**Surkul X-1** (inglizcha: *Circinus X-1*) — rentgen qoʻshaloq yulduzi boʻlib, neytron yulduzini oʻz ichiga oladi. 2007-yil iyul oyida Sirkul X-1 kuzatuvlari qora tuynuk tizimlarida keng tarqalgan rentgen jetlarining mavjudligini aniqladi; tizim qora tuynukli qoʻshaloqqa oʻxshash birinchi ochiq tizimdir. Sirkul X-1 kuzatilgan eng yosh rentgen qoʻshaloqlaridan biri boʻlishi mumkin.

Joylashuvi, masofasi
--------------------

1969-yil 14-iyunda Braziliyaning Natal shahridan uchirilgan Aerobee 150 raketasi ℓ = 321,4±0,9° *b* = −0,5±2° (galaktik koordinatalar) manbadan Kvadrat-Boʻri-Sirkul hududini skanerlashda rentgen maʼlumotlarini, Sirkul XR-1 (Cir XR-1) deb nomlangan, Sirkul yulduz turkumida RA 15soat 14daq Dek−57 ni oldi. Manbagacha boʻlgan masofa unchalik ishonchli emas, eng past hisoblar 13400 yorugʻlik yili, eng yuqori hisoblar esa 26000 yorugʻlik yili.

2015-yil 23-iyun kuni NASAning Chandra rasadxonasi saytida chop etilgan maqolada manbadan chiqadigan va yulduzlararo bulutlar va changdan aks ettirilgan rentgen nurlarini uchburchak qilish yoʻli bilan olingan manbagacha boʻlgan masofa 30 700 yorugʻlik yili sifatida aniqroq maʼlum qilingan.

Oʻta yangi yulduz qoldigʻi bilan bogʻliq boʻlgan rentgen manbasi va yosh hisobi
-------------------------------------------------------------------------------

Rentgen nurlanishining davriyligi (16,6 kunlik davr) Kaluzinskiy va boshqalar tomonidan aniqlangan. Rentgen manbasi neytron yulduzi, past massali rentgen qoʻshaloq yulduzining bir qismi, I-turdagi rentgen nurlari deb hisoblanadi. Sirkul X-1 atrofidagi rentgen va radio tumanliklari oʻta yangi yulduzning yosh qoldigʻiga xos xususiyatlarga ega. Oʻta yangi yulduz qoldigʻi bilan bogʻliq boʻlgan bu noyob rentgen qoʻshalogʻi manba kosmologik jihatdan yosh, ehtimol 4600-yildan yoshroq ekanligini koʻrsatadi. Sirkul X-1 ning boshqa yaqin oʻta yangi yulduz qoldigʻi G321.9-0.3 bilan oʻzaro bogʻliqligi toʻgʻri emas.

 Neytron yulduzidan tarqaladigan rentgen nurlari (2015-yil 24-iyun; Chandra teleskopidan olingan maʼlumotlar).

Spektrning boshqa hududlari
---------------------------

Sirkul X-1 ning qoʻshaloq tabiati aniqlandi. Qoʻshaloq yulduzning radio komponenti va mumkin boʻlgan vizual komponenti Whelan va boshqalar tomonidan topilgan infraqizil komponent ham aniqlangan va chaqnash davriyligi 16,6 kundan iborat edi. Qattiq qizarib ketgan optik komponentning aniq joylashuvi (hozirda BR Compasses deb nomlanadi) Monetining ishi mobaynida olingan.

Manbalar
--------

1. ↑  Cutri, R. M. et al. (2003). *2MASS All-Sky Catalog of Point Sources*. **2246** (VizieR On-line Data Catalog nashri).
2. ↑  Heinz, S; Burton, M; Braiding, C; Brandt, W. N; Jonker, P. G; Sell, P; Fender, R. P; Nowak, M. A; Schulz, N. S. (2015) (en). *Lord of the Rings: A Kinematic Distance to Circinus X-1 from a Giant X-Ray Light Echo Lord of the Rings: A Kinematic Distance to Circinus X-1 from a Giant X-Ray Light Echo*. **806** (The Astrophysical Journal nashri). IOP Publishing. pp. 265. doi:10.1088/0004-637X/806/2/265.
3. ↑  Liu, Q. Z; Van Paradijs, J; Van Den Heuvel, E. P. J. (2007) (en). *A catalogue of low-mass X-ray binaries in the Galaxy, LMC, and SMC (Fourth edition)*. **469** (Astronomy and Astrophysics nashri). EDP Sciences. pp. 807. doi:10.1051/0004-6361:20077303.
4. ↑  Jonker, P. G; Nelemans, G; Bassa, C. G. (2007) (en). *Detection of the radial velocity curve of the B5-A0 supergiant companion star of Cir X-1?*. **374** (Monthly Notices of the Royal Astronomical Society nashri). Oxford University Press. pp. 999. doi:10.1111/j.1365-2966.2006.11210.x.
5. ↑  Margon B; Lampton M; Bowyer S; Cruddace R. (10 1971). *A Pulsing X-Ray Source in Circinus*. **169** (Astrophys. J. nashri). pp. L23—5. doi:10.1086/180806.
6. ↑  R. Iaria; M. Spano; T. DiSalvo; N.R. Robba; L. Burderi; R. Fender; M. Van Der Klis; F. Frontera (1 2005) (en). *On The Soft Excess In The X-Ray Spectrum Of Circinus X-1: Revisitation Of The Distance To Circinus X-1*. **619** (The Astrophysical Journal nashri). IOP Publishing. pp. 503—516. doi:10.1086/426422. .
7. ↑  „Circinus X-1: Neutron Stars Join The Black Hole Jet Set".  Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics. Qaraldi: 5-dekabr 2013-yil.
8. ↑  „NASA’s Chandra Captures X-Ray Echoes Pinpointing Distant Neutron Star". Qaraldi: 24-iyun 2015-yil.
9. ↑   *Evidence for a 16.6 day period from Circinus X-1*.
10. 1 2   *HST observations rule out the association between Cir X-1 and SNR G321.9-0.3*. .
11. ↑   *The Youngest Known X-ray Binary: Circinus X-1 and its Natal Supernova Remnant*.
12. ↑   *UHURU Observations of the Binary Nature of Circinus X-1*.
13. ↑   *The optical and radio counterpart of Circinus X-1 /3U 1516-56/*.
14. ↑   *Variations of Circinus X-1 in the infrared*.
15. ↑   *Optical and infrared observations of Circinus X-1*.

Havolalar
---------

* „Circinus X-1: Neutron Stars Join the Black Hole Set". *Chandra X-Ray Observatory*.  Harvard University / National Aeronautics and Space Administration (2007). Qaraldi: 8-yanvar 2009-yil.