recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Pnevmatik asboblar** - ichiga pnevmatik (havo kuchi bilan ishlaydigan) dvigatel (motorcha) oʻrnatilgan dastlabki ish kurollari. Pnevmatik bolgʻalar, perforatorlar (teshiklar teshuvchi asboblar), beton qoʻporgichlar, gayga buragichlar, arralar, qaychilar, silliqlash (yaltiratish) va parmalash mashi-nalari Pnevmatik asboblar jumlasiga kiradi. Odatda, Pnevmatik asboblarning vazni 2–10 kg dan oshmaydi. Ularda porshenli va rotatsion dvigatellar (quvvati 0,15 dan 1,75 kvt) qoʻllanadi. Pnevmatik asboblarda ishlatiladigan siqiq havo bosimi — 0,6—1 Mn/m2 (6–10 kg kuch/ sm2). Oddiyligi, ishlatish qulayligi, xavfsizligi, har qanday sharoitda ishlatish mumkinligi va boshqa afzalliklari tufayli Pnevmatik asboblar keng qoʻllanadi. Pnevmatik asboblar kurilishda, mashinasozlikda, metallarga ishlov berishda, kon sanoatida, transportda, avtomobillarni taʼmirlash us-taxonalarida, uy-roʻzgʻorda ishlatiladi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Radioaktiv elementlar** - barcha izotoplari radioaktiv boʻlgan kimyoviy elementlar. Tabiatda uchraydigan, tartib rakami 83 (vismut)dan katta boʻlgan barcha elementlar radioaktiv. Ularni ketmaket yuz beradigan radioaktiv oʻzgarishlar zanjirlarining alohida halqalari sifatida tasavvur qilish mumkin. Bir zanjir tarkibiga kiruvchi elementlar radioaktiv oila yoki radioaktiv qator hosil qiladi (qarang Radioaktiv qatorlar). Tartib raqami 83 dan kichik boʻlgan Radioaktiv elementlar ham bor. Ular texnetsiy 43Te va prometiy 61Pm. Davriy sistemada joylashgan urandan keyingi elementlar sunʼiy usulda olingan transuran elementlardir.

Tabiiy Radioaktiv elementlardan fakat uran (tartib raqami 92) va toriy (90) elementi izotoplarining yarim yemirilish davri Yerning yoshiga yaqin. 238U(T,,2=4,51 mlrd.-yil), 235U(713 mln.y.), 232Th(14,l mlrd.-yil). Shuning uchun barcha tabiiy Radioaktiv elementlar ichida faqat uran bilan toriy birlamchi Radioaktiv elementlar hisoblanadi. Qolgan barcha Radioaktiv elementlar uzoq mavjud boʻluvchi izotoplarning parchalanishidan hosil boʻladi va ular ikkilamchi Radioaktiv elementlar hisoblanadi.

Turgʻun izotoplaridan tashqari uzoq mavjud boʻluvchi tabiiy radioaktiv izotoplari boʻlgan 16 ta element ham mavjud (40K, 50V, 87Rb, ll5In, l38La, l42Ce, l44Nb, l47Sm, 152Gd, l76Lu, l74Hf, l80Ta, l80W, l87Re, "°Pt, l92Pt). Yadro energiyasi olishda uran va plutoniy amaliy ahamiyatga ega.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Pnevmatolit konlar** - pnevmatoliz natijasida magmadan ajralib chiqqan gazlar va ularning boshqa jinslarga taʼsiridan Yerning chuqur qismida hosil boʻlgan foydali qazilma uyumlari. Pnevmatolit konlarni tashkil qiladigan rudalar tomir, daykalar shaklida uch-raydi. Kon rudasining kristallari va donachalari yirik boʻladi. Nodir me-tallar rudalari tarkibidagi albit, turmalin, flyuorit, kvars, topaz, muskovit va boshqa slyudalar Pnevmatolit konlarning tipik minerallari hisoblanadi. Hosil boʻlgan kvars, dala shpati va boshqa yirik kristallarning ogʻirligi bir necha yuz kg boʻlishi mumkin. Bunday konlar uchun metasomatizm xos. Pnevmatolit konlar Rossiya Federatsiyasi (Sharkiy Sibir), Qozogʻistonda, Oʻzbekistonning Zirabuloq-Ziyovuddin, Nurota togʻlarida keng tarqalgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Baroqxon (maʼnolari).

