**Amerika istisnoligi** (inglizcha: *) milliy istisno dunyoqarashi boʻlib, unga koʻra Qoʻshma Shtatlar oʻzining milliy ruhi, siyosiy va diniy institutlari jihatidan boshqa xalqlar orasida alohida oʻrin tutadi.*

Bir qator tarixchilarning fikriga koʻra, bu pozitsiyaning kelib chiqishi Jon Uintropning "*Xristian rahm-shafqat namunasi(ingl.)oʻzb.* "vaʼziga borib taqaladi. 1630-yilda Amerikaga yoʻl olgan muhojirlar guruhlaridan birining rahbari, u Yangi Dunyoga immigrantlarning missiyasini butun dunyo uchun namuna, yangi ideal jamiyatni yaratish sifatida belgilagan. Ayrim olimlar uning kelib chiqishini fransuz siyosatchisi Aleksis de Tokvil  kitobida bayon etilgan g‘oyalar bilan bog‘laydilar, u 1835-yilda Qo‘shma Shtatlar barcha davlatlar orasida alohida o‘rin tutadi, deb taʼkidlagan.

Amerika istisnoligiga ishonish konservatorlar orasida liberallarga qaraganda tez-tez uchraydi. Amerikalik tarixchilar Govard Zinn  i Годфри Ходжсон bu afsonaga asoslanganligini va milliy va xalqaro darajada „istisnolik gʻoyasiga qarshi kuchayib borayotgan qarama-qarshilik" borligini taʼkidlaydilar. Aksincha, amerikalik konservativ Mayk Xakkabi „Amerika istisnoligini inkor etish bu xalqning qalbi va qalbini inkor etishdir",-deydi.

 Lotincha "Novus Ordo Seclorum "iborasi 1782-yildan beri Amerika Qoʻshma Shtatlarining Kata muhrining orqa tomonida (va 1935-yildan beri bir dollarlik banknotning orqa tomonida) paydo boʻlgan va „yangi davr tartibi" deb tarjima qilingan.

Ko‘rib chiqish
--------------

Tarixchi Doroti Ross Amerika istisnochiligining kelajakdagi rivojlanishi uchun uchta variantni aniqlaydi:

1. Amerikalik protestant xristianlar, Amerika taraqqiyoti nasroniy ming yilligiga olib kelishiga ishonishadi.
2. Baʼzi amerikaliklar oʻz tarixini Anglo-Sakson Angliyasida erkinlikning rivojlanishi bilan bogʻlashadi va hatto Gʻarbiy Rim imperiyasini bosib olgan tevton qabilalarining anʼanalariga qaytishni taklif qilishadi.
3. Amerikaliklarning yana bir qismi Amerikaning „ming yillik yangiligini" kutmoqda, „bokira yerlar"ning cheksiz chekkasini koʻrib, avvalgi respublikalar boshiga tushgan qulashdan qochishga vaʼda bermoqda.

Bu haqda birinchi marta 1831-yilda fransuz siyosatchisi Aleksis de Tokvil "Amerikada demokratiya "asarida yozgan:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Amerikaliklarning holati juda istisnoli va shuni aytish mumkinki, hech bir demokratik jamiyat ilgari bunday sharoitda bo'lmagan. Ularning qat'iy puritan kelib chiqishi, ularning istisnoli tijorat odatlari, hatto ular yashaydigan hudud ham, ularning ilm-fan, adabiyot va san'atni taqib qilish fikrlarini qaytarib, Yevropaning yaqinligi ularni bunday taqiblarni qillishdan qaytarganga o'xshaydi, bu ularga vahshiylikka tushmasdan, bu intilishlarni e'tiborsiz qoldirishga imkon beradi, bu sabablar Amerika ongini sof amaliy maqsadlarga yo'naltiradi, men shu sabablar, ichida faqat eng muhimlarini ko'rsata oldim. Uning ehtiroslari, istaklari, ta'limi, muhiti Amerika Qo'shma Shtatlarida tug'ilganlarningshu yer uchun yo'nalgan sa'y-harakatlarini boshqarish uchun birlashgandek tuyuladi. Dinning o'zi vaqti-vaqti bilan osmonga chalg'ituvchi nigoh tashlash uchun uni vaqti-vaqti bilan boshqa tomonga buradi. Keling, barcha demokratik davlatlarga Amerika xalqi misolida qaraylik. | "|

Amerikaning istisnoligi "aniq taqdir " gʻoyasi bilan chambarchas bogʻliq. Ushbu atama 1840-yilda „Jekson demokratiyasi" da zamonaviy Qoʻshma Shtatlarning gʻarbiy qismidagi bir qator hududlarni (Oregon hududi, Texasni anneksiya qilish, Gadsden shartnomasi va Meksika AQShga yoʻl berishi) anneksiya qilishni targʻib qilish uchun ishlatilgan.

Amerika mustasnoligining asosiy jihati shundaki, Qoʻshma Shtatlar va uning xalqi butun dunyodan kelgan, ammo oʻz-oʻzidan ravshan haqiqatlarni qoʻllab-quvvatlashda umumiy pozitsiyani egallagan odamlar uyushmasi sifatida boshqa xalqlardan quyidagilar bialn farq qiladi: erkinlik, ajralmas inson huquqlari, demokratiya, respublikachilik, qonun ustuvorligi, fuqarolik erkinliklari, fuqarolik fazilatlari, umumiy manfaat, adolat, xususiy mulk va konstitutsiyaviy hukumat.

Tanqidchilarning taʼkidlashicha, amerikalik istisno gʻoyasiga amal qilish shovinizm va millatchilikni targʻib qilish bilan barobar. Oʻz argumentlarida ular koʻpincha AQShni oʻzlarining gʻayrioddiy xarakteri yoki taqdirini tasdiqlagan boshqa mamlakatlar bilan solishtirishadi. Soʻnggi misollar — Britaniya imperiyasining eng yuqori choʻqqisida joylashgan Buyuk Britaniya, shuningdek, SSSR, Fransiya va fashistlar Germaniyasi. Tarixda boshqa imperiyalar ham boʻlgan: Qadimgi Rim, Xitoy, Ispaniya imperiyasi, shuningdek, istisnolikka daʼvo qilgan koʻplab kichik qirolliklar va qabilalar. Har bir holatda vaziyat, madaniy anʼanalar, afsonalar va milliy maqsadlarga asoslanib, davlatni boshqa mamlakatlar bilan solishtirganda istisno deb eʼlon qilish uchun asoslar mavjud edi.

Terminning kelib chiqishi
-------------------------

21-asrning boshlarida jurnalistlar ushbu atamaning ixtirosini Iosif Stalinga bogʻlay boshladilar, garchi ingliz tilidagi ibora hozirgi koʻrinishida va hech boʻlmaganda 20-asrning boshidan beri ishlatilgan boʻlsa-da. Koʻrinishidan, bunday atributning tendentsiyasi bu atamaning ixtirosini Stalin goʻyo uni qarzga olgan Amerikalik kommunist Jey Lavstoun  bilan bogʻlagan ilmiy ishlardan keyin paydo boʻldi.

Ularning tarixiy kontekstidagi sabablar
---------------------------------------

Olimlar amerikalik istisnolarning mumkin boʻlgan kelib chiqishini oʻrganishdi.

### Feodalizmning yoʻqligi

Koʻpgina olimlar Garvard siyosatshunosi Luis Xarts tomonidan ishlab chiqilgan Amerika istisno modelini qabul qildilar. „ *Amerikadagi Liberal Anʼanalar"* (1955) asarida Xartz Amerika siyosiy hayotida boshqa koʻpchilik mamlakatlarda hukmronlik qiladigan chap/sotsialistik va oʻng/aristokratik elementlar deyarli yoʻqligini taʼkidlaydi, chunki mustamlakachi Amerikada feodal anʼanalar, masalan, davlat dini, mulklar va irsiy zodagonlar mavjud emas edi. Devid Potter, Daniel Burshtin va Richard Xofshtadterning „liberal konsensus" maktabi, xuddi Xarts singari, Amerika tarixidagi siyosiy mojarolar xususiy mulk, shaxsiy huquqlar va vakillik hukumatiga oid liberal konsensusning qatʼiy doirasida saqlanib qolgan, deb hisoblaydi. Rivojlanayotgan milliy hukumatlar Yevropadagi hamkasblariga qaraganda ancha kam markazlashgan va millatchi edi.

### Puritan ildizlari

Koʻpgina arminian taraf puritanlar qatʼiy kalvinistik oldindan belgilab qoʻyilgan taqdir va kamroq cheklangan ilohiy teologik vaʼz oʻrtasidagi oʻrta zaminni egallagan. Ular Xudo Oʻz xalqi bilan ahd tuzib, ularni yer yuzidagi boshqa xalqlar orasida saqlash uchun tanlaganiga ishonishar edilar. Puritan liderlaridan biri Jon Uintrop oʻzining "*Xristian rahm-shafqat namunasi(ingl.)oʻzb.* "vaʼzida, bu gʻoyani "Tepalikdagi shahar "tasviri shaklida ifoda etdi — bu butun dunyo uchun namuna boʻlishi kerak boʻlgan Puritan Yangi Angliya hamjamiyatidir. Ushbu metafora koʻpincha istisnolik tarafdorlari tomonidan qoʻllaniladi. Puritan, chuqur axloqiy qadriyatlar asrlar davomida Qoʻshma Shtatlar milliy oʻziga xosligining bir qismi boʻlib kelgan va bugungi kunda ham taʼsir koʻrsatmoqda. Amerika istisnolarining bir qismi Amerika Puritan ildizlariga borib taqaladi.

### Amerika inqilobi va respublikachilik

Amerika inqilobini qoʻzgʻatgan gʻoyalar Britaniya jamiyati tomonidan rad etilgan respublikachilik anʼanalaridan kelib chiqqan. Tomas Peyn oʻzining „Common Sense" risolasida birinchi boʻlib Amerika nafaqat yevropaning kengaytmasi, balki Britaniya metropoliyasidan oʻzib ketgan deyarli cheksiz salohiyat va imkoniyatlarga ega yangi mamlakat ekanligiga ishonch bildirdi. Bu his-tuygʻular Amerikaning inqilobiy istisnoligi kontseptsiyasi uchun intellektual asos boʻlib xizmat qildi va respublikachilik bilan chambarchas bogʻliq edi — suverenitet irsiy hukmron sinfga emas, balki xalqqa tegishli ekanligiga ishonish.

Aleksis de Tokvil Amerikada demokratiyaning ilgʻor xarakterini taʼkidlab, demokratiya boshqa joylarda moda boʻlmagan davrda (1830-yillar) jamiyat va madaniyatning barcha jabhalariga singib ketganligini taʼkidladi.

### Qullik

Qoʻshma Shtatlar qullikka ega boʻlgan yagona respublika, bundan tashqari, qullikka ega boʻlgan yagona boy zamonaviy davlat edi. Yevropa kuchlilari — Buyuk Britaniya, Fransiya, Niderlandiya, Ispaniya va Portugaliya — oʻzlarining xorijdagi mustamlakalarida qullikka ega edilar, ammo 1790-yildan keyin bu metropoliya mamlakatda yoʻq edi. Bundan tashqari, Qoʻshma Shtatlar qullikni kuch orqali bekor qilgan ommaviy fuqarolar urushini keltirib chiqargan yagona yirik davlatdir.

### Immigratsiya

Aleksis de Tokvilning Amerika istisnochiligi haqidagi argumentlaridan biri bugungi kunda ham qoʻllaniladi. Aynan shuki, Amerika kutilayotgan iqtisodiy va siyosiy imkoniyatlar tufayli muhojirlar uchun juda jozibali boʻlib qolmoqda. AQSh tashkil topganidan beri Aleksandr Gemilton, Jon Jeykob Astor, Endryu Karnegi, Charli Chaplin, Bob Xoup, Saul Bellou, Genri Kissinjer va Arnold Shvartsenegger kabi koʻplab muhojirlar biznes, media va siyosatda yuqori pogʻonalarga koʻtarilishdi. Kolin Pauell va Barak Obama kabi avlodlarining muvaffaqiyati. "Amerika orzusi" Amerika tizimining imkoniyatlarining xayoliy koʻpligini ifodalaydi.

Qoʻshma Shtatlar muhojirlar soni boʻyicha dunyoda birinchi oʻrinda turadi: Qoʻshma Shtatlarda yashovchi 38,5 milliondan ortiq kishi birinchi avlod immigrantlaridir. Har yili Qoʻshma Shtatlar 900 000 ga yaqin immigrantni yangi fuqaro sifatida qabul qiladi, bu dunyodagi boshqa mamlakatlarga qaraganda koʻproq. 1960-yildan 2005-yilgacha Qoʻshma Shtatlar har besh yilda bir marta qabul qilingan muhojirlarning umumiy soni boʻyicha dunyoda birinchi oʻrinni egalladi. 1995-yildan beri Qoʻshma Shtatlar yiliga 1 milliondan ortiq muhojirni qabul qiladi. 2006-yilda qochqinlarni qabul qilgan eng yaxshi oʻnta davlatda birinchi oʻrinni egallagan Qoʻshma Shtatlar keyingi toʻqqizta davlatdan ikki baravar koʻp, yaʼni 50 000 ga yaqin qochqinni qabul qildi. Bundan tashqari, 1990-yildan 2000-yilgacha har yili oʻrtacha 100 000 dan ortiq qochqinlar joylashtirildi. Bundan tashqari, har yili Qoʻshma Shtatlarga 85 000 dan ortiq boshpana izlovchilar keladi, ularning taxminan 45 foizi muvaffaqiyatga erishadi.

Tanqidchilarning taʼkidlashicha, Amerika hozirda muhojirlarni jalb qilishda noyob emas va koʻplab mamlakatlar ham koʻchirish uchun mashhurdir, masalan, Avstraliya, Kanada va Yangi Zelandiya, ular ham muhojirlarni qabul qilishadi.

Amerika kommunizmi
------------------

1927-yilda Amerika Kommunistik partiyasi rahbari Jey Lavston Amerika istisnoligini Amerika kapitalizmi kuchining oʻsishi deb taʼrifladi va uning fikricha, Amerikada sotsialistik inqilobning oldini oldi. 1929-yilda Sovet rahbari Iosif Stalin Amerika inqilobga shunchalik qarshilik koʻrsatayotganiga ishongisi kelmay, Lavstonning gʻoyalarini „Amerika istisnochiligining bidʼati" deb atadi. 1930-yillarda amerikalik olimlar amerikalik istisnochilikni AQSh boshchiligidagi dunyoni qadimgi Yevropa mamlakatlari ideallari ostida boshqarib borishi va marksizm va sotsializmsiz erkin kelajak yoʻlida namuna boʻlishi kerak boʻlgan millatning timsoli sifatida qayta taʼrifladilar. Keyinchalik AQSh ichidagi va tashqarisidagi sotsialistlar va boshqa yozuvchilar bu istisnolikni tasvirlashga harakat qilishdi.

Adabiyotda
----------

> 
> Albatta, biz amerikaliklarning ham kamchiliklarimiz bor. Baʼzida biz ahmoqona xatolarga yoʻl qoʻydik. Lekin faqat bizning sharofatimiz tufayli dunyo aholisining oz bo‘lsada bir qismi bugun tinch va farovon hayot kechira oladi. Va hech qachon bunday saxovatli gʻolib va ​​bunday olijanob ittifoqchi boʻlmagan. Bizning xatolarimiz eng yaxshi niyat bilan qilingan va bizning qurbonlarimiz insoniyat tarixida koʻp narsalarni oqlagan.
> 
>

Argumentlarni koʻrib chiqish
----------------------------

### Respublika xarakteri va davlatchilik gʻoyalari

Amerika mustamlaksi tarafdorlari taʼkidlashicha, Qoʻshma Shtatlar istisno, chunki u umumiy meros, etnik kelib chiqish yoki boshqarayotgan elitasiga emas, balki respublikachilar gʻoyalariga asos solingan. Prezident Avraam Linkolnning Gettisburg Murojaatnomasidagi soʻzlariga koʻra, Amerika „erkinlik nuqtai nazaridan oʻylab topilgan va barcha odamlar teng yaratilgan degan fikrga sodiq qolgan" millatdir. Shu nuqtai nazardan qaraganda, Amerika erkinlik va tenglik bilan uzviy bogʻliqdir.

Amerika Qoʻshma Shtatlarining siyosati oʻzining tashkil topganidan beri federalizm va shaxslar, fraksiyalar, mintaqalar yoki hukumat idoralarining kuchsizlanishiga yoʻl qoʻymaslik uchun moʻljallangan nazorat va muvozanat tizimi bilan tavsiflanadi. Amerika istisnochiligining baʼzi tarafdorlari taʼkidlashicha, bu tizim va unga hamroh boʻlgan hokimiyatning toʻplanishiga shubha qilish Qoʻshma Shtatlarni „koʻpchilikning zulmidan" azob chekishidan saqlaydi, erkin respublikachi demokratiyani saqlaydi va fuqarolarga qonunlari fuqarolik qadriyatlarini aks ettiruvchi hududda yashashga imkon beradi.. Ushbu siyosiy tizimning natijasi shundaki, qonunlar mamlakat boʻylab sezilarli darajada farq qilishi mumkin. Amerika istisnochiligining tanqidchilari bu tizim shunchaki shtatdagi milliy koʻpchilikning hukumatini shtatlar ichidagi oʻxshash sub’ektlarning hukumati bilan almashtiradi, deb taʼkidlaydilar. Umuman olganda, Amerika siyosiy tizimi unitar davlat bilan taqqoslaganda, mahalliy hokimiyatlarning hukmronligini taʼminlashi va haddan tashqari davlat hukmronligining oldini olishi mumkin.

### Chegara ruhi

Amerika istisnochiligi tarafdorlari koʻpincha „Amerika ruhi" yoki „Amerika oʻziga xosligi" chegaralarning doimiy yaqinligidan, aniqrogʻi frontirning (Fridrix Tyornerning „chegara nazariyasi" dan olib qaralsa) qattiq va vahshiy sharoitlar Amerika milliy hayotiyligining paydo boʻlishiga olib kelganligi taʼkidlaydilar. Biroq, bu „chegara ruhi" nafaqat Qoʻshma Shtatlarda, balki Yangi Zelandiya, Kanada, Janubiy Afrika, Braziliya, Argentina va Avstraliya kabi boshqa davlatlarga ham uzoq vaqt chegaradosh boʻlib, ularning milliy psixik shakllanishida iz qoldirdi. Deyarli barcha Britaniya mustamlaka hududlari pioner-kashshoflar tomonidan yaratilgan. Garchi har bir xalq oʻzining chegara tajribasiga ega boʻlsa ham (masalan, Avstraliyada birgalikda ishlaydigan „sherikliklar" AQSHda individualizmdan koʻra koʻproq deb hisoblanadi), inglizlarning yovvoyi tub aholi irodasiga qarshi va koʻpincha dushman yerlarini „oʻziniki qilib olish" urinishlaridan kelib chiqadigan xususiyatlar, koʻplab bunday mamlakatlar uchun umumiy boʻlib chiqdi. Albatta, umuman olganda, butun insoniyat oʻz tarixida u yoki bu davrda oʻz chegaralarini kengaytirishga harakat qilgan.

### Mobillik

Oʻz tarixining koʻp qismida, ayniqsa 19-asr oʻrtalari va 20-asr boshlaridan boshlab, Qoʻshma Shtatlar „Imkoniyatlar mamlakati" sifatida tanilgan va u bu bilan faxrlanib kelgan va odamlar uchun ularning sinfidan va oilasidan tashqarida imkoniyatlarni yaratishga hissa qoʻshgan. Bunday ijtimoiy harakatchanlikka misollar:

* Professional — bolalar ota-onalarning tanloviga asoslanmagan kasbni osongina tanlashlari mumkin edi.
* Geografik — yashash joyi statik narsa deb hisoblanmagan, fuqarolar uzoq masofalarga erkin harakatlanishgan.
* Maqom — aksariyat mamlakatlarda boʻlgani kabi, oilaning obroʻsi va boyligi uning yuqori ijtimoiy doiraga oʻtishini anglatadi. Bu yerda kambagʻal immigrantlar va undan yuqori boʻlgan har bir kishi, tugʻilish sharoitidan qatʼi nazar, jamiyatda yuqori lavozimga intilishi mumkin. Bu intilish odatda Amerika orzusi deb ataladi. Tugʻilish sharoitlari hokimiyatning yuqori pogʻonasiga kirish yoki Amerika madaniyatida yuqori maqomga ega boʻlish uchun toʻsiq boʻlmadi. Bu koʻplab yuqori lavozimlar ijtimoiy jihatdan belgilanadigan boshqa mamlakatlardan farq qiladi.

Biroq, hozirgi vaqtda Qoʻshma Shtatlarda ijtimoiy harakatchanlik Evropa Ittifoqining bir qator mamlakatlariga qaraganda ancha past. Eng kam daromadli kvintiliga tushadigan oilalarda tugʻilgan amerikalik erkaklar Shimoliy Afrika mamlakatlari yoki Buyuk Britaniyadagi oʻxshash erkaklarga qaraganda bu yerda qolish ehtimoli koʻproq.

### Amerika inqilobi

Amerika inqilobiy urushi mafkuraviy „istisnochilik" hududini oʻrnatdi. Tomas Peyn va Tomas Jefferson kabi inqilob mafkurachilari, ehtimol, Amerikada Amerika xalqining Yevropa ildizlaridan tubdan farq qiladigan millatni shakllantirishga intilib, cheklangan ruhoniy hokimiyatga ega zamonaviy konstitutsiyaviy respublikachilikni yaratishgan. Muxoliflar inqilobda oʻziga xos narsa yoʻqligiga ishonib, eʼtiroz etib bildirishadi. Ingliz "Shonli inqilobi "Amerika inqilobidan deyarli bir asr oldin boʻlib, konstitutsiyaviy monarxiyaga olib keldi. Fransuz inqilobi demokratiyaning shakllanishiga olib keldi, bu inqilob demokratiya va hukumatning eng zamonaviy ideallarini shakllantirgan jarayon sifatida qaraladi.

Qarama-qarshi qarashlar
-----------------------

Jorj Bush maʼmuriyati davrida bu atama oʻzining tarixiy kontekstidan maʼlum darajada mavhumlashtirildi. Qoʻllab-quvvatlovchilar ham, muxoliflar ham undan maʼlum siyosiy kuchlar Qoʻshma Shtatlarni „qonundan ustun" yoki „qonundan istisno" deb, xususan , Millatlar qonuni bilan bogʻliq holda koʻrsatishi hodisasini tasvirlash uchun foydalana boshladilar. Bu hodisaning xalqaro huquqdan daxlsizligini tasdiqlashdan koʻra, Amerika istisnochiligini oqlash bilan kamroq darajada bogʻliq. Ushbu atamaning yangi qoʻllanilishi chalkashlik va loyqa suvlarning paydo boʻlishiga xizmat qildi, chunki semantik urgʻuning oʻzgarishi va bu atamaning tarixiy qoʻllanilishidan ogʻish bor edi. „Eski uslub" yoki „anʼanaviy amerikalik istisno" gʻoyalariga qoʻshilganlarning koʻpchiligi Amerika boshqalarga nisbatan alohida davlat ekanligi, u dunyoning qolgan qismidan sifat jihatidan farq qiladi va jahon tarixida alohida oʻrin tutadi, degan fikrga ham qoʻshiladi, Qoʻshma Shtatlar xalqaro ommaviy huquqga toʻliq boʻysunishi va faqat uning doirasida harakat qilishi kerakligi bilan. Darhaqiqat, yaqinda oʻtkazilgan tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, „AQSh jamoatchiligi orasida Amerika istisnochiligini qoʻllab-quvvatlovchi dalillar mavjud, ammo bir tomonlamalikni qoʻllab-quvvatlovchi dalillar juda kam yoki umuman yoʻq".

2009-yil aprel oyida AQSh prezidenti Barak Obama Strasburgdagi jurnalistning savoliga shunday javob berdi: „Men inglizlar Britaniyaning istisnoligiga, yunonlar esa yunonlarning istisnoligiga ishonganidek, men Amerikaning istisnoligiga ishonaman".

### Aspektlarga eʼtibor bermaslik

Govard Zinning „AQSh xalq tarixi" (1980 va keyingi nashrlar) kabi chap tarafdagi tanqidchilar Amerika tarixi shu qadar axloqsizki, u fazilat namunasi bo‘la olmaydi, deb taʼkidlaydilar. Zinnning fikricha, Amerikaning istisnoligi ilohiy kelib chiqishi mumkin emas, chunki amerikaliklar rahm-shafqatli emas edilar, ayniqsa hindular bilan muomala qilishda.

Amerikalik ilohiyotchi Reynxold Niburning taʼkidlashicha, Amerika yaxshilik uchun harakat qilmoqda, degan avtomatik taxmin maʼnaviy buzuqlikka olib keladi. Ikkinchi jahon urushidan keyin Niebur atom bombasining axloqsiz tabiatiga eʼtibor qaratib, oʻz daʼvosini takrorladi. U shunday axloqsiz qurolni o‘zini axloqiy jihatdan kommunizmdan ustun deb bilgan xalq qo‘llaganiga kinoya qildi.

Tanqidchilarning aytishicha, Amerikaning har qanday xususiyati uchun har doim bir xil xususiyatga ega boʻlgan boshqa mamlakatlar boʻladi. Apologlar Amerika Qoʻshma Shtatlarining tarixiy oʻziga xosligi koʻplab omillarning kombinatsiyasi natijasidir va milliy xarakterning oʻziga xos jihatlariga taalluqli emas, deb javob berishadi. Muxoliflar esa, milliy xususiyat uning barcha tarkibiy qismlarining qoʻshilishi natijasidir va shuning uchun Yer yuzidagi har bir xalq noyobdir, deb taʼkidlaydilar.

Kanadalik va amerikalik siyosatchilar va iqtisodchilar Amerikaning bir qitʼadagi eng yaqin odamlardan — kanadaliklardan juda boshqacha tarixga ega boʻlgan odamlardan farq qilish sabablarini oʻrganmoqdalar.

### Ikki tomonlama standartlar

Tomas Bender kabi amerikalik tarixchilar „soʻnggi paytlarda Amerika istisnochiligining qayta tiklanishiga barham berishga harakat qilmoqdalar, uning fikricha, bu Sovuq Urushdan meros boʻlib qolgan nuqson." Garri Reychard va Ted Dikson „AQShning rivojlanishi har doim uning boshqa mamlakatlar bilan tovar, madaniy boylik va aholi soni boʻyicha oʻzaro munosabatlariga bogʻliq", deb taʼkidlaydilar. Rojer Koen shunday deb soʻraydi: „Qanday qilib sizning qoʻlingizda terrorizmdan tortib yadroviy qurollarning tarqalishigacha, birgalikda harakat qilishni talab qiladigan gaz narxlarigacha boʻlgan barcha asosiy muammolar mavjud boʻlsa, siz qanday qilib istisno boʻlishingiz mumkin". Garold Kox "maxsus huquqlar, turli yorliqlar, "arkbutan „ mentaliteti va ikki tomonlama standartlar (…) toʻrtinchi jihati, ikki tomonlama standartlar Amerika istisnochiligining eng xavfli va halokatli shakllarini ifodalaydi" deb xulosa qiladi. Godfri Xodjson ham „AQSh milliy afsonasi xavfli" degan xulosaga keladi. Samanta Pauerning taʼkidlashicha, „Biz yorqin misol ham emasmiz, hatto malakali bezovtachi ham emasmiz. Amerikaning oʻziga xosligini qaytarish uchun avlodlar kerak boʻladi." Noam Xomskiy oʻzining „Muvaffaqiyatsiz davlatlar: hokimiyatni suiisteʼmol qilish va demokratiyaga hujum" kitobida AQSh siyosatiga nisbatan, odatda, gap Adam Smit formulada ifodalangan yagona standart haqida ketayotganiga ishonadi: „Hammasi biz uchun, hech narsa uchun boshqalar" .

### Amerikanizm bid’ati

Papa Leo XIII oʻzining „ Testem benevolentiae nostrae" ensiklik asarida amerikanizmni bidʻat deb hisoblagan narsasini qoralagan, ehtimol, u xristianlik taʼlimotlari va Rim-katoliklik taʼlimotlarida oʻz izini qoldiradigan cherkov sohasidagi Amerikaning istisnoligini nazarda tutgan boʻlsa kerak. 19-asrning oxirida Qoʻshma Shtatlardagi Rim-katolik ruhoniylari orasida Amerika jamiyati boshqa nasroniy xalqlari va jamiyatlaridan tubdan farq qiladigan tendentsiya paydo boʻldi va cherkov taʼlimotini toʻliq tushunish kerakligi haqida munozaralar paydo boʻldi. Amerika tajribasi deb nomlanuvchi talablarga javob berish maqsadida qayta koʻrib chiqilgan boʻlib, u goʻyoki koʻproq individualizm, fuqarolik huquqlari, Amerika inqilobi merosi, anglo-sakson madaniy anʼanalari, iqtisodiy liberalizm, siyosiy islohotchilik va egalitarizm va cherkov-davlatni ajratish kirar edi.

Turli yillarda butun dunyo boʻylab hujumlardan jabrlangan AQSh fuqarolarining (oʻlgan va yaralangan) miqdoriy dinamikasi
### "Muqarrar halokat"

" *Nyu-York Tayms" tanqidchisi* Nikolay Urusoff Amerikani „oʻz qudrati bilan maftun boʻlgan, yoʻq boʻlib borayotganidan bexabar imperiya" deb atadi. Klinton maʼmuriyatining sobiq rasmiysi Charlz Kupchan fikricha, „Amerika rahbariyati allaqachon oʻz choʻqqisidan oʻtib ketgan". Prezidentlar Karter va Klinton davrida ishlagan Jozef Nayga koʻra, Amerikaning „yumshoq kuchi — uning AQSh siyosatining qonuniyligi va ularni asoslovchi qadriyatlari orqali boshqalarni jalb qilish qobiliyati pasaymoqda".

Mustaqil Institut xodimi Ivan Eland AQSh armiyasining haddan tashqari koʻpayishi „Qoʻshma Shtatlarning super kuch sifatida qulashini tezlashtirishi mumkin" deb ogohlantiradi.

London Sunday Times gazetasi muxbiri Metyu Perrisning yozishicha, Qoʻshma Shtatlar Kennedi prezidentligi haqidagi romantik xotiralar bilan toʻlib-toshgan, oʻshanda „Amerika eng yaxshi holatda edi" va dunyoda oʻz yoʻliga ega boʻlish uchun kuch emas, balki maʼnaviy ishonchga ega boʻlishi mumkin edi. Govard French Shanxaydagi International Herald Tribune muxbiri lavozimidan kelib chiqib, rivojlanayotgan Xitoy oldida „AQShning maʼnaviy taʼsirining kamayishi" haqida tashvish bildirdi.

Vess Mitchell, Yevropa siyosatini tahlil qilish markazining tadqiqot direktori, shunday deydi: „Qo‘shma Shtatlarning tanazzulga uchrashi bilan o‘sib borayotgan Yevropa va qayta tiklanayotgan Rossiya Evro-Atlantika kuchlari uchburchagini ochib, ko‘p qutbli kelajak uchun tartib mikrokosmosini yaratmoqda."

Newsweek muharriri Farid Zakariya oʻzining „Post-Amerika dunyosi" kitobida „postamerikalik dunyo"ga ishora qilib, „Amerikaning tanazzulga uchraganligi haqida emas, balki boshqalarning yuksalishi haqida" gapiradi.

2004-yilda Patrik Byukenen „dunyodagi eng yirik sanoat respublikasida oʻzi koʻrgan ishlab chiqarishning pasayishi va kamayishi" haqida shikoyat qildi.[] 2005-yilda Guardian jurnalisti Polli Toynbi Katrina toʻfoni „boʻsh super kuchli davlatni"ni fosh qilgan degan xulosaga keldi. 2007-yilda Parijdagi Siyosiy fanlar milliy jamgʻarmasi xodimi Per Asne: „Bu asr Amerikaning yangi asri boʻlmaydi" deb eʼlon qildi. 1988-yilda Flora Lyuis „AQShning tanazzulga uchrashi haqidagi gaplar haqiqat, yaʼni AQSh endi barcha tutqichlarni tortib, barcha toʻlovlarni toʻlay olmaydi", deb afsusda edi. Hatto pasayishni kechiktirishga urinib, Jeyms Shlesinger 1988-yilda AQSh „endi dunyodagi iqtisodiy jihatdan qudratli kuch emas … endi harbiy jihatdan hukmron kuch … endi xohlagan hamma narsaga erisha olmaydi" deb tan oldi. 1990-yilda Piter Passel AQShning raqobatbardoshligini yoʻqotganini va yaponiyalik Juggernautga qarshi kurashda magʻlub boʻlganini taʼkidlab, „Buzilish alomatlari ularni koʻrishni istagan har bir kishi uchun ochiqdir", dedi. „Yevropaliklar va osiyoliklar", — deb yozgan edi 1990-yilda Entoni Lyuis, — allaqachon AQShning tanazzulga yuz tutayotganiga shubhalari tasdiqlanayotganini koʻrishmoqda". Tom Uiker Amerikaning xorijiy energiya manbalariga qaramligi va harbiy sohadagi „hal qiluvchi kamchiliklar"ga ishora qilib, „Qo‘shma Shtatlar uchun super davlat maqomini saqlab qolish tobora qiyinlashib bormoqda — deyarli imkonsiz" degan xulosaga keladi.

Amerikalik istisno gʻoyasining tanqidchilari Qoʻshma Shtatlar nafaqat rivojlangan mamlakatlardan, balki uchinchi dunyo davlatlaridan ham ortda qolayotgan koʻplab koʻrsatkichlarni keltirib chiqaradi. Eng toʻliq roʻyxat 33 ta bandni oʻz ichiga oladi , ular orasida umumiy sogʻliqni saqlash tizimining yoʻqligi, eng koʻp mahbuslar soni, semiz odamlarning eng yuqori ulushi va boshqalar.

Amerika mustasnoligi xavfli afsona deb hisoblanadi, chunki „AQSh noyob davlat boʻlmagani uchun oʻzini hamma kabi tutadi, oʻz manfaatlarini koʻzlaydi" va „sof idealistik maqsadlar uchun oz kuch sarflaydi" . Bundan tashqari, amerikaliklarning Qo‘shma Shtatlarning boshqa davlatlardan ustunligiga ishonishi ularning o‘z mamlakatlariga nisbatan dunyoda salbiy qarashlarini tushunishlariga to‘sqinlik qilishi taʼkidlanadi: „Agar amerikaliklar o‘zlarining g‘ayrioddiyligiga ishonchi komil bo‘lmasa, AQSh tashqi siyosati samaraliroq bo‘lishi mumkin edi. xizmatlari va ularning targʻibotiga kamroq berilib ketgan boʻlishi mumkin edi"  .

