**Kalomel** (yun. kalos — chiroyli va melas — qora),simob(1)-xlorid, Hg2Cl2 — oq yoki rangsiz mayda kristallardan iborat ogʻir poroshok. Oʻtkir ishqorlar yoki ammiak taʼsirida qorayadi (nomi shundan olingan). Suvda oz eriydi. Spirt va efirda erimaydi, yorugʻda sekin parchalanadi. Simobli zaxiralarning oksidlanishidan hosil boʻladi. Zichligi 7,160 g/sm3; suyuqlanmay bugʻlanadi; bugʻlanish temperaturasi 383,7°. K. kalomel elektrodlar tayyorlashda, organik reaksiyalarda katalizator sifatida, koʻz muguz pardasi kasalligida va blennoreyat, venerik kasalliklardan saqlanishda surtma, shuningdek, siydik haydovchi dori sifatida qoʻllaniladi. 

Kalomel Hg2Cl2 formulali simob xlorid mineralidir (qarang simob (I) xlorid). Bu nom yunoncha kalos (chiroyli) va melas (qora) so'zlaridan kelib chiqqan, chunki u ammiak bilan reaksiyaga kirishganda qora rangga aylanadi. Bu alkimyogarlarga ma'lum edi.[3] Kalomel simob konlarida o'zgarish mahsuloti sifatida hosil bo'lgan ikkilamchi mineral sifatida uchraydi. Mahalliy simob, amalgam, kinobar, simob tetraedrit, eglestonit, terlingvayt, montroydit, kleinit, moselit, kadirelit, kuzminit, chursinit, kelyanit, kaltsit, limonit va turli gil minerallar bilan uchraydi.[2]

Turistik joy: Moschellandsburg, Alsenz-Obermoschel, Reynland-Pfalz, Germaniya

TARIXI
======

Tarix

Mahogany dori qutisi, Angliya, 1801-1900
Keyinchalik kalomel nomi bilan ma'lum bo'lgan modda birinchi marta 850 yilda tibbiyot tarixchisi Rhazes tomonidan qadimgi Forsda hujjatlashtirilgan. U eslatib o'tgan birikmalarning faqat bir nechtasi kalomel sifatida aniqlanishi mumkin edi, chunki har bir alkimyogar o'z dori vositalarida qanday birikmalar qo'llanganini oshkor etmagan.[5] Kalomel G'arb tibbiyot adabiyotiga birinchi marta 1608 yilda, Osvald Kroll o'zining "Tyroncium Chemicum" asarida uni tayyorlash haqida yozganida kirdi. 1655-yilgacha u kalomel deb atalmagan, bu nom Teodor de Mayern [6] tomonidan yaratilgan boʻlib, uning tayyorlanishi va formulasini 1618-yilda "Pharmacopoeia Londinensis" da chop etgan [5].

19-asrga kelib, kalomel panatseya yoki mo''jizaviy dori sifatida ko'rib chiqildi va deyarli barcha kasalliklarga, shu jumladan sifilis, bronxit, vabo, oyoq tirnoqlari, tishlar, podagra, sil, gripp va saratonga qarshi ishlatilgan. 18-asr va 19-asr boshlarida farmatsevtlar undan tejamkorlik bilan foydalanganlar; ammo 1840-yillarning oxiriga kelib, u qahramonlik dozalarida buyurila boshlandi[7] - qisman Benjamin Rushning tadqiqotlari tufayli, u "qahramonlik dozasi" atamasini kuniga to'rt marta qabul qilingan 20 ga yaqin donni anglatadi.[8] Bu pozitsiyani doktor Samuel Kartrayt qo'llab-quvvatlagan, u katta dozalar tanaga "eng yumshoq" bo'lishiga ishongan.[9] Kalomelning mashhurligi oshgani sayin, uning qanday ishlashi haqida ko'proq tadqiqotlar o'tkazildi.

J. Annesli birinchilardan bo'lib kalomelning kichik yoki katta dozalarda qabul qilinganda farqli ta'siri haqida yozgan.[9] Itlar ustida o'tkazilgan tajribalar natijasida Annesli kalomel avvalgi shifokorlar ishonganidek, qon tomir tizimi yoki jigarga ta'sir qilishdan ko'ra ko'proq butun tanaga laksatif kabi ta'sir ko'rsatadi degan xulosaga keldi.[9] 1853 yilda Samuel Jekson Filadelfiya shifokorlarining bitimlari uchun nashrida kalomelning bolalarga zararli ta'sirini tasvirlab bergan.[7] Uning ta'kidlashicha, kalomel teriga gangrena, tishlarni yo'qotish va milklarning yomonlashishiga olib keladigan zararli ta'sir ko'rsatadi.[7] 1863-yilning 4-mayida Amerika Qoʻshma Shtatlarining Bosh jarrohi Uilyam A. Hammond kalomeldan endi armiyada foydalanilmasligini aytdi, chunki u askarlar va shifokorlar tomonidan suiiste'mol qilinmoqda.[7] Bu tibbiyot sohasida ko'p munozaralarga sabab bo'ldi va oxir-oqibat uning Bosh jarroh lavozimidan chetlatilishiga olib keldi.[10] Calomel 1890-yillarda va hatto 20-asrning boshlarida ham yaxshi qo'llanila boshlandi.[7] Oxir-oqibat, ko'proq tadqiqotlar olib borilganligi sababli kalomelning mashhurligi pasaya boshladi va olimlar aralashmadagi simob bemorlarni zaharlashini aniqladilar.

Calomel Birinchi jahon urushi davrida Britaniya armiyasining 9-sonli tabletkalarining uchta komponentining asosiy qismi edi.

ELEKTROKIMYO
------------

Elektrokimyo
Kalomel elektrokimyoda pH va eritmalardagi elektr potentsiallarni o'lchash uchun ishlatiladigan to'yingan kalomel elektrodidagi metall simob va xlorid eritmasi o'rtasidagi interfeys sifatida ishlatiladi. Ko'pgina elektrokimyoviy o'lchovlarda elektrokimyoviy hujayradagi elektrodlardan birini doimiy potentsialda ushlab turish kerak. Bu mos yozuvlar elektrod deb ataladigan narsa ishlaydigan elektrodning potentsialini boshqarish imkonini beradi.

KIMYOVIY XOSSALARI
==================

Kimyoviy xossalari

Kalomel paketlari.
Kalomel - toza bo'lsa, oq rangga ega kukun. Agar u yorug'lik ta'sirida bo'lsa yoki iflosliklar bo'lsa, u quyuqroq rangga ega bo'ladi.[6] Kalomel Hg2Cl2 kimyoviy formulasi bilan simob va xlordan iborat. Kalomel qanday qo'llanilishiga qarab, u tanaga turli xil ta'sir ko'rsatdi. Og'iz orqali qabul qilingan kalomel, asosan, oshqozon-ichak traktining shilliq qavatiga zarar etkazdi. Simob tuzlari (masalan, kalomel) suvda erimaydi va shuning uchun ingichka ichak devori orqali yaxshi singib ketmaydi. Ovqat hazm qilish tizimidagi kalomelning bir qismi, ehtimol, ichak orqali so'rilishi mumkin bo'lgan simob shakliga oksidlanadi, lekin ularning aksariyati yo'q.[13] Og'zaki kalomel aslida preparatning eng xavfsiz shakli edi, ayniqsa past dozalarda. Yutilgan kalomelning katta qismi siydik va axlat orqali chiqariladi.[13]

Kalomelning kukunli shakllari ancha zaharli edi, chunki ularning bug'lari miyaga zarar etkazdi. Nafas olgach, kalomel qon oqimiga kiradi va simob metionin, sistein, homosistein va taurin aminokislotalari bilan bog'lanadi.[13] Buning sababi, bu aminokislotalar tarkibida oltingugurt guruhi mavjud bo'lib, ular simobga yuqori darajada yaqinlik qiladi. U qon-miya to'sig'idan o'tishga qodir va miyada to'planadi. Merkuriy shuningdek, platsentadan o'tish qobiliyatiga ega, agar homilador ona kalomel qabul qilsa, tug'ilmagan chaqaloqlarga zarar etkazadi.[13]

Kalomel ikki usulda ishlab chiqarilgan - sublimatsiya va yog'ingarchilik. Kalomel birinchi marta ishlab chiqarila boshlaganida, u sublimatsiya orqali amalga oshirildi. Sublimatsiya orqali olingan kalomel juda nozik oq kukunga aylanadi.[6] Kalomelning sublimatsiyasi bo'yicha ba'zi tortishuvlar mavjud edi. Ko'pchilik kalomel qancha ko'p sublimatsiya qilinsa, shunchalik toza bo'ladi, deb ta'kidladilar. Muxoliflar, takroriy sublimatsiya kalomelni terapevtik qobiliyatining bir qismini yo'qotganiga ishonishdi.[5] 1788 yilda kimyogar Karl Vilgelm Scheele cho'kma kalomel hosil qilish mexanizmini o'ylab topdi. Bu farmatsevtika sanoatida tez ommalashib ketdi, chunki u ham arzonroq, ham xavfsizroq ishlab chiqarish shakli edi.[5] Yog'ingarchilik ham juda sof kalomel tuzlarini hosil qilishga moyil edi.

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |