**Harbiy jasorat xochi** (shuningdek, **"Harbiy jasorat uchun" xochi**; fransuzcha: *Croix de la Valeur militaire*) — bu Fransiyadagi tinchlikparvarlik missiyalari va Fransiyadan tashqarida xavfsizlik va taʼmirlash operatsiyalari paytida, shuningdek, davlat hokimiyatini himoya qilish, razvedka missiyalari va garovga olinganlarni ozod qilish boʻyicha maxsus missiyalar paytida jangovar vaziyatlardagi farq uchun beriladigan fransuz unvonidir.

Tarixi
------

 Mukofotlanganlarga taqdim etish uchun tayyorlangan harbiy jasoratning xochlari
 Fransiya xorijiy legionining 2-chet el parashyut polkining bayrogʻida uchta palma novdalari bilan Harbiy jasorat xochi.
Jazoir urushi paytida, 1956-yilga kelib, fransuz harbiy rahbariyati jang paytida ajralib turadigan fransuz askarlarini mukofotlash masalasiga duch keldi. Ularning nizomi Harbiy xochlarni topshirishga ruxsat bermadi, chunki rasmiy ravishda Jazoirdagi vaziyat harbiy operatsiya emas, balki kuch va huquqni qoʻllash amaliyoti deb hisoblangan. 1956-yil 11-aprelda **"Harbiy jasorat" medali** (fransuzcha: *médaille de la Valeur militaire*)taʼsis etilgan. Oʻsha yili Quruqlikdagi qoʻshinlar davlat kotibi yangi mukofot maqomini 1956-yil 12-oktabrdagi farmon bilan tasdiqlangan Harbiy xochga oʻxshash darajaga koʻtarishni taklif qildi — „Harbiy jasorat" medali „**Harbiy** jasorat" deb oʻzgartirildi. **Xoch**, belgilarning koʻrinishini oʻzgartirishiz qoldirildi.

2011-yilgacha Harbiy sharaf xochi yagona individual mukofot edi. 2011-yil 9-noyabrdagi Farmon bilan harbiy qismlarni mukofotlash joriy etildi, shuningdek, chet elliklarni mukofotlash qonuniylashtirildi.

2011-yil 28-noyabrda armiya ordenlarida kamida ikki marta Harbiy jasorat xochi bilan belgilangan boʻlinmalarning harbiy xizmatchilari kiyish uchun Gullar xochining Harbiy xochi lentasini ishlab chiqaruvchi (palma novdasi bilan) oʻrnatildi.

Mukofotlash shartlari
---------------------

Harbiy jasorat xochi — fuqarolik va harbiy qismlardan tashqari qurolli kuchlar aʼzolariga tashqi topshiriqlar va jamoat xavfsizligini taʼminlash va qonun va tartibni tiklash boʻyicha operatsiyalar paytida jangovar harakatlardagi qahramonlik uchun, shu jumladan BMT tinchlikparvar missiyalari va NATO operatsiyalarida ishtirok etganligi uchun beriladigan mukofot. Xochni topshirish sanalari va joylari Mudofaa vazirining buyrugʻi bilan eʼlon qilinadi. Amalga oshirilgan harakatlarning ahamiyatiga qarab, harbiy hokimiyatning turli darajalarida xoch huquqini berish uchun jasoratni tavsiflovchi buyruqlar chiqariladi. Shu bilan birga, transvers bandga mos keladigan oʻziga xos belgi qoʻllaniladi:

bronza yulduz — polk yoki brigada (dengiz flotida suzuvchi boʻlinma, boʻlinma, havo guruhi yoki suv osti eskadroni, Harbiy havo kuchlarida havo brigadasi) uchun;
kumush yulduz — diviziyaga orden berilganligi uchun (dengiz flotidagi eskadron, flotiliya, Harbiy havo kuchlarida havo boʻlinmasi);
zarhal yulduz — armiya korpusiga orden berilgan taqdirda (dengiz flotida dengiz floti, havo kuchlarida havo korpusi);
bronza palma novdasi — armiya uchun buyurtma boʻlgan taqdirda (dengiz floti, havo armiyasi, milliy jandarmeriya uchun);
kumush palma novdasi — beshta bronza shoxlarini almashtiradi.
Armiya uchun buyruqlar faqat Mudofaa vazirining imzosi bilan chiqariladi, boshqa darajadagi buyruqlar esa Mudofaa vaziri yoki Qurolli Kuchlar Bosh shtabi boshligʻi tomonidan imzolanadi. Harbiy qismlarni va chet el fuqarolarini mukofotlash toʻgʻrisidagi buyruqlar faqat Mudofaa vaziri tomonidan imzolanadi. Agar bir xil jasorat uchun buyruqlar bir vaqtning oʻzida bir nechta darajalarda berilsa, eng yuqori darajadagi orden quyi darajadagi ordendan ustun turadi.

2005-yilda mukofot nizomiga baʼzi oʻzgartirishlar kiritildi: endi xoch davlat hokimiyatini himoya qilish, razvedka operatsiyalari va garovga olinganlarni ozod qilish boʻyicha maxsus vazifalarda ishtirok etish uchun ham olinishi mumkin edi. Bunday hollarda taqdirlash buyrugʻi darajasidan qatʼi nazar, istalgan vaqtda va faqat Mudofaa vazirining imzosi bilan chiqarilishi mumkin.

