Iqtisodiyotda **talab** – bu isteʼmolchilar maʼlum davr mobaynida turli narxlarda sotib olishga tayyor va qodir boʻlgan tovar miqdoridir. Narx va miqdor talabi oʻrtasidagi munosabat talab egri chizigʻi deb ham ataladi. Muayyan buyumga boʻlgan talab buyumning zarurligi, bahosi, qabul qilingan sifati, qulayligi, mavjud muqobil variantlari, xaridorlarning bir martalik daromadi va didi va boshqa koʻplab variantlarning funksiyasi hisoblanadi.

Talabga taʼsir etuvchi omillar
------------------------------

Koʻp sonli omillar va vaziyatlar isteʼmolchining tovar sotib olish istagiga taʼsir oʻtkazadi. Umumiy omillardan baʼzilari bular:

**Tovarning narxi** : asosiy talab munosabati tovarning potensial narxlari va shu narxlarda sotib olinadigan miqdorlar oʻrtasida boʻladi. Umuman olganda, munosabatlar salbiy, yaʼni narxning oshishi talab miqdorining pasayishiga olib keladi. Bu salbiy munosabat isteʼmol talabi egri chizigʻining pastga tushish qismida mujassamlangan. Salbiy munosabatlar haqidagi taxmin oqilona va intuitivdir. Misol uchun, agar bir gallon sut narxi 5 dollardan 15 dollargacha koʻtarilsa, bu katta narx oshishi boʻladi. Narxning bunday sezilarli oʻsishi isteʼmolchining ushbu mahsulotni 15 dollar narxida kamroq talab qilishiga olib keladi, chunki u nafaqat qimmatroq, balki yangi narx bir gallon sut uchun juda asossizdir.

**Tegishli tovarlar narxi** : Asosiy bogʻliq tovarlarni toʻldiruvchi va oʻrnini bosuvchi tovarlardir. Toʻldiruvchi – bu asosiy tovar bilan birga ishlatiladigan tovar. Misol uchun: hotdog va xantal, pivo va simit, avtomobillar va benzin. (Mukammal toʻldiruvchilar oʻzlarini yagona tovar sifatida tutadilar.) Agar toʻldiruvchining narxi oshsa, boshqa tovarga talab miqdori esa pasayadi.

Matematik jihatdan qoʻshimcha tovar narxini ifodalovchi oʻzgaruvchi talab funksiyasida manfiy koeffitsientga ega boʻladi. Masalan, Qd = a – P – P g bu yerda, Q – talab qilinadigan avtomobillar miqdori, P – avtomobillar narxi va P g – benzin narxi hisoblanadi. Tegishli tovarlarning boshqa asosiy vazifasi oʻrnini bosuvchi tovarlardir. Oʻrnini bosuvchi tovarlar asosiy tovar oʻrniga ishlatilishi mumkin boʻlgan tovarlar hisoblanadi. Oʻrinbosarning narxi va koʻrib chiqilayotgan tovarga boʻlgan talab oʻrtasidagi matematik bogʻliqlik ijobiydir. Agar oʻrinbosarning narxi pasaysa, ushbu tovarga boʻlgan talab ham kamayadi.

**Shaxsiy foydalanish mumkin boʻlgan daromad**: Koʻp hollarda, bir kishining ixtiyorida boʻladigan daromadi (soliq va imtiyozlarni olgandan keyingi daromad) qanchalik koʻp boʻlsa, u kishining sotib olish ehtimoli ham shunchalik yuqori darajada boʻladi.

**Taʼmlar yoki afzalliklar** : Tovarga egalik qilish istagi qanchalik koʻp boʻlsa, uni sotib olish ehtimoli ham shunchalik yuqori darajada boʻladi. Istak va talab oʻrtasida asosiy farq mavjud. Istak – bu tovarni oʻziga xos fazilatlaridan kelib chiqqan holda sotib olishga tayyorlik oʻlchovidir. Talab – bu oʻz xohish-istaklarini amalga oshirishga tayyorlik va qobiliyatdir. Taʼm va afzallik nisbatan doimiy ekanligi taxmin qilinadi.

