recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Shahidlar xotirasi majmui

**Shahidlar xotirasi jamoat fondi** – Toshkent shahrining Yunusobod tumanidagi Boʻzsuv kanali boʻyida (Amir Temur shoh koʻchasi boʻylab joylashgan). Majmua barpo etilgan joy 20-asr 40-yillariga qadar Toshkent shahrining xilvat chekkasi boʻlgan, 40-yillarda xuddi shu joydagi 3 ta qatlgoxda shoʻrolar tomonidan millatning ilgʻor vakillari, begunoh vatandoshlar qatl qilingan. Qatagʻon qurbonlari xotirasiga bagʻishlab sobiq qatlgoh oʻrnida Shahidlar xotirasi yodgorlik majmui Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti I. A. Karimov tashabbusi bilan bunyod etilgan (2000). Maydoni 17 ga dan ortiq muntazam tartibli loyihalangan yamyashil pastibaland hududni Boʻzsuv kanali ikkiga ajratgan, ikki qirgʻoqni kanal ustiga qurilgan koʻprik (uz. 100 m) birlashtiradi. Majmua markazida tik ustunlarga oʻrnatilgan feruza rang qovurgʻali gumbazli ayvon (rotonda, bal. 27 m) metall qurilmalardan ishlanib gozgʻon marmari bilan qoplangan, poygumbazi ganchkori muqarnaslar bilan ziynatlangan; gumbaz ichi ganch oʻymakorligida ishlangan. Gumbaz ostidagi handasiy shakllardan naqshlar hosil qilib bezatilgan marmar polda nefritdan ishlangan ramziy sagʻana atrofga sukunat taratib turadi; sagʻana shahid ketgan vatandoshlarning ramziy qabridir. Shuningdek, 2002-yilda shu hududda qad koʻtargan „Qatagʻon kurbonlari xotirasi" muzeyi majmuaning tarkibiy qismiga kiradi.

Yana qarang
-----------

* Qatagʻon qurbonlari xotirasi muzeyi
* Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat

Manbalar
--------

1. ↑  "Shahidlar xotirasi yodgorlik majmui" *OʻzME*. Sh-harfi (Wayback Machine saytida 2019-10-11 sanasida arxivlangan) Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
***The Fire Fighters*** („Oʻt oʻchiruvchilar") — Mickey Mouse haqidagi oʻn toʻqqizinchi qisqa hajmli animatsion film. Oq-qora, komediya janridagi film. Premyerasi 1930-yil 25-iyunda AQShda boʻlib oʻtgan. Multfilm Columbia Pictures bilan shartnoma asosida yaratilgan. Tanqidchilar multfilmning komediya geglarini Chaplinning „Oʻt oʻchiruvchi" filmiga qiyoslaganlar va ovozli kinoning dastlabki davri uchun qiziqarli musiqiy hamrohlikni qayd etganlar.

Mazmuni
-------

Oʻt oʻchiruvchilar guruhi, yaqin atrofdagi qishloqda yongʻin boshlangani haqidagi signal olinmaguncha, tinch uxlashardi. Brigada boshligʻi Mikki boshchiligidagi qutqaruvchilar tezda formalarini kiyib, voqea joyiga yaʼni yonayotgan koʻp qavatli bino yoniga yetib borishadi. Binoda yashovchi aholi zudlik bilan yonayotgan binoni tark etayotgandi. Oʻt oʻchiruvchilar yetib kelgach, suv yoʻqligi maʼlum boʻlgan va oʻzlari suv omboridan suv tashishgan. Koʻp oʻtmay, yonayotgan uyda faqat Minni qolgan, u derazadan tashqariga chiqib, qichqirgan. Mikki uni qutqarish uchun qoʻshni uyning yongʻin zinapoyasiga chiqib, Minni yoniga sim orqali yetib borib uni qutqargan. Minni minnatdorchilik sifatida Mikkini oʻpadi.

Ovoz berganlar
--------------

* Mickey Mouse — Walt Disney
* Minnie Mouse

Manbalar
--------

1. ↑  Kaufman, J.B.; Gerstein, David*. Walt Disney's Mickey Mouse: The Ultimate History*. Cologne: Taschen, 2018 — 63 bet. ISBN 978-3-8365-5284-4.
2. ↑  Smith 1998. sfn error: no target: CITEREFSmith1998 (help)
3. ↑  Barrier 2003. sfn error: no target: CITEREFBarrier2003 (help)
4. ↑  Goldmark 2011. sfn error: no target: CITEREFGoldmark2011 (help)
**Al-Fahlayn** (lang-ar|الفحلين) Ras al-Xayma amirligidagi aholi punkti boʻlib, anʼanaviy ravishda, asosan, Naqbiyin qabilasi aʼzolari istiqomat qiladi.

Tarixi
------

Janubga tutashgan Xatt qishlog'i bilan birgalikda al-Fahlayn qishlog'i ham XIX asrdagi Ras al-Xayma hukmdori al-Qosimiy shayxligining bir qismini tashkil etgan va 1820 yilda inglizlar bilan umumiy dengiz shartnomasini imzolagan.

1819-yilda Bombeydan tashrif buyurgan bir qancha shaxslar tomonidan olib borilgsn ekspeditsiya paytida ingliz qo'shinlari Ras al-Xaymani talon-taroj qilishdi va Hasan bin Rahma Britaniya garnizoni bo'lgan Ras al-Xayma shahrini berish to'g'risidagi dastlabki kelishuvni imzoladi. 1820-yilgi shartnomani "Sobiq Ras al-Xayma bo'lgan Hatt va Falna shayxi" sifatida imzoladi. Hatt hozirgi Xatt, Falna esa Fahlayn shahri hisoblanadi.

Fahlayndagi masjid al-Badiya masjidi bilan taqqoslanadi va Ras al-Xaymadagi eng qadimgi masjid ekanligi aytiladi. So'nggi ma'lumotlarga ko'ra, masjidning qurilgan davri XVIII asrga to'g'ri keladi. 

1. ↑  Heard-Bey, Frauke*. From Trucial States to United Arab Emirates : a society in transition*. London: Motivate, 2005 — 75 bet. ISBN 1860631673. OCLC 64689681.
2. ↑  Heard-Bey, Frauke*. From Trucial States to United Arab Emirates : a society in transition*. London: Motivate, 2005 — 284 bet. ISBN 1860631673. OCLC 64689681.
3. ↑  Lancaster, William*. Honour is in contentment : life before oil in Ras al-Khaimah (UAE) and some neighbouring regions*. Berlin: De Gruyter, 2011 — 508 bet. ISBN 9783110223408. OCLC 763160662.
**Maʼmuriy jazo** - maʼmurii huquqnn buzuvchi shaxslarga nisbatan davlat organi yoki mansabdor shaxslar tomonidan koʻriladigan chora. Maʼmuriy jazo maj-burlovchi, ayni vaqtda tarbiyaviy xususiyatga ega boʻlgan choradir. Maʼmuriy jazoning quyidagi turlari mavjud: jarima; maʼmuriy xuquqbuzarlikni sodir etish quroli hisoblangan yoki bevosita shunday narsa boʻlgan ashyoni haqini toʻlash sharti bilan olib qoʻyish; maʼmuriy huquqbuzarlikni sodir etish quroli hisoblangan yoki bevosita shunday narsa boʻlgan ashyoni musodara qilish; muayyan shaxsni unga berilgan maxsus xuquqdan (transport vositasini boshqarish huquqidan, ov qilish huquqidan) mahrum etish; maʼmuriy qamoqqa olish (Oʻzbekiston Respublikasining MJK, 23—29moddalar).

