**Karnizm** (lotincha: *carnis* – goʻsht, goʻsht) – hayvonot mahsulotlarini, ayniqsa goʻshtni isteʼmol qilishning qonuniyligi tushunchasi. Bu atama 2001-yilda ijtimoiy psixolog Melanie Joy tomonidan ishlab chiqilgan va oʻzining "Nega biz itlarni yaxshi koʻramiz, choʻchqalarni yeymiz va sigir terisini kiyamiz kitobida ommalashgan.

Kontseptsiyaga koʻra, goʻshtni „tabiiy", „normal", „zarur" va „yoqimli" narsa sifatida qabul qilish karnizm mafkurasida markaziy oʻrinni egallaydi. Karnizmning muhim xususiyati bu hayvonlarning maʼlum turlarini isteʼmol qilish uchun maqbul deb tanlash, shuningdek, ularga nisbatan boshqa, „yeyish mumkin boʻlmagan" turlarga nisbatan shafqatsiz deb talqin qilinishi mumkin boʻlgan choralarni tasdiqlashdir. Konsepsiyaga muvofiq, hayvonlarning yeyiladigan va yemaydiganlarga boʻlinishi madaniy jihatdan belgilanadi. Misol tariqasida, Xitoy va Janubiy Koreyada itlarni yeyish mumkin, Yevropada esa uy hayvonlari hisoblanadi va ularni eyish taqiqlanadi.[] .

Tarixi
------

Adabiy tanqidchi Renan Laru vegetarianizm tarixini va qadimgi Yunoniston davridan to hozirgi kungacha boʻlgan qarama-qarshilikni tahlil qilgach, ularning dunyoqarashini qoʻllab-quvvatlash uchun karnizm tarafdorlari uchun umumiy boʻlgan dalillarni aniqladi („Karnistlar" atamasi ularga nisbatan qoʻllaniladi).. Adabiyotshunos olimning soʻzlariga koʻra, karnistlar, odatda, vegetarianizm kulgili gʻoya, insoniyat hayvonlarni oʻziga boʻysundirishi tabiiy, hayvonlarga hukmronlik qilishdan tiyilsa, odamlar uchun xavf tugʻdirishi mumkin, deb hisoblaydi. Renan Laroux, shuningdek, qishloq xoʻjaligi hayvonlari azoblanmaydi va soʻyishxonada oʻlim kasallik yoki yirtqichlardan oʻlimdan yaxshiroqdir, degan qarash 19-asrda alohida qabul qilinganligini aniqladi.

1970-yillarda hayvonlarni davolash boʻyicha anʼanaviy qarashlar hayvonlar huquqlari himoyachilari tomonidan oʻzgartirildi, jumladan, 1971-yilda „turlarni kamsitish" tushunchasini kiritgan psixolog Райдер, Ричард Дадли [Ричард Райдером; Richard D. Ryder]. Bu atama shaxslarga faqat ularning turlaridan kelib chiqqan holda huquqlar va maxsus muomalalar berilishini bildiradi.

2001-yilda Melani Joy hayvonlardan oziq-ovqat uchun foydalanish va xususan, goʻsht uchun hayvonlarni oʻldirish asosida turlarni kamsitish shakli uchun karnizm atamasini kiritdi. Joy oʻzining „Nega biz itlarni yaxshi koʻramiz, choʻchqalarni yeymiz va sigir terisini kiyamiz" kitobida shunday yozadi:

"Biz vegetarianizmni hayvonlar, dunyomiz va oʻzimiz haqidagi farazlar toʻplamiga asoslangan tanlov sifatida koʻrganimizdek goʻsht isteʼmol qilishni koʻrmaymiz. Toʻgʻrirogʻi, biz buni har doim boʻlgan va boʻlib qoladigan „tabiiy" narsa sifatida qabul qilamiz. Biz hayvonlarni nima qilayotganimizni yoki nima uchun oʻylamasdan yeymiz, chunki bu xatti-harakat ortidagi eʼtiqod tizimi koʻrinmaydi. Bu koʻrinmas eʼtiqod tizimi men karnizm deb ataydigan narsadir."