**Isteʼmolchining kelajakdagi narxlar, daromadlar va mavjudlik haqidagi taxminlari**: Agar isteʼmolchi tovarning narxi kelajakda yuqori boʻlishiga ishonsa, u tovarni hozir sotib olish ehtimoli koʻproq. Agar isteʼmolchi kelajakda uning daromadi yuqori boʻlishini kutsa, isteʼmolchi tovarni hozir sotib olishi mumkin. Mavjudlik (taʼminot tomoni), shuningdek, bashorat qilingan yoki kutilayotgan mavjudlik ham narxga, ham talabga taʼsir qiladi.

**Aholi soni** : Agar aholi soni koʻpaysa, bu esa talab ham ortadi degan maʼnoni anglatadi.

Ushbu roʻyxat toʻliq emas. Xaridorning tovar sotib olish istagi yoki qobiliyatiga tegishli deb topadigan barcha faktlar va holatlar talabga taʼsir qilishi mumkin. Misol uchun, kutilmagan boʻronga duch kelgan odam, havo ochiq va quyoshli boʻlganidan koʻra, soyabon sotib olish ehtimoli koʻproq boʻladi.

**Bozordagi isteʼmolchilar soni:** Tovarga boʻlgan bozor talabi hozirgi va shuningdek, har xil mumkin boʻlgan narxlarda tovarning boʻlajak isteʼmolchilarining individual talablarini qoʻshish orqali olinadi. Tovar uchun isteʼmolchi bazasi qanchalik katta boʻlsa, unga boʻlgan bozor talabi ham shunchalik koʻp boʻladi.

Talab funksiyasi tenglamasi va egri chizigʻi
--------------------------------------------

Talab tenglamasi – bu talab miqdori va isteʼmolchining tovarni sotib olish istagi va qobiliyatiga taʼsir qiluvchi omillar oʻrtasidagi bogʻliqlikning matematik ifodasidir. Masalan, Q d = f(P; Prg, Y) – talab tenglamasi, bunda Qd – talab miqdori, P – tovar narxi, Prg – tegishli tovar narxi va Y esa daromad hisoblanadi; tenglamaning oʻng tomonidagi funksiya talab funksiyasi deb nomlanadi. Talab funksiyasidagi argumentlar roʻyxatidagi nuqta-vergul(;) oʻngdagi oʻzgaruvchilar talab egri chizigʻini (miqdor, narx) fazoda chizganda doimiy boʻlishini anglatadi. Talab tenglamasining oddiy misoli Qd = 325 – P – 30Prg + 1,4Y. Bu yerda, 325 mahsulotga boʻlgan talabga taʼsir qiluvchi barcha tegishli aniqlanmagan omillarning jamlanmasidir. P – tovarning narxi hisoblanadi. Talab qonuniga muvofiq koeffitsient esa manfiy boʻladi. Tegishli tovar toʻldiruvchi yoki oʻrnini bosuvchi boʻlishi mumkin. Agar u toʻldiruvchi boʻlsa, uning narxi koeffitsienti ushbu misoldagi kabi salbiy boʻladi. Agar u oʻrinbosar boʻlsa, uning narxining koeffitsienti ijobiy boʻladi. Daromad (Y) ijobiy koeffitsientga ega boʻlib, bu tovar oddiy tovar ekanligini koʻrsatadi. Agar koeffitsient manfiy boʻlsa, tovar past tovar boʻlar edi, yaʼni isteʼmolchining daromadi oshishi bilan tovarga boʻlgan talab esa kamayadi. Narx boʻlmagan determinantlar uchun qiymatlarni belgilash, Prg = 4,00 va Y = 50, Q = 325 – P – 30 (4) +1,4 (50) yoki Q = 275 – P boʻlgan talab tenglamasiga olib keladi. Agar daromad 55ga oʻsadigan boʻlsa, yangi talab tenglamasi Q = 282 – P boʻladi. Grafik jihatdan talabning narx boʻlmagan determinantidagi bu oʻzgarish x-kesishmasining oʻzgarishi natijasida yuzaga kelgan talab funksiyasining tashqi tomonga siljishida aks ettiriladi.