Maʼmuriy huquqbuzarlik sodir etganlik uchun ajnabiy fuqarolar va fuqoroligi boʻlmagan shaxslar Oʻzbekiston Respublikasi hududidan maʼmuriy tarzda chiqarib yuborilishi mumkin.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Bosh vazir** (inglizcha:  *— birinchi;* minister *— vazir) — Hukumatni boshqaradigan yuqori mansabdor shaxs. Mutlaq monarxiya, dualistik monarxiya va prezidentlik respublikalarida davlat rahbari o‘z xohishiga ko‘ra yakka tartibda tayinlanadi, parlamentar mamlakatlarda esa parlamentda eng ko‘p o‘ringa ega bo‘lgan partiya rahbari bosh vazir bo‘ladi. Bosh vazir hukumat ishiga mas’uldir, hukumat majlislarini tashkil qiladi va ularga raislik qiladi, hukumatning kun tartibini belgilaydi, vazirlarga topshiriqlar beradi, ularning ishini nazorat qiladi, hukumat qarorlarini imzolaydi, o‘z nomidan farmonlar va farmoyishlar chiqaradi. Bosh vazir iste’foga chiqsa, butun hukumat ham iste’foga chiqadi. Koʻpgina mamlakatlarda bosh vazir davlat rahbaridan keyingi ikkinchi mansabdor shaxs hisoblanadi. Davlat rahbari o‘z vazifalarini bajara olmagan taqdirda uning vakolatlari vaqtincha bosh vazirga o‘tadi. Bosh vazir alohida tartibda jinoiy javobgarlikka tortiladi (faqat davlat ayblovchisi ish qo‘zg‘atishi mumkin, ishni faqat oliy sud ko‘rib chiqishi mumkin va hokazo).*

Baʼzi mamlakatlarda bosh vazir xalq ovozi bilan belgilanadi, boshqalarida esa parlament uni (Qirgʻiziston Respublikasi, Qozogʻiston, Belorussiya, Rossiya Federatsiyasi) yoki davlat rahbari (Buyuk Britaniya, Fransiya) etib tayinlaydi.

Har bir mamlakatda bosh vazirning oʻz unvoni bor, masalan, Latviyada - vazirlar prezidenti; Germaniya va Avstriyada - kansler; Qirgʻiziston va Isroilda - hukumat boshligʻi, Italiya va Peruda uni Vazirlar Kengashi Raisi deb atashadi.

Tarixi
------

Bosh vazirlik idorasi Gʻarbiy Yevropada XVI — XVII asrlarda paydo boʻlgan. Bosh vazir soʻzi birinchi vazir deb tarjima qilinadi. Fransiyada XVI — 17 asrlarda bosh davlat vaziri lavozimi paydo boʻlgan.

Qoʻllanilgan adabiyotlar
------------------------

* Yuridik atama va tushunchalarning ruscha-qirgʻizcha izohli lug'ati. Ilmiy maʼlumotnoma nashri/ARD/Chekki loyihasi, mualliflar jamoasi. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
* Ruscha-qozoqcha huquqiy izohli lugʻat-maʼlumotnoma. - Olmaota: "Jeti xartiyasi" nashriyoti, 2008 yil. ISBN 9965-11-274-6
**Bob al-Sharqiy** Iroq poytaxti Bagʻdod markazidagi mahalla. Bob al-Sharqiy bozori atrofidagi hudud Iroqning markaziy qismidagi asosiy shia militsiyasi Mahdiy armiyasining tayanchi hisoblanadi.

Tarixi
------

Bab al-Sharqi is directly across the river from the Green ZoneBob al-Sharqiy daryoning Yashil zonadan narigi qirgʻogʻida joylashgan
Ushbu shia mahallasida Iroq ozodligi operatsiyasi paytida qizgʻin mazhablararo janglar boʻlib oʻtgan. Mahallada 2016-yil oxirlarida muntazam hujumlar kuzatilgan.

Bob ash-Sharqi Dajla daryosining sharqiy sohilida, Jumhuriya koʻprigi yaqinida joylashgan. Mahalla daryoning Rejalashtirish vazirligi, Axborot vazirligi va Yashil zona joylashgan qirgʻogʻidan narigi tomonda joylashgan.

2007-yil 22-yanvardagi avtomobil portlashi
------------------------------------------

2007-yil 22-yanvarda Bag‘doddagi Bob al-Sharqiy bozorida ikkita kuchli portlovchi modda oʻrnatilgan avtomobil portlab, Iroq ozodligi operatsiyasining eng qonli hujumlaridan biri sifatida tarxga kirdi va unda kamida 88 kishi halok bo‘ldi, 160 kishi yaralandi. Hujum 2007-yildagi qoʻshinlar soni oshirilish davrida Bagʻdodga 3200 nafar qoʻshimcha askar kelishi bilan bir vaqtga toʻgʻri keldi.

Vayronkor hujumdan atigi uch oy oʻtgach, senator [Lindsey Graham]] ommaviy axborot vositalari Amerika xalqiga „bu yerda nimalar boʻlayotgani haqida toʻliq axborot" bermayotganidan shikoyat qildi. Garchi senator asosan qattiq himoyadagi Yashil zonada boʻlgan va Yashil zonadan tashqariga faqat kuchli qurollangan harbiy eskort bilan chiqqan boʻlsa-da, jurnalistlarga Bob al-Sharqiyga tashrifi chogʻida guvoh boʻlgan „muvaffaqiyat belgilari" haqida uyalmay gapirib bergan:

> Biz bozorga bordik. U yerda bizni juda iliq kutib olishdi. Men besh dollarga beshta gilam oldim. Odamlar bir necha hafta oldin xuddi shu joyda oʻnlab yoki yuzlab odamlar halok boʻlgani haqida aytib berishdi.
> 
> — Lindsey Graham

2015-yil 30-yanvar
------------------

1. ↑  „"Iraqi cities rocked by deadly attacks" *[[Al Jazeera America]]*, 30 January 2015. Retrieved on 8 November 2016.". 11-iyun 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-noyabr 2016-yil.
2. 1 2  „"Scores killed in Iraq bloodshed" *[[BBC News]]*, 22 January 2007. Retrieved on 8 November 2016.". 4-dekabr 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-noyabr 2016-yil.
3. ↑  „"CNN Sunday morning transcript’ *[[CNN]]*, 4 April 2007. Retrieved on 8 November 2016.". 21-yanvar 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-noyabr 2016-yil.
***1:30 am*** — 2012-yilda bengal tilidagi hind mustaqil filmi.

Mazmuni
-------

Nishi (Ena Saha) — oʻsmirlik yoshidagi qiz, shaxsiyatning boʻlinishi tufayli parchalanib ketgan. Uning oʻylab topilgan dunyosi goʻyo baxtli va normal koʻrinadi, zulmat va boʻshliq uni belanchakda urib yuboradi. Uning oʻzgaruvchan mavjudligining sirlari uni qafasdagi aldanish holatida boshqaradi va uni ogʻriqdan xalos qiladi. Ichidan yirtilgan Nishi bundan bexabar qolib, jirkanch ishlarni qiladi.

Nishi hayotining jimjit fazalari orqali koʻrinmas kuch gʻoyat kuchli boʻlib, oxir-oqibat uning mavjudligi va yoʻqligi oʻrtasidagi sirli chorrahaga yetib boradi.

Rollarda
--------

* Ena Saha Nishi sifatida.

Manbalar
--------

1. 1 2  „Sourav De to direct short films". *The Times of India* (3-mart 2012-yil). 16-avgust 2013-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 19-avgust 2013-yil.

|  |  |
| --- | --- |
| Film tasmasi | *Filmga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Qoʻshoyoqlar**, qoʻshoyoqsimonlar — kemiruvchilar turkumiga mansub sut emizuvchilar oilasi. 14 urugʻi, 30 turi maʼlum. Yevrosiyo, Shimoliy Afrika va Shimoliy Amerikada tarqalgan. Tanasining uz. 5—26 sm; dumi tanasidan uzun, uchida bir tutam tuki bor. Orqa oyoqlari oldin-gisiga nisbatan 3—4 marta uzun, 1-va 5-barmoqlari qisqargan yoki butunlay yoʻq. Keyingi 2 oyogʻida sakrab harakat qiladi. 3 m gacha uzunlikka sakraydi. Iliq va issiq mintaqalardagi dasht, choʻl va chala choʻllarda, togʻlardagi ochiq landshaftlarda yashaydi. Yidda 2 martda 1—8 tadan bolalaydi. Hamma Q. qishki uyquga kiradi. Tunda yoki oqshomda faol. Oʻsimlikning yer ostki qismi, urugʻlari, baʼzan hasharot va ularning lichinkalari bilan oziqlanadi. Oʻrta Osiyoda mitti Q. katta Q. seversov qoʻshoyogʻi, yemuranchik qoʻshoyoq, jun-oyoqli Q. turkman qoʻshoyogʻi, taroq-barmoqli Q. va boshqa tarqalgan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Hayvon haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Pistamozor jome masjidi** — Andijon shahrining markaziy masjidlardan biri hisoblangan masjid. Jome masjidi Andijon shahrining "Pistamozor" mahalla fuqarolar yig'ini (3-mikro rayon) hududi, Bobur shoh koʻchasida joylashgan masjid. 

Pistamozor jome masjidi Pistamozor ota qabristoniga va 1-son ichki ishlar bo'linmasiga yaqin joyda joylashgan.

Pistamozor jome masjidi yaqinida Pistamozor ota ziyoratgohi joylashgan bo'lib, ziyoratgoh bo‘yicha rasmiy tarixiy ma’lumotlar mavjud emas. Ushbu yodgorlik Andijon shahrining janubiy qismida joylashgan bo‘lib, bu yerga ko‘proq dardmanlar dardiga shifo so‘rab ziyorat qiladilar.

Gumbaz
Masjid ikkita minora va kirish qismidagi bitta gumbaz iborat. Masjid qurilishida asosan pishgan g'isht, marmar va yog'och mahsulotlaridan foydalanilgan. 2021-yilda o'tkazilgan ta'mirlash ishlaridan so'ng masjid ichki maydoni tomi yopilgan.

2017-yilning iyun oyi shaharni ko‘rkam ko‘rinishga keltirish, obodonlashtirish ishlarini jadallashtirish maqsadida "Pistamozor" mahalla fuqarolar yig‘ini hududidagi ko‘p qavatli uylar, masjid va qabriston atrofidagi bir qator savdo shoxobchalari, choyxona buzib tashlandi.

Pistamozor jome masjidi
Biroq, o‘tgan oylar davomida buzilgan binolar o‘rniga yangilarini qurish ishlari boshlangani yo‘q. «Pistamozor» masjidi atrofidagi yo‘l yog‘ingarchilik kunlari aholiga katta noqulaylik tug‘dirmoqda.

Ramazon oyi munosabati bilan Shayx Abdulaziz Mansur hazratlari Andijon shahridagi "Jiddai Muborak", O‘zbekiston musulmonlari idorasi raisi maslahatchisi Abdulhamid Tursunov "Mirpustin", Masjidlar bo‘limi mudiri Muhammadnazar Qayumov "Pistamozor" jome masjidlarida tarovih namozlarini ado etib, namozxonlarni muborak Ramazon oyi bilan samimiy qutlab, ezgu duolar qilishdi.

2018-yilda Andijon viloyatida xizmat safarida bo‘lib turgan muftiy Usmonxon Alimov hazratlari, bugun juma namozini ado etish uchun Andijon shahridagi "Pistamozor" jome masjidiga tashrif buyurdilar. Ushbu ko‘rkam jomeda muborak kun ibodatini ado etish uchun minglab namozxonlar yig‘ildi.

Pistamozor jome masjidi
**Hozirgi kunda masjid imom xatibi:** Sulaymonov Xayrullo.

<mapframe>: Couldn't parse JSON: Syntax error
1. ↑  „Пятничная мечеть Пистамазар".
2. ↑  „Pistamozor jome' masjidi".
3. ↑  „ISLOMIY QADAMJOLAR".
4. ↑  „Andijon Pustamozor Jome Masjidi 24.12.2021" (21-dekabr 2021-yil).
5. ↑  „Gullar shahriga qutlug' tashrif" (5-iyun 2017-yil). Qaraldi: 15-iyun 2017-yil.
6. ↑  „Муфтий ҳазрат Андижонда жума намозини адо этдилар" (25-avgust 2018-yil). Qaraldi: 15-iyun 2023-yil.
7. ↑  „Pistamozor jome masjidi". Qaraldi: 15-iyun 2023-yil.
Vadi Hayldagi petrogliflar joyi
**Al-Hayl** (lang-ar|الحيل) - Birlashgan Arab Amirliklarining (BAA) Fujayra shahri chekkasida, Hayl vodiysining og'zida joylashgan hudud. Hayl vodiysidagi eski qishloq an'anaviy ravishda Kunud (yakka al-Kindi) qabilasining uyi hisoblanadi.

Al-Hayl 1,7 milliard Birlashgan Arab Amirliklari dirhami qiymatidagi Muhammad bin Zayed City qurilish loyihasi bo'lib, 1 100 ta uy va kvartiradan iborat bo'lishi rejalashtirilgan, shuningdek, ushbu hududda, shuningdek, jamoat xizmatlari ham taklif qiladi.

Al-Hayl qal'asi tepalikdagi istehkom bo'lib, uning qurilish vaqti 1932-yilga to'g'ri keladi. Vodiy, shuningdek, Temir davriga oid deb taxmin qilinuvchi petrogliflar to'plamini ham o'z ichiga oladi. Hududda qoyatosh rasmlari san'atining 100 dan ortiq namunalari hujjatlashtirilgan, biroq ularning bir qismi karyerlar, sanoat maydonlari va turar-joy maydonlarining kengayishi tufayli xavf ostida.

Kunudlar Islom payg'ambari Muhammad davrida Yamandan Ummon hududiga ko'chib kelgan Asvad Al-Kindining avlodlari ekanligi taxmin qilinadi.

1. ↑  Walker, J.*. Lonely Planet Oman, UAE & Arabian Peninsula*, Travel Guide. Lonely Planet Global Limited, 2016 — 907 bet. ISBN 978-1-78657-305-6. 20-sentyabr 2018-yilda qaraldi.
2. ↑  „Putting it back together" (en). *gulfnews.com*. Qaraldi: 19-sentyabr 2018-yil.
3. ↑  „Construction begins on Dh1.7bn Fujairah housing project" (en). *The National*. Qaraldi: 18-sentyabr 2018-yil.
4. ↑  „Al Hayl Fort" (en). *www.lonelyplanet.com*. Qaraldi: 19-sentyabr 2018-yil.
5. ↑  Ziolkowski, M. C. (May 1998). "A study of the petroglyphs from Wadi al-Hayl, Fujairah, United Arab Emirates (1)" (en). *Arabian Archaeology and Epigraphy* **9** (1): 13–89. doi:10.1111/j.1600-0471.1998.tb00109.x. ISSN 0905-7196.
6. ↑  „Progress threatens rare UAE rock drawings" (en). *The National*. Qaraldi: 19-sentyabr 2018-yil.
7. ↑  Heard-Bey, Frauke*. From Trucial States to United Arab Emirates : a society in transition*. London: Motivate, 2005 — 32 bet. ISBN 978-1-86063-167-2. OCLC 64689681.
*Coturnix coturnix confisa*
**Bedana** (Coturnix coturnix) — tovuqsimonlar turkumining qirgʻovulsimonlar oilasiga mansub mayda parranda. Erkagining patlari sargʻish-qoʻngʻir, koʻndalang oq-sargʻish yoʻlli, tanasining ikki yoni boʻylab qizgʻish yoki qora yoʻllar oʻtadi. Makiyoni qoramtir, koʻkragida qora yoki qizgʻish xollari bor.

B. Yevropa, Afrika va Osiyoning gʻarbiy qismida tarqalgan. Oʻzbekistonning choʻl, togʻ oldi, yassitogʻli mintaqalarida va toʻqaylarda koʻp uchraydi. Xatti-harakati tovuqnikiga oʻxshaydi. Ogʻirligi 80— 145 g. Aprel—may oylarida shimolga, kuzda avgust—sentabrda janubga gala boʻlib uchib oʻtadi. B. qosh qorayganda, tunda serha-rakat boʻladi, kunduzi pana joyda bekinib yotadi. Oʻsimliklar urugʻi va bar-glari, baʼzan hasharotlar bilan oziqlanadi. Yer ustidagi chuqurchaga xas-choʻp toʻshab uya quradi. Makiyoni 9 — 20 ta gacha tuxum qoʻyib, 15 — 17 kun bosib yotadi. Koʻpayish davridaerkagi juda chi-royli sayraydi. B.ning goʻshti mazali, tuxumi tansiq taom. Oʻzbekistonda ish-qibozlar B.ni tuzoq va matrap (toʻr) bilan ovlaydilar, sayratish, urishtirish maqsadlarida toʻrqovokda boqishadi. Ayrim joylarda soqov yoki yapon (S. Japonicus) B.si fermalarda goʻshti va tuxumi uchun boqiladi. Toshkent viloyati Yuqori Chirchiq tumanidagi "Doʻstlik" xoʻjaligida B. goʻshti va tuxumi yetishtiradigan yirik ferma ishlaydi. Yaponiya, Italiya, Fransiya, AQShda sanoat miq-yosida yetishtiriladi. Tuxum beruvchi B. zotlari bir yidda 250 — 300 dona tuxum beradi, tuxumining ogʻirligi 10— 14 g. AQShda B.ning ogʻirligi 250 g keladigan, goʻshti uchun boqiladigan "Faraon" zoti yaratilgan.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Hayvon haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Toʻgarak chuvalchanglar** (Nematoda) — birlamchi tana boʻshlikli chuvalchanglar sinfi. Tanasi ipsimon, duksimon, baʼzan limonsimon, bochkasimon; koʻndalang kesimi toʻgarak shaklda (nomi shundan). Erkin yashovchi Toʻgarak chuvalchanglar mayda (0,05 mm dan 5, baʼzan 50 mm gacha), parazit turlari, odatda, mayda, lekin bir qancha turlari 20 — 40 sm ga, baʼzan 8,4 m ga yetadi (kashalotlar bachadonidan topilgan gigant platsentonema).

Toʻgarak chuvalchanglar ayrim jinsli; tuxum qoʻyadi yoki ayrim turlari tirik tugʻib koʻpayadi. Erkin yashovchi Toʻgarak chuvalchanglar bakteriyalar, suvoʻtlar, detrit bilan, ayrim turlari yirtqichlik qilib oziklanadi. Toʻgarak chuvalchanglar orasida koʻp turlari hayvonlar, oʻsimlik zamburugʻlari va odamda parazitlik kiladi. 20000 dan ortiq turi bor. Yer yuzida juda keng tarqalgan; tuproq, dengiz va chuchuk suvlarda xay von va oʻsimlik toʻqimalarida uchraydi. Odam va hayvonlarga askaridolar, rishta, trixina va boshqa, qishloq xoʻjaligi. ekinlariga boʻrtma nematodalar, kartoshka, sholi, bugʻdoy nematodalari va boshqa ziyon keltiradi. Oʻzbekistonda sabzavot va poliz ekinlari boʻrtma nematodalar bilan kuchli zararlanadi.

Manbalar
--------

1. ↑  „Toʻgarak chuvalchanglar" *OʻzME*. T-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Koʻk kapalak | *Biologiyaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Brumby(** inglizcha BrumbiBrumbii) Avstraliyaning baʼzi mintaqalarida yashaydigan yovvoyi uy otlari. Olomon va toʻdalar sifatida ham tanilgan.

Ular turli sabablarga koʻra yovvoyi boʻlib qolgan, qochib ketgan yoki 1851-yilgi oltin shov-shuv paytida egalari tomonidan yovvoyi tabiatga qoʻyib yuborilgan uy otlaridan kelib chiqqan. Ehtimol, yovvoyi otlar sonining koʻpayishiga hayvonlarni qishloq xoʻjaligi mashinalari bilan ommaviy ravishda almashtirish ham yordam bergan.

Brumbi ajdodlari turli zotlarning otlari boʻlgan, masalan, Britaniya va Timor poniyalari,Janubiy Afrika kapari otlari, arab, qoralama va boshqa zotlar.

Vaqti-vaqti bilan brumbie ni xonakilashtirishga urinishlar qilinadi.

Baʼzan zararkunandalar va tabiiy ekotizimlarga tahdid deb hisoblanadi  .

Hikoya
------

Birinchi otlar Avstraliyaga 1788-yilda kelgan.

Brumby ismini kelib chiqishi
----------------------------

Birinchi marta 1880-yilda Avstraliya jurnalida,Melburnda chop etilgan. Ismning quyidagi kelib chiqishi mumkin:

Yangi Janubiy Uelslik serjant Jeyms Brumbi sharafiga nomlangan (1804).
Kvinslend janubida „yovvoyi" degan maʼnoni anglatuvchi mahalliy avstraliyalik baroomby soʻzidan.
1896 yilda Morning Heraldga yoʻllagan maktubida kimdir barombi — Avstraliyaning baʼzi hududlaridagi aborigenlar tomonidan otlarga berilgan ism ekanligini aytadi.
Kvinslend mintaqasidagi Baramba daryosi nomi bilan atalgan.
Ehtimol, bu nom irlandcha bromach yoki bromaigh soʻzidan kelib chiqqan.

Kam uchraydigan gen
-------------------

Koʻrinishidan, Brumbies noyob Pangare genining tashuvchisi.

Brumbies Avstraliyaning Brumbies regbi klubining timsoliga aylandi.

Manbalar
--------

1. ↑  Dobbie, W. R. Berman, D. M. & Braysher, M. L. (1993). Managing Vertebrate Pests: Feral horses. Canberra: Australia Government Publishing Service.
2. ↑  „Australia Government Department of the Environment and Heritage. (2004) Feral horse. (Equus caballus) and feral donkey. (Equus asinus): Invasive species fact sheet.". 18-iyun 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 18-may 2016-yil.
**Suv choʻchqachasi**, kapibar (Hydrochoerus) — suv choʻchqalari oilasiga mansub kemiruvchi hayvon. Oilaning yagona vakili. Gavdasining uzunligi 100—130 sm, ogʻirligi 60 kg va koʻproq (hozirgi yashayotgan kemiruvchilarning eng yirigi). Tanasi och qoʻngʻir tusli siyrak dagʻal jun bilan qoplangan. Oyoklari uzun, barmoklarida tuyoqsimon tirnoqlari bor. Dumsiz. Yaxshi suzadi va shoʻngʻiydi. Yilda bir marta 5—6 bola tugʻadi. Markaziy va Janubiy Amerikaning tropik oʻrmonlaridagi koʻl va daryolar qirgʻogʻida hamda botqokliklarida oila yoki kichik tuda boʻlib yashaydi. Oʻsimliklar bilan oziqlanadi. Baʼzan ekinlarni yeb, zarar keltiradi. Goʻshti va terisi uchun ovlanadi. Qoʻlga tez oʻrganadi.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Hurayotgan it
**Hurish** - bu, qoida tariqasida,itlar tomonidan chiqariladigan tovush, garchi ba'zida xuddi shu so'z bo'rilar,tulkilar,martenlar va pinnipedlar tomonidan chiqarilgan o'xshash tovushlarga nisbatan qo'llaniladi. 

Har xil inson tillarida qichqiriq tovushining uzatilishi boshqacha; rus tilida odatda "gav" va "tyav" so'zlari ishlatiladi.Bir tadqiqotda qichqiriq jirkanch tovushi yoki o'rtacha 40-140 ms davom etadigan bir qator takrorlanuvchi tovushlar sifatida aniqlanadi.

Tadqiqotchi Sofiya In o'z ishida 4672 ta hurish yozuvlarini o'rganish asosida itlarda bu tovushning kamida uch xil turini aniqladi, ular chastotasi va sabablari bo'yicha farqlanadi: xavf haqida ogohlantirish (390-1156 Hz); bir-biri bilan aloqa (476-1502 Hz); izolyatsiya natijasida paydo bo'lgan qichqiriq.

Shu bilan birga, boshqa mualliflarning tadqiqodlarida 12 tagacha turli xil qobiq turlari ajratilgan.

Ushbu turdagi ovoz chiqarish bo'rilarda ham uchraydi, ammo tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki,bu hayvonlarning hurishi qisqa va ular tomonidan juda kam qo'llaniladi, itlarning hurishi esa uzoq, ritmik va tez-tez va xilma-xil vaziyatlarda ro'y beradi.

Manbalar
--------

1. ↑  Human listeners are able to classify dog (Canis familiaris) barks recorded in different situations.Pongrácz P, Molnár C, Miklósi A, Csányi V. J Comp Psychol. 2005 May;119(2):136-44
**Itsimonlar** (lotincha: *Canidae*) — yirtqich sut emizuvchilar oilasi. Boʻri, chiyaboʻri, tulki, shimol tulkisi. Avstraliyada tarqalgan dingo, Shimoliy Amerikadagi koyot, Afrikadagi fenek, xonaki itlar va hokazo itsimonlarning vakillaridir. Barmoqlariga tayanib yuradi, oddingi oyogʻida beshtadan, orqa oyogʻida toʻrttadan barmoq bor (xonaki itlarning baʼzilarida beshtadan). Tirnogʻi toʻmtoq, ichga tortilmaydi. Dumi baroq, ancha uzun. Junining rangi har xil, oq tulkining rangi yil fasliga karab oʻzgaradi. Tishlari kesuvchi tipda, qoziq tishlari yaxshi rivojlangan. I. Antarktidadan boshqa hamma qitʼalarda tarqalgan, har xil sharoitda yashaydi. Asosan, hayvonlar, baʼzilari oʻlimtiklar bilan oziqlanadi. Koʻp I. monogam, yiliga bir marta tugʻadi. Baʼzilari serpusht. Mas, shimoliy tulkilari 18 tagacha tugʻadi. I. yil boʻyi faol (yenotsimon itdan boshqa). I. oilasi 35 turni oʻz ichiga oladi. Oʻzbekistonda 7 turi uchraydi. I.ning koʻp turlari moʻynasi uchun ovlanadi, qora tulki kabi moʻynali I. moʻynachilik fermalarida koʻplab boqiladi. Yenotsimon it Rossiyaning bir qancha viloyatlarida iqlimlashtirilgan. I.ning koʻp turlari quturish kasalligi viruslarini va gijja tuxumlarini tarqatadi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Hayvon haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
Tunis tortining kesmasi (Meri Berri retsepti)
**Tunis torti** — bu qalin shokolad qatlami bilan qoplangan va marzipan mevalari bilan bezatilgan torti. Rojdestvo bayramida anʼanaviy ravishda isteʼmol qilinadi.

Tortning kelib chiqishi Edvard davriga borib taqaladi. Shotlandiyaning Macfarlane Langs novvoyxonasi 1930-yillarda sotish uchun Tunis tortlarini ishlab chiqargan. McViti’s 1980-yillarning oʻrtalariga qadar tunis tortini ishlab chiqargan. McVitieʼs tomonidan qoʻllaniladigan yangilangan retsept eri McVitieʼda novvoy boʻlgan Invernesslik Elizabet Ewing tomonidan yaratilgani aytiladi. Uning eri Ikkinchi Jahon urushi paytida Tunisda boʻlganida ham xuddi shunday tortni isteʼmol qilgan.

Hozirda bu tort Buyuk Britaniyadagi baʼzi supermarketlar tomonidan mavsumiy ravishda sotiladi. Tort odatda marzipan mevalari bilan bezatiladi.

Tunis port shahri Shimoliy Afrika mevalarini eksport qilish bilan mashhur edi. 1934-yil mart oyida *Taunton Courier va Western Advertiser* Shimoliy Afrika xurmosi, anjir, yongʻoq va oʻriklarini oʻz ichiga olgan retseptni chop etdi. 1936-yilda *Garrattning Lichfilddagi novvoylari* oʻz retseptlariga asal, xurmo va yongʻoqni kiritdilar, shuningdek, tortni shokoladli muz bilan bezatadilar.

Manbalar
--------

1. ↑  „Christmas 2011 order form" (2011). Qaraldi: 16-dekabr 2011-yil.
2. 1 2  *Creative.* „Traditional Tunis Cake" (inglizcha). *Warrens Bakery*. 28-dekabr 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 28-dekabr 2021-yil.
3. 1 2  „Tunis Cake pt II | Epicurean's Answer".
4. ↑  *JPC-DESIGN.* „Recipe: Tunis Cake (United Kingdom) - WhyChristmas.com" (inglizcha). *www.whychristmas.com*. Qaraldi: 28-dekabr 2021-yil.
5. 1 2 3 4 5  „Foods of England - Tunis Cake". *www.foodsofengland.co.uk*. Qaraldi: 28-dekabr 2021-yil.
6. ↑  „Tunis Cake A Great British Christmas Tradition" (inglizcha). *How to plan a perfect Christmas* (21-dekabr 2021-yil). Qaraldi: 28-dekabr 2021-yil.
7. ↑  „Mary Berry's Tunis Cake" (inglizcha). *The Great British Bake Off*. Qaraldi: 28-dekabr 2021-yil.
8. ↑  Frederick T. Vine*. Saleable shop goods for counter-tray and window*. Office of the Baker and Confectioner, 1907 — 77 bet. 16-dekabr 2011-yilda qaraldi. „tunis."
**Pilla oʻrovchilar** (Lasiocampidae) — tunlam kapalaklar oilasi. Gavdasi yoʻgʻon, qanotlari keng, yoyilganda 90 mm gacha (urgʻochisi yirikroq); hartumi rivojlanmagan. Qurtlarining gavdasi qalin tuk bilan qoplangan, daraxt va butalar, baʼzan oʻtlar bargi bilan oziqlanadi. Tuxumlarini toʻp-toʻp qilib qoʻyadi. Gʻum-bagi pilla ichida. Yosh yoki oʻrta yoshdagi qurtlari, baʼzan tuxumlari qishlaydi. 1000 ga yaqin turi bor, tropikada ay-niqsa xilma-xil. Oʻrta Osiyoda 20, Oʻzbekistonda 10 ga yaqin turi tarqalgan. Mevali daraxtlarga ziyon keltiradi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
Ushahidi logotipi
**Ushahidi** – katta hajmdagi ma’lumotlarni to’plash, ma’lumotlarni vizuallashtirish va interaktiv xaritalarni yaratish uchun foydalaniladigan bepul va ochiq kodli dasturiy ta’minot platformasi.

Missiya
-------

Ushahidi suahilicha „guvohlik" degan ma’noni anglatadi. Ushbu dastur shaxslar va guruhlarga atrof-muhit monitoring, sog’liqni saqlash, inson huquqlari monitoring, saylov monitoring, zo’ravonliksiz namoyishlar, ofatlar va ularni xaritada ko’rsatish kabi barcha turdagi loyihalar uchun yangilanadigan multimedia xaritalarini yaratishda hamkorlik qilish imkonini beradi. 

Dasturiy ta’minot kraudsorsning g’oyasiga asoslangan. Ushahidi turli manbalardan olingan turli xil ma’lumotlar bilan ishlaydi: Internet, SMS, MMS, ovozli xabarlar, bloglar, Twitter, fotosuratlar, videolar va tarmoqdagi boshqa ma’lumotlar, shu bilan voqealarning vaqtinchalik va geofazoviy arxivini yaratadi. Birinchi bo’lib ommaviy axborot vositalarini tanlash har bir loyihani joylashtirishning madaniy va iqtisodiy xususiyatlari bilan bog’liq. Asosiy e’tibor SMS xabarlarga qaratilgan, chunki ular dastlab Internet qamrovining kichik maydoni mobil texnologiyalarning ajoyib mashhurligi bilan qoplanadigan mamlakatda asosiy ma’lumot manbai bo’lib xizmat qilgan.

Foydalanuvchilar statistik ma’lumotlarni ko’rsatadigan, muayyan hodisani tavsiflovchi turli faktlarni taqdim etadigan hisobotlardan tashqari, xizmat xaritadagi tegishli nuqtaga biriktirilgan foto va video materiallarni to’playdi. Xaritalar bilan ishlash uchun Google Maps, Yahoo map, OpenStreetMap dan foydalanish mumkin. Ushahidi vaziyatni kuzatish uchun foydali bo’lishi mumkin bo’lgan turli xil variantlarni qo’llab-quvvatlaydi. Bularga, masalan vaqt navigatsiyasi kiradi, buning yordamida faqat ma’lum bir davrda sodir bo’lgan voqealarni tahlil qilish mumkin.

Tarixi
------

Birinchi platforma "Ushahidi" Keniya inqirozi munosabati bilan 2008-yil yanvar oyida yaratilgan. Prezidentlik saylovlaridan so’ng zo’ravonlik dalillari to’planib, Google xaritalariga joylashtirildi. Keyinchalik platforma dunyo bo’ylab yuzlab tashkilotlar orasida mashhurlikka erishdi, ular undan turli kraudsorsing loyihalarini yaratishda foydalanganlar. U 2010-yilda Gaiti va Chilidagi zilzilalar, Avstraliya va Amerika Qo’shma Shtatlaridagi suv toshqini paytida, Hindiston, Meksika, Afg’oniston va Livandagi saylovlarni kuzatishda ajralmas edi.

Manbalar
--------

1. ↑  Ushahidi guide (Wayback Machine saytida 2012-06-17 sanasida arxivlangan) A step-by-step guide on how to use the ushahidi platform. (англ.)
2. ↑  «Ushahidi» — платформа номер один для краудсорсинговых проектов Теплица социальных технологий — общественный образовательный проект.

Havolalar
---------

* Официальный сайт www.ushahidi.com
* Открытая платформа Ушахиди (Wayback Machine saytida 2014-03-22 sanasida arxivlangan) www.newmediaedu.ru
* «Ushahidi — платформа координации волонтёрства на примере „Карты помощи"»
**Uemõisa** — kichik tuman ( estoncha: *alevik*) g'arbiy estoniyadagi g'arbiy estoniyadagi g'arbiystonning g'arbiy qismida joylashgan. Bu Risala parish ma'muriy markazi. Uuemõisa 8069 aholiga ega (2010 yil holatiga kora)

Uuemõisa manor
--------------

Uuemõisa mulki ( nemischa: )-birinchi marta 1539 yilda aytilgan va keyin Saawa-Länening Bishopikasiga tegishli (nemischa:).Shvetsiya paytida u uzoq vaqt davomida de lagihie oilasining ulkan domenlarining bir qismi edi.1919 yil Estoniya er islohotidan oldin oxirgi egasi Evgenie Mixailovna Shaxovskaya, dunyodagi birinchi qiruvchi uchuvchi.Estoniya mustaqillik e'lon qilinganidan keyin Estoniya Mudofaa vazirligi tomonidan ishlatilgan.Estoniyaning Sovetistonlik Kasbida, qizil armiyani egallab oldi.

Hozirgi Manor XIX asrning o'rtalarida qurilgan, 1921-23 yillarda Karl Karl Burman tomonidan amalga oshirilgan.

Manbalar
--------

1. ↑
2. ↑  „Uuemõisa manor". 20-aprel 2023-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24-dekabr 2012-yil.
3. ↑  Sakk, Ivar*. Estonian Manors - A Travelogue*. Tallinn: Sakk & Sakk OÜ, 2004 — 306 bet. ISBN 9949-10-117-4.
**Sadr** (arab. — qalb, koʻkrak) — 1) motam odati. Maxsus kuy (usul) bilan ijro etilgan. Aksariyat yigit, kelinchak, voyaga yetgan qiz vafot etganda 1— 7 kunlari "qirqi"gacha dam-badam oʻtkazilgan. Unga taʼziya uchun ayollar qatnashgan. Motamzadalar — marhumning yaqinlari oʻrtaga tushganlar va goh old-orqaga, goh ikki yonga sollanib taʼsirli iboralar aytib, marhumni eslaganlar. Mas, er vafot etganda marhumning xotini erining doʻppisini kiyib, belbogʻini bogʻlab, yelkasigi choponini tashlagan holda oʻrtaga tushgan. Motamzadalar har bir bayt yoki iborani aytganda davradagilar ikki yonga sollanib "Huv! Huv!" degan ovoz chiqarib turganlar. Yigʻi soʻzlarini goʻyanda, baʼzi joylarda marhumning yaqinlari aytgan. S. oxirida marxum xotirasiga fotiha oʻqilgan; 2) maʼlum doira usuli va unga mos cholgʻu kuylar nomi. "Shodiyona" kuylar turkumining 5-qismi ham S. deb ataladi. Maqomlar asosida yaratilgan Sadri Dugoh murakkab chapandoz doira usulida ijro etilib, Buzrukdagi Talqinchai Navroʻzi Sabo shoxobchasiga ohangdosh. Xorazmda mashhur dutor maqomlaridan biri esa Sadri Iroq deb ataladi; 3) Zikrning eng joʻshga kelgan holat; jazava (gir aylanish, sakrash) ham S. deb ataladi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Tishli kitlar** (Odontoceti) - kitlarning kenja turkumi. Tanasining uz. 1,2–20 m. Tishli kitlar tishsiz kitlaraan 1—240 tagacha tishi boʻlishi bilan farq qiladi. Burun teshigi bitta. Bosh suyagining yuz qismi asimmetrik boʻlib, pastki jagʻ kalla suyagidan kalta, uning oldingi qismi harakatsiz birikkan. Tishli kitlarning asosiy moʻljal olish (chamalash) usuli — exolokatsiya. Eshitish va tovush organlari yaxshi rivojlangan. Exolokatsiya va eshitish orqali oʻzaro bogʻlanadi, ozigʻini topadi va suv ostida moʻljal oladi. Tishli kitlar murakkab tovush signallaridan ham foydalanadi. 74 turi va 4 oilasi: kashalotlar, oʻtkir tumshuqlilar, daryo delfinlari, delfinlar bor. Koʻpchiligi gala boʻlib yashaydi. Deyarli hamma dengiz va okeanlarda tarqalgan. 2—6 yoshda jinsiy yetiladi. Baliq, bosh oyokli mollyuskalar va qisqichbaqasimonlar bilan oziklanadi. Baʼzi turlari ovlanadi. Kashalot, kosatka, oq biqinli delfin va boshqalarning yogʻi, spermatseti hamda goʻshtidan foydalaniladi. Koʻpgina turlarining soni keskin kamaygan. Bir qancha turlari Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Hayvon haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Vladimir Petrovich Nalivkin** (1852.15.7, Kaluga - 1918.20.1, Toshkent) — tarixchi, sharqshunos, lingvist va pedagog.

Biografiyasi
------------

1873-yil artilleriya bilim yurtini tugatgach, Turkistonda xizmat qilgan, Xiva va Qoʻqon yurishlarida qatnashgan. Qisqa muddat Namanganda harbiy boshliqning yordamchisi boʻlib ishlagan. Yerli aholining tili, turmushi va urf-odatlarini yaqindan oʻrganish uchun Nanay qishlogʻidan yer sotib olib, oilasi bilan shu yerda bir necha yil yashagan. Oʻzbek, tojik, arab tillarini puxta oʻrgangan. N. Turkiston oʻlkasida ochilgan birinchi rus-tuzem maktabining dastlabki oʻqituvchilaridan boʻlgan, Toshkent oʻqituvchilar seminariyasida mahalliy tillardan dars bergan (1890-yilgacha). 1890—95 yillarda Sirdaryo, Fargʻona va Samarqand gubernatorining yordamchisi boʻlgan. II Davlat dumasining deputatligiga saylangan. 1917-yilda Muvaqqat hukumatning Turkiston qoʻmitasiga raislik qilgan, mensheviklarni yoklagan. U Turkiston oʻlkasining tarixi, etnografiyasi, islom madaniyatiga doir koʻplab asarlar yozgan, oʻzbek ("sart"), fors tillari boʻyicha qoʻllanmalar yaratgan, "sartcha" (oʻzb.)-ruscha, ruscha-"sartcha" (oʻzb.), ruscha-forscha lugʻatlartuzgan. Akad. V. V. Bartoldnint taʼrificha, N. "ruslar orasida oʻzbek tili va turmushini eng yaxshi bilgan" olim edi. Uning xotini M. V. Nalivkina bilan birga yozilgan "Fargʻonadagi oʻtroq aholi ayollarining turmushiga doir ocherklar" hamda "Qoʻqon xonligining qisqacha tarixi" asarlari sharqshunos olimlar tomonidan yuqori baholangan. Keyingi asar 1899-yilda Parijda fransuz tilida A.Dozon tarjimasida bosilgan. Bolsheviklar Taʼsis majlisini tarqatib yuborib, zoʻravonlik bilan hokimiyatni bosib olgandan keyin N. boʻlajak qatagʻonlar va vahshiyliklarni oldindan koʻra olgan. U 1918-yil 20-yanvarda Toshkentda bolsheviklar tuzumiga norozilik sifatida xotinining qabri ustida oʻzini otib oʻldirgan.

Manbalar
--------

1. ↑  Abdullayev, Ortiqboy. "Nalivkin Vladimir Petrovich" *OʻzME*. N-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Adabiyotlar
-----------

* Russko-sartovskiy i sartovskorusskiy slovar, s prilojeniyem kratkoy grammatiki po narechiyam Namanganskogo uyezda, sost. V. Nalivkin i M. Nalivkina, Kazan, 1884; Azbuka dlya russko-musulmanskix shkol osedlogo naseleniya Turkestanskogo kraya, izd. 2, ispr, T. 1986; Sartovskaya xrestomatiya dlya Turkestanskoy uchitelskoy seminarii, T. 1896; Rukovodstvo k prakticheskomu izucheniyu sartovskogo yazika, Samarqand, 1898.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
*Perdix perdix*
**Chil** (*Perdix perdix*) — tovuqsimonlar turkumining qirgʻovullar oilasiga mansub qush. Tanasi 35 sm cha. Vazni 350—600 g. Umumiy koʻrinishi kichikroq tovuqni eslatadi. Narining usti kulrangqoʻngʻir, qora chiziqchalari, qornida taqasimon jigarrang dogʻi bor. Modasi odmiroq tusda. Yevropa, Osiyo, Janubiy Gʻarbiy Sibir va Oʻrta Osiyoning sharqiy hududlarida tarqalgan. Asosan, dasht va oʻrmondasht, daryo qayirlari, gʻalla dalalarida qish va kuzda toʻda, boshqa fasllarda juftjuft boʻlib yashaydi. Uyasini yerga yasaydi. 12—20 ta tuxum qoʻyib, nari va modasi navbat bilan 24—25 kun bosadi. Asosan, oʻsimlik urugʻlari, mevalari, yashil qismi, yoz va kuz oylarida hasharotlar bilan oziklanadi. Goʻshti mazali, ovlanadi. Ovchilik xoʻjaliklarida koʻpaytiriladi. 

