**Netti Mariya Stivens** (1861-yil 7-iyul - 1912-yil 4-may) - jinsiy xromosomalarni kashf qilgan amerikalik genetik olima. 1905-yilda, 1900-yilda Mendelning genetikaga oid maqolasi qayta kashf etilganidan ko'p o'tmay, u erkak un qurtlari ikkita turdagi biri katta xromosomali va ikkinchisi kichik xromosomali sperma hosil qilishini kuzatadi. Katta xromosomali spermatozoid tuxumlarni urug'lantirganda, ular urg'ochi avlodni, kichik xromosomali sperma tuxumni urug'lantirganda esa, erkak avlodni hosil qilganini kuzatgan. U o'rgangan jinsiy xromosomalar juftligi keyinchalik X va Y xromosomalari deb nomlana boshladi .

Hayotining boshlang'ich davri
-----------------------------

Netti Mariya Stivens 1861-yil 7-iyulda Vermont shtatining Kavendish shahrida Julia (niyasi Adams) va Efraim Stivens oilasida tug‘ilgan. 1863-yilda, onasi vafotidan so'ng, otasi yana turmush quradi va oilasi bilan Massachusets shtatining Westford shahriga ko'chib o'tadi. Uning otasi duradgor bo'lib ishlagan va o'rta maktab orqali Netti va uning singlisi Emmaga kuchli ta'lim berish uchun yetarli pul ishlab topgan.

Ta'lim
------

O'qish davrida Stivens o'z sinfining eng yuqori darajasiga yaqin edi. U va uning singlisi Emma 1872-1883-yillarda Vestford akademiyasini tamomlagan 3 nafar ayoldan ikkitasi edi. 1880-yilda o'qishni tugatgandan so'ng, Stivens o'rta maktabda zoologiya, fiziologiya, matematika, ingliz va lotin tillaridan dars berish uchun Nyu-Xempshirning Livanga ko'chib o'tdi. Uch yildan so'ng u o'qishni davom ettirish uchun Vermontga qaytib keldi. Stivens o'z ta'limini Westfield Normal School (hozirgi Westfield State University ) da davom ettirdi. U to'rt yillik kursni ikki yilda tugatdi va sinfida eng yuqori ball bilan tamomladi. 1896-yilda fanlar bo'yicha qo'shimcha ta'lim olish uchun Stivens yangi tashkil etilgan Stenford universitetiga o'qishga kirdi va u yerda 1899-yilda bakalavr darajasini va 1900-yilda biologiya bo'yicha magistr darajasini oldi. U Oliver Peebles Jenkins va uning sobiq shogirdi va assistent professori Frenk Meys Makfarland ostida fiziologiya bo'yicha bir yillik aspirantura ishini tugatgandan so'ng gistologiyaga tobora ko'proq e'tibor qaratdi.

Stenfordda fiziologiya va gistologiyani o'rgangach, Stivens sitologiya bo'yicha doktorlik dissertatsiyasini davom ettirish uchun Bryn Mawr kollejiga o'qishga kirdi. Doktorlik dissertatsiyasini ibtidoiy ko‘p hujayrali organizmlarda regeneratsiya, bir hujayrali organizmlarning tuzilishi, spermatozoid va tuxumlarning rivojlanishi, hasharotlarning jinsiy hujayralari, dengiz kirpi va qurtlarda hujayra bo‘linishi kabi mavzularga qaratdi. Brin Mavrda aspiranturada oʻqiyotganda Stivens Prezidentning Yevropalik stipendiati unvoniga sazovor boʻldi va bir yil (1901–02) Italiyaning Neapol shahridagi zoologik stansiyada va u yerda dengiz organizmlari bilan ishlagan va Vyurtsburg universiteti zoologiya institutida ishlagan. Qo'shma Shtatlarga qaytganda, uning Ph.D. maslahatchisi genetik Tomas Xant Morgan edi. Bundan tashqari, Stivensning tajribalariga 1891-yilda Kolumbiya universitetiga ko‘chib kelgan biologiya bo‘limining avvalgi mudiri Edmund Bexer Uilsonning ishi ham ta’sir ko‘rsatdi Stivens doktorlik dissertatsiyasini oldi. 1903-yilda Bryn Mawr shahridan bo'lib, bir yil davomida kollejda biologiya bo'yicha ilmiy xodim sifatida qoldi. U yerda yana bir yil eksperimental morfologiya bo'yicha ma'ruzachi sifatida ishladi va 1905-yildan to vafotigacha Bryn Mavrda eksperimental morfologiya bo'yicha hamkor sifatida ishladi. U uzoq vaqtdan beri izlagan lavozimni, Bryn Mawr kollejida tadqiqotchi professori sifatida, saraton kasalligi uning hayotiga zomin bo'lishidan oldin taklif qilishdi. U sog'lig'i yomonlashgani uchun taklifni qabul qila olmadi.