Talabning egri chizigʻi
-----------------------

Iqtisodiyotda talab egri chizigʻi isteʼmolchilar sotib olishga tayyor boʻlgan narx va miqdor oʻrtasidagi bogʻliqlikning grafik tasviridir. Egri chiziq talab miqdori oshishi bilan tovar yoki xizmat narxining qanday oʻzgarishini koʻrsatadi. Egri chiziqdagi har bir nuqta isteʼmol talabining miqdori va mos keladigan bozor narxidir. Grafik talab qonunini koʻrsatadi, agar narx koʻtarilsa, odamlar kamroq narsani sotib oladi va aksincha. Kotlerga koʻra, sakkizta talab holati boʻlishi mumkin:

1. Salbiy talab – isteʼmolchilar mahsulotni yoqtirmaydilar va hatto undan qochish uchun pul toʻlashlari mumkin.
2. Mavjud boʻlmagan talab – isteʼmolchilar mahsulotdan bexabar yoki unga qiziqmasligi mumkin.
3. Yashirin talab – Isteʼmolchilar mavjud mahsulot bilan qondirilmaydigan kuchli ehtiyojga ega boʻlishi mumkin.
4. Talabning pasayishi – Isteʼmolchilar mahsulotni kamroq sotib olishni boshlaydilar yoki umuman sotib olmaydilar.
5. Noqonuniy talab – Isteʼmolchi xaridlari mavsumiy, oylik, haftalik, kunlik va hatto soatlik asosda oʻzgarib turadi.
6. Toʻliq talab – Isteʼmolchilar bozorga chiqarilgan barcha mahsulotlarni munosib ravishda sotib olishadi.
7. Haddan tashqari talab – koʻproq isteʼmolchilar mahsulotni qondirishdan koʻra sotib olishni xohlashadi.
8. Notoʻgʻri talab – Isteʼmolchilar nomaqbul ijtimoiy oqibatlarga olib keladigan mahsulotlarga jalb qilinishi mumkin.

Talabning narx egiluvchanligi
-----------------------------

Talabning narx egiluvchanligi – miqdor oʻzgaruvchisi Q ning narx oʻzgaruvchisi P oʻzgarishiga sezgirligining oʻlchovidir. U narxning maʼlum foizga oʻzgarishi natijasida talab miqdori qanday foizga oʻzgarishini koʻrsatib beradi. Shunday qilib, talabning egiluvchanligi −2 boʻlsa, narx 1% ga koʻtarilsa, talab miqdori 2% ga tushishini aytadi. Cheksiz kichik oʻzgarishlar uchun elastiklik (∂Q/∂P)×(P/Q) ga teng.

### Chiziqli talab egri chizigʻi boʻylab egiluvchanlik

Chiziqli talab egri chizigʻining qiyaligi oʻzgarmasdir. Talabning egiluvchanligi talab egri chizigʻini pastga siljitganda doimiy ravishda oʻzgaradi, chunki narxning miqdorga nisbati doimiy ravishda pasayadi. Talab egri chizigʻi y oʻqini kesib oʻtgan nuqtada talab cheksiz elastik boʻladi, chunki elastiklik formulasining maxrajida paydo boʻladigan *Q* oʻzgaruvchisi nolga teng. Talab egri chizigʻi x oʻqini kesib oʻtgan nuqtada elastiklik nolga teng, chunki elastiklik formulasining suratida koʻrinadigan oʻzgaruvchi *P* nolga teng. Chiziqli talab egri chizigʻining bir nuqtasida talab unitar elastik boʻladi: bir egiluvchanlik. Yuqori narxlarda egiluvchanlik 1 dan katta boʻladi: talab elastik deb ataladi, chunki foiz miqdori oʻzgarishi narx oʻzgarishidan kattaroqdir. Birlik egiluvchanligi nuqtasidan past boʻlgan narxlar uchun elastiklik 1 dan kichik boʻladi va talab noelastik deyiladi.