Harbiy jasorat xochi bilan vafotidan keyin mukofotlashga ham ruxsat beriladi.

Nogironlikka olib kelgan operatsiyalar davomida jarohatlangan yoki yaralangan va xizmatlari uchun Faxriy legion ordeni yoki Harbiy medal bilan taqdirlangan shaxslar bir vaqtning oʻzida kaft novdasi bilan Harbiy jasorat xochi huquqlarini oladilar.

Harbiy jasorat xochi oluvchiga (yoki uning merosxoʻrlariga) bepul, bosma diplom bilan taqdirlash toʻgʻrisidagi buyruqdan koʻchirma ilova qilinadi va xorijiy harbiy harakatlar teatrlarining jangovar xochidan keyin darhol kiyiladi. Takroriy mukofotlar taqdirda, xochning faqat bitta nusxasi taqiladi va takroriy mukofotni koʻrsatadigan lentaga qoʻshimcha nishonlar (yulduzlar yoki novdalar) biriktiriladi. Armiyada orden bilan taqdirlash davlat ordenlari va harbiy medallar uchun qoʻshimcha pensiya olish huquqini beradi.

Harbiy qismlarga beriladigan harbiy jasorat xochi qismning rasmiy gerbiga (banner, etalon va boshqalar) biriktirilgan. Birlik komandiri yetakchilik uchun medal bilan taqdirlanadi.

Xoch bilan taqdirlanganlar Milliy Harbiy xochlar va Harbiy jasorat xochi (fransuzcha: *Association nationale des Croix de Guerre et de la Valeur militaire*) assotsiatsiyasiga qoʻshilish huquqiga ega, 1919-yilda tashkil etilgan.

1956-yilgi xoch asosan askarlar uchun moʻljallangan edi, ammo tinchlikni saqlash amaliyotida qatnashgan tinch aholi uchun sharoitlar yaratilgan. 2005-yil 2-dekabrda ushbu qoidaga faqat Mudofaa vazirligining xorijdagi rasmiy missiyalarida boʻlgan fuqarolik xodimlarini mukofotlash maqsadida oʻzgartirish kiritildi. Dastlab xoch xorijiy harbiylar yoki hukumat aʼzolariga berilmagan. Ushbu cheklov 2011-yil 9-noyabrda fransuz kuchlari bilan birgalikdagi operatsiyalarda jasorat koʻrsatganligi yoki jasoratli xizmatlari uchun olib tashlandi.  2011-yildan buyon fransuz va xorijiy harbiy qismlarga jamoaviy mukofotlar berilishi mumkin. Agar birlik ikki marta eng yuqori darajada xoch bilan bezatilgan boʻlsa, medalni uniformaga taqish mumkin.

Xochning toʻrtta birinchi darajasi Chef d'état-major des Armées (Birlashgan shtab boshliqlari raisi) tomonidan berilishi mumkin *, ammo* Palma bilan bezatilgan xoch faqat Mudofaa vaziri (Mudofaa vaziri) tomonidan beriladi.

Mukofotlar
----------

Bir necha ming kishi Harbiy jasorat xochi bilan taqdirlangan. 20-asrning ikkinchi yarmi va 21-asrning boshlarida fransuz harbiylari koʻplab politsiya operatsiyalari va harbiy toʻqnashuvlarda qatnashgan. Xochning birinchi mukofoti Shimoliy Afrikada politsiya faoliyatidagi mukammalligi uchun berilgan (Tunis 1952—1956, Marokash 1953—1956, Jazoir 1954—1962, Mavritaniya 1957-1960). Keyingi operatsiyalar va missiyalar: Chad (1968), Zair, Somali, Ruanda (1993), sobiq Yugoslaviya (1992-yildan), Kot-d’Ivuar (2002—2007), Liberiya (2003)), Gaiti (2004), Livan (2005) va boshqalar taqdirlangan.

Mukofotlarning keskin ortishi 2009—2010-yillarda kuzatildi, bu Afgʻonistondagi faol operatsiyalar bilan bogʻliq edi. Shunday qilib, agar 2007-yilda xochda 189 ta vakillik boʻlsa, 2008-yilda — 558 ta, keyin 2009-yilda — 1652 va 2010-yilda — 1755 ta vakillik boʻlgan. 2010-yilda Harbiy jasorat xochining 1281 ta buyrugʻi tasdiqlandi.

2011-yil 11-noyabr, Fran-siya uchun halok boʻlgan askarlar xotirasiga bagʻishlangan marosimda (fransuzcha: *Cérémonie d’hommage aux soldats morts pour la France*), Fransiya prezidenti Nikolya Sarkozi Harbiy jasorat xochining birinchi jamoaviy mukofotlarini topshirdi. Palma novdasi bilan xochni Afgʻonistondagi (Pomir operatsiyasi, 2001-yildan beri), Si-Kte d’Ivuar (Unicorn operatsiyasi, 2002—2007) va Liviyadagi (Harmattan operatsiyasi, 2011) operatsiyalarda oʻzini koʻrsatgan 12 ta harbiy qism va tuzilmalar qabul qildi. Shu bilan birga, yana 24 ta boʻlinma va muassasalarni Harbiy jasorat xochlari bilan taqdirlash toʻgʻrisida buyruqlar imzolandi.