Doktorlik dissertatsiyasini Bryn Mawrdan olgach, Stivens 1904-1905-yillarda Vashingtondagi Karnegi institutida ilmiy yordamchi lavozimiga sazovor bo'ldi. Stivensning Karnegi Institutidagi doktorlikdan keyingi yili stipendiya yordamini talab qildi va Uilson ham, Morgan ham uning nomidan tavsiyalar yozdilar. U Mendel qonunlari bilan bog'liq bo'lgan irsiyat, xususan, jinsni aniqlash bo'yicha tadqiqotlarni moliyalashtirish uchun ariza topshirdi. Grant olgandan so'ng, u ikki jins o'rtasidagi xromosomalar to'plamidagi mumkin bo'lgan farqlarni o'rganish uchun shira jinsiy hujayralaridan foydalangan. 1905-yilda yozilgan bir maqola Stivensga ayol tomonidan yozilgan eng yaxshi ilmiy maqola uchun 1000 dollar mukofotini qo'lga kiritdi. Uning jinsni aniqlash bo'yicha asosiy ishi Vashingtondagi Karnegi instituti tomonidan "Spermatogenez bo'yicha tadqiqotlar" nomli ikki qismli monografiyada nashr etilgan bo'lib, u uning jinsni aniqlash va xromosoma irsiyatiga borgan sari istiqbolli yo'nalishini ta'kidlagan. 1908-yilda Stivens Kollej bitiruvchilari assotsiatsiyasidan, hozirda Amerika Universitet ayollari assotsiatsiyasidan Elis Friman Palmer stipendiyasini oldi. O'sha stipendiya yilida Stivens yana Neapol zoologiya stantsiyasida va Vyurtsburg universitetida tadqiqot olib bordi, bundan tashqari butun Yevropadagi laboratoriyalarga tashrif buyurdi.

Karyera
-------

 Netti Stivensning mikroskopi, Bryn Mawr kolleji
Stivens fanga qo'shgan hissasi uchun e'tirof etilgan birinchi amerikalik ayollardan biri edi. Tadqiqotlarining aksariyati Bryn Mawr kollejida yakunlangan. U erishgan eng yuqori unvon eksperimental morfologiya bo'yicha dotsent (1905–1912) edi. Bryn Mawrda u genetika, sitologiya va embriologiya sohalarini kengaytirdi.

Stivens universitetda mavqega ega bo'lmasa-da, u yetakchi dengiz stantsiyalari va laboratoriyalarida tadqiqot olib borish orqali o'zi uchun obro-e'tiborga ega bo'lgan. Uning 38 ta nashrdan iborat rekordi xromosoma irsiyatining paydo bo'lgan kontseptsiyalarini yanada rivojlantiruvchi bir qancha muhim hissalarni o'z ichiga oladi. Jinsiy hujayralar ustida tajriba o'tkazib, Stivens o'z ma'lumotlarini xromosomalar rivojlanish jarayonida jinsni aniqlashda rol o'ynaydi degan xulosaga keldi. Tadqiqotlari natijasida Stivens irsiyatning Mendel va xromosoma nazariyalari uchun muhim dalillar keltirdi.

Stivens hasharotlar xromosomalarining kuzatuvlaridan foydalangan holda, ba'zi turlarda xromosomalar jinslar o'rtasida farq qilishini va sperma shakllanishida xromosoma ajratish sodir bo'lganda, bu farq ayol va erkak naslining natijalariga olib kelishini aniqladi. Uning kashfiyoti xromosomalarning kuzatilishi mumkin bo'lgan farqlarini fenotip yoki jismoniy xususiyatlarda (ya'ni, individning erkak yoki ayol bo'lishi) kuzatiladigan farqi bilan bog'lashi mumkin bo'lgan birinchi marta edi. Bu asar 1905-yilda nashr etilgan. Uning davom etgan tajribalarida bir qator hasharotlardan foydalangan. U hozirda ovqat qurti *Tenebriodagi* Y xromosomasi sifatida tanilgan kichik xromosomani aniqladi. U jinsning xromosoma asosi erkak tomonidan olib boriladigan kichik Y xromosomaga bog'liq degan xulosaga keldi. Kichik xromosomani tashuvchi sperma tomonidan urug'lantirilgan tuxum erkakka, kattaroq xromosomaga ega bo'lgan sperma tomonidan urug'lantirilgan tuxum esa ayolga aylanadi. Tuxum to'qimasini va shira, un qurtlari, qo'ng'izlar va pashshalardagi urug'lanish jarayonini o'rganar ekan, Stivens kichik-katta juftliklarda (hozir XY xromosoma juftlari deb nomlanadi) mavjud bo'lgan xromosomalar borligini va u juftlashtirilmagan XO xromosomalarini ham ko'rdi. Hermann Xenking avvalroq qo'ng'iz xromosomalarini o'rgangan va endi X deb ataladigan xromosomani payqagan edi, lekin hozir Y deb ataladigan kichik xromosomani topa olmadi. Stivens Klarens Ervin Makklungning X xromosomasi jinsni belgilaydi, degan oldingi fikri noto'g'ri ekanligini va bu jinsiy aloqa ekanligini tushundi. Aniqlanishi, aslida, kichik (Y) xromosomaning mavjudligi yoki yo'qligi bilan bog'liq. Stivens X yoki Y xromosomalarini nomlamadi. Ularning hozirgi nomlari keyinroq paydo bo'ldi. Edmund Uilson Stivensning tadqiqotlari bilan bir vaqtda spermatogenez preparatlari ustida ishlagan. U faqat urug' hujayralar ustida sitologik tekshiruv o'tkazdi, ya'ni u o'z tadqiqotlarida ayol jinsiy hujayralarini (tuxumlarni) emas, balki faqat erkak jinsiy hujayralarini (sperma) tekshirdi. Uning maqolasida tuxum uning bo'yash protseduralari uchun juda yog'li ekanligi aytilgan. Stivensning kashfiyotlari tasvirlangan maqolalarni o'qib chiqqach, Uilson o'zining asl maqolasini qayta nashr etdi va izohda Stivensni jinsiy xromosomalarni topgani uchun tan oldi.

1905-06-yillardagi nashrlaridan keyin Bryn Mawrda Stivens laboratoriyada *Drosophila melanogaster* meva pashshalarini ko'paytirdi va o'rgandi. Morgan ularni o'zining namunaviy organizmi sifatida qabul qilgunga qadar u ular bilan bir necha yil davomida tadqiqot mavzusi sifatida ishladi.

Jinsni aniqlash
---------------

Stivens va Uilson ikkalasi ham xromosoma jinsini aniqlash ustida ishlagan bo'lsa-da, ko'plab mualliflar kashfiyot uchun yolg'iz Uilsonni hisoblashgan. Bundan tashqari, Tomas Xant Morgan jinsiy xromosomalarni kashf etgani uchun hisoblangan, garchi bu sitologik kashfiyotlar paytida u Uilson va Stivensning talqinlariga qarshi chiqqan. Morganning tan olinishi qisman meva pashshalarining *oq* mutant genining jinsiy aloqasi bo'yicha ishidan kelib chiqdi va ayniqsa 1933-yilda Nobel mukofoti bilan taqdirlandi. Stivens kashfiyotidan so'ng darhol tan olinmadi. Misol uchun, Morgan va Uilson 1906-yilda jinsni aniqlash bo'yicha o'z nazariyalarini taqdim etish uchun konferentsiyada nutq so'zlash uchun taklif qilingan, ammo Stivens nutqqa taklif qilinmagan.

Netti Stivensning o'limidan so'ng, Tomas Xant Morgan *Science* jurnali uchun keng qamrovli nekroloq yozdi. Ushbu maqolada Morgan "muhim kashfiyotda ulushi borligini" aytdi. U nekroloqda ushbu ishning oqibatlarini batafsil tasvirlab berishni davom ettirdi. Biroq, Morgan shuningdek, MakKlungning jinsiy xromosomalar haqidagi gipotezasini tasdiqlaganini taʼkidladi, chunki u uning kattaroq (X) xromosoma haqidagi asosiy daʼvosini haqiqatda inkor etganida. aniqlangan jins Morgan Uilsonning parallel, ammo unchalik toʻliq va ishonarli boʻlmagan tadqiqotlarini Stivens bilan "qoʻshma kashfiyot" sifatida tan oldi. Ammo Uilson keyingi izohida bu kashfiyotni oʻzi qilganini aytdi. Bundan tashqari, Morganning ta'kidlashicha, Stivens "ba'zida kengroq ko'rish uchun kashfiyot haqiqatidan foydalanadigan bunday ilhomga muhtoj bo'lib ko'rinardi. Ko'rinishidan, Morgan ko'pincha ilmiy muloqotdan chetlashtirilganligini, masalan, Uilson bilan jinsiy xromosomalar nazariyasini ochib bergan yig'ilishlarda nutqqa taklif qilinmaganini unutgan. 1915-yilda nashr etilgan *"Genetika mexanizmi"* darsligida u jinsiy xromosomalarning kashfiyoti bilan na Stivensni, na Uilsonni hurmat qilmagan. U Stivensning natijalarini uning ismini keltirmasdan tasvirlagan bo'limdan oldingi bobda *oq* genning jinsiy aloqasini tasvirlab berdi, bu uning laboratoriyasida jinsiy aloqa tahlili jinsni aniqlashni tushunish kerak bo'lgan asos ekanligini anglatadi. Oldingi tavsiya xatida u shunday deb yozgan edi: "So'nggi o'n ikki yil davomida men ega bo'lgan aspirantlar orasida Miss Stivens kabi tadqiqotda qobiliyatli va mustaqil bo'lgan hech kim yo'q edi".

O'lim
-----

50 yoshida va doktorlik dissertatsiyasini tamomlagandan atigi 9 yil o'tgach, Stivens 1912-yil 4-mayda Baltimorda, Merilend shtatida ko'krak bezi saratonidan vafot etdi. Uning karyerasi qisqa edi, lekin u 40 ga yaqin maqola chop etdi. U hech qachon turmushga chiqmagan va farzand ko'rmagan. U Massachusets shtatidagi Vestford qabristoniga otasi Efraim va singlisi Emma qabrlari yoniga dafn qilindi.

Iqtibos
-------

> Her single-mindedness and devotion, combined with keen powers of observation; her thoughtfulness and patience, united to a well-balanced judgment, account, in part, for her remarkable accomplishment.
> 
> — Thomas Hunt Morgan, in an obituary note following Stevens's death in 1912

> Modern cytological work involves an intricacy of detail, the significance of which can be appreciated by the specialist alone; but Miss Stevens had a share in a discovery of importance, and her work will be remembered for this, when the minutiae of detailed investigations that she carried out have become incorporated in the general body of the subject.
> 
> — Thomas Hunt Morgan, following Stevens's death in 1912 (*The Scientific Work of Miss N. M. Stevens.* Science, Vol. 36 (No. 928), October, 1912)

Meros
-----

1994-yilda Stivens Milliy ayollar shon-shuhrat zaliga kiritildi.

2016-yil 7-iyul kuni Google oʻzining 155 yoshini nishonlash uchun Stivensning XY xromosomalarini mikroskop orqali koʻrib chiqayotgani aks etgan dudl yaratdi.

2017-yil 5-may kuni Vestfild shtat universiteti doktor Netti Mariya Stivens ilmiy va innovatsiyalar markazi nomini berish marosimi orqali Stivensni sharafladi. Markaz universitetning hamshiralik ishi va ittifoqdosh sog'liqni saqlash, kimyo va fizika fanlari, biologiya, atrof-muhit fanlari bo'yicha STEM bilan bog'liq bo'lgan daraja dasturlari va yaqinda ishga tushiriladigan shifokor yordamchisi bo'yicha magistrlik dasturiga asoslangan.

Yana qarang
-----------

* Fandagi ayollar xronologiyasi

Manbalar
--------

1. ↑  „Nettie Stevens | American biologist and geneticist" (en). *Encyclopedia Britannica*. Qaraldi: 2019-yil 12-avgust.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21  Brush, Stephen G. (June 1978). "Nettie M. Stevens and the Discovery of Sex Determination by Chromosomes". *Isis* **69** (2): 162–172. doi:10.1086/352001. PMID 389882.
3. ↑  „Nettie Maria Stevens – DNA from the Beginning". *www.dnaftb.org*. Qaraldi: 2016-yil 7-iyul.
4. ↑  John L. Heilbron (ed.), *The Oxford Companion to the History of Modern Science*, Oxford University Press, 2003, "genetics".
5. 1 2 3 4 5  MB Ogilvie, CJ Choquette (1981) "Nettie Maria Stevens (1861–1912): her life and contributions to cytogenetics. *Proc Amer Phil Soc US* **125**(4):292–311.
6. 1 2  NM Stevens. (1905) "A Study of the Germ Cells of *Aphis rosae* and *Aphis oenotherae*." *Journal of Experimental Zoology* **2** (3):313–334.
7. 1 2 3 4 5  NM Stevens, (1905) "Studies in Spermatogenesis, with Especial Reference to the ‘Accessory Chromosome,’" Washington, DC, Carnegie Institution of Washington, Publication 36,

NM Stevens, (1906) "Studies in Spermatogenesis Part II, A Comparative Study of Heterochromosomes in certain Species of Coleoptera, Hemiptera, and Lepidoptera with Especial Reference to Sex Determination," Washington, DC, Carnegie Institution of Washington, Publication 36, Part II, (1906).
8. ↑  Gilgenkrantz, Simone (October 15, 2008). "Nettie Maria Stevens (1861–1912)" (fr). *Médecine/Sciences* **24** (10): 874–878. doi:10.1051/medsci/20082410874. PMID 18950586. Archived from the original on August 17, 2013.. Qaraldi: August 18, 2013. Netti Stivens]]
9. 1 2  Maltby, Margaret*. History of the Fellowships Awarded by the American Association of University Women*. American Association of University Women, 1929 — 41–42 bet.
10. 1 2  Wessel, Gary M. (September 13, 2011). "Y does it work this way?". *Molecular Reproduction and Development* **78** (9): Fm i. doi:10.1002/mrd.21390. PMID 22095870.
11. 1 2  „Nettie Stevens: A Discoverer of Sex Chromosomes".  Nature. 2016-yil 14-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 6-iyul.
12. 1 2  E Wilson. (1905) "A study of the ideochromosomes in *Hemiptera." Journal of Experimental Zoology* **2**(3):371–405.
13. 1 2  Lois N. Magner, *A History of the Life Sciences*, 3rd ed. Marcel Dekker, 2002, p. 346.
14. 1 2 3 4 5  Morgan, T.H. (October 12, 1912). "The Scientific Work of Miss N. M. Stevens". *Science* **36** (298): 468–70. doi:10.1126/science.36.928.468. PMID 17770612. .
15. ↑  Morgan, TH, Sturtevant, AH Mu(UMLAUT)ller, HJ, and Bridges, C. (1915*). The Mechanism of Mendelian Genetics*. New York, Henry Holt and Company.
16. ↑  „Nettie Stevens – Biography, Facts and Pictures" (en-US). Qaraldi: 2020-yil 5-noyabr.
17. ↑  „ST17no1.pdf". *Google Docs*.
18. 1 2  „Nettie Maria Stevens (1861–1912)".  The Marine Biological Laboratory. 2013-yil 31-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 18-avgust.
19. ↑  National Women's Hall of Fame, Nettie Stevens
20. ↑  „Westfield State University News" (2017-yil 5-may). 2018-yil 14-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 14-avgust.

Adabiyotlar
-----------

* Brush, S G (Jun 1978). "Nettie M. Stevens and the discovery of sex determination by chromosomes". *Isis* **69** (247): 163–172. doi:10.1086/352001. ISSN 0021-1753. PMID 389882. .
* Ogilvie, M B; Choquette C J (Aug 1981). "Nettie Maria Stevens (1861–1912): her life and contributions to cytogenetics". *Proceedings of the American Philosophical Society* **125** (4): 292–311. ISSN 0003-049X. PMID 11620765.
* Gilgenkrantz, Simone (Oct 2008). "Nettie Maria Stevens (1861–1912)". *Médecine/Sciences* **24** (10): 874–878. doi:10.1051/medsci/20082410874. ISSN 0767-0974. PMID 18950586.
* Reynolds, Moira Davison*. American women scientists: 23 inspiring biographies, 1900–2000*. Jefferson, N.C.: McFarland, 2004. ISBN 978-0786421619.

Havolalar
---------

 

* Netti Stivensning tarjimai holi
* Netti Stivens uchun Google Doodle
* 8-qism: Babes of Science (Wayback Machine saytida 2019-03-29 sanasida arxivlangan) podkastlaridan Netti Stivens (Wayback Machine saytida 2018-03-06 sanasida arxivlangan)
* 
* Works by Nettie Maria Stevens
* Works by or about Nettie Stevens
*