**Mahpeyker Kösem Valide Sulton** (usmonli; كوسم سلطان: turkcha: *Mâh-Peyker Kösem* 1590-1651 yil 2-sentyabr) — Usmonlilar imperiyasining 14-sultoni Ahmad I ning bosh hasekisi va qonuniy rafiqasi boʻlgan, farzandlari Murod IV va Ibrohim I sultonlarining onasi sifatida valide sulton va 1649-yildan 1651-yilgacha Sulton Mehmed IVning *büyük* („oqsoqol") validesi boʻlgan. U ikki marta rasmiy ravishda regent (davlat noibasi) boʻlgan ayollardan biri sifatida Usmonli imperiyasi tarixida qolgan. U Usmonlilar tarixidagi eng qudratli va taʼsirli ayollaridan biriga aylangan va imperiyani eng keskin davrlaridan biri boʻlgan Ayollar saltanatining markaziy va taniqli shaxsiga aylangan.

Kösem Sulton Ahmad I, Mustafo I, Usmon II, Murod IV, Ibrohim I va Mehmed IVning hukmronligi davrida sulton saroyi aʼzosi sifatida mislsiz siyosiy hokimiyatga ega boʻlib, imperiyaning tashqi va ichki siyosatiga sezilarli taʼsir koʻrsatib, oʻz fuqarolari orasida ulkan shuhrat va mehr toʻplagan.
Haramga kirgunga qadar uning hayoti haqida ishonchli dalillar yoʻq, hatto asl tugʻilgan yili ham nomaʼlum, lekin u yunon yoki bosniyalik ekanligi haqida maʼlumotlar mavjud. Koʻrinishidan, uning kelib chiqishi yunon qizi haqidagi birinchi maʼlumot italiyalik sayohatchi Pietro Della Vallening maktubida keltirilgan. U 1615-yil 25-oktabrda Istanbulda Kösem Sulton haqida shunday yozgan edi: „U, agar toʻgʻri tushunsam, Konstantinopoldan ikki yuz chaqirim uzoqlikdagi uzoq mamlakat yoki shahardan kelgan yunon ruhoniyining qizi edi". Uning nasroniylikdagi ismi nomaʼlum, lekin keng tarqalgan taxminlarga koʻra (nodavlat manbalarda belgilangan) uning ismi Anastasiya ekanligini aytiladi. Aytilishicha, u Bosniya sanjakbeyi tomonidan qul sifatida sotib olingan va oʻn besh yoshida haramga keltirilgan. Anʼanalarga muvofiq unga „oy yuzli" degan maʼnoni anglatuvchi Mahpeyker ismi berildi. Keyinchalik unga boshqa ismi — Kösem, yaʼni „eng sevikli" degan maʼnoni anglatuvchi ism sulton Ahmad I tomonidan berilgan. Kösem ismining boshqa talqinlari ham mavjud. Usmonli tilini oʻzi oʻrgangan Pietro della Valle bu ism „sochsiz" degan maʼnoni anglatadi, deb yozgan (turkcha: *köse* — sochsiz, soqolsiz) tanasida tuklar boʻlmagani uchun shu nomni olgan boʻlishi mumkin. Bundan tashqari, Islom ensiklopediyasiga koʻra, Usmoniycha *kosem/kösemen* „rahbar, toʻda boshligʻi, erkin, mustaqil" maʼnolarini anglatishi mumkin.

Uning hayoti haqidagi maʼlumotlar turli tortishuvlarga sabab boʻlgan, chunki baʼzi tarixchilar uning 28 yillik hokimiyati davomida xilma-xil gʻoyalarini qoʻllab-quvvatlashi va yanicharlarga oʻz taʼsirini oʻtkazishi olimlarni shubha ostiga qoldirgan. Baʼzilar, shuningdek, u noqonuniy yoʻllar bilan katta boylik toʻplagan degan tahminlarni daʼvo qilishadi. Biroq, u oʻz yerlari va daromadlaridan olgan pullarining asosiy qismini xayriya ishlari, bunyodkorlik va qurilish loyihalarini amalga oshirish uchun sarflaydi, bu sulolaning oʻz fuqarolariga boʻlgan gʻamxoʻrligining yorqin namoyonidir. Shuning uchun ham Konstantinopolda gʻalayonlarga sabab boʻlgan mazkur ayolning vahshiyona oʻldirilishi va buning oqibatida yuzlab odamlarning qatl etilishi ortidan u „*Valide-i Muazzama*" (ajoyib ona) „*Valide-i Maḳtūle*" (oʻldirilgan ona) va „*Vālide-i Şehide*" (shahid ona) kabi nomlar bilan shuhrat qozongan..

Kelib chiqishi
--------------

 Tinos xaritasi (*Tine*) Giakomo Franko, 1597 yil
Kosem kelib chiqishi yunon millatiga mansub edi. Egey dengizidagi Tinos orolidagi yunon pravoslav ruhoniyining qizi boʻlib, asli qizlik ismi Anastasiya boʻlgan..

1604-yilda, 14 yoki 15 yoshda, u Usmonli bosqinchilari tomonidan oʻgʻirlab ketilgan va Bosniya Sanjakbeyining *beylerbeyi* (general-gubernatori) tomonidan Bosniyada qul sifatida sotib olingan. Uning goʻzalligi va aql-zakovati Sulton Ahmad I saroyidagi haram ogʻasi tomonidan sezilib, uni Toʻpqopi saroyi xonimi sifatida Sulton Haramiga choʻrilar bilan birga Konstantinopolga joʻnatadi..

Imperator Haramiga kelganida unga din, ilohiyot, matematika, kashtachilik, qoʻshiqchilik, musiqa va adabiyotdan saboq berilgan. Manbalarga koʻra, u uzun boʻyli, ozgʻin va yuzining oppoqligi va koʻzlarining quyuq jigarrangligi tufayli jozibali boʻlgan. Ahmad uning goʻzalligi va aql-zakovatiga maftun boʻldi va 1605-yilda u uning bosh hasekisi va qonuniy xotini boʻladi. Italiyalik sayyoh Pietro Della Vallening soʻzlariga koʻra, islomni qabul qilgandan soʻng uning ismi *Mahpeykerga* va keyinchalik Ahmad tomonidan *Kösemga oʻzgartirilgan,* yaʼni „podaning boshligʻi" degan maʼnoni anglatadi, bu uning siyosiy aqli va etakchiligini anglatadi. Aslida esa bu ism uning silliq va tuksiz terisiga ishora qilinib, „sochsiz" degan maʼnoni ham anglatishi mumkin.

Ahmadning bir vaqtlar qudratli buvisi va haram boshqaruvchisi boʻlgan Safiye Sulton 1604-yilning yanvar oyida hokimiyatdan mahrum qilinib, Eski Saroyga (Eski Saroy) surgun qilingan, Ahmadning onasi va Valide sultoni Handan Sulton esa 1604-yilning noyabr oyida vafot etgan. Ushbu ikkita boʻsh ish oʻrinlari unga Sulton Haramining eng yuqori pogʻonasiga koʻtarilish imkonini bergan.

Haseki sulton
-------------

 Ahmad I portreti (Jon Yang tomonidan, 1815)
U Ahmad Kösemga haseki sulton sifatida uni barcha kanizaklaridan ustun qoʻygan va unga oʻz xazinalaridan eng yaxshi javohirlarni hadya qilgan. Uning maoshi kuniga 1000 asperdan iborat edi. Nikohlarining dastlabki yillarida u Ahmadga 4 ta qiz tugʻdi: Aysha Sulton, Fatma Sulton, Xanzoda Sulton va Gevherxon Sulton. Qizlaridan biri Oysha Sulton 1612-yilda yetti yoshida Nasuh Poshoga turmushga chiqdi. Oʻsha yili Gevherxon Sulton besh yoshida Oʻkuz Kara Mehmed Poshoga uylandi. 1609-1612-yillar oraligʻida garov boʻlgan Venetsiya elchisi Simon *Kontarini* 1612-yilgi hisobotida Kösem haqida eslatib oʻtadi va uni shunday tasvirlaydi:

> ""Kosem go'zalli va aql-zakovatidan tashqari ko'p iste'dodlarga ega bo'lib ajoyib qo'shiq aytish, raqsga tushish kabi xislatrali bilan sulton ko'nglini zabt etadi va eng suyukli xonimiga aylangan edi. Haramda uni hamma hurmat qilishar edi. Sulton ba'zi masalalarda doimo uning yonida bo'lishini xohlaydigan darajada sultonning sevimlisidir.""
> 
> 

1610-yillarning boshlarida Konstantinopolga tashrif buyurgan ingliz sayyohi <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/George\_Sandys" rel="mw:ExtLink" title="George Sandys" class="cx-link" data-linkid="285">George Sandys</a> Kösemning ismini „Casek Cadoun" (haseki ayol) deb yozgan va uni „goʻzallikdan tashqari jodugar" deb hisoblagan. U sultonning Koʻsemga nisbatan „ehtirosli" muhabbati borligini daʼvo qilib, buning jodugarlik natijasi ekanini taʼkidlab oʻtadi. <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/George\_Sandys" rel="mw:ExtLink" title="George Sandys" class="cx-link" data-linkid="285">George Sandys</a> uni „nozik va ayni paytda uyatchan tabiatga ega" ayol sifatida tavsiflagan edi..