Karnizmning asosiy qoidalari
----------------------------

Karnizmning markaziy jihati shundaki, odamlar oʻz madaniyatida qabul qilingan eʼtiqodlarga koʻra hayvonlarni turli guruhlarga boʻlishadi. Melani Joyning taʼkidlashicha, bu guruhlar odamlarning hayvonlarga qanday munosabatda boʻlishini belgilaydi, ular bilan bogʻliq boʻlgan shaxslarning hissiyotlari va aql-idrokining sub’ektiv idrokiga taʼsir qiladi, shuningdek, ularga nisbatan hamdardlik va gʻamxoʻrlikni kamaytiradi yoki oshiradi. Shunday qilib, odamlar aqliy kuchlari kamroq boʻlgan hayvonlarni isteʼmol qilishga koʻproq moyil boʻladilar va aksincha, oʻzlari isteʼmol qiladigan hayvonlarga kamroq aqliy kuch beradilar. Bundan tashqari, bu munosabatlar sabab boʻladi: hayvonlarni oziq-ovqat sifatida tasniflash yoki goʻshtni toʻgʻridan-toʻgʻri isteʼmol qilish odamlarni bunday hayvonlarga aql-zakovatni pasaytirishga olib keladi.

Melani Joyning soʻzlariga koʻra, goʻsht isteʼmol qilishni „tabiiy", „oddiy", „zarur" deb qabul qilish odamlarning goʻsht isteʼmol qilishga imkon beradigan darajada rivojlanganligiga ishonishga majbur boʻlishini, jamiyat ulardan bunday xatti-harakatni kutishini anglatadi va goʻsht yeyish omon qolish va kuchli boʻlish uchun zarurdek.

Karnizm, shuningdek, Melani Joyning soʻzlariga koʻra, yuqorida tavsiflangan postulatlar bilan bir qatorda, bunday dunyoqarashning mavjudligini qoʻllab-quvvatlaydigan ikkita qoida bilan tavsiflanadi. Birinchidan, bu goʻsht mahsulotlarining kelib chiqishini koʻrib chiqishdan voz kechishdir. Misol tariqasida, psixologning taʼkidlashicha, goʻsht kamdan-kam hollarda hayvonning boshi yoki tananing boshqa qismlari bilan taomning kelib chiqishini eslatadi. Ikkinchidan, „ soʻyishdan qochish kontseptsiyasi" mavjud boʻlib, unda ommaviy axborot vositalari soʻyishdan qochgan bir hayvonga eʼtibor qaratadi va unga muhim rol oʻynaydi, shu bilan birga millionlab odamlarni eʼtiborsiz qoldiradi.

Akademik boʻlmagan idrok
------------------------

The Huffington Post, The Statesman va The Drum jurnallarida chop etilgan maqolalarda vegetarianizm va goʻshtni isteʼmol qilishga munosabat masalalari yoritilgan, karnizmni ajratib koʻrsatish gʻoyasini maqtab, bu atama hayvonlarni ekspluatatsiya qilish amaliyotini muhokama qilish va eʼtiroz bildirishini osonlashtiradi, deb..

Goʻsht sanoati nashri Drovers Cattle Network tomonidan chop etilgan maqolada karnizm atamasidan foydalanish tanqid qilindi va u hayvonot mahsulotlarini isteʼmol qilish „ruhiy kasallik" ekanligini anglatadi.

Yana qarang
-----------

* Veganizm
* Turlarning diskriminatsiyasi
* Goʻsht paradoksi

1. 1 2 3  Joy, Melanie (2011) [2009]. Why We Love Dogs, Eat Pigs, and Wear Cows: An Introduction to Carnism. Conari Press
2. ↑  Desaulniers, Élise (30 January 2015). „Le végétarisme et ses ennemis: entrevue avec Renan Larue".
3. 1 2  Joy, Melanie (2011) [2009]. Why We Love Dogs, Eat Pigs, and Wear Cows: An Introduction to Carnism. Conari Press, p. 95
4. 1 2  Spencer, Stephan (13 Sep 2013). „Friend or Food? The Ideology of How We Decide". *The Huffington Post: The Blog*.
5. ↑  Gandhi, Maneka (5 Jul 2015). „From cuisine to corpses to 'carnism'". The Statesman.
6. ↑  Fox, Katrina (28 Sep 2010). „Eating meat isnʼt natural: itʼs carnism". *The Drum*. ABC.
7. ↑  Murphy, Dan (19 Aug 2011). „Commentary: The carnist conundrum". Drovers Cattle Network.