**Baroqxon** (toʻliq ismi — Baroqxon ibn Eson Tuva ibn Mutugen ibn Chigʻatoy) (? — 1271) — Chigʻatoy ulusi xoni (1266— 71). Jamol Qarshiyning yozishicha, 1266-yil Ohangaron vodiysida Chigʻatoy avlodlaridan birinchi boʻlib islomga kirgan Muborakshoh oʻzini Chigʻatoy ulusi xoni deb eʼlon qiladi. Shu tariqa birinchi marta Chigʻatoy ulusiga moʻgʻullar davlati oliy hukmdori tayinlamagan kishi xon boʻladi. Bundan gʻazablangan oliy hukmdor Xubilay B.ni Turkistonga joʻnatadi. U das-tlabki vaqtlarda oʻzining xon qilib yuborilgani xususidagi yorliqni yashirib, goʻyo boshpana izlab kelgandek Surxondaryoga — qarindoshlari huzuriga boradi va asta-sekin moʻgʻullardan qoʻshin toʻplay boshlaydi. 1266-yil sentabrda B. Muborakshoh qoʻshini bilan jang qilib, uni asir oladi va Oʻzganda oʻzini Chigʻatoy ulusi xoni deb eʼlon qiladi. Ammo, B. tez orada Xubilay qoonga itoat qilmay qoʻyadi. Shu bois Xubilay unga qarshi qoʻshin yuboradi, B. Sharqiy Turkistonda Xubilay qoʻshinini tor-mor keltiradi. Shu vaqt chingiziylardan Xaydu markaziy hokimiyat bilan B. oʻrtasidagi qarama-qarshiliklardan foydalanib Yettisuv va Sirdaryoning sharqidagi yerlarni bosib olish taraddudiga tushadi. Natijada 1268-yil har ikki tomon qoʻshinlari toʻqnashib, B. yengiladi. Ammo, Xaydu uni taʼqib etmay, kelasi yili bahorda qurultoyga kelishni va oʻrtadagi raqobatga chek qoʻyib, sulh tuzishni taklif qiladi. 1269-yil bahorida qurultoy chaqirilib, unda sulh tuziladi va Xaydu bilan B. tasarrufidagi yerlar chegarasi aniq belgilab olinadi. B. vafot etgach, oʻrniga oʻgʻli Tuva (Duva) taxtga oʻtiradi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 
  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Radioastronomiya** (radio. va astronomiya) — astronomiyaning kuyosh, yulduzlar, galaktikalar singari osmon jismlarini ulardan nurlanadigan (uzunligi mm ning ulushlaridan bir necha km gacha boʻlgan) radiotoʻlqinlar asosida oʻrganadigan boʻlimi. Quyosh radiotoʻlqinlari toʻgʻrisida fikrlar 19-asr dayoq ilgari surilgan va ularni qayd qilishga urinishlar boʻlgan. Faqat 1931-yil K. Yanskiy (AQSH) 14,6 m toʻlqin uzunligida Somon Yoʻli radionurlanishini tasodifan qayd qildi va shu maqsadda parabolik antenna hamda sezgir priyomnikni qoʻlladi. Ikkinchi jahon urushi yillarida radiotoʻlqinli aloqaga ehtiyoj sezildi. 1942-yil Quyoshning, 1945-yil Oyning tinch qolatdagi radionurlanishi, 1946-yil esa Oqqush yulduzlar turkumida "diskret" (kichik oʻlchamli) radionurlanish manbai kashf qilindi. Osmon jismlarida roʻy berayotgan fizik hodisalarni oʻrganishda 20-asr 60-yillaridan R.dan keng foydalanilmoqda. Kuzatilayotgan barcha radioastronomik hodisalar fizikaga maʼlum radionurlanish mexanizmlari bilan. Mas, qattiq jism (sayyoralar va Quyosh sistemasidagi kichik jism)lardagi issiqlik nurlanishi; kosmik plazma (Galaktikadagi gaz tumanliklar, Quyosh va yulduzlar atmosferasi) ionlari maydonida issiqlik elektronlarining tormozlanish nurlanishi va boshqa bilan bogʻliq. Kosmik radionurlanishlar turli xil radioteleskoplar yordamida tekshiriladi. Keng polosali radiometrlarga tutash spektrlar, radiospektrograflarda spektral chiziqlar kuzatiladi. Maxsus radioteleskoplar — radiospektrometrlar, radiopolyarimetrlar yordamida radionurlanishning spektral tarkibi, intensivligi, qutblanishi va boshqa koʻrsatkichlari oʻrganiladi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Protsessual muddatlar** (OʻzRda) — JPK da koʻrsatilgan protsessual harakatlarni bajarish muddatlari. Protsessual muddatlar protsess ishtirokchilarining huquq va qonuniy manfaatlarini taʼminlashga qaratilgan. Mas, jinoyat sodir etishda gumon qilingan shaxs uzogʻi bilan 72 soat ushlanib turishi, ehtiyot chorasi sifatida qamoqda saqlash mudsati oʻta murakkab ishlar boʻyicha Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurorining ruxsati bilan 1 yilgacha uzay-tirilishi, sud hukmi ustidan shikoyat 10 kun ichida berilishi mumkin (JPK 226, 245, 500moddalar). Protsessual muddatlar soat, sutka va oylar bilan hisoblanadi, ularning oʻtishi oqibatlari, uzaytirish va tiklash tartiblari JPK 39-bobida bayon etilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Barotravma** (baro... va travma) — havo bosimining keskin oʻzgarishi natijasida oʻzida havo saqlaydigan aʼzolar (nogʻora parda, oʻrta quloq, burunning yondosh boʻshligʻi, oʻpka)ning shikastlanishi. Toʻsatdan burun va qalqumdan qon kelishi bunga misol boʻla oladi. Atmosfera bosimi asta-sekin oshib borsa, quloq pardasiga hech qanday taʼsir etmaydi, chunki bunday hollarda bosim quloq pardasining ikkala tomonida (tashqi eshituv yoʻli bilan oʻrta quloq boʻshligʻi) Yevstaxiy nayi orqali baravar taqsimlanadi. Bosim keskin oʻzgarganda, mas, samolyot tez koʻtarilganida yoki tushganida, bosimni baravarlash uchun yutish harakatini bajarish tavsiya etiladi (buning uchun samolyotda yoʻlovchilarga konfet beriladi). Eshituv aʼzosi bosimni baravarlashga ulgura olmasa, quloq pardasi taranglashib, eshituv suyakchalari orqali bosim ichki quloqqa taʼsir etadi. B.da dastlab quloq ogʻriydi, keyin odam yaxshi eshitmaydi, qulogʻi shangʻillaydi, baʼzan boshi aylanadi. Bosim ancha oʻzgarganda quloq pardasi yorilishi mumkin. B. uchuvchilar, parashyutchilar, gʻavvoslar va boshqalarda uchraydi. B.ning oldini olish uchun odamlar barokamsrada mashq qildiriladi: shovqinni kamaytiradigan moslamalardan foydalaniladi (quloq berkitiladi yoki ichiga paxta tiqiladi); bosim oʻzgarishini koʻtara olmaydigan kishilar uchuvchilik, suv ostida suzish va ishlashdan ozod qilinadi. Davosi: bemor tinch qoʻyiladi, tinchlantiruvchi dorilar va fizioterapiya buyuriladi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Ishias** (qadimgi yunoncha: *ισχιας* — „son"), **bel-dumgʻaza radikuliti** — quymich nervi kasalligi. Koʻpincha sovqotish, jismoniy zoʻriqish, turli infeksiyalar va shikastlanishlar, moddalar almashinuvining buzilishi sabab boʻladi. Oʻrta yashar va keksa kishilarda uch-raydi. Asosan, quymich nervi va uning tarmoqlari borgan qism ogʻriydi. Ogʻriq umurtqa pogʻonasining bel qismiga va oyoq orqasiga ham tarqalib, vaqt-vaqti bilan, ayniqsa, bemor hapakat qilganda zoʻrayadi.

Birlamchi va ikkilamchi, shuningdek, oʻtkir va surunkali (vaqt-vaqti bilan qoʻzib turadigan) ishias farq qilinadi. Gripp, revmatizm, bezgak, brutsellyoz, sil kabi kasalliklar; koʻrgʻo-shin, mishyak, alkogoldan zaharlanish; moddalar almashinuvining buzilishi (podagra, diabet, avitaminoz), shuningdek, har xil shikastlar birlamchi ishiasga sabab boʻlishi mumkin. Umurtqa pogʻonasi, umurtqalar orasidagi disklar, dumgʻaza-yonbosh va chanoqson boʻgʻimlari kasalliklari, shuningdek, ginekologik va urologik kasalliklarda ikkilamchi ishias kuzatiladi. Surunkali ishias bahor va kuzda zoʻriqadi, uzoq davom etganda boldir hech narsa sezmaydi va Axill payi refleksi yoʻqoladi.

Doim zax joyda ishlovchi kishilarda koʻproq uchraganligi uchun xalq ishiasni ham bod, goho oyoq ogʻrigʻi deya beradi.

Davosi: zoʻriqqan vaqtida oʻrinda yotish buyuriladi, issiq qilinadi, ogʻriq qoldiruvchi dorilar, parafin, balchiq qoʻyish, uqalash va boshqa fizioterapiya usullari tavsiya etiladi. Chimyon (Fargʻona), Chortoq, Jalolobod, Jayronxona (Termiz) kabi kurortlarda davolanish ham yaxshi foyda beradi (yana q. Radikulit).

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Sillabik sheʼr tizimi** (yunoncha: syllabikos — boʻgʻinli) — har satrda boʻgʻinlar soni teng boʻlishiga asoslangan sheʼr tizimi. Sillabik sheʼr tizimit. asosan, turgʻun urgʻuli tillar — fransuz, nemis, polyak tillari va boshqalarga xos. Turkiy tillarning deyarli hammasida urgʻu, asosan, turgʻun — soʻzning oxirgi boʻgʻiniga tushadi (mas, kitbb — kitobda — kitobdagy kabi). Sillabik sheʼr tizimit.da sheʼriy ohang har misrada boʻgʻinlarning baravar joylashishidan tashkil topadi. Demak, Sillabik sheʼr tizimit. oʻzbek sheʼriyatiga xos boʻlgan asosiy sheʼriy tizimdir. Uni barmoq vazni deb ham atashadi. Albatta, sheʼrda ohang yaratish uchun boʻgʻinlarning bir miqdorda boʻlishi yetarli emas, ular har misrada muayyan tartibda joylashishi ham kerak. Sillabik sheʼr tizimit.da ohang yaratishning asosiy omili sifatida turok, (sezura) katta ahamiyatga ega. Mas, Sogʻindim, h ul shodmon hh tuygʻular bilan, — Koʻksimga h tirmashib hh usadi bir gul... Har 2 misrada ham dastlabki 5 boʻgʻin bilan keyingi 5 boʻgʻin orasida pauza (bosh turoq) bor. Dastlabki 6 boʻgʻin ham oʻz ichida 3 boʻgʻinli 2 guruhga ajraladi — ular oʻrtasida ham qisqa pauza — turoq bor. Boʻgʻinlarning soni va joylashish tartibi sheʼr oxirigacha oʻzgarmaydi, yaʼni Sillabik sheʼr tizimit.da turoqning oʻrni doimiy boʻladi. Sillabik sheʼr tizimit.da boʻgʻinlarni tartiblash yoki turoklarni joylashtirish imkoniyatlari gʻoyat keng, bu esa bir xil miqdordagi, mas, 11 boʻgʻinli vaznda har xil ohanglar yaratishga yordam beradi. Sillabik sheʼr tizimit.ga asoslangan oʻzbek sheʼriyatida 5 boʻgʻinlidan 16 boʻgʻinligacha boʻlgan vaznlar tizimlari mavjud. M. Shayxzoda "Toshkentnoma" dostonida bularning hammasidan foydalangan. Sillabik sheʼr tizimit. baʼzan koʻchma urgʻuga ega boʻlgan tillarda ham uchrashi mumkin. Mas, 17-asrda rus sheʼriyatida Sillabik sheʼr tizimit.ga amal qilingan. Biroq bu tizim rus tilining grammatik xususiyatlariga mos kelmagani uchun 18-asrning 30y.laridan boshlab uning oʻrnini sillabiktonik sheʼr tizimi egallay boshlagan (yana qarang Barmoq vazni).

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Sillabik yozuv** (yun. syllabe boʻgin), boʻgʻinli yozuv — grafik belgilari (sillabogrammalar) boʻgʻin hosil qiluvchi fonemalar va fonema qoʻshilmalari bilan bogʻliq boʻlgan yozuv turi; umumiy yozuv tarixida Syo. soʻz yozuvi (ideografik yoki logografik yozuv) dan keyin, mil. av. 3—2ming yilliklar oraligʻida, shumer tilida paydo boʻlgan va fonografiya rivojidagi birinchi bosqich hisoblanadi. Ikki dare orasidagi bir qancha mixxat yozuvlari, krit va gʻarbiy som yozuvlari "undosh+har qanday unli" birikmasi tarzidagi boʻgʻin ifodalovchi belgilarga ega boʻlgan. Sillabik yozuvning keyingi (mil. av. 1-asr va mil. 1-asrlarda) shakllanishi va rivojlanishini Efiopiya, Hindiston, Jan.Sharqiy Osiyodagi boʻgʻinli yozuvlarda koʻrish mumkin. Qad. hind yozuvi braxmiazya kelib chiqqan devanagari (hozirgi umumhind rasmiy yozuvi) Sillabik yozuvning yorqin namunasidir. Bunda, odatda, har bir belgi muayyan undoshning a unlisi bilan qoʻshilmasi (mas, pa, ba, ta, ma kabi) tarzida namoyon boʻladi. Tegishli undoshdan keyin a dan boshqa unlini oʻqish uchun oʻsha harfning ostiga yoki ustiga kerakli unlini ifodalovchi maxsus belgi qoʻshiladi. Eng keyin shakllangan Sillabik yozuvlardan yapon va koreys yezuvlarini koʻrsatish mumkin. Sillabik yozuvdagi grafik belgilar harf deb emas, balki sillabema deb ataladi (devanagari alifbosidagi 33 ta belgi, hozirgi rus va oʻzbek alifbolaridagi ye, yo, yu, ya belgilari sillabemalardir).

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Chiroqjoʻra volfram koni** - Zirabuloq togʻlarining gʻarbiy qismidagi kichik kon. Chiroqjoʻra intruziv massivining shim.gʻarbiy qismida joylashgan. 1955-yilda ochilgan. Kon geol. sini N.D. Ushakov (195860), H.N. Boymuhamedov (1960) oʻrgangan. Konda silur davriga mansub ohaktosh yotqiziqlari mavjud. Volfram rudasi Chiroqjoʻra intruziv massivi ichida yotgan (750x100 m kattalikdagi) ohaktosh harsanglari (ksenolitlari) bilan granodioritlar tutashgan joyda hosil boʻlgan skarnlar bilan bogʻliq. Linzalar shaklidagi rudali skarnlar tarkibida volframning sheyelit minerali bor. Rudali skarn jismining uz. 150 m, qalinligi esa 0,4 m. Rudali skarnlar, asosan, piroksen, granat, kvars, sheyelit, stilpnomelan, antimonit, vezuvian, nontronit, pirrotin, xalkopiritlardan tarkib topgan. Volfram rudasi (sheyelit) juda mayda donachalar holida skarndagi piroksenlar orasida joylashgan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
O‘zgarayotgan elektr maydon va u vujudga keltiradigan magnit maydon o‘rtasida mikdoriy munosabatni o‘rnatish uchun Maksvell **siljish toki** tushunchasini kiritdi. Uning fikriga ko‘ra magnit maydon mavjud bo‘lar ekan, uni vujudga keltiradigan tok xam mavjud bo‘lmogi darkor. Shuni ta’kidlash lozimki, siljish toki elektr toki ega bo‘ladigan fakat bittagina xususiyatga, ya’ni magnit maydon xosil qila olish xususiyatigagina egadir. U elektr toki ega bo‘lgan boshka birorta xam xususiyatga ega emas.

            O’zgaruvchan toklar uchun zanjirda kondesatorning bo’lishi tokning o’tishiga to’sqinlik qila olmaydi. Lekin bu xolda xam kondesator qoplamalari

orasida zaryad ko’chishi kuzatilmaydi. Shuning uchun kondesator qoplamalari orasida o’tkazuvchanlik tokining mavjudligiga ekvivalent qandaydir bir jarayon

o’rinli bo’ladi deb, faraz qilishga to’g’ri keladi. Kondesator qoplamalari orasidagi shu o’tkazuvchanlik tokiga ulanuvchi tokni **siljish toki** deyiladi.. 

Uni matematik ifodasini olish uchun Maksvellning tenglamasini {\displaystyle p=div{\overrightarrow {D}}} ko’rinishida yozib, xar ikkala tomonini vaqt bo’yicha differensiallaymiz.

{\displaystyle {\frac {\delta p}{\delta t}}=div{\frac {\delta {\overrightarrow {D}}}{\delta t}}}

Uzliksizlik tenglamasidan {\displaystyle {\frac {\delta p}{\delta t}}} qiymatini yuqoridagi tenglamaga qo’yib {\displaystyle div({\frac {\delta {\overrightarrow {D}}}{\delta t}}+{\overrightarrow {j}})=0}

ekanligini topamiz. Bundan ko’rinadiki {\displaystyle {\overrightarrow {j}}\_{tola}=({\frac {\delta {\overrightarrow {D}}}{\delta t}}+{\overrightarrow {j}})} vektorning kuch chiziqlari doimo yopiq. Bu yerda  {\displaystyle {\overrightarrow {j}}} – o’tkazuvchanlik tokining zichligi,

{\displaystyle {\overrightarrow {j}}\_{sil}={\frac {\delta {\overrightarrow {D}}}{\delta t}}}

vektor esa siljish tokining zichligi yoki qisqa qilib ***siljish toki*** deyiladi.

Manbalar
--------

1. ↑  *Raximov. U.A. , Otaqulov V.O. "Elektrodinamika va nisbiylik nazariyasi"*.
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Kordova (maʼnolari).

**Kordova**, Kurtuba — Ispaniyaning jan. qismidagi shahar, Andalusiyada, Gvadalkvivir daryosi vodiysida. Kordova provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 310 ming kishi (1998). Shahar miloddan avvalgi bunyod etilgan. 711 yildan K. arablar qoʻl ostiga oʻtgan. 756 yildan Qurtuba amirligi, 929 yildan Kurtuba xalifaligining poytaxti boʻlgan. 1236-yildan K. Kastiliya tarkibida.

K. — transport yoʻllari tuguni. Mis eritish sanoatining yirik markazi. Elektrotexnika va qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, oziq-ovqat (jumladan, vinochilik, un tortish, shakarqand va boshqalar), toʻqimachilik sanoati korxonalari mavjud. Un-t, tasviriy sanʼat va arxeologiya muzeylari bor. Meʼmoriy yodgorliklardan masjid (qarang Kordova katta masjidi), Madinat azZahro saroyi qoldiqlari, San-Migel va San-Lorenso cherkovlari (13-asr) va boshqa saqlangan.

Taniqli shaxslari
-----------------

Muhammad I (Kordova amiri)

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Ispaniya | *Ispaniya geografiyasiga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Chirxalyu** (**Chvaxilo**) — Dogʻiston Respublikasi Charodin tumani Oysor daryosi yonbagʻrida joylashgan sharshara.

Chirxalyu sharsharasi baland togʻlarda joylashganligi sababli pulsatsiyalanuvchi sharsharalar turiga kiradi. SHarsharadagi suv oqimi togʻlardagi qorlarning erishiga bogʻliq. Chvaxilo sharsharasi ulkan muzlik oʻrnida paydo boʻlgan. Chvaxilo Oysor daryosi satxidan 18 kilometr, Ritlyab qishlogʻidan ikki kilometr uzoqlikda joylashgan. Sharshara Dogʻistonning tabiiy yodgorligi sifatida tasniflangan va qonun bilan muhofazalangan Charodinskiy buyurtma qoʻriqxonasi hududida joylashgan.

Balandligi
----------

Chvaxiloning sathi masalasi munozarali hisonlanadi. Shunday qilib, „SSSR yer usti suvlari resurslari" akademik nashrida sharsharaning balandligi 30 metrni tashkil qilgan. Ba'zi manbalar 45 metrni koʻrsatadi, ba'zida esa 59 metr deb tasvirlangan. Biroq, aksariyat mualliflar, xususan, K. K. Gul va M. M. Eldarovlar suvning 50 metr balandlikdan tushishini koʻrsatadilar.

Nomi
----

Hozirgi vaqtda ushbu geografik obyektning yagona qonuniylashtirilgan nomi mavjud emas. Ilmiy adabiyot va kartografiyada „Chirhalyu" nomi koʻpincha ishlatiladi. Mahalliy aholi sharsharani „Chirhalyu" deb atashadi, bu avar shevasidan tarjima qilinganda „qulayotgan" yoki „momaqaldiroq" degan ma'noni anglatadi. Darhaqiqat, sharshara oʻz nomiga mos keladi: suvning shovqini 1-1,5 kilometr masofadan eshitiladi.

Tadqiqot
--------

Sharshara 19-asr oxirida geograflarning e'tiborini tortdi. Uni birinchi marta 1898-yilda geolog Nikolay Andrusov organib chiqdi, u professor Nikolay Kuznetsov bilan birgalikda ushbu ob'ektni tasvirlab berdi.

1940-yilda professor N.A.Naginskiy sharsharani batafsil koʻrib chiqdi, uning ishining natijalari 1947-yilda „Nature" jurnalida nashr etildi. 1970-yillarda dogʻistonlik geograf M.M.Eldarov Chirxalyuni oʻrganib, 1979-yilda „Dogʻistonning noyob tabiiy yodgorliklari" kitobida oʻz kuzatishlarini nashr etdi.

Manbalar
--------

1. ↑  „Постановление Правительства РД от 07.07.2008 № 225". *Республика Дагестан. Региональный портал*. 4-mart 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-dekabr 2019-yil.

Havolalar
---------

* „Водопад Чирхалю (Чвахило)" (ru). *www.geomem.ru*. Qaraldi: 18-yanvar 2020-yil.



* „Водопады Дагестана" (ru). *dagestan.rgo.ru*. Qaraldi: 18-yanvar 2020-yil.



* „Водопад «Чвахило»". 2-yanvar 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi.
Silla davlati Koguryo va Pekchega nisbatan keyinroq, chinxan qabilalari yansan, koxo, chinji, kari va koyalarning birlashuvi natijasida vujudga kelgan. Dastlab qabillar ittifoqi Saro ("San-go chji" nomli manbaga ko'ra) deb atalgan Undan tashqari, Xitoy manbalarida Sillo, Sara, koreys manbalarida esa Sonabol, Soyabol va Sorabol kabi nomlar bilan atalgan.
"Samguk sagi" madumotlariga ko'ra, bu olti qabila Qadimgi Choson bilan bevosita bog'liq: "Dastlab Chosondan ko'chib kelganlar tog' va daralaming o'rta qismiga joylashganlar va bu yerda oltita qishloqcha barpo etganlar. Ular Chinxan qabilasining oltita jamoasi (bu) edi". Afsonaga ko'ra, Koxo qishIog'i oqsoqoli bolani quvontirgan qovoqqa o'xshagan tuxumni tashlab nola qilayotgan va keyin ko'zdan g'oyib bo'lgan otni ko'rgan. Bu bola juda aqlli bo'lgan!igi bois, uni hukmdor qilib tayinlashgan va unga Pak ("pak" chinxan tilida "qovoq" degani) deb ism berishgan. U Sillaning birinchi hukmdori Pak Xyokkose va Paklar sulolaning dastlabki vakili bo'lgan.

Olti qabila (32 yil, "Samguk sagi" manbasiga ko'ra) qayta nomlanib, yangi Li, Chxoe, Son, Chon, Pe va Sol kabi nasablarga ega bodishgan. Koguryo va Pekchedan farqli ravishda, bu yerda bitta van sulolasiga mansub bo'lganlar hukmronlik qilmasdan, balki Pak sulolasidan tashqari Sok va Kim urug'idan bo'lganlar hukmdor sifatida mamlakatni boshqargan.
Pak sulolasi hukmronligi davrida Silla (tnil. avv. 57 - mil 184 yy.).
Dastlab Silla katta mavqega ega bo'lmagan II asming ikkinchi yarmidan boshlab maorif rivoj topishi bilan, bu yerga vaqtvaqti bilan Lolan viloyatidan xitoyliklarning, shuningdek, yaponlar va moxe qabilalarining hujumlari bo'lib turgan. Ammo qarama-qarshilik ularning qo'shnilari Kaya bilan bo'lgan. o'zaro urushlarda goh Sillaning, goh Kayaning qo'Ii baland kelgan. II asr boshlarida sillaliklar 3 marta Kaya yerlariga bostirib kirganlar.

  

•Foydalanilgan adabiyotlar: V.Xan Koreya Tarixi - 2013
**Sillimanit** [amerikalik olim B. Silliman (V. Silliman; 1779—1864) nomidan] — silikatlar sinfiga mansub mineral. Yuqori darajada metamorfiklashgan loysimon togʻ jinslarida uchraydi hamda metamorfizm jarayonining sillimanitli zonasini belgilaydi. Kimyoviy tarkibi Al2Si05 boʻlib, kianit va andaluzitlarning yuqori trali polimorf turidir. Romb singoniyali kristallari ignasimon boʻlib, tolatola agregatlar holida uchraydi. Rangi kulrang, och qoʻngʻir, och yashil, shishadek yaltiroq. Tolasimon agregatlari rangsiz va tovlanuvchi; qattikligi 6,5 —7,5; zichligi 3,27 g/sm³. Yuqori (1545°ga yaqin) trada mullit va kremniy (II) oksid (SiO2)ra parchalanadi. Alyuminiy oksid (A12O3) li xom ashyo boʻlib, oʻtga va kislotalarga chidamli chinni buyumlar, maxsus izolyatorlar, poʻlat quyish uchun tigel va boshqa asboblar tayyorlashda ishlatiladi. S. Oʻzbekistonning gʻarbiy va jan. qismlarida juda keng tarqalgan boʻlib, metamorfik slanetslar bilan birgalikda uchraydi. Chatqol — Qurama mintaqasida nisbatan kam tarqalgan. Hindistonda S.ning yirik konlari maʼlum.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Silitsidlar** (lot. Silicium — kremniy) — kremniyning metallar va baʼzi metallmaslar bilan hosil qilgan birikmalari. S. kimyoviy bogʻlanishga koʻra 3 asosiy guruhga (ionkovalent, kovalent va metallsimon) boʻlinadi. Ionkovalent S. ishqoriy (natriy va kaliydan tashqari) va ishqoriyer metallar hamda mis va rux guruhi metalari bilan hosil boʻladi; kovalent S. bor, uglerod, azot, kislorod, fosfor, oltingugurtda hosil buladi; metallsimon S, oraliq metallardan yuzaga keladi. Ishqoriyer metallardan silitsidlar va litiy silitsid Li6Si2 maʼlum (Li dan boshqa ishqoriy metallar S. hosil qilmaydi). S. yaltiroq, juda qattiq va ogʻir kristall moddalar, yuqori trada suyuqlanadi, mas, TaSi2 ning suyuqlanish temperaturasi 2200°. Metallsimon S. barqaror birikmalar, ular hatto yuqori tralarda ham oksidlanmaydi. MoSi, dan tayyorlangan elektr pechlari qizdirgichlarini 1700°gacha boʻlgan oksidlovchi muhitda ishlatish mumkin. Baʼzi faol metallarning Si suv va suyultirilgan kislotalar taʼsirida parchalanadi, boshqa S.ga suv ham, suyultirilgan kislotalar ham taʼsir etmaydi. Aksari S. — yarim oʻtkazgichlar.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Sentriol** (lot. centrum, yun. kentrom — markaz, oʻrta nuqta) — hayvonlar va ayrim oʻsimliklar hujayrasining membranasiz organoidi. S.ni ingliz mikrobiologi F.Fleming kashf etgan (1875). S. Golji apparata yoniga joylashgan; diploid hujayralarda bir juft boʻlib, diplosoma deyiladi. S.dan biri yetuk (onalik), 2-si yetilmagan (qizlik) boʻladi. Kizlik S. ona S.ning kichik nusxasi hisoblanadi. Interfazaning sintez yoki undan keyingi davrida S. 2 hissa ortadi. Mitoz profazasida diplosomalar bir-biridan itarilib, mitoz dukini hosil qiladi. Poliploid hujayralarda S.lar soni xromosomalar toʻplami soniga mos keladi. S. yuksak oʻsimliklar, baʼzi zamburugʻlar, suvoʻtlar va ayrim sodda hayvonlarda boʻlmaydi. S. naysimon tuzilgan; uning devori 9 triplet mikronaychalardan iborat.

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Separator** (lot. separator — ajratkich) — 1) gazdan suyuq va qattiq zarralarni, suyuklikdan qattiq zarralarni ajratish, qattiq yoki suyuq aralashmalarni tarkibiy qismlarga ajratish uchun moʻljallangan qurilma. Ishi suyuklik yoki qattiq jism komponentlarining fizik xususiyatlari (zarrachalarning shakli, massasi, solishtirma ogʻirligi, magnit xossasi va boshqalar) orasidagi farqqa asoslangan. S.ning markazdan qochma, magnit, tindirma, pnevmatik, ishqalanma, elektr va boshqa xillari bor. Markazdan qochma S.lar (sentrifugalar) da suyuklik ichidagi ogʻirroq zarrachalar va suyuqliklar markazdan qochma kuch taʼsirida ajraladi. Moyni suv va mexanik aralashmalardan tozalash, sutni qaymoq va yogʻsiz sutga ajratishda qoʻllaniladi. Magnit S. foydali minerallarni gʻovak jinslar va keraksiz aralashmalardan ajratish uchun ishlatiladi. Ishi magnit maydonining turli mineral zarralariga turlicha taʼsir etishiga asoslangan. Tindirma S. birbiri bilan aralashmaydigan 2 suyuklikni rezervuarda tindirish yoʻli bilan ajratadi, bunda birbiriga nisbatan pastbaland joylashgan 2 ta truba boʻlib, yuqorisidan yengil, pastkisidan ogʻirroq suyuklik chiqadi. Pnevmatik S. tegirmonda maydalangan materialning mayda-yirikligini havo oqimi taʼsirida rostlash, uni boyitish va boshqalarda ishlatiladi. Ishqalanm a S. foydali qazilmalarni boyitishda qoʻllanadi. Gaz S.ida gaz suyuq va qattiq zarralardan tozalanadi. Buning gravitatsion (gaz tezligini keskin pasaytirishga asoslangan), siklonli (markazdan qochma kuchga asoslangan) xillari bor. S. xalq xoʻjaligining koʻpgina tarmoqlarida, mas, un tortish korxonalarida, gaz sanoatida, paxta terish mashinalari va boshqalarda ishlatiladi; 2) podshipniklarda shar yoki roliklarni birbiridan ajratib turadigan detal (qarang Podshipnik).

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Propiley**, propilon (yun. propylaion — eshik oldi, kirish) — shaharga, yirik meʼmoriy ansambllarga kiriladigan markaziy darvo-za, serhasham yoʻlak. Ikki tomoni portik va kolonnadalar bilan bezatilgan boʻladi. Dastlab Yunonistonda muqad-das dargohlar va akropol kiraverishiga qurilgan. Afina akropoli (miloddan avvalgi 437—432, meʼmori Mne-sikl), Myunxen (1846—60, meʼmori L. Konse), Sankt-Peterburgdagi Smolniy (1923—24, meʼmorlari V. A. Shchuko, V. G. Gelfreyx) P.lari mashhur.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Xuroson.

XurosonXuroson
**Xuroson** (forscha: خراسان‎ / Xorâsân) — Eronning shimoli-sharqiy qismida joylashgan tarixiy viloyat. Xuroson atamasi Sosoniylar davlati davrlaridan beri maʼlum.

Joylashuvi va hududlari
-----------------------

Xuroson Eronning shimoli-sharqiy va qisman sharqiy qismini egallagan. Eron 31 ta ustondan, ya'ni viloyatdan iborat. 2004-yilgacha Xuroson ustoni Eronning eng yirik ustoni edi, ammo 2004-yilning 29-sentabr kuni ushbu uston 3ga boʻlindi. Hozirda ushbu hududlar 3 ta ustonga qarashli. Bular: Razaviy Xuroson, Shimoliy Xuroson va Janubiy Xuroson ustonlari.

Xuroson tarixiy viloyatiga shuningdek baʼzi tarixchilar va olimlar Afgʻonistonning shimoli-gʻarbiy, qisman shimoliy va gʻarbiy qismlarini, Turkmanistonning janubi-sharqiy va qisman janubiy qismlarini ham kiritishadi. Baʼzi tarixchi va olimlar ushbu hududga baʼzida butun janubiy Oʻrta Osiyoni ham kiritishadi. Agar Xuroson tarixiy viloyatiga janubiy Oʻrta Osiyo hududlari kiritilsa, Buyuk Xuroson deb ataluvchi tarixiy va madaniy viloyat nazarda tutiladi.

### Katta shaharlari

Xurosonning eng katta shahri — Mashhad. Shahar aholisi 2 million 700 ming kishidan ziyod boʻlib, Eron shaharlari orasida ikkinchi (Tehrondan keyin) oʻrindadir.

Parfiya podsholigining markazi (miloddan avval 250 — milodiy 224). Xuroson nomi sosoniylar davridan maʼlum. Xuroson 3-asrdan 18-asr oʻrtalarigacha hozirgi Eronning shimoliy-sharqiy qismi, Marv vohasi, hozirgi Turkmanistonning janubiy qismi va Afgʻonistonning shimoliy va shimoliy-gʻarbini oʻz ichiga olgan. Mashhad, Nishopur, Marv, Balx, Hirot, Tuye, Saraxs, Obivard, Niso, Sabzavor Xurosonning muhim shaharlari boʻlgan. VII asr oʻrtalarida uni arablar egallagan. Arab xalifaligi tanazzulga uchragach, Xuroson Tohiriylar, Safforiylar, Somoniylar, Gʻaznaviylar, Saljuqiylar, Xorazmshohlar, Hulokuiylar, Safaviylar tarkibiga kirgan (9 — 14-asrlar). 8-asrdan 13-asrning 20-yillarigacha Xuroson Yaqin va Oʻrta Sharqda iqtisodiy jihatdan eng rivojlangan hududlardan biri boʻlgan. U qoʻshni davlatlarga qishloq xoʻjaligi mahsulotlari, mevalar, ipak, jun, moʻyna chiqargan. Shuningdek, Xurosonda kumush, qoʻrgʻoshin, mis va temir rudalari, oltin, oltingugurt, toʻtiyo, margimush, marmar, malaxit va boshqa qazib chiqarilgan, toʻqimachilik avj olgan. 1220 va 1223-yillarda Xurosonga moʻgʻullar hujum qilib vayron etgan; aholisining koʻpchiligi qirib tashlangan. Shundan keyin Xuroson avvalgi mavqeiga chiqa olmagan. XIV asr oxirida Amir Temur Xurosonni istilo qilgan, 1510 —1736-yillar Safaviylar davlatlariga tobe boʻlgan. Keyinchalik Xurosonning bir qismi (Hirot viloyati va Balx) Afgonistonga, bir qismi Eronga qoʻshilgan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Luganskdagi Kliment Voroshilov haykali** — Luganskdagi Kotsiubinskiy koʻchasida Lugansk shahar kengashi binosi roʻparasida oʻrnatilgan. Yodgorlikning ochilishi 1981-yil 4-fevralda boʻlib oʻtdi va marshal tavalludining 100-yilligiga bagʻishlandi. Yodgorlik mualliflari haykaltarosh Anatoliy Posyado va mashhur Moskva me’mori Aleksey Dushkindir (yodgorlikning ochilishi uning vafotidan keyin 1977-yilda boʻlib oʻtdi).

Tavsifi
-------

Yodgorlik boshida budyonovkali, askarlik shinelini kiygan va qoʻlini koʻtargan holdagi Voroshilovning otliq mingan qomatini aks ettiradi. Bronzadan yasalgan haykalning balandligi 9 metrga, granit poydevorining balandligi 3 metrga yetadi. Poydevorda rus tilida bronza harflar bilan yozilgan: "Voroshilov Kliment Yefremovich".

Yodgorlik koʻp marotaba madaniyatsiz insonlarning oyoq osti qilishiga uchragan, poydevori marker bilan boʻyalgan va varaqalar yopishtirilgan. Otning jinsiy a’zolari Ukraina davlat bayrogʻi ranglariga boʻyalgan.

Boshqa yodgorliklar
-------------------

1981-yilda Luganskda Artyom koʻchasi boʻylab Kliment Voroshilovning byusti oʻrnatildi. Haykal V. X. Fedchenko tomonidan yaratildi. Yodgorlik harbiy kiyimdagi marshalning beton haykali boʻlib, granit poydevorga "K. Ye. Voroshilov" yozuvi bilan oʻrnatilgan.

Manbalar
--------

1. ↑   Информационный портрет Луганского региона Архивировано 17 октября 2013 года.
2. ↑  „Памятник Ворошилову К. Е.". 17-avgust 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 31-iyul 2013-yil.
3. ↑  „Памятник Ворошилову в Луганске снова разрисовали подростки". 29-iyul 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 31-iyul 2013-yil.
4. ↑  „Подростки расписали маркером памятник Ворошилову в Луганске". 28-sentabr 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 31-iyul 2013-yil.
5. ↑  „В Луганске памятник Ворошилову обклеили листовками против врагов Ахметова". 17-aprel 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 31-iyul 2013-yil.
6. ↑  Памятник Ворошилову К.Е.[*sayt ishlamaydi*]
**Prostata bezi adenomasi** -yoshi ulgʻaygan erkaklarda prostata bezining kasallanib, oʻsmasimon (xavfsiz) kattalashuvi. Prostata bezi adenomasia. sekin rivojlanadi, dastlabki belgisi tez-tez va, ayniqsa, tunda zahartang qilishidir; avvaliga siydik ingichkalanib tusha-di va uzoqqa bormaydi. Bemor goʻyo oyogʻi orasiga siygandek boʻladi. Vaqt oʻtishi bilan bu holat kuchayadi: siydik tomchilab keladi, baʼzan toʻliqtutilib ^lishi ham mumkin. Kasallik juda oʻtib ketgan hollarda siydik ixtiyorsiz tomaveradi, biroq bemorning qovugʻi boʻshamaganga oʻxshab turadi. Bu belgilar bilan bir qatorda buyrakda ham turli oʻzgarishlar yuzaga keladi. Buyrak kosachalari va jomi kengayadi, buyrak yalligʻlanadi (qarang Piyelonefrit); tosh pay-do boʻlishi ham mumkin (qarang Siydik toshi kasalligi). Prostata bezi adenomasia. ulgʻayib ketishining oldini olish uchun kasallikning birinchi belgilaridanoq vrachga koʻrinib, uning tavsiyalariga (gigiyenik rejim, parhez va boshqalar) amal qilish lozim. Ay-niqsa, oyoklarni sovqotishdan ehtiyot qilish kerak. Siydik qistaganda dar-hol qovuqni boʻshatish lozim. Prostata bezi adenomasia. operatsiya yoʻli bilan davolanadi.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Tibbiyotga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Alp togʻlari** — Oy togʻlari, taxminan 4 milliard yil oldin, oyning asteroid bilan toʻqnashuvi natijasida paydo boʻlgan.

Tavsif
------

 Yomgʻir dengizi, Alp togʻlari atrofi rejasi D harfi bilan belgilangan
Alp togʻlari Yomgʻir dengizi mintaqasida joylashgan boʻlib, balandligi boʻyicha ular yer yuzidagi haqiqiy Alp togʻlaridan bir oz pastroqdir. Ushbu togʻ tizmasining gʻarbida ham katta krater Platon joylashgan. Alp togʻlarining shimolida Sovuq dengiz joylashgan. Togʻlarning shimoliy qismida Platonning joʻyaklari, sharqiy qismida Alp vodiysi joylashgan.

Togʻlar 42,04° — 52,81° shimoliy kenglikdagi selenografik koordinatalar bilanchegaralangan hududda joylashgan, 5,6° — 3,22° E.

Yuqoridagi rasmda Alp togʻlari rasmning yuqori qismida joylashgan. Rasmning oʻng tomonida janubiy-shimoliy yoʻnalishda yoʻnaltirilgan Kavkaz togʻlari koʻrinadi. Platon krateri tasvirning chap chetidan tashqarida joylashgan. Tasvir markazidan biroz pastroqda Kassini krateri joylashgan boʻlib, uning shimoli-gʻarbiy qismida Agassiz burni koʻrinadi — Alp togʻlarining janubiy uchi.

Sunʼiy yoʻldosh kraterlari
--------------------------

 Sunʼiy yoʻldosh krateri Alp togʻlari
Alp togʻlari maʼlum bir oy krateri bilan bogʻlanmagan ikkita sunʼiy yoʻldosh kraterini oʻz ichiga oladi.

| Alp togʻlari | Koordinatalar | Diametri, km |
| --- | --- | --- |
| A | 51°23′N 0°18′W﻿ / ﻿51.39°N 0.3°W﻿ / 51.39; -0.3﻿ (Альпы A)GO | 10.7 |
| B | 45°49′N 0°55′W﻿ / ﻿45.81°N 0.91°W﻿ / 45.81; -0.91﻿ (Альпы B)GO | 4.8 |

Nomi
----

Oy togʻlari va dengizlari insoniyat tomonidan nisbatan kuchli teleskoplar ixtiro qilingandan soʻng kashf qilindi va tekshirildi. Alp togʻlari oʻz nomini 17-asrning oʻrtalarida, polshalik astronom Yan Geveliyning Oydagi togʻlarni Yerdagi kabi nomlar bilan chaqirish taklifidan keyin oldi.

Oyga koʻtarilish
----------------

Oyda Olimpiada oʻyinlariga mezbonlik qilish haqidagi hazillarga qaramay (masalan, Platon kraterida Olimpiya qishlogʻiga mezbonlik qilish orqali), tortishish kuchidagi farqlar Oyda changʻi yoki snoubordda uchishni butunlay istisno qiladi (taxminan 70 kg ogʻirlikdagi changʻichining vazni atigi 12 kg boʻladi). Boshqa tomondan, tortishish kuchining farqi toqqa chiqishni va oyga chiqishni Yerdagi shunga oʻxshash harakatlarga qaraganda osonroq boʻladi.

Manbalar
--------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑  „Справочник Международного Астрономического Союза". 25-mart 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 5-iyul 2020-yil.
5. ↑
6. ↑
7. ↑
8. ↑
9. ↑
10. ↑
**Lugovo-sharqiy Marilar** — bu mos ravishda tog‘li Mari va shimoliy-g‘arbiy Mari tillarida gaplashuvchi tog‘li va shimoli-g‘arbiy Marilardan farqli o‘laroq, o‘ziga xos mintaqaviy xususiyatlarga ega bo‘lgan yagona lugovo-sharqiy Mari tilida so‘zlashadigan, tarixan shakllangan lugovo va sharqiy Mari etnik guruhlarini o‘z ichiga olgan marilar etnik guruhining umumlashtirilgan nomidir.

