recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Gipogonadizm** (gipo... va gonadalar), gipogenitalizm — jinsiy gormonlar yetishmasligi oqibatida kelib chiqadigan va jinsiy aʼzolar hamda ikkilamchi jinsiy belgilarning yetarli darajada rivojlanmasligi bilan ifodalanadigan kasallik holati. Birlamchi va ikkilamchi G. farq qilinadi. Birlamchi G. kasallik oqibatida jinsiy bezlarning bevosita shikastlanishi (jinsiy differensiyalanishning tugʻma nuqsonlari, jarohatlanishlar, nurlanish va b.) natijasida kelib chiqadi. Ikkilamchi G. gipotalamus-gipofiz sistemasi kasalliklari (mas, oʻsmalar) natijasida gonadotrop gormonlar yoki rilizing-omillar sekresiyasi kamayib ketishi yoki toʻxtashi oqibatida roʻy beradi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |



  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Gipertovush** - chastota yu si 10’1013 Gs gacha boʻlgan elastik toʻlqinlar spektrining yuqori chastotali qismi. G. boʻylama toʻlqin boʻlib, fizik tabiatiga koʻra ultratovush (yu=2-104—109 Gs)dan farq qilmaydi, lekin G. chastotasi nisbatan katta boʻlgani uchun u muhitdagi zarra va kvazizarralar bilan nisbatan kuchli taʼsirlashadi. G.ni koʻpincha kvazizarralar — fononlar oqimi deb qaraladi.

G.ning chastota sohasi elektromagnit toʻlqinlarning desimetr, santimetr va millimetr oraligʻiga, yaʼni oʻta yuqori chastotasi (OʻYUCH)ga toʻgʻri keladi. Shu sababli uning toʻlqin uzunligi qisqa (<\07 m) boʻlganligi uchun havoda (uncha katta bulmagan bosimdagi gazda) tarqalmaydi, suyuqliklarda esa yutilish kuchli boʻlgani uchun tarqalish masofasi kichik. Qattiq jismlarda, nuqsonsiz kristallar — monokristallarda, past temperaturalarda G. nisbatan yaxshi tarqaladi. Masalan, kvars monokristallining uqi boʻylab xona temperaturasida G. tarqalganda uning tebranish amplitudasi 1 sm masofada 2 martaga kamayadi.

G.— jism yoki modda atom (ion) yoki molekulalarining tebranma harakati tufayli, yaʼni tabiiy issiqlik harakati va sunʼiy uygʻotilgandagi harakati tufayli vujudga kelishi mumkin. Chastotasi IO9— 1013 Gs boʻlgan va issiqlik harakati tufayli vujudga kelgan toʻlqinlar issiqlik G.i yoki issiqlik fononlari deb ataladi. Bu toʻlqinlar, yaʼni G. optik bir jinsli muhitlarda yorugʻlikning sochilishiga va uning chastotasi oʻzgarishiga (Mendelshtam — Brillyuen-sochilishi), qattiq jismlarda esa 1012—1013 Gs chastotali G. rentgen nurlarining diffuznoy sochilishiga olib keladi.

G.ning suyuqliklarda tarqalish tezligi uning chastotasiga bogʻliqligi, (G. dispersiyasi), qator suyuqliklarda yutilish koeffitsiyentining nisbatan kichikligi (anomal holat) aniqlangan. G.ni hosil qilish uchun koʻpincha plastina shaklidagi rezonans pyezoelektrik oʻzgartirgichlar ishlatiladi. G.ning toʻlqin uzunligi qisqa boʻlgani uchun plastina kalinligi juda kichik boʻlishi kerak, buning uchun pyezoelektrik modda (mas, CdS, ZnS, ZnO va b.) plyonkalari tovush oʻtkazgichlarga vakuumda purkalib hosil qilinadi. Shu jumladan, pyezoelektrik kristall OʻYUCH li elektr maydoni taʼsirida pyezoelektrik deformatsiyalanishi natijasida G. hosil qilinadi. Deformatsiya chastotasi G. chastotasiga mos boʻladi. G. OʻYUCH magnit maydonida kristallarda magnitostriksiya hodisasi asosida ham hosil qilinadi. Yuqorida qayd qilingan usullarning f.i.k. juda kichik (bir necha %). Shuning uchun G.ni hosil qilish uchun lazerlar, oʻta oʻtkazgich asosidagi nurlatgichlar qoʻllaniladi. G.ning xususiyatlari uni modda xossalarini, ayniqsa, qattiq jismlar fizikasini oʻrganishda qoʻllashga, shu jumladan akustoelektronika va akustooptika qurilmalarini yaratishga imkon beradi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |

 

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |
**Gipogen minerallar** - (gipo... va yun. genes — kelib chiqishi) — Yer poʻstining chuqur qismida mineral hosil boʻlish jarayonlari natijasida vujudga keladigan minerallar. G. m.ga silikatli va sulfid oksidli magmaning kristallanishidan hosil boʻlgan minerallar (dala shpatlari, piroksenlar, olivin, xromit, titanomagnetit va b.), gazsimon birikmalarga boy qoldiq (pegmatit) eritma minerallari (slyudalar, topaz, berill va b.), kontakt-metasomatik minerallar (granatlar, vezuvianlar, magnetit, sheelit va b.), gidrotermal ruda tomirlari minerallari (flyuorit, volframit, kassiterit va b.) va vulkan buglari minerallari (oltingugurt va b.) kiradi. G. m. paydo boʻlish jarayoni gipo gen jarayonlar deyiladi. G. m.ning koʻplari Yerning yuza qismida barqaror emas va nurash natijasida gipergen minerallarga aylanadi. G. m. turini aniqlash ular bilan bogʻliq boʻlgan foydali qazilmalarni qidirib topishga imkon beradi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Qolgandaryo** — Andijon viloyatidagi Qoradaryoning Andijon viloyati Baliqchi tumani va Namangan viloyati Norin tumanining janubiy hududidan oʻtgan qolgan oʻzani. Daryoning chap sohiliga shoʻr tuproq va qumoq yerga qurilgan (1848—50) kanalni 1876 yildan daryo suvi yuvib keta boshlagan. 1883 yil suv toshqini natijasida Qoradaryo tamoman kanalga oqa boshlagan. Daryo oʻzani balandda qolib ketgan. Daryo chinobod qishlogi yaqinida yana eski oʻzaniga burib yuborilgan. Qoradaryoning shimolida qolib ketgan 20 km uzunlikdagi oʻzani Q. nomi bilan atalgan va sizot suvlar bilan toʻlgan. 20-asr boshlaridan buyon sholikorlikda foydalaniladi hamda yaylov xizmatini oʻtaydi. Koʻp qismi ekin maydonlariga aylantirilgan.

Andijon viloyati shimolidan oqib keladigan Oqboʻra daryosini Shahrixonsoy kesib oʻtgan shimoliy tomondagi qolgan oʻzani ham Q. deb atalgan. Oqboʻra oqovasi Shahrixonsoyga qoʻshilib, uning oʻzani qurib qolgan. Hozirgi Q. oʻrni Jalolquduq tumanining ekinzorlari orasida joylashgan. Endilikda sobiq oʻzandan ariq oqib oʻtadi.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Eng uzun daryo - Amazonka | *Daryo haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
Qojimuqan Munaitpasov nomidagi markaziy stadion (yoki Markaziy stadion) — Chimkentdagi futbol stadioni. Imkoniyati 20 000 kishi.

Tarix
-----

1969-yilda qurib bitkazildi. Sovet davrida u „Oktyabrning 50 yilligi" deb nomlangan*.* Chimkentning „Meliorator" klubi SSSR chempionatlarida oʻz uyida oʻynadi. Keyinchalik u „Ordabasi" klubining asosiy arenasiga aylandi. 2007-yilda birinchi xalqaro musobaqa — „Olma-TV" turniri boʻlib oʻtdi va unda Oʻzbekiston, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Ozarbayjon futbol jamoalari ishtirok etishdi. Boshqa stadionlardan farqli oʻlaroq, bu stadiondagi tribunalar yumaloq. Faqat qisman yangilangan, chunki plastik stullar qoʻshilgan. Uy uchrashuvlarini SHimkentning „Ordabasi" jamoasi oʻtkazmoqda.

2018-yilda stadionga yoritish ustunlari o‘rnatildi. Stadion yunon-rum kurashi boʻyicha bir necha karra jahon chempioni, qozogʻistonlik kurashchi Qojimuqan Munaitpasov (1871-1948) nomi bilan atalgan.

Manbalar
--------

1. ↑  Andoza:Cytuj stronę
2. ↑   Wayback Machine saytida arxivlandi (2018-01-29).

Havolalar
---------

* Jahon stadionlaridagi stadion haqida maʼlumot. worldstadiums.com
**Arlot (Arlat, Allot)** — oʻzbek urugʻlaridan biri.

Abulgʻoziy Bahodirxonning „Shajarayi turk" asarida arlot maʼnosi haqida quyidagi misralar bor: *"Arlatning maʼnosi otaning sevar oʻgʻli temak boʻlur. Arlat bir kishining oti turur. Ani otasi koʻp sevar erdi. Aning uchun arlat tedilar. Barcha arlat eli aning nayeli tururlar"*. Manbalarga koʻra, Chingizxon tomonidan Chigʻatoy ulusini boshqarish uchun ajratilgan 4000 kishilik qoʻshin boshliqlaridan biri ham arlot urugʻidan (qolgani jaloyir, barlos, qavchin) boʻlgan. Arlotlar Amudaryodan janubda, Janubiy Turkiston hududiga oʻrnashganlar. Keyingi asrlarda hozirgi Oʻzbekistonning janubiy viloyatlari, shuningdek Xorazmga koʻchib oʻtganlar. Bu nom hozirgi vaqtda etnonim va baʼzan toponim sifatida Samarqand, Buxoro, Xorazm, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlarida koʻproq uchraydi. Buxoro viloyatidagi Olot shahrining nomi ham *arlot* soʻzining fonetik oʻzgarganidir.

Adabiyotlar
-----------

* Abulgʻoziy, Shajarayi turk, T. 1992.
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Induksiya (maʼnolari).

**Induksiya** (biologiyada) - 1) fiziologiya da — qoʻzgʻalish va tormozlanishdan iborat nerv jarayonlarining oʻzaro dinamik taʼsiri. Bunda nerv hujayralaridagi tormozlanish qoʻzgʻalishni vujudga keltiradi (musbat I.) yoki, aksincha, eng avval hosil boʻlgan qoʻzgʻalish jarayoni tor-mozlanishni vujudga keltiradi (manfiy I.)- Musbat va manfiy I. 2 xil boʻlishi mumkin; 1) bir vaqtda boradigan (simultan) I. — bir joydagi qoʻzgʻalish bir vaqtda oʻz atrofida tor-mozlanishni hosil qiladi va kuchaytiradi, tormozlanish oʻchogʻi esa qoʻzgʻalish jarayonini vujudga keltiradi;2) ketma-ket sodir boʻladigan (suksessiv) I. bunda biror nuqtada paydo boʻlgan qoʻzgʻalish taʼsiri toʻxtagandan soʻng tormozlanish vujudga keladi yoki aksincha.

3) Embriologiyada — rivojlanayotgan embrion bir qismi (induktorlar)ning ikkinchi qismga (taʼsirla-nuvchi sistemaga) taʼsiri. Bu hodisa qismlar birbiriga tegib turganda roʻy beradi va taʼsirlanayetgan sistemaning rivojlanishi yoʻnalishini belgilaydi. I. ni 1901 i. nemis embriologi X. Shpeman suvda va quruklikda yashovchilar embrionida ektodermadan koʻz gavharining hosil boʻlishini oʻrganish orqali aniqlagan. Koʻz murtagi (boshlangʻichi) olib tashlanganda gavhar paydo boʻlmagan. Embrionning biqiniga koʻchirib oʻtkazilgan koʻz murtagi, odatda, teri epidermisiga aylanadigan ektodermadan gavhar hosil qilgan. Gastrula ektodermasidan markaziy nerv sistemasi murtagi paydo boʻlishiga xordomezodermaning induksiyalovchi taʼsir koʻrsatishini keyinchalik Shpeman aniqladi; bu hodisani u boshlan-gʻich embrional I. induktor (xordo-mezoderma)ni esa boshqaruvchi I. deb nomladi. Rivojlanayotgan organizm qismlarini koʻchirib oʻtkazish va ularni alohida yoki aralash oʻstirish ustida olib borilgan tekshirishlar I. hamma xordalilar va koʻpchilik umurtqasizlarda keng tarqalganligini koʻrsatdi.

Hayvon va oʻsimlik organizmlarning individual rivojlanishidagi boshqa koʻp hodisalar ham "I." deb ataladi. Jinsiy gormonlarning ikkilamchi jinsiy belgilar hosil qilish I. si bunga misol boʻladi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Silliqlash stanogi** - metall, tosh va yogʻoch detal va buyumlarga jilvir qogʻoz, jilvir toshlar (abraziv doiralar) bilan ishlov beradigan stanok. Ishlanadigan sirtga qarab, doiraviy, ichki va tashqi yuzalarni silliqlaydigan xillarga boʻlinadi. Silliqlash doirasi mahkamlanadigan shpindel elektr dvigatel bilan bevosita yoki tasmali uzatma orqali, ishlanadigan buyumlar esa alohida elektr dvigatel yoki gidrotsilindr bilan aylantiriladi. Yoʻnish chuqurligi mexanik yoki gidravlik yuritma bilan rostlab turiladi; abraziv doira qoʻlda yoki avtomatik tarzda toʻgʻrilanadi, detallar mexanik yoki avtomatik tarzda qisiladi.

Yogʻoch ishlashda jilvir qogʻoz mahkamlanadigan ish organining turiga qarab, lentali, silindrik (barabanli), diskli, bobinali, choʻtkali va boshqa xil Silliqlash stanogi ishlatiladi. Tosh ga ishlov berishda Silliqlash stanogi bilan kichik oʻlchamli qoplama marmar buyumlarni silliklash va jilolash; yirik qoplama buyumlarga yalpi ishlov berish va boshqa ishlar bajariladi (bunda relsli izda harakatlanuvchi Psimon portal kranga aylanma abraziv asbob oʻrnatilgan shpindel mahkamlab qoʻyiladi).


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Prelat** (lotincha: *praelatus* yondi. — yuqorida belgilangan) — kardinallar, arxiyepiskoplar, yepiskoplar, generallar va monastir ordenlari provinsiyalari, abbatlar va Rim-katolik cherkovi tuzilmalarida yuqori lavozimlarni egallagan boshqa shaxslarga nisbatan qoʻllaniladigan tarixiy atama; hozirda — faxriy unvon (Hazrati Hazrati Faxriy prelate), shuningdek, shaxsiy prelaturalar va hududiy prelaturalarni boshqaradigan shaxslarning lavozimi.

Tarixi
------

Oʻrta asrlarda sobor va kollegial cherkovlar rektorlari va boshqa qonunlar ham prelatlarga tegishli edi. Rimda Papa saroyida xizmat qilgan palatin prelatlar unvoni bor edi. Rim Kuriya prelatlarining maqomini belgilovchi birinchi hujjat Rim papasi Aleksandr VII *Inter caeterasning* 1659-yil 13-iyundagi konstitutsiyasi edi. Biroq, keyinchalik, dunyoviy shaxslar cherkov davlati boshqaruvida yuqori lavozimlarga tayinlana boshladilar, ular bir vaqtning oʻzida prelat unvonini oldilar. Papa Piy IX bu amaliyotni 1847-yilda yakunladi va faqat Rim Kuriyasida yuqori lavozimlarni egallagan ruhoniylar uchun prelat unvonini saqlab qoldi.

Papa Piy XI 1934-yil 15-avgustdagi konstitutsiyada *prelatlarning* 2 toifasini belgiladi:

* Birinchisi, prelatlar kollejlaridan birining aʼzolaridan iborat edi.
* Ikkinchisi — prelatlar kollejlarining birortasiga aʼzo boʻlmagan shaxslar, *praelati domestici* (ayniqsa, turli mintaqalarning taniqli ruhoniylari).

6 ta prelat kolleji mavjud edi:

* Birinchisiga arxiyepiskoplar va yepiskoplar kiradi.
* Ikkinchisida — *Fiokchettoning prelatlari*, ular tarkibiga 4 nafar mansabdor shaxslar kiradi:
	+ Vitse Camerlengo;
	+ Apostol palatasining bosh auditori;
	+ Apostol palatasining bosh gʻaznachisi;
	+ Hazrati mayordomo.
* Uchinchi kollej havoriy protonotariallardan tashkil topgan;
* Toʻrtinchisi — Rota Rim sudining auditorlari;
* Beshinchisi — Apostol palatasining ulamolari;
* Oltinchi — referendumlar va maslahatchilar (ovoz berish huquqiga ega) Apostol imzosi.

Yana qarang
-----------

* Shaxsiy prelatura
* Hududiy prelatura
* Hazrati hazratlarining faxriy prelati
* Prelat Fiokchetto
**Giperosmiya** (giper... va yun. Osme — hid, hid sezish) — hidga oʻta sezgirlik holati. Koʻproqhomiladorlikda kuzatiladi; biror kasallik belgisi boʻlishi ham mumkin. G.ga burun boʻshligʻi shilliq pardasidagi har xil hidlarni aniqlovchi va "tutib oluvchi" nerv tolalari reseptor nuqtalarining ortiqcha qoʻzgʻalishi sabab boʻladi.

.GIPERPARATIREOZ [giper... va lot. (glandula) parathyreoidea — qalqonsimon bez oldi bezi] — qalqonsimon bez oldi bezi adenomask yoki giperplaziyasi oqibatida kelib chiqadigan endokrin kasallik. Bunda qalqonsimon bez oldi bezi gormoni (paratgormon)ning koʻp ishlab chiqarilishi kalsiy va fosfor almashinuvining keskin buzilishiga sabab boʻladi. Natijada fosfor va kalsiy birikmalari suyaklardan yuvilib, suyaklar yumshashi, qiyshayishi va sinishi, muskullar zaiflashishi, umurtqalar osteoporozi, nefrokalsinoz, qon plazmasi va siydikda kalsiy koʻpayib ketishi, ruhiy oʻzgarishlar roʻy beradi. G.ning ayrim shaklida kalsiy ichki aʼzolarda, xususan buyrakda yigʻiladi (buyrak shakli), bunda buyrak va siydik yoʻllarida tosh paydo boʻladi. Koʻproq ayollarda kuzatiladi. Davo asosan oʻsmani olib tashlash, suyak shaklida — ortopedik usullar, buyrak-tosh kasalligida jarrohlik usuli qoʻllaniladi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Sesarka** (polyakcha — cesarka), xonaki sesarka — sesarkalar oilasiga mansub parranda. Gʻarbiy Afrikada yashaydigan yovvoyi kulrang sesarka (Numida meleagris) dan kelib chiqqan. Dastlab, S. Yunoniston va Rimda xonakilashtirilgan. Tanasining uz. 30—75 sm, boʻyni kalta, boʻynining ustki qismi va boshi patsiz. Boshida jigarrang toji va oq-qizgʻish shokilasi bor. Tumshugʻi egikroq, uzunligi oʻrtacha, yonlari siqiqroq. Qanotlari qisqa, dumi kalta. Patlarida yaltiroq ola-chipor dogʻlari bor, tanasiga yopi-shib turadi. Koʻk, oq, kulrang va boshqa tusli. S. juda harakatchan: uchadi va tez yuguradi. 5—8 yil yashaydi. 6—8 oyligida jinsiy yetiladi. 2—3 y. tuxum olish uchun foydalaniladi (4—6 ta makiyoni uchun bitta erkagi qoʻyiladi). S. goʻshti uchun bokiladi. Nari 1,7—1,8 kg, makiyoni 1,8–2 kg goʻsht beradi. Yiliga 70—120 ta tuxum qiladi. Tuxumi 42—45 g, uzoq saqlanadi, sarigʻida koʻp miqdorda karotinoidlar bor. Joʻjalari 28 sutkada tuxumdan chiqadi. S. deyarli barcha mamlakatlarda tarqalgan. Sibir va Qozogʻistonda, Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida maxsus xoʻjaliklarda yetishtiriladi.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Gipoparatireoz** [gipo... va lot. (glandula) parathyreoidea — qalqonsimon bez oldi bezi va osis — kasallik] — qalqonsimon bez oldi bezlari sekretor faoliyatining yetishmovchiligi oqibatida kelib chiqadigan kasallik. G.ga qalqonsimon bez oldi bezlarining tugʻma yetishmovchiligi, qalqonsimon bezda operatsiya oʻtkazilayotganda bexosdan old bezlarning olib tashlanishi yoki qon quyilishi sabab boʻladi. G.da kalsiy singishi buziladi, qonda kalsiy miqdori kamayadi, tomir tortishishi (tetaniya, talvasa xuruji), asabiy va ruhiy buzilishlari roʻy beradi. G. yashirin va haqiqiy boʻladi. Yashirin xilida bemorning tashqi koʻrinishida oʻzgarish boʻlmaydi, faqat oyoq-qoʻl bir oz muzlashi, badanda chumoli yurayotgandek tuyulishi, spazm kuzatilishi mumkin. Homiladorlik, hayz koʻrish, zaharlanish, mexanik, termik taʼsirotlar, har xil kasalliklar yashirin G.ning haqiqiy G.ga oʻtib ketishiga sabab boʻlishi mumkin. Bemor gormonlar va vitaminlar bilan davolanadi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Giperplaziya** (giper... va yun. Plasis — shakllanish, hosil boʻlish) — toʻqima va aʼzolar tuzilish elementlari (hujayralar)ning zoʻr berib koʻpayishi natijasida ular sonining ortishi. G. odam, hayvon va oʻsimliklarda ham kuzatiladi. G. asosan hujayraning yangidan qosil boʻlishidir, ammo hujayra ichidagi nozik tuzilmalar (yadro, yadrocha, mitoxondriya, ribosoma, lizosoma, endoplazmatik toʻr va h.k.)da ham G. roʻy berishi mumkin, ayni vaqtda hujayra koʻpayishi bilan birga kattalashadi (yurakning muskul tolalaridagi; buyrak, jigar epiteliysining hujayralaridagi G.). G. fiziologik (mas, homiladorlikda sut bezlari epiteliysining koʻpayishi), buzilgan funksiyani tiklaydigan regeneratsiya jarayoni (qon yoʻqotilgandan keyin yoki kamqonlikda qon yaratuvchi sistemadagi G.), patologik (endokrin bezlar oʻzaro aloqasining buzilishi natijasida oʻsmalar oʻsishi va h.k.) boʻlishi mumkin. G. baʼzan toʻqimalarning aynib, atipik ravishda oʻsishi va oʻsma hosil boʻlishiga olib keladi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |

 

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |
**Abatbay Dauletov** (1942.2019, Kegeyli tumani Xalqobod qishlogʻi) — qoraqalpoq tilshunosi. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1995), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1992), professor (1992), filologiya fanlari doktori (1994). Qoraqalpogʻiston davlat pedagogika institutini tugatgan (1964). Qoraqalpogʻiston davlat universitetida kafedra mudiri (1978 — 85; 1996-yildan), dekan (1985—96). Ilmiy ishlari qoraqalpoq adabiy tili fonetikasi masalalariga bagʻishlangan ("Qoraqalpoq tilida vokalizm", 1976; "Qoraqalpoq tilida singarmonizm", 1993 va b.). D. oliy oʻquv yurtlari hamda oʻrta maktab oʻquvchilari uchun qoraqalpoqtiliga oid dareliklar muallifi. "Qoraqalpoq tilining imlo lugʻati" (1986)ni tuzishda qatnashgan.

Adabiyot
--------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



|  |  |
| --- | --- |
| Olimlar | *Olim haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Autacoidlar** yoki "**avtakoidlar**" biologik molekulalar boʻlib, mahalliy **garmonlar** kabi taʼsir qiladi. Autacoid taʼsiri qisqa muddatli hamda faqat sintezlangan aʼzo (hujayra)ning yon atrofidagi tuzilmalarga taʼsir koʻrsatadi. Autacoid soʻzi yunoncha "autos" (oʻz) va "acos" (dori) soʻzlaridan kelib chiqqan. Autacoidlarning taʼsiri asosan mahalliy boʻlib, koʻp miqdorda ishlab chiqarilishi va harakatdagi qonga oʻtkazilishi mumkin. Ushbu tartibga soluvchi molekulalar mahalliy darajada ham metabollanadi. Xulosa qilib aytganda, bu birikmalar odatda mahalliy ishlab chiqariladi, mahalliy taʼsir koʻrsatadi va mahalliy darajada metabollanadi. Autakoidlar turli xil biologik taʼsirlarga ega boʻlishi mumkin, jumladan silliq muskullar, bezlar, nervlar, trombotsitlar va boshqa toʻqimalarning faoliyatini boshqarishda qatnashadi. Baʼzi autacoidlar, asosan, silliq muskullar kabi oʻziga xos toʻqimalarga taʼsiri bilan tavsiflanadi. Tomirlarning silliq muskullariga ikki xil taʼsir qiluvchi: vazokonstriktor va vazodilatator autacoidlar mavjud. Vazodilatator autacoidlar jismoniy mashqlar paytida chiqariladi. Ularning asosiy taʼsiri terida koʻrinadi, ular issiqlik ajralishini osonlashtiradi. Bu moddalar parakrin taʼsirga ega. Baʼzi keng tarqalgan autacoidlarga: **eicosanoid**, angiotenzin, **neyrotenzin**, NO (azot oksidi), kininlar, gistamin, serotonin, **endotelin**lar misol boʻladi. 2015-yilda autacoidlarning yangi taʼrifi taklif qilindi, bu esa autacoid tibbiyotni yanada aniqroq taʼriflashga yordam beradi: "Autacoidlar mahalliy ishlab chiqarilgan modulyatsiya qiluvchi omillar boʻlib, mahalliy darajada hujayralar va / yoki toʻqimalarning funksiyasiga taʼsir qiladi, ular talab boʻyicha ishlab chiqariladi, bir xil hujayralar va/yoki toʻqimalarda metabollanadi".

Vazifalari
----------

### Ishtirok etadi

1. Yalligʻlanish 

2. Allergik reaksiyalar 

3. Anafilaktik reaksiyalar 

4. Neyrotransmissiya 

5. Oshqozon kislotasi sekretsiyasi 

6. Neyroendokrin boshqarish 

### Markaziy asab tizimida

1. Ishtahaning pasayishi 

3. Chanqashni tartibga solish 

4. Haroratni tartibga solish 

5. Sekretsiya 

6. Qon bosimini nazorat qilish 

7. Ogʻriqni his qilish.

Tasnifi
-------

1) Dekarboksillangan aminokislotalar a) Gistamin b) Serotonin 

2) Polipeptid a) Angiotenzin b) Plazmakinin c) Vazopressin d) Vazoaktiv ichak polipeptid e) P moddasi 

3) Eicosanoidlar a)  Leykotrienlar b) Tromboksanlar c) Prostaglandinlar

Garmondan farqi
---------------

Autacoidlar - organizm maʼlum qismlaridan vaqti-vaqti bilan chiqariladi, qisqa muddatli taʼsirga ega va faqat yon atrofdagi tuzilmalarga taʼsir koʻrsatadi. Shu sababli ular mahalliy garmonlar yoki autogarmonlar deyilishi mumkin.

Manbalar
--------

1. ↑  Franklin A. Ahrens (1 October 1996). *Pharmacology*. Wiley-Blackwell. pp. 45–. ISBN 978-0-683-00085-6. Retrieved 25 November 2010.
2. ↑  Autacoids at the US National Library of Medicine Medical Subject Headings (MeSH)
3. ↑  Keppel Hesselink, JM (2015). "The terms 'autacoid', 'hormone' and 'chalone' and how they have shifted with time". *Autonomic and Autacoid Pharmacology*. **35** (4): 51–8. doi:10.1111/aap.12037. PMID 27028114.
4. 1 2
**Autbriding** (ing. out – tashqari va breed – urchitish) – bir-biriga irsiy jihatdan yaqin (qarindosh) boʻlmagan organizmlarni chatishtirish. Chorvachilikda Autbridingdan maqsad baʼzi bir qondosh hayvonlarda uchraydigan nuqsonlar (hayvon tana tuzilishi, mahsuldorlik koʻrsatkichlari, rezistentlikning pasayishi va hokazo lar)ni yoʻqotishda qoʻllaniladi. Autbriding avvaldan rejalashtirilgan, yaxshilanishi zarur boʻlgan belgilarni inobatga olgan holda bajariladi. Har xil ekologik zonalardagi bir zotga mansub, lekin qarindosh boʻlmagan hayvonlarni urchitish ularning hayotchanligini oshirishda yaxshi samara beradi. Oʻzbekistonda Autbriding naslchilik boshqarmalari va inspeksiyalari rahbarligida naslli mollar va ularning urugʻidan foydalanish yoki xoʻjaliklarda nasldor erkak hayvonlarni almashtirish orqali amalga oshiriladi. Autbriding faqat sof holda urchitiladigan hayvonlarni koʻpaytirishda qoʻllaniladi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Genetika | *Genetika haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Aleksandr Lebedev**
**Aleksandr Alekseyevich Lebedev** [1893.14(26).! 1, Litva — 1969.15.3, Leningrad] — rus fizigi, akademik (1943). Peterburg universitetini tugatgan (1916). Ilmiy ishlari texnik va amaliy optikaga hamda elektron optikaga oid. Shisha buyumlarini sekin-asta sovitish yoʻli bilan sinmaydigan qilish nazariyasini ishlab chiqqan. Bir qancha ishlari interferensiyani tekshirishga va undan foydalanishga bagʻishlangan. Qutblovchi interferometr yasagan (1931). Lebedev rahbarligida elektron mikroskopnit birinchi namunasi (1947), tez sodir boʻluvchi jarayonlarni suratga oluvchi fotokamera yaratilgan. Ilmiy ishlari fotoelektr hodisalarni oʻrganishga va nurlanish qabul qilgichlarni yaratishga tegishlidir.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
SILUET [frans. silhouette, fransuz davlat arbobi E. de Siluet (1709—67) nomidan)] — keng maʼnoda — sanʼatda narsalarni tabiatda qanday boʻlsa, shunday uning soyasiga oʻxshatib shaklini chizish; tormaʼnoda — grafika usuli: shakl va narsalarni tekis yuzada yaratilgan bir tusdagi tasviri. S. chizilgan (tush yoki oq boʻyoq bilan) yoki qogʻozdan qirqib unga kontrastzaminga yopishtirilgan shakl, chegarasi bilan cheklangan toʻq yoki yorqin dogʻ.

S. qad. Xitoyda (oʻz anʼanalarini hozirgacha sakdagan), Yaponiya va Osiyoning boshkd mamlakatlarida maʼlum. 18-asrdan Yevropada tarkalgan. Eng keng tarqalgan janrlari — yon tomondan chiziladigan portret, maishiy saxnalar, kitob rasmlari, natyurmort. S. bilan Germaniyada F. O. Runge, A. Mensel, P. Konevka; Rossiyada F. P. Tolstoy, Ye.M. Bem vab. shugullangan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Serbiyaning 2022-yildagi pochta markasi, serbiyalik basketbolchi Aleksandr Jorjevichga bagʻishlangan („Partizan"ning Yevroligadagi gʻalabasiga 30 yil" seriyasi)
**Aleksandr „Sasha" Jorjevich** (1967-yil 26-avgustda, Belgradda tugʻilgan) — Yugoslaviya va serbiyalik basketbolchi va murabbiy, posbon sifatida oʻynagan.

Basketbol martabasi
-------------------

### Klublarda

Aleksandr Jorjevich Yevropaning mashhur „Partizan", „Olympia Milan", „Real Madrid" va „Barselona" klublarida, 1996-yilda esa NBAning Portlend Trail Blazers jamoasida oʻynagan. Aleksandr futbolchilik faoliyatini 2005-yilda yakunlagan.

### Terma jamoada

U Yugoslaviya terma jamoasida 108 oʻyin oʻtkazgan. Milliy terma jamoa bilan birinchi medallar — bronza — 1987-yilda Yevropa chempionatida qoʻlga kiritilgan. Toʻrt yil oʻtgach, Jorjevich milliy terma jamoasi bilan EuroBasket 1991 oltin medalini qoʻlga kiritgan. 1995-yilda Jorjevich mukofotga sazovor boʻldi Oltin nishon Yugoslaviya va Yugoslaviya Olimpiya qoʻmitasining eng yaxshi FR sportchisi sifatida uni yilning eng yaxshi sportchisi deb eʼlon qilindi. 1996-yilda Yugoslavlar Olimpiada oʻyinlarida 2-oʻrinni egallab, AQSh chempionati finalida magʻlub boʻlishdi. 1995-yilda esa Aleksandr ikki karra Yevropa chempioni boʻldi. 1997-yilda Ispaniyada Aleksandr (Sasha) jamoa bilan uchinchi marta Yevropa chempionligini qoʻlga kiritgan. 1998-yilda Yugoslaviya Gretsiyada boʻlib oʻtgan jahon chempionatida gʻolib chiqdi, bu oltin Aleksandr Jorjevichning terma jamoadagi faoliyatidagi oxirgisi edi. 2000-yillarning boshidan beri u boshqa jamoada paydo boʻlmadi. 2008-yilda Aleksandr Euroliga-ning 50 ta eng buyuk ishtirokchilaridan biri deb topildi.

Murabbiylik martabasi
---------------------

Murabbiylik faoliyati davomida Aleksandr Jorjevich „Virtus", „Bavariya", „Panatinaikos", „Benetton" va „Milan", shuningdek, Serbiya terma jamoasini boshqargan.

2020/21-yilgi mavsumda „Virtus"ni Italiya chempionatida gʻalabaga erishtirdi, ammo yevrokubok finaliga chiqa olmadi va Yevroliga yoʻllanmasini ham qoʻlga kirita olmadi.

Jorjevich boshchiligida „Fenerbaxche" 2021/22-yilgi mavsumda finalda Anadolu Efesni magʻlub etib, 10-turkiya chempionligini qoʻlga kiritdi. Yevroligada jamoa 10-18 natija koʻrsatdi va pley-offga chiqa olmadi.

