**Haqiqat sendvichi** — jurnalistikada notoʻgʻri yoki chalgʻituvchi maʼlumotlarni tarqalishini beixtiyor qoʻzgʻatmasdan, notoʻgʻri maʼlumotlar bilan bogʻliq voqealarni yoritish usuli. Bu notoʻgʻri maʼlumotni yoritishdan oldin mavzu haqidagi haqiqatni taqdim etishni, keyin esa haqiqatni yana taqdim etish orqali hikoyani tugatishni oʻz ichiga oladi. Margaret Sullivan buni „haqiqat, aylanma, haqiqat — barchasi bitta mazali, demokratiyani oziqlantiruvchi taomda" deb umumlashtirgan.

Gʻoya tilshunos George Lakoff tomonidan ishlab chiqilgan va bu nom CNN muxbiri Brian Stelter tomonidan yaratilgan. Lakoff ommaviy axborot vositalarining yolgʻon gapiradigan yoki chalgʻituvchi siyosatchilar yoki ekspertlarning soʻzlaridan iqtibos keltirish orqali notoʻgʻri maʼlumot tarqatayotganini kuzatdi.

Fon
---

Lakoff, ayniqsa, AQSh prezidenti sifatidagi faoliyati davomida misli koʻrilmagan miqdorda yolgʻon va chalgʻituvchi bayonotlar bergan Donald Trumpni jurnalistlarning qanday yoritishi bilan qiziqdi. Lakoff Trumpning til va ramkalash usullaridan samarali foydalanishi haqida yozgan, ommaviy axborot vositalarini tushunish uning eng munozarali bayonotlari, stereotiplari va notoʻgʻri tavsiflarini yoritadi va takrorlaydi va shu bilan hatto tanqidchilarni ham marketing apparatining bir qismiga aylantiradi. Standart jurnalistik amaliyot jamoat arboblari tomonidan aytilgan daʼvolarni takrorlash yoki ulardan toʻgʻridan-toʻgʻri iqtibos keltirishni oʻz ichiga oladi, ammo jamoat arbobi notoʻgʻri maʼlumot yoki dezinformatsiya tarqatayotganda, daʼvolarni takrorlash ularni kuchaytirishi va zararini oshirishi mumkin. Baʼzida yolgʻon gaplarni eʼtiborsiz qoldirib boʻlmaydi, ammo bu jurnalistlarni qiyin ahvolga solib qoʻyadi.

Lakoffning soʻzlariga koʻra, agar siz yolgʻonni yopsangiz va keyin aytilgan gap yolgʻon ekanligini aytsangiz ham, xabar tarqaldi va „freymni inkor etish, ramkani faollashtiradi". Uning taʼkidlashicha, takrorlash biz dunyoni tushunishda foydalanadigan miyadagi „ramka sxemalarini" kuchaytiradi. Haqiqat sendvichi yomon maʼlumot odamlar oʻqiydigan yoki eshitadigan birinchi narsa emas, balki hikoyaning oxiridagi yakuniy taassurot emasligini taʼminlaydi. Notoʻgʻri daʼvolarni takrorlash ularni takrorlash orqali kuchaytirishi mumkin, ammo faktlarni tekshirish va rad etishni takrorlash ham xuddi shunday taʼsirga ega boʻlishi mumkin.

OAV tomonidan foydalanilganda
-----------------------------

PBS blog postini chop etdi, unda haqiqat sendvichining tamoyili allaqachon tahririyat standartlariga tegishli: „Aniqlik shunchaki maʼlumot toʻgʻri yoki yoʻqligini tekshirishdan koʻproq narsani oʻz ichiga oladi; faktlar parchaning tabiatiga asoslangan holda etarli kontekstda joylashtirilishi kerak shu holda jamoatchilik adashmaydi". Roy Peter Clark *Poynter* nashri uchun yozgan ediki, haqiqat sendvichi gʻoyasi „taʼkidli soʻz tartibi" ritorik tushunchasiga oʻxshaydi, bu erda kimdir jumlaning boshida va oxirida „taʼkidlangan soʻzlarni" joylashtiradi. Klark jurnalistikada „eng kam taʼkidlangan pozitsiya oʻrta boʻlib chiqadi" deb yozgan.

Haqiqat sendvichlari notoʻgʻri maʼlumotlar ayniqsa keng tarqalgan bir qator mavzular kontekstida ishlatilgan, himoyalangan yoki muhokama qilingan. COVID-19 pandemiyasi davrida koronavirusga qarshi vaktsinalar haqida notoʻgʻri maʼlumot berish muammosi haqida yozayotgan bir guruh olimlar keng tarqalgan afsonalarni yoʻq qilish boʻyicha oʻzlarining qoʻllanmalarida aloqa strategiyasi sifatida haqiqat sendvichlarini yoqladilar. *Journalism.co.uk* saytidagi haqiqat sendvichlari haqidagi maqolada Jozef Kammins „odamlarga ishongan narsalari yolgʻon ekanligini aytish, ularning eʼtiqodlarini ikki baravar pasaytiradi" shuning uchun „teskari taʼsir effekti" atamasini ishlatadi. U jurnalistlarni nafaqat yolgʻon haqidagi hikoyaning asosiy yozuvida, balki tasvirlar, sarlavhalar, ijtimoiy tarmoqlar va yoritishning boshqa elementlarida ham ushbu texnikadan foydalanishga yoki uning tamoyillarini yodda tutishga chaqiradi.

Tanqid
------

Krispin Sartvell *Wall Street Journal jurnalida* haqiqat sendvichlaridan foydalanish manipulyatsiya va kamsituvchi ekanligini taʼkidladi va bu nom chalkashligini taʼkidladi, chunki sendvichlar odatda non uchun emas, balki oʻrtadagi narsa uchun nomlanadi.

Manbalar
--------

1. ↑  „Perspective | Instead of Trump’s propaganda, how about a nice ʻtruth sandwich’?" (en-US). *Washington Post*. Qaraldi: 17-fevral 2022-yil.
2. ↑  *Sartwell, Crispin*. „ʻTruth Sandwich’? Baloney!" (en-US). *Wall Street Journal* (5-avgust 2018-yil). Qaraldi: 17-fevral 2022-yil.
3. ↑  „Analysis | Tracking all of President Trump’s false or misleading claims" (en). *Washington Post*. 20-yanvar 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 16-fevral 2022-yil.
4. ↑  *Baker, Peter*. „Trump and the Truth: A President Tests His Own Credibility" (en-US). *The New York Times* (17-mart 2018-yil). Qaraldi: 16-fevral 2022-yil.
5. ↑  „Scope of Trump's falsehoods unprecedented for a modern presidential candidate" (en-US). *Los Angeles Times* (25-sentabr 2016-yil). 6-mart 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 16-fevral 2022-yil.
6. ↑  *Lakoff.* „Trump has turned words into weapons. And he's winning the linguistic war | George P Lakoff and Gil Duran" (en). *the Guardian* (13-iyun 2018-yil). 29-noyabr 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17-fevral 2022-yil.
7. 1 2  *Sartwell, Crispin*. „ʻTruth Sandwich’? Baloney!" (en-US). *Wall Street Journal* (5-avgust 2018-yil). Qaraldi: 17-fevral 2022-yil.
8. ↑  „How to serve up a tasty ʻtruth sandwich?’" (en-US). *Poynter* (18-avgust 2020-yil). 17-fevral 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17-fevral 2022-yil.
9. ↑  *How to make a 'truth sandwich' - CNN Video*, 2020-11-29da asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 2022-02-16
10. ↑  *Lakoff.* „Trump has turned words into weapons. And he's winning the linguistic war | George P Lakoff and Gil Duran" (en). *the Guardian* (13-iyun 2018-yil). 29-noyabr 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17-fevral 2022-yil.
11. ↑  „Perspective | Instead of Trump’s propaganda, how about a nice ʻtruth sandwich’?" (en-US). *Washington Post*. Qaraldi: 17-fevral 2022-yil.
12. ↑  „What is a 'Truth Sandwich'?" (en). *PBS Standards*. 15-fevral 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 16-fevral 2022-yil.
13. 1 2  „How to serve up a tasty ʻtruth sandwich?’" (en-US). *Poynter* (18-avgust 2020-yil). 17-fevral 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17-fevral 2022-yil.
14. ↑  *Jensen, Elizabeth*. „Injecting NPR's Vaccine Coverage With Respect — And Facts" (en). *NPR* (8-mart 2019-yil). Qaraldi: 16-fevral 2022-yil.
15. ↑  „Scientists create guide to building truth ʻsandwich’ to combat Covid misinformation" (en). *The Independent* (7-yanvar 2021-yil). 13-fevral 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17-fevral 2022-yil.
16. 1 2  *Cummins.* „The truth sandwich: how to cover falsehoods from official sources | Media news". *www.journalism.co.uk* (2-fevral 2022-yil). 16-fevral 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 17-fevral 2022-yil.