**Ongli odam** (lotincha: *Homo sapiens sapiens* [К 2] ) — primatlar qatoridagi gominidlar oilasiga mansub Odamlar ( *Homo* ) turi. Yuqori paleolit davrining boshida, taxminan 40 ming yil oldin, uning diapazoni deyarli butun Yer yuzini qamrab olgan. Boshqa zamonaviy antropoidlardan, bir qator anatomik xususiyatlarga qo'shimcha ravishda, u moddiy va nomoddiy madaniyatning nisbatan yuqori darajada rivojlanishi (shu jumladan, asboblarni ishlab chiqarish va ulardan foydalanish), nutqni ifodalash qobiliyati va yuqori darajada rivojlangan abstrakt fikrlash qobiliyati bilan ajralib turadi.. Inson biologik tur sifatida jismoniy antropologiyani tomonidan o'rganiladi. Hozirgi kunda Inson va insoniyatni o'rganadigan asosiy fanlar quyidagilar:

* Antropologiya
* inson biologiyasi
* Genealogiya
* Genogeografiya
* Tarix
* Tilshunoslik
* Tibbiyot
* Psixologiya
* Madaniyatshunoslik
* Sotsiologiya
* Etnografiya
* Etologiya

Qadim zamonlardan to hozirgi kungacha insonning tabiati va mohiyati falsafiy va diniy munozaralarning asosiy mavzusidir.

Tizimli pozitsiya va tasnif
---------------------------

Bir qator yo'qolib ketgan turlar bilan birgalikda Homo sapiensni hosil qiladi. Homo sapiensga eng yaqin turlardan bo'lgan Neandertallardan Inson skeletning bir qator xususiyatlari bilan farq qiladi (peshonaning balandligi, superkiliar yoylarning qisqarishi, chakka suyagining mastoid jarayonining mavjudligi, oksipital protrusionning yo'qligi - "suyak chignon", bosh suyagining konkav asosi, pastki jag' suyagida iyakning chiqishi, "kinodont" molarlari, yassilangan ko'krak qafasi, nisbatan uzunroq oyoq-qo'llar va miya yarim sharlarining nisbati). Hozirgi vaqtda neandertal genomini ochish bo'yicha ishlar olib borilmoqda, bu bizga ushbu ikki tur o'rtasidagi farqlarning mohiyatini chuqur tushunib yetishimizga imkon beradi.

20-asrning ikkinchi yarmida bir qator tadqiqotchilar neandertallarni *homo sapiensning* kichik turi - *Homo sapiens neandertalensis* deb hisoblashni taklif qilishdi. Bunga neandertallarning jismoniy ko'rinishi, turmush tarzi, intellektual qobiliyatlari va madaniyatini o'rganish asos bo'ldi. Bundan tashqari, neandertallarni aksariyat izlanishlarda zamonaviy insonning bevosita ajdodlari deb hisoblashgan. Biroq, odamlar va neandertallarning mitoxondrial DNKsini taqqoslash shuni ko'rsatadiki, ularning evolyutsiya chizig'ining farqlanishi taxminan yarim million yil oldin sodir bo'lgan. Ushbu tanishish zamonaviy odamlarning neandertallardan kelib chiqishi haqidagi gipoteza bilan mos kelmaydi, chunki zamonaviy odamlarning evolyutsion chizig'i 200 ming yil oldin ajralgan. Hozirgi vaqtda ko'pchilik paleantropologlar neandertallarni *Homo* - *Homo neandertalensis* ga mansub alohida tur deb hisoblashadi.

2005-yilda yoshi taxminan 195 ming bo'lgan qoldiqlar tasvirlangan ( pleystotsen ). Namunalar orasidagi anatomik farqlar tadqiqotchilarni *Homo sapiens idaltu* ("Oqsoqol") ning yangi kichik turini aniqlashga undadi .

2017-yilda Marokashlik taxminan. 300 ming yoshlikJebel Irhudning topilmalarini o'rgangan olimlar, uni o'tish davri xususiyatlarining mozaikasi bilan ajralib turadigan Florisbad ( *Homo helmei* ) da topilgan bosh suyagi bilan birgalikda *Homo sapiens* sinfining dastlabki vakillarining maxsus guruhiga kiritishdi .

Eng qadimgi *Homo sapiens* bosh suyagi Manot 1 2008-yilda Manot karst gʻorini dastlabki tadqiq qilish jarayonida topilgan . Isroilda topilgan *homo sapiensning* ishonchli vakilining bosh suyagining yoshi 7001518000000000000♠51.8±4.5 ming yillarga to'g'ri keladi.

DNK ajratishning uddasidan chiqilgan eng qadimgi *Homo sapiens* suyagi taxminan 45 000 yosh ekanligi ma'lum bo'lgan. Tadqiqotlar Ust-Ishim odamining DNKsida Denisov odamining genetik variantlari topilmagan va neandertal genetik variantlari ulushi minimal ekanini ko'rsatgan.

### Tiplashtirish

Zoologik nomenklatura nuqtai nazaridan, *Homo sapiens* turining lektotipi taniqli shved tabiatshunosi Karl Linney (1707-1778) hisoblanadi. 1758-yil 1-yanvarda nashr etilgan "Tabiat tizimi" ning 10-nashrida, Linney zoologik nomenklaturasi uchun ayni shu sana boshlang'ich sifatida qabul qilingan Linney *Homo sapiens* turlarini ham, ushbu turga tegishli bir nechta guruhlarni ham tasvirlab bergan. Biroq, u o'zi tasvirlagan turlar uchun ham, kenja turlar uchun ham tip namunalarini ko'rsatmagan, chunki o'sha paytda olimlar ular tasvirlagan taksonlarni tiplashtirish bilan shug'ullanmagan. 1959-yilgacha bironta ham odam Homo sapiens turining namunasi sifatida tan olinmagan. Ingliz professori Uilyam Tomas Stern o'zining Linneyning nomenklatura va taksonomiyaga qo'shgan hissasi haqidagi maqolasida "Linneyning o'zi o'zining *Homo* *sapiens* turiga misolga aylanishi kerak" deb yozgan edi. Ilgari ilmiy adabiyotlarda zamonaviy odamni takson sifatida tasniflash bo'yicha takliflar bo'lmaganligi sababli, Uilyam Sternning nashri Karl Linneyni *Homo sapiens* *turlarining* lektotipi va ushbu turning nominativ kenja turi sifatida belgilash uchun yetarli bo'ldi.. Birinchi marta *H. sapiensning* lektotipini tasvirlash uchun maxsus urinish keyinchalik Lui Psihoyos tomonidan amalga oshirildi - u amerikalik paleontolog Edvard Kopning Pensilvaniya arxeologiya va antropologiya muzeyidan olingan qoldiqlaridan foydalanib natijalarni 1994-yilda nashr etgan.Biroq, bu urinish zoologik nomenklaturaning barcha qoidalariga mos kelmadi.

Tarix
-----

### Kelib chiqish va evolyutsiya

 Homo sapiens populyatsiyalarini zamonaviy diapazonda joylashtirish sxemasi. Doiralardagi harflar MtDNK gaploguruhlarini bildiradi
DNK ketma-ketligini taqqoslash odamlarning eng yaqin qarindoshlari shimpanzening ikki turi (umumiy va bonobo ) ekanligini ko'rsatadi. Filogenetik chiziq bilan bo'g'liq bo'lgan zamonaviy odam ( *Homo sapiens* ) boshqa gominidlardan 6-7 million yil oldin ( Miotsenda ) ajralib chiqqan. Ushbu yo'nalishning boshqa vakillari (asosan Australopithecus va *Homo* jinsining bir qator turlari) bugungi kungacha saqlanib qolmagan.

*Homo sapiensning* nisbatan eng yaqin ajdodi *Homo erectus* edi. Homo *erectusning* bevosita avlodi va neandertallarning ajdodi bo'lgan *Homo heidelbergensis* zamonaviy odamlarning ajdodi emas, balki lateral evolyutsion nasl bo'lgan ko'rinadi. Ko'pgina zamonaviy nazariyalarga ko'ra *Homo sapiensning* kelib chiqishi Afrikada, *Homo heidelbergensis* esa Evropada paydo bo'lgan.

Insonning paydo bo'lishi bir qator muhim anatomik va fiziologik o'zgarishlar bilan bog'liq, jumladan:

1. Miyaning struktiv o'zgarishlari
2. Miya bo'shlig'i va miyaning kengayishi
3. Ikki oyoqli harakatlanishning rivojlanishi
4. Qo'lning rivojlanishi
5. Halqum va bosh suyagi suyagining tushishi
6. Jag' tishlari hajmining kamayishi
7. Menstrual siklning ko'rinishi
8. Soch chizig'ining ko'p qismini qisqarishi .

Mitoxondriyal DNK polimorfizmlarini solishtirish va fotoalbomlarni aniqlash *Homo sapiens* 200 000 yil oldin paydo bo'lganligini ko'rsatadi (bu - barcha tirik odamlarning umumiy ajdodi bo'lgan ayol "Mitoxondrial Momo Havo "yashagan taxminiy vaqt) .

  

* 

* 

Insonning anatomik tuzilishi boshqa primatlarning anatomiyasiga o'xshaydi. Eng aniq tashqi farqlar skelet suyaklarining kattaligi, miya hajmi va terining tukliligi nisbati.

#### Miya

Inson juda rivojlangan miyaga ega. Miya massasining tana massasiga nisbati boshqa ko'plab hayvonlarga qaraganda ko'proq (mayda qushlar va o'rgimchaksimon maymunlar bundan mustasno) va miyaning mutlaq massasi faqat fillar va kitsimonlarda kattaroq. . Miyaning rivojlanish darajasini orqa miya massasining miyaga nisbati bilan baholash mumkin. Masalan, mushuklarda 1:1, itlarda - 1:3, maymunlarda - 1:16, odamlarda - 1:50. Yuqori paleolit davridagi odamlarda miya zamonaviy odamning miyasidan sezilarli darajada (10-12%) kattaroq edi .

Odamda muvozanat va harakatlarni muvofiqlashtirish uchun javob beradigan miyaning qismlari yaxshi rivojlangan, bu ikki oyoqda yurish imkonini beradi.

#### Sezgi organlari

Inson miyasining xid bilish hududlari yomon rivojlangan. Odamlar, barcha primatlar singari, stereoskopik ko'rish qobiliyatiga ega.

### Tashqi ko'rinish

 Me'mor Viollet-le-Duk (1854-1868) tomonidan "11-16- asrlar fransuz me'morchiligi lug'ati "da inson tanasining nisbatlarining tasviri
Boshi katta. Yuqori oyoq -qo'llarda beshta uzun egiluvchan barmoqlar mavjud bo'lib, ulardan biri qolgan qismdan bir oz masofada joylashgan va pastki oyoqlarda yurish paytida muvozanatni saqlashga yordam beradigan beshta qisqa barmoqlar mavjud. Yurishdan tashqari, odamlar yugurishga ham qodir, ammo ko'pchilik primatlardan farqli o'laroq, braxiyasiya qobiliyati kam rivojlangan. Aksariyatti ikki oyoqda yurishadi. Biroq, odamlar tik yurishga qodir yagona zamonaviy sutemizuvchilar emas. Ibtidoiy sutemizuvchilar bo'lgan kengurular harakatlanish uchun faqat orqa oyoqlaridan foydalanadilar. Odamlar va kengurularning anatomiyasi ikki oyoqli harakatni qo'llab-quvvatlash uchun muntazam ravishda o'zgargan - bo'yinning orqa mushaklari biroz zaiflashgan, umurtqa pog'onasi tiklangan, sonlar kattalashgan va tovon sezilarli darajada shakllangan. Ba'zi primatlar va yarim primatlar ham tik yurishga qodir, ammo qisqa vaqt ichida. Chunki ularning anatomiyasi bunga yordam bermaydi. Ayiqlar, surikatlar va ba'zi kemiruvchilar vaqti-vaqti bilan ijtimoiy harakatlarda "tik turish" dan foydalanadilar, ammo ular amalda bunday holatda yurmaydilar.

Insonni paleoantroplar va arxantroplardan ajratib turadigan asosiy antropologik xususiyatlari - bu baland tonozli katta bosh suyagi, vertikal ko'tarilgan peshonasi, supraorbital tizmasining yo'qligi va yaxshi rivojlangan iyagi. 

#### Ko'payish

 Homo sapiens embrioni
Boshqa hayvonlarga nisbatan odamning reproduktiv funktsiyasi va jinsiy hayoti bir qator xususiyatlarga ega.

Jinsiy etuklik 15-18 yoshda sodir bo'ladi .

Ko'pchilik sutemizuvchilardan farqli o'laroq, ularning reproduktiv qobiliyati estrus davrlari bilan cheklangan, ayollarda hayz ko'rish davri taxminan 28 kun davom etadi, bu esa ularni yil davomida homilador bo'lishga qodir qiladi. Homiladorlik oylik siklning ma'lum bir davrida sodir bo'lishi mumkin ( ovulyatsiya ), lekin ayolning bunga tayyorligining tashqi belgilari yo'q. Ayollar, hatto homiladorlik davrida ham jinsiy faol bo'lishi mumkin, bu sutemizuvchilar uchun xos bo'lmagan va faqat primatlar orasida uchraydigan holat. Biroq, reproduktiv funksiya yoshga qarab cheklangan: ayollar o'rtacha 40-50 yoshda ( menopauzaning boshlanishi bilan) ko'payish qobiliyatini yo'qotadilar.

Oddiy homiladorlik 40 hafta (9 oy) davom etadi. Agar bola juda katta bo'lsa (tadqiqotlarga ko'ra - ultratovush, akusherlik o'lchovlari) va onaning tos suyagi tor bo'lsa (akusherlik o'lchovlari bo'yicha), operativ tug'ilish amalga oshiriladi - sezaryen, unda tug'ruq paytida ayolning qorin old devori narkoz ostida ochiladi va bola kesma orqali bachadon bo'shlig'idan chiqariladi.

Ayol kishi odatda, bir vaqtning o'zida faqat bitta bolani tug'adi (ikki yoki undan ortiq bola - egizaklar - taxminan 80 ta tug'ilishda bir marta sodir bo'ladi). Yangi tug'ilgan chaqaloqning vazni 3-4 kg ni tashkil qiladi, mustaqil harakat qila olmaydi. Bolaning birinchi yillarida ikkala ota-ona ham naslni parvarish qilishda ishtirok etadilar: hech qanday hayvonning bolalari inson bolasi kabi e'tibor va g'amxo'rlikni talab qilmaydi.

Psixologiya
-----------

 Ba'zi muhim tuzilmalarni ko'rsatadigan inson miyasining chizmasi
Inson miyasi markaziy asab tizimini muvofiqlashtiradi va periferik asab tizimini boshqaradi. Nafas olish va ovqat hazm qilish kabi "pastki", beixtiyor, asosan avtonom jarayonlarni boshqarishdan tashqari, miya fikrlash, aql va mavhumlik kabi "yuqori" funktsiyalar uchun ham javobgardir. Ushbu kognitiv jarayonlar ongni shakllantiradi va ular xatti -harakatlarga ta'siri bilan birga psixologiya tomonidan o'rganiladi.

Umuman olganda, inson miyasi yuqorida aytib o'tilgan yuqori faoliyatning eng qobiliyatlisi bo'lib, boshqa ma'lum turlarning miyasidan ko'ra ko'proq "ongli" hisoblanadi. 

### Ong va fikrlash

Odamlar ko'zguda o'zini tanib olish uchun etarli darajada o'z-o'zini anglash qobiliyatiga ega bo'lgan nisbatan kam sonli turlardan biridir. Allaqachon 18 oylik yoshida, ko'pchilik bolalar ko'zguda - boshqa birov emas, balki bolaning o'zi unga qarab ekanligini tushunish .

### Muloqot

Odam hayvonot olamining nutq qobiliyatiga ega yagona vakilidir. Ko'pgina qushlar, masalan, to'tiqushlar, onomatopeyani taqlid qilish qobiliyatiga ega, ammo gapirish qobiliyati ikkinchi signal tizimini talab qiladi, bu, aftidan, faqatgina odamlarga xos. Bir qator tadqiqotlarda maymun va delfinlarga oddiy iboralarni tushunish yoki ularni imo-ishora tilidan foydalanib yaratishni o'rgatishga harakat qilishdi, ammo bunday urinishlarning aksariyat samarasiz tugadi .