Manbalar
--------


1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑
7. ↑
8. ↑
9. ↑
10. ↑
11. ↑
**Saltovomayask madaniyati** - Don daryosi va Azov dengizi boʻyidagi choʻl, oʻrmonchoʻllarida yashagan koʻchmanchi va yarim koʻchmanchi xalqlardan qolgan arxeologik yodgorliklar. S.Saltovomayask madaniyati Mayask sh. harobasi va Saltovo qabristoni nomidan olingan. Xazar xoqonligi (7—8-asrlar) tarkibiga kiruvchi koʻchmanchi qabilalar (bulgʻor va alanlar) oʻtroqlashib, ular orasida mulkchilik munosabatlari shakllanayotgan davrda paydo boʻlib, bijanaklar (pecheneglar) zarbasi (9—10-asr

lar oraligʻida) natijasida inqirozga yuz tutgan davrga toʻgʻri keladi. 19-asrda S.Saltovomayask madaniyatining 10 ga yaqin yodgorligi topilgan. 1900-yilda oʻqituvchi V.A.Babenko Saltovo qabristoni (Harkov viloyatidagi Verxnoye Saltovo qishlogʻi)dan bir necha katakombani qazib oʻrgangan. 1906-yilda Mayask sh. harobasi (Tixaya Sosna daryosining Don daryosiga quyiladigan joyida, Voronej viloyati) oʻrganilgan. Omoch, oʻroq, chalgʻi, koʻza, togʻora, qozon, tuvak va boshqa topilgan. Sopol idishlar qoʻlda va kulolchilik charxida yasalgan. Hozirgacha S.Saltovomayask madaniyatiga oid 200 dan ortiq manzilgoh, qishloq, qoʻrgʻon, shahar va qabristonlar maʼlum. S.Saltovomayask madaniyatida marhumlar uch xilda; gʻujanak holda, chalqancha yotqizib va kuydirib koʻmilgan. S.Saltovomayask madaniyatining eng katta qabristoni Saltovo hisoblanib, 300 dan ortiq katakombali qabr ochilgan. Daxmalar, asosan, tepaliklarda qazilgan gʻorlardan iborat boʻlib, marhumlar koʻpincha erkak va ayol yoki bolalar bilan birga koʻmilgan qabrlar ham uchraydi. Jangchilarning qabrlariga qilich, paykon va boltalar qoʻyilgan. S.Saltovomayask madaniyatiga xos madaniyat qoldiqlari alanlar va bulgʻorlar yashagan rayonlar: Sharqiy Qrim, Oʻrta Volga va Quyi Dunaydan topilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Kaputikyan Silva (Sirvard) Barunakovna** (1919.01.20, Yerevan - 2006.08.26) — arman shoirasi. Birinchi sheʼriy toʻplami — "Shu kunlarda" (1945). "Zanga sohillarida" (1947), "Mening qarindoshlarim" (1951), "Oq yoʻl" (1954), "Samimiy suhbat" (1955), "Sheʼrlar" (1959), "Yarim yoʻldagi oʻylar" (1960), "Kutish vaqti" (1983), "Tashvishli yoʻllar" (1985) va b. sheʼriy hamda nasriy asarlar muallifi. Kaputikyan sheʼrlarida oddiy kishilarning qalb kechinmalari, sevgi iztiroblari, sadoqat tuygʻulari samimiyat bilan kuylangan ("Sevgi qoʻshiqlari", "Men va u", "Sadoqat" va boshqalar). "Karvonlar hamon yoʻlda" (1964), "Xaritalar yoki odamlar meridiani" (1976) romanlarida xorijdagi armanlar hayoti tasvirlangan. Kaputikyanning sheʼrlari Zulfiya tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan. U oʻzbek shoirlari bilan yaqin ijodiy aloqada boʻlgan.

Manbalar
--------

* Sheʼrlar, T. 1961.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsda ***Category:Silva Kaputikyan*** mavzusiga oid fayllar bor. |



|  |  |
| --- | --- |
| Dovud | *Shaxsiyat haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Islom Daminovich Aslanov** (tug'. 16-oktyabr 1993-yil, Toshkent) — oʻzbek para-sportchisi, suzuvchi. 2019-yilda uch karra jahon chempioni. 2018-yilgi Paralimpiya o'yinlarining uch karra chempioni. Tokio-2020 Paralimpiya oʻyinlarining bronza medali sovrindori.

Tarjimai hol
------------

Islom Aslanov 16-oktyabr 1993-yilda Toshkent shahrida tugʻilgan.

Unvon va yutuqlari
------------------

2014-yilda Islom Janubiy Koreyaning Incheon shahrida boʻlib oʻtgan Osiyo oʻyinlarida erkaklar oʻrtasida 4x100 metrga aralash estafeta bahslarida bronza medalini qoʻlga kiritdi. Shuningdek, u yana ikkita musobaqada qatnashdi: erkaklar oʻrtasida 50 metrga batterflyay va 100 metrga batterflyay suzish. Erkaklar oʻrtasida 4×100 m masofaga erkin usulda estafeta bahslarida u finalda 5-oʻrinni egalladi.

2018-yilda Islom Daminovich uchta oltin medalni, bir kumush medal va o'tkazilgan 2018-yilda Paralimpiya o'yinlarining bronza medalini qo'lga kiritdi Jakartada(Indoneziy)).

2019-yilda u Buyuk Britaniyaning London shahrida boʻlib oʻtgan paralimpiya suzish boʻyicha jahon chempionatida erkaklar oʻrtasida 50 metrga erkin usulda S13 suzish boʻyicha kumush medalni qoʻlga kiritdi. Shuningdek, u S13 100 metrga erkin usulda va S13 erkaklar oʻrtasida 100 metrga batterflyay usulida suzishda kumush medalni qoʻlga kiritdi.

Tokio-2020 Paralimpiya oʻyinlarida Islom Aslanov S13 100 metrga batterflyay usulida suzish boʻyicha bronza medalini qoʻlga kiritdi. Oʻsha yili Oʻzbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning farmoni bilan Islom Aslanov "Jasorat" medali bilan taqdirlandi  .

Manbalar
--------

1. ↑  „Islam Aslanov". *International Paralympic Committee*. Qaraldi: 10-oktabr 2020-yil.
2. ↑  „Men's 50 metre freestyle S13". *2019 World Para Swimming Championships*. 13-iyul 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10-oktabr 2020-yil.
3. ↑
**Orifxon Hotamov** (1927.10.10, Jizzax — 2002.25.9, Toshkent) — xonanda, sozanda (tanbur, gʻijjak), bastakor. Oʻzbekiston xalq hofizi (1993). Milliy mumtoz musiqa (ma-qom, ashula, katta ashula, bastakorlik) sanʼatining yirik vakili. Toshkent musiqa bilim yurtini gʻijjak ixtisosligi boʻyicha tugatgan (1954). Hofizlik va tanbur chalish yoʻllarini ustozi J.Sultonovdan oʻzlashtirgan. Muqimiy teatri (1944), Oʻzbek davlat filarmoni-yasi (1945-50), Oʻzbek radiosining xalq cholgʻulari orkestri (1956—59), etnografik ansambli (1959-76), \*Ma-qom" ansambli (1976-89)da sozan-da, ayni paytda M.Uygʻur nomidagi Sanʼat instituti (1989—99), Toshkent konservatoriyasi (1999-yildan)da peda-gog. Repertuaridan katta ashula ("Ohkim", "Daydi Tanavor", "Boʻlmish" va boshqalar), mumtoz ashula ("Fe-ruz", "Abdurahmonbegi", "Hanuz", "Qoʻshchinor", "Suvora" va boshqalar) va maqom yoʻllari ("Dugoh Husayn", "Bayot" kabi), 20-asr bastakorlari ("Sodirxon Ushshogʻi", S.Bobosharipov; "Ul kun jonon", J.Sultonov; "Dogʻman", K.Otaniyozov va boshqalar) hamda oʻzbek mumtoz va zamonaviy shoirlar gʻazallariga oʻzi bastalagan ("Naylayin", "Qoshi yosinmu deyin", "Qora boʻlib-dur", Navoiy; "Sensan sevarim", Lutfiy; "Yor oʻtdimu", S.Zunnunova; "Holimni soʻrmaysan", Sadoiy; "Ohista-ohista", T.Toʻla; "Subhidam", P.Moʻmin; "Vatandir", "Paydo boʻlibdur", Chustiy va boshqalar) asarlari oʻrin olgan. H. kuchli, koʻlami keng, shirador va dardli ovoz sohibi. H.ning oʻziga xos ijro va ijo-diy uslubi nozik did, teran maz-mundorligi bilan ajralibturadi. Koʻp yillar davomida Hakimjon Fayziyev, keyinchalik oʻgʻillari Axrorxon va Ismoilxonlar bilan hamnafaslik qilib, ovozlar ravonligi va mutanosibligi, tanbur-dutorning dil-kash Muloqotiga asoslangan joʻrovoz yoʻlida ijod qilgan. Ijrolari va bastakorlik asarlari Oʻzteleradio-kompaniyasi fonotekasiga, bir necha gramplastinka va kompakt diskga yozilgan. "Doʻstlik" ordeni bilan mukofotlangan (1997).

Adabiyot
--------

* Begmatov S, Orifxon Hotamov, T. 2000.

Manbalar
--------

1. ↑  Abdullayev, Rustam. "Hotamov Orifxon" *OʻzME*. H-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  
 


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Choʻkindi konlar** - suv havzalari tubida choʻkindi yigʻilishi jarayonida shakllanuvchi foydali qazilma yotqiziqlari. Ular daryo, botqoq, koʻl, dengiz va okeanlarda hosil boʻlib, dengiz va okeanlardagilari platforma va geosinklinal Choʻkindi konlariga ajratiladi. Dengizda hosil boʻlgan Choʻkindi konlar katta oʻlchamli boʻlib, oʻnlab km ga, katlam svitalari esa yuzlab km ga choʻziladi. Choʻkindi konlar mexanik (qum, tuproq va boshqalar), kimyoviy (tuz, temir va marganets rudasi va boshqalar) va biokimyoviy (neft, kumir va boshqalar) larga ajratiladi. Choʻkindi jinslar va ular bilan bogʻliq boʻlgan Choʻkindi konlarning shakllanishi litogenezning 3 bosqichi: sedimentogenez, diagenez va katagenez orqali boʻladi. Choʻkindi konlar togʻ jinslariga muvofiq yotadi va qatlam yoki tekislik linzalar shaklida boʻladi. Baʼzan metamorfizm va tektonik harakatlar oqibatida ular oʻz shaklini oʻzgartirib, murakkabroq qiyofa hosil qiladi. Choʻkindi konlardagi minerallarning tarkibi minerallarning 3 guruhi bilan aniqlanadi: 1. Chaqiq minerallar (kvars, rutil, baʼzan dala shpatlari, piroksenlar, amfibollar, slyudalar va boshqalar), ular nurash jarayoniga chidamli boʻladi; 2. Kimyoviy nurash mahsulotlari (kaolinit, montmorillonit, suvli slyudalar, opal va boshqalar); 3. Yangi chukindi hosilalar (karbonatlar, tuzlar, fosfatlar, ruda minerallari, kremniyli mahsulotlar va boshqalar). Choʻkindi konlar yirik sanoat ahamiyatiga ega boʻlib, ularga hamma yonuvchi qazilmalar (neft, gaz, kumir, yonuvchi slanetslar), temir, marganets, alyuminiy rudalarining ayrim turlari hamda rangli va nodir metallar (U, Si, V va boshqalar) konlari kiradi. Choʻkindi konlar orasida qurilish materiallari (shagʻal, qum, gil, slanets, ohaktosh, boʻr, dolomit, mergel, gips, yashma, trepel), qazilma tuzlar, fosforitlarning koʻpgina konlari maʼlum.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Choʻlpon (maʼnolari).

**Choʻlpon** — ertapishar olma navi. R.R.Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik institutida erkin changlangan Simirenko reneti navi urugʻi koʻchatlaridan chiqarilgan (A.R.Shreder, A.G.Shreder, Ye.A.Shreder). Daraxti oʻrta boʻyli, shoxshabbasi oʻrtacha shoxlangan, ovalsimon. Koʻchati oʻtqazilgandan soʻng 5—6yili hosilga kiradi. Mevasi iyun oxiri — avgust boshida pishadi. Hosildorligi birmuncha davriy. 8—9yildan yaxshi hosil bera boshlaydi, 10—12 yillik daraxti PO—120 kg gacha hosil beradi. Mevasi 200—240 g, dumaloq, uch tomoni choʻzinchoq, toʻqsariq, qizgʻish yoʻlli. Eti och sariq, sersuv, shirinnordon, xushboʻy. Yangiligida yeyiladi, qoqi qilish mumkin, uzoq joylarga yuborishga chidamli. Oʻzbekistonning barcha viloyatlari uchun rnlashtirilgan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Choʻlpon mulk ogʻo** - Sohibqiron Amir Temurpknt suyukli xotini. Hojibek moʻgʻulning qizi. Ch.Choʻlpon mulk ogʻo nihoyat darajada goʻzal boʻlgan. Uni Sohibqiron 1391-yilda Dashti Qipchoqqa qilgan yurishida oʻzi bilan birga olib ketadi. Amir Temur 1393-yil Iroq va Sheroz tomon harbiy safarga otlanganda Saroymulkxonim va Tuman ogʻolarni oʻgʻruqsa qoldirib, Ch.Choʻlpon mulk ogʻo, Dursulton ogʻo va Nigor ogʻolarni oʻzi bilan birga olib ketadi. 1394-yilning yanvarda Turkiyaning Mordin shahri yaqinida joylashgan Ruho qalʼasini zabt etib, bir oz nafas rostlash uchun toʻxtagan Sohibqiron qarorgohiga barcha xotinlari, jumladan, Ch.Choʻlpon mulk ogʻo va Dilshod ogʻolar yetib keladilar. Tarixchi Sharafuddin Api Yazdiy 1403-yil voqealarini tasvirlar ekan, Ch.Choʻlpon mulk ogʻo nomini bir necha oʻrinda tilga olib oʻtadi. Shuningdek, Kastiliya elchisi Ryui Klavixo ham 1404-yilda malika Ch.Choʻlpon mulk ogʻoni koʻrganligini yozadi.

CH.Choʻlpon mulk ogʻoning qachon tugʻilgani va qachon, qayerda vafot etgani aniq emas.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Serebro** (ruscha: *Серебро*) – Rossiyaning ayollardan tashkil topgan guruhi. Guruhga bugungi kunda guruhning menejeri va produseri Maksim Fadeyev tomonidan asos solingan. Serebro 2007-yilda tashkil etilgan boʻlib, guruh aʼzolari Marina Lizorkina, Olga Seryabkina va Elena Temnikova. 2009-yilda Lizorkina guruhdan ketganligini eʼlon qildi; keyinchalik uning oʻrnini Anastasiya Karpova egalladi. Karpova 2013-yilda guruhni tark etgan va uning oʻrnini 2016-yilda tark etgan Dasha Shashina egalladi. Temnikova sogʻligʻi sababli 2014-yilda guruhni tark etdi, Temnikovani almashtirgan Polina Favorskaya esa 2017-yilda guruhni tark etdi. Favorskaya keyinchalik Morgunova bilan almashtirildi. 2019-yilda tarkibdagi Olga Seryabkina, Katya Kischuk va Tatyana Morgunova oʻrnini Elizaveta Kornilova, Marianna Kochurova va Irina Titova egalladi.

Manbalar
--------

1. ↑

Havolalar
---------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsda ***Serebro*** mavzusiga oid fayllar bor. |

* Rasmiy sayti
* Serebro Forbesda
**Johnny Harold Leverón Uclés** (1990-yil 7-fevralda tugʻilgan) — Gonduras terma jamoasi futbolchisi, Gondurasning Nacional de Fútbol de Ligasida oʻynaydi.

Faoliyati
---------

### Klub

2008-yil dekabr oyida u „Motagua" klubi bilan shartnoma imzoladi va klubda 2012-yilgacha oʻynadi. Leveron Gonduras chempionatidagi rasmiy debyutini 2009-yil 19-aprelda Motagua bilan San-Pedro- Suladagi Morathonga qarshi o‘yinda (3:6) toʻp surdi. Motagua bilan birga ligada 83 ta oʻyinda maydonga tushib, 9 ta gol urgan.

2013-yil yanvar oyida uning agenti xirijiy klublarg oʻtishni oʻy;ayotganligini maʼlum boʻldi. 2013-yilning fevral oyida u MLSda Vankuver Uaytkeps FC uchun oʻynash uchun shartnoma imzoladi.

2015-yilda Levenon Meksikaning Ascenso MX jamoasi Correcaminos UAT bilan shartnoma imzoladi.

### Xalqaro

Leveron 2007-yilda Rio-Janeyroda boʻlib oʻtgan Panamerika oʻyinlarida Gondurasni himoya qilgan. U 17 yoshgacha boʻlganlar jamoasining sardori boʻlgan va oʻz jamoasi uchun uchta gol urgan. Shuningdek, u 2007-yilda Koreyada boʻlib oʻtgan FIFA U-17 Jahon chempionatida va 2009-yilda Misrda boʻlib oʻtgan FIFA U-20 Jahon chempionatida ishtirok etgan.

U Gonduras terma jamoasi safida debyutini 2010-yil aprel oyida Venesuelaga qarshi o‘rtoqlik o‘yinida o‘tkazgan va 2013-yil yanvar holatiga ko‘ra jami 22ta o‘yin o‘tkazib, 3 ta gol urgan. U oʻz mamlakatini FIFA Jahon chempionati saralash bosqichida bitta oʻyinda himoya qilgan va 2012-yilgi Yozgi Olimpiya oʻyinlarida ishtirok etgan. U 2011-yilgi UNCAF Millatlar kubogida hamda 2011-yilgi KONKAKAF Oltin kubogida oʻynagan.

Faoliyat statistikasi
---------------------

### Xalqaro maydonlarda

| Tartb | Sana | Joy | Raqib | Hisob | Natija | Musobaqa |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | 2010 yil 18 dekabr | Estadio Olímpico Metropolitano, San-Pedro Sula, Gonduras |  Panama | **1** — 0 | 2-1 | Oʻrtoqlik |
| 2 | **2** — 1 |
| 3 | 2011 yil 21 yanvar | Estadio Rommel Fernandes, Panama Siti, Panama |  El Salvador | **1** — 0 | 2-0 | 2011 yil Kubogi Sentroamerikana |
| 4 | 2021 yil 13 iyul | BBVA Stadium, Xyuston, AQSH |  Grenada | **3** — 0 | 4-0 | 2021 KONKAKAF Oltin Kubogi |

Manbalar
--------

1. ↑  [laprensa.hn „Marathon confirmaficheje de leveroon"]. 28-avgust 2022-yilda asl nusxadan [Contenido publicado originalmente bajo licencia CC de atribución en:  arxivlandi].
2. ↑  „Johnny Leveron Bio, Stats, and Results" (en). *Olympics at Sports-Reference.com*. 18-aprel 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 2-mart 2019-yil.
**Eron Islom Respublikasi Oliy Rahbari** (forscha: جمهوری اسلامی ایران رهبر) — Erondagi yuqori davlat mansabi. «Viloyati faqih» doktrinasi asosida asos solingan. Oliy Rahbar davlatning eng asosiy lideri boʻlib hatto davlat Prezidentidan yuqori hisoblanadi. Hozirgi paytda Eron Oliy Rahbari lavozimiga Ali Xomanaiy ega hisoblanadi.

Mansab
------

Eron Konstitutsiyasining 5-moddasiga koʻra, «Valiye-Asr (shia mazhabidagi musulmonlar tomonidan kutiladigan messiya) kelishi paytida, Eron Islom Respublikasida umma va jamiyat ustidan boshqaruv, adolatli, xudotars, zamon talablaridan xabardor, jasur, dono, faqix (diniy rahbar) sifatiga loyiq inson Eron konstitutsiyasining 107-moddasiga koʻra saylanadi».

Oliy Rahbar islom qonunlari boʻyicha har xil fatvolar berish huquqiga ega boʻladi. Faqat Oliy Rahbardan soʻnggina Prezident davlatning ikkinchi lideri hisoblanadi. Oliy Rahbar har sakkiz yilda ekspertlar kengshiga aʼzo ulamolar tomonidan saylanadi.

| № | Oliy Rahbar | Lavozimi boshlanishi davri | Lavozimi tugashi davri |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | Ruhulloh Xumayniy |  | 25-fevral 1979-yil | 3-iyun 1989-yil |
| 2 | Ali Xomanaiy |  | 4-iyun 1989-yil | hozirgi paytgacha |

Manbalar
--------

1. ↑  „Конституция Исламской Республики Иран". *Конституция Исламской Республики Иран* (15 ноября 1979 г.). 2-aprel 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-may 2015-yil.

Havolalar
---------

* Eron Oliy Rahbari
* Ali Xomanaiy ofisining informatsion bloki