**Beruniy** ( oʻzbekcha: *Beruniy/Беруний*; qoraqalpoqcha: *Biruniy/Бируний*; ruscha: *Беруни*) — Oʻzbekiston, Qoraqalpogʻiston suveren respublikasidagi shahar. U Amudaryoning shimoliy sohilida, Oʻzbekistonning Turkmaniston bilan chegarasi yaqinida joylashgan. Shahar Beruniy tumanining markazi hisoblanadi. Beruniy tarixda **Kat** (arabcha/forscha: کاث nomi bilan tanilgan; zamonaviy oʻzbekcha: *Kos*) va Afrigidlar sulolasi davrida Xorazm poytaxti boʻlib xizmat qilgan. 1957-yilda bu yerda tug‘ilgan o‘rta asr olimi va polimati Al-Beruniy sharafiga "Beruniy" nomi berildi. Beruniy 1962-yilda shahar maqomini olgan.

Beruniy - Qoraqalpog'istonning muhim sanoat shahri. Unda asfalt zavodi, gʻisht zavodi, paxta zavodi, shoʻr zavodi joylashgan. Tekstil fabrikalari ham koʻp.

Tarixi
------

Beruniy taxminan miloddan avvalgi 305-yilda Afrig‘iylar sulolasi davridan boshlab Xorazmning poytaxti bo‘lib, eski poytaxt To‘prak-Qal’a o‘rnini egallagan. O'sha paytda u Kat (hozirgi oʻzbekcha: *Kos*). Shaharning nomi koʻp oʻzgartirildi, jumladan Fil va Shobboz. 1957-yilda shaharda tug‘ilib o‘sgan olim va bilimdon Abu Rayhon al-Biruniy sharafiga Beruniy nomi berildi.

Beruniy 1962-yilda shahar maqomini olgan. 1969-yilda Amudaryo o'z qirg'og'idan toshib ketdi. Oqibatda Beruniydagi bir qancha binolar jiddiy shikastlangan. Biroq, ular tezda ta'mirlandi.

Geografiyasi
------------

Beruniy Amudaryoning shimoliy sohilida, Oʻzbekistonning Turkmaniston bilan chegarasi yaqinida joylashgan. Avtomobilda 936 kilometr (582 mi) Toshkentdan gʻarbda va 55.6 kilometr (34.5 mi) Xivaning shimoli-sharqdan oqib o'tadi.

### Iqlimi

Beruniy keskin kontinental ta'sirga ega sovuq cho'l iqlimiga ega ( Köppen iqlim tasnifi *BWk* ). Uning qishi sovuq va yozi issiq. Iyul oyining oʻrtacha harorati 38 °C (100 °F)Yanvar oyining oʻrtacha harorati −15 – −20 °C (5 – −4 °F).

| **{{{Joy\_ot}}} iqlimi** |
| --- |
| Koʻrsatkich | Yan | Fev | Mart | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek |
| *Manba:*  |

Aholisi
-------

2023-yil 1-yanvar holatiga ko'ra Beruniyda 65 607 nafar aholi istiqomat qilgan.

Aholining oʻsishi| Yil | Aholi | ±% |
| --- | --- | --- |
| 1968 | 18 000 | —     |
| 1970 | 23 000 | +27.8% |
| 2000 | 47 300 | +105.7% |
| 2004 | 50 700 | +7.2% |
| 2016 | 55 900 | +10.3% |
| 2023 | 65 607 | —     |

Iqtisodiyoti
------------

Beruniy - Qoraqalpog'istonning muhim sanoat shahri. Unda asfalt zavodi, gʻisht zavodi, paxta zavodi, shoʻr zavodi joylashgan. Tekstil fabrikalari ham koʻp.

Ta'limi
-------

Beruniyda 14 oʻrta maktab, musiqa maktabi va sport maktablari joylashgan.

Manbalar
--------

1. ↑  „Classification system of territorial units of the Republic of Uzbekistan" (uz, ru).  The State Committee of the Republic of Uzbekistan on statistics (2020-yil iyul).
2. 1 2 3  Moʻminov, Ibrohim, ed (1972). "Beruniy" (Uzbek). *Oʻzbek sovet ensiklopediyasi*. **2**. Toshkent. 188 b.
3. 1 2 3 4  "Beruniy" (Uzbek). *Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi*. Toshkent: Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. 2000–2005.
4. ↑  "Beruniy" (Uzbek). *Ensiklopedik lugʻat*. **1**. Toshkent: Oʻzbek sovet ensiklopediyasi. 1988. 96 b. 5-89890-002-0.
5. ↑  Moʻminov, Ibrohim, ed (1971). "Amudaryo" (Uzbek). *Oʻzbek sovet ensiklopediyasi*. **1**. Toshkent. 328 b.
6. ↑  *Iskandar.* „Fears over Amu Darya's rage" (Uzbek).  RFE/RL's Uzbek Service (2008-yil 9-fevral). Qaraldi: 2015-yil 24-yanvar.
7. ↑  „Beruni".  Google Maps. Qaraldi: 2015-yil 24-yanvar.
8. ↑  „Average high/low temperature for Beruni, Uzbekistan".  World Weather Online. Qaraldi: 2015-yil 22-yanvar.
9. ↑  Soliyev, A.S.*. Shaharlar geografiyasi* (uz) — 143 bet.  (Wayback Machine saytida 2022-07-09 sanasida arxivlangan)