**Ayshe Xotun** — Saljuqiylar sultoni Qilich Arslon I ning rafiqasi va uning kamida ikkita farzandining onasi: Togʻrul Arslon va Seyide Xotun. Erining oʻlimidan soʻng, u oʻgʻliga Meliteniya hukmdori boʻlishiga yordam beradi. Oʻgʻliga yordam berish uchun u uchta saljuqiy amirlari, jumladan Balak ibn Baxrom bilan ketma-ket nikoh tuzdi. Tarixchilarga koʻra, Ayshe Xotunning otasi Chaka edi.

Ism
---

Bar Ebrey va Mixail suriyalik Qilich Arslonning xotinini "ikkinchi Izabel "deb atashgan. Ularning matnlarining talqini va tarjimalarida bu ism „Izabella" deb hisoblangan, shundan ular uning nasroniy kelib chiqishi haqida xulosa qilishgan. U Raymond de Saint-Gillesning singlisi ekanligi taxmin qilingan. Turk tarixchisi M.Yinanchning yozishicha, uni Abul Faraj uni haqorat qilish uchun Izabel qiyofasida tanishtirgan va „bu oʻxshatishni nomga olish katta xatodir". Edessalik Metyu tarjimasiga sharhlarda professor M.X.Yinanch Qilich Arslonning xotinini Ayshe xotun. Tarixchi I.Demirkent uni Oysha Xatun (tur turkcha: Aysha Xotun) deb yozgan. Biroq, ikkala tadqiqotchi ham manba nomini keltirmagan.

Biografiya
----------

### Dastlabki yillar

Ayshe xotun, ehtimol, Smirna saljuqiylar hukmdori Chaka Beyning qizi edi. 1092-yilda Qilich Arslon siyosiy sabablarga koʻra Chaka Beyning qiziga uylanadi. Chaka qizini yosh Anadolu saljuqiy sultoni Qilich Arslonga turmushga berganida ham oʻz mavqeini mustahkamlashga harakat qildi. Biroq, Ayshening eri tez orada otasini oʻldirdi. Imperator Aleksios Komnenos Sultonga yozgan maktubida Chaka sultonga qarshi „Rim imperiyasiga qoʻshilgan" deb yozadi. Bu bilan imperator Sultonda shubha uygʻotdi. Chaqa Bey sulton huzuriga borgach, qaynotasini samimiy qabul qilib, ichib berib, sharafiga ziyofat oʻtkazgandan soʻng, mast boʻlib qolganda.

### Vizantiyaliklar tomonidan bosib olingan

1096-yil 21-oktyabrda Birinchi salib yurishi armiyasi Sivitotda Qilich Arslon tomonidan pistirmaga uchradi. Deyarli barcha salibchilar yoʻq qilindi. Bu gʻalaba Qilich Arslonni oʻz kuchini haddan tashqari oshirib yubordi va salibchilardan keladigan xavfni kam baholadi. Yevropadan chiqib ketayotgan yangi salibchilar qoʻshinlarining soni va kuchidan bexabar, 1097-yilning qishida yana butun qoʻshinini Melitenni qoʻlga kiritish uchun yuboradi. Qamal paytida u salibchilarning katta guruhlari Nikeyani qoʻlga kiritish maqsadida Anadoluga koʻchib oʻtganligi haqida xabar oldi. Qilich Arslon zudlik bilan yoʻlga chiqdi, ammo Nikayaga faqat salibchilar tomonidan shaharni qamal qilish boshlanganidan keyin etib bordi. Qilich Arslon hujum qildi, ammo salibchilarning son jihatdan ustunligi tufayli qoʻshini magʻlub boʻldi. Kech tushgach, Sulton chekinishga qaror qildi. Nikeya himoyachilari yordamdan umidlarini yoʻqotishdi. Ular imperatorga jonlarini saqlab qolish sharti bilan poytaxtni topshirishlarini bildirishdi. 1097-yil 26-iyun Nikeya vizantiyaliklar qoʻliga oʻtadi. Ayshe Xotun va Sultonning bolalari Konstantinopolga olib ketildi. Oʻsha yili Ayshe Vizantiya kemasida Smirnaga keladi. Vizantiya imperatori, Smirnada hukmronlik qilgan ukasi (yoki Chakaning oʻgʻli) Galabachning buyrugʻi bilan u imperator Nikeyani qoʻlga kiritganini va uning eri (Qilich Arslon) magʻlubiyatga uchraganini aytdi. Galabach Smirnani vizantiyaliklarga topshirib, Ayshe xotun bilan birga Qilich Arslonga joʻnab ketdi.

### Qilich Arslonning soʻnggi yurishi

Qilich Arslon I 1106-yil 2-sentyabrda Melitenani Danishmendidlar qoʻlidan bosib oladi. Keyingi yili Ayshe Qilich Arslonning oʻgʻli va toʻngʻich oʻgʻli Melik Shoh bilan Iroqning Saljuqiylar sultoni tomonidan tayinlangan Mosul Otabegi va al-Jazira Javaliga qarshi yurishda Qilich Arslonga hamroh boʻladi. Qilich Arslon I Mosulga 1107-yil 22-martda Javaliyning shafqatsizligi haqidagi mish-mishlar tufayli uni oʻz hukmdori sifatida qabul qilishni istamagan aholi taklifiga binoan kirib keladi. Javali orqaga chekindi. Qilich Arslon I Mosulda kichik garnizon qoldirib, Melikshohni oʻziga noib qilib, Sulton esa oʻz sarkardalaridan biri amir Boʻzmishni otabek Melikshoh etib tayinladi. Sulton jang qilishga qaror qildi, lekin uning butun qoʻshini u bilan emas edi. Bolqonda Bogemond bilan jang qilgan imperator Aleksey Komnenga yordam berish uchun u yuborgan qoʻshinlar hali ham qaytib kelmagan. Sulton bu qoʻshinlarning kelishini kutmasdan Xabur daryosi boʻyida jangga kirishdi. 1107-yil 13-iyulda baʼzi amirlar tomonidan tashlab ketilgan Qilich Arslon yutqazdi. U qoʻlga tushmaslik uchun qarama-qarshi qirgʻoqqa oʻtmoqchi boʻlib, otiga minib Xabur daryosi suviga otildi, ammo zirhning ogʻirligidan ot bilan birga choʻkib ketdi.

### Bozmish va el-Arslon

Qilich Arslon vafotidan soʻng amir Boʻzmish oʻzining kichik oʻgʻli Toʻgʻrul Arslonni sultonning xotini bilan olib, ularni Melitenga koʻchiradi. Malikshoh Javali tomonidan asirga olinadi va asir sifatida Isfahonga Sulton Muhammad Tapar huzuriga yuboriladi. Ayshe va Bozmishning nikohi haqida hech qanday maʼlumot yoʻq. Lekin Ayshe xotun va Amir Bozmish Toʻgʻrul Arslanni Melitenda Sulton deb eʼlon qilishdi. Haqiqiy hukmdor Bozmyshning yordami bilan Ayshe edi. Ammo bir muncha vaqt oʻtgach, Ayshe va Bozmish oʻrtasida kelishmovchiliklar yuzaga keldi. Ayshe xotun Melitendagi Saljuqiylar amirlaridan biri el-Arslan bilan til biriktirgan. el-Arslan Bozmishni oʻldirdi va Ayshe xotunga uylanadi. Ammo odamlar ulardan norozi edilar. U juda koʻp oltinni talon-toroj qildi va u bilan qochib ketishni niyat qildi. Toʻgʻrul Arslan va Ayshe uni Konyaga ketmoqchi boʻlganida qamoqqa olishdi va u xalqni tinchlantirish uchun qatl etilganligini eʼlon qilishdi. Ayshe uni buyuk Saljuqiylar sultoni Muhammad Taparga buyuk Saljuqiylar qoʻllab-quvvatlashini va oʻgʻlining kuchini qonuniylashtirish uchun yubordi. Biroz vaqt oʻtgach, Melikshoh Melitenga yetib keldi. Bar Ebreyning yozishicha, Melikshoh Toʻgʻrul Arslonni taxtdan tushirib, Messud taxtga oʻtirguniga qadar Melitenda sulton boʻlib qolgan. Melikshoh bir muddat Melitenda qolib, soʻng Konyaga joʻnab ketdi. Boshqa ukalari Mesud va Arabni qamoqqa tashlagach, Konyada taxtga oʻtirdi (1110).

Balak
-----

Qilich Arslonning oʻgʻillari salibchilarni ilhomlantirgan „deyarli tinimsiz oʻzaro kurashdilar". Bogemond Jahon hududini (Firat daryosining oʻng qirgʻogʻi) va Melitene yaqinini qoʻlga kiritdi. Qilich Arslonning oʻgʻli Maʼsud Melikshohning koʻzini allaqachon koʻr qilib qoʻygani uchun Aysha oʻziga ittifoqchi qidirdi. Suriyalik Mayklning soʻzlariga koʻra, 1113-yilda Ayshe allaqachon mashhur boʻlgan Balakning oldiga borib, uni turmush oʻrtogʻi boʻlishga taklif qiladi. Goʻyo u: „Sulton (Qilich Arslon) sizni koʻp marta maqtab, butun turk amirlari orasida Belekdek aqlli va qudratli yoʻqligini aytdi. Va oʻz nomingizdan meni va bolalarimni himoya qilishingizni istayman". Bolak Ayshega uylanib, unga va bolalariga homiylik qila boshladi. Melitenega qaytib, otabekni olib ketishdi. Boloqning oʻzi Toʻgʻrul Arslonning yangi otabegi boʻldi. Balak Ayshe va Toʻgʻrul Arslonning ishonchli tayanchiga aylandi, lekin 1124-yilda Manbij qamalida vafot etdi.

### Oʻtgan yillar

Ularning hokimiyatining zaiflashishi Danishmendidlarning harakatlarining kuchayishiga olib keldi, bundan oʻn sakkiz yil oldin Qilich Arslon I shaharni tortib olgan Gyumushtekin Gʻozi 1124-yil 13-iyunda kuyovi bilan Melitenaga koʻchib oʻtdi. saljuqiylar sultoni Masud I va shaharni qamal qildi. Masud ilgari Toʻgʻrul Arslonga tegmagan, ammo u qaynotasiga yordam bermoqchi boʻlgan, uning yordami bilan Saljuqiylar taxtini egallagan. Gʻozi bir oy shaharni qamal qildi, soʻng oʻgʻli Muhammadni Melitenani qamal qilish uchun qoldirdi, oʻzi esa Sivasga qaytdi. Muhammad qamalni yarim yil davom ettirdi. Shaharda ocharchilik boshlandi, vabo epidemiyasi boshlandi. Umidsiz vaziyatda Ayshe Xotun va Toʻgʻrul Arslon salibchilarga yordam soʻrab murojaat qildilar. Lekin ular Halabni qamal qilish bilan band edilar. Suriyalik Mayklning taʼrifiga koʻra, „shahzodaning onasi, yangi Izabel" boy aholini oʻzlari bilan koʻproq oltin olib ketmoqchi boʻlib, qiynoqqa solish uchun qamoqqa tashlashni buyurgan. Solnomachining soʻzlariga koʻra, qamalning tugashi „Rabbiyning rahmi keldi va qolgan nasroniylarga yuzini qaratdi" deb qabul qilindi. Bar Ebrey va suriyalik Maykl 10-dekabr kuni tongda qamalning tugashini quyidagicha tasvirlashdi:
„Haftaning toʻrtinchi kuni saharda bu laʼnati ayol oʻgʻli bilan chiqib ketdi, gʻozi amir kirdi".
„Chorshanba kuni kechqurun turklar toʻsatdan qoʻrqib ketishdi, xotun oʻgʻli va barcha turklari bilan chiqdi!"
Ayshe Xotun va Toʻgʻrul Arslon yashirincha shahardan qochib, Melitena yaqinidagi Minshar (Masara) qalʼasiga panoh topishdi (Smbat Sparapet „Qiliich Arslonning xotini Marashga xristianlarga qochib ketdi" yozgan edi. Edessalik Matvey: „Qilich Arslonning xotini Mesharga nafaqaga chiqdi"). Ayshe va Toʻgʻrul Arslon Melitenani tark etgach, odamlar shahar devorlarining darvozalarini ochib, Melitenani Muhammadga topshirdilar. Ibn al-Azroqning taʼkidlashicha, Ayshe Artukiylar hukmdori Hisn-Ruknuddevle Dovudning xotini boʻlgan, uning qizi Toʻgʻrul Arslon turmushga chiqqan.

Oilasi
------

otasi — Chaka Bey
eri (1092-1107) — Qilich Arslon I
oʻgʻli — Toʻgʻrul-Arslon. Xis-Keyflik Dovud qizi Dovudga turmushga chiqadi, Sukman oʻgʻli
qizi — Seyide xotun. El-Gʻoziyning oʻgʻli Mayafarikin Sulaymondan Artukidga uylangan
eri (1107) — Emir Bozmish
eri — Amir Il-Arslon
eri (1113-1124) — Balak ibn Bahrom
eri — Dovud Artukid

Manbalar
--------

1. 1 2  Каэн К.*. Турция до османских султанов. Империя великих сельджуков, тюркское государство и правление монголов. 1071—1330* (ruscha). M.: ЗАО Центрполиграф, 2021 — 415 bet. ISBN 978-5-9524-5526-9.
2. 1 2  Kesik M.*. Melikşah* (turkcha). Ankara: TDV İslâm Ansiklopedisi, 2004 — 58-59 bet. 18-iyul 2022-yilda qaraldi.
3. ↑  Райс Т. Т.*. Сельджуки. Кочевники — завоеватели Малой Азии* (ruscha). M.: Центрполиграф, 2004 — 238 bet. ISBN 5-9524-0949-0. 18-iyul 2022-yilda qaraldi.
4. ↑  Alptekin C.*. Belek b. Behrâm* (turkcha). 1992: Islam Ansiklopedisi — 402—403 bet. 18-iyul 2022-yilda qaraldi.
5. ↑  Atçeken Z.; Yaşar B.*. Malazgirt'ten Vatana Anadolu Selçuklu Devleti Tarihi* (turkcha). Eğitim Yayınevi, 2016 — 186-190 bet. ISBN 978-975-8890-15-6. 18-iyul 2022-yilda qaraldi.
6. ↑  Andoza:Нп5*. KILICARSLAN I* (turkcha). Islam Ansiklopedisi, 2002 — 396—399 bet. 18-iyul 2022-yilda qaraldi.
7. ↑  Mecit S.*. The Rum Seljuqs: Evolution of a Dynasty* (inglizcha). Routledge, 2013 — 249 bet. ISBN 978-1-134-50899-0.
8. ↑  Metin T.*. Sultanlığı Meşruiyet Kazanmamış Bir Selçuklu Şehzadesi: Tuğrul Arslan* (inglizcha). Konya: Selçuklu Araştırmaları Dergisi, 2017 — 35-52 bet. ISBN 2548-0154.