**SpaceX CRS-13** (shuningdek, **SpX-13** nomi bilan ham tanilgan) NASA bilan Commercial Resupply Services (CRS) shartnomasi doirasida Xalqaro Kosmik Stantsiyasini taʼminlash dasturida SpaceXning Dragon avtomatik yuk kemasining oʻn uchinchi parvozidir.

NASA missiyasida birinchi marta 2017-yil iyun oyida SpaceX CRS-11 parvozida foydalanilgan Falcon 9 raketa tashuvchisining oldin ishlatilgan birinchi pogʻonasidan foydalanilgan.

Ushbu parvoz uchun islatilgan kema qayta ishlatilgan ham, 2015-yilda u SpaceX CRS-6 missiyasi doirasida koinotda 33 kundan keyin qaytib keldi.

Parvoz
------

Ushbu parvoz 2016-yil sentabr oyida Amos-6 sunʼiy yoʻldoshini parvozga tayyorgarlik koʻrish paytida roʻy bergan raketa tashuvchi portlashidan keyin taʼmirlangan va takomillashtirilgan SLC-40 yangilangan uchirish majmuasidagi birinchisi boʻldi.

CRS-13 missiyasinig parvozi
Parvoz 2017-yil 15-dekabrda UTC soat 15:36 da boʻlib oʻtdi.

Yaqinlashish va joylashtirish
-----------------------------

2017-yil 17-dekabr, 10:57 UTC, NASA astronavtlari Mark Thomas Vande Hei va Jozeph Akaba, Kanadarm mexanik qoʻli bilan fazoviy yuk kemasini ushlab olishdi. Keyin 13:26 UTC da, yerdan boshqaruvi ostida, yuk kemasi Harmony moduliga muvaffaqiyatli oʻrnatildi.

Foydali yuk
-----------

Dragon Xalqaro Kosmik StantsiyasiniXalqaro Kosmik Stantsiyaga 2205 kg foydali yuk yetkazdi.

1560 kg germitik boʻlinmada (qadoqlar bilan birga) yetkazib berildi, shu jumladan:

  
 Ekipaj uchun oziq ovqat va buyumlar — 490 kg
  
 Ilmiy tadqiqot uchun materiallar — 711 kg
  
 Ochiq kosmosga chiqish uchun uskunalar — 165 kg
  
 Stansiyaning jihozlari va qismlari — 189 kg
  
 Kompyuterlar va aksessuarlar — 5 kg

Stansiya uchun tashqi jihozlar Xalqaro Kosmik Stantsiyaga nogermetik konteynerda yetkazildi: umumiy va spektral quyosh nurlanish datchigi (TSIS-1) va kosmik chiqindilar sensori (SDS), umumiy ogʻirligi 645 kg.

Shuningdek, „Rodent Research-6" tajribasi doirasida mikrogravitatsiya taʼsirini oʻrganish uchun 40 ta tirik sichqon yetkazildi. Yanvar oyida sichqonlarning bir qismi ushbu kemada Yerga tirik holda qaytarildi.

Tutashuvdan chiqishi va qaytishi
--------------------------------

Kosmik kema 2018-yil 13-yanvarda Yerdan kelgan buyruq bilan avtomatik ravishda Xalqaro Kosmik Stantsiyadan tutashuvdan chiqdi. Soʻnggi besh oy ichida Kanadarm2 robot qoʻli uchun avtomatik tutashuvdan chirartirish tartibi ishlab chiqilgan edi. Tutashuvdan chiqartirish jarayoni Kanada kosmik agentligi nazoratchilari nazorati ostida Sent-Xubert (Kvebek) obyektida ROBO jamoasi va Xalqaro Kosmik Stantsiya ekipaji oʻrtasidagi toʻgʻridan-toʻgʻri aloqa liniyasi orqali amalga oshirildi.

Kanadarm2 uchi tutqichini ochish buyrugʻi UTC soat 09:58 da yuborildi va tutqich fiksatorlari Dragon tutqich shtirini boʻshatishi bilan masofadan boshqariladigan robot qoʻl kemadan 4,5 metr xavfsiz masofaga qaytarildi. Uch daqiqadan soʻng, kosmik kema birlamchi surish impulsi uchun dvigatellarni ishga tushirish buyrugʻini oldi, soʻngra, bir daqiqadan soʻng, Xalqaro Kosmik Stantsiya atrofidagi 200 metrlik „xavfsizlik zonasini" tark etish uchun radial tezlashtirish manevrini amalga oshirdi. Dragonni Xalqaro Kosmik Stantsiyadan uzoqlashtirgan uchinchi va eng uzun manevr kema ajratilgandan keyin taxminan oʻn daqiqa oʻtgach yakunlandi.

Belgilangan qoʻnish vaqtidan taxminan 50 daqiqa oldin Dragon oʻzining Draco dvigatellarini 10 daqiqalik tormozlash manevri uchun ishga tushirdi va kema orbitadan chiqish uchun sekundiga taxminan 100 metrga sekinlashdi va atmosferaga kirishdan toʻrt daqiqa oldin termal himoya tizimi bilan jihozlanmagan va atmosferaga kirish paytida tarkibidagi tovarlar bilan birga kuyib ketadigan bagajnik qismini tashlab yubordi.

Zich atmosferaga duch kelgan kema tormozlash uchun 1600 selsiy darajagacha haroratga bardosh beradigan PICA-X ablativ materialidan tayyorlangan issiqlik himoya ekrani yordamida boshqariladigan qulashni boshladi. Taxminan 13,7 kilometr balandlikda sekundiga 240 metr tovush tezligidan past tezlikkacha sekinlashib, uch yirik parashyutni ochishdan oldin tezligini yanada pasaytirish uchun ikkita tormoz parashutni ochib yubordi.

Kema 15:36 UTC da Tinch okeanida, Quyi Kaliforniyadan 625 kilometr gʻarbda suvga qoʻnishni amalga oshirdi.

Dragon 1850 kilogramm yukni Yerga qaytardi: 108 kilogramm uskunalar va oldingi ekipajlarning shaxsiy buyumlari, Yerda taʼmirlash uchun 321 kilogramm ochiq kosmosga chiqish uskunalari, tekshirish, taʼmirlash va utilizatsiya qilish uchun 281 kilogramm uskunalar, 16 kilogramm kompyuter uskunalari va 913 kilogramm elektr laboratoriya muzlatgichlariga qadoqlangan namunalar koʻrinishidagi ilmiy tadqiqot materiallari va ikkitalik qadoq sovutgichlar, shuningdek, parvozdan keyingi tahlilni kutayotgan tugallangan tajribalarning turli natijalari.

Shuningdek, orbitadan qaytgach, yonuvchi bagajnikda muvaffaqiyatli ISS-RapidScat[en] tajribasining (okean yuzasi ustidagi shamol tuzilmalarini kuzatish uchun) 2014-yil sentabrida SpaceX CRS-4 kosmik kemasi tomonidan stansiyaga yetkazilgan va stansiyaning tashqi yuzasida joylashtirilgan uskunasi bor edi.

Galereya
--------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Havolalar
---------

  
 „SpaceX CRS-13 Dragon Resupply Mission" (en). 21-dekabr 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi.

 — missiyaning rasmiy press kiti. SpaceX.
  
 „SpaceX CRS-13 mission overview" (en). 8-yanvar 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi.

 — missiyaning rasmiy press kiti. NASA.
  
 „CRS-13" (ja). 13-yanvar 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi.

 — JAXA saytidagi missiya sahifasi.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsda ***SpaceX CRS-13*** mavzusiga oid fayllar bor. |

Manbalar
--------

1. ↑  „"Дрэгон" отправился к МКС". *Журнал «Новости космонавтики»* (15-dekabr 2017). 19-dekabr 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17-dekabr 2017-yil.
2. ↑  *Mark Garcia.* „Dragon Attached to Station for Month of Cargo Transfers" (en) (17-dekabr 2017-yil). 6-fevral 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17-dekabr 2017-yil.
3. 1 2  „Twice-Flown Dragon Cargo Spacecraft Splashes Down" (en). *Spaceflight101* (13-yanvar 2018-yil). 15-yanvar 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 13-yanvar 2018-yil.
4. ↑  „SLC-40 comes back to life with CRS-13 static fire campaign" (en). *NASA Spaceflight* (6-dekabr 2017-yil). 8-avgust 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 11-dekabr 2017-yil.
5. ↑  *Mark Garcia.* „Astronauts Capture Dragon Loaded With New Science" (en).  NASA (17-dekabr 2017-yil). 29-fevral 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17-dekabr 2017-yil.
6. ↑  „Dragon успешно прибыл на МКС". *Журнал «Новости космонавтики»* (17-dekabr 2017-yil). 19-dekabr 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17-dekabr 2017-yil.
7. ↑  „SpaceX CRS-13 mission overview" (en). *NASA*. 9-sentabr 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 11-dekabr 2017-yil.
8. ↑  „Dragon SpX-13 Cargo Overview" (en). *Spaceflight101*. 12-dekabr 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 11-dekabr 2017-yil.
9. 1 2  „Robot Arm Finishes Swapping Experiments Outside Dragon" (en).  NASA Blog Space Station (4-yanvar 2018). 15-yanvar 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi.
10. ↑  „NASA to Send Critical Science, Instruments to Space Station" (en).  NASA (22-noyabr 2017-yil). 15-yanvar 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi.
11. ↑  „Rodent Research-6 (RR-6)" (en).  NASA (2017-2018). 23-may 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-yanvar 2018-yil.
12. ↑  „Crew Monitors Student Contest, Packs Dragon and Works Biomedical Science" (en).  NASA Blog Space Station (11-yanvar 2018-yil). 15-yanvar 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-yanvar 2018-yil.
13. ↑  „Грузовой корабль Dragon вернется на Землю с лабораторными мышами с МКС".  РИА Новости (13-yanvar 2018-yil). 13-yanvar 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi.
14. ↑  „ISS-RapidScat (ISS RapidScat)" (en).  NASA International Space Station (2018). 15-yanvar 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi.

|  Ushbu andozani koʻrish SpaceX |
| --- |
| Transport | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Falcon raketalari | 

|  |  |
| --- | --- |
| Yakunlanganlar | 
* Falcon 1
* Falcon 9
 |
|  |
| Ishlatilayotganlar | 
* Falcon 9 FT
* Falcon Heavy
 |
|  |
| Ishlab chiqarilayotganlar | 
* *Starship*
 |
|  |
| Bekor qilinganlar | 
* *Falcon 1e*
* *Falcon 5*
* *Falcon 9 Air*
 |

 |
|  |
| Fazoviy kemalar | 
* Dragon
* Dragon 2
* *Starship*
 |
|  |
| Boshqa raketalar | 
* Grasshopper
* *Starship*
 |

 |  |
| Yuritgichlar | * Merlin
* Kestrel
* Draco
* SuperDraco
* Raptor
 |
| Missiyalar | 

|  |  |
| --- | --- |
| Falcon 1 | 
* FalconSAT-2†
* DemoSat†
* Trailblazer/PRESat/NanoSail-D†
* Ratsat
* RazakSAT
 |
|  |
| Falcon 9 | 

|  |  |
| --- | --- |
| v1.0 | 
* Qualification Unit
* COTS Demo Flight 1
* COTS Demo Flight 2/3
* CRS-1
* CRS-2
 |
|  |
| v1.1 | 
* CASSIOPE
* SES-8
* Thaicom 6
* CRS-3
* Orbcomm
* AsiaSat 8
* AsiaSat 6
* CRS-4
* CRS-5
* DSCOVR
* ABS-3A, Eutelsat 115 West B
* CRS-6
* TurkmenAlem 52E/MonacoSat
* CRS-7†
* Jason-3
 |
|  |
| FT | 
* Orbcomm 2
* SES-9
* CRS-8
* JCSAT-14
* Thaicom 8
* ABS-2A, Eutelsat 117 West B
* CRS-9
* JCSAT-16
* AMOS-6†
* Iridium-1
* CRS-10
* EchoStar 23
* SES-10
* NROL-76
* Inmarsat-5 F4
* CRS-11
* BulgariaSat-1
* Iridium-2
* Intelsat 35e
* CRS-12
* FORMOSAT-5
* OTV-5
* Iridium-3
* SES-11
* KoreaSat 5A
* CRS-13
* Iridium-4
* Zuma
* SES-16/GovSat-1
* PAZ
* Hispasat 30W-6
* Iridium-5
* CRS-14
* TESS
* Bangabandhu-1
* Iridium-6
* SES-12
* CRS-15
* Telstar 19V
* Iridium-7
* Merah Putih
* Telstar 18V
* SAOCOM-1A
* Es’hail 2
* SSO-A
* CRS-16
* GPS III-SV01
* Iridium-8
* Nusantara Satu
* SpaceX DM-1
* CRS-17
* Starlink-1
* RADARSAT
* SpaceX DM-2
 |

 |
|  |
| Falcon Heavy | 
* Sinov parvozi
* ArabSat 6A
* STP-2
* *AFSPC-52*
* *AFSPC-44*
* *ViaSat-3*
 |
|  |
| Starship | 
* *#dearMoon*
* *Artemida*
 |

 |
| Parvozmaydonlari | * Kennedi kosmik markazi (LC-39A)
* Kanaveral burni (SLC-40)
* Vabdenberg bazasi (SLC-4E)
* Ronald Reagan nomidagi sinov poligoni†
* SpaceX hususiy kosmodromi
 |
| Qoʻnishmaydonlari | * Kanaveral burni (Landing Zone 1)
* Vabdenberg bazasi (Landing Zone 4)
* Autonomous Spaceport Drone Ship
 |
| Kontraktlar | * Commercial Orbital Transportation Services (COTS)
* Commercial Crew Development (CCDev)
* Commercial Crew Integrated Capability (CCiCap)
* Commercial Resupply Services (CRS)
* Commercial Crew Transportation Capability (CCtCap)
 |
| Dasturlar | * Sayyoralar ora transport tizimi
* Starlink (sunʼiy yoʻldosh guruhi)
 |
| Kishilar | * Elon Musk (CEO)
* Gwynne Shotwell (prezident va COO (Chief Operating Officer))
* Thomas Mueller (yuritgichlar boʻlimi boshligʻi)
 |
| *Kursiv* bilan parvoz qilmagan apparatlar va kelajakdagi missiyalar belgilangan. † belgisi bilan omadsiz missiyalar, yoʻq qilingan apparatlar va tark etilgan maydonlar belgilangan. |