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Hayvon haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Yer resurslari** — xalq xoʻjaligi ehtiyojlari uchun foydalanish mumkin boʻlgan yerlar. Oʻzbekistonda Ye.r. tarkibiga foydalanib kelinayotgan yerlar va istiqbolda foydalanish mumkin bulgan yerlar kiradi (jadvalga q.). Ye.r. maydoni va sifati jihatidan baholanadi. Ye.r.dan foydalanish darajasini tahlil (qarang Yerdan foydalanish tahlili) etish va sekis. 

```
ularning samaradorligini aniqlash natijasida yer maydoni birligiga toʻgʻri keladigan yalpi va sof daromad, mehnat unumdorligi aniqlanadi hamda yer egaliklari va yerdan foydalanuvchilar faoliyatiga baho beriladi.
```

OʻzRda Ye.r. shartli ravishda quyidagi tartibda taqsimot qilingan: yer turlarining toifalari boʻyicha (qishloq xoʻjaligi; aholi yashash joylari; sanoat, transport, mudofaa, aloqa va b. maqsadlar uchun; oʻrmon xoʻjaligi, gidrotexnika va b. suv xoʻjalik inshootlari uchun; tabiat muhofazasi, sogʻlomlashtirish, rekreatsion va tarixiy-madaniy ahamiyatga ega yerlar; zaxira yerlari); yer egaliklari va yerdan foydalanuvchilar boʻyicha; Qoraqalpogʻiston Respublikasi va viloyatlar boʻyicha (yana q. Yer tarkibi).

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Tuvaloqlar** (Otididae) — turnasimonlar turkumining bir oilasi. Boʻyni oʻrtacha uzunlikda, oyogʻi baquvvat, barmoqlari kalta (orqa barmogʻi yoʻq), qadoqsimon yostiqchalari bor. Dumi nisbatan kalta, yogʻ bezlari yuq. Yaxshi yuguradi. 11 urugʻga mansub 24 turi bor. Afrika, Yevropa, Avstraliya, Osiyoning dasht va chullarida urchish davrida juftjuft bulib yashaydi. Oʻtroq hayot kechiruvchi va migratsiya qiluvchi turlari mavjud. Yerga uya quradi. 2—5 ta tuxum qoʻyadi. 20—30 kun bosadi. Oʻsimliklar, hasharotlar, mayda sudralib yuruvchilar bilan oziqlanadi. Ovlanadi. Koʻriq yerlarning oʻzlashtirilishi va tartibsiz ovlanishi natijasida soni kamayib bormoqda. Oʻzbekistonda 3 turi (toʻxtatuvaloq, bizgʻaldoq, yoʻrgʻa tuvaloq) uchraydi. Koʻrsatilgan turlari Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi va Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitoblariga kiritilgan.

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Hayvon haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Ogʻizaylangichlar** (Rotatoria) -birlamchi tana boʻshlikli chuvalchanglar sinfi. Xaltasimon, baʼzan sharsimon gavdasi bosh, tana va dum boʻgʻimlaridan iborat. Koʻp hujayrali hayvonlar orasida eng kichigi, gavdasining uzunligi 0,01 dan 2,5 mm gacha. Ogʻiz oldi kipriklari murakkab tuzilgan.ogʻiz aylan-gich apparatini hrsil qiladi. Ayrim turlarining bosh boʻlimida sezgir tukchalari va 1—2 ta pigment koʻzachalari boʻladi. Koʻpchilik O. tanasi sovut bilan oʻralgan. Oʻtroq O. oyogʻi uchidagi 2 ta oʻsimtasi yordamida substratga yopishib oladi. Ichagi toʻgʻri nay shaklida; ichakning oldingi qismi chaynovchi oshqo-zon — mastaksni hosil qiladi. Ayirish organlari — protonefridiylar kloakaga ochiladi. Nerv sistemasi hal-qum usti gangliyi va undan qillar, koʻzchalar va boshqa organlarga ketadigan nervlardan iborat. Ayrim jinsli. Jinsiy bezlar yoʻli kloakaga ochiladi. Tuxim qoʻyadi yoki baʼzi vakillari tirik tugʻadi. Erkagi mayda, ayrim turlarining erkagi boʻlmasligi tufayli partenogenez koʻpayadi. O. sistematika-si va turlari yaxshi oʻrganilmagan. Keng tarqalgan; 2000 ga yaqin turi bor. Chuchuk suv bentosi va planktoni tarkibiga kiradi; nam mox va tuprokda yashaydi; ayrim turlari dengizlarda va shoʻr suvli havzalarda uchraydi. Bir hujayrali suv oʻtlari, mikroorganizmlar bilan oziqlanadi, ayrimlari yirt-qich. Suv havzalari qurib qolganda koʻpchilik O. anabioz holatiga oʻtadi. Suv qavzalarining oʻz-oʻzidan tozalanishida va yosh baliqchalarning asosiy ozigʻi sifatida katta ahamiyatga ega.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Ixneumonidlar** (Ichneumonidae) — pardaqanotlilar turkumiga mansub parazit hasharotlar oilasi. Tanasining uz. 10—25 mm; koʻpincha, ipsimon moʻylovi uzun. Qanotlari 2 juft, baʼzan ular qisqargan boʻladi, qanotsizlari ham uchraydi (ayniqsa, urgʻochilarida). I. lichinkasi hasharot va oʻrgimchaklarning tuxumida, lichinkasi va gʻumbaklarida parazitlik qiladi. Voyaga yetgan I. gul changi va nektari, bitlar hamda koksidlar chiqargan suyuq shirasimon modda bilan oziklanadi. Baʼzi turlarining urgʻochilari tuxum qoʻyish uchun nayza sanchganda ajralgan xoʻjayin ge-molimfasini ichadi, baʼzi xrllarda faqat ovqatlanish uchun nayza sanchadi. Oʻrta Osiyo mintaqalarida I. qamma joyda keng tarqalgan. Paxta zararkunandalari sonini tartibga solishda kuzgi tunlam qurtida parazitlik qiluvchi oʻroqsimon banxus (Banchus falcatorius F.) va shiddatli ambliteles (Amblyteles vadatorius He) kabi turlarining ahamiyati katta. Bulardan tashqari, meniskus (Meniscus agnatus Grav.) va diadegma (Diadegma crassicornis Grav.) kulrang don tunlamining kichik yoshdagi kurtlarida, shu zararkunandaning tuproqdagi katta yoshli qurtlarida esa paniskus (Paniscus gracilipes Thom.) va ambliteles (Amblyteles castigator), nitobiya (Nytobia fenestralis Holmgr.) esa karam kuyasi qurtlarida, qurollangan ambli-teles (A.armatorius Forst.) karam tunlami, kuzgi tunlam va b. tunlam qurtlarida parazitlik qiladi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |