Bomiyon Buddalaridan biri (2001 yilda Tolibon tomonidan vayron qilingan) 1977 yil avgust oyida suratga olingan
 Jaloloboddagi qadimgi Buddist gʻori, 2009 yil
Gautama Budda tomonidan asos solingan hind dini boʻlgan buddizm birinchi marta hozirgi Afgʻonistonga Mauriya imperiyasining uchinchi imperatori Ashoka (mil.avv. 268-232 yillar) kirib kelgan. Mamlakatda Buddizmning eng qadimiy diqqatga sazovor joylari orasida Qandahor yaqinidagi Chil Zena qoyasida topilgan togʻ yonbagʻirlaridagi yunon va oromiy tillarida ikki tilli yozuv boʻlib, u miloddan avvalgi 260 yilga tegishli. Din Hindukush togʻ tizmasining janubida joylashgan hududlarda keng tarqalgan.

Bu davrda Afgʻonistonda koʻplab taniqli buddizm homiylari yashagan: Menander I (mil.avv. 165-130 ), yunon-baqtriya podshohi, buddizmning taniqli homiysi boʻlgan va pali tilidagi buddist matni *Milinda Panhada* nomi keltirilgan; Miloddan avvalgi 2-asrda yashagan hind-yunon rohibi Mahadxarmaraksita „Alasandra" (Yonas shahri)dan Shri Lankaga qadar hududlardagi 30 000 ta buddist rohiblarni boshqargani aytiladi.  II-asrda yashagan kushonlik rohib Lokaksema Xan sulolasi hukmronligi davrida Xitoyning poytaxti Luoyang shahriga sayohat qilgan va Mahayana buddizm bitiklarini xitoy tiliga birinchilardan tarjima qilgan. 

Afgʻoniston shimolidagi qadimiy Balx shahri yaqinida joylashgan Nava Vixara monastirlari asrlar davomida Oʻrta Osiyoda buddaviylik markazi sifatida faoliyat yuritgan.

Milodiy VII-asrda islom dini kirib kelgandan keyin Afgʻoniston, arablar tomonidan bosib olingach buddaviylik dini tanazzulga uchragan; X-XII asrlarda Gʻaznaviylar davrida mintaqada buddaviylik yanada tanazzulga yuz tutdi. Buddizm Afgʻonistonda XIII asrda moʻgʻullar istilosi paytida yoʻq qilindi  XIV asrdan keyin hududda buddistlar mavjud boʻlganligi haqida hech qanday maʼlumot yoʻq.

Tarixi
------

 

Afgʻoniston hududlari asrlar davomida koʻplab madaniy va diniy oʻzgarishlarga guvoh boʻlgan. Yaqin Sharq, Janubiy Osiyo va Markaziy Osiyo madaniyatlari oʻrtasidagi mazkur hududning geografik joylashuvi hamda mashhur Ipak yoʻliga yaqinligi mahalliy tarixiy va madaniy taraqqiyotning asosiy harakatlantiruvchi kuchi boʻlgan. Katta taʼsirlardan biri ushbu hududning Aleksandr Makedonskiy tomonidan bosib olinishi boʻlib, u hududni bir muncha vaqt ellinistik dunyoga qoʻshdi va bu mintaqada buddizm diniy sanʼatiga kuchli ellinistik taʼsir koʻrsatdi. Miloddan avvalgi 305 yilda Salavkiylar imperiyasi Hindiston Maurya imperiyasi bilan ittifoq tuzdi. Mauryanlar buddizmni Hindistondan olib kelishdi va miloddan avvalgi 185-yilgacha Hindukush janubidagi hududni boshqarishdi.

> Iskandar ularni ariylardan tortib olib, oʻziga xos turar-joylar qurdi, lekin Selevk Nikator ularni nikohdan oʻtkazish va evaziga 500 ta fil olish sharti bilan Sandrokotga (Chandragupta) berdi.
> 
> — Strabon, (mil.avv. 64 - mil. 24-yillar)

 Mes Aynak Buddizm stupasi, 2011 yil
Bu oʻzgarishlar davrida hududning katta qismi Baqtriya va Soʻgʻdiyona podshohliklariga qarashli boʻlib, ular islom kirib kelgunga qadar buddizmga eʼtiqod qilishgan.

Mauriya imperiyasi tanazzulidan soʻng, buddizm Kushon imperiyasi hukmronligi ostida ham gullab-yashnadi, Yuechji deb nomlangan qabilalar hozirgi Afgʻoniston hududiga kirib kelishiga Afg‘onistonda hozirda buddizm madaniyatidan qolgan ko‘plab yodgorliklar guvohlik beradi.

Sosoniylar sulolasi musulmonlar qoʻliga oʻtganidan koʻp oʻtmay (milodiy 651-yil), Balxdagi Nava Vixara monastiri musulmonlar hukmronligi ostiga oʻtdi (milodiy 663-yil), ammo monastir kamida yana bir asr oʻz faoliyatini davom ettirdi. Milodiy 715-yilda Abbosiylar xalifaligi tomonidan Balxdagi qoʻzgʻolon bostirilganidan soʻng, koʻplab fors buddist rohiblari Ipak yoʻli boʻylab sharqqa oʻzlariga yaqin Sharqiy Eron tilida soʻzlashuvchi Xoʻtan Budda shohligiga qochib ketishdi. Nava Vixaraning merosxoʻr maʼmurlari, fors barmakiylari monastir bosib olingandan soʻng buddizmdan islomni qabul qildilar va Bagʻdoddagi Abbosiy xalifalari davrida kuchli vazirlarga aylandilar. Oilaning oxirgi vazirlari Jaʼfar ibn Yahyo "Ming bir kecha "dagi ko‘plab ertaklarning bosh qahramonidir. Xalq ertaklari va xalq madaniyatida Jaʼfar tasavvuf, sehrgarlik va islom doirasidan tashqaridagi urf-odatlarni bilish bilan mashhurdir.

Buddaviylik dini Afgʻonistonni Umaviylar tomonidan bosib olinishi va Abbosiylar xalifaligi hukmronligidan keyin ham omon qoldi. Afgʻonistondagi buddizm XIII asrda moʻgʻul qoʻshinlari tomonidan moʻgʻul istilolari paytida samarali ravishda yoʻq qilindi.

Arxeologik topilmalar
---------------------

 Buddist *Jatakamalaning* qoʻlyozma boʻlagi, sanskrit tilida Gilgit — Bamiyan toifa-II protosarada yozuvida (Toyuk) yozilgan; taxm. mil. VIII asr, Berlin etnologiya muzeyi
### Bomiyon monastiri kutubxonasi

Ilk buddist maktablaridan biri, Mahasāṃghika — Lokottaravada, Bomiyan hududida mashhur boʻlgan. Xitoylik buddist rohib Syuantsang eramizning VII asrida Afgʻonistonning Bomiyon shahridagi Lokottaravada monastiriga tashrif buyurgan va bu monastir joyi arxeologlar tomonidan topib oʻrganilgan.  Ushbu monastir kolleksiyasidagi qayin poʻstlogʻi va palma barglari qoʻlyozmalari, shu jumladan Mahayana sutralari topilgan va ular hozir Schøyen kollektsiyasida joylashgan. Baʼzi qoʻlyozmalar Gandhariy tilida va Kharosthhi yozuvida, boshqalari esa sanskrit tilida va Gupta yozuvi shakllarida yozilgan. Ushbu monastir kolleksiyasidan saqlanib qolgan qoʻlyozma va parchalar quyidagi manbaviy matnlarni oʻz ichiga oladi: 

* *Mahasāṃghika* -Lokottaravada Pratimokṣa Vibhaṅga (MS 2382/269)
* *Mahāparinirvāṇa* Sutra, Agamas sutrasi (MS 2179/44)
* *Caṃgī Sutra*, Agamasdan olingan sutra (MS 2376)
* *Vajracchedika Prajnaparamita Sutra*, Mahayana sutrasi (MS 2385)
* *Bhaiṣajyaguru Sutra*, Mahayana sutrasi (MS 2385)
* *Shrimaladevi Siṃhanada Sutra*, Mahayana sutrasi (MS 2378)
* *Pravarana Sutra*, Mahayana sutrasi (MS 2378)
* *Sarvadharmapravṛttinirdeśa Sutra*, Mahayana sutrasi (MS 2378)
* *Ajātaśatrukaukṛtyavinodana Sutra*, Mahayana sutrasi (MS 2378)
* *Śāriputrābhidharma Śāstra* (MS 2375/08)

### Buddaviylarning yodgorliklari

2010-yil avgust oyida Afg‘onistonning Kobuldan janubda joylashgan Logar viloyatidagi Mes -Aynoqda 42 ga yaqin buddist yodgorliklari topilgani haqida xabar berildi. Arxeologlarning fikriga koʻra, bu buyumlarning baʼzilari II asrga tegishli. Baʼzi buddist yodgorliklari Gʻazna shahrida topilgan.  Logardagi buyumlarga ikkita Buddist ibodatxonasi (Stupalar), Budda haykallari, freskalar, kumush va oltin tangalar va qimmatbaho munchoqlar kiradi.

Afgʻonistonlik buddist tarixiy shaxslar
---------------------------------------

* Prajna, hozirgi Kobul shahrida 9-asrda yashagan buddist rohib
* Barmakidlar oilasi, islomni qabul qilishdan oldin Balx yaqinidagi Nava Vixara monastirining rohiblari.

Galereya
--------

* Samangan, Taxt-i-rustamdagi g'or tizimi, stupa va monastirSamangan, Taxt-i-rustamdagi g'or tizimi, stupa va monastir
* Bodxisattva va Chandeka, Hadda, milodiy 5-asrBodxisattva va Chandeka, Hadda, milodiy 5-asr
* Bimaran qutisiBimaran qutisi
* Qirol Ashokaning Qandahor farmoniQirol Ashokaning Qandahor farmoni
* Britaniya muzeyidagi Vardak vazasiBritaniya muzeyidagi Vardak vazasi
* Minor-i-ChakriMinor-i-Chakri
* Bomiyan Grotto rasmlariBomiyan Grotto rasmlari
* Afgʻoniston, stupa TK23, hadda joyi, tapa-kalan monastiri, 4—5-asrlarAfgʻoniston, stupa TK23, hadda joyi, tapa-kalan monastiri, 4—5-asrlar
* Afg'oniston, stupalar poytaxti, Hada joylashgan joydan, Chaxil-i-g'undi monastiri, II-III asrlarAfg'oniston, stupalar poytaxti, Hada joylashgan joydan, Chaxil-i-g'undi monastiri, II-III asrlar
* Afg'oniston, stupalar zinapoyasi, Hada joylashgan joydan, Chaxil-i-g'undi monastiri, II-III asrlarAfg'oniston, stupalar zinapoyasi, Hada joylashgan joydan, Chaxil-i-g'undi monastiri, II-III asrlar
* Stupa bilan mahkama, qazishdan keyin Ali masjidiStupa bilan mahkama, qazishdan keyin Ali masjidi
* Shevaki stupaShevaki stupa
* Budda tasvirlari bilan 6-sonli Stupaning umumiy ko'rinishiBudda tasvirlari bilan 6-sonli Stupaning umumiy ko'rinishi
* Afg'onistondagi Ahin Posh Tepe buddist monastirining qayta tiklanishiAfg'onistondagi Ahin Posh Tepe buddist monastirining qayta tiklanishi
* Buddaning kulrang shist figurasi, Oklend muzeyiBuddaning kulrang shist figurasi, Oklend muzeyi
* Afg'oniston Buddist san'atiAfg'oniston Buddist san'ati
* Begram Kreslo yoki taxtdan yasalgan dekorativ lavha, fil suyagi, 13-xona, miloddan avvalgi 100-yillarBegram Kreslo yoki taxtdan yasalgan dekorativ lavha, fil suyagi, 13-xona, miloddan avvalgi 100-yillar

Yana qarang
-----------

* Markaziy Osiyoda buddizm
* Gʻarbiy hududlarda Buyuk Tang yozuvlari
* Jñānagupta
* Ashokaning Qandahor yunon farmonlari
* Qandahor ikki tilli qoya yozuvi
* Afgʻonistonning islomgacha boʻlgan hindu va buddist merosi
* Buddizmning Ipak yoʻli orqali uzatilishi
* Hindiston yarimorolida buddizmning tanazzulga uchrashi
* Afgʻonistonda hinduizm
* Trapusa va Bahalika

Manbalar
--------

1. ↑  Runion, Meredith L.*. The history of Afghanistan*. Westport: Greenwood Press, 2007. ISBN 978-0-313-33798-7.
2. ↑  Full text of the Mahavamsa Click chapter XXIX
3. ↑  Foltz, *Religions of the Silk Road*, p. 46
4. 1 2  Steven Otfinoski edition=illustrated*. Afghanistan*. Infobase Publishing, 2004 — 6 bet. ISBN 0-8160-5056-2. 18-sentabr 2011-yilda qaraldi.
5. 1 2  Amy Romano*. A Historical Atlas of Afghanistan*, illustrated, The Rosen Publishing Group, 2003 — 25 bet. ISBN 0-8239-3863-8. 18-sentabr 2011-yilda qaraldi.
6. ↑  Runion, Meredith L.*. The history of Afghanistan*. Westport: Greenwood Press, 2007 — 46 bet. ISBN 978-0-313-33798-7. „The Yuezhi people conquered Bactria in the second century BCE. and divided the country into five chiefdoms, one of which would become the Kushan Empire. Recognizing the importance of unification, these five tribes combined under the one dominate Kushan tribe, and the primary rulers descended from the Yuezhi."
7. 1 2  „"Schøyen Collection: Buddhism". Archived from the original on 10 June 2012. Retrieved 23 June 2012.".
8. ↑  Embassy of the United States, Kabul. Ghazni 10.26.2011
9. ↑  Embassy of the United States, Kabul. Mes Aynak 10.29.2011
10. ↑  „"42 Buddhist relics discovered in Logar". Maqsood Azizi. Pajhwok Afghan News. 18 August 2010. Archived from the original on 17 March 2010. Retrieved 23 August 2010.". 17-mart 2010-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 21-may 2022-yil.
11. ↑  „"Afghan archaeologists find Buddhist site as war rages". Sayed Salahuddin. News Daily. 17 August 2010. Archived from the original on 18 August 2010. Retrieved 16 August 2010.". 18-avgust 2010-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 21-may 2022-yil.

Havolalar
---------

* web.singnet.com.sg
* StudyBuddhism.com
* folk.uio.no

Andoza:Afghanistan topics