Vladimir Putin Si Szinpin bilan 2015 yil may oyida Moskvaga davlat tashrifi chog'ida.
**Xitoy-Rossiya munosabatlari**, shuningdek **, Xitoy-Rossiya munosabatlari** sifatida ham tanilgan, Xitoy Xalq Respublikasi va Rossiya Federatsiyasi o'rtasidagi xalqaro munosabatlardir. Xitoy va Rossiya o'rtasidagi diplomatik munosabatlar Sovet Ittifoqi parchalanib, 1991 yilda Rossiya Federatsiyasi tashkil etilgandan keyin yaxshilandi .

Ikki davlat 1991-yilda demarkatsiya qilingan quruqlik chegarasiga ega va 2001-yilda yaxshi qoʻshnichilik va doʻstona hamkorlik toʻgʻrisidagi shartnomani imzolagan boʻlib, u 2021-yil iyun oyida yana besh yilga uzaytirilgan. Xitoy rahbari Si Szinpinning 2013 yildagi Moskvaga davlat tashrifi arafasida Rossiya prezidenti Vladimir Putin ikki davlat o'rtasida alohida munosabatlar o'rnatilayotganini ta'kidladi. Ikki davlat harbiy, iqtisodiy va siyosiy jihatdan yaqin munosabatlarga ega bo‘lib, turli global masalalarda bir-birini qo‘llab-quvvatlab kelmoqda. Rossiya va Xitoy o'z munosabatlarini rasman "ittifoqchi emas, balki ittifoqchilardan yaxshiroq" deb e'lon qildi.

Mamlakatlarni taqqoslash
------------------------

| Umumiy ism | Xitoy | Rossiya |
| --- | --- | --- |
| Rasmiy nomi | Xitoy Xalq Respublikasi | Rossiya Federatsiyasi |
| Bayroq |  |  |
| Gerb |  |  |
| Hudud | 9 596 961 km 2 (3 705 407 sq mi)
(shu jumladan Gonkong va Makao ) | 17,125,191 km 2 (6 612 073 sq mi)
(shu jumladan Qrim yarim oroli ) |
| Aholi | 1 418 669 490 | 146 793 744 |
| Aholi zichligi | 145/km 2 (375,5/kv mi) | 8,4/km 2 (21,8/kv mil) |
| Poytaxt | Pekin | Moskva |
| Eng katta shahar | Shanxay (26 317 104) | Moskva (~12,5 million) |
| Hukumat | Unitar bir partiyali sotsialistik respublika | Federal yarim prezidentlik respublikasi |
| Birinchi rahbar | XKP raisi Mao Szedun | Prezident Boris Yelsin |
| Hozirgi rahbarlar | XKP Bosh kotibi va rais Si SzinpinDavlat kengashi Bosh vaziri Li Ketsyan | Prezident Vladimir PutinBosh vazir Mixail Mishustin |
| Tashkil etilgan | 1949 yil 1 oktyabr ( Xalq Respublikasining e'lon qilinishi )
1982 yil 4 dekabr ( hozirgi konstitutsiya ) | 1991 yil 25 dekabr ( Rossiya Federatsiyasi tuzildi )
1991-yil 26-dekabr ( Sovet Ittifoqi tarqatib yuborilgan ) |
| Rasmiy tillar | Standart xitoycha | rus |
| Valyuta | Xitoy Yuani | rus rubli |
| YaIM (nominal) | 19,911 trillion dollar (2022) | 1,829 trillion dollar (2022) |
| Tashqi qarz (nominal) | 1,843 trillion dollar (2018 yilning 4-choragi) | 539,6 milliard dollar (2017) |
| YaMM (PPP) | 30,177 trillion dollar (2022) | 4,365 trillion dollar (2022) |
| Aholi jon boshiga YaIM (nominal). | $14 096 (2022) | 12 575 AQSh dollari (2022) |
| Aholi jon boshiga YaIM (PPP). | $21 364 (2022) | 30 013 AQSh dollari (2022) |
| Inson taraqqiyoti indeksi | 0,752 ( baland ) | 0,824 ( juda yuqori ) |
| Chet elliklar | Xitoyda ~ 75 631 rus | Rossiyada ~ 200 000–400 000 xitoylar |
| Valyuta zahiralari | 3 088 000 (million dollar) | 126 026 (million dollar) |
| Harbiy xarajatlar | $228,0 mlrd (YaIMning 1,9%) (2018) | $61,0 mlrd (YaIMning 3,1%) (2018) |
| Harbiy xizmatchilar | (0,23% aholi)

* 2 000 000 (faol)
* 14 510 000 (zaxira)
* 18 660 000 (harbiylashtirilgan)
 | (Aholining 4,09%)

* 1 413 628 (faol)
* 2 572 500 (zaxira)
* 0 (harbiylashtirilgan)
 |
| Yadro kallaklari | 350 | 4500 |

* 1991 yildan Xitoy va Rossiya rahbarlari
	+ Xitoy Kommunistik partiyasi Bosh kotibi
	+ Rossiya Federatsiyasi Prezidenti

Tarixi
------

Xitoy va Rossiya o'rtasidagi munosabatlar 17-asrga borib taqaladi, Sin sulolasi rus ko'chmanchilarini Manchuriyadan quvib chiqarishga urinib ko'rgan va Nercha shartnomasi imzolanishi bilan yakunlangan. Sovuq urush davrida Xitoy va SSSR 1961-yilda Xitoy-Sovet parchalanishidan keyin jahon kommunistik harakatini nazorat qilish uchun raqobatlashayotgan raqib edi. 1960-yillarning boshlarida ikki xalq oʻrtasida katta urush boʻlishi ehtimoli bor edi; qisqa chegara urushi 1969 yilda bo'lib o'tdi. Bu adovat 1976-yilda Xitoy Kommunistik partiyasi raisi Mao Szedun vafotidan keyin pasayishni boshladi, biroq 1991-yilda Sovet Ittifoqi qulaguncha munosabatlar yomon edi.

1992-yil 23-dekabrda Rossiya Prezidenti Boris Yelsin Xitoyga birinchi rasmiy tashrifini amalga oshirdi va u yerda XKP Bosh kotibi Sian Szemin va Xitoy Prezidenti Yang Shangkun bilan uchrashdi. 1996 yil dekabr oyida Xitoy Bosh vaziri Li Pengning Moskvaga tashrifi yakunida Rossiya va Xitoy "teng va ishonchli sheriklik" oʻrnatishga vaʼda bergan qoʻshma shartnomani eʼlon qildi. Bu Xitoy-Rossiya Qo'shma Shtatlari global siyosiy sahnada ularning asosiy raqobatchisi degan qarashni kuchaytirdi.

 Xitoyning Siyosiy rahbari Si Szinpin 2019-yil 5-iyun kuni Vladimir Putin bilan marosimda Moskva hayvonot bog‘iga ikkita panda sovg‘a qildi.
2001-yilda ikki davlat oʻrtasidagi yaqin munosabatlar yigirma yillik strategik, iqtisodiy va munozarali va bahsli ravishda yashirin harbiy shartnoma *boʻlgan Yaxshi qoʻshnichilik va doʻstona hamkorlik toʻgʻrisidagi shartnoma* bilan rasmiylashtirildi. Shartnoma imzolanishidan bir oy oldin ikki davlat Shanxay Hamkorlik Tashkiloti (ShHT)dagi kichik hamkorlar Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston va O‘zbekiston bilan uchrashuv oʻtkazgan edi. Tashkilot 2022-yildan boshlab, Markaziy Osiyoda Qoʻshma Shtatlar harbiy yordam dasturining kuchayib borayotgan taʼsiriga qarshi turishi kutilmoqda. XXR hozirda Rossiya harbiy texnikasining asosiy xaridori va litsenziyati bo‘lib, ularning bir qismi Xalq ozodlik armiyasini modernizatsiya qilishda muhim rol o‘ynagan. XXR, shuningdek, Rossiyaning Sharqiy Sibir-Tinch okeani neft quvuridan asosiy foyda oluvchi hisoblanadi.

2019 yilga kelib, ikkala davlat ham Qo'shma Shtatlar bilan jiddiy qarama-qarshilikka ega edi. Xitoy uchun masalalar Janubiy Xitoy dengizini nazorat qilish, savdo siyosati va texnologiya siyosati edi. Rossiya uchun asosiy masala Qrimni Ukrainadan tortib olgani uchun AQSh va Yevropa tomonidan qo'llanilgan qattiq iqtisodiy sanksiyalar edi. Biroq, Xitoy va Rossiya ba'zi siyosatlarda farq qiladi. Xitoy Rossiyaning Qrimni anneksiya qilganini tan olmaydi, Rossiya esa Xitoyning Janubiy Xitoy dengizidagi da’volarini qo‘llab-quvvatlamaydi. Shunga qaramay, Xitoy va Rossiya 1950-yillarning oxiridan beri mavjud bo'lgan eng yaxshi munosabatlarga ega. Ularning rasmiy ittifoqi bo'lmasa-da, ikki davlat diplomatik va iqtisodiy harakatlarni muvofiqlashtirish va Qo'shma Shtatlarga qarshi ittifoq tuzish bo'yicha norasmiy kelishuvga ega.

2022-yil iyun oyida Xitoy Kommunistik partiyasi yetakchisi Si Szinpin Putin bilan telefon orqali suhbat davomida, u xavfsizlik masalalarida Rossiyani qo‘llab-quvvatlashini yana bir bor tasdiqladi va "barcha tomonlar Ukraina inqirozini to‘g‘ri hal qilishga mas’uliyat bilan intilishi kerakligini" aytdi.

Chegara
-------

1994 yil 29 mayda Rossiya Bosh vaziri Viktor Chernomirdinning Pekinga tashrifi chog'ida Rossiya va Xitoy rasmiylari chegara muammosini osonlashtirish va jinoiy faoliyatga to'sqinlik qilishga qaratilgan Xitoy-Rossiya chegaralarini boshqarish tizimi to'g'risidagi shartnomani imzoladilar. O'sha yilning 3 sentabr kuni g'arbiy Xitoy-Rossiya chegarasining ilgari – bo'lgan 55 kilometrlik qismi bo'ylab chegarani belgilovchi demarkatsiya shartnomasi imzolandi. 2000-yillarning boshlarida amalga oshirilgan yakuniy demarkatsiyadan so'ng u 4,209.3 kilometr (2,615.5 mi) kelishiladi va bu dunyodagi oltinchi eng uzun xalqaro chegara hisoblanadi.

2004 yilda Xitoy Xalq Respublikasi va Rossiya Federatsiyasi o'rtasida Xitoy-Rossiya chegarasining sharqiy qismi to'g'risidagi qo'shimcha kelishuv Rossiya Abagaitu orolining bir qismini, butun Yinlong (Tarabarov) orolining qariyb yarmini va Bolshoy Ussurskiy orolining ba'zi qo'shni orollari bilan birga Xitoyga o'tkazishga roziligini aytdi.1931-yilda Yaponiyaning Manchuriyaga bostirib kirishidan keyin Rossiya va Xitoy oʻrtasidagi chegara mojarosi shu tariqa hal qilindi. Bu Amur daryosi orollari shu paytgacha Rossiya tomonidan boshqarilgan va Xitoy tomonidan da'vo qilingan. Tadbir ikki davlat rahbarlari tomonidan murosa va hamkorlik tuyg'ularini uyg'otishga qaratilgan edi. O'tkazish Xitoy Xalq vakillari Butunxitoy Kengashi va Rossiya Davlat Dumasi tomonidan ratifikatsiya qilingan. Rasmiy o'tkazish marosimi 2008 yil 14 oktyabrda bo'lib o'tdi.

### Vladivostok ustidan da'volar

2005 yilda Pekin va Moskva hudud va hukmronlik uchun uch yarim asrdan ortiq davom etgan kurashiga yakun yasagan kelishuvni ratifikatsiya qilishdi.

Iqtisodiy munosabatlar
----------------------

 Putin va Si Szinpin 2022 yilgi Shanxay hamkorlik tashkiloti sammitida
Rossiya va Xitoy o'rtasidagi iqtisodiy munosabatlar aralash tendentsiyalarni namoyish etadi. 1990-yillarda ikki davlat oʻrtasidagi tovar ayirboshlash hajmi yiliga 5 milliard dollardan 8 milliard dollargacha boʻlgan, biroq oʻsha paytdan bu miqdor barqaror oʻsib bordi. 2008 yil inqirozi aralashuviga qadar oldingi maqsad - 100 milliard dollarga yetishi kerak edi. Savdo 2015 va 2016 yillarda 60 milliard dollarga qisqardi, ammo 2017 yilda yana tiklana boshladi Har ikki davlat 2024 yilga kelib savdo hajmini 200 milliard dollarga oshirishni kutmoqda

Rossiya moliyaviy inqirozni boshdan kechirgan 2008-2009 yillarda Xitoydan qarz olish keskin oshgan. Biroq, bu tendentsiya davom etmadi. 2013 yildan boshlab qarz olish to'xtovsiz o'sishni boshladi.

Rossiya va Xitoy o'rtasidagi murakkab iqtisodiy munosabatlarda hamkorlikning asosiy shakli savdo hisoblanadi. 2003 yildan 2013 yilgacha o'zaro tovar ayirboshlash hajmi 7,7 barobar oshdi; 2014 yilda ikki tomonlama operatsiyalar ko'lami yanada oshdi. Rossiya va G'arb davlatlari o'rtasidagi munosabatlarning keskinlashishi Xitoy bilan iqtisodiy aloqalarning kengayishiga yordam berdi. 2020-yilga borib tomonlar o‘zaro tovar ayirboshlash hajmini 200 milliard dollarga yetkazishni rejalashtirgan. Rossiya Federatsiyasi Federal bojxona xizmati (FBX) ma'lumotlariga ko'ra, 2016 yilda Rossiya va Xitoyning tashqi savdo aylanmasi 66,1 milliard dollarni tashkil etdi (2015 yilda - 63,6 milliard dollar). Rossiya Xitoy bilan salbiy savdo balansiga ega: 2016 yilda eksport 28 milliardni tashkil etdi, import esa 38,1 milliardni tashkil etdi (2015 yilda mos ravishda 28,6 va 35,9 milliard). Xitoyning Rossiya bilan tashqi savdodagi ulushi 2015 yildagi 12,1 foizdan 2016 yilda 14,1 foizgacha o‘sdi. 2010 yildan beri Xitoy Rossiyaning eng yirik savdo sherigi hisoblanadi.

Rossiyaning Xitoyga eksportining katta qismi tog'-kon sanoati va neft-kimyo sohalariga to'g'ri keladi. Rossiyaning Xitoyga eksportining yarmidan ko'pi mineral yoqilg'i, neft va neft mahsulotlari (60,7%), yog'och va yog'och mahsulotlari (9,4%), rangli metallar (9%), baliq va dengiz mahsulotlari (3,5%) va kimyoviy mahsulotlar (3,3%). Xitoydan Rossiyaga import qilinadigan asosiy toifalar mashina va uskunalar (35,9%), kiyim-kechak (13,7%), kimyo mahsulotlari (9,1%), mo'yna va mo'yna mahsulotlari (5,6%), poyabzal (5,3%) va mebel (3%). Xitoy Bosh bojxona boshqarmasi maʼlumotlariga koʻra, 2017-yilning yanvar-may oylarida oʻzaro tovar ayirboshlash hajmi yillik hisobda 26,1 foizga oshib, 32,3 milliard dollarni tashkil etdi va Xitoy Savdo vazirligining yanvar oyi ma'lumotiga koʻra 2017 yilda oʻzaro savdo 80 milliard dollardan oshishi mumkin. 2016 yil 1 yanvar holatiga ko'ra, Rossiyaning Xitoyga to'g'ridan-to'g'ri investitsiyalari hajmi 946,9 million dollarni, Xitoy investitsiyalari esa o'n baravar ko'p, ya'ni 8,94 milliard dollarni tashkil etdi.

BRICS va RIC (Rossiya-Hindiston-Xitoy) kabi tashkilotlarda ishtirok etish Rossiya-Xitoy iqtisodiy munosabatlari uchun muhim ahamiyatga ega. Shanxayda bo'lib o'tgan Rossiya-Xitoy sammitida, Vladimir Putin va Si Szinpin taʼkidladilarki, "Rossiya va Xitoy BRIKSni keng koʻlamli global moliyaviy, iqtisodiy va xalqaro siyosiy muammolar boʻyicha hamkorlik va muvofiqlashtirish mexanizmiga aylantirish tarafdori, jumladan, yaqinroq iqtisodiy sheriklik oʻrnatish, BRIKS taraqqiyot bankini erta tashkil etish va rivojlanayotgan bozorlarga ega davlatlar va rivojlanayotgan mamlakatlarning global iqtisodiy boshqaruv tizimidagi vakillik va ovoz berish huquqlarining birgalikdagi sa'y-harakatlarini kengaytirish, ochiq jahon iqtisodiyotini shakllantirish uchun; tashqi siyosat sohasida, jumladan, mintaqaviy mojarolarni hal etishda hamkorlikni chuqurlashtirish".

Mintaqalarda moliyaviy operatsiyalarni osonlashtirish uchun Xitoy va Rossiya valyuta almashinuvini amalga oshiradilar. Xitoy valyuta ayirboshlash shartnomasini imzolagan markaziy banklar o'z banklariga yuanda kredit berishlari mumkin. Rossiya bilan 150 milliard yuan (25 milliard dollar) miqdorida valyuta ayirboshlash shartnomasi imzolandi. Valyuta almashinuvi rubl va yuanni yanada barqaror qiladi, bu esa o‘z navbatida jahon moliya tizimining barqarorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Bundan tashqari, valyuta savdosining kengayishi investitsiya jarayonlarini osonlashtirishi mumkin. Rubl va neft narxining pasayishi tufayli hozirda muayyan muammolarga duch kelayotgan iqtisodiyotga sarmoya kiritib, Xitoy yumshoq kengayishni amalga oshirmoqda va asosiy hamkorlaridan birini qo'llab-quvvatlamoqda. Xitoy va Rossiya uzoq vaqtdan beri xalqaro savdoda dollarning rolini kamaytirish tarafdori bo‘lib keladi va ikkalasi ham o‘zaro savdo va o‘zaro sarmoyani rivojlantirish uchun sharoit yaratishni maqsad qilgan. Mamlakatlar tanlagan de-dollarizatsiya darajasi xalqaro to‘lovlar va hisob-kitoblarda yuan ulushining tez o‘sishi bilan bog‘liq (2013 yil oktabr – 0,84%, 2014 yil dekabr. – 2,17%, 2015 yil fevral – 1,81%).. Valyuta almashinuvi bitimi to'lovlarni osonlashtirishga imkon beradi, chunki ichki valyutaga taqlid mavjud bo'lib, bu o'tkazish jarayonini tezlashtiradi va konvertatsiya xarajatlarini minimallashtiradi. 

2013 yilda Xitoy yangi iqtisodiy tashabbus - "Yangi ipak yo'li" yoki "Bir kamar va yo'l tashabbusi" ni yaratish tashabbusi bilan chiqdi. Ushbu loyiha birinchi navbatda iqtisodiy aloqalar va hamkorlikni mustahkamlash hamda "XXI asr ipak yoʻli iqtisodiy kamari"ni yaratishda faol ishtirok etish uchun Osiyo va dunyoning boshqa mintaqalaridan investorlarni jalb qilish maqsadida ishlab chiqilgan. Zona Xitoydan Yevropaga Markaziy Osiyo va Rossiya orqali cho‘zilishi kerak, chunki u Xitoy va Yevropa o‘rtasidagi muhim tranzit logistika aloqasi bo‘lib, bunda Osiyo infratuzilma investitsiya banki muhim rol o‘ynashi mumkin. So'nggi yillarda Xitoy va Rossiya transchegaraviy infratuzilmani qurishda hamkorlikni kuchaytirdi. Yangi Yevroosiyo transport yoʻnalishlari, jumladan, Rossiya orqali oʻtuvchi "Chongsin-Sinszyan-Yevropa" temir yoʻli va "Gʻarbiy Yevropa – Gʻarbiy Xitoy" yoʻnalishlari ham qurilmoqda. Shimoli-sharqiy Xitoy va Rossiyaning Uzoq Sharqida ikkala davlat ham ko'priklar, portlar va boshqa loyihalarni qurishda faol yordam bermoqda. 2020-yil oxirigacha Xitoy va Rossiya o‘rtasidagi o‘zaro tovar ayirboshlash hajmini 200 milliard dollarga yetkazish rejalashtirilgan.

Rossiya ham Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqi (YeII) mamlakatlari bilan hamkorlik qilishga qiziqish bildirgan. YeII tashkil etilishi mintaqadagi koʻp tomonlama hamkorlik uchun muhim platforma boʻlib xizmat qiladi, chunki barcha ishtirokchilar Rossiya bilan doʻstona qoʻshni va hamkorlar, shuningdek, Xitoy bilan anʼanaviy hamkorlardir. Rossiya YeII va Xitoyning erkin savdo zonasini yaratishdan, shuningdek, ushbu mintaqada milliy valyutadan foydalanishdan manfaatdor.

Energiya hamkorligi
-------------------

 2014-yil 21-may kuni Xitoy va Rossiya 400 milliard dollarlik gaz shartnomasini imzoladilar. 2019 yildan boshlab Rossiya kelgusi 30 yil davomida Xitoyga tabiiy gaz yetkazib berishni rejalashtirmoqda.
1991 yilda SSSR parchalanganidan beri Xitoy va Rossiya o'rtasidagi energiya munosabatlari hamkorlik va o'zaro geosiyosiy va strategik manfaatlarni hisobga olish bilan ajralib turadi. Xitoyning tez o'sib borayotgan iqtisodiyoti energiya importini ta'minlash uchun o'ziga bosim o'tkazmoqda, Rossiya iqtisodiyoti asosan tabiiy resurslar eksportiga bo'lgan talabdan kelib chiqadi. Xitoy 1993 yilda birinchi marta neft importchisiga aylandi, 2011 yilga kelib dunyodagi ikkinchi yirik neft iste'mol qiluvchi davlatga aylandi va 2010 yildan boshlab dunyodagi eng yirik energiya iste'molchisiga aylandi 2012 yil yanvar oyida e'lon qilingan hisobotda Xitoy neft va kimyo sanoati federatsiyasi mamlakatning xom neft iste'moli 2012 yilda 480 million tonnaga yoki kuniga 9,6 million barrelga oshishini taxmin qildi. Guruh, shuningdek, tabiiy gaz iste'moli 15,3 foizga oshib, 148,2 milliard kub metrni tashkil etishini prognoz qilgan. Xitoyga geografik yaqinligi va dunyodagi eng yirik neft ishlab chiqaruvchilari va tabiiy gaz eksportchilaridan biri sifatidagi mavqeini hisobga olgan holda, Rossiya bu ortib borayotgan talabni qondirish uchun yaqqol nomzod bo'lib qoldi. Energetika munosabatlari birinchi navbatda neft, gaz va ko'mir bilan bog'liq bo'lsa-da, yadroviy va qayta tiklanadigan (shamol va suv) energiya texnologiyalari bo'yicha ham hamkorlik mavjud.

1990-yillarning oʻrtalaridan boshlab, jahon energetika bozorlarining keskinlashuvi uning hokimiyat tepasiga kelishi bilan bir vaqtga toʻgʻri kelganda, Rossiya Prezidenti Vladimir Putin Rossiyaning global kuch sifatida paydo boʻlishida neft va ayniqsa tabiiy gaz muhimligini koʻrsatdi. Rossiya gazini Xitoyga eksport qilishning uzoq muddatli istiqbollariga bir qancha global narxlar tendentsiyalari ta'sir qiladi. Suyultirilgan gaz (SNG) quvvatlarining o‘sishi, Markaziy Osiyo gaz ta’minotining tobora raqobatbardoshligi, slanes gazi texnologiyasidagi yutuqlar va potentsial issiqxona gazlari siyosati Xitoy iste’moliga ta’sir qilishi mumkin.

Yaxshi niyat va ikki tomonlama energetika sohasidagi hamkorlik to'g'risida tez-tez e'lon qilinganiga qaramay, 1991 yildan beri Xitoy-Rossiya energetika munosabatlari o'zaro shubhalar, narxlar bilan bog'liq muammolar, transport infratuzilmasining etarli emasligi va Evrosiyoda ta'sir o'tkazish uchun raqobat tufayli cheklangan.

 2020-yilda Rossiya nefti eksporti yoʻnalishlar boʻyicha
2014-yilda Rossiya va Xitoy 400 milliard dollarlik gaz bo‘yicha 30 yillik shartnoma imzolagan edi. Xitoyga yetkazib berish 2019-yil oxirida boshlangan Sibir qudrati quvuri Xitoyning ko'mirga qaramligini kamaytirish uchun mo'ljallangan, u ko'proq uglerodli va tabiiy gazga qaraganda ko'proq ifloslanishni keltirib chiqaradi. Rossiya uchun quvur "Shimoliy oqim 2" quvuriga qarshilik ko‘rsatgan holda yana bir iqtisodiy hamkorlikka imkon beradi. Rossiyaning G'arbiy Sibir neft havzasidan Shimoliy-G'arbiy Xitoyga taklif etilayotgan g'arbiy gaz yo'nalishi "Sibir kuchi 2" ( Oltoy gaz quvuri ) nomi bilan tanilgan.

2022 yilda Xitoyning Rossiyadan 30 foizgacha chegirmali neft importi may oyida 55 foizga oshdi, Rossiya so'nggi oylarda Xitoyning eng yirik neft yetkazib beruvchisi sifatida Saudiya Arabistonini siqib chiqardi.

Harbiy hamkorlik
----------------

1989 yildagi Tyananmin maydonidagi norozilik namoyishlari natijasida Xitoyga Yevropa Ittifoqi qurol embargosi qoʻyganidan soʻng, Xitoy Rossiya harbiy eksporti uchun ishonchli mijozga aylandi, bu barcha xorijiy harbiy savdolarning 25–50% ni tashkil etdi. 1993-yil 9-noyabrda Rossiya mudofaa vaziri Pavel Grachev va Xitoy mudofaa vaziri Chi Haotyan oʻz poytaxtlarida joylashgan harbiy attashelar sonini koʻpaytirishga yoʻl ochadigan besh yillik mudofaa sohasida hamkorlik shartnomasini imzoladilar. 1994-yil 12-iyulda Rossiya va Xitoy mudofaa vazirlari chegara xavfsizligi to‘g‘risidagi bitimni imzoladilar, ular potentsial xavfli harbiy hodisalarning, masalan, radarlarning tasodifiy tiqilib qolishi va havo hududining buzilishining oldini olishga qaratilgan. 1996 yil dekabr oyida Rossiya "SU-27 qiruvchi samolyotlarini va tegishli ishlab chiqarish texnologiyasini Xitoyga sotishni" yakunladi.

1999-yil 19-oktabrda Xitoy mudofaa vaziri general Chi Haotyan Suriya mudofaa vaziri Mustafo Tlass bilan Suriyaning Damashq shahrida Suriya va Xitoy oʻrtasidagi harbiy aloqalarni kengaytirish masalalarini muhokama qilish uchun uchrashgandan soʻng toʻgʻridan-toʻgʻri Isroilga uchib ketdi va oʻsha paytdagi Bosh vazir Ehud Barak bilan uchrashdi. Isroil vaziri va mudofaa vaziri harbiy munosabatlarni muhokama qildi. Harbiy kelishuvlar orasida Rossiya va Isroil birgalikda ishlab chiqarilishi kerak bo'lgan 1 milliard dollarlik Isroil-Rossiya harbiy samolyotlarini Xitoyga sotish ham bor edi.

2004 yilda Rossiya Tashqi ishlar vazirligi Su-35 va Tupolev Tu-22M bombardimonchi samolyotlarini Xitoyga Sukhoi Su-27 SK ( Shenyan J-11 nomi bilan tanilgan) ishlab chiqarishni tartibga solish bilan bog'liq xavotirlar tufayli Xitoyga sotilishini to'sib qo'ydi. Dastlab, litsenziya shartnomasi dvigatellar va avionikalarni Rossiya etkazib beruvchilari tomonidan sotib olinishini talab qildi; ammo, 2004 yilga kelib bu komponentlar mahalliy ishlab chiqarila boshlandi.

Hozirgi vaqtda Xitoy asosiy e'tiborni mahalliy qurol dizayni va ishlab chiqarishga qaratmoqda, shu bilan birga Rossiyadan reaktiv dvigatellar kabi ba'zi harbiy mahsulotlarni import qilmoqda. Xitoy mudofaa sohasida mustaqil bo'lishga va global qurol bozorlarida raqobatbardosh bo'lishga intildi; uning mudofaa sohasi jadal rivojlanib bormoqda. Xitoyning mudofaa sanoati ishlab chiqarishi sezilarli darajada yaxshilangan bo'lsa-da, Osiyo-Tinch okeani mintaqasidagi boshqa qo'shinlarga nisbatan ustunlikni ta'minlagan bo'lsa-da, ba'zi imkoniyatlar, jumladan, elektron va ishonchli harakatlantiruvchi tizimlarni rivojlantirishda bo'shliqlar saqlanib qolmoqda. Xitoyning 2015 yilgi Mudofaa Oq kitobi "mustaqil innovatsiyalar" va ilg'or qurol va jihozlarning "barqaror rivojlanishi" ga chaqirdi.

2018-yil sentabr oyida Rossiya mamlakatlar o‘rtasidagi aloqalarni yaxshilash maqsadida "Vostok-2018" harbiy mashg‘ulotlari doirasida Xitoy va Mo‘g‘uliston harbiylarini qabul qilib, ularni sobiq Sovet Ittifoqidan tashqarida ushbu mashg‘ulotlarga qo‘shilgan birinchi ikki davlatga aylantirdi.

2019 yil dekabr oyida Rostec rasmiylari Xitoyni bir qator harbiy texnologiyalarni intellektual mulkni o'g'irlashda aybladi. 2020-yil iyun oyida Rossiya Arktikadagi olimlaridan birini Xitoyga maxfiy maʼlumotlarni uzatishda aybladi.

2019-yil iyul oyida va yana 2020-yil dekabr oyida Rossiya va Xitoy Tinch okeani uzra qoʻshma bombardimonchi patrullarini amalga oshirdi.

2022-yil noyabr oyida Rossiya va Xitoy harbiy samolyotlari, jumladan, Tupolev-95 va XIAN H-6K uzoq masofali strategik bombardimonchi samolyotlari Yapon dengizi va Sharqiy Xitoy dengizida qo‘shma patrul xizmatini o‘tkazdi.

### 2022 yil Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi

 Putin va Xitoy rahbari Si Szinpin 2022-yil 4-fevralda
Si va Putin 2022-yil 4-fevral kuni Pekin-2022 Olimpiadasi arafasida, Rossiyaning Ukraina chegarasida ommaviy kuchlari to‘planishi paytida uchrashgan va ikki davlat AQShga qarshi hamjihatlikda deyarli birlashganligini bildirgan. G‘arb josuslik xabarlarida aytilishicha, Xitoy Rossiyadan 20-fevralda Pekin Olimpiadasi tugaguniga qadar Ukrainaga bostirib kirishni kutishni so‘ragan Bosqindan sal oldin Xitoy ommaviy axborot vositalari Rossiya qo'shinlari Ukraina bilan chegaradan olib chiqilayotgani haqidagi Rossiya bayonotlarini takrorlardi.

22-fevralda, Ukrainaga bostirib kirishdan ikki kun oldin Weiboda *The Beijing News* ' Horizon News nashri tarqatilgan postda Ukrainadagi inqiroz haqida qanday xabar berish bo'yicha batafsil ko'rsatmalar berilgan; Post muharrirlardan nomaqbul izohlarni kuzatishni, faqat Xitoy davlat ommaviy axborot vositalari tomonidan ulashilgan teglardan foydalanishni so‘radi: "Rossiya yoki g‘arbparastlar uchun nomaqbul narsalarni joylashtirmang. E’lon qilishdan oldin so‘zlaringizni ko‘rib chiqing". 2022-yilning 25-fevralida, Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishidan bir kun o‘tib, Putin Si Szinpinga telefon orqali muloqot chog‘ida Rossiya Ukraina bilan yuqori darajadagi muzokaralar olib borishga tayyorligini aytdi, deya xabar beradi Xitoy tashqi ishlar vazirligi.

Xitoydagi ko'plab ijtimoiy tarmoq foydalanuvchilari qisman AQSh tashqi siyosatiga ishonchsizlik tufayli rus nashrlariga xayrixohlik bildirdilar. Xitoyning NetEase kompaniyasi Rossiyani Ukrainadagi xitoylar va Xitoydagi ukrainlardan tanqid qilgan videolavhalarni chop etdi.

Rossiya-Ukraina urushi davrida xalqaro sanktsiyalar amalga oshirilgandan so'ng, Xitoy Rossiyaga iqtisodiy yordam berdi. Xitoy Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishini qoralashdan bosh tortdi, Rossiyaning urush haqidagi qayta-qayta tashviqotini olib bordi, Rossiyaga qarshi iqtisodiy sanktsiyalarga qarshi chiqdi va Ukrainadagi urush bo'yicha BMT ovoz berishda betaraf qoldi yoki Rossiya tomonida bo'ldi.

2022 yilning fevralida AQSh rasmiylariga ko'ra, Rossiya Xitoydan Ukrainaga bostirib kirishda foydalanish uchun ilg'or harbiy qurollar, xususan, qurolli dronlarni so'ragan. Xitoy ham, Rossiya ham bu ayblovlarni rad etishdi.

2022-yilda Rossiya Tayvani Xitoyning bir qismi sifatida tan olganiga qaramay, Ukrainaga harbiy bostirib kirishiga qarshi "nodoʻstona harakatlar" qilgan xorijiy davlatlar va hududlar roʻyxatiga Tayvanni qoʻshdi. Xitoy yetakchisi Si Szinpin Vladimir Putinni may oyida Xitoy Rossiyaning "suvereniteti va xavfsizligi"ni qo‘llab-quvvatlashiga ishontirdi.

2022 yil aprel oyida Italiyaning *"Corriere della Sera"* gazetasiga bergan intervyusida Vladimir Putinga yaqin hisoblangan rossiyalik siyosatshunos Sergey Karaganov Rossiya "ko'proq integratsiyalashgan va Xitoyga ko'proq qaram bo'ladi", dedi va yana "xitoylar bizning yaqin ittifoqchilarimiz va do'stlarimiz va rus xalqining o'zidan keyin Rossiya kuchining eng katta manbaidir'' deb takidladi.

Ukraina prezidenti Vladimir Zelenskiy Xitoyda Putinga urushni tugatish uchun bosim o‘tkazish uchun iqtisodiy vosita borligini aytdi va "Ishonchim komilki, Rossiya Federatsiyasi uchun Xitoy bozori bo‘lmaganida, Rossiya butunlay iqtisodiy izolyatsiyani his qiladi. Bu Xitoy qila oladigan narsa - urush tugamaguncha (Rossiya bilan) savdoni cheklash. 2022-yil avgustida Zelenskiy Ukrainada urush boshlanganidan beri Xitoy rahbari Si Szinpin u bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri muzokara qilish haqidagi barcha iltimoslarini rad etganini aytdi.

Ikki tomon fikrlari
-------------------

1995 yildan beri ruslar Xitoy haqida doimiy ravishda ijobiy fikrda. 2022-yil sentabr holatiga ko‘ra, rossiyaliklarning 88 foizi Xitoyga ijobiy qaraydi, faqat 5 foizi salbiy fikr bildirgan.

2017-yilda BBC Jahon xizmati tomonidan o‘tkazilgan so‘rov natijalariga ko‘ra, xitoyliklarning 74 foizi Rossiya ta’siriga ijobiy, 18 foizi salbiy, 44 foizi esa Xitoy ta’siriga ijobiy, 23 foizi salbiy baho bergan.

Pew Research Center tomonidan 2019-yilda o‘tkazilgan so‘rov natijalariga ko‘ra, rossiyaliklarning 71 foizi Xitoy haqida ijobiy fikrda, 18 foizi esa salbiy fikrda. Xuddi shunday, YouGov so‘rovi shuni ko‘rsatdiki, xitoyliklarning 71 foizi Rossiyani jahon voqealariga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi, 15 foizi esa salbiy fikrda.

1. ↑  „Ministry of Foreign Affairs of the People's Republic of China". Qaraldi: 2016-yil 3-aprel.
2. ↑  „Russia, China extend friendship and cooperation treaty -Kremlin" (en). *Reuters* (2021-yil 28-iyun). Qaraldi: 2021-yil 22-avgust.
3. ↑  „AFP: Chinese leader Xi, Putin agree key energy deals". 2013-yil 11-aprelda asl nusxadan arxivlangan.
4. ↑  Trofimov, Yaroslav; Grove, Thomas. „Weary Russia Tries to Avoid Entanglement in U.S.-China Spat" (en-US). *The Wall Street Journal* (2020-yil 20-iyun). Qaraldi: 2020-yil 21-iyun.
5. ↑  Bob Savic. „Behind China and Russia's 'Special Relationship'". *The Diplomat*.
6. ↑  DD Wu. „China and Russia Sign Military Cooperation Roadmap". *The Diplomat*.
7. ↑  *Stent.* „Russia and China: Axis of revisionists?" (en-US). *Brookings Institution* (2020-yil 24-fevral). Qaraldi: 2021-yil 22-avgust.
8. ↑  *Baev.* „The limits of authoritarian compatibility: Xi's China and Putin's Russia" (en-US). *Brookings* (2020-yil 15-iyun). Qaraldi: 2021-yil 22-avgust.
9. ↑  „Russia and China: 'Not allies, but better than allies'". *The Economic Times*. Qaraldi: 2021-yil 15-iyul.
10. ↑  „Status of World Nuclear Forces".  Federation Of American Scientists. Qaraldi: 2022-yil 2-mart.
11. ↑  „Status of World Nuclear Forces".  Federation Of American Scientists. Qaraldi: 2022-yil 2-mart.
12. 1 2  Chronology of principal defence and security-related agreements and initiatives involving the Russian Federation and Asian countries, 1992–99
13. 1 2  *Parrish.* „Newsline Open Media Research Institute Daily Digest". *rferl.org* (1996-yil 30-dekabr). Qaraldi: 2021-yil 23-avgust.
14. ↑  „Russia strengthens China ties in defiance of bellicose Trump". *Financial Times* (2019-yil 5-iyun).
15. ↑  Yaroslav Trofimov, "The New Beijing-Moscow Axis," *Wall Street Journal* February 2, 2019.
16. ↑  „China's Xi reasserts support for Russia on security issues" (en). *ABC News, Associated Press* (2022-yil 15-iyun).
17. ↑  *Minxin Pei.* „China and Russia Are More Inseparable Than Ever". *Asharq Al-Awsat, Bloomberg* (2022-yil 20-iyun). Qaraldi: 2022-yil 20-iyun.
18. ↑  „Китай | Росграница" (2015-yil 7-iyul). 2015-yil 7-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 26-fevral.
19. ↑  „Дополнительное Соглашение Между Российской Федерацией И Китайской Народной Республикой О Российско-Китайской Государственной Границе На Ее Восточной Части (Заключено В Г. Пекине 14.10.2004)". 2011-yil 12-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2011-yil 15-iyul.
20. ↑  Neville Maxwell, "How the Sino-Russian boundary conflict was finally settled: From Nerchinsk 1689 to Vladivostok 2005 via Zhenbao Island 1969."
21. ↑  „China-Russia Bilateral Trade is World's Fastest Growing Opportunity Corridor – China Briefing News". *china-briefing.com* (2017-yil 30-avgust). 2018-yil 15-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 30-mart.
22. ↑  „China, Russia to double trade to US$200 billion with help of soybeans" (2019-yil 18-sentyabr).
23. ↑  Overland, Indra*. Did China Bankroll Russia's Annexation of Crimea? The Role of Sino-Russian Energy Relations*. Palgrave Pivot, 2018-01-01. DOI:10.1007/978-3-319-69790-1\_6. ISBN 9783319697895.
24. 1 2  Russia-Chinese relations / / TASS −2016.
25. ↑  Ratner, Ely; Rosenberg, Elizabeth. „China Has Russia Over a Barrel". *Foreign Policy* (2014-yil 20-may). 2014-yil 20-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 20-may.
26. ↑  Titarenko M. Russian-Chinese summit-2014: a new stage of the interaction strategy / / publications of IIA RAS-2014.
27. ↑  The Wall Street Journal URL:
28. ↑  Beysenbaev, Ruslan; Dus, Yuri (2020-06-30). "Russia's national logistics system: main directions of development" (en). *Logforum* **16** (2): 209–218. doi:10.17270/j.log.2020.395. ISSN 1895-2038. .
29. ↑  Peyrouse S. Building a New Silk Road?
30. ↑  „Countries Compared by Energy > Oil > Consumption. International Statistics at". *Nationmaster.com* (2014-yil 3-may). Qaraldi: 2016-yil 22-oktyabr.
31. ↑  China overtakes the United States to become world's largest energy consumer.
32. ↑  „UPDATE 2-China crude oil demand growth to accelerate in 2012-CPCIF".  Reuters (2012-yil 11-yanvar). Qaraldi: 2016-yil 22-oktyabr.
33. ↑  „Statistical Review of World Energy | Energy economics | BP Global". *Bp.com* (2016-yil 20-iyun). Qaraldi: 2016-yil 22-oktyabr.
34. ↑  Russia: Rosneft and Transneft signed deals with China guaranteeing crude oil supplies in exchange for $25 billion in loans.
35. ↑  Goldman, Marshall.
36. ↑  Hartley, P. and K. Medlock.
37. ↑  MIT Center for Energy and Environmental Policy Research.
38. ↑  Overland, Indra; Braekhus, Kyrre (2007). "A Match Made in Heaven? Strategic Convergence between China and Russia". *China and Eurasia Forum Quarterly* (Norwegian Institute of International Affairs) **5**: 41–61. .
39. ↑  „Sputnik International". *En.rian.ru* (2011-yil 20-oktyabr). 2013-yil 17-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 22-oktyabr.
40. ↑  „International - Russia".  U.S. Energy Information Administration (EIA). 2021-yil 17-fevralda asl nusxadan arxivlangan.
41. ↑  „Russian gas boost fuels Moscow's China pivot". *Deutsche Welle* (2022-yil 12-yanvar).
42. 1 2  „'Power of Siberia': Russia, China launch massive gas pipeline". *Al Jazeera* (2019-yil 2-dekabr).
43. ↑  „'Power of Siberia 2' Pipeline Could See Europe, China Compete for Russian Gas". *VOA News* (2022-yil 18-yanvar).
44. ↑  „Ukraine war: Russia becomes China's biggest oil supplier". *BBC News* (2022-yil 20-iyun). Qaraldi: 2022-yil 20-iyun.
45. ↑  „Sanctioned Russia Becomes China's Main Source of Oil, Customs Data Show". *VOA News* (2022-yil 23-iyun).
46. ↑  *Richard Weitz.* „Why China Snubs Russia Arms". *The Diplomat*. Qaraldi: 2016-yil 3-aprel.
47. ↑  „"China defense minister visits Israel".". 2012-yil 30-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 10-dekabr.
48. ↑  Zhao 2004, p. 216.
49. ↑  *Sputnik.* „China copies Su-27 fighter, may compete with Russia – paper" (2008-yil 21-fevral). Qaraldi: 2016-yil 3-aprel.
50. 1 2  Jon Grevatt, Special to CNN. „China's defence industry: good but could do better". *CNN* (2015-yil 4-sentyabr). Qaraldi: 2016-yil 3-aprel.
51. ↑  Boulègue, Mathieu. „What Russia's Vostok-2018 exercises mean for China and the West". *The Hill* (2018-yil 29-sentyabr). Qaraldi: 2019-yil 2-dekabr.
52. ↑  Simes, Dimitri. „Russia up in arms over Chinese theft of military technology". *The Nikkei* (2019-yil 20-dekabr). Qaraldi: 2020-yil 20-iyun.
53. ↑  Ilyushina, Mary. „Russia accuses leading Arctic researcher of spying for China". *CNN* (2020-yil 17-iyun). Qaraldi: 2020-yil 20-iyun.
54. ↑  *Reuters.* „Joint Russian and Chinese air patrol heightens tension in Korean peninsula" (en). *the Guardian* (2019-yil 23-iyul). Qaraldi: 2020-yil 22-dekabr.
55. ↑  *Moscow.* „Russia and China fly joint bomber patrol over the Pacific" (en). *the Guardian* (2020-yil 22-dekabr). Qaraldi: 2020-yil 22-dekabr.
56. ↑  Reuters. „Russian and Chinese strategic bombers conduct joint patrols in Asia" (en). *Reuters* (2022-yil 30-noyabr). Qaraldi: 2022-yil 30-noyabr.
57. ↑  Mauldin, Chao Deng, Ann M. Simmons, Evan Gershkovich and William. „Putin, Xi Aim Russia-China Partnership Against U.S." (en-US). *Wall Street Journal* (2022-yil 4-fevral). Qaraldi: 2022-yil 25-fevral.
58. 1 2  Buckley, Chris; Myers, Steven Lee. „'No Wavering': After Turning to Putin, Xi Faces Hard Wartime Choices for China" (en-US). *The New York Times* (2022-yil 7-mart). Qaraldi: 2022-yil 10-mart.
59. 1 2 3  *Aitken.* „Chinese media accidentally posts CCP rules on Russia-Ukraine coverage, hint at Taiwan takeover" (en-US). *Fox News* (2022-yil 23-fevral). Qaraldi: 2022-yil 10-mart.
60. ↑  Stonestreet, John. „Putin tells Xi that Russia willing to hold high-level talks with Ukraine, China says". *Reuters*. Reuters. Reuters (2022-yil 25-fevral). Qaraldi: 2022-yil 26-fevral.
61. ↑  Repnikova, Maria; Zhou, Wendy. „What China's Social Media Is Saying About Ukraine". *The Atlantic* (2022-yil 11-mart).
62. ↑  „Ukraine war: most Chinese believe backing Russia is in their national interest, says US think tank". *South China Morning Post* (2022-yil 20-aprel).
63. ↑  „乌克兰华人接到噩耗痛哭：好朋友为国牺牲，同学弟弟奔赴战场". *NetEase* (2022-yil 27-fevral).
64. ↑  „西安生活7年的乌克兰留学生发声引热议：俄没资格为乌做决定". *NetEase* (2022-yil 27-fevral).
65. ↑  „China rejects 'pressure or coercion' over Russia relations". *AP News* (2022-yil 14-aprel).
66. ↑  „US officials say Russia has asked China for military help in Ukraine.". *Financial Times*. Financial Times. Financial Times. Qaraldi: 2022-yil 13-mart.
67. ↑  Alberto Nardelli and Jennifer Jacobs. (14 March 2022).
68. ↑  „Beijing denies Russia requested military equipment for Ukraine invasion as U.S. China meet". Qaraldi: 2022-yil 15-may.
69. ↑  „Measures to improve the resilience of the economy in the face of sanctions, No. 430-r". *Russian Government* (2022-yil 5-mart).
70. ↑  „US says China's support for Russia over Ukraine puts it on 'wrong side of history'". *The Guardian*.  AFP in Washington. Qaraldi: 2022-yil 15-may.
71. ↑  „Xi Assures Putin Of China's Support For Russia".  The ASEAN Post.
72. ↑  „We are at war with the West. The European security order is illegitimate". *Russian International Affairs Council* (2022-yil 15-aprel).
73. ↑  „Zelenskyy urges China's Xi to help end Russia's war in Ukraine". *Al Jazeera* (2022-yil 4-avgust).
74. ↑  „Attitude towards countries and their citizens".  Levada. Qaraldi: 2022-yil 30-sentyabr.
75. ↑  „BBC World Service poll".  BBC (2017-yil 30-iyun). 2021-yil 8-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 2-mart.
76. ↑  „People around the globe are divided in their opinions of China". *Pew Research*. Qaraldi: 2019-yil 1-oktyabr.
77. ↑  „Superpowers and Country Reputations".  YouGov (2019-yil 31-avgust).

1. ↑  Territories under the control of the Republic of China (ROC): Taiwan, Penghu, Kinmen and Matsu Islands are recognised by the Russian Federation as part of the PRC.