Томас Мор

**Thomas More** (1478-yil 7-fevral — 1535-yil 6-iyul), katolik cherkovida **Avliyo Thomas More** nomi bilan hurmatga sazovor boʻlgan ingliz huquqshunosi, sudya, ijtimoiy faylasuf, yozuvchi, davlat arbobi va Uygʻonish davrining taniqli gumanisti. U, Henri VIII davrida 1529-yil oktabrdan 1532-yil maygacha Angliyaning Oliy Lord Kansleri lavozimida ishlagan U 1516-yilda nashr etilgan "*Utopia* "asarini yozgan, asarda xayoliy orol davlatining siyosiy tizimi tasvirlangan.

U Martin Luther, Huldrich Tswingli, Jhon Calvin va William Tyndale ilohiyotiga qarshi polemikalarni yoʻnaltirib, protestant islohotiga koʻproq qarshi chiqadi. Bundan tashqari, Henri VIII ning katolik cherkovdan ajralishiga qarshi boʻlib, Henrini Angliya cherkovining oliy rahbari sifatida tan olishdan bosh tortadi va uning Aragonlik Catherine bilan nikohini bekor qiladi. Rahbarlik Qasamyodini qabul qilishdan bosh tortgach, u xiyonatda ayblanib, qatl etiladi. Qatl paytida u : „Men shohning yaxshi xizmatkori va Xudoning birinchi xizmatkori sifatida oʻlaman" degan edi.

Papa Pius XI Moreni 1935-yilda shahid sifatida kanonizatsiya qildi. Rim papasi Ioann Pavel II uni 2000-yilda davlat va siyosat arboblarining avliyosi deb eʼlon qildi.

Yoshlik davr
------------

 
1478-yil 7-fevralda London shahridagi Milk koʻchasida tugʻilgan Thomas More muvaffaqiyatli advokat va keyinchalik sudya boʻlgan John More va uning rafiqasi Agnesning *oʻgʻli* edi. U olti farzandning ikkinchisi edi. More Londonning eng yaxshi maktablaridan biri hisoblangan Avliyo Entoni maktabida tahsil olgan. Soʻng, 1490-yildan 1492-yilgacha Kanterberi arxiyepiskopi va Angliya lord kansleri John Mortonga uy paji sifatida xizmat qildi. :xvi

Yosh More haqida yuqori fikrda boʻlgan Morton "Yangi oʻrganish "ni (keyinchalik „gumanizm" yoki „London gumanizmi" deb nomlanuvchi stipendiya) ishtiyoq bilan qoʻllab-quvvatladi. Morening katta salohiyatga ega ekanligiga ishongan Morton uni Oksford universitetida oʻqishga nomzod qilib koʻrsatdi. :38

More 1492-yilda Oksfordda oʻqishni boshladi va klassik taʼlim oldi. Tohmas Linacre va William Grocynning qoʻl ostida tahsil olib, lotin va yunon tillarini yaxshi oʻrgandi. More otasining talabi bilan Londondagi Nyu-Inn, Kantselyariya mehmonxonalaridan birida yuridik taʼlimni boshlash uchun. :xvii Oksfordda atigi ikki yil oʻqib soʻng uni tark etdi.1496-yilda More Court mehmonhonalaridan biri boʻlgan Linkolnʼs Inn da talaba boʻldi.

Diniy hayoti
------------

Uning doʻsti, Rotterdamlik ilohiyotshunos Desiderius Erasmusning soʻzlariga koʻra, More bir vaqtlar rohib boʻlish uchun yuridik karyerasini tark etishni jiddiy oʻylagan. 1503-1504-yillarda More London devorlari tashqarisidagi Kartezan monastiri yaqinida yashab, rohiblarning diniy faoliyatlarida qatnashgan. Garchi u ularning taqvodorligiga qoyil qolgan boʻlsa-da, More oxir-oqibat oldingi holatiga qaytishga qaror qildi va 1504-yilda parlamentga saylandi va keyingi yili oila qurdi. :xxi

Umrining qolgan qismida koʻproq zohidlik amaliyotlari bilan davom ettirdi. :xxiAvliyo Frensisning Uchinchi Ordeni anʼanasi Moreni avliyolar taqvimida ushbu ordenning aʼzosi sifatida sharaflaydi.

Oilaviy hayoti
--------------

 Rouland Lockey Kichik Hans Holbeindan keyin *, Sir Thomas Morening oilasi*, c. 1594
More 1505-yilda Jane Coltga uylandi. Oʻsha yili u London, Sent-Stiven Uolbruk cherkovi, Baklersberidagi Old Barj deb nomlanuvchi uyning bir qismini ijaraga oldi. Sakkiz yil oʻtgach, u uyning qolgan qismini egalladi va 1525-yilda „Chelsi"ga koʻchib oʻtgunga qadar u erda deyarli 20 yil yashadi :118;271 Erasmusning xabar berishicha, More yosh xotiniga xotini uyda ilgari olganidan koʻra yaxshiroq taʼlim berishni xohlagan va unga musiqa va adabiyotdan dars bergan. :119Er-xotinning toʻrt farzandi bor edi: Margaret, Elizabeth, Cicely va John. Jane 1511-yilda vafot etdi :132

30 kun ichida „doʻstlarning maslahatlariga qaramasdan" More oʻzining keng doirasidagi doʻstlari orasida munosib ayollardan biriga uylandi. U beva qolgan Alice Middletonni roʻzgʻorga boshchilik qilish va kichik bolalariga gʻamxoʻrlik qilish uchun tanladi. Nikohning tezligi shunchalik gʻayrioddiy ediki, More nikohni taqiqlash qoidalaridan voz kechishga majbur boʻldi yaʼni More jamoatchilikdagi obroʻsi tufayli nikohga osonlik bilan erishdi.

Morening ikkinchi nikohidan farzandlari yoʻq edi, garchi u Elisning oldingi turmushidan boʻlgan qizini oʻzidek tarbiyalagan boʻlsa-da. More ikki yosh qizning vasiysi boʻldi: Ann Kresakr oxir-oqibat oʻgʻli Jon Morega uylanadi; :146va Margaret Giggz (keyinchalik Klement) uning oʻlimga guvoh boʻlgan yagona oila aʼzosi edi (u qatlning 35 yilligida vafot etdi va uning qizi Morening jiyani Uilyam Rastellga uylandi). Mehribon ota boʻlgan More qonuniy yoki davlat ishlarida boʻlganida farzandlariga xat yozar va ularni unga tez-tez yozishga undagan. :150 :xiv

Koʻproq qizlariga oʻgʻliga bergan kabi klassik taʼlim berishni afzal koʻrdi, bu esa oʻsha paytdagi gʻayrioddiy munosabat edi. :146–47Uning katta qizi Margaret oʻzining bilimdonligi, ayniqsa yunon va lotin tillarini yaxshi bilishi bilan koʻpchilikni hayratga soldi. 
Morening oʻz qizlariga taʼlim berish qarori boshqa zodagon oilalarga oʻrnak boʻldi. Hatto Erasmus ham ularning yutuqlariga guvoh boʻlgach, bunday yutuqlarni oqladi. :149

More va uning oilasi, Sir Thomas More va oilasining portreti Holbein tomonidan chizilgan; ammo, u 18-asrda yongʻinda yoʻqolgan. Morening nabirasi saqlanib qolgan rasmning ikkita versiyasi asosida portret nusxasini buyurtma qildirgan.

Ilk siyosiy karyerasi
---------------------

 Thomas More oilasining portretini oʻrganish, c. 1527-yil, Kichik Hans Holbein tomonidan chizilgan
1504-yilda More Buyuk Yarmut vakili sifatida parlamentga saylandi va 1510-yilda London vakili boʻldi.

