**Din falsafasi**- tafakkur shakllaridan bo‘lgan 
tushunchalar matn va maqsad mohiyatidan kelib chiqib, 
turlicha mazmun kasb etishi, keng va tor ma’nolarda 
qo‘llanilishi mumkin. "Din falsafasi" tushunchasi haqida 
ham shunday deyish mumkin. Xususan, keng ma’noda u din 
haqidagi falsafiy qarashlarni anglatadi. Bunday talqinda 
din falsafasi falsafa kabi qadimiy ildizlarga ega bo‘lib, 
asrlar davomida din, uning mohiyati, inson va jamiyat 
hayotidagi o‘rni haqida shakllangan xilma-xil falsafiy 
qarashlar, yondashuvlar va ta’limotlarni qamrab oladi. 
Tor ma’noda esa, din falsafasi falsafiy usullar va 
tushunchalar apparatini ishga solgan holda dinni o‘ziga xos ijtimoiy-madaniy hodisa sifatida o‘rganuvchi mustaqil 
fanni anglatadi.  

Din din falsafasining bilish predmeti hisoblanishi, 
ya’ni "din o‘zi nima?" degan savolga javob izlashi bir 
qarashdayoq aniqdek tuyulsa-da, ammo ushbu hodisaning 
talqini hamma vaqt ham bir xil emasligini qayd etish 
lozim. Zero, din, bir tomondan, umuman, o‘zining mohiyati 
nuqtai nazaridan, ya’ni mavhum, metafizik ma’noda, 
ikkinchi tomondan, o‘zining konkret namoyon bo‘lish shakli,xususiy holatida tadqiq etilishi mumkin. Ushbu ikki 
yondashuv ma’lum ma’noda bir-birini to‘ldiradi. Zero, 
birinchi holatda dinning mohiyati haqida yaxlit tasavvur 
hosil qilinsa, dinga xos bo‘lgan xususiyatlar hamisha 
konkret shakl, ko‘rinishlarda namoyon bo‘lishini inobatga 
olsak, ikkinchi holatda umuman dinga xos xususiyatlarni 
chuqurroq anglash mumkin bo‘ladi.  
 
Din falsafasi o‘z predmetini o‘rganishda tayanadigan 
metodologiya konkret falsafiy tizim, ta’limotning o‘ziga 
xosligi bilan belgilanadi. Shunday ekan, dinning falsafiy 
talqinini mantiqiy asoslash bilan birga bilishning adekvatligini ta’minlash ham alohida ahamiyat kasb etadi.  
 
Bilishning haqiqiy (adekvat)ligini ta’minlashda 
olingan natijalarning mantiqiy va nazariy jihatdan 
ziddiyatli bo‘lmasligi gnoseologiyaning muhim 
qoidalaridan biri hisoblanadi. Ammo umuman to‘g‘ri bo‘lgan 
mazkur qoida konkret falsafiy tizim, ta’limot doirasida 
yaratilgan va unga zid bo‘lmagan, uning asosiy talablaridan tashqariga chiqmaydigan din haqidagi qarashlarni adekvat deb hisoblashga zamin yaratadi.Zero, bunday holatda biz din haqidagi bilimlardan ko‘ra ushbu konkret falsafiy tizim,ta’limot va uning dinga bo‘lgan munosabati haqida ko‘proq bilimga ega bo‘lamiz. Chunki tadqiqotchining shakllanib bo‘lgan qarashlari va yondashuvlari ta’sirida dinning o‘zi emas, balki unga bo‘lgan munosabat yoritiladi. Demak,din falsafasida mantiqiy ziddiyat yo‘q bo‘lgan xulosa,qarashlarni haqiqat, deb qabul qilish yetarli emas.Haqiqat deb qabul qilingan bilimlarda dinning mohiyati aks etishi lozim. Shundagina din falsafasidan din haqidagi ahamiyatli natijalarni kutish mumkin. Bunda obyektivlik tamoyiliga rioya qilish nihoyatda muhim.  
 
Obyektivlik tamoyili din falsafasini o‘z predmetiga 
real mavjud hodisa sifatida qarashni, tan olishni 
talab etadi. Biroq obyektivlikni xolislik bilan 
chalkashtirish kerak emas. Xolislik tadqiqotchining 
o‘rganayotgan predmetidan muayyan darajada begonalashuviga 
va shu tufayli uning yetarlicha anglanmay qolishiga zamin 
yaratishini inobatga olsak, din falsafasi nuqtai nazaridan 
obyektivlik va xolislik bir xil mazmunga ega emasligi 
oydinlashadi.  
 
Bilish predmetini tushunishda subyektivlik tamoyili 
ham muhim ahamiyatga ega. Ushbu tamoyil bilish predmetiga 
u yoki bu shaklda daxldorlikni talab etadi va unga nisbatan yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan noxolis munosabatning oldini olishga xizmat qiladi.  
 