### Amerika Qoʻshma Shtatlari va Evropa oʻrtasidagi oʻxshashliklar

2009-yil dekabr oyida tarixchi Piter Bolduin kitob nashr etdi, unda „Amerika turmush tarzi" va „Yevropa ijtimoiy modeli" oʻrtasidagi keng tarqalgan qarama-qarshilikka qaramay, Amerika va Evropa bir qator ijtimoiy va iqtisodiy jihatdan juda oʻxshashdir. Bolduinning taʼkidlashicha, negrlarning pastki toifasi AQSh va Evropa oʻrtasida kuchli farq boʻlgan kam sonli xususiyatlardan biridir. Ular orasida qotillikning yuqori darajasi va bolalarning qashshoqligi bor. Biroq, tanqidchilarning taʼkidlashicha, Bolduinning baʼzi dalillari oʻziga xos Amerika modelining stereotipini qoʻllab-quvvatlaydi: ishchilar sinfi uchun minimal himoyaga ega erkin bozor iqtisodiyoti, qarama-qarshi huquq tizimi, yuqori qotillik darajasi, bepul qurolga egalik qilish, qamoqxonalarnin toʻldirilganligi, koʻpligi va qimmat tibbiy yordam va nisbatan keng tarqalgan qashshoqlik.

Manbalar
--------

1. ↑  *Karlyn Bowman.* „Understanding American Exceptionalism" (en) (deadlink) (2008-yil 28-aprel). 2008-yil 1-mayda asl nusxadan arxivlangan.
2. ↑  *Howard Zinn.* „The Power and the Glory. Myths of American exceptionalism" (en).  Boston Review (2005-yil 1-iyun). 2013-yil 16-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2015-yil 15-oktyabr.
3. ↑  *Roger Cohen.* „America Unmasked" (en).  The New York Times (2009-yil 24-aprel). 2018-yil 24-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2015-yil 15-oktyabr.
4. ↑  „The new battle: What it means to be American" (en).  Politico (2010-yil 20-avgust). 2017-yil 13-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2015-yil 15-oktyabr.
5. ↑  Dorothy Ross*. Origins of American Social Science*. Cambridge: Cambridge University Press, 1991 — 23 bet.
6. ↑  Alexis de Tocqueville*. Democracy in America*. Penguin Classics, 2003. ISBN 978-0140447606.
7. ↑  *William Pfaff.* „Manifest Destiny: A New Direction for America" (en).  The New York Review of Books (2007-yil 15-fevral). 2015-yil 8-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2015-yil 15-oktyabr.
8. ↑  *Howard Zinn.* „The Myth of American Exceptionalism" (en).  MITvideo. 2007-yil 16-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2015-yil 15-oktyabr.
9. ↑  *Ron Jacobs.* „American Exceptionalism: A Disease of Conceit" (en) (2004-yil 21-iyul). 2015-yil 21-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan.
10. ↑  {{{заглавие}}}.
11. ↑  *John Winthrop.* A Modell of Christian Charity (1630)(ingl.) // Collections of the Massachusetts Historical Society. — 1838.
12. ↑  Anna Gandziarowski*. The Puritan Legacy to American Politics*, 2010. ISBN 9783640661077.
13. ↑  {{{заглавие}}}.
14. ↑  {{{заглавие}}}.[*sayt ishlamaydi*]
15. ↑  {{{заглавие}}}.
16. ↑  Erik Foner, *Ispitanie ognyom: Avraam Linkoln i amerikanskoe rabstvo*, 2010, 481—488(ingl.)
17. ↑  Govard Zinn, *Narodnaya istoriya Soedinyonnix Shtatov: s 1492 do nashix dney* (1980)(ingl.)
18. ↑  Reyngold Nibur: Ironiya amerikanskoy istorii, Charles Scribner’s Sons, 1952(ingl.)
19. ↑  Amerikanskaya isklyuchitelnost po Palinu(ingl.)
20. ↑  Nikolay Urusoff: Osenka: strax v paryaщey bashne, Nyu-York Tayms, 30.06.2005(ingl.)
21. ↑  Robert Sibli: Beregites ljeprorokov, CanWest MediaWorks Publications, 2.08.2008[*sayt ishlamaydi*](ingl.)
22. ↑  Farid Zakariya: Postamerikanskiy mir. W. W. Norton & Company. ISBN 978-0-670-08229-2(ingl.)
23. ↑  Propast, raskolovshaya nashe obщestvo, The Guardian
24. ↑  „American Exceptionalism?" (en-US). *CounterPunch.org* (2020-yil 20-noyabr). 2020-yil 24-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 7-dekabr.
25. ↑  *Stephen M. Walt.* „The Myth of American Exceptionalism" (en-US). *Foreign Policy*. 2021-yil 11-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 7-dekabr.
26. ↑  *Eric Levitz.* „American Exceptionalism Is a Dangerous Myth" (en-us). *Intelligencer* (2019-yil 2-yanvar). 2020-yil 7-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 7-dekabr.
27. ↑  s01=1.html Djon Lloyd, Marsianskie mifi, kotorie teshat Yevropu, Financial Times, 20.12.2009(ingl.)
28. ↑  „Эндрю Моравчик, Самовлюбленность незначительных различий — рецензия на книгу, Foreign Affairs, 2010, 89(1)". 2010-yil 17-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 20-oktyabr.

Adabiyot
--------

rus tilida
* „Amerika istisnoligi" tushunchasi: mafkura, siyosat, madaniyat. M. Moskva davlat universiteti nashriyoti. 1993. 304 b.
* *Sogrin V.V.* „Amerika istisnoligi" — afsonalar va haqiqat. "Bilim ", 1986. — 63 b.

boshqa tillarda
* Bacevich, Andrew*. The Limits of Power: The End of American Exceptionalism*, 2008. ISBN 0-8050-8815-6.
* Bender, Thomas*. A Nation Among Nations: America's Place in World History*. год=2006. ISBN 0-8090-9527-0.
* *Threshold Editions*. |god=2015|isbn=978-1-5011-1541-7|avtor=Cheney, Dick and Liz Cheney}}
* Dollinger, Marc. „American Jewish Liberalism Revisited: Two Perspectives Exceptionalism and Jewish Liberalism". *American Jewish History* (2002) 90#2 pp 161+. online at Questia (Wayback Machine saytida 2013-06-08 sanasida arxivlangan)
* Dworkin, Ronald W.*. The Rise of the Imperial Self*. Rowman & Littlefield Publishers, 1996. ISBN 0-8476-8219-6.
* Hilfrich, Fabian*. Debating American Exceptionalism: Empire and Democracy in the Wake of the Spanish-American War*. Palgrave Macmillan, 2012. ISBN 978-0-230-39289-2.
* Hodgson, Godfrey*. The Myth of American Exceptionalism*. Yale University Press, 2009. ISBN 978-0-300-12570-2.
* Hughes, David. „Unmaking an exception: A critical genealogy of US exceptionalism." *Review of International Studies* (2015) 41#3 pp 527—551
* Madsen, Deborah L.*. American Exceptionalism*. University Press of Mississippi, 1998. ISBN 1-57806-108-3.
* Glickstein, Jonathan A. *American Exceptionalism, American Anxiety: Wages, Competition, and Degraded Labor In The Antebellum United States* (2002)
* Ferrie, Joseph P. *The End of American Exceptionalism: Mobility in the US Since 1850,* Journal of Economic Perspectives (Summer, 2005)
* Hellerman, Steven L. and Andrei S. Markovits*. Offside: Soccer and American Exceptionalism*. Princeton University Press, 2001. ISBN 0-691-07447-X.  online version (Wayback Machine saytida 2012-05-25 sanasida arxivlangan)
* Ignatieff, Michael ed.*. American Exceptionalism and Human Rights*. Princeton University Press, 2005. ISBN 0-691-11647-4.
* Kagan, Robert*. Of Paradise and Power: America and Europe in the New World Order*. год=2003. ISBN 1-4000-4093-0.
* Kammen, Michael. „The problem of American exceptionalism: A reconsideration." *American Quarterly* (1993) 45#1 pp. 1-43. online
* Koh, Harold Hongju. „On American Exceptionalism" 55 Stan. L. Rev. 1479 (2003) online
* Krugman, Paul*. The Conscience of a Liberal*. W. W. Norton & Company, 2007. ISBN 0-393-06069-1.
* LeBlanc, Paul and Tim Davenport (eds.), *The „American Exceptionalism" of Jay Lovestone and His Comrades, 1929—1940: Dissident Marxism in the United States, Volume 1.* Leiden, NL: Brill, 2015.
* Lipset, Seymour Martin*. American Exceptionalism: A Double-Edged Sword*. W. W. Norton & Company, 1997. ISBN 0-393-31614-9.
* Lipset, Seymour Martin. *The First New Nation*. Basic Books, 1955.
* Lipset, Seymour Martin. „Still the Exceptional Nation?" *The Wilson Quarterly.* 24#1 (2000) pp. 31+ online version (Wayback Machine saytida 2012-05-25 sanasida arxivlangan)
* Lloyd, Brian. *Left Out: Pragmatism, Exceptionalism, and the Poverty of American Marxism, 1890—1922.* Johns Hopkins University Press, 1997.
* Noble, David*. Death of a Nation: American Culture and the End of Exceptionalism*. год=2002. ISBN 978-0-8166-4080-5.
* Restad, Hilde Eliassen, „Old Paradigms in History Die Hard in Political Science: U.S. Foreign Policy and American Exceptionalism", *American Political Thought* (Notre Dame), (Spring 2012), 1#1 pp53-76.
* Ross, Dorothy. *Origins of American Social Science.* Cambridge University Press, 1991.
* Ross, Dorothy. „American Exceptionalism" in *A Companion to American Thought.* Richard W. Fox and James T. Kloppenberg, eds. London: Blackwell Publishers Inc. 1995: 22-23.
* Schuck, Peter H. Wilson, James Q.(ingl.)oʻzb. Eds. *Understanding America: The Anatomy of an Exceptional Nation*, 704 pp, 2008, ISBN 978-1-58648-561-0
* Shafer, Byron E. ed. *Is America Different?: A New Look at American Exceptionalism* (1991) endorses exceptionalism
* Soderlind, Sylvia, and James Taylor Carson, eds. *American Exceptionalisms: From Winthrop to Winfrey* (State University of New York Press; 2012) 268 pages; essays on the rhetoric of exceptionalism in American history, from John Winthrop’s „city upon a hill" to the „war on terror".
* Swirski, Peter. *American Utopia and Social Engineering in Literature, Social Thought, and Political History.* New York, Routledge (2011)
* Tilman, Rick. „Thorstein Veblenʼs Views on American 'Exceptionalism': An Interpretation". *Journal of Economic Issues.* 39#1 2005. pp. 177+. online version (Wayback Machine saytida 2012-05-25 sanasida arxivlangan)
* Tomes, Robert. „American Exceptionalism in the Twenty-First Century" (Wayback Machine saytida 2016-11-18 sanasida arxivlangan). „Survival." 56#1. pp. 26-50.
* Turner, Frederick Jackson Richard W. Etulain ed.*. The Significance of the Frontier in American History, in Does The Frontier Experience Make America Exceptional?*, 1999.
* Tyrrell, Ian. „American Exceptionalism in an Age of International History", *American Historical Review* Vol. 96, No. 4 (Oct. 1991), pp. 1031-55 in JSTOR
* Voss, Kim. *The Making of American Exceptionalism: The Knights of Labor and Class Formation in the Nineteenth Century* (1993) online version (Wayback Machine saytida 2012-05-25 sanasida arxivlangan)
* Wilentz, Sean. *Against Exceptionalism: Class Consciousness and the American Labor Movement, 1790—1820*, 26 Intʼl Lab. & Working Class History 1 (1984)
* Wrobel, David M.*. The End Of American Exceptionalism: Frontier Anxiety From The Old West To The New Deal*. год=1996. ISBN 0-7006-0561-4.

Havolalar
---------

* Dunyo Amerikaga qanday qaraydi — The Washington Post fikri(Inglizcha) )
* Amerika aqidasi: u mavjudmi? Uni oʻzgartirish kerakmi? "(Inglizcha) )
* Turli boʻlish huquqi. Grover Norquist va Will Hutton oʻrtasidagi bahs.(Inglizcha) )