**Zayd ibn Amr ibn Nufayl** (605-yilda vafot etgan) - Islomdan sal oldin Makkada yashagan tavhidchi.

Oilasi
------

Zayd ibn Amr Quraysh qabilasining Adiy urug‘idan Amr ibn Nufaylning o‘g‘li. Onasi avval Zaydning bobosi Nufayl ibn Abduluzzoga turmushga chiqqan va bu nikohdan o'g'li al-Xattob ibn Nufaylni dunyoga keltirgan. Al-Xattob ibn Nufayl Zaydning ona tomondan o'gay ukasi va ota tomonidan amakisi edi.

Zayd ibn Amr Xuzoa qabilasidan Fotima binti Bajaga uylangan, ularning Said ibn Zayd ismli o'g'li bo'lgan. Undan keyin Ummu Kurz Safiya binti al-Hadramiyga uylanib, Atiqa ismli qiz farzandli bo'lishgan.

E'tiqodi
--------

### Butlardan voz kechishi

Islom tarixchilari Ibn Is'hoq va Ibn Sa’dning yozishicha, Zayd ibn Amr arablarning an'anaviy ravishda sig'inib keladigan butlardan voz kechib, o'zini Allohga bag'ishlagan kishilardan bo'lgan.

Zayd yahudiylarning ham, nasroniylarning ham e'tiqodlari haqida bilish maqsadida Suriyaga yo'l oladi, lekin har ikki guruhning ham javoblaridan mamnun bo'lmaydi. Al-Xattobning ittifoqchisi Amir ibn Robiyaning aytishicha, Zayd ibn Amr kelajakda payg‘ambar kelishiga ishongan.

### Monoteistik e'tiqodlari

An’anaviy Islom manbalarida Zaydning diniy e’tiqodiga oid uch nuqta qayd etilgan. Zayd butlarga sig'inmas edi va Quraysh ahlini bu ishi uchun qattiq tanbeh qilardi. 

Shuningdek, o'lgan hayvonning go'shtini yoki but uchun so'yilgan boshqa narsalarni yemasdi. U Qurayshga: "Qo‘yni Alloh taolo yaratdi, uning uchun osmondan suv tushirdi, yerdan o‘t o‘stirdi. Siz bo‘lsangiz qo‘yni Allohdan boshqaga atab so‘yasizlar-a?!", deb tanbeh berardi.

Zayd ibn Amr yosh qizlarning tiriklayin ko'milishiga qarshi bo'lgan. U tiriklayin ko‘milish arafasida turgan go‘dak qizlarni qutqarib, ularni o‘z uyida tarbiyalagan. Qizlar voyaga yetach, otalariga qizlarini qaytarib olish yoki ularni Zayd hisobidan boqish uchun qoldirishni taklif qilgan.

  

  

### Qurayshning Zaydga munosabati

Zayd ibn Amrning rafiqasi Safiya uning Suriyaga sayohatini yoqtirmasdi. Qachonki Zayd safarga tayyorlanayotganini ko'rsa, bu haqida al-Xattobga xabar qilardi va erini dinlarini tark etgani uchun haqorat qilardi. Zayd Xattobning oldida o‘zini oqlab o‘tirmasdi, lekin xotiga uni kamsitishga uringani uchun tanbeh berardi.

Shu sababli al-Xattob Zaydni shu qadar qattiq ta’qib qildiki, Zayd shaharni tark etishga majbur bo‘ldi. U umrining so'nggi yillarini Makka atrofidagi tog' g'orlarida o'tkazdi. Keyin al-Xattob Quraysh yigitlariga Zaydning shaharga boshqa kirmasligini ta’minlashni buyurdi. Zayd Makkaga yashirincha kirmoqchi bo‘lganida Xattobning odamlari uni shahardan haydab chiqaradilar.

### Sayohati va o'limi

Makkada qolishning iloji yo'qligini bilgan Zayd Hijozni tark etib, Iroqning shimoliy qismi Mosulgacha, u yerdan janubi-g'arbiy Suriyaga yo'l oldi. U butun safarlarida rohiblar va ravvinlardan Ibrohim alayhissalomning dini haqida so'rar edi. Bir kuni Zayd Suriyada bir rohibni uchratadi, rohib unga u izlayotgan din endi yo'qligini, lekin Xudo o'zi qoldirgan qavmidan bir payg'ambar yuboradigan vaqt yaqinlashib qolganini aytadi. 

Bu gapni eshitgan Zayd kutilayotgan payg'ambar bilan uchrashish niyatida Makkaga yo'l oladi. U Suriyaning janubiy chegarasidagi Laxm hududidan o'tayotganida bir guruh ko'chmanchi arablar tomonidan hujumga uchraydi va Makkaga yetib ulgurmasdan vafot etadi. Islomiy manbalarida aytilishicha, Zayd ibn Amr so‘nggi bora nafas olishidan oldin ko‘zlarini osmonga tikib:

*"Ey Robbim, agar meni bu yaxshilikka erishishimdan to‘sgan bo‘lsang, o‘g‘limni undan qaytarma".*

Uning o'g'li Said ibn Zayd Islomni birinchilardan bo'lib qabul qilganlardan biri va hadisga ko'ra jannat va'da qilingan o'n nafar kishilarning orasida edi.

Manbalar
--------

1. 1 2 3 4 5  Muhammad ibn Saad. *Kitab al-Tabaqat al-Kabir* vol. 3. Translated by Bewley, A. (2013). *The Companions of Badr*. London: Ta-Ha Publishers.
2. 1 2 3 4 5 6  Muhammad ibn Ishaq. *Sirat Rasul Allah*. Translated by Guillaume, A. (1955). *The Life of Muhammad*. Oxford: Oxford University Press.
3. ↑  Muhammad ibn Saad. *Kitab al-Tabaqat al-Kabir*. Translated by Bewley, A. (1995). *The Women of Madina*. London: Ta-Ha Publishers.
4. ↑  Bukhari 5:58:169.
5. ↑  Guillaume, A. (1960). *New Light on the Life of Muhammmad*, p. 27. Manchester: Manchester University Press.