**Qizil junglefowl** (Gallus gallus) - Phasianidae oilasiga mansub tropik qush. U Janubi-Sharqiy Osiyoning katta qismi va Janubiy Osiyoning bir qismi boʻylab tarqaladi. U ilgari **Bankiva** yoki **Bankiv tovugʻi** sifatida tanilgan. Bankiv tovugʻi genofondiga kulrang junglefowl, Shri-Lanka junglefowl va yashil junglefowl ham genetik material hissa qo'shgan. Butun genom ketma-ketligidan olingan molekulyar darajadagi dalillar shuni koʻrsatdiki, tovuq taxminan 8000-yil oldin qizil junglefowldan kelib chiqqan boʻlib, oʻshandan beri ularning xonakilashtirilgan shakli dunyo boʻylab tarqaldi, ular goʻsht, tuxum va urishtirish uchun odamlar tomonidan saqlanadi.

Kenja turlari
-------------

Gallus gallusning koʻplab kenja turlari mavjud, jumladan:

**G. g.  gallus** - Janubi-Sharqiy Osiyodan

**G. g.  bankiva** - Java va Sumatradan

**G. g.  jabouillei** - Vyetnamdan

**G. g.  murghi** - Bangladesh, Hindiston va Pokistondan

**G. g.  spadiceus** - Myanma va Tailanddan

Tavsifi
-------

Qizil junglefowl tanasida toʻq sariq, jigarrang, qizil, oltin, kulrang, oq, zaytun va hatto yashil patlar aralashmasi mavjud. Erkak xoʻrozlarning dumi 28 santimetr (11 dyum) gacha oʻsishi mumkin, butun qushning uzunligi esa 70 santimetr (28 dyuym) gacha boʻlishi mumkin. 14 ta dum patlari bor. Iyun oyidagi tulashdan soʻng qushning pati oktabrgacha qayta tiklanadi. Urgʻochi bankiva patlari odatda boshqa fasllardagi patlardan farq qilmaydi, lekin tulash jadvali erkaklarnikiga o'xshaydi. Koʻproq tanish boʻlgan uy tovuqi bilan solishtirganda, qizil junglefowlning tana massasi ancha kichikroq (ayollarda 2+1⁄4 funt (1 kg) va erkaklarda 3+1⁄4 funt (1,5 kg)) va rangi yorqinroq. Junglefowl, shuningdek, uy tovuqlaridan xulq-atvori jihatidan farq qiladi. 

### Jinsiy dimorfizm

erkak bankiva video klip
Erkak junglefowl urgʻochilarga qaraganda sezilarli darajada kattaroq va yorqin rangli dekorativ patlarga ega.  Erkakning dumi dastlab qora koʻrinadigan, lekin toʻgʻridan-toʻgʻri yorugʻlikda koʻk, binafsha va yashil rangda porlab turadigan uzun, kamon patlardan iborat. Bundan tashqari, uning boʻynida va orqasida uzun, oltin tuklar bor. Urgʻochining patlari sirli va kamuflyajga moslashganligi bilan bu qushlar oilasiga xosdir. U faqat tuxum va joʻjalarga qaraydi. Bundan tashqari, u erkaklarnikiga qaraganda juda kichik toj va pixga ega. Erkak qushlar juftlash mavsumida oʻzlarining borligini taniqli "cock-a-doodle-doo" chaqiruvi yoki qichqirishi bilan bildiradi. Podalar ichida faqat dominant erkaklar qichqiradi. Erkak qizil junglefowl uy xoʻrozlariga qaraganda qisqaroq qichqiradi;  qichqiriq oxirida birdan uzilib qoladi. Bu ham potentsial juftlarni jalb qilish, ham hududdagi boshqa erkak qushlarni naslchilik raqobatchisiga qarshi kurashish xavfidan xabardor qilish uchun xizmat qiladi. Bunday jangda oyoqning orqasida va tepasida joylashgan pastki oyoqdagi pix xizmat qiladi. Turning qolgan uchta a'zosi - Shri-Lanka junglefowl (G. lafayetii), kulrang junglefowl (G. sonneratii) va yashil junglefowl (G. varius) - odatda qizil junglefowl bilan unumdor duragaylar hosil qilmaydi. Biroq, gibrid kelib chiqishi haqidagi gipotezani qoʻllab-quvvatlagan holda, 2008-yilda nashr etilgan tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, uy tovuqining sariq terisi uchun mas'ul boʻlgan gen qizil bankivadan emas, balki juda yaqin boʻlgan kulrang junglefowldan kelib chiqqan. Xuddi shunday, Shri-Lanka junglefowl, kulrang junglefowl va yashil junglefowllarning butun genomlarini tahlil qilgan 2020-yilgi tadqiqot mahalliy qishloq tovuqlarining turli populyatsiyalarida kuchli introgressiv duragaylanish hodisalarini aniqladi. Tadqiqot shuni koʻrsatadiki, qizil junglefowl DNKsining 71-79% uy tovuqlari bilan oʻxshaydi.  Indoneziyadagi qizil junglefowl va yashil junglefowl oʻrtasidagi chatishuv madaniy ahamiyatga ega boʻlib, gibrid sifatida tanilgan.

Tarqalishi va yashash joyi
--------------------------

Yovvoyi qushning diapazoni Hindistondan sharqqa va janubiy Xitoy boʻylab, Malayziya, Singapur, Filippin va Indoneziyaga choʻzilgan. Junglefowl tovuqlar qadimgi avstroneziya xalqlari tomonidan Janubi-Sharqiy Osiyo orollaridan Okeaniya orollariga sayohatlarida, taxminan miloddan avvalgi 5000 dan boshlab olib borilgan uchta asosiy hayvonlardan biri (xonakilashtirilgan choʻchqalar va itlar bilan birga) edi. Bugungi kunda ularning qadimgi avlodlari butun Mikroneziya, Melaneziya va Polineziyada uchraydi. Qizil junglefowl tabiiy va inson tomonidan yaratilgan tashlandiq yashash joylari va chekka joylarni afzal koʻradi. Koʻrinishidan, bu turdagi hududlardagi yem-xashak va qalin qoplam oʻrmon parrandalari, ayniqsa, uya qoʻyadigan urgʻochilar uchun jozibador. Junglefowl kesilgan va qayta tiklanadigan oʻrmonlardan foydalanadi va koʻpincha aholi punktlari va kesish va yondirish natijasida qayta tiklanadigan hududlar yaqinida joylashgan. Bambuk oʻsishini ragʻbatlantirish uchun yondirilgan joylar junglefowllarni ham jalb qiladi, chunki bambuk urugʻlari bilan oziqlanishi mumkin.  Ba'zi hududlarda: qizil oʻrmonlar va kauchuk plantatsiyalarida uchramaydi, ammo boshqa joylarda: choy va palma plantatsiyalarida uchraydi. Selangor provinsiyasida (Malayziya) palma barglari mos qoplamani ta'minlaydi va palma mevalari tovuq uchun toʻyimli ozuqa hisoblanadi. Joʻjalari bor urgʻochilarga yoqadigan pastroq (~4 m)dan tortib, boshqa kattalari foydalanadigan balandroq (12 m)gacha boʻlgan shoxlar "qoʻngʻich" boʻlib xizmat qiladi. Qizil junglefowl yer usti suvini ichishadi. Shimoliy Markaziy Hindistondagi qushlar quruq mavsumda suv havzalariga tez-tez tashrif buyurishadi, ammo mintaqadagi barcha oʻrmon qushlari suvga yetarlicha yaqin yashamaydilar. Yer usti suvlari cheklangan joylarda qushlar zichligi pastroq boʻlishi mumkin.

Xulq-atvori
-----------

Qizil bankiva oʻz patlaridagi yogʻning holatini saqlash uchun muntazam ravishda tuproqda "yuvinadi". Tuproq qoʻshimcha yogʻni oʻziga singdiradi va keyin tushiradi. Bu qushlarning parvozi deyarli quyosh botganda daraxtlarga yoki boshqa baland va nisbatan xavfsiz joylarga, yerdagi yirtqichlardan xoli va kun davomida bevosita xavf-xatardan qutulish uchun qoʻnish joylariga yetib borish bilan chegaralangan. Dominant erkak oʻrmon qushlari hududni boshqa dominant erkaklarga qarshi himoya qiladi. Arealning kichikligini Collias qoʻllab-quvvatlagan, ular qoʻshni arealgacha 100 metr (330 ft) ga yaqin boʻlishi mumkinligini xabar qilgan. Podalar ichida qizil junglefowllarning erkaklari ustunlik ierarxiyasini namoyish etadilar va dominant erkaklarning tojlari boʻysunuvchi erkaklarga qaraganda kattaroqdir. Erkak xoʻrozlar urgʻochilarga qaraganda koʻproq yolg'iz uchrashi mumkin. 

### nasl

Erkaklar oziq-ovqat topib kelgandan soʻng holat davomida tumshugʻi bilan oziq-ovqat mahsulotini qayta-qayta olib tashlaydi. Tovuq oziq-ovqatni yerdan yoki toʻgʻridan-toʻgʻri erkakning tumshugʻidan oladi. Oxir-oqibat, ular ba'zan juftlashadi. Koʻpgina hududlarda qizil junglefowl yilning quruq davrida, odatda qish yoki bahorda koʻpayadi. Bu Hindiston, Nepal, Tailand, Vyetnam va Laosning bir qismiga tegishli. Biroq, qizil junglefowllarning yil davomida koʻpayishi Malayziyadagi palma plantatsiyalarida hujjatlashtirilgan va boshqa joylarda ham boʻlishi mumkin. Tuxum qoʻyish davrida qizil junglefowlning urgʻochilari har kuni tuxum qoʻyadi. Tuxumlarning rivojlanishi 21 kun davom etadi.  Joʻjalar 4-5 hafta ichida uchib ketishadi va 12 haftalik boʻlganda ularni onasi guruhdan quvib chiqaradi - bu vaqtda ular yangi guruhga kirishadi yoki mavjud guruhga qoʻshilishadi. Dominant erkaklar urgʻochilarga qoʻshilish jarayoni tubdan farq qilsada, garchi toʻdadagi urgʻochilarning taxminan 40% boʻysunuvchi erkaklar bilan juftlashishni afzal koʻradilar.

### ozuqasi

Qizil junglefowl mevalari yoki urugʻlari pishgan, jumladan, meva plantatsiyalari, mahalliy gʻalla maydonlari va bambuk oʻsimliklari bilan oziqlanadi. Junglefowl odatda yerga tushgan mevalar va urug'larni iste'mol qilsa-da, ular vaqti-vaqti bilan daraxtlarda shoxlarga oʻtirib, osilgan mevalar bilan oziqlanadilar. Junglefowl ekinlarning barglari, ildizlari va ildizpoyalar bilan bir qatorda koʻplab oʻsimlik turlarining mevalari va urugʻlarini istemol qiladi. Bundan tashqari, qizil junglefowl turli xil artropodlar, boshqa umurtqasizlar va kichik kaltakesaklar kabi umurtqali hayvonlarni tutadi. Hatto sutemizuvchilarning najasini ham iste'mol qilish mumkin. Bu narsalarning koʻpchiligi qushlar ozuqa sifatida opportunistik tarzda olinadi, garchi ba'zi artropodlar, masalan, termitlar koʻp miqdorda olinadi;  1000 ga yaqin individual termitlar bitta ekindan topilgan. Oʻsimlik materiallari katta yoshli qizil junglefowllarning ratsionida artropodlar va boshqa hayvonlarga qaraganda ko'proq ulushni tashkil qiladi.  Bundan farqli oʻlaroq, joʻjalar asosan lichinkalar, yomg'ir chuvalchanglari va faqat vaqti-vaqti bilan o'simlik materiallarini iste'mol qiladilar.

Manbalar
--------

1. 1 2 3  Lawal, R.A.; et al. (2020). "The wild species genome ancestry of domestic chickens". *BMC Biology*. **18** (13): 13. doi:10.1186/s12915-020-0738-1. PMC 7014787. PMID 32050971.
2. ↑  Eriksson, Jonas; Larson, Greger; Gunnarsson, Ulrika; Bed'hom, Bertrand; Tixier-Boichard, Michele; Strömstedt, Lina; Wright, Dominic; Jungerius, Annemieke; et al. (23 January 2008), "Identification of the Yellow Skin Gene Reveals a Hybrid Origin of the Domestic Chicken", *PLOS Genetics*, **4** (2): e10, doi:10.1371/journal.pgen.1000010, PMC 2265484, PMID 18454198
3. ↑  Storey, A.A.; et al. (2012). "Investigating the global dispersal of chickens in prehistory using ancient mitochondrial DNA signatures". *PLOS ONE*. **7** (7): e39171. Bibcode:2012PLoSO...739171S. doi:10.1371/journal.pone.0039171. PMC 3405094. PMID 22848352.
4. ↑  "Gallus gallus (Linnaeus, 1758) - subspecies". *Species 2000 & ITIS Catalogue of Life*. Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. Retrieved 6 March 2021.
5. 1 2  Gautier, Zoe. "Gallus gallus (red junglefowl)". *Animal Diversity Web*. Retrieved 2 March 2019.
6. 1 2  Wild Singapore: Red Junglefowl, updated 9 October, accessed 1 January 2014.
7. ↑  Collias, N. E. N. E.; Saichuae, P. (1967). "Ecology of the red jungle fowl in Thailand and Malaya with reference to the origin of domestication" (PDF). *Natural History Bulletin of the Siam Society*. **22**: 189–209.
8. ↑  Johnson, R. A. (1963). "Habitat preferences and behavior of breeding jungle fowl in central western Thailand". *Wilson Bulletin*. **75**: 270–272.
9. ↑  Parker, Timothy H.; Knapp, Rosemary; Rosenfield, Jonathan A. (2002). "Social mediation of sexually selected ornamentation and steroid hormone levels in male junglefowl". *Animal Behaviour*. **64** (2): 291–298. doi:10.1006/anbe.2002.3050. S2CID 53149022.