Silliq mushakning umumiy tuzilishi va innervatsiyasi
**Silliq mushak** koʻndalang-targʻil chiqizlar saqlamaydigan mushak toʻqimasining bir turi boʻlib, silliq mushak hujayrasida sarkomerlar yoʻqligi chiziqlarning boʻlmasligiga sabab deya koʻrsatiladi. U ikkita kichik guruhga boʻlinadi: bir birlikli va koʻp birlikli. Silliq mushak ichi boʻsh organlarning devorlarida, shu jumladan oshqozon, ichak, siydik pufagi va bachadonda joylashgan;  qon va limfa tomirlarining devorlarida, nafas olish, siydik va reproduktiv tizim yoʻllarida joylashadi.Koʻzlarda silliq mushak turi boʻlgan siliar (halqa) mushaklar qorachiqni kengaytirishi yoki toraytirishi mumkin. Teridagi silliq mushak hujayralari, masalan, **arrector pili** hujayralari sovuq harorat yoki qoʻrquvga javoban sochlarning tikkayishiga olib keladi.

Tasnifi
-------

Silliq mushak toʻqimasi 3 manbadan shakllanishi hisobidan 3 guruhga boʻlinadi.

* Mezenximadan hosil boʻlgan: nafas, hazm, siydik-tanosil, qon va limfa sistemasida uchraydi.
* Epidermal (ektodermadan hosil boʻlgan) - qisqaruv apparatiga ega boʻlgan, alohida-alohida mioepitelial hujayralar: ekzokrin bezlar oxirgi boʻlimida. (ter, sut, soʻlak, koʻz yosh bezi)
* Neyral (nervdan rivojlangan): koʻzda joylashgan silliq mushaklar.

Joylashishi
-----------

Silliq mushak ichki organlar: hazm, nafas yoʻllari, tanosil aʼzolari, tomirlar devorining shakllanishida qatnashadi. Tuzilishi va funksiyasi boʻyicha koʻndalang-targʻil mushakdan farq qiladi. Silliq mushaklar vegetativ nerv sistemasi tomonidan innervatsiya qilinadi ya’ni kishi ixtiyoriga boʻysunmaydi.

Hujayra tuzilishi
-----------------

Hujayralari choʻziq-duksimon shaklda, toʻqimada hujayralar qatlamlar hosil qiladi. Hujayralar bir-biriga nisbatan shunday joylashadiki, bir hujayraning markaziy qismiga boshqa hujayraning uch qismi yopishadi. Hujayralari sirtdan sarcolemma bilan qoplangan. Hujayra sarkoplazmasida (sitoplazmasida) yadro, organellalar va miofibrillalar joylashadi. Sarkoplazmada Ca++ ionlarini saqlovchi pufakchalar boʻlib, koʻndalang-targʻil mushakdagi SR vazifasini bajaradi (SR ning oʻzi kuchsiz rivojlangan). Yadrosi ham K-T mushaklardan farqli ravishda hujayra markazida joylashadi. (*yadroning shakli qisqarish paytida oʻzgaradi*). Mitoxondriyalar soni va undagi kristalar ham nisbatan kam. K-T mushakda boʻlgani kabi qisqaruv apparatini miofibrillalar tashkil etadi. Miofibrillalar ma’lum tartibga ega emas, protofibrillalar tutam hosil qilmaydi va bir jinsli ipchalar shaklida joylashadi. Ingichka filamentlar oʻz ichiga: aktin, **tropomiozin** va silliq mushakka xos koldesmin hamda kalponinlarni oʻz ichiga oladi. Tropomiozinga birikadigan troponin silliq mushakda uchramaydi. Tropomiozin holati miozinning fosforillanishi bilan tartibga solinadi. Silliq mushakda uchrovchi "yangi" oqsillar(Koldesmin+Kalponin) Kolmodulin birikadigan qismni tashkil qiladi va shuningdek miozinning ATFaza faolligini ingibirlaydi. Miozin K-T mushaklaridagi kabi lekin biroz farq qiladi, shuningdek II tip miozinlar hisoblandi.

Qisqarishi
----------

Hujayralarining bir-biriga tutash qismlarida – **neksus**lar (tirqishlar) uchrab, ular hujayralarining ma’lum guruhlari barobar qisqarishini ta’minlaydi. Silliq mushak toʻqimasi yaxshi taraqqiy etgan qon-tomirlar sistemasiga ega, tomirlar toʻqimaga biriktiruvchi toʻqima bilan kirib kapillyarlargacha tarmoqlanadi. Qisqarish mexanizmi ham koʻndalang targʻilga qaraganda ancha farq qiladi. Moddalar Gq retseptorlariga ta’sir qilishi oqibatida fosfolipaza-C aktivlanadi. FL-c PIP2 dan IP3 hosil qiladi, hosil bo’lgan IP3 SR dan Ca ajralishiga olib keladi. Ca boʻlsa **Colmodulin** oqsili bilan birikib Miozinning inaktiv MLCK sini aktiv holatga oʻtkazadi. Aktivlangan MLCK miozinning fosforillanishini va **aktin** bilan bogʻlanib qisqarish yuzaga kelishini boshqaradi. (MLCK-miozin yengil zanjiri kinazasi: miozin-2 ni fosforillanishini ta’minlaydigan ferment. Bu modda normal holatda inaktiv boʻladi, qachonki Ca-colmodulin kompleks biriksagina aktivlanadi).

Manbalar
--------

1. 1 2 3  Betts, J. Gordon; Young, Kelly A.; Wise, James A.; Johnson, Eddie; Poe, Brandon; Kruse, Dean H.; Korol, Oksana; Johnson, Jody E.; Womble, Mark; Desaix, Peter (6 March 2013). "Smooth muscle". Retrieved 10 June 2021.
2. ↑  "Thesaurus results for STRIATED". *www.merriam-webster.com*. Retrieved 22 April 2022.
3. 1 2  Berne & Levy. *Physiology*, 6th Edition
4. ↑  "10.8 Smooth Muscle - Anatomy and Physiology | OpenStax". *openstax.org*. Retrieved 10 May 2022.
5. 1 2 3  Leslie P. Gartner, PhD: Textbook of medical histology; fourth edition, 2017.