**Qoraqalpog‘iston o‘lkashunoslik muzeyi (**hozirgi nomi **Qoraqalpog'iston Respublikasi Tarixi va Madaniyati muzeyi)** nafaqat Amudaryoning quyi oqimi va Orol dengizi, balki butun O‘rta Osiyodagi eng qadimiy ilmiy-ta’lim muassasalaridan biri hisoblanadi.

Tarix
-----

Qoraqalpog'iston Respublikasi tarixi va madaniyati davlat muzeyining ko'rgazmasi ilk marotaba 1929-yil Qoraqalpog'iston Respublikasining birinchi poytaxti To'rtko'l shahrida tashkil etildi. Ushbu muzeyni tashkil etishda fidokorona xizmat ko'rsatgan insonlar E.Do'snazarov, G.Ubaydullaev, N.V.Torchinskaya, N.Baskakov, Q.Ayimbetovlar bo'ladi. 
Amudaryo suvining toshib ketishi natijasida muzey 1944-yil Nukus shahriga ko'chirilgan. Shu davrlarda muzeyga tashrif buyurgan O'zbekiston Fanlar Akademiyasi Prezidenti, akademik T.N.Qori-Niyozov rahbarligida akademik Oybek (Muso Toshmuxamedov), akademik V.Vohidov kabi O'zbekistonning bir guruh olimlar va Rossiya davlatidan tashrif byyurgan olimlar S.P.Tolstov bilan T.A.Jdankolar o'zlarining muzeydan olgan ta'ssurotlarini yozib qoldirgan. 
1959-yili O'zbekiston Fanlar Akademiyasi Qoraqalpog'iston filiali tashkil topgandan keyin muzey filial tasarrufiga o'tkaziladi. 1965-yili muzey shahar markazida joylashgan ikki qavatli binoga ko'chiriladi. Muzey kollektsiyasida zargarlik, arxeologiya, hunarmandchilik, amaliy san'at, tabiat, XX asrga tegishli bo'lgan ma'lumotlar, Qoraqalpog'istonda Orol buyida ijod qilgan rassomlarning tasviriy san'at asarlari saqlanadi. Muzey o'z ijodiy tarixi davomida qoraqalpoq xalqining boy tarixini va san'atini, tabiatini keng ommaga tadbiq etib kelmoqda.
O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 11 dekabrdagi 975–sonli qaroriga asosan muzeyimiz Qoraqalpoq ulkashunoslik muzeyi nomidan Qoraqalpog'iston Respublikasi tarixi va madaniyati davlat muzeyi nomiga o'zgartirildi. Shuningdek ushbu qaror asosida Mo'ynoq tumani "Ekologiya" muzeyi va Ellikqal'a tumani "Arxeologiya" muzeylari filial sifatida joriy etildi. Qoraqalpog'iston Respublikasi tarixi va madaniyati davlat muzeyi filiali Mo'ynoq tumani ekologiya muzeyi 1980-yili tashkil etilgan, dastlab muzey fondida sanoqli eksponatlar bo'lib, bugungi kunga kelib muzey fondi yangi eksponatlar bilan boyitib kelinmoqda.

O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 28-fevraldagi "Qoraqalpog'iston Respublikasi Muynoq tumanini 2017-2018-yillarda iqtisodiy rivojlantirish va aholisi bandligini ta'minlashga doir qo'shimcha chora-tadbirlar tug'risida"gi PQ-2803-sonli qarori asosida Muynoq tumani va Orol dengizi atrofida turistlarni keng jalb qilish, shuningdek uning uzoq utmishdagi tarixi, tabiati va undagi hayvonot va usimlik dunyosi, tuman xalqining urf odatlarini muzey ekspozitsiyasi orqali keng ommaga yetkazib berish maqsadida muzeyning yangi binosi qurib bitkazildi. 
Muzeyning yangi Kontseptsiyasi ishlab chiqilib, ekspozitsion ko'rgazma zali tashkil etilib, joriy yilning 20-oktyabr kuni O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 6-oktabrdagi 07/1-426-sonli bayoni asosida "Orol baliqlaridan 99 turli taom" halqaro gastronomik festivali doirasida Qoraqalpog'iston Respublikasi tarixi va madaniti davlat muzeyining filiali Mo'ynoq tumanidagi "Ekologiya muzeyi" ochilish ma'rosimi bo'lib o'tdi.
Hozirda muzey fondida jami 300 ga yaqin eksponat bo'lib, muzeyning ko'rgazma zali orqali tashrif buyurgan tomoshabinlar Orol dengizining o'tmishi va bugingi xayoti xaqqida, flora va faunasi, Muynoq tumanida baliqchilikning rivojlangani, Baliq konserva zavodi faoliyatiga oid foto lavhalar, rangtasvirchi rassomlar "Orol Kuychisi" deb tanilgan F.Yu.Madgazin va R.Matevosyan ijodlariga mansub asarlarni ko'rishi mumkin. 
Qoraqalpog'iston Respublikasi tarixi va madaniyati davlat muzeyi Ellikqal'a tumani filiali 1989 yili Qoraqalpog'iston Respublikasi o'lkashunoslik muzeyi bo'limi sifatida tashkil etilgan. 
Bugungi kunda muzey ekspozitsiya zalidan Tuproqqal'a, Ayozqal'a, Guldursinqal'a kabi tarixiy obidalardan topilgan 3000 dan ziyod qadim Xorazm va Qoraqalpog'iston tarixiga oid noyob eksponatlar, mahalliy xalqlar etnografiyasi va amaliy san'atiga oid buyumlar o'rin olgan.
O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 11-dekabrdagi 975–sonli qaroriga asosan Ellikqal'a tumani "Arxeologiya" muzeyi Qoraqalpog'iston Respublikasi tarixi va madaniyati davlat muzeyinin filiali etib tayinlandi.
Xozirgi kunda muzeyda 2500 ta eksponat bor.