### Doimiy narx egiluvchanligi talabi

Talabning doimiy egiluvchanligi qachon yuzaga keladi {\displaystyle Q=aP^{c}} bu yerda, *a* va *c* parametrlar va doimiy narx egiluvchanligi {\displaystyle c\leq 0.}

### Mutlaqo noelastik talab

Mukammal noelastik talab vertikal talab egri chizigʻi bilan ifodalanadi. Talabning mukammal narx egiluvchanligi sharoitida narx talab miqdoriga taʼsir qilmaydi. Narx qanchalik past yoki yuqori boʻlishidan qatʼi nazar, tovarga boʻlgan talab bir xil boʻlib qoladi. Talabning (deyarli) toʻliq elastik boʻlmagan tovarlari odatda oʻrnini bosmaydigan tovarlardir. Masalan, insulin deyarli elastik emas. Qandli diabetga omon qolish uchun insulin kerak, shuning uchun narxning oʻzgarishi talab qilinadigan miqdorga taʼsir qilmaydi. Insulin mutlaqo noelastik emas, chunki haddan tashqari yuqori narx baʼzi odamlarning insulinni butunlay sotib ololmasligiga olib keladi. Boshqa tomondan, agar insulin juda arzon narxda sotilgan boʻlsa, baʼzi odamlar, agar ilgari uni sotib olishga qodir boʻlmasa, koʻproq insulin sotib olishlari mumkin edi. Haddan tashqari narxlarning taʼsiri tufayli hech qanday tovarni haqiqatan ham mukammal darajada egiluvchan deb boʻlmaydi.

Bozor tuzilishi va talab egri chizigʻi
--------------------------------------

Mukammal raqobat bozorlarida talab egri chizigʻi, oʻrtacha daromad egri chizigʻi va marjinal daromad egri chizigʻi bir-biriga toʻgʻri keladi va bozor bahosida gorizontal boʻladi. Talab egri chizigʻi mukammal elastik boʻlib, oʻrtacha va marjinal daromad egri chiziqlariga toʻgʻri keladi. Iqtisodiy sub’yektlar narxni oluvchilardir. Mukammal raqobatbardosh firmalarning bozor kuchi nolga teng; yaʼni ular ayirboshlash shartlariga taʼsir qilish qobiliyatiga ega emasdirlar. Toʻliq raqobatbardosh firmaning qarorlari ishlab chiqarish boʻlsa, qancha miqdorda ishlab chiqarish bilan chegaralanadi. Toʻliq raqobatbardosh boʻlmagan bozorlarda talab egri chizigʻi manfiy qiyshaygan va alohida marjinal daromad egri chizigʻi mavjud. Mukammal raqobatbardosh boʻlmagan bozordagi firma narx belgilovchi hisoblanadi. Firma qancha ishlab chiqarishni yoki qanday narxni belgilashni hal qilishi mumkin. Bir oʻzgaruvchini hal qilishda firma, albatta, boshqa oʻzgaruvchini aniqlaydi.

Teskari talab funksiyasi
------------------------

Uning standart shaklida chiziqli talab tenglamasi shunday koʻrinishda boʻladi: Q = a – bP. Yaʼni, talab miqdori narxning funksiyasidir. Teskari talab tenglamasi yoki narx tenglamasi narxni talab miqdorining f funksiyasi sifatida qabul qiladi: P = f(Q). Teskari talab tenglamasini hisoblash uchun talab tenglamasidan P ni hisoblash kifoya. Misol uchun, agar talab tenglamasi Q = 240 – 2P boʻlsa, teskari talab tenglamasi P = 120 – .5Q boʻladi, uning oʻng tomoni teskari talab funksiyasidir.

Teskari talab funksiyasi jami va marjinal daromad funksiyalarini chiqarishda foydalidir. Umumiy daromad narx, P, miqdorni, Q yoki TR = P×Q ga teng. Jami daromad funksiyasini chiqarish uchun teskari talab funksiyasini Q ga koʻpaytiring: TR = (120 – .5Q) × Q = 120Q – 0,5Q². Marjinal daromad funksiyasi umumiy daromad funksiyasining birinchi hosilasidir; bu yerda MR = 120 – Q. Eʼtibor bering, MR funksiyasi ushbu chiziqli misoldagi teskari talab funksiyasi bilan bir xil y-kesishmaga ega; MR funksiyasining x-kesishmasi talab funksiyasi qiymatining yarmiga teng, MR funksiyaning qiyaligi esa teskari talab funksiyasidan ikki baravar yuqori. Bu munosabat barcha chiziqli talab tenglamalari uchun amal qiladi. MRni tezda hisoblashning ahamiyati shundaki, bozor tuzilishidan qatʼi nazar, firmalar uchun foydani maksimal darajada oshirish sharti marjinal daromad marjinal xarajatlarga (MC) teng boʻlgan joyda ishlab chiqarishdir. MC ni olish uchun umumiy xarajatlar funksiyasining birinchi hosilasi olinadi. Masalan, xarajat, C, 420 + 60Q + Q2 ga teng deb faraz qiling. Keyin MC = 60 + 2Q. MR ni MC ga tenglashtirish va Q ni yechish Q = 20 ni beradi. Shunday qilib, 20 – maksimal foyda miqdori: foydani koʻpaytiruvchi narxni topish uchun Q qiymatini teskari talab tenglamasiga qoʻshing va P ni hal qiling.

Qoldiq talab egri chizigʻi
--------------------------

Muayyan firma oldida turgan talab egri chizigʻi qoldiq talab egri chizigʻi deb ataladi. Qoldiq talab egri chizigʻi – bu sanoatdagi boshqa firmalar tomonidan maʼlum narxda qondirilmaydigan bozor talabi. Qoldiq talab egri chizigʻi bozor talabi egri chizigʻi D§, minus boshqa tashkilotlar taklifi, So§: Dr§ = D§ – So§

Talab funksiyasi va umumiy daromad
----------------------------------

Agar talab egri chizigʻi chiziqli boʻlsa, u holda u quyidagi koʻrinishga ega boʻladi: p = a – b\*q, bu yerda, p – tovarning narxi va q – talab miqdori. Egri chiziq va vertikal oʻqning kesishmasi a bilan ifodalanadi, yaʼni hech qanday miqdor talab qilinmagandagi narxni bildiradi. Va b esa talab funksiyasining qiyaligi. Agar talab funksiyasi shunday koʻrinishga ega boʻlsa, jami daromad talab miqdorini tovar narxiga teng boʻlishi kerak, uni quyidagicha ifodalash mumkin: TR= q\*p = q(a-bq).

Kompyuter firmasiga talab egri chizigʻi haqiqatan ham tekismi?
--------------------------------------------------------------

Mikroiqtisodiyotning deyarli har bir kirish matni mukammal raqobatbardosh firma oldida turgan talab egri chizigʻini tekis yoki gorizontal sifatida tasvirlaydi. Gorizontal talab egri chizigʻi mukammal elastikdir. Agar bozorda n ta bir xil firma mavjud boʻlsa, har qanday firma duch keladigan PED talabining egiluvchanligi shunga teng boʻladi:

PED mi = nPEDm – (n – 1) PES
Bu yerda, PED m – talabning bozor egiluvchanligi, PES – boshqa firmalarning har birining taklif egiluvchanligi va (n −1) – boshqa firmalar soni deb ataladi. Ushbu formula ikkita narsani ifodalaydi. Talab egri chizigʻi mutlaqo elastik emas va agar sanoatda koʻplab firmalar mavjud boʻlsa, har qanday alohida firma uchun talabning egiluvchanligi juda yuqori boʻladi va firma oldida turgan talab egri chizigʻi deyarli tekis boʻladi.

Masalan, sanoatda 80 ta firma bor va sanoat uchun talab egiluvchanligi −1,0 va taklifning narx egiluvchanligi esa 3 ga teng deb faraz qilaylik. Keyin

PEDmi = (80 x (-1)) – (79 x 3) = −80 – 237 = −317
Yaʼni firma PED bozordagi PEDdan 317 marta elastikroq. Agar firma oʻz narxini „bir foizning oʻndan biriga koʻtarsa, talab deyarli uchdan biriga kamayadi". Agar firma oʻz narxini bir foizning oʻndan uch qismiga oshirsa, talab miqdori deyarli 100% ga kamayadi. Bir foizning oʻndan uch qismi firmaning narx belgilash qobiliyatining samarali diapazonini anglatadi, chunki narxlarni yuqori foizga oshirishga boʻlgan har qanday urinish talab miqdorini samarali ravishda nolga tushiradi.

Iqtisodiyotda talabni boshqarish
--------------------------------

Iqtisodiyotda talabni boshqarish – bu inqirozdan qochish uchun iqtisodiy yoki umumiy talabni nazorat qilish sanʼati yoki fanidir. Bunday boshqaruv Keyns makroiqtisodiyotidan ilhomlangan va Keyns iqtisodi baʼzan talab iqtisodiyoti deb ham ataladi.

Talabni boshqarishda tovarlar va xizmatlar ishlab chiqaruvchi kompaniyalar uchun belgilangan jarayonlar, imkoniyatlar va tavsiya etilgan xatti-harakatlar toʻplami mavjud. Maishiy elektronika va tovarlar ishlab chiqaruvchi kompaniyalar koʻpincha talab zanjirlariga talabni boshqarish amaliyotini qoʻllashda yetakchilik qiladi; talabni boshqarish natijalari talabga taʼsir qilish siyosati va dasturlari, shuningdek, foydalanuvchilar va isteʼmolchilar uchun mavjud boʻlgan raqobat va variantlarning aksidir. Talabni samarali boshqarish „yopiq sikl" konsepsiyasiga amal qiladi, bunda talab rejalari natijalari boʻyicha fikr-mulohazalar natijalarni bashorat qilish imkoniyatini yaxshilash uchun rejalashtirish jarayoniga qaytariladi. Koʻpgina amaliyotlar tizim dinamikasi elementlarini aks ettiradi. Oʻzgaruvchanlik talabning rejalar va prognozlarga oʻzgarishiga eʼtibor qaratish kabi muhim masala sifatida eʼtirof etilmoqda.

Har xil turdagi tovarlarga talab
--------------------------------

**Salbiy talab:** Agar mahsulotga bozor munosabati salbiy boʻlsa, bu odamlar xizmatning xususiyatlari va taklif qilinadigan imtiyozlardan xabardor emasligini koʻrsatadi. Bunday sharoitda xizmat koʻrsatuvchi firmaning marketing boʻlimi potensial xaridorlarning ruhiyatini tushunishi va xizmatni rad etishning asosiy sababini aniqlashi kerak. Masalan: yoʻlovchilar avtobus konduktorining avtobusga chiqish chaqiruvini rad etsalar. Xizmat koʻrsatuvchi firma potensial xaridorlarning tushunmovchiligini bartaraf etish uchun tegishli strategiyani ishlab chiqishi kerak. Salbiy talabni ijobiy talabga aylantirish uchun strategiya ishlab chiqilishi kerak.

**Talab yoʻq:** Agar odamlar bilmagan, xizmat haqida yetarli maʼlumotga ega boʻlmasa yoki isteʼmolchining befarqligi tufayli bunday talab holati yuzaga kelishi mumkin. Kompaniyaning marketing boʻlimi reklama kompaniyalariga eʼtibor qaratishi va potensial mijozlarning firma xizmatlaridan foydalanish sabablarini yetkazishi kerak. Xizmatlarni farqlash bozorda talab boʻlmagan vaziyatda raqobat qilish uchun ishlatiladigan mashhur strategiyalardan biridir.

**Yashirin talab:** har qanday vaqtda jamiyatning barcha ehtiyojlari va ehtiyojlarini toʻliq qondirishni taʼminlaydigan xizmatlar toʻplamiga ega boʻlish mumkin emas. Bozorda kerakli narsalar va mavjudlar oʻrtasida tafovut mavjud. Istalganlik va mavjudlik oʻrtasidagi boʻshliqni toʻldirish uchun har doim yaxshiroq va yangi takliflarni qidirish mavjud. Yashirin talab har qanday vaqtda har qanday iqtisodiyotning hodisasidir, uni xizmat koʻrsatuvchi firmalar biznes imkoniyati sifatida koʻrib chiqishlari kerak va ular oʻz vaqtida bunday imkoniyatlarni aniqlash va ulardan foydalanishga yoʻnaltirilishi kerak. Misol uchun, oddiy avtobusda sayohat qilayotgan yoʻlovchi hashamatli avtobusda sayohat qilishni orzu qiladi. Shuning uchun yashirin talab – bu orzu qilinganlik va mavjudlik oʻrtasidagi boʻshliqdan boshqa narsa emas.

**Mavsumiy talab:** Baʼzi xizmatlar yil davomida talabga ega emas va faqat maʼlum bir vaqt oraligʻida talab qilinishi mumkin. Butun dunyoda fasllar turli xildir. Mavsumiy talablar xizmat koʻrsatuvchi tashkilotlar uchun koʻplab muammolarni keltirib chiqaradi, masalan, quvvatlarning boʻsh qolishi, belgilangan xarajatlar, marketing va reklama uchun ortiqcha xarajatlar kabi. Buni bartaraf etish uchun firmalar tomonidan qoʻllaniladigan strategiyalar talabni mavsumiy boʻlishi uchun mijozlarning xizmatlardan foydalanish odatini rivojlantirish yoki mavsumdan tashqari davrda dunyoning boshqa joylarida bozorlarni tanib olishni oʻz ichiga olishi mumkin. Shunday qilib, bu dunyoning turli burchaklarida tegishli mavsumga ega boʻlgan turli bozorlarni nishonga olish imkoniyatini taqdim etadi. Masalan, Rojdestvo kartalariga boʻlgan ehtiyoj yiliga bir marta paydo boʻladi.

Bozorning turli segmentlarida talab shakllarini oʻrganish kerak. Xizmat koʻrsatish tashkilotlari har xil vaqt oraligʻida oʻzlarining xizmatlar takliflari bilan bogʻliq oʻzgaruvchan talablarni doimiy ravishda oʻrganishlari kerak. Ular talabning oʻzgarishini aniqlash uchun tizimni ishlab chiqishlari kerak, bu ularga talab davrlarini bashorat qilishda yordam beradi. Talablar tasodifiy oʻzgarib turadi; shuning uchun ular har kuni, haftalik yoki oylik ravishda kuzatilishi kerak.

Foydalanilgan adabiyotlar:
--------------------------

1. ↑  O'Sullivan, Arthur*. Economics: Principles in Action*. Upper Saddle River, New Jersey: Pearson Prentice Hall, 2003 — 79 bet. ISBN 9780131334830.
2. ↑  Kotler, Philip & Keller, Kevin L. (2015). Marketing Management, 15th Edition. Harlow, Pearson ISBN 1-292-09262-9
3. ↑  Colander, David C. Microeconomics 7th ed. pp. 132–133. McGraw-Hill 2008.
4. ↑  The perfectly competitive firm’s demand curve is not in fact flat. However, if there are numerous firms in the industry the demand curve of an individual firm is likely to be extremely elastic, for a discussion of residual demand curves see Perloff (2008) at pp. 245–246.
5. ↑  The form of the inverse linear demand equation is P = a/b – 1/bQ.
6. ↑  Samuelson, W & Marks, S. Managerial Economics 4th ed. p. 37. Wiley 2003.
7. 1 2 3  Perloff, Jeffrey M.*. Microeconomics*, 2008 — 243–246 bet.