 Mahpeyker Kösem Sulton portreti, mil. 19-asr

Ahmad I ning vafoti
-------------------

1617-yil 22-noyabrda Ahmad tif va oshqozondan qon ketishi oqibatida erta vafot etganida, Koʻsem Mustafoning taxtga oʻtirishini qoʻllab-quvvatlagan fraksiya rahbari boʻlgan. Kösem oʻzining poraxoʻrligi va ulkan taʼsiri orqali Ahmadning oʻgay ukasi Mustafoni taxtga oʻtkazish uchun muvaffaqiyatli ishlarni amalga oshirdi. Ehtimol, u oʻgʻillarining oʻgay akasi Usmon sulton boʻlib, qatl etilishidan qoʻrqqan boʻlishi mumkin. Shuning uchun u Mustafoni sulton boʻlishni afzal koʻrgan, chunki u sultonni oʻz oʻgʻillarini tahdid sola olishligi sifatida koʻrmagan.

### Mustafo I hukmronligi

Mustafo ojiz va qobiliyatsizligi tarixda isbotlangan, chunki u (Ahmed I dan keyin) taxtga hech qanday boshqaruv tajribasisiz oʻtirgan ikkinchi sulton boʻlgan. U butun umrini haramda oʻtkazgan, faqat amaldorlar va ayollar oʻrgatadigan narsalarni oʻrgangan, shuningdek u umr boʻyi sultonlar qoʻlida qatl etilishidan doimo qoʻrqib kelgan, bir qancha saroy amaldorlari, xususan, Bosh qora amaldor Mustafo ogʻa bilan bu qoʻrquvni yengishga uringan. Oxir-oqibat, Bosh qora amaldor Mustafo ogʻa sultonni aqldan ozganligi haqidagi xabarlarni tarqatadi va taxtga oʻtirganidan 96 kun oʻtgach, 1618-yil 26-fevralda taxtdan agʻdariladi va uning oʻrniga Ahmadning toʻngʻich oʻgʻli Usmon va uning vafot etgan onasi Mahfiruz Xotun tayinlandi.
Usmonning sulton sifatida taxtga chiqishi bilan, uning birinchi harakati Mustafo tarafdorlari, shuningdek, uning taxtga chiqiishini taʼminlagan va uni boshqarishni rejalashtirganlarning hokimiyatini yoʻq qilish boʻlgan. Natijada Kösem va uning atrofidagilar Eski Saroyga (Eski Sarayi) surgun qilingan.

### Eski saroyda nafaqaga chiqishi

Usmon II va Mustafo I hukmronligi davrida Koʻsem 8 farzandlari bilan birga Eski Saroyga surgun qilinadi.
Vorislik printsipi sifatida kattalik paydo boʻlganligi sababli, shahzodaning onasi Eski Saroyda sultonining vafoti va oʻgʻlining taxtga kirishi oʻrtasidagi vaqtni belgilashi mumkinligi sababli, Kösem oʻzining haseki maqomini va kunlik maoshni saqlab qolishga muvaffaq boʻldi. U erda nafaqaga chiqqanda 1000 asper olgan va va vaqri kelib Kösemning hasekilik muddati tugagandan soʻng, bu lavozim oʻz ahamiyatini yoʻqotdi. Eski saroyga kelganida bir vaqtlar Volida sulton maqomi ostida faoliyat yuritgan Safiye Sulton bilan uchrashish imkoniga ega boʻldi.

### Usmon II hukmronligi

1619-yilda Usmon oʻgay onasi Kösemni ziyorat qilish uchun uch kunlik Eski Saroyga tashrif buyurib, uning tantanalarida qatnashib, Usmonlilar yigʻinlariga qarshi ish tutib, unga boʻlgan alohida mehrini namoyon qildi. U shuningdek, Kösemga Afinaning shimoli-gʻarbidagi sakkiz qishloqning daromadini sovgʻa sifatida bergan edi. Shuningdek, u oʻzining Damashqdan Makkaga yoʻl olgan ziyoratchilarga xizmat koʻrsatuvchi *vaqfiga* kiritgan edi. Kösem bu munosabatlarni oʻz taʼsiridan foydalanib, uni oʻgʻillarini qutqarishga koʻndirish niyatida rivojlantirgan boʻlishi mumkin. Darhaqiqat, Usmon 1621-yilgi Polsha yurishiga joʻnab ketayotib, faqat Kösemning oʻgʻillaridan boʻlgan kichik ukalarining kattasi Mehmedni qatl qiladi. Amakisi Mustafo, Usmonning ukalari kabi Kösem himoyasida tirik qolgan. Garchi Kösem va sulton Mustafo munosabatlari mustahkamlangan boʻlsa ham, yosh sulton uchun bu ishi ijobiy natija bermadi. Biroq, u Kösemning davlat masalalariga aralashganidan bezovta boʻlgandi.

1622-yil may oyida Usmon Mustafo va uning kichik ukalarini qatl etishi mumkinligini sezgan amaldorlar va saroy askarlari Mustafoning onasi Halime Sulton tomonidan qoʻllab-quvvatlanib, oʻz farzandlarining omon qolishi uchun sultonga qarshi davlat toʻntarishini rejalashtirdilar. Yanicharlar hHaramga bostirib kirib, Mustafoni haramdagi xonalardan birida topib olishdi va qoʻlga olishdi. Oʻn yetti yoshli Usmong Yedikule qamoqxonasiga qamaladi, soʻngra 1622-yil 20-mayda yangichalari aʼzolari tomonidan, asosan, Halimening kuyovi, Qora Dovud poshshoning saʼy -harakatlari bilan boʻgʻilib oʻldirilgan.

### Mustafo I ning ikkinchi hukmronligi

Islohotchi Usmon oʻrniga kuchsiz va qobiliyatsiz Mustafo Kösem koʻmagi bilan yana taxtga oʻtirdi. Avvaliga hokimiyat Kösem va uning onasi qoʻliga oʻtgan boʻlsa, qoʻzgʻolonni amalga oshirgan yanicharylar va boshqalar Usmonning oʻldirilishiga shiddatli munosabatda boʻlishdi: Ular oʻzlari Usmon oʻlimida javobgar deb bilganlarning hammasini qatl qilishgan va shu bilan birvaqtda Ahmadning qolgan oʻgʻillarini ham himoya qilishga urindilar. Halimanioʻgʻlining hukmronligini himoya qilish uchun fitnachilarni yoʻq qilish uchun muqarrar harakatlariga qarshi choralar qoʻllagan.

Oʻz mavqeini saqlab qolishga intilgan Kösem albaniyalik Mere Husayn Poshoning bosh vaziri etib tayinlandi. Mere Husayn Posho oʻzini oʻziga xos islohotchi sifatida koʻrsatib, Usmon qotillarga qarshi tezkor harakat qilishga vaʼda qildi. Lekin Husayn Posho vaziyatdan faqat oʻz manfaati uchun foydalandi, Usmonning qatlida aybdorlarni jazolash va oʻz manfaati uchun davlat xazinasiga bostirib kirish bahonasida keng tovlamachilik ishlarini amalga oshirdi.
Mustafo ikkinchi hukmronligining soʻnggi oylarida Usmonning qatli olamiga aloqador boʻlganlarning hammasini, jumladan Kösemning oʻgʻillarini ham qatl qilishni buyurishgandi. Ammo uning buyrugʻi bajarilgunga qadar, Kösem ham, amaldorlar yigʻini ham aralashib, uni yana bir martaMustafoni taxtdan chetlatishdi. Mustafo keyinchalik umrining qolgan qismini maxsus qafasda oʻtkazadi. Kösem oxir-oqibat vazirlar bilan oʻz oʻgʻli Murodni sulton etib tayinlash haqida kelishib oladi..

Volida sulton
-------------

### Murod IV hukmronligi

Murod taxtga oʻtirgandan soʻng Koʻsem Sulton davlat toʻntarishini uyushtirganlikda gumon qilinib, Shayxul-Islom oldida oʻzini oqlashga majbur boʻladi. Murod IV bor-yoʻgʻi oʻn bir yoshida sulton boʻldi va shuning uchun 1632yilgacha saltanat Koʻsem va uning tarafdorlari tomonidan boshqarib kelingan. To Murodning oʻzi hukmronlikni toʻliq qoʻlga kiritgunicha Kösemning oʻzi rasman regent unvoniga ega boʻlib, besh yil davlatni boshqaradi. Keyinchalik onasini davlat ishlaridan chetlatadi. Biroq, sulton onasining tajribasini va aql-zakovatini qadrlab, uning fikrini tinglab keladi. Bundan tashqari, Murodning tez-tez harbiy yurishlari paytida Koʻsem davlat boshqaruvida ishtirok etardi. Hattoki Murod barcha ukalarini qatl etishni buyurganida, u Ibrohimni qutqarishga muvaffaq boʻladi.

 Murod IV ning yoshligida tasvirlangan moyli rasm (anonim, taxminan 17-asr)
Kösem Toʻpqopi saroyiga ulugʻvor tantanali yurishi bilan kirib keladi, uning qarshisida minglab darveshlar uning kelajagini nishonlash uchun duolar bilan peshvoz chiqishadi. Oʻgʻli 1623-yil 10-sentabrda Murod IV sifatida taxtga oʻtirgach, u siyosiy maydonga tushadi. Uning oʻgʻli voyaga yetmaganligi sababli, u 1623-yil 10-sentabrda oʻgʻli taxtga chiqqanidan boshlab 1632-yilning 18-mayigacha nafaqat haqiqiy sulton, balki rasmiy regent, davlat noibasi (*noib-i-sultanat*) sifatida ham tayinlangan.

 Murod IVning Usmonli miniatyurasi
1623-yilda Usmonlilar saroyi Venetsiya Respublikasiga maktub yuborib, Murod IV taxtga oʻtirishini rasman eʼlon qiladi. Maktubda Kösemga haqiqiy sulton sifatida murojaat qilingan: „Janobi Hazrati Sulton Valide […] Alloh oʻzi bilan olib ketgan marhum Sulton Ahmad uchun juda muhim va suyukli inson edi va uni shu qadar sevardiki, unga uylanib, uni hurmat qilgan." Maktubda yana Kösemning oʻgʻlining nomidan hukmronlik qilishiga ishora qilingan: „Biz mansabni egallagan barcha ayollar orasida kamolot va feʼl-atvori bilan ajralib turadigan haqiqiy sultondan umid va ishonchimiz katta".

1623-yilda Murod taxtga oʻtirganidan koʻp oʻtmay, Venetsiya elchisining xabariga koʻra Kösemning siyosiy tajribasi haqida shunday deyilgan:

> "Butun kuch va hokimiyat onaning qo‘lida bo‘lib, Sulton Mustafodan mutlaqo farq qilib, umrining cho‘qqisida, yuksak aql va ruhiyat egasi bo‘lgan, uning hukmronligi davrida hukumat ishlariga tez-tez qatnashgan."
> 
> 

Ingliz elchisi Roe, Venetsiyaga joʻnamasidan bir oy oldin yozgan va yangi sultonni „oʻz otasini, aqlli va aqlli odam boʻlgan onasi qoʻyishini" bashorat qilgan.

Murod taxtga oʻtgandan soʻng, uning barcha aka-ukalari sultonr Haramining bir qismi boʻlgan qafaslarga qamalgan, u yerda taxtning mumkin boʻlgan vorislari uy qamogʻi va saroy amaldorlari tomonidan doimiy nazorat ostida ushlab turilgan.
Regent sifatida Kösem oʻgʻli Murod orqali imperiyani samarali boshqargan, parda ortidan turib *devon* majlislarida qatnashib turgan va ularni tashkil qilgan. U siyosiy arboblarni tayinlash va davlat boshqaruvini nazorat qilish bilan shugʻullangan, bu unga davlat arboblari, sudyalar va boshqa saltanat arboblari bilan yaxshi aloqa oʻrnatish imkonini bergan. U xalqaro shartnomalarni muhokama qilish uchun boshqa mamlakatlarning xorijiy elchilari bilan uchrashuvlar uyushtirgan. Yetakchi vazirlar oʻz maktublarini toʻgʻridan-toʻgʻri unga yozardilar, bunga javoban Kosem vazirlarga xat yozish uchun uning *kirasidan* foydalangan. Uning tashabbusi ostida 1623-yilda Kemankeş Kara Ali Posho bosh vazir etib tayinlanadi.

Kösem birinchi marta regent boʻlganida uning roli haqida aniq maʼlumotlar saqlanib qolgan. Turk tarixchisi Özlem Kumrular fikricha:

> ""Sadr vazirning iltimosidan koʻrinib turibdiki, bu davrda Koʻsem voyaga etmagan oʻgʻli bilan tomoshabinlar zalida boʻlishni va ulugʻ kishilarning har qanday iltimoslarini tinglashni xohlagan. Sadr vazir bu istakning qonunga to‘g‘ri kelmasligini juda muloyimlik bilan ta’kidladi: "Yo Rabbiy va hukmdor, qilayotgan ishing qonunga ziddir. Men sening sodiq xizmatkoringman va sendan ajralishni xohlamayman"..'"
> 
> 

Bosh vazir Ali Poshoning eng qoʻpol xatosi Safaviylar Shoh Abbosga 1624-yilda Bagʻdod va Erivanni qoʻlga kiritishga ruxsat berib, keyin esa oʻsha paytda oʻn ikki yoshli Murod va uning onasi Kösemdan bu xabarni yashirib qoʻygani boʻldi. Soʻngra, u darhol lavozimidan boʻshatilib, bosh vazirni qora amaldor Mustafo ogʻaning koʻmagida boʻgʻib oʻldirtiradi. Sadr vazirlik lavozimini keyinchalik Cherkes Mehmed Posho egallaydi.

#### Tashqi va ichki siyosat

 Koʻsem Sultonning Sadr vazir Xusrev Poshoga yozgan maktubi, 1627-yil.

Xorijiy dushmanlar va kuchli mahalliy zodagonlar Kösemning yuksalishini Usmonlilar davlatining qudrati va obroʻsiga putur yetkazish uchun imkoniyat deb bilishgan. Murod saltanatining dastlabki yillarida Kösem Usmonli-Safaviylar urushi paytida Bagʻdod va Erivanning yoʻqolishi, Livandagi qabilalarning qoʻzgʻoloni, Shimoliy Onadoʻlidagi Abaza poshsho qoʻzgʻoloni, Misrdagi valiylarning soʻzsiz vaʼdalari, barbar davlatlari tomonidan mustaqillikni tasdiqlash, Qrimdagi tatarlarning qoʻzgʻoloni va qozoqlarning Qora dengiz qirgʻoqlariga bostirib borishi va boshqalar bilan kurashishga majbur boʻladi.

 Koʻsem Sultonning Usmonli miniatyura surati, 1650-yil
### Ibrohim I hukmronligi

 1640-yildan 1648-yilgacha Usmonli imperiyasining sultoni sifatida hukmronlik qilgan Sulton Ibrohim surati.
1640-yilda sulton Murod uzoq davom etgan jigar sirrozidan vafot etadi. Ibrohim I sulolaning yagona vakili sifatida uning oʻrniga taxtga oʻtiradi, chunki Murodning oʻgʻillari yoʻq edi. Ibrohim hukmronlik qilgan dastlabki yillarida hokimiyat yana Kösemning qoʻlida edi. Kelgusida ona va oʻgʻil oʻrtasidagi munosabatlar yomonlashdi. Ibrohimning ruhiy holati, shuningdek, Usmonli davlatining ichki nizolari salbiy tarafga qarab oʻzgaradi. Ibrohim kanizaklarning taʼsiriga tushib, onasini Toʻpqopi tashqarisidagi yozgi bogʻga joʻnatadi. Shunda Ibrohim oradan maʼlum vaqt oʻtgach Kösem va bosh vazir uni taxtdan tushirishni rejalashtirayotganini bilib, vazirni qatl qiladi va onasini Iskandar-chelebiy bogʻga surgun qiladi. Ibrohimning Venetsiya bilan boshlagan Qandyon urushi aholining noroziligini keltirib chiqaradi va 1648-yilga kelib barcha saroy ayonlari, shu jumladan Kosemning oʻzi ham sultonni taxtdan agʻdarish zarur degan xulosaga kelishadi. Natijada 1648-yil 8-avgustda sulton taxtdan agʻdariladi va bir necha kundan soʻng fatvoga koʻra oʻldirildi. Ulkan saltanatning boshiga vafot etgan sultonning 7 yoshli oʻgʻli va Kösemning nevarasi Mehmed IV keladi. Mehmed taxtga oʻtirishi bilan uning onasi Turxon Volida unvonini olgan boʻlsa ham barcha imtiyozlar Kösemga nasib qiladi va uning oʻzi „Buyuk volida (eski valide)" unvonini oladi. Tajribasizligi va yoshligi tufayli — Turxon oʻsha paytda yigirma yoshlar atrofida edi: uni tajribali Koʻsem hokimiyatdan chetlatadi. Hatto oʻsha vaqtda Turxon 2000 asper olardi, Kösem esa 3000 asper olardi.

 1649-yil 15-mayda Usmonlilar va venetsiyaliklar oʻrtasida Fokchi dengiz jangi boʻlib oʻtdi, bunda Malta ritsarlari Giakomo Riva qoʻmondonligidagi yollangan Gollandiya va ingliz kemalari bilan birlashdi va natijada venetsiyaliklar gʻalaba qozondi (Jovanni Giakomo de Rossi tomonidan oʻyilgan gravür). asr)

Oʻlimi
------

Nafsoniyatli Turxon jangsiz taslim boʻlishni xohlamadi. Kösem hokimiyat tepasida yana uch yil oʻtigan vaqtd Turxon oʻz atrofida koʻplab tarafdorlarni toʻplashga muvaffaq boʻldi, ular orasida Haram ogʻalarilar boshligʻi va Bosh vazir ham bor edi. Kösem sulton tarafida esa yanicharlar turardi. Kösem amaldagi regentlik vazifalarini toʻliq bajarib turganiga qaramasdan, yangichalarning mamlakat siyosatiga katta taʼsiri tufayli xalq orasida tartibsizliklar boshlanadi. Bosh vazir Melek Ahmad Posho va yangichalarning rahbariyati tomonidan xazina taqchilligini yopish uchun koʻrilgan choralarga qaramasdan 1651-yil avgustida poytaxtda gʻalayonga koʻtariladi. Turxon maxfiy ravishda qoʻzgʻolonchilarni qoʻllab-quvvatlab turgan.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| Убийство Кёсем-султан. Гравюры из немецкого (1694) и французского (1670) изданий «Истории» Поля Рико. |

Taxminan oʻsha paytda yangichalar Kösem-Sultonning roziligi bilan Mehmed IVni zaharlashi va taxtga uning boshqa nabirasi Shahzoda Sulaymonni oʻtqazishni rejalashtiradi. Turxon esa bu rejalardan xabardor boʻlib qoladi ikki sulton xonimlar oʻrtasidagi adovat kuchayib ketadi.. Unga bu xabarni Kösemning kanizaklaridan biri boʻlgan, qoʻsh malay boʻlib chiqqan Melek-xotun yetkazadi. Uch yillik davom etgan kurash Turxon sultonning gʻolib boʻlishi bilan tugaydi. 1651-yil 3-sentyabrga oʻtar kechasi Kösem Sulton haramda Turxon tarafdorlari tomonidan oʻldiriladi, ammo bu qotillik aynan Turxon sultonning bevosita buyrugʻi bilan sodir etilganmi yoki yoʻqmi, aniq emas. Oʻsha paytda shayxul-islom boʻlgan tarixchi Karaçelebizade Abdülaziz Efendi soʻzlariga koʻra, Köseming qotili Uzun Sulaymon ogʻa va uning gumashtalari boʻlgan. Ular Kösemni haramdagi shkaflardan birida yashiringan holda topib, uni parda arqon bilan boʻgʻib oʻldirishgan. Kösem sulton tarixda oʻldirilgan yagona volida sulton boʻlgan. Baʼzi manbalarda uni „Shaxid ketgan volida" sifatida yozib qoldirilgan. Uning jasadi dastlab Eski Saroyga olib borilgan va shundan soʻng Sulton Ahmet masjidida Ahmad I yoniga dafn etilgan.

 Haramdagi *drama* (Stanislav Xlebowski, 1870)
 *"La malheureuse Sultane offrit en vain a celui qui l’avait decouverte un mouchoir rempli de sequins",* (Antoine-Laurent Castellan tomonidan oʻyma, 1812)

Shaxsiyati
----------

Usmonli imperiyasining tarixiy lugʻatida Kösem saroyning eng nufuzli ayollaridan biri deb ataladi. Koʻsem Sulton nafaqat sevimliligi bilan, balki goʻzal va aqlli ayol sifatida tasvirlangan. Pietro della Valle u haqida „chiroydan koʻra muloyimliligi shirinroq" ekanligini yozgan. 1612-yilda Venetsiya elchisi Simon Kontarini Kosemni „chiroyli va zukko va bundan tashqari … koʻplab isteʼdodlarga ega … U goʻzal kuylaydi, rasqga tushadi, natijada u sultonning sevgisidan bahramand boʻlishini davom ettiradigan ayol" deb taʼriflagan. Har doim uni hurmat qiladi, baʼzi hollarda uni tinglaydi va u doimo uning yonida boʻlishini xohlaydigan hukmdorning sevimlisi edi. Koʻsem ham oʻzini katta ehtiromi bilan sultonni tinglardi. Sulton bilan shaxsiy ishlar va davlat ishlari haqida tez-tez suhbatlashardi. Kontarinining elchi vorisi Kristofer Valye 1616-yilda Kosem haqida shunday yozgan edi: „U Sulton bilan xohlagan ishini qila olardi va uning qalbini butunlay zabt etgandi; unga hech narsada rad javobini aytmas edi". Simon Contarini 1645-yilda u haqida shunday yozib qoldirgan edi: „Koʻsem Sulton bosh malika, mashhur, keksa boʻlsa ham, lekin hali hamon goʻzalligini yoʻqotmagan edi"
„Islom entsiklopediyasi"ga koʻra, u oʻzidan „saxovatli, bagʻri keng va yuksak aqlli" ayol sifatida xotirasini qoldirgan 
Koʻsem Sulton hokimiyat tepasiga kelgach, yigirma besh yil Murod IV va Ibrohim I qoʻl ostida Volida sulton sifatida mamlakatni boshqardi, yana uch yil nabirasi Mehmed IV qoʻli ostida „Buyuk volida" (*buyuk valide*) unvoniga ega boʻldi. Ovrupoliklar Aleksandra Anastasiya Lisovskani koʻproq eslashadi, ammo turklar Kösemni ayollarning eng qudratlisi deb bilishadi. Pirs Kösemni „Ayollar Saltanatidan boʻlgan yorqin va nufuzli hasekilarning oxirgisi" deb ataydi. Kösem „fitna va fitnalarga mohir" edi, u ikkala oʻgʻilni taxtga chiqargan va merosxoʻrlik tartibini oʻzgartirganligi bilan tarixga muhrlangan.
Kösem tasviri sifatida Sultonning haramida oʻgʻli bilan yashagan va 1644-yilda Malta ritsarlari Qizilyar ogʻaning quli Mehmed IV enagasi tasviri ishlatilgan. Koʻsem Sulton asosan xalq va badiiy adabiyotda.
2012-yil 4-oktabrda Sotheby’sda chaqaloqni emizayotgan ayolning nomsiz surati sotildi. Sotheby’s ekspertlarining fikriga koʻra, u 17-asrning ikkinchi choragiga tegishli boʻlib, rasm muallifi Frants Hermann va Hans Gemmingerning nomaʼlum rassomi. Bular 1628-yilda Ferdinand II tomonidan Murod IV ga yuborilgan elchixona delegatsiyasi tarkibida boʻlgan avstriyalik rassomlardir. Rasmga ilova qilingan xulosaga koʻra, unda „Koʻsem yoki Mahpeyker Sulton nomi bilan mashhur boʻlgan Sulton Ahmad 1 (1603-1617) ning oʻgʻli, boʻlajak Sulton Murod IV (1623-1640) yoki boʻlajak sultonni emizayotgan suyukli rafiqasi tasvirlangan. Ibrohim (1640-1648)" boʻlgan. Bunday xulosaga nima asos boʻlgani nomaʼlum. Kösem 1628-yilda emizikli ona boʻlmagandi: Ibrohim 1615-yilda, Murod 1612-yilda tugʻilgan, sanʼat ustalari Istanbulga yetib kelganda Kösemning oʻgʻillari 16 va 13 yoshda edi .
Ilber Ortailaning "Milliyet "gazetasida chop etilgan maqolasida Kösem obrazi sifatida Jozefina Grassini portreti tasvirlangan.

Xayriya ishlari
---------------

Koʻsem Sulton Uskudarda masjid qurilishining tashabbuskori boʻlgan. Bu Murod IV davrida qurilgan yagona masjiddir. Koʻsem Sulton har yili Rajab oyida zindonlarni ziyorat qilib, qarzi tufayli qamalganlarni qarzini toʻlab ozod etardi. Shuningdek shahardagi baʼzi yemakxonalarni otaliqqa olgandi. Turmushga chiqmoqchi boʻlgan qizlarga sep ham qilib berardi.

Bolalari
--------

Koʻsem Sultonning bazı manbalarda 10ta farzandi bor deyilsa manbalarda 13ta farzandi bor deyiladi. Uni bizga serialda 8ta farzandi bor deyishgan. Ammo hayotda Koʻsem Sultonning koʻproq farzandlari boʼlgan. Uni aniq farzandlari deya Murod lV , Ibrohim l va Shahzoda Qosim boʻlsa qizlaridan Oysha va Fatma Sulton deyiladi. Ammo Koʻsemni yana 6 yoki 7 ta farzandi boʻlgan. Bular:Gavharhon Sulton,Hanzade Sulton, (Bunga Ibrohim l joyini Telli humoshoh Sultonga opalari Oysha,Fatma,Hanzoda va jiyani Ismihan kayani Qoʼliga suv tutib hizmat qilishga undagani va oxiri Edirnega surgun qilingani bunga Koʻsem Sultonning aniq farzandi boʻlganiga dalil boʻla oladi) Shahzoda Orhan,Shahzoda Selim, Shahzoda Sulaymon va Atike sulton boʻlgan.Tarihchi Pechevi Mehmet Honzoda va Sulaymonni Mahfiruz Sultonning farzandlari deb ataydi.Gavharhon Sultonni esa Fatma Hotunning qizi deydi.Aslida unday emas.Barchasi Koʼsem Sultonning farzandi Mahfiruzni esa Sulaymon ismli oʻgʻli boʻlgan Ammo u 1615-yilda tugʻilgan.Koʻsemni oʻgʻli esa 1613-yilda tugʻilgan

| Ism | Tugʻilgan vaqti | Vafot etgan vaqti | Hayot yoʻli |
| --- | --- | --- | --- |
| Shahzoda Mehmet | 1605 | 1621 | U Sulton Ahmet lning 2-ogʼli va Koʻsem Sultonning 1-farzandi. Shahzoda Mehmet 1621-yilda 16 yoshida akasi Sulton Usmon ol tomonidan qatl qilinadi. |
| Ayşe Sulton | 1605 | 1657 | Damad Gümülcineli Nasuh Posho, Damad Karakash Mehmed Posho, Damad Hofiz Ahmad Posho, Damad Murtazo Posho, Damad Ahmed Posho, Damad Voynuk Ahmad Posho, Damad Ibsher Mustafo Posho va Damad Ermeni Sulaymon Posho bilan turmush qurgan. 1612, 1620, 1623, 1626, 1636, 1645, 1655 va 1656-yillar. Ahmad I maqbarasi, Sulton Ahmad masjidida dafn etilgan.  |
| Fatma Sulton | 1606 | 1670 | Damad Chatalcali Hasan Posho, Damad Kara Mustafo Posho, Damad Sarrac Hasan, Canpoladzade Mustafo Posho, Damad Xoja Yusuf Posho, Damad Maqsud Posho, Damad Melek Ahmad Posho, Damad Kanbur Mustafo Posho, Damad Közbekchi Yusuf Posho 1624, 1628, 1628 1632, 1636, 1639, 1662, 1663 va 1667-yillarda turmushga chiqqan. Ahmad I maqbarasi, Sulton Ahmad masjidida dafn etilgan.  |
| Honzoda Sulton | 1607 | 1650-yil 23-sentyabr | 1623 va 1639 yillarda Ladikli Bayram Posho va Nakkash Mustafo Posho bilan turmush qurgan. Ibrohim I maqbarasi, Ayasofiya masjidida dafn etilgan.  |
| Gavharxon Sulton | 1608 | 1660 | 1612 va 1624-yillarda Ökuz Mehmed Posho va Topal Rajab Posho bilan turmush qurgan. Ahmad I maqbarasi, Sulton Ahmad masjidida dafn etilgan.  |
| Shahzoda Orhan | 1609-yil | 1611-yil | Shahzoda Orhan Kosem Sultonning 6-farzandi. U bolaligida kasallikdan vafot etgan. U serialda koʻrsatilmaydi. |
| Shahzoda Selim | 1611-yil | 1611-yil | Shahzoda Selim Koʻsem Sultonning 7-farzandi. U hali goʻdakligida kasallikdan vafot etgan. |
| Murod IV | 1612-yil 27-iyul | 1640-yil 8-fevral | Aysha Sulton uning yagona turmush oʻrtogʻi boʻlgan. 1623-yil 20-yanvarda vafot etgan. Sulton Ahmad I maqbarasi, Sulton Ahmad masjidida dafn etilgan.  |
| Shaxzoda Sulaymon | 1613 | 1635-yil 27-iyul | Ahmad I maqbarasi, Sulton Ahmad masjidida dafn etilgan.  |
| Shaxzoda Kasım | 1614 | 1638 yil 17-fevral | Murod III maqbarasi, Ayasofya masjidida dafn etilgan, 1635-yildan beri Usmonli taxtining vorisi  |
| Burnaz Atike Sultan | 1614-yil | 1674-yil | Atike sulton Koʻsem Sultonning 11-farzandi. U eng kichik qizi. U 2 yoki 3-marta turmushga chiqqan. |
| Ibrohim | 1615-yil 5-noyabr | 1648-yil 18-avgust | 1647-yilda Humoshoh Sultonga uylangan va uning yagona qonuniy xotini boʻlgan. Uning yana 7 nafar turmush oʻrtogʻi, jumladan Turxon Sulton ham bor edi. Mustafo I maqbarasi, Ayasofiya masjidida dafn etilgan, sulton 1640-yil 9-fevraldan 1648-yil 8-avgustgacha hukmron boʻlgan.  |
| Cemre Sulton | 1616-yil | 1620 yil | U Ahmet l va Kösem Sultonning 13-farzandi.U Ibrohimning singlisi edi.Cemre haqida ma'lumotlar kam.U 1620-yilda vafot etgan. |

Ommaviy madaniyatda
-------------------

### Galereya

* Yoʻqolgan asl nusxaning nusxasi, c. 1650-1699Yoʻqolgan asl nusxaning nusxasi, c. 1650-1699
* Usmonli miniatyurasidagi Buyuk Valide Xon, c. 17-asrUsmonli miniatyurasidagi Buyuk Valide Xon, c. 17-asr
* 1640-yilda Koʻsem Sulton tomonidan qurilgan Çinili bola kitobxonasi (kutubxona).1640-yilda Koʻsem Sulton tomonidan qurilgan Çinili bola kitobxonasi (*kutubxona*).
* Çinili Hamami (hammom), 1640-yilda Koʻsem Sulton tomonidan qurilganÇinili Hamami (*hammom*), 1640-yilda Koʻsem Sulton tomonidan qurilgan
* 1640-yilda Koʻsem Sulton tomonidan qurilgan Çinili Camii masjidi1640-yilda Koʻsem Sulton tomonidan qurilgan Çinili Camii masjidi

### Madaniyatda

Kösem Sulton koʻp kitoblardagi bosh qahramon hisoblanadi.

* Madlen de Gomes tomonidan 1722-yilda yozilgan „Anekdotlar, ou Histoire secrette de la maison ottomane" psevdotarixiy asarida ikki bob Koʻsem-Sultonga bagʻishlangan. U P. P. Ostrogorskiy tomonidan tarjima qilingan va 1787-yilda Rossiyada „Usmonli saroyining hazillari yoki eng unutilmas tarixiy maxfiy aktlari" nomi bilan nashr etilgan.
* Reşat Ekrem Koçu , Ahmet Refik Altınay , Ebubekir Subaşı , Erhan Afyoncu  kabi koʻplab mualliflar kitob yozishgan.

Koʻsem Sulton — filmlar va seriallarning bosh qahramoni yoki personalidit:

* Genc *Usmon* (1962) Kösem filmida Mukhterem Nur Koʻsem sulton rolisifatida .
* *Murod IV* (1981) haqidagi kinoda Kösem roʻlini Ayten Gökcher oʻynagan.
* *İstanbul Kanatlarımın Altında* (1996), as Kösem roʻlida Zuhal Olcay  .
* *Mahpeyker* (2010), filmida Kösem roʻlini Damla Sönmez (yosh Koʻsem) va Selda Alkor (qari Koʻsem)rolida  .
* *Muhtasham yuz yil. Kösem imperiyasi,* turli yoshdagi Kösem rolida Anastasiya Tsilimpiu, Beren Saat va Nurgul Yesilchay oʻynashgan.

Yana qarang
-----------

* Usmonlilar sulolasi
* Usmonli oila daraxti
* Usmonli sultonlarining onalari roʻyxati
* Usmonli sultonlarining turmush oʻrtoqlari roʻyxati
* Buyuk Valide Xan
* Ahmad I
* Ayollar sultonligi
* \* \* == Bibliografiya ==

* Davis, Fanny*. The Palace of Topkapi in Istanbul*. Scribner, 1970. OCLC 636864790.
* Imber, Colin*. The Ottoman Empire*. New York: Palgrave MacMillan, 2009.
* Kohen, Elli*. History of the Turkish Jews and Sephardim: Memories of a Past Golden Age*. Maryland: University Press of America, 2006.
* Mansel, Philip*. Constantinople: City of the World's Desire, 1453–1924*. New York: St. Martin's Press, 1995. ISBN 0719550769.
* Peirce, Leslie P.*. The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire*. Oxford University Press, 1993. ISBN 0195086775.
* Piterberg, Gabriel*. An Ottoman Tragedy: History and Historiography at Play*. California: University of California Press, 2003. ISBN 0-520-23836-2.
* Tezcan, Baki (2007). "The Debut of Kösem Sultan's Political Career". *Turcica* (Éditions Klincksieck) **39–40**. .
* Thys-Senocak, Lucienne*. Ottoman Women Builders*. Aldershot: Ashgate, 2006.
* Junne, George H.*. The Black Eunuchs of the Ottoman Empire: Networks of Power in the Court of the Sultan*. Bloomsbury Publishing, 2016. ISBN 978-0-8577-2808-1.

Manbalar
--------

1. ↑  Peirce 1993, s. 105 harvnb error: no target: CITEREFPeirce1993 (help): While Hurrem was the woman of the Ottoman dynasty best known in Europe, it is Kösem who is remembered by the Turks as the most powerful.
2. ↑  İlgürel 2002 sfnm error: no target: CITEREFİlgürel2002 (help); Tezcan 2008 sfnm error: no target: CITEREFTezcan2008 (help); Somel 2003 sfnm error: no target: CITEREFSomel2003 (help).
3. ↑  İlgürel 2002 sfnm error: no target: CITEREFİlgürel2002 (help); Tezcan 2008 sfnm error: no target: CITEREFTezcan2008 (help); Britannica sfnm error: no target: CITEREFBritannica (help).
4. 1 2  Somel 2003. sfn error: no target: CITEREFSomel2003 (help)
5. 1 2  Viaggi, vol.1 1843. sfn error: no target: CITEREFViaggi,\_vol.11843 (help)
6. ↑  İlgürel 2002 sfnm error: no target: CITEREFİlgürel2002 (help); Tezcan 2008 sfnm error: no target: CITEREFTezcan2008 (help); Somel 2003 sfnm error: no target: CITEREFSomel2003 (help); Britannica sfnm error: no target: CITEREFBritannica (help).
7. 1 2 3 4 5  Bosworth 1986. sfn error: no target: CITEREFBosworth1986 (help)
8. ↑  Sonyel 1993 sfnm error: no target: CITEREFSonyel1993 (help); Gibb 1954 sfnm error: no target: CITEREFGibb1954 (help); Davis 1970 sfnm error: no target: CITEREFDavis1970 (help).
9. ↑  Sonyel 1993 sfnm error: no target: CITEREFSonyel1993 (help); Augustinos 2007 sfnm error: no target: CITEREFAugustinos2007 (help).
10. 1 2  Davis 1970 sfnm error: no target: CITEREFDavis1970 (help); Augustinos 2007 sfnm error: no target: CITEREFAugustinos2007 (help).
11. ↑  Viaggi, vol.1 1843 sfnm error: no target: CITEREFViaggi,\_vol.11843 (help); Bosworth 1986 sfnm error: no target: CITEREFBosworth1986 (help).
12. ↑  Dankoff, Robert*. The Intimate Life of an Ottoman Statesman, Melek Ahmed Pasha, (1588-1662 : As Portrayed in Evliya Celeb's Book of Travels)*. State University of New York Press, 1991 — 89 bet. ISBN 978-0791406410.
13. ↑  Necdet Sakaoğlu*. Famous Ottoman women*. Avea, 2007 — 129 bet.
14. ↑  Baysun, M. Cavid, s.v. „Kösem Walide or Kösem Sultan" in *The Encyclopaedia of Islam* vol. V (1986), Brill, p. 272
15. ↑  Finkel, Caroline*. Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire, 1300-1923*. New York: Basic Books, 2005 — 197 bet. ISBN 978-0-465-02396-7.
16. ↑  A.H. de Groot*. *s.v. Murad IV in* The Encyclopaedia of Islam *vol. VII**. Brill, 1993 — 597 bet. ISBN 90-04-07026-5. „Kosem [qv] Mahpeyker, a woman of Greek origin (Anastasia, 1585–1651)"
17. ↑  Hogan, Christine*. The Veiled Lands: A Woman's Journey Into the Heart of the Islamic World*. Macmillan Publishers Aus, 2006 — 74 bet. ISBN 9781405037013.
18. ↑  Amila Buturović*. Women in the Ottoman Balkans: gender, culture and history*. I.B.Tauris, 2007 — 23 bet. ISBN 978-1-84511-505-0. „Kösem, who was of Greek origin. Orphaned very young, she found herself at the age of fifteen in the harem of Sultan Ahmed I."
19. ↑  Sakaoglu, Necdet*. Bu Mulkun Kadin Sultanlari*. Oglak, 2008 — 306 bet. ISBN 978-9753297172.
20. ↑  Fanny, Davis*. The Palace of Topkapi in Istanbul*. New York, Scribner, 1970 — 227 bet.
21. ↑  *Redhouse Turkish/Ottoman-English Dictionary*, 14th, SEV Matbaacılık ve Yayıncılık A.Ş. 1997 — 722 bet. ISBN 978-975-8176-11-3.
22. 1 2  Davis 1970, ss. 227–228 harvnb error: no target: CITEREFDavis1970 (help): „Kosem was said to have been the daughter of a Greek priest of one of the Aegean islands, probably captured during one of the Ottoman-Venetian maritime campaigns. Her name was Anastasia but was changed after her conversion, no doubt on her admission to the palace, to Mâh-Peyker (Moon-Shaped), and later by Sultan Ahmet to Kosem"
23. 1 2  Rank, Scott*. History's 9 Most Insane Rulers*. United States: Recorded Books, Inc. and Blackstone Publishing — 4, Chapter. 4 bet. ISBN 978-1664494176.
24. ↑  Kadınlar Saltanatı III. 14; Samur Devri: 27-28.
25. ↑  *Redhouse Turkish/Ottoman-English Dictionary*, 14th, SEV Matbaacılık ve Yayıncılık A.Ş. 1997 — 722 bet. ISBN 978-975-8176-11-3.
26. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23  Peirce 1993. sfn error: no target: CITEREFPeirce1993 (help)
27. ↑  CROUTIER, Alex*. HAREM : The World Behind the Veil*, 1989 — 118 bet. ISBN 978-0747504979.
28. ↑  Tezcan 2001. sfn error: no target: CITEREFTezcan2001 (help)
29. ↑  Peirce 1993, s. 105. sfn error: no target: CITEREFPeirce1993 (help)
30. ↑  Relazioni di ambascitori veneti al Senato…, op. cit. s. 22, 649.
31. ↑  Kia 2017. sfn error: no target: CITEREFKia2017 (help)
32. ↑  George H. 2016. sfn error: no target: CITEREFGeorge\_H.2016 (help)
33. 1 2 3 4 5 6  *Living in the Ottoman Realm: Empire and Identity, 13th to 20th Centuries*, pp. 199-201
34. 1 2  Shaw 1977. sfn error: no target: CITEREFShaw1977 (help)
35. ↑  Güler, Mustafa, Osmanlı Devleti‟nde Haremeyn Vakıfları, (Istanbul, Tarih ve Tabiat Vakfı, 2002), p. 60
36. ↑  Piterberg 2003. sfn error: no target: CITEREFPiterberg2003 (help)
37. 1 2  Mansel 1995. sfn error: no target: CITEREFMansel1995 (help)
38. 1 2  Hathaway, Jane*. The Chief Eunuch of the Ottoman Harem: From African Slave to Power-Broker*. Cambridge University Press, 30 August 2018. ISBN 978-1107108295.
39. ↑  Jenkins 2010. sfn error: no target: CITEREFJenkins2010 (help)
40. ↑  Koçu, R. E. Kösem Sultan, c. I, (Istanbul, Doğan, 2002), p.202
41. ↑  Leslie P. Peirce, Kösem Sultan: İktidar Hırs ve Entrika. 2015.
42. ↑  Peirce 1993, s. 235. sfn error: no target: CITEREFPeirce1993 (help)
43. ↑  Klaus Kreiser: *Der osmanische Staat 1300-1922*. München 2001, S. 1.
44. ↑  John Freely: *Inside the Seraglio: Private Lives of Sultans in Istanbul (Tauris Parke Paperbacks)* Paperback — December 30, 2016.
45. ↑  History’s 9 Most Insane Rulers, Scott Rank. 2016. p. 80
46. ↑  Stern, Bernhard*. The scented garden : anthropology of the sex life in the Levant*. New York: American Ethnological Press, 1934 — 120 bet.
47. ↑  Kohen 2006. sfn error: no target: CITEREFKohen2006 (help)
48. ↑  Bosworth 1986 sfnm error: no target: CITEREFBosworth1986 (help); Peirce 1993 sfnm error: no target: CITEREFPeirce1993 (help).
49. ↑  Финкель 2012. sfn error: no target: CITEREFФинкель2012 (help)
50. ↑  Thys-Şenocak 2006. sfn error: no target: CITEREFThys-Şenocak2006 (help)
51. ↑  Финкель 2012 sfnm error: no target: CITEREFФинкель2012 (help); Peirce 1993 sfnm error: no target: CITEREFPeirce1993 (help).
52. 1 2 3 4  İlgürel 2002. sfn error: no target: CITEREFİlgürel2002 (help)
53. ↑  Rycaut 1670 sfnm error: no target: CITEREFRycaut1670 (help); Rycaut 1694 sfnm error: no target: CITEREFRycaut1694 (help).
54. ↑  Peirce 1993 sfnm error: no target: CITEREFPeirce1993 (help); Финкель 2012 sfnm error: no target: CITEREFФинкель2012 (help); Carsten 1961 sfnm error: no target: CITEREFCarsten1961 (help).
55. ↑  Sakaoğlu 2008. sfn error: no target: CITEREFSakaoğlu2008 (help)
56. ↑  Peirce 1993 sfnm error: no target: CITEREFPeirce1993 (help); Bosworth 1986 sfnm error: no target: CITEREFBosworth1986 (help).
57. ↑  Augustinos 2007. sfn error: no target: CITEREFAugustinos2007 (help)
58. ↑  Lotichius 1707 sfnm error: no target: CITEREFLotichius1707 (help); Mignot 1787 sfnm error: no target: CITEREFMignot1787 (help).
59. ↑  Ерёмин 2013 sfnm error: no target: CITEREFЕрёмин2013 (help); Фрили 2017 sfnm error: no target: CITEREFФрили2017 (help); Koçu 2015 sfnm error: no target: CITEREFKoçu2015 (help); Altınay 2015 sfnm error: no target: CITEREFAltınay2015 (help); Subaşı 2017 sfnm error: no target: CITEREFSubaşı2017 (help); Afyoncu 2015 sfnm error: no target: CITEREFAfyoncu2015 (help); Taylan 2015 sfnm error: no target: CITEREFTaylan2015 (help); Sakaoğlu 2015 sfnm error: no target: CITEREFSakaoğlu2015 (help).
60. 1 2  KÖSEM SULTAN. sfn error: no target: CITEREFKÖSEM\_SULTAN (help)
61. ↑  Ådahl 2006. sfn error: no target: CITEREFÅdahl2006 (help)
62. ↑  Ortaylı. sfn error: no target: CITEREFOrtaylı (help)
63. 1 2 3 4 5 6 7  Singh, Nagendra Kr*. International encyclopaedia of Islamic dynasties *(reproduction of the article by M. Cavid Baysun "Kösem Walide or Kösem Sultan" in* The Encyclopaedia of Islam vol V)*. Anmol Publications PVT, 2000 — 423–424 bet. ISBN 81-261-0403-1. „Through her beauty and intelligence, Kösem Walide was especially attractive to Ahmed I, and drew ahead of more senior wives in the palace. She bore the sultan four sons – Murad, Süleyman, Ibrahim and Kasim – and three daughters – 'Ayşe, Fatma and Djawharkhan. These daughters she subsequently used to consolidate her political influence by strategic marriages to different viziers."
64. ↑  Gomez 1722. sfn error: no target: CITEREFGomez1722 (help)
65. ↑  Рак. sfn error: no target: CITEREFРак (help)
66. ↑  Koçu 2015. sfn error: no target: CITEREFKoçu2015 (help)
67. ↑  Altınay 2015. sfn error: no target: CITEREFAltınay2015 (help)
68. ↑  Subaşı 2017. sfn error: no target: CITEREFSubaşı2017 (help)
69. ↑  Afyoncu 2015. sfn error: no target: CITEREFAfyoncu2015 (help)
70. ↑  Genç Osman. sfn error: no target: CITEREFGenç\_Osman (help)
71. ↑  IV.Murad. sfn error: no target: CITEREFIV.Murad (help)
72. ↑  Istanbul Kanatlarimin Altinda. sfn error: no target: CITEREFIstanbul\_Kanatlarimin\_Altinda (help)
73. ↑  Mahpeyker - Kösem Sultan. sfn error: no target: CITEREFMahpeyker\_-\_Kösem\_Sultan (help)
74. ↑  Muhteşem Yüzyıl: Kösem. sfn error: no target: CITEREFMuhteşem\_Yüzyıl:\_Kösem (help)