Muzey kolleksiyasi
------------------

Qoraqalpog'iston Respublikasi tarixi va madaniyati davlat muzeyi ekspozitsiya zali arxeologiya, etnografiya, tabiat va yangi tarix bo'limlaridan iborat. Etnografiya bo'limining ekspozitsiya zalida qoraqalpoq halqining milliy kiyimlari, taqinshoqlari, o'tov bezak buyumlari, milliy cholg'u asboplar va otning bezak buyumlari ekspozitsiyaga qo'yilgan.Qoraqalpoq halqining zargarlik buyumlari o'ziga xosligi bilan ajralib turadi. Ular kumushdan, qimmat baholi serdolik, feruza va marjonlar bilan bezatilgan.

**Arebek** – burun qismiga taqiladigan taqinchoq bo'lib, dumaloq shaklga ega. Qalin tilla yoki kumush simdan yasalib, o'rtasida spiralsimon simdan ishlangan ulagichi bo'lib, mayda sharchalar va turli hajmdagi munchoqlar bilan bezatilgan. Bu taqinchoqni ayollar ko'pincha burunning o'ng qismiga taqib yurishgan. Zargarlik buyumlari orasida eng mashxurlari «Ziraklar», chunki ular barcha ayollarning kundalik bezak buyumlari bo'lgan va ular turli xil shakillar bilan ajralib turgan. Ziraklar o'z shakliga qarab turlarga bo'lingan. 

**Xalqapli zirak** – uzun zanjirga egaligi bilan ajralib turgan. Zanjir bir sirg'ani ikkinchisi bilan bog'lab turgan va ikki quloqqa zanjirini iyak ostidan o'tkazilgan holda taqishgan. Zanjir asosan romb ko'rinishidagi osma bezaklardan, ayrim hollarda esa yaproqchalar va mayda sharchalar iborat bo'lgan. Bunday sirg'alarni balog'at yoshiga yetgan qizlar 12 yoshdan boshlab turmush qurgunlariga qadar taqib yurishgan. Turmush qurgach esa, zanjiri olib tashlanib, sirg'aning o'zi taqib yurilgan. 
Xaykal - kumushdan turli shakllarda ishlangan kӯkrakka taqiladigan bezak buyumi xisoblanadi. U xar xil rangli, yapaloq shakldagi toshlar (serdalik,marjon), mayda kumush zanjirlar, qӯng'iroqchalar bilan bezatilgan. Ularni odatda, turmushga chiqmagan qizlar, ba'zan esa yosh kelinchaklar farzandli bӯlgunlariga qadar taqishgan. 

**Xaykel** - murakkab konfiguratsiyaning yuqori qismidan va zanjirlar, plitalar, barg shaklidagi marjonlarni va qo'ng'iroqlardan iborat tekis ko'krak bezaklari. Yuqori massiv qismda Qur'ondan parchalar yoki afsunlar uchun sumka mavjud edi. Korpusning old tomonida karnelian yoki qizil oynali uchdan beshgacha baland ramkalar mavjud. Haykelning yuqori qismi yuqoriga va pastga egilgan juft shoxlar shaklida shakllangan. Xaykel o'zining asosiy shakllarini qadimgi davrlarda olgan, ammo u xalqning madaniy xotirasida barqaror saqlanib qolgan. Qadimgi kult bilan bogʻlangan bu bezak qoraqalpoq xalqining shakllanishi davrida qoraqalpoqlarga aylanib, bugungi kunda qoraqalpoq milliy anʼanalarining oʻziga xos timsoli boʻlib qolmoqda. 

**Qosh bilak uzuk** - kumushdan yasalgan juftlangan ayollar bilaguzuklari. Ularning yuzasi ikki qismga bo'lingan, har birida bir nechta karnelian qo'shimchalari mavjud. Bilaguzuklarning tishli uchlari yopiq emas. Har bir bilaguzukga ikkita halqa zanjirlar bilan biriktirilgan, ular ham katta karnelian bilan qoplangan. 

**Kiymeshek** - qoraqalpoq yollarining ӯziga xos kiyimlarining biri bӯlib, uni ayollar turmishga chiqkannan sung bir umr kiyishgan. Qoraqalpoqlarda kiymeshekning ikki turi mavjud bo'lib, bular aq kiymeshek – yoshi katta ayollar bosh kiyimi va qizil kiymeshek – yosh va o'rta yosh ayollar kiyimi. Qizil kiymeshek – o'ziga xos bosh yopinchig'i bo'lib, yuz qismi ochiq qoldirish uchun kesik mavjud. U ipak yoki yarim ipak matodan (pashshayi, kam hollarda qizil baxmal) tikilgan katta to'rtburchak – orqa qismdan hamda ostki (dum) qismi – quyriq dan iborat. Qirralarida qizil va qora matoga rangli iplar yordamida geometrik naqshlar solingan zanjir kashtalar tikilgan. Ostki ikki yon tomonida ishlangan bunday naqshli qatorlar to'q qizil va yashil burama ipakdan ishlangan popuklar bilan yakunlanadi. Kiymeshekning old qismi - kiymeshek aldi - kesik uchburchak shaklida bo'lib, bo'yin va ko'krak sohasini bekitib turadi. Yuz qismida qizil matodan (qizil ushig'a) katta teshigi bo'lib, yuz qismi ochiq qoldirilgan. Kiymeshekning bu qismi kashtaga juda boy. Ko'krak qismida, uchburchak o'rtasida uning ikki yon tomonidagi tarmoqlari bo'ylab cho'zilgan qora matoga gorizontal yo'nalishda geometrik va zanjir tikishli naqsh tushirilgan. Kashta butunlay old qismini va yuz qismidagi kesma atroflarini qoplab olgan. 

**Jegde** – qoraqalpoq ayollarining yengil va chiroyli kiyimlaridan hisoblanadi. Jegdening yenglari uzun bӯlib, u qulga kiyilmay, bir-biriga bog'lanadigan iplari bilan biriktirilib, orqaga tashlanadi. Jegde ikki rangda bӯlib, qizlar va yosh kelinlar yoqa qismi kashtalangan qizil rangli ipak jipek jegde kiyishgan bo'lsa, katta yoshdagi ayollar oq rangli jegde kiyishgan. Bunday jegdelar oq rangli paxta yoki bo'z matosiga ipak iplar yordamida geometrik naqshlar tushirish orqali bezalib, kesteli jegde deb ham yuritilgan. Aq jegde qoraqalpoq ayollarining nisbatan qadimiyroq kiyimi bo'lib, yon tomonlari keng bichimga ega. Aq jegdega hech qanday zargarlik bezak buyumlari taqilmaydi. Yoqasi ӯz oldiga alohida kashtalanadi. Aq jegdening ӯziga xos naqsh kashtalash usuli bӯlib, oq rangga mos keladigan qizil, sariq, yashil, jigarrang turdagi iplar bilan kashtalanadi. 

**Ko'k ko'ylak** – Qoraqalpoq xalq kashtachilik hunarining ajoyib namunalaridan biri. U kelinchak tӯy libosi yoki yosh ayolning bayram-tantanalar libosi hisoblanadi. Kok koylek xalq orasida «Bӯyoq kӯylak» deb ham yuritiladi. Naqshlari yoqadan boshlanib, kӯylakning old qismi etagiga va ikki yengining pastigacha kashtalangan. Dengiz qirg'oqlarida istiqomat qilgan va u tomonlardan qir-adirlarga kӯchib kelgan odamlar kok koylek naqshlarini «sovut naqsh» deb ataydilar. «Sovut naqsh» atamasi qoraqalpoqlarning ota-bobolari Orol dengizi bӯyida yashagan sak-massagetlar bӯlganligi sabab, bu xalqning ayollari ham otga minib, yigitlar qatori dushmanga qarshi janglarda qatnashgan. Shu sabab janglarda sovut kiygan qizlarning jangovarligiga, mardligiga bag'ishlab kok koylekdagi naqsh nomi «sovut naqsh» deb atalgani bejiz emas. Buning misoli sifatida «Qirq qiz» dostonini keltirish mumkin. Kok koylek o'ziga xosligi bilan boshqa kiyimlardan ajralib turadi. U ko'k rangga bo'yalgan paxta matosidan tikilgan. Ko'ylakning old qismi to'laligicha kashtalangan. Kok koylakdagi naqshlarning joylashuvi umumiy ranglar yechimi singari qat'iy qoidaga aylangan. Pastdan yuqoriga tomon, ko'krak sohasiga qadar hayvon shoxlari va romb ko'rinishidagi naqshlar vertikal yo'nalishda joylashtirilib ("daraxt naqsh"), ajoyib kompozitsiya hosil qiladi. Ostki qismida uzun sirg'ani eslatuvchi tasvir bo'lib, bu "sirg'a nag'is" deb ataladi.

Arxeologik ekspeditsiyalarda Qadimgi Xorazm manzilgohlarining mislsiz osori-atiqalari va maketlari topilgan. Xususan, bundan 2500 yil avval Sultonuizdog' tog'lari toshlari orasidan o'iyb ishlangan qochqor shoxli, ammo odam yuzli hayvon qiyofasidagi toshdan yasalgan kapitel topilgan.

**Kapitel** - Qoraqalpog'iston Respublikasi tarixi va madaniyati davlat muzeyi arxeologik kollektsiyasining noyob yeksponatlaridan biridir. 1966 yilda Nukus shahridan janubda 81 km uzoqlikdagi, Nukus-To'rtkul avtomagistralidan 400 m sharqda Sultonuizdog tog' tizmasidan ikkita baraban ustunlari va ikkita kapitel topilgan. Kapitel kulrang, mayda donli marmardan hayvon shaklida, oyoqlari ostiga kichik dumlari tiqilib yotgan va odam yuzi kabi qurilgan. Ushbu topilmalarning barchasi miloddan avvalgi v-Iv asrlarga tegishli. 

**Bronza quyma idish** (miloddan avvalgi vI - v asrlar). Bronza qazon hayvonlarning oyoqlariga uqshash uchta oyoqda, uning dastasi ot shaklida yaratilgan. Uni Qoraqalpog'iston Respublikasi Yellikqal'a tumanidagi Burli va To'proqqal'a aholi punktlari oralig'idagi qo'mlikdan gidrogeologiya qidiruv guruhi ishchisi A.Tauboev topdi.
Muzeyda Orolbuyining qadimiy hayvon va o'simliklarning toshga aylangan qoldiqlari, nodir va yuqolib ketgan qushlar va hayvonlar ning tulumlari taqdim yetilgan. Muzeyning tabiat bo'limidagi "So'nggi Turon yulbarsi" ko'rgazmasi nayobligi bilan ajralib turadi. Turon yulbarsi 20-asr boshlarida mintaqada yeng keng tarqalgan hayvonlardan biri bo'lgan. Сhunki bu davrda Amudaryo va boshqa ko'plab kanallar buyidagi zich va baland qamishli urmonlar, ko'llarda yashovchi hayvonlar va baliqlar ajoyib sharoit yaratgan. Faunamizdagi Turon yulbarslarining yuq bo'lib ketishining asosiy sabablari yashash joylarining keskin qisqarishi, oziq-ovqat zaxiralarining kamayishi va har 12 yilda juda kam tug'ilishidir. Eng oxirgi Turon yulbarsi 1980 yilda muzeyga topshirilgan. U taksidermist M. Zaslavskiy tomonidan to'rt yil ichida tiklandi.

Manbalar
--------

1. ↑ Государственный музей истории и культуры Республики Каракалпакстан, Xorazm (+99861 2227392). *vymaps.com*. Дата обращения: 4 августа 2022.
2. ↑ Музей, повествующий об истории и культуре Каракалпакстана — Каракалпакское Информационное Агентство. *kknews.uz*. Дата обращения: 4 августа 2022.
3. ↑ *Худайбергенов А.Х Тлепов Б.С, Сапарова Ш.С.* Государственный краеведческий музей Каракалпакстана / Спец редактор А.С. Ефремов Редактор А.Ажиниязов Художник И. Кыдыров Худ.редактор У Ережепов Техн редактор Б Насыров Корректор К. Аýезова. — Каракалпакстан: Государственный музей Р.К, 1992. — С. 3. — 96 с. — ISBN 5-8272-1178-8.

Adabiyot
--------

* Г. Камалова. Гөззал үлке. – Нукус, 1986. – Б. 28
* *З.И.Курбанова.* Каракалпакский костюм: Традиции и новации. — 2021.
* *Т.А.Жданко.* Этнография Каракалпаков XIX-начало XX века. — Издательство «Фан», Ташкент, 1980.

Foydali havolalar
-----------------

* Официальный сайт Wayback Machine saytida arxivlandi (2022-08-15).
* Краеведческий музей Каракалпакстана, Нукус