1510-yildan boshlab More London shahrining ikkita yordamchisidan biri boʻlib xizmat qildi, bu katta mas’uliyatli lavozimda u halol va samarali davlat xizmatchisi sifatida obroʻ qozondi. More 1514-yilda soʻrovlar ustasi boʻldi, oʻsha yili u shaxsiy maslahatchi sifatida tayinlandi. Muqaddas Rim imperatori Kardinal V huzurida diplomatik missiyani amalga oshirgandan soʻng, York kardinal arxiyepiskopi Thomas Wolsey bilan Kale va Bryuggega joʻnab ketgan More ritsar unvoniga sazovor boʻldi va 1521-yilda Moliya vazirligining gʻaznachisi etib tayinlandi

Qirol Genrix VIII ning kotibi va shaxsiy maslahatchisi sifatida More borgan sari xorijiy diplomatlarni kutib olish, rasmiy hujjatlarni ishlab chiqish va Qirol va Lord Chancellor Wolsey oʻrtasida bogʻlovchi boʻlib xizmat qilish taʼsiri kuchayib bord. Keyinchalik Oksford va Kembrij universitetlarida Oliy Styuard boʻlib ish yutitdi.

1523-yilda More Midlseks shtatining ritsari sifatida saylandi va Wolsey tavsiyasiga koʻra, Jamoatlar Palatasi Moreni oʻz spikeri etib sayladi. 1525-yilda More Shimoliy Angliyaning katta qismi ustidan ijroiya va sud mas’uliyati bilan Lankaster Gersogligining Kansleri boʻldi.

Kanslerlik
----------

Wolsey vafotidan soʻng, More 1529-yilda Lord Kansler lavozimini egalladi. U ishlarni misli koʻrilmagan tezlik bilan bajardi.

### Protestant islohotiga qarshilik

 Sir Thomas More 19-asr London,Karey koʻchasi oxiridagi Sir Thomas More uyida, Qirollik sudining roʻparasida haykal bilan esga olinadi.
More katolik cherkovni qoʻllab-quvvatladi va protestant islohotini bid’at kabi koʻrdi buni ham cherkov, ham jamiyat birligiga tahdid deb bildi. More cherkovning ilohiyotshunosliligiga, argumentatsiyasiga va cherkov qonunlariga ishongan va „Lyuterning katolik cherkovini yoʻq qilishga chaqiruvini huddi urushga chaqirish sifatida qabul qilgan".

Uning protestant islohotiga qarshi dastlabki harakatlari Angliyaga Lyuteran kitoblarining olib kirilishining oldini olishda Wolseyga yordam berish, protestantantlarga gumon qilish, ayniqsa noshirlar ustidan josuslik va tergov qilish, shuningdek, Injil va boshqa materiallarni olib yurish va boshqa protestant materiallarini tarqatishda ayblab hibsga olishdan iborat edi.. Bundan tashqari, Tindalning Yangi Ahdning ingliz tilidagi tarjimasini yoʻq qilish ishlari yanada kuchliroq edi. 

Tindal Injil koʻproq bid’at va fitna deb hisoblangan va More bundagi baʼzi soʻzlarning bahsli tarjimalaridan foydalangan; Masalan, u yunoncha "*presbyteros* "uchun „ruhoniy" emas, „katta" va „oqsoqol" soʻzlarini ishlatgan. ", va *cherkov oʻrniga jamoat* *atamasini* ishlatgan;  u shuningdek, baʼzi marginal jilolar katolik taʼlimotiga qarshi ekanligini taʼkidlardi.  Aynan shu davrda uning adabiy polemikalarining aksariyati paydo boʻldi.

Morening hayoti davomida va keyin Lord Kansler boʻlgan davrida protestant „bid’atchilar" ning taʼqib qilinishi haqida koʻplab maʼlumotlar tarqaldi. XVI asrdagi mashhur ingliz protestant tarixchisi John Foxe oʻzining *"Shaxidlar kitobi"* da Moreni qiynoqlar boʻyicha ayblovlarini eʼlon qilishda muhim rol oʻynagan yaʼni More bid’atchilarni soʻroq qilishda koʻpincha zoʻravonlik yoki qiynoqlardan foydalanganligini taʼkidlagan. Keyinchalik Brian Moynahan va Michael Farris kabi mualliflar bu daʼvolarni takrorlashda Foksdan iqtibos keltiradilar, Garchi Diarmaid MacCulloch Morening „bid’atchilarni yoqishdan zavqlanishini" tan olgan holda, uning bevosita ishtirok etganligi haqida hech qanday dalil topmaydi. More kanslerligi davrida olti kishi bid’at uchun olovda yoqib yuborilgan; ular Thomas Hitton, Thomas Bilney, Richard Bayfiled, Jhon Tewkesbury, Thomas Dusgate va James Bainham edi. :299–306Moynahanning taʼkidlashicha, More Tindalni yoqib yuborishda taʼsiri boʻlgan, chunki Morening agentlari Tindalni oʻlimidan bir yil oʻtib ham, uni uzoq vaqt taʼqib qilishgan.

  

Buning oʻrniga koʻproq oʻzining „Uzr soʻrash" asarida (1533) taʼkidlaganidek, u faqat ikkita bid’atchiga nisbatan jismoniy jazo qoʻllagan: Evxaristiya bilan bogʻliq bid’at uchun oilasi oldida qamishlangan bola va buzgʻunchilik uchun qamchilangan „zaif" odam. ibodatlar. :404

### Isteʼfo

Papalik va Qirol oʻrtasidagi ustunlik boʻyicha ziddiyat avjiga chiqqanida, More Angliya qiroli ustidan Pyotrning vorisi sifatida Rim papasining ustunligini qoʻllab-quvvatlashda sobit boʻlishda davom etdi. Parlament 1529-yilda preemunire ayblovini qayta tiklashi, Qiroldan tashqari har qanday hokimiyatni (masalan, papalik) Qiroldan yuridik ustuvorlikka ega boʻlish daʼvosini davlat yoki idorada qoʻllab-quvvatlashini jinoyatga aylantirdi.

1530-yilda More yetakchi ingliz cherkov aʼzolari va aristokratlari tomonidan Papa Clement VII dan Henrining Aragonlik Catherine bilan nikohini bekor qilishni soʻrab xatni imzolashdan bosh tortdi, shuningdek, Genrix VIII bilan bid’at qonunlari tufayli janjallashdi. 1531-yilda qirollik farmoni ruhoniylardan qirolni Angliya cherkovining oliy rahbari deb tan olish toʻgʻrisida qasamyod qilishlarini talab qildi. 1532-yilda Kanterberi chaqiruvida yepiskoplar qasamyodni „Masihning qonuni imkon qadar" soʻzlari qoʻshilganidan keyin va faqat preemunir tahdidi ostida imzolashga rozi boʻlishdi.

Bu ruhoniylarning soʻnggi boʻysunishi hisoblangan. Kardinal Jhon Fisher va boshqa ruhoniylar imzo chekishdan bosh tortdilar. Henri papalik pozitsiyasini qoʻllab-quvvatlagan koʻpchilik ruhoniylarni cherkovdagi yuqori lavozimlardan olib tashladi. More hukmronlik qasamyodini imzolashdan bosh tortishda davom etdi va Henrining Catherine bilan nikohini bekor qilishni qoʻllab-quvvatlashga rozi boʻlmadi. Biroq, u qirolning harakatlarini ochiqchasiga rad etmadi va oʻz fikrlarini sir tutdi.

1532-yil 16-mayda More kansler lavozimidan isteʼfoga chiqdi, bu Henrining foydasiga qoldi. Uning isteʼfoga chiqish qaroriga bir kun oldin Qirollik tahdidi ostida boʻlgan Ingliz Cherkovining chaqiruv qarori sabab boʻlgan.

Ilmiy va adabiy ishlari
-----------------------

### *Utopiya*

 Utopyaning 1516-yilgi tasviri
Morening eng mashhur va eng bahsli asari *Utopiya* lotin tilida yozilgan ilmiy fantastik asardir. More kitobni tugalladi va ilohiyotchi Erasmus kitobni 1516- yilda Levenda nashr etgan, ammo u faqat ingliz tiliga tarjima qilingan edi va 1551-yilda (u qatl qilinganidan 16 yil oʻtgach) oʻz vatanida nashr etilgan va 1684-yilgi tarjima eng koʻp tilga olingan tarjima boʻldi. More (shuningdek, kitobdagi qahramon) va hikoyachi/sayohatchi Raphael Hythlodaeus (uning ismi shifobaxsh farishta Raphaelga ishora qiladi) Antverpendagi zamonaviy kasalliklarni muhokama qiladi shuningdek xayoliy orol mamlakati Utopiyaning (yunoncha „ou-topos" [joy yoʻq] va „eu-topos" [yaxshi joy] degan soʻz birikmasi) siyosiy tartiblarni tasvirlaydi.

Utopiyada Yevropa davlatlarining ziddiyatli ijtimoiy hayotini Utopiya va uning atrofidagi (Tallstoria, Nolandia va Aircastle) mukammal tartibli, oqilona ijtimoiy tartibga solish gʻoyasini qarama-qarshi qoʻyadi. Utopiyada qonunlarning soddaligi va ijtimoiy yigʻinlar omma oldida boʻlgani (ishtirokchilarni yaxshi xulq-atvorga undash) tufayli advokatlar yoʻq, kommunal mulk xususiy mulkni siqib chiqaradi, erkaklar va ayollar bir xil huquqqa ega va deyarli toʻliq diniy bagʻrikenglik mavjud (ruxsat berilgan, lekin nafratlanilgan ateistlar bundan mustasno).

More oʻzining namunasi sifatida monastir kommunalizmidan foydalangan boʻlishi mumkin, garchi u taqdim etgan boshqa tushunchalar, masalan, evtanaziyani qonuniylashtirish cherkov taʼlimotidan uzoqda boʻlsa ham. Hythlodaeus taʼkidlashicha, xudoga yoki keyingi hayotga ishonishdan bosh tortgan odamga hech qachon ishonib boʻlmaydi, chunki u oʻzidan tashqari hech qanday hokimiyat yoki printsipni tan olmaydi.

Baʼzilar romanning asosiy xabarini erkinlikdan koʻra tartib va intizomga boʻlgan ijtimoiy ehtiyoj deb bilishadi. Ajablanarlisi shundaki, faylasuflar siyosatga aralashmasliklari kerak deb hisoblaydigan Hythlodaeus Morening insonparvarlik eʼtiqodlari va qirolning xizmatkori sifatidagi saroy burchlari oʻrtasidagi yakuniy ziddiyatiga toʻxtalib, bir kun kelib bu axloqlar siyosiy voqelikka zid kelishini taʼkidlaydi.

*Utopiya* ideal jamiyatlar yoki mukammal shaharlar yoki ularning qarama-qarshiligini aks ettiruvchi utopik va distopik fantastika adabiy janrini keltirib chiqardi. *Utopiya* taʼsiri ostida boʻlgan dastlabki asarlar orasida Francis Baconning *Yangi Atlantis*, Semuel Butlerning *Eryuxon* va Volterning Kandid asari *bor*. Garchi utopizm mukammal jamiyatlarning klassik tushunchalarini (Aflotun va Aristotel) Rim ritorik nozikligi bilan birlashtirgan boʻlsa-da (qarang. Tsitseron, Quintilian, epideiktik notiqlik), bu tushunchalar Uygʻonish davridan to Maʼrifat davrigacha davom etdi va zamonaviy ilmiy fantastikada saqlanib qoldi.

### Diniy polemika

1520-yilda islohotchi Martin Luther ketma-ket uchta asarni nashr etdi: *Nemis xalqining nasroniy zodagonlariga murojaat* (avgust.), *Cherkovning Bobil asirligi haqida* (okt.), va N*asroniy odamning* ozodligi haqida (noyabr). :225Ushbu kitoblarda Lyuter oʻzining najot haqidagi taʼlimotini faqat inoyat orqali bayon qiladi, baʼzi katolik amaliyotlarini rad etadi va katolik cherkovidagi haddan tashqari suiisteʼmollik holatlarga hujum qialdi. :225–61521-yilda Henry VIII Lutherning tanqidlariga More yordami bilan yozilgan *Assertio* orqali rasmiy ravishda javob beradi. Rim papasi Leo X ingliz qirolini Lutherning bid’atlariga qarshi kurashi uchun „ *Fidei Defensor"* („Imon himoyachisi") unvoni bilan taqdirlagan. :226–7

Ishlari
-------

Eslatma: „CW" havolasi *Sent-Tomas Morening toʻliq asarlarining Yel nashrining* tegishli jildiga (Nyu-Xeyven va London 1963-1997) tegishli.

### More hayoti davomida chop etilgan nashriyotlari (nashr qilingan sanalari bilan)

* *Quvnoq hazil* (taxminan 1516) (CW 1)
* *Utopiya* (1516) (CW 4)
* *Lotin sheʼrlari* (1518, 1520) (CW 3, Pt.2)
* *Brixiusga maktub* (1520) (CW 3, Pt. 2, Ilova C)
* *Responsio ad Lutherum* (Lyuterga javob, 1523) (CW 5)
* *Bidatlarga oid dialog* (1529, 1530) (CW 6)
* *Ruhlarning iltijosi* (1529) (CW 7)
* *Fritga qarshi maktub* (1532) (CW 7) pdf (Wayback Machine saytida 2016-03-25 sanasida arxivlangan)
* *Tindal javobining chalkashligi* (1532, 1533) (CW 8) 1-4 kitoblar, 5-9 kitoblar (Wayback Machine saytida 2020-08-09 sanasida arxivlangan)
* *Kechirim* (1533) (CW 9)
* *Salem va Bizansning debellatsiyasi* (1533) (CW 10) pdf (Wayback Machine saytida 2020-08-09 sanasida arxivlangan)
* *Zaharlangan kitobga javob* (1533) (CW 11) pdf (Wayback Machine saytida 2020-08-09 sanasida arxivlangan)

### More vafotidan keyin nashriyotlari (taxminiy kompozitsiya sanalari bilan)

* *Qirol Richard III tarixi* (taxminan 1513-1518) (CW 2 va 15)
* *Toʻrt oxirgi narsa* (taxminan 1522) (CW 1)
* *Qiyinchiliklarga qarshi tasalli suhbati* (1534) (CW 12)
* *Ehtiros haqidagi risola* (1534) (CW 13)
* *Muborak tana haqida risola* (1535) (CW 13)
* *Koʻrsatmalar va ibodatlar* (1535) (CW 13)
* *De Tristitia Christi* (1535) (CW 14) (Real Colegio Seminario del Corpus Christi, Valensiyada saqlanadi)

Tarjimalari
-----------

* *Lucianning tarjimalari* (koʻp sanalar 1506-1534) (CW 3, Pt.1)
* *Piko della Mirandolaning hayoti,* Janfrancesco Piko della Mirandola (taxminan 1510) (CW 1)

Manbalar
--------

* Ackroyd, Peter*. The Life of Thomas More*, 1999. ISBN 9780385477093.
* Brady, Charles A.*. Stage of Fools: A Novel of Sir Thomas More*. Dutton, 1953.
* Berglar, Peter*. Thomas More: A Lonely Voice against the Power of the State*. New York: Scepter Publishers, 2009. ISBN 978-1-59417-073-7.  (Note: this is a 2009 translation (from the original German, by Hector de Cavilla) of Berglar’s 1978 work *Die Stunde des Thomas Morus — Einer gegen die Macht*. Freiburg 1978; Adamas-Verlag, Köln 1998, ISBN 3-925746-78-1)

Adabiyotlar
-----------

* Basset, Bernard, SJ*. Born for Friendship: The Spirit of Sir Thomas More*. London: Burns & Oates, 1965.
* Brady, Charles A.*. Stage of Fools: A Novel of Sir Thomas More*. Dutton, 1953.
* Brémond, Henri (1904) — *Le Bienheureux Thomas More 1478-1535* (1904) as *Sir Thomas More* (1913) translated by Henry Child;
	+ 1920 edition published by R. & T. Washbourne Limited, OCLC 1224822, 749455885;
	+ Paperback edition by Kessinger Publishing, LLC (26 May 2006) with ISBN 1-4286-1904-6, ISBN 978-1-4286-1904-3;
	+ published in French in Paris by Gabalda, 1920, OCLC 369064822

(Izoh: Bremond Berglar (2009) da tez-tez tilga olinadi)
* Bridgett, Thomas Edward*. Life and Writings of Sir Thomas More, Lord Chancellor of England and Martyr under Henry VIII*, 1891.
* Chambers, RW*. Thomas More*. Harcourt, Brace, 1935.
* Guy, John*. The Public Career of Sir Thomas More*, 1980. ISBN 978-0-300-02546-0.
* Guy, John*. Thomas More*, 2000. ISBN 978-0-340-73138-3.
* Guy, John*. A Daughter's Love: Thomas More and His Daughter Meg*, 2009.
* *The Oxford Handbook of Early Modern English Literature and Religion* Hiscock:. Oxford: University Press, 2017. ISBN 978-0-19-165342-1.
* Marius, Richard*. Thomas More: A Biography*. Vintage Books, 1984. ISBN 9780394741468.
* Marius, Richard*. Thomas More: a biography*. Harvard University Press, 1999. ISBN 978-0-674-88525-7.
* More, Cresacre*. The Life of Sir Thomas More by His Great-Grandson*. W. Pickering, 1828 — 344 bet.
* Moynahan, Brian*. God's Bestseller: William Tyndale, Thomas More, and the Writing of the English Bible—A Story of Martyrdom and Betrayal*. St. Martin's Publishing Group, 2014. ISBN 978-1-4668-6650-8.
* *The Cambridge History of Early Modern English Literature* Mueller:. Cambridge University Press, 2002. ISBN 978-0-521-63156-3.
* Phélippeau, Marie-Claire*. Thomas More*. Gallimard, 2016.
* Reynolds, EE*. The Trialet of St Thomas More*, 1964.
* Reynolds, EE*. Thomas More and Erasmus*. New York, Fordham University Press, 1965.
* Ridley, Jasper*. Statesman and Saint: Cardinal Wolsey, Sir Thomas More, and the Politics of Henry VIII*, 1983. ISBN 0-670-48905-0.
* Roper, William (2003), Wegemer, Gerard B; Smith, Stephen W (muh.), *The Life of Sir Thomas More (1556)* (PDF), Center for Thomas More Studies, 2012-06-08da asl nusxadan (PDF) arxivlandi, qaraldi: 2022-06-09
* Roper, William*. The Life of St. Thomas More*. Benediction Classics, 2007. ISBN 978-1-4092-2795-3.
* Stapleton, Thomas, *The Life and Illustrious Martyrdom of Sir Thomas More (1588)* (PDF), 29–dekabr 2016–yilda asl nusxadan (PDF) arxivlandi, qaraldi: 3–yanvar 2016–yil`{{citation}}`: CS1 maint: date format ().
* Wegemer, Gerard*. Thomas More: A Portrait of Courage*, 1985. ISBN 978-1-889334-12-7.
* Wegemer, Gerard*. Thomas More on Statesmanship*. Catholic University of America Press, 1996. ISBN 978-0-8132-0836-7.
* Wordsworth, Christopher*. Ecclesiastical Biography, Or, Lives of Eminent Men Connected with the History of Religion in England*. London: Rivingtons, 1810.

  

### Birlamchi manbalar

* More, Thomas (1947), Rogers, Elizabeth (muh.), *The Correspondence of Sir Thomas More*, Princeton University Press.
* ——— (1963–1997), *Yale Edition of the Complete Works of St. Thomas More*, Yale University Press.
* ——— (2001), da Silva, Álvaro (muh.), *The Last Letters of Thomas More*.
* ——— (2003), Thornton, John F (muh.), *Saint Thomas More: Selected Writings*.
* ——— (2004), Wegemer, Gerald B; Smith, Stephen W (muh.), *A Thomas More Source Book*, Catholic University of America Press.
* ——— (2010), Logan, George M; Adams, Robert M (muh.), *Utopia*, Critical Editions (3rd-nashr), Norton.

* Portraits of Sir Thomas More at the National Portrait Gallery, London
* The Center for Thomas More Studies at the University of Dallas
* Thomas More Studies database (Wayback Machine saytida 2012-06-20 sanasida arxivlangan) Archived 20 June 2012 at the Wayback Machine: contains several of Moreʼs English works, including dialogues, early poetry and letters, as well as journal articles and biographical material
* Wood, James, *Sir Thomas More: A Man for One Season* (essay). Presents a critical view of Moreʼs anti-Protestantism
* More and *The History of Richard III*
* Kautsky, Karl, *Thomas More and his Utopia*, Marxists.
* Thomas More and Utopias (Wayback Machine saytida 2020-