Adabiyotlar
-----------

* Збаражский К. „Донесение о посольстве князя К. Збаражского в Турцию",*. Османская империя в первой четверти XVII века*. М.: Наука, 1984.
* Сулишовский С. „Письмо посла Сулишовского из Константинополя подчашему коронному игетману польному Станиславу Любомирскому",*. Османская империя в первой четверти XVII века*. М.: Наука, 1984.
* Финкель К.*. История Османской империи: Видение Османа*. М.: АСТ; Астрель, 2012. ISBN 978-5-17-043651-4.

* *Encyclopaedia of Islam*. Brill Archive, 1986. ISBN 9004078193. (ingl.)
* Ådahl K.*. The Sultan's Procession: The Swedish Embassy to Sultan Mehmed IV in 1657-1658 and the Rålamb Paintings*. Oxford: Swedish Research Institute in Istanbul, 2006. ISBN 9186884182. (ingl.)
* Alderson Anthony Dolphin*. The Structure of the Ottoman Dynasty*. Oxford: Clarendon Press, 1956. (ingl.)
* {{{заглавие}}}.(ingl.)
* Börekçi G. „Mustafa I",*. Encyclopedia of the Ottoman Empire*. New York: Infobase Publishing[en]. ISBN 1438110251. (turk.)
* Carsten, F. L.*. The New Cambridge Modern History*. CUP Archive, 1961 — 505—506 bet. ISBN 0521045444. (ingl.)
* Colin Imber*. The Ottoman Empire, 1300-1650: The Structure of Power*. New York: Palgrave Macmillan, 2009 — 66—68, 97—99 bet. ISBN 1137014067. (ingl.)
* Davis F.*. The Palace of Topkapi in Istanbul*. Scribner’s, 1970 — 227–228 bet. (ingl.)
* {{{заглавие}}}.(turk.)
* Fischer*. Melchior Lorck: Biography and Primary Sources*, Melchior Lorck. Copenhagen: The Royal Library Vandkunsten Publishers, 2009. ISBN 8791393612. (ingl.)
* Happel E.W. Lange J.*. Thesaurus exoticorum*. Hamburg: Gedruckt und Verlegt durch Thomas von Wiering, Buchdrucker und Formschneider bey der Börse, 1688. (olm.)Andoza:Ref-lat
* {{{заглавие}}}.(turk.)
* Lotichius J. P.*. Theatri Europaei Fünffter Theil/ Das ist: Außführliche Beschreibung Aller Denckwürdigen Geschichten/ Die sich in Europa, Als Hoch- und Nieder-Teutschland/ Franckreich/ Hispanien/ Jtalien/ Groß-Britannien/ Dennemarck/ Schweden/ Polen/ Moscaw/ Böhmen/ Hungarn/ Siebenbürgen/ Wallachey/ Moldaw: Jn der Türckey und Barbarey … vom Jahr 1643. biß ins 1647. Jahr/ allerseits begeben und verlauffen / [Johann Peter Lotichius]*. Franckfurt am Mayn: Andreä, 1707 — 645, 831, 832 bet. Andoza:Ref-lat
* Mignot V. Hawkins A.*. The History of the Turkish, Or Ottoman Empire,: From Its Foundation in 1300, to the Peace of Belgrade in 1740. To which is Prefixed An Historical Discourse on Mahomet and His Sucessors*. Scatcherd and Whitaker, 1787. ISBN 9754378401. (ingl.)
* Peirce Leslie P.*. The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire*. Oxford: Oxford University Press, 1993. ISBN 0195086775. (ingl.)
* Poisson de Gomez M.A.*. Anecdotes, ou Histoire secrète de la maison ottomane*. Amsterdam: F. L'Honoré, 1722. (Fransuzcha)
* Andoza:Нп5*.* . (Fransuzcha)
* Rycaut P.*. The History of the Present State of the Ottoman Empire: Containing The Maxims of the Turkish Polity, the Most Material Points of the Mahometan Religion, Their Sects and Heresies, Their Convents and Religious Votaries. Their Military Discipline, with an Exact Computation of Their Forces Both by Sea and Land … In Three Books*. R. Clavell, J. Robinson and A. Churchill, 1686. (ingl.)
* Rycaut P. Sagredo, Giovanni *. Die Neu-eröffnete Ottomannische Pforte: Bestehend: Erstlichen, In einer … Beschreibung Deß gantzen Türckischen Staats- und Gottesdiensts*. Augsburg Johann Jacob Schönig (Johann Christoph Wagner Bd 2) für Lorentz Kroninger und Gottl Göbels seel Erben, 1694 — 496 bet. (olm.)
* Sakaoğlu Necdet*. Bu mülkün kadın sultanları: Vâlide sultanlar, hâtunlar, hasekiler, kadınefendiler, sultanefendiler*. Alfa Basım Yayım Dağıtım Ltd, 2015. ISBN 978-605-171-079-2.
* Somel S. A.*. Historical Dictionary of the Ottoman Empire*. The Scarecrow Press, imprint of Rowman & Littlefield, 2003. ISBN 0810866064. (ingl.)
* Sonyel S. R.*. Minorities and the destruction of the Ottoman Empire*. Turkish Historical Society Printing House, 1993. ISBN 975-16-0544-X. (ingl.)
* Süreyya, Mehmed Bey*. Sicill-i Osmani*. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1996. ISBN 975-333-0383. (turk.)
* {{{заглавие}}}.(ingl.)
* Sakaoğlu N.*. Bu mülkün kadın sultanları*. İstanbul: Oğlak Yayıncılık, 2008. (turk.)
* Thys-Şenocak L.*. Ottoman Women Builders: The Architectural Patronage of Hadice Turhan Sultan*. Aldershot: Ashgate, 2006. ISBN 0754633101. (ingl.)
* *Viaggi di Pietro della Valle, il pellegrino : descritti da lui medesimo in lettere familiari all'erudito suo amico Mario Schipano, divisi in tre parti cioè : La Truchia, La Persia, e l'India, colla vita dell'autore*. Brighton: G. Gancia, 1843. (ital.)
* Ерёмин В.Н.*. 100 великих интриг*, 100 великих. М.: Вече, 2013. ISBN 5444470454.
* Фрили Д.*. Тайны Османского двора. Частная жизнь султанов*. М.: Литрес, 2017. ISBN 5457445623.
* Afyoncu У.*. Muhtesem Valide — Kösem Sultan*, Tarih Dizisi. İstanbul: Yeditepe Yayinevi, 2015. ISBN 6059787231. (turk.)
* Altınay A.R.*. Kösem Sultan: Kadınlar Saltanatı*. İstanbul: Yeditepe, 2015. ISBN 9786059787147. (turk.)
* H. A. R. Gibb*. The Encyclopaedia of Islam*, 1954.
* Koçu R. E.*. Kösem Sultan*. İstanbul: Doğan Kitap, 2015. ISBN 978-605-09-2610-1. (turk.)
* Taylan N.*. Valide Mâhpeyker Kösem Sultan ve Dönemi*. İstanbul: Ekim Yayinlari, 2015. ISBN 6058575737. (turk.)
* Subaşı E.*. Kösem Valide Sultan*. İstanbul: ÇELİK YAYINEVİ, 2017. ISBN 6059495462.  (Wayback Machine saytida 2021-05-15 sanasida arxivlangan)(turk.)


| * k
* m
* t
Usmonlilar imperiyasi volida sultonlari |
| --- |
| 
* Halime Hatun
* Malhun Hatun
* Nilüfer Hatun
* Gülçiçek Hatun
* Devlet Hatun
* Emine Hatun *or* Şehzade Hatun
* Hüma Hatun
* Gülbahar Hatun
* Gülbahar Hatun
* Ayşe Hafsa Sultan
* Hürrem Sultan
* Nurbanu Sultan
* Safiye Sultan
* Handan Sultan
* Halime Sultan
* Mahfiruz Hatun
* Mahpeyker Kösem Volida Sulton
* Hatice Turhan Sultan
* Saliha Dilaşub Sultan
* Muazzez Sultan
* Gülnuş Sultan
* Saliha Sultan
* Şehsuvar Sultan
* Mihrişah Kadın
* Şermi Kadın
* Mihrişah Sultan
* Sineperver Sultan
* Nakşidil Sultan
* Bezmiâlem Sultan
* Pertevniyal Sultan
* Şevkefza Kadın
* Tirimüjgan Kadın
* Gülcemal Kadın
* Gülistu Kadın

 |

| * k
* m
* t
Usmonlilar imperiyasi sultonlarining ayollari |
| --- |
| Volida sultonlar | 
* Nilüfer Hatun
* Devlet Hatun
* Emine Hatun
* Hüma Hatun
* I. Gülbahar Hatun
* Ayşe Hafsa Sultan
* Nurbanu Sultan
* Safiye Sultan
* Handan Sultan
* Halime Sultan
* Mahfiruz Hatice Sultan
* Mahpeyker Kösem Volida Sulton
* Hatice Turhan Sultan
* Saliha Dilaşub Sultan
* Emetullah Râbia Gülnûş Sultan
* Saliha Sebkati Sultan
* Şehsuvar Sultan
* Mihrişah Valide Sultan
* Ayşe Sineperver Sultan
* Nakşidil Sultan
* Bezmiâlem Valide Sultan
* Pertevniyal Sultan
* Şevkefza Sultan
* Rahîme Perestû Sultan

 |
| Hotunlar | 
* Halime Hatun
* Malhun Hatun
* Asporça Hatun
* Theodora Hatun
* Gülçiçek Hatun
* Tamara Hatun
* Devletşah Hatun
* Olivera Despina Hatun
* Hafsa Hatun
* Hatice Halime Hatun
* Mara Hatun
* Sitti Mükrime Hatun
* Çiçek Hatun
* Gülşah Hatun
* Anna Hatun
* Helena Hatun
* II. Gülbahar Hatun
* I. Ayşe Hatun
* Hüsnüşah Hatun
* Bülbül Hatun
* Gülruh Hatun
* Şirin Hatun
* Nigâr Hatun
* II. Ayşe Hatun
* Gülfem Hatun
* Fülane Hatun
* Akile Hatun
* Meylişah Hatun

 |
| Haseki sultonlar | 
* Mahidevran Sultan
* Hürrem Sultan
* Ayşe Sultan
* Ayşe Sultan
* Hatice Muazzez Sultan
* Telli Hümaşah Sultan
* Şivekar Sultan
* Rabi'a Sultan

 |
| Sulton xonimlar | 
* Emine Mihrişah Kadınefendi
* Rabia Şermi Kadınefendi
* Aşubcan Kadınefendi
* Hoşyar Kadın
* Tirimüjgan Kadınefendi
* Gülcemal Kadınefendi
* Düzdidil Kadınefendi
* Dürrinev Kadınefendi
* Hayranıdil Kadınefendi
* Neşerek Kadınefendi
* Nâzikedâ Kadınefendi
* Bedrifelek Kadınefendi
* Bidâr Kadınefendi
* Mezîde Kadınefendi
* Müşfika Kadınefendi
* Emine Nazikeda Kadınefendi
* Kamures Kadınefendi

 |
| Iqbollar | 
* Nükhetsezâ Hanım
* Gülüstü Hanım
* Serfiraz Hanım
* Peyveste Hanım
* Fatma Pesend Hanım
* Behice Hanım
* Saliha Naciye Hanım
* Nimet Nevzad Hanım
* Nevvare Hanım

 |