Tashqi koʻrinish
----------------

 Xochning teskari tomoni
Medal (1956-yil aprel — oktabr)
Bronza medali 30 mm diametrli disk shaklida. Profilning oʻng tomonida Mariannaning harbiy zirhdagi byusti va dafna gulchambari bilan dubulgʻasi joylashgan. Doira ichida „RÉPUBLIQUE FRANÇAISE" yozuvi bor. Orqa tomonda toʻrt qatorli yozuv bor: „MÉDAILLE/DE LA/VALEUR/MILITAIRE", dafna va eman novdalaridan gulchambar bilan oʻralgan. Medalning koʻzi bor, u orqali oval dafna gulchambariga osilgan. Medalning tasmasi gulchambar orqali oʻtkaziladi.

Kesib oʻtish
Qisqa va kengroq qoʻllar bilan bir xil xochga oʻrnatilgan choʻzilgan qoʻllari („pate") bilan teng uchli xoch shaklida silliq bronza nishondir. Xochning old tomonining markazida keng dumaloq medalyon joylashgan. Medalyon markazining oʻng tomonida dafna gulchambaridagi Marianna boshining profil tasviri bor. Medal oldida „RÉPUBLIQUE FRANÇAISE" yozuvi bor. Markazdagi xochning teskari tomonida tor halqali dumaloq medalyon bor. Medalyon markazida toʻrt qatorli yozuv bor: „CROIX/DE LA/VALEUR/MILITAIRE" (birinchi va oxirgi soʻzlar kamon shaklida qilingan). Medalyon atrofida yelkalari xoch boʻlgan dafna gulchambari oʻyilgan. Xochning oʻlchami 36 × 36 mm. Yuqori qismida xochning halqali koʻzi mavjud boʻlib, u orqali xochning lentasi oʻtkaziladi.

Tasma
Kengligi 36 mm, uchta oq chiziqli qizil lenta: markazda 7 mm va chekkalarida 2 mm hoshiya bor.

Manbalar
--------

1. ↑   *Circulaire n°13913/SDBC/DECO créant une fourragère à la couleur croix de la Valeur militaire*. .
2. ↑   *Décret n°2005-1493 du 2 décembre 2005 modifiant le décret n°56-371 du 11 avril 1956 portant création de la croix de la Valeur militaire*. .
3. ↑  „Code de la Légion d’honneur et de la médaille militaire. Articles R39, R40, R41" (fr).  Legifrance.gouv.fr. 27-dekabr 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 14-dekabr 2014-yil.
4. 1 2   *Instruction n°685/DEF/CAB/SDBC/DECO/A du 22 janvier 2014 fixant les modalités d'application du décret n°56-371 du 11 avril 1956 modifié portant création d'une croix de la Valeur militaire*. .
5. ↑  „Définition" (fr).  Association nationale des Croix de Guerre et de la Valeur militaire. 2-dekabr 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 23-noyabr 2014-yil.
6. ↑  H.-J. Fournier. La marque du courage 2005. sfn error: no target: CITEREFH.-J.\_Fournier.\_La\_marque\_du\_courage2005 (help)
7. ↑  *Philippe Chapleau.* „Les rémunérations en opex : le coup de projecteur du Haut comité d'évaluation de la condition militaire" (fr).  Lignes de défense (19-sentyabr 2011-yil). 11-avgust 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 14-dekabr 2014-yil.
8. ↑  „Dossier de Presse: Hommage de la Nation aux soldats morts pour la France" (fr).  Lignes de défense (11-noyabr 2011-yil). 15-noyabr 2011-yilda asl nusxadan 11 novembre 2011\_V2\_09112011.pdf arxivlandi. Qaraldi: 14-dekabr 2014-yil.
9. ↑   *Décret n°56-1048 du 12 octobre 1956 portant création d’une croix de la Valeur militaire et modifiant le décret n°56-371 du 11 avril 1956*. .
10. ↑   *Décret n°56-371 du 11 avril 1956 portant création d'une médaille de la Valeur militaire*. .

Adabiyotlar
-----------

* Henry-Jacques Fournier.*. La marque du courage: croix de guerre, valeur militaire*. Paris: LBM, 2005 — 148—174 bet. ISBN 2-915347-35-2.
* Jacques Demougin.*. Les décorations françaises*. Paris: Trésor du patrimoine, 2004 — 37 bet. ISBN 2-912511-34-8.
* André Souyris-Rolland.*. Guide des ordres, décorations et médailles militaires françaisses et étrangères: 1814—1963*, Le Guide français des ordres, décorations et médailles. Paris: Public-réalisation, 1979.

Havolalar
---------

* *Marc Champenois.* „Croix de la Valeur militaire" (fr).  Ordres et Décorations de France. 28-sentyabr 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 14-dekabr 2014-yil.