Amur havzasi. Nerchinsk Shilka tog'ining bir qismida joylashgan. Stanovoy tizmasi Amur havzasining shimoliy chekkasi bo'ylab cho'zilgan.
 XVII—XIX asrlarda rus-xitoy chegarasidagi oʻzgarishlar
**Nerchinsk shartnomasi** (Xitoy tilida: 尼布楚條約) - 1689-yilda imzolangan Rossiya podsholigi va Xitoyning Sin sulolasi oʻrtasidagi birinchi shartnoma. Ruslar Amur daryosining shimolidagi Stanovoy tizmasigacha bo'lgan hududdan voz kechdilar va Argun daryosi va Baykal ko'li orasidagi hududni saqlab qoldilar. Argun daryosi va Stanovoy tizmasi bo'ylab bu chegara 1858 yildagi Aigun shartnomasi va 1860-yildagi Pekin konventsiyasi orqali Amurning qo'shilishigacha davom etdi. U Xitoyda rus tovarlari uchun bozorlarni ochdi va ruslarga Xitoy zahiralari va boyliklaridan foydalanish imkonini berdi.

Shartnoma 1689-yil 27-avgustda Nerchinskda imzolangan Imzolovchilar Kansi imperatori nomidan Songgotu va rus podsholari Pyotr I va Ivan V nomidan Fyodor Golovin edi.

Nufuzli versiya lotin tilida bo'lib, rus va manjur tillariga tarjima qilingan, ammo bu versiyalar sezilarli darajada farq qilgan. Keyingi ikki asr davomida rasmiy xitoycha matn mavjud emas edi, lekin chegara belgilari manjur, rus va lotin tillari bilan birga xitoy tilida ham yozilgan edi.

Keyinchalik, 1727-yilda Kiaxta shartnomasi Argun g'arbidagi hozirgi Mo'g'uliston chegarasini aniq belgilab berdi va karvon savdosi uchun yo'l ochdi. 1858-yilda (Aygun shartnomasiga ko`ra) Rossiya Amur shimolidagi yerni qo'shib oldi va 1860-yilda (Pekin shartnomasiga ko`ra) Vladivostokgacha bo'lgan qirg'oqlarni o`ziga qo`shib oldi. Hozirgi chegara Argun, Amur va Ussuri daryolari bo'ylab o'tadi.

Nomlanishi
----------

Nerchinsk shartnomasi boshqa tillarda quyidagicha yozilgan:

* lotincha: *Pactum Nertschiae*
* ruscha: *Нерчинский договор* (transliteratsiya : *Nerčinskij dogovor*)
* Manjur : ᠨᡳᠪᠴᡠ ‍ᠪᠣᠵᡳ  
  
  
  
‍ᡳ ᠪᠣᠵᡳ ᠪᡳᡨᡥᡝ , (Möllendorff transliteratsiyasi: *nibcoo-i bade bithe*)
* xitoycha: 尼布楚条约;

Tarixi
------

 1734-yildagi xaritada ko'rsatilganidek, "Xitoy tatariyasi" ning shimoliy chegarasi Nerchinskda joylashgan Xitoy-Rossiya chegara chizig'i edi. Nerchinskning o'zi xaritada (chegaraning Rossiya tomonida) ko'rsatilgan.
 Sin imperiyasi viloyatlari sariq rangda, harbiy gubernatorliklari va protektoratlari yashil rangda, asosiy hududi to'q sariq rangda.
Taxminan 1640-yildan boshlab ruslar shimoldan Amur havzasiga, o'sha paytda Min sulolasini zabt qilishni endigina boshlagan Sin sulolasi tomonidan da'vo qilingan yerlarga kirishdi. Sinlar, 1680-yillarga kelib, Xitoyni zabt etishni to`liq yakunladi va janubdagi so'nggi Min merosxo`r davlatlarini yo'q qildi. Sin sulolasi Xitoyni qat'iy nazorat qilgan holda, hukmron Aisin Gioro urug'ining qadimiy vatani bo'lgan Manjuriyada rus bosqinchiligi bilan shug'ullanish imkoniyatiga ega edi. 1685-yilga kelib ruslarning aksariyati bu hududdan quvib chiqarildi.

