**Sian** Sian qadimgi dunyo shaharlaridan biri boʻlib, 3100 yildan oshgan. Shahar „uzoq muddatli tinchlik" degan maʼnoni bildiradi. Sian — Xitoyning shimoli-gʻarbiy mingtaqasida joylashgan Shensi provinsiyasining maʼmuriy markazi. Sian 1990-yildan boshlab Xitoyning muhim madaniyat, taʼlim va sanoat markaziga aylandi.

Joylashuvi
----------

1935-yilda sharq-gʻarbiy asosiy temir yoʻl liniyasi shaharga yetib borganidan soʻng, Sian sanoat rivojlanishining sekinligini boshdan kechirdi, ammo bu Xitoy-Yaponiya urushi (1937-45) tufayli toʻxtatildi. Biroq, 1950-yillarning oʻrtalaridan boshlab, Sian markaziy hukumat xarajatlarining asosiy yoʻnalishi boʻlib, oʻshandan beri Xitoyning yirik sanoatlashgan shaharlaridan biri boʻlib kelgan. Dastlab tashkil etilgan sanoat tarmoqlari orasida metallurgiya mahsulotlari, kimyo, nozik asboblar, qurilish asbob-uskunalari va qayta ishlangan oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqaruvchi tarmoqlar bor edi.
Keyingi rivojlanish muayyan mahsulotlarni ishlab chiqarishga bagʻishlangan mintaqaviy markazlarni yaratishga yoʻnaltirildi: toʻqimachilik okrugi sharqiy shahar atrofida joylashgan, elektr mashinalari gʻarbiy chekka hududlarda ishlab chiqarilgan, Xitoyning aerokosmik sanoati uchun ilmiy-ishlab chiqarish bazasi.shaharning shimoli-sharqiy chekkasida, shaharning janubi-gʻarbiy chekkasida esa elektronika sektori joylashgan. Bundan tashqari, Sian muhim dehqonchilik hududining markazi sifatida qishloq xoʻjaligini qayta ishlash, xususan, paxta, bugʻdoy va choy yetishtirish bilan shugʻullanadi.

rasmSian joylashuvi
Mamlakatning markaziy qismida joylashgan Sian temir yoʻl va avtomobil yoʻllari markazi sifatida paydo boʻldi. Sharqiy-gʻarbiy Longxay temir yoʻli shahardan oʻtib, sharqiy dengiz portlaridan qirgʻoq boʻylab Gansu , Shinjon va gʻarbda Oʻrta Osiyo mamlakatlarigacha choʻzilgan. Zich avtomagistral tarmogʻi Sianni Shensi ichidagi boshqa shaharlar bilan, shuningdek, qoʻshni provinsiyalardagi shaharlar bilan bogʻlaydi va tezkor yoʻllar Sianni mintaqaning boshqa yirik shaharlari bilan bogʻlaydi. Shaharning shimoli-gʻarbida joylashgan mintaqaviy xalqaro aeroport koʻpgina yirik materik shaharlari va Gonkongga, shuningdek, bir qator xorijiy yoʻnalishlarga xizmat koʻrsatadi.
Sian metrosi, temir yoʻl tranzit tizimi, bir nechta liniyalarga ega va shahar ichidagi sayohat uchun koʻplab imkoniyatlarni taqdim etadi.

Zamonaviy shahar
----------------

Bugungi kunda Sian — Xitoyning shimoli-gʻarbiy mintaqasida joylashgan Shensi provinsiyasining maʼmuriy markazi. 1990-yildan boshlab Sian Xitoyning muhim madaniyat, taʼlim va sanoat markaziga aylandi. Ushbu megapolisda 2010 yilda qurilgan Chjenchjou shahrigacha boʻlgan 456 km tezyurar temir yoʻl va 2011-yildan boshlab foydalanishga topshirilgan super-zamonaviy metro mavjud.
Sian shahrida koʻplab taʼlim muassasalari va biznes markazlari mavjud. Shuningdek, Xitoydagi eng yirik aviatsiya muhandislik markazi ham mavjud. Shahar 8 000 000 dan ortiq aholisi boʻlgan yirik megapolisdir. Hozirgi kunda Sian Xitoyning eng zamonaviy va yaxshi rivojlangan shaharlaridan biridir.
Qadimda Sian Xitoyning oddiy madaniy va maʼmuriy markazi emas edi. Miloddan avvalgi II asrdan boshlab, shahar butun dunyodan turli xil tovarlarni topish mumkin boʻlgan mamlakatning eng yirik savdo markazlaridan biriga aylandi. Bu Sian shahrining Buyuk Ipak yo‘li bo‘ylab Xitoydan G‘arbga boradigan barcha karvonlar uchun boshlanish nuqtasi bo‘lganligi bilan bog‘liq edi. Bu Buyuk Ipak yoʻli edi, buddizm Sianga kelib, keyinchalik butun Xitoy hududiga tarqaldi. Bugungi kunga qadar Sian va uning chekkasida 100 ga yaqin buddist ibodatxonalari faoliyat koʻrsatmoqda va dindorlar soni 80 000 kishiga yetdi. Sian fuqarolari buddizmdan tashqari, Ipak yoʻli tufayli Xitoyda ham keng tarqalgan islom va nasroniylikka eʼtiqod qiladilar.

rasmSian

Madaniy joylar
--------------

Xitoy madaniyati va tarixiga qiziqqan har bir kishi Sian shahriga tashrif buyurishi kerak, chunki u arxitektura va tarixiy yodgorliklarning noyob kolleksiyasini toʻplagan. Ular orasida shahar devori ,  Qujiang xarobalari parki , Kichik yovvoyi gʻoz pagodasi, katta yovvoyi gʻoz pagodasi, qoʻngʻiroq minorasi, baraban minorasi , Sian oʻrmoni tosh steles muzeyi , Sian Buyuk masjidi , Tang sulolasi Lotus parki va boshqalar kiradi.

Bundan tashqari Qujiang xarobalari parki , Shensi tarixiy muzeyi nafaqat Xitoy, balki butun dunyo uchun ulkan madaniy ahamiyatga ega boʻlgan moddiy madaniyat yodgorliklari hamda qadimiy yozma manbalarning ulkan kolleksiyasi tufayli katta qiziqish uygʻotadi. Unda bronza va sopol buyumlar, freskalar, shuningdek, qabrlarning parchalari noyob kolleksiyasi mavjud. Muzeyning eng qimmatli eksponatlaridan biri Sinantropdan ham qadimiyroq boʻlgan „gomo erectus" qoldiqlaridir.

Sianning, shuningdek, butun Shensi provinsiyasining eng mashhur diqqatga sazovor joylaridan biri bu dunyoga mashhur imperator Qin Shi Huangdi qabri va uning terakota armiyasidir. Qabr shahardan 40 km uzoqlikda joylashgan boʻlsa, qabrning oʻzidan 1,5 km uzoqlikda 8099 terakotadan yasalgan askarlarning otlari bilan birga haykallari dafn etilgan.

Sian — qarama-qarshiliklar shahri boʻlib, u yerda zamonaviylik qadimiy anʼanalar va boy Xitoy madaniyati bilan qoʻshni, uning qadimiy tarixi esa jahon sivilizatsiyasi yutuqlari bilan chambarchas bogʻliq.

Din
---

Siandagi eng nufuzli dinlar — bu Xitoyning anʼanaviy dini va Daoizm maktablari boʻlib, ular koʻplab yirik va kichik ibodatxonalar bilan ifodalanadi. Ular orasida 2010-yillarda toʻliq rekonstruksiya qilingan Shahar Xudo ibodatxonasi va Konfutsiy ibodatxonasi bor .

Sian katta musulmon jamoasiga ega, katta qismi Xuy guruhidan, Sian shahrida taxminan 50 000 hui musulmonlari bor. Sian shahrida yettita masjid mavjud boʻlib, eng mashhuri Buyuk masjiddir .

Iqtisodiyot
-----------

Xitoyning Gʻarbiy taraqqiyot siyosatining bir qismi sifatida Sian tezlashtirilgan eʼtibor uchun asosiy nishonga aylandi. 1997-yildan 2006-yilgacha Sian xizmat koʻrsatish sanoatining sanoat mahsuloti qiymati yillik oʻrtacha 13 foizga oshdi, anʼanaviy xizmat koʻrsatish sohalari 0,74 foizga oʻsdi, bu 8,113 milliard AQSh dollaridan 25,85 milliard dollargacha oʻsishni anglatadi. Sian Shensi provinsiyasining eng yirik iqtisodiyoti boʻlib, 2010-yilda yalpi ichki mahsuloti 324,1 milliard yuanga teng. Bu qiymat har yili oʻrtacha 14.5 foizga oshadi va Shensi umumiy YaIMning taxminan 4

1.8 foizini tashkil qiladi. Kamida ellik sakkizta davlat Sian shahrida 2560 dan ortiq korxona tashkil etgan, shu jumladan Fortune 500 ta korxonaning oʻn toʻqqiztasi. Ular orasida ABB , Mitsubishi , Panasonic , Toshiba , Fujitsu , Coca-Cola Company va Boeing bor .

rasmSian shahri
2020-yilda Sian Globallashuv va Jahon shaharlari tadqiqot tarmogʻi tomonidan Beta- (global ikkinchi darajali) shahar deb topildi. Sian, shuningdek, Global moliya markazlari indeksiga koʻra, dunyodagi eng yaxshi 100 ta moliya markazlaridan biridir .

Muhim tarmoqlarga asbob-uskunalar ishlab chiqarish, turizm va xizmat koʻrsatish autsorsingi kiradi. Ishlab chiqarish sanoati yiliga 36,5 milliard yuan ishlab chiqargan, bu shaharning umumiy hajmining 44,5 foizini tashkil qiladi. Bundan tashqari, Xitoyning toʻrtta qadimiy poytaxtlaridan biri sifatida Sian shahridagi koʻplab madaniy obidalar, jumladan, Terakota armiyasi , Sian shahar devori va Famen ibodatxonasi turizmni ham muhim sanoatga aylantiradi. 2010-yilda Sianga 52 million mahalliy sayyoh tashrif buyurib, umumiy daromadi 40,52 milliard yuanni tashkil etdi. Oʻrtacha daromad yiliga 36,4 foizga, valyuta tushumlari (2009 yilda 530 million) taxminan 35,8 foizga oshadi.

Taʼlim
------

Shaharda jami 60ta universitet bor. Sian ilmiy tadqiqotlar boʻyicha dunyoda yetakchi shahar boʻlib, 2022-yil holatiga koʻra Nature Index boʻyicha ilmiy tadqiqot natijalari boʻyicha dunyoning eng yaxshi 30 ta shahri va Xitoyning eng yaxshi 10 ta shahri qatoriga kiradi. Gʻarbiy Xitoy mintaqasida birinchi oʻrinni egalladi, umumiy aholisi deyarli 300 million. Shahar 2011-yilda Butunjahon bogʻdorchilik koʻrgazmasiga ham mezbonlik qilgan.

Adabiyotlar roʻyxati
--------------------

Britannica ensiklopediyasi