Lugovo-Sharqiy Marilar Mari xalqining ko‘p qismini tashkil qiladi. Bu raqam, baʼzi maʼlumotlarga ko‘ra, 700 mingdan ortiq Marilardan taxminan 580 mingga yaqin kishidir.

2002-yildagi Butunrossiya aholini ro‘yxatga olish maʼlumotlariga ko‘ra, Rossiyadagi 604,298 marilardan 56,119 kishi (shu jumladan, Mariy Elda 52,696) (yoki ularning 9 foizi) o‘zlarini Lugovo-sharqiy Marilar deb bilishgan, ulardan „Lugovolik Marilar" (*oliyk* Mariy) — 52 410 kishi, aslida „Lugovo-sharqiy Marilar" sifatida — 3333 kishi, „Sharqiy Marilar" (*Sharqiy (Ural) Marilar*) sifatida — 255 kishini tashkil qiladi. Va bu o‘zlarini xalqning yagona nomi — „Marilar" deb atovchi mustahkam anʼana (sodiqlik) deganidir.

Yana qarang
-----------

* Lugovo Marilari
* Sharqiy Marilar

Manbalar
--------

1. ↑  Joshuaproject. Mari, Low of Russia / Луговые (лугово-восточные) марийцы (ingl.)
2. ↑  „Всероссийская перепись населения 2002 года. Перечень встретившихся в переписных листах вариантов самоопределения населения по вопросу «Ваша национальная принадлежность»." (deadlink). 16-yanvar 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17-iyul 2011-yil.

 Wayback Machine saytida arxivlandi (2017-01-16).
3. ↑  „Всероссийская перепись населения 2002 года". 2-fevral 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17-iyul 2011-yil.

 WebCite saytida arxivlandi (2011-08-21)

Adabiyotlar
-----------

* Марийцы луговые // Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — С. 522—523. — 872 с. — 3505 экз. — ISBN 978-5-94950-049-1.
Koordinatalari: 43°15′22.75919999999″N 76°57′14.835600000002″E﻿ / ﻿43.2563219999999973°N 76.95412100000000066°E﻿ / 43.2563219999999973; 76.95412100000000066GO

**Qozoq milliy pedagogika universiteti** (qozoqcha: *Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті (ҚазҰПУ)*) — Qozogʻistonning birinchi oliy oʻquv yurti. U 1928-yilda tashkil etilgan.

Tarixi
------

Taʼlim muassasasining asoschisi Qozoq taʼlim instituti boʻlib, 1920-yilda Toshkent pedagogika maktabi negizida tashkil etilgan oʻrta maxsus oʻquv yurti boʻlgan. 1920-yillarning oxirida Qozoq Taʼlim instituti qozoq oʻrta maktab oʻquvchilari uchun universitetlarga va ishchi fakultetlariga kirishga tayyorlov kurslariga aylantirildi. 1928-1929-yillarda maktabni Saken Seyfullin boshqargan. 1933-yil 15-oktabrda Qozogʻiston taʼlim instituti yopildi.

Kelajakdagi Qozoq milliy pedagogika universiteti 1928-yilda „Qozoq davlat universiteti" nomi bilan tashkil etilgan. Ochilgan yili u uchta kafedra (fizika-matematik, tabiiy, lingvistik-pedagogik) boʻlgan yagona pedagogik fakultetdan iborat edi. 1928-1929 oʻquv yilida 124 talaba tahsil oldi, 9 oʻqituvchi ishladi.

30-yillarda S. Seyfullin, U. Jandosov, M. Auezov, S. Mukanov, B. Shalabaev, K. Djubanov va boshqalar institutda maʼruzalar oʻqidilar. Xuddi shu davrda, KazPI H. Bekxojin, M. Gabdullin, K. Jumaliev, T. Jarokov, O. Jutkov, M. Karataev, G. Ormanov va boshqalarni bitirgan. 1939-yildan boshlab aspirantura ish boshladi.

1974-yilda institut respublikaning asosiy pedagogik universiteti sifatida Qozogʻiston SSR Taʼlim vazirligi tizimidagi tematik toʻplamlarni, professor-oʻqituvchilar va aspirantlarning asarlarini nashr etish huquqiga ega boʻldi.

Manbalar
--------

1. 1 2  
*КазНПУ.* „История КазНПУ имени Абая" (ru). 15-mart 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15 июля 2008.
2. ↑  
М. К. Козыбаев и др.*. Алма-Ата. Энциклопедия*, 60000 экз, Алма-Ата: Гл. ред. Казахской Советской энциклопедии, 1983.

Havolalar
---------
**Orel shahrining 400 yilligiga yodgorlik majmuasi** — Orel qal’asi tashkil etilganining 400-yilligi sharafiga shaharning tarixiy markazidagi yodgorlik ansambli.

Tavsifi
-------

1966-yil 17-sentabrda Orel shahri tashkil topganining 400-yilligi munosabati bilan Oka va Orlik daryolari qoʻshiladigan joyda qalʼa oʻrnida obelisk ochildi. Och kulrang granit bilan qoplangan 27 metrli obelisk memorial ansamblning assimetrik kompozitsiyasining birinchi bosqichi va markazi edi. Obeliskning sharqiy qismida burgutning qadimiy gerbi tasvirlangan; gʻarbda 1566-yildan 1967-yilgacha boʻlgan asosiy tarixiy voqealar xronikasi toshga oʻyilgan va Ulugʻ Vatan urushidagi gʻalabaning birinchi mushagini ifodalovchi yorqin metall chiziq oʻrnatilgan. Devor bilan oʻralgan kapsulaning tagida avlodlarga maktub yozilgan va „2066-yilda oching" yozuvi bilan muhrlangan. Maktubda quyidagi soʻzlar bor: *"U sizga bir asrdan keyin yetib borsin, XXI asr ahli, bizning vasiyatimiz — oʻz ona shahringizga gʻamxoʻrlik qiling, uning shonli tarixini yodga oling, hamma narsani qiling, shunda abadiy va abadiy, mustahkam va buzilmas, Rossiya, qadimiy burgut Oka tepasida turibdi va bizning gʻururimiz, shon-sharafimiz, hayotimizdir*. Obelisk ostidagi platforma suvdan olti metrga koʻtarilgan. Saytga yaqin joyda haykaltaroshlik guruhi oʻrnatilgan: Gʻalaba timsoli boʻlgan ayol va ikkita Sovet askari. Uchta granit zinapoyalar platformadan suvga olib boradi. Kvadrat tomondan siklop devori bilan ishlangan tayanch devorida Orel shaharlarining qadimiy timsollari oʻyilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  Фёдоров С. И.*. Записки архитектора. (Время, памятники, люди)*. Тула: Приокское, 1987 — 108—110 bet.
2. ↑  Егоров Б. А. Ерёмин В. П.*. Весь location Орёл: справочник*. Орёл: Орёлиздат, 1993 — 213 bet. ISBN 5-87025-001-3.

Havolalar
---------

* „Монументы города Орла".  Город Орёл в картинках. Qaraldi: 10-mart 2019-yil.