Manbalar

1. ↑  Н.Уэйд*. Неудобное наследство: Гены, расы и история человечества*. Альпина Паблишер, 2018-08-10. ISBN 978-5-00139-007-7.
2. ↑   *Ancient DNA*.
3. ↑  *Wilford J.N.* „Homo Sapiens Gets a Lot Older in a New Analysis of Fossils" (en).  The New York Times (17-fevral 2005-yil).
4. ↑  *Shannon P. McPherron*.
 The Age of the Homo sapiens fossils from Jebel Irhoud (Morocco) and the origins of the Middle Stone Age // Nature, June 8, 2017, DOI: 10.1038/nature22335
5. ↑  „55,000-Year-Old Skull Fossil Sheds New Light on Human Migration out of Africa". *Science News*. Qaraldi: 2-fevral 2015-yil.
6. ↑  На пути из Африки в Европу? Новая находка в Израиле проливает свет на колонизацию сапиенсами Европейского континента
7. ↑  *Дробышевский С. В.* Всё старше, и старше, и старше!.. Человек из Манот наш разум манит
8. ↑  Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia, Nature
9. ↑  Геном древнего обитателя Западной Сибири проливает свет на историю заселения Евразии, Элементы.ру
10. ↑  Fu Q. Li H. Moorjani P. [et al.] (en). *Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia*. **514** (Nature nashri). pp. 445–449. doi:10.1038/nature13810.
11. ↑  *Notton D. Stringer C.* „Who is the type of Homo sapiens? (Кто является типовым экземпляром человека?)" (en). *Frequently Asked Questions*.  International Commission on Zoological Nomenclature. 19-aprel 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 16-yanvar 2017-yil.
12. 1 2  Д. А. Гапон. «Типичный» человек с позиции зоологической номенклатуры // Человек. — 2012. — № 4. — С. 106—114.
13. ↑  Psihoyos L. Knoebber J. Hunting dinosaurs. N.Y. 1994.
14. 1 2  Chen F-C, Li. W-H. Genomic Divergences between Humans and Other Hominoids and the Effective Population Size of the Common Ancestor of Humans and Chimpanzees. Am. J. Hum. Genet. 2001, v. 68 p. 444—456
15. ↑  Kumar S. et al. Placing confidence limits on the molecular age of the human-chimpanzee divergence. PNAS, 2005, v. 102, p. 18842-18847
16. ↑  Brunet M. et al. A new hominid from the Upper Miocene of Chad, Central Africa. Nature, 2002, v. 418, p. 145—151
17. ↑  M. Ruvolo. Molecular Phylogeny of the Hominoids: Inference from Multiple Independent DNA Sequence Data Sets, Mol. Biol. Evol. 14 (1997) 248—265.
18. ↑  Salem A-H. et al. Alu elements and hominid phylogenetics. PNAS, 2003, v. 100, p. 12787-12791
19. ↑  „European Society for the study of Human Evolution (ESHE). 5th Annual Meeting. London, UK: Nuclear DNA sequences from the hominin. 10 — 12 September, 2015.". 31-may 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 11-iyul 2019-yil.
20. ↑  Учёные: предки людей и неандертальцев разделились неожиданно рано, 18.09.2015
21. ↑  Cavalli-Sforza L. L. Feldman M. W. The application of molecular genetic approaches to the study of human evolution. Nature genetics, 2003, v. 33, p. 266—275
22. 1 2  С. В. Савельев. Происхождение мозга. — М. : ВЕДИ, 2005. — 368 с: ил. ISBN 5-94624-025-0
23. ↑  Альфа и Омега, Таллин, 1988
24. ↑  *Дробышевский С. В.* „Глупеем ли мы? О причинах уменьшения мозга". 5-sentabr 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-may 2013-yil.
25. ↑  **Половое созревание*. Краткая медицинская энциклопедия*. М.: Советская энциклопедия, 1989.
26. ↑  „Mating in the rhesus monkey (Macaca mulatta) after conception and its relationship to oestradiol and progesterone levels throughout pregnancy". 18-aprel 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-aprel 2013-yil.
27. ↑  *Энциклопедия «Жизнь и здоровье женщины»*. Olma Media Group — 497 bet. ISBN 5224031834.
28. ↑  Stockley, Corinne; Oxlade, Chris; Wertheim, Jane*. The Usborne illustrated dictionary of science*, Rev. ed. London: Usborne, 1999 — 302—309 bet. ISBN 0-7460-3486-5.
29. ↑  Martin, Elizabeth*. A dictionary of science*, 6th ed. Oxford: Oxford University Press, 2010 — 109—110 bet. ISBN 978-0-19-956146-9.
30. ↑  Анатомия мозга, *The Secret Life of the Brain*, Public Broadcasting Service. Retrieved April 3, 2005.
31. ↑  P. Rochat*. The Self in Infancy: Theory and Research*. Elsevier, 1995 — 4 bet. ISBN 978-0-08-054263-8.
32. ↑  *Jack Palmer.* „Consciousness and the Symbolic Universe". Qaraldi: 17-mart 2006-yil.
33. ↑  Смирнов В. М. Физиология сенсорных систем и высшая нервная деятельность: Учеб. пособие для студ. высш. учеб. заведений / В. М. Смирнов, С. М. Будылина. — 2-е изд. стереотип. — М.: Издательский центр «Академия», 2004. с.217
34. ↑  Мак-Фарленд Д. Поведение животных, М.: Мир, 1988
35. ↑  Фабри, Основы зоопсихологии, М.: Российское психологическое общество, 1999
36. ↑  Панов, Знаки, символы, языки, М.: Знание, 1983

1. ↑  Способность некоторых животных к абстрактному мышлению исследуется этологами, однако результаты не общеприняты.