Umuman olganda, o‘rganilayotgan predmetning realligi 
obyektivlikni, uni tushunish zarurati subyektivlikni 
talab etadi. Ammo ushbu ikki tamoyildan faqat biri ustuvor 
ahamiyat kasb etmasligi lozim. Xususan, tarix va zamonaviy voqelik obyektivlik tamoyilining mutlaqlashtirilishi 
dinga salbiy munosabatni, uning ashaddiy tanqidini 
keltirib chiqarishini ko‘rsatadi. Subyektivlik
tamoyilining ustuvorligi esa dinning muayyan shakliga 
alohida e’tibor tufayli umuman din fenomeniga xos 
xususiyatlarning nazardan qochirilishiga va bilish 
natijalarining bir yoqlama bo‘lib qolishiga olib keladi. 
Demak, ikkala tamoyilning ham o‘z holicha qo‘llanilishi 
dinni adekvat anglash jarayoniga ziddir. Bundan din 
falsafasi haqiqatan ham din fenomenini bilishga harakat 
qilar ekan, u tom ma’noda dindan tashqarida bo‘lishi 
mumkin emasligi haqidagi xulosa kelib chiqadi. Chunki din 
falsafasining maqsadi dinni obyektiv ham, subyektiv ham 
talqin etish emas, balki uni adekvat nazariy tadqiq etish, 
taxdil qilish va tasvirlashdan iborat. Bu oxir-oqibatda 
falsafiy-diniy tadqiqotlar natijalarining umuman va 
barcha uchun tushunarli hamda ahamiyatli bo‘lishiga zamin 
yaratadi. Yagona falsafiy tilning bo‘lishi ehtimoldan 
nihoyatda uzoq bo‘lsa-da, bilish natijalarining boshqalar 
uchun ham tushunarli bo‘lishini ta’minlash nihoyatda 
muhimligini ta’kidlash zarur.  
 
Din falsafasining asosiy muammolari. Din 
falsafasining dinshunoslik fanlari tizimidagi o‘rni, 
dinni falsafiy tadqiq etishning usullari masalasini hal 
etish u o‘rganadigan muammolar ichida alohida ahamiyatga 
ega. Zero, ushbu masalaning muvaffaqiyatli yechimi uning 
maqomi va o‘ziga xos xususiyatlarini aniq belgilab olishga 
yordam beradi.  

Bugungi kunda dinning mohiyatiga turlicha yondashuvlar 
va ularga asoslangan turfa ta’riflar mavjud. Bu tadqiqot 
metodologiyasi xilma-xilligining tabiiy hosilasidir. 
Shu nuqtai nazardan qaraganda, dinning ijtimoiy hodisa 
sifatidagi o‘ziga xosligini ko‘rsatuvchi falsafiy ta’rifni 
ishlab chiqish va uni shakllantirishga yondashuv tamoyillari mazmunini aniqlash ham din falsafasining dolzarb muammolaridan biri bo‘lib qolmoqda.  
 
Shuningdek, dinning ontologik va gnoseologik asoslari va 
manbalarini tadqiq etish bilan bog‘liq bo‘lgan masalalarda umume’tirof etilgan metodologik bazani shakllantirish 
ham din falsafasi oldida turgan muhim muammolar 
sirasiga kiradi.  
 
Dinning mohiyatini anglash unga xos xususiyalarning 
tizimli taxdil qilinishi bilan uzviy bog‘liq. Shu ma’noda 
diniy dunyoqarash, ontologiya, gnoseologiya, tafakkur va 
tilning o‘ziga xos xususiyatlari tadqiq etish, bu borada 
mavjud bo‘lgan qarashlar va yondashuvlarda yakdillika 
erishish ham din falsafasining muhim muammolaridan 
hisoblanadi.  
 
Din falsafasi uchun ulkan ahamiyatga ega muammolar 
qatorida xudo haqidagi teistik ta’limotlarning mazmuni, 
ularning yuzaga kelish sabablarini tadqiq etish, diniy 
falsafaning mazmuni va o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlash,mazkur yo‘nalishdagi qarashlarni qiyosiy o‘rganish bilan bog‘liq masalalar mavjudligini ham qayd etish zarur.  
 
Din falsafasining falsafiy va dinshunoslik fanlari 
tizimida tutgan o‘rni. Ilm-fan rivojlanishining ilk 
bosqichlarida dinshunoslik alohida va mustaqil fan 
sifatida rivoj topgan. Ammo uzoq taraqqiyoti davomida 
dinshunoslik sertarmoq sohaga - din fenomenining 
xilma-xil qirralarini tadqiq etadigan fanlarni o‘zida 
birlashtirgan tizimga aylandi. Bugungi kunda mustaqil 
maqomga ega bo‘lgan dinlar tarixi, din sotsiologiyasi, din 
psixologiyasi kabi fanlarning mavjudligi bunga dalil 
bo‘la oladi. Bu dinshunoslikning yaxlit tizim sifatidagi 
rivoji konkret fanlar taraqqiyoti bilan uzviy bogliq 
holda kechayotganini, ular o‘rtasida integratsiyalashuv 
mavjudligini ko‘rsatadi.  
 
Dinshunoslik doirasida fanlarga xos differensiallashuv ham davom etmoqda. Bu dinshunoslik tarkibida dinning konkret namoyon bo‘lish shakllarini tadqiqot predmetiga aylantirgan va ko‘plab mustaqil fanlarni o‘zida birlashtirgan yo‘nalish (tarmoq)larning 
yuzaga kelishiga zamin yaratmoqda. Masalan, bugungi 
kunda Qur’onshunoslik, hadisshunoslik, fiqh kabi 
bir qator fanlarni o‘ziga qamrab olgan islomshunoslik 
dinshunoslikning alohida tarmog‘iga aylanib ulgurgani 
fikrimizning isboti bo‘la oladi.  

Shu nuqtai nazardan qaraganda, din falsafasining
mustaqil fan sifatida shakllanishi bir tomondan, 
falsafiy bilimlar, ikkinchi tomondan, dinshunoslik 
fani tarmoqlashuvi va mazkur jarayonda yuzaga kelgan 
integratsiyaning hosilasi hisoblanadi.  
 
Falsafa va dinshunoslik munosabatlari doirasida 
dinni falsafiy anglashning o‘ziga shakli diniy falsafa 
(falsafiy teologiya) shakllanganini ham ta’kidlash zarur.  
 
Diniy falsafa diniy dunyoqarash tamoyillaridan 
kelib chiqadigan tasavvurlar, g‘oyalar, Yaratuvchi va olam 
(ontologiya va metafizika), inson (antropologiya), jamiyat 
(sotsiologiya, istoriosofiya), bilish jarayoni (gnoseologiya va epistemologiya), qadriyatlar (aksiologiya) haqidagi qarashlar tizimini o‘z ichiga oladi. Sodda qilib aytganada,u din kompetensiyasiga kiradigan ontologik, antropologik,gnoseologik muammolarni falsafiy tushunchalar va usullardan foydalangan holda tadqiq etadi. Shu nuqtai nazardan qaraganda, diniy falsafa, bir tomondan, falsafiy bilimlarning, ikkinchi tomondan, ilohiyotning tarkibiy qismi hisoblanadi.  
 
Diniy falsafa din falsafasi kabi dinning mohiyatiga 
e’tibor qaratadi.U falsafiy tafakkur natijalariga 
tayangani uchun o‘zida e’tiqod va ratsionallik, dogmatika 
va hurfikrlilikning birligini namoyon etadi, dinning 
mohiyatida yashiringan donishmandlikning ma’nosini 
anglash uchun imkoniyat yaratadi.  
 
Din falsafasi rivoji dinlar tarixi, din sotsiologiyasi 
va din psixologiyasi kabi fanlar taraqqiyoti bilan ham 
uzviy bog‘liq.Xususan, dinlarning o‘tmishini uning 
konkret shakllarida tiklashga, diniy e’tiqodning turli 
ko‘rinishlari haqidagi ma’lumotlarni to‘plash, saqlash va 
izoxdashga xizmat qilar ekan dinlar tarixi fani konkret 
dinlar va umuman dinning ijtimoiy hodisa sifatidagi 
rivojining u yoki bu davriga xos xususiyatlarni chuqurroq 
anglashga yordam beradi.  
 
Din falsafasi din va ijtimoiy voqelik o‘rtasidagi 
aloqadorlikni ham nazariy, ham empirik darajadao‘rganuvchi 
din sotsiologiyasi fani bilan ham uzviy bogliq. Xususan, din sotsiologiyasi tomonidan din va jamiyat hayotining 
turli sohalari o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir va aks ta’sirga 
xos xususiyatlar, dining paydo bo‘lishi va mavjudligining 
ijtimoiy asoslari bilan bog‘liq masalalarni o‘rganish 
jarayonida to‘planadigan empirik materiallar va unga 
tayangan nazariy umumlashmalar din va diniy hayot rivojiga 
xos qonuniyatlarni tushunishda muhim ahamiyat kasb etadi.  
 
Din falsafasi o‘z rivojida diniy ongning o‘ziga xos 
xususiyatlari, strukturasi va funksiyalarini belgilab 
beruvchi psixologik va ijtimoiy-psixologik omillarni 
o‘rganuvchi din psixologiyasi fani yutuqlariga ham tayanadi.Jumladan, dindorlar ongi va hissiyotlarining konkret ijtimoiy muhit va sharoit bilan bog‘liqligi, diniy 
marosimlarning inson ruhiyatiga ta’siri hamda diniy 
jamoalarning ijtimoiy-psixologik strukturasi, muloqot, 
ishontirish va ta’sir o‘tkazish mexanizmlarini o‘rganish 
bilan bogliq holada to‘plangan materiallar shaxs va jamiyat ma’naviy hayotida dinning o‘rni va rolini tushunishga xizmat qiladi.

Manbalar
--------

1. ↑  Najmiddinov, Karimov, Turdiyeva 2017, s. 160. sfn error: no target: CITEREFNajmiddinov,\_Karimov,\_Turdiyeva2017 (help)

Adabiyotlar
-----------

* Najmiddinov J. Karimov J. Turdiyeva D.*. Dinshunoslik. Qomusiy lugʻat*. Imom Buxoriy xalqaro markazi nashriyoti, 2017 — 480 bet. ISBN 978-9943-5105-3-1.