1685-yilda Albazindagi birinchi g'alabadan so'ng, Sin hukumati podshohga (lotin tilida) tinchlik o'rnatishni taklif qilgan va rus ozodlik qo`shinlarining Amurni tark etishini talab qilgan ikkita maktub yubordi. Rossiya hukumati Amurni himoya qilib bo'lmasligini bilib, g'arbdagi voqealarga ko'proq e'tibor qaratib, Fyodor Golovinni vakil sifatida sharqqa yubordi. Golovin 1686-yil yanvar oyida 500 streltsy (piyoda o`qchi armiya) bilan Moskvadan jo'nab ketdi va 1687-yil oktabr oyida Baykal ko'li yaqinidagi Selenginskka yetib keldi va u yerdan oldin razvedkachilarni yubordi. Uchrashuv 1688-yilda Selenginskda bo'lishiga kelishib olindi. Bu vaqtda Galdan boshchiligidagi oyratlar (g'arbiy mo'g'ullar) Selenginsk va Pekin o'rtasidagi hududda sharqiy mo'g'ullarga hujum qilishlari muzokaralarni kechiktirishga sabab bo`ldi. Jangdan qochish uchun Golovin sharqqa Nerchinskga ko'chib o'tdi, u yerda muzokaralar bo'lib o'tishi kerak edi. Songgotu qo'mondonligi ostida 3000 dan 15 000 gacha bo'lgan Sin qo'shinlari 1689-yil iyun oyida Pekinni tark etib, iyul oyida Nerchinskka yetib kelishdi. Muzokaralar 22-avgustdan 6-sentabrgacha davom etdi.

Foydalanilgan til lotin edi, tarjimonlar ruslar uchun Andrey Bielobocki ismli polyak va xitoyliklar uchun Jesuits Jan-Fransua Gerbillon va Tomas Pereyra edi. Ustunlik bilan bog'liq muammolarning oldini olish uchun chodirlar yonma-yon o'rnatildi, shunda ikkala tomon ham bir-birining qabuliga borayotgandek ko`rinmasdi. Rossiyaning shartnomani qabul qilishi, Min davrida Xitoy diplomatiyasining temir qoidasi bo'lgan uchinchi tomon tilini qabul qilishni pastlik sifatida ko`rishni bekor qilishni talab qildi. Nerchinsk shartnomasida til bilan bog`liq alohida aniq qoidalarning yo'qligi, xitoy tilli xodimlarining bir xil darajada emasligi, Kansi imperatori o'z tilidan konservativ Xan byurokratiyasida manjur tilidan atayin foydalanganligini ko'rsatadi.. Yuan sulolasining Baykal ko'li atrofida yashovchi Onggut va Buryat mo'g'ul qabilalari ustidan hukmronlikni da'vo qilgan Sin imperatori Nerchinsk shartnomasida ularni ruslardan uzoqlashtirishga harakat qilgan.

Sin sulolasi ruslarni Amurdan chiqarishni xohlardi. Sinlar asl Manjuriyaning shimoliy chegarasi bo`lganligi sababli Amurga qiziqish bildirishdi. Sinlar o`sha paytda Oyratlar tomonidan nazorat qilinayotgan Argunning g'arbiy qismiga e'tibor bermasliklari mumkin edi. Xitoyning Kansi imperatori ham oʻzining shimoli-gʻarbida Oʻrta Osiyodagi jungʻor moʻgʻullari bilan muomala qilishga imkon bo`lishi uchun Rossiya bilan hisob-kitob qilishni xohlardi. Sin sulolasi, shuningdek, ko'chmanchilar va qonunbuzarlarning chegaradan o'tib ketishiga yo'l qo'ymaslik uchun aniq belgilangan chegarani xohlardi.

Ruslar, o'z navbatida, Amur himoya qilib bo'lmaydigan hamda savdoni yo'lga qo'yishdan ko'proq manfaatdor ekanliklarini bilishar edi, agar chegara mojarosi hal etilmasa, Kansi imperatori uni to'sib qo'yish bilan tahdid qilgan edi. Golovin Trans-Baykalni egallash va rus savdogarlari uchun Xitoy bozorlariga kirish evaziga Amurdan voz kechish shartini qabul qildi. Ruslar, shuningdek, 1685 va 1686-yillarda Albazindagi rus chegara postini ikki marta bosib olib, o'zlarining qobiliyatlarini namoyish etgan Sin sulolasining harbiy qudrati haqida xulosaga ega edilar.

Bu vaqtda Rossiya Usmonlilar imperiyasi bilan urush boshlagani sababli Uzoq Sharqqa katta kuch yubora olmadi. Shu bilan birga, jung`orlar Mo'g'ulistonni qo'lga kiritib, Sin sulolasiga tahdid solayotgan edilar, shuning uchun Rossiya ham, Sin sulolasi ham imkon qadar tezroq tinchlik shartnomasini imzolashdan manfaatdor edilar.

Chegaralar
----------

Kelishilgan chegara Argun daryosining shimoldan Shilka daryosiga qoʻshilishgacha, Shilkadan "Gorbitsa daryosigacha", Gorbitsadan uning boshlanishiga qadar, soʻngra Stanovoy togʻlari orqali sharq-gʻarbiy suv havzasi boʻylab va Uda daryosi boʻylab (Xabarovsk o'lkasi) janubi-g'arbiy burchakda Oxot dengizigacha belgilandi.

Argʻunning gʻarbiy qismidagi chegara aniqlanmadi (oʻsha paytda bu hudud Oyratlar nazoratida edi). Ikkala tomon ham Uda daryosi oqimi haqida aniq ma'lumotga ega emas edi. Gorbitsani zamonaviy xaritalarda topish qiyin.

Shartnoma tafsilotlari
----------------------

Shartnoma oltita banddan iborat edi: 1 va 2: chegaraning ta'rifi, 3. Albazinni tark etish va buzib tashlash. 4. Shartnomadan oldin ko`chib kelgan qochqinlar qoladi, shartnomadan keyin kelganlar esa qaytarib yuboriladi. 5. Tegishli hujjatlar bilan savdo qilishga ruxsat beriladi. 6. O'rnatiladigan chegara to`siqlari va keyingi mojarolardan qochish uchun umumiy maslahatlar.

Iqtisodiy jihatlar
------------------

Shartnoma "madaniyatlararo muzokaralar g'alabasi" bo'lib, ruslarga qimmatbaho mo'ynalar uchun Xitoy bozorlariga kirish imkonini berdi; Ruslar shimoliy garnizonlar uchun zarur bo'lgan narsalar bilan birga chinni, ipak, oltin, kumush va choy sotib olardilar. Transchegaraviy savdo Sibirdagi Nerchinsk va Kyaxta uchun ko'p millatli xususiyatni yaratdi. Ular rus, Markaziy Osiyo va Xitoy madaniyatlarining o'zaro ta'siri uchun qulay joylarga aylandi. 1720-yillarda daromadli savdo pasayib ketdi, chunki Pyotr I siyosati xususiy tashabbusni cheklab qo'ydi va Sibirning G'arb va Sharq o'rtasidagi asosiy iqtisodiy aloqa rolini tugatdi.

Keyingi rivojlanishlar
----------------------

Rossiyaning Amur daryosiga qiziqishi 1750-yillarda qayta tiklandi. 1757-yilda Fedor Ivanovich Soimonov hududni xaritalash uchun yuborildi. U qisman Xitoy hududida bo'lgan Shilka xaritasini tuzdi, ammo Argun bilan qo'shilish joyiga etib borgach, ortga qaytarildi. 1757-yilda Vasiliy Fedorovich Bradishchev Amurdan foydalanish imkoniyatini tekshirish uchun Pekinga yuborildi. Uni samimiy kutib olishdi va aniq "yoʻq" degan javob berishdi. Shundan so'ng chegarani o`rganish masalasi to'xtatildi.

1799-yilda Adam Iogan fon Krusenstern Kantonga tashrif buyurganida, u Oxotsk-Yakutsk-Kyaxta yo'nalishida ikki yil yoki undan ko'proq vaqtdan farqli o'laroq, besh oy ichida Alyaskadan mo'yna olib kelgan ingliz kemasini ko'rdi. U bu yer usti savdosining o'rnini bosishi mumkinligini taxmin qildi. U dengiz floti vazirligiga esdalik kitobini topshirdi. Ba'zi rasmiy qarshiliklardan so'ng u Kantonda Amerika mo'ynalarini sotishga muvaffaq bo'ldi. U Kronshtadtga qaytgandan keyingina uning Kantonda bo'lishi Rossiyaning O'rta Qirollik bilan savdosi Kyaxta bilan chegaralanishini aniq ko'rsatuvchi farmonga sabab bo'lganini bildi.

Manbalar
--------

1. ↑  Krausse, Alexis Sidney*. Russia in Asia: a record and a study, 1558-1899*. G. Richards, 1899 — 330–31 bet. 26-avgust 2011-yilda qaraldi.
2. ↑  On the difference between version of the treaty, see V. S. Frank, "The Territorial Terms of the Sino-Russian Treaty of Nerchinsk, 1689", *The Pacific Historical Review* 16, No. 3 (August 1947), 265–270.
3. ↑  Journal of the Royal Central Asian Society, 281.
4. ↑  Elman, Benjamin A (2007), "Ming-Qing border defense, the inward turn of Chinese Cartography, and Qing expansion in Central Asia in the Eighteenth Century", in Diana Lary (ed.) *Chinese State at the Borders*. Univ. Wash. Press, pp. 29–56.
5. ↑  Ellman (2007: 47)
6. ↑  Fairbank, John K (1986), *The Great Chinese Revolution: 1800-1985*. Harper & Row, pp. 36-37.
7. ↑  Keay, John (2009), *China: a History*. Basic Books, pp. 439-440
8. ↑  Elman 2007:50-51)
9. ↑  Peter C Perdue*. China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia*. Harvard University Press, 30-iyun 2009-yil — 167–169 bet. ISBN 978-0-674-04202-5.
10. ↑  Elman 2007: 50)
11. ↑  Perdue, Peter C (1996), "Military mobilization in Seventeenth and Eighteenth-Century China, Russia, and Mongolia". *Modern Asian Studies* 30: 757-793, 763-764.
12. ↑  Gang Zhao (2006), "Reinventing China: Imperial Qing ideology and the rise of modern Chinese national identity in the early Twentieth Century". *Modern China* 32: 3-30, 14.
13. ↑  Elman 2007: 47)
14. ↑  Black, Jeremy (1999), *War in the Early Modern World: 1450-1815*. UCL Press. p. 98.
15. ↑  Christopher I. Beckwith*. Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present*. Princeton University Press, 16-mart 2009-yil — 235– bet. ISBN 978-1-4008-2994-1.
16. ↑  Hsu, Immanuel C.Y. (1990), *The Rise of Modern China*, Oxford University Press, p117
17. ↑  Peter C. Perdue, "Nature and Power: China and the Wider World." *Social Science History* 37.3 (2013): 373-391.
18. ↑  Eva-Maria Stolberg, "Interracial Outposts in Siberia: Nerchinsk, Kiakhta, and the Russo-Chinese Trade in the Seventeenth/Eighteenth Centuries." *Journal of Early Modern History* 4#3-4 (2000): 322-336.
19. ↑  Foust, *Muscovite and Mandarin* p. 245-250
20. ↑  Foust, page 319-32

Qo`shimcha manbalar
-------------------

* Bao, Muping. "Mo'g'ulistondagi savdo markazlari (maimaicheng) va ularning Xitoy-Rossiya savdo tarmoqlaridagi vazifalari". *Xalqaro Osiyo tadqiqotlari jurnali* 3.2 (2006): 211-237.
* Chen, Vinsent. *XVII asrda Xitoy Rossiya munosabatlari.* (Martinus Nijhoff, 1966).
* Frank, VS "Nerchinskdagi Xitoy-Rossiya shartnomasining hududiy shartlari, 1689-yil". *Tinch okeani tarixiy sharhi* 16#3 (1947-yil avgust), 265-270-betlar onlayn
* Bog'bon, Uilyam. "Xitoy va Rossiya: aloqaning boshlanishi" *Bugungi kun tarixi*, 27 (yanvar 1977): 22-30.
* Mayer, Lotar. "Gerxard Fridrix Myullerning Rossiyaning Xitoy bilan munosabatlari va Amurni qayta bosib olish haqidagi memorandumlari". *Slavyan va Sharqiy Yevropa sharhi* (1981): 219-240. onlayn
* Mancall, Mark. *Rossiya va Xitoy: 1728-yilgacha ularning diplomatik munosabatlari.* Garvard universiteti nashriyoti, 1971-yil.
* 0-275-95566-4
* Perdu, Piter C. *Xitoy G'arbiy yurishlari: Qingning Markaziy Evroosiyoni bosib olishi.* Garvard universitetining Belknap nashriyoti, 2005-yil.
* Perdue, Piter C. "Ilk zamonaviy dunyoda chegaralar va savdo: Nerchinsk va Pekindagi muzokaralar." *O'n sakkizinchi asr tadqiqotlari* (2010): 341-356. onlayn
* Perdue, Piter C. "Tabiat va kuch: Xitoy va kengroq dunyo". *Ijtimoiy fanlar tarixi* 37.3 (2013): 373-391.
* Perdue, Piter C. "XVII va XVIII asrlarda Xitoy, Rossiya va Mo'g'ulistonda harbiy safarbarlik". *Zamonaviy Osiyo tadqiqotlari* 30.4 (1996): 757-793. onlayn
* Stolberg, Eva-Mariya. "Sibirdagi irqlararo postlar: Nerchinsk, Kiaxta va XVII/XVIII asrlardagi rus-xitoy savdosi". *Erta zamonaviy tarix jurnali* 4 # 3-4 (2000): 322-336.
*

Havolalar
---------

* Rossiya-Xitoy chegarasi: bugungi haqiqat