*Psychotria elata* „qizil lablar" ga oʻxshash gullashdan oldin
***Palicourea elata***, *Psychotria elata*, odatda **qiz oʻpichi** va **labios de puta** deb nomlanuvchi tropik oʻsimlik boʻlib, Meksika, Kosta-Rika, Ekvador, Panama va Kolumbiyada oʻsadi*. Palicourea elata* sharoitga oʻta sezgir va oʻsishi uchun oʻziga xos iqlim talab etiladi, tropik oʻrmonlar iqlimi bu oʻsimlik uchun eng mos keladi. U oʻzining lab shaklidagi gʻunchasi bilan ajralib turadi va shuning uchun „Issiq lablar" laqabini olgan. Yorqin qizil gʻunchalar uning eng mashhur xususiyati hisoblansa-da, ular oʻsimlikning haqiqiy gullari emas, balki ekstravagant barglari; *Palicourea elata* gullari „qizil lab" barglari ichida yotadi. *P. elata* yaxshi oʻrganilgan unig foydalu xususiyatlari haqida eski qoʻlyozmalarda yozib qoldirilgan. Dorivor xususiyativa chiroyli koʻrinishi tufayli u haddan tashqari koʻp miqdorda yigʻib olingan. Endilikda bu tur xavf ostida.

Tavsif
------

 *P. elata* gul ochadi
*Palicourea elata* Rubiaceae oilasiga mansub boʻlgan buta. Rubiaceae oilasi oddiy, qarama-qarshi barglari orqali tanib olinadi. Oilaning hayotiy shakllariga *P. elata* kabi quruqlikdagi daraxtlar, oʻtlar, lianalar yoki butalar kiradi. Bu oʻsimlik odatda tropuk oʻrmonlarining pastki qatlamida oʻsadi. Bu tur 1-3 metrgacha oʻsishi mumkin, vaqti-vaqti bilan boʻyi 4 metrga yetadi. Oʻsimlikning morfologiyasi juda oʻzgaruvchan boʻlishi mumkin, chunki unga yaqin atrofdagi oʻsimliklarning qoʻshni tuzilishi va oʻsimlikning umumiy yorugʻlik mavjudligi bevosita taʼsir qiladi. Ushbu oʻzgaruvchilar, shuningdek, oʻsimlik uchun mavjud boʻlgan umumiy resurslar *P. elata* ning biomexanikasi, allometriyasi va shoxlanishiga taʼsir koʻrsatishi koʻrsatilgan, bu esa, oʻz navbatida, barglarning balandligi va soniga taʼsir qilishi mumkin.

*P. elataning* eng oʻziga xos xususiyatlari uning qizil gʻunchalari. Uning gullari gullashdan oldin, bir juft odam lablariga oʻxshash shaklga ega boʻladi. *P. elata* gullari dekabrdan martgacha gullaydi va ularni mayda, yulduzsimon gullar deb taʼriflash mumkin*. P. elata* Palicoura turkumiga mansub va bu turkumning koʻplab oʻsimliklari kabi, hid bermaydi. Hidi boʻlmagani tufayli oʻsimlik kapalaklar va kolibri kabi changlatuvchilarni jalb qilish uchun faqat oʻzining shaklidan foydalanadi. Changlanish va urugʻlanish sodir boʻlgandan soʻng, *P. elata* mayda qora yoki toʻq koʻk rezavorlar hosil qiladi. Bu rezavorlar keyin qushlar orqali tarqaladi.

Xususiyatlari
-------------

 Striktosidinning kimyoviy tuzilishi
*Palicourea* elatada topilgan asosiy fitokimyoviy moddalardan biri striktosidindir.

Foydalanish
-----------

*P.* elataning poʻstlogʻi va barglari xalq tabobatida quloq ogʻrigʻida, yoʻtalda, terining qichishi yoki toshmasida qoʻllaniladi.  Panama va Kolumbiyada yashovchi Kuna xalqi odatda bu gulni nafas qisilishiga qarshi vosita sifatida ishlatishgan.  Nikaragua qabilalarida oʻsimlik ilon chaqishi natijasida yuzaga keladigan nojoʻya taʼsirlarga yordam berish uchun ishlatilgan; oʻsimlikning barcha qismlari bu maqsadda ishlatilganligi maʼlum. Dorivor maqsadlarda foydalanishning eng keng tarqalgan usuli kerakli qismlarini ichish uchun qaynatma tayyorlash.Yuqorida aytib oʻtilganidek, oʻsimlik tibbiyotda qoʻllanilishi mumkin, lekin asosan mahalliy jamoalarda marosimlarda qoʻllaniladi. Oʻsimlikning yalligʻlanishga qarshi xususiyatlari bilan bir qatorda mikroblarga qarshi xususiyatlarga ham ega ekanligi ham qayd etilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  Borhidi, A. (September 2011). "Transfer of the Mexican species of Psychotria subgen. Heteropsychotria to Palicourea based on morphological and molecular evidences". *Acta Botanica Hungarica* **53** (3–4): 241–250. doi:10.1556/ABot.53.2011.3-4.4.
2. ↑  Huettmann, Falk*. Research in the Cloud Forest of Central America with Lessons from Maderas Volcano, Ometepe, Nicaragua: A First-Person Narrative About Very Tough Fieldwork, Unfinished Data, and Climate Justice While Running Out of Time*, 2015 — 419–433 bet. ISBN 978-1-4939-2207-9.
3. ↑  *Hammel, B.* „Rubiaceae: Psychotria poeppigiana, Hot Lips, Labios de Puta" (1996). Qaraldi: 2-may 2020-yil.
4. ↑  „World Checklist of Selected Plant Families (WCSP)". Qaraldi: 19-aprel 2020-yil.
5. ↑  „The Psychotria Elata Plant is More Than Just a Resemblance of Kissable Lips. Here are 10 Reasons Why". *Zane’s World*.
6. ↑  Guzmán Q, J. Antonio; Cordero, Roberto A. (2016). "Neighbourhood structure and light availability influence the variations in plant design of shrubs in two cloud forests of different successional status". *Annals of Botany* **118** (1): 23–34. doi:10.1093/aob/mcw078. PMID 27245635. PMC 4934397. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=4934397.
7. ↑  *Wright, K.* „Psychotria Elata aka Hooker's Lips: Latin America's Kissable Flower" (12-mart 2020-yil). Qaraldi: 2-may 2020-yil.
8. 1 2  „Hooker’s Lips". Qaraldi: 2-may 2020-yil.
9. ↑  Carvalho Junior, Almir; Vieira, Ivo; Carvalho, Mario; Braz-Filho, Raimundo; S. Lima, Mary; Ferreira, Rafaela; José Maria, Edmilson; Oliveira, Daniela (11 January 2017). "13C-NMR Spectral Data of Alkaloids Isolated from Psychotria Species (Rubiaceae)". *Molecules* **22** (1): 103. doi:10.3390/molecules22010103. PMID 28085077. PMC 6155581. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=6155581.
10. 1 2  „The Psychotria Elata Plant is More Than Just a Resemblance of Kissable Lips. Here are 10 Reasons Why". *Zane’s World*.
11. ↑  Coe, Felix G.; Anderson, Gregory J. (January 2005). "Snakebite ethnopharmacopoeia of eastern Nicaragua". *Journal of Ethnopharmacology* **96** (1–2): 303–323. doi:10.1016/j.jep.2004.09.026. PMID 15588683.
12. ↑  Félix-Silva, Juliana; Silva-Junior, Arnóbio Antônio; Zucolotto, Silvana Maria; Fernandes-Pedrosa, Matheus de Freitas (2017). "Medicinal Plants for the Treatment of Local Tissue Damage Induced by Snake Venoms: An Overview from Traditional Use to Pharmacological Evidence". *Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine* **2017**: 1–52. doi:10.1155/2017/5748256. PMID 28904556.