**Ota Polvonov** (1867 – Xiva – 1972) — yogʻoch oʻymakori; Xiva yogʻoch oʻymakorligi maktabining yirik namoyandasi. Xiva yogʻoch oʻymakorligi maktabi rivojiga salmoqli hissa qoʻshgan usta. Bobosi usta Abdusattor va otasi usta Polvonlar bilan birga ishlab hunar oʻrgangan. Xivadagi koʻpgina binolarning darvoza, eshik, ustunlarini bezashda qatnashgan. Xivadagi „Umid" artelida oʻymakorlik brigadasiga boshchilik qilgan (1930—1940-yillar). A. Boltayevning naqsh mujassamotlari asosida shogirdi Safo Bogʻbekov bilan birgalikda naqshlagan ustun va ikki tabaqali eshik Parij xalqaro amaliy sanʼat koʻrgazmasida namoyish qilingan (1937). Navoiy teatri binosi uchun eshiklar tayyorlagan (1947), Urganch vokzali binosi uchun 4 ta 2 tabaqali eshikni bezagan (1952). Badiiy koʻrgazmalar va panoramalar direksiyasi (hozirgi Zamonaviy sanʼat muzeyi) uchun ustun va eshiklar tayyorlagan. Polvonov ishlaridan namunalar Oʻzbekiston Respublikasi va xorijiy mamlakatlar muzeylari va toʻplamlarida saqlanadi. Polvonov yaratgan naqsh mujassamotlari (asosan, islimiy) murakkab va jozibador boʻlib, oʻymalarining chuqurligi 2 mm dan 30 mm gachadir.

Hayoti va faoliyati
-------------------

Ota Polvonov 1867-yilda Xivaning Gandimyon qishlogʻida quruvchi usta Polvon oilasida tavallud topgan. Uning bobosi Abdusattor va otasi Polvon shu davrning shuhrat topgan ustalari boʻlib, bir qancha hunarlarni (quruvchilik, yogʻoch oʻymakorligi, duradgorlik, ganchkorlik) rivojlantirib, koʻplab shogirdlar yetishtirgan. Polvonovning oilasi mualliflik qilgan qoʻsh tabaqali darvozalar, eshiklar, kichik va ulugʻvor oʻymakor ustunlar bugungi kunda ham insonlar orasida badiiy qiymatga ega. Ota Polvonov 13—15 yoshga kirganda yogʻoch oʻymakorligi sirlarini bobosidan oʻrgana boshlagan. Boshqa bir manbaga koʻra esa faoliyatini oʻn yoshligidayoq qoʻliga iskana olib otasi Polvon Sattorovga yordamlashishdan boshlagan. Keyinchalik yirik qurilishlarda ustalarni yonida yurib usta boʻlib yetishgan. Ota Polvonov 16 yoshida mustaqil ishlay boshlagan. Yigirma yoshida tajribali usta boʻlgan. Uni xon saroyiga – eshik, ustun, darvozalarni ishlashga taklif qilishgan. Polvonov yogʻoch oʻymakorligida juda koʻp naqsh turlaridan foydalanib, takrorlanmaydigan naqsh kompozitsiyalarini yaratgan.

Ota Polvonov faoliyati davomida „besh qirrali", „turunj", „qoʻshtanop" naqshlar va aylanma cheksiz naqshlar ustida ish olib borgan hamda bu naqshlarni oʻz joyida oʻz vaqtida qoʻllay olgan. 1935-yilda Xiva shahrida ochilgan „Umid" arteli qoshida naqqoshlik, oʻrachilik sexi ochilib, unga Abdulla Boltayev va oʻrachilarning bosh ustasi Ota Polvonov boshchilik qilgan, shu orada ularga Toshkentdan oʻziga xos bir ustun ishlash taklifi kelgan, ustun naqshini Abdulla Boltayev tayyorlab, qolgan ishlarni Ota Polvonov bajargan. 1943-yilda Toshkentdan injener-quruvchi S. N. Polupanov kelib „Umid" arteli bilan shartnoma tuzgan va Alisher Navoiy teatri uchun oʻyma narvon (zinapoya), eshik hamda boshqalarga naqsh solish ishlarini qilish kerakligini aytgan. Bu naqshlar Abdulla Boltayev boshchiligida tayyorlangan. Ota Polvonov va uning shogirdlari Dadajon Abdullayev, Safo Bogʻbekov, Xoʻja Ahmad Ollayevlarning bu ish ustida ishlagan. Abdulla Boltayev Ota Polvonovni shogirdlari bilan birga Toshkentga yuborgan. Keyinchalik 1947-yilda ustalar Alisher Navoiy teatrining Xiva zalini yogʻoch oʻymakorligi sanʼatining eng yaxshi namunalari bilan bezagan.

Xivalik ustaning eng mashhur ishi 1937-yilda Parijdagi Xalqaro koʻrgazmada namoyish qilingan oʻymakor ustunidir, Koʻrgazma hakami bu nodir ish uchun uni Birinchi darajali diplom va „Oltin Yulduz" medali bilan taqdirlagan. Shuningdek, ustaning Navoiy teatridagi yogʻoch oʻymakorligi ishlariga ham SSSR Davlat mukofoti berilgan.

„Ichan qalʼa" davlat muzey qoʻriqxonasi „Amaliy sanʼat" muzeyinining ilmiy xodimi marhum Anvar Ismagilov oʻzining „Xalq ustalari" deb nomlangan ilmiy maqolasida boshqa ustalar qatorida Ota Polvonovni ham faoliyati va hayotini yoritgan.

Ota Polvonov 1972-yilda 105 yoshida olamdan oʻtgan. Biroq uning shogirdlari ustaning hunarini davom ettirmoqda. Jumladan, shogirdi Safo Bogʻbekov koʻplab yoshlarga bu hunarni oʻrgatdi. Bugungi kunda ular yaratgan ustunlardan bir nechtasi Oʻzbekiston poytaxti Toshkentdagi Xotira va qadrlash hiyobonida ham qad rostlab turibti.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
2. 1 2  „Yog‘och o‘ymakorlik san’ati". Qaraldi: 2023-yil 29-oktyabr.
3. 1 2  „ANATOLIY YERSHOV. XIVA — QO‘RIQXONA SHAHAR (1988)". Qaraldi: 2023-yil 29-oktyabr.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |