yil 30-aprel | 1995-yil 5-dekabr |
|  | Umumjahon pochta ittifoqi | 1914-yil 14-mart | 1992-yil 14-oktyabr |
|  | YUNESKO | 1946-yil 20-yanvar | 1992-yil 9-iyun |
|  | Xalqaro jinoiy politsiya tashkiloti (Interpol) | 1923-yil | 1992-yil |
|

 |

Harbiy aloqalar
---------------

Soʻnggi yillarda Xitoy va Armaniston oʻrtasidagi harbiy aloqalar tobora mustahkamlanib bormoqda.  XXR Mudofaa vazirligi vaziri Chang Vanquanning soʻzlariga koʻra, Xitoy va Armaniston harbiylari doʻstona almashinuv va pragmatik hamkorlikni yoʻlga qoʻyish tendensiyasini saqlab qolishgan va Xitoy harbiylari ikki qurolli kuch oʻrtasidagi munosabatlarning barqaror rivojlanishiga yordam bergan. Armaniston mudofaa vaziri Seyran Ohanyanga koʻra, Armaniston Xitoyni ishonchli doʻst va hamkor deb biladi. U soʻnggi yillarda ikki tomonlama harbiy aloqalar rivojlanib borayotganidan mamnunligini bildirib, ikki mamlakat harbiylari oʻrtasidagi hamkorlikni turli sohalarda rivojlantirishga umid bildirdi.

2012-yil yanvar oyida Xitoy va Armaniston oʻrtasida kelishuv imzolangan boʻlib, uni Armaniston Mudofaa vazirligi ikki davlat oʻrtasidagi harbiy hamkorlik toʻgʻrisidagi bitim sifatida taʼriflagan edi. 2013-yilda Xitoy har yili Armanistonga 5 million yuan miqdorida harbiy yordam berishini aytdi. Oʻsha yili Seyran Oxanyan Markaziy harbiy kengash raisi oʻrinbosari Syuy Szyan va XXR Mudofaa vazirligi vaziri Chang Vanquan bilan muzokaralar oʻtkazdi. 2013-yilda Armaniston Xitoydan raketalar (130 kmgacha uchadigan) sotib oldi.

Doimiy diplomatik vakolatxonalar
--------------------------------

* Pekinda Armanistonning elchixonasi bor.
* Xitoyning Yerevanda elchixonasi mavjud.

* Armanistonning Pekindagi elchixonasiArmanistonning Pekindagi elchixonasi
* Xitoyning Yerevandagi elchixonasiXitoyning Yerevandagi elchixonasi

Manbalar
--------

1. ↑  Bedrosian, Robert (1981). "China and the Chinese according to 5-13th Century Classical Armenian Sources". *Armenian Review* **34** (1–133): 17–24.. Qaraldi: 20 November 2013. Armaniston — Xitoy munosabatlari]]
2. ↑  „Armenia - China bilateral relations".  Ministry of Foreign Affairs of Armenia. 16-noyabr 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 5-may 2014-yil.
3. ↑  „Shanxi-Nairit Synthetic Rubber Co.Ltd".  China National BlueStar (Group) Co.Ltd. 9-noyabr 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-dekabr 2013-yil.
4. ↑  „President Sargsyan participated in the opening of Shanghai Expo - 2010".  The office of the President of Armenia. Qaraldi: 20-dekabr 2013-yil.
5. ↑  „双边协议".  中华人民共和国驻亚美尼亚共和国大使馆经济商务参赞处. Qaraldi: 24-noyabr 2009-yil.
6. ↑  „中国公民赴亚美尼亚注意事项".  中华人民共和国驻亚美尼亚共和国大使馆. 20-sentabr 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 13-sentabr 2007-yil.
7. ↑  „亚美尼亚驻华大使阿尔缅•萨尔基相讲述亚美尼亚的故事".  人民网. 20-sentabr 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi.
8. ↑  „Confucius Institute at YSLU".  Yerevan State Linguistic University. 5-may 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 5-may 2014-yil.
9. ↑  *Raffi.* „Is Armenia Playing a Dangerous Game with China?" (3-yanvar 2019-yil). Qaraldi: 20-oktabr 2020-yil.