An'anaviy Istriya uslubida kiyingan "Šavrinke"lar
**Šavrinke** (slovencha: , birlik shakli: Šavrinka; italyancha: *savrine* yoki saurine) shimoliy Sloveniya Istriyasining hinterlandlaridan, shuningdek, Xorvatiya Istriyasidan kelgan qizlar va ayollar bo'lib, ular shahar bozorlarida ekinlar va boshqa mayda tovarlarni sotganlar.

Ayniqsa, hozirda Italiya hududiga qarashli bo'lgan Trieste shahri atrofida faol faoliyat yuritgan *Šavrinke* qishloq xo'jaligi mahsulotlarini yaqin atrofdagi shaharlarga sotish orqali o'z uy xo'jaliklariga daromad keltirishgan. *Šavrinke* tomonidan sotilgan asosiy mahsulot tuxum bo'lgan. Ular xarid qilish uchun ba’zan igna, ip, to'g'nog'ich, qaychi kabi mahsulotlarni ham olib kelishgan.

Ayollarning uydan tashqaridagi boshqa ko'plab mehnat turlari singari, *Šavrinke* ham, odatda, yosh o'smirlik davridanoq savdo-sotiq bilan shug'ullangan. Xususan, ular boshlang‘ich maktabning olti sinfini tamomlagandan so‘ng onalaridan hunar o‘rganar va turmush qurgach, ish faoliyatini to‘xtatganlar. Faqat og'ir iqtisodiy vaziyatlarda turmush qurgan ayollar bu hunari orqali daromad topishda davom ettirganlar, bu esa ba'zan shahar va qishloq markazlari orasida bir necha kun yurish yoki kuniga kamida uch soat yurish singari qiyinchiliklarni keltirib chiqargan. *Šavrinke* asosan tuxum va non sotgan, lekin yo'ldan rezavorlar va yong'oqlarni ham yig'ib borgan.

Ayollar *Šavrinke* bo'lib ishlagan uy xo'jaliklari asosan juda kambag'al qatlamdan bo'lgan. Shunday qilib, uy xo'jaligi erkaklari ko'pincha yelkalarida ketmon bilan Triest viloyatidagi qishloqlarni aylanib, pullik ish qidirganlar. Usha davrda odamning yelkasidagi ketmon uni ishlashga yaroqli va kambag'al ekanligini bildigan. *Šavrinke* uchun ularni boshqalardan ajratib turadigan belgisi oyoqlari bo'lib, ular chang, loy va yo'llarni to'ldirgan hayvonlarning axlatlari ifloslangan bo'lgan. Bu hududda so'zlashuvchi sloven lahjasida (Bržanija yoki Kraški rob deb nomlanadi) bu turdagi yo'l sarqitlarini o'ziga ilashtirib olish *šavre* deb atalgan, shuning uchun ham bu ayollarga aynan shu nom berilgan. Aksariyat lug'atlarda *šavra* "noqulay, qo'pol" ayol deb tarjima qilinadi. Sloveniyadagi Šavrin tepaliklari *Šavrinke* nomi bilan atalganmi yoki aksinchami, bu haqida aniq ma'lumot mavjud emas.

Ushbu mehnat shakli asosan XIX asrning oxirlarida paydo bo'lgan va Ikkinchi Jahon urushi oxirida deyarli yo'q bo'lib ketgan. Tinchlik davrida Istriya qishlog'idagi *Šavrinke*ning asosiy ishi bo'lmish tuxum sotish Birinchi Jahon urushi davrida Avstriyada va urushdan keyin fashizm davrida mintaqa tegishli bo'lgan Italiyada tuxum sotishni tartibga solishga qaratilgan hukumat qoidalari bilan cheklangan. Keyinchalik ancha qimmat bo'lgan tuxum sotish litsenziyalarining joriy etilishi *Šavrinkening* aksariyat qismini o'zlarini va bolalarini xavf ostiga qo'ygan de-fakto kontrabandachilarga aylantirgan. Italiya hukmronligi davrida tuxumlarning noqonuniy savdosi bilan shug'ullanganlik uchun jazo asosan mahalliy politsiya kuchlari tomonidan amalga oshirilgan, ular tuxumlarni musodara qilgan va ba'zida kontrabandachini bir kecha hibsda saqlagan. Ularning noqonuniy holatga moslashishi *Šavrinke* sotadigan mahsulotlar qatoriga grappa va sigaretalar kabi boshqa juda kerakli tovarlarning qo'shilishiga olib kelgan. 

Zamonaviy Sloveniyada *Šavrinke* mahalliy folklorning bir qismiga aylanib ulgurgan. Ular mashaqqatli mehnat evaziga qishloqlariga havas qilsa arzigulik daromad keltirgan ayollar sifatida esga olinadi, bu esa ularni ma'lum bir davr davomida qimmatli turmush o'rtoqqa aylantirgan. Istriya ramzi bo'lgan ularning hayoti Marjan Tomšičning "*Šavrinke*" (1986) kabi romanlarida, shuningdek, Alojz Kocjančičning she'rlarida (*Šavrinske pesmi*, 1962) tilga olingan*.* Sloveniya sohilidagi Xrastovlje qishlog'ining janubida mashhur rassom, qishloqda tug'ilib-o'sgan Jože Pohlen tomonidan 1990-yilda o'rnatilgan haykal bo'lib, unda boshiga bir savat non ko'tarib olgan *Šavrinka* tasvirlangan. Mahalliy "Šavrini inu anka Šavrinke" madaniy birlashmasi merosni muhofaza qilish shakli sifatida ko'pincha bu ayollar hayotidan keltirilgan sahnalarni ommaga namoyish etishadi. *Šavrinkening* qayta kashf etilishi ba'zi olimlar tomonidan davlat chegaralarini kesib o'tuvchi mintaqaviy Istrian o'ziga xosl tarzda rivojlanishining bir qismi sifatida ko'riladi, lekin mintaqada Sloveniya milliy elementiga urg'u beriladi.

1. ↑  Del Bello, Nicoló*. La Provincia dell' Istria. Studi economici.*. Koper: Capodistria, 1890 — 132 bet.
2. ↑  Ivančič, Miloš*. Abitanti so v Istri*. Lipa, 2014. ISBN 97896193762-0-1.
3. ↑  *Andrejabutolo.* „Šavrinske vasi". *skokcezplot* (2018-yil 11-iyul). Qaraldi: 2021-yil 7-mart.
4. ↑   „šavra",*Slovar slovenskega knjižnega jezika*, Druga, dopolnjena in deloma prenovljena, Inštitut za slovenski jezik Frana Ramovša ZRC SAZU, 2014.
5. ↑  Rožac Darovec, Vida (2007). "L'attraversamento del confine nei ricordi delle donne istriane". *Qualestoria* **XXXV** (1): 37–58.
6. ↑  Verginella, Marta (2018). "La mobilità femminile tra confini politici e nazionali nell'area alto-adriatica tra Ottocento e Novecento". *DEP* **38**: 69–82.
7. ↑  Ledinek, Špela*. Potepanja po poteh Šavrinke Marije*. Ljubljana: Slovensko etnološko društvo, 2000. ISBN 9789619031988.
8. ↑  „Kulturno društvo Šavrini in anka Šavrinke Gračišče" (sl). *savrinke.blogspot.com*. Qaraldi: 2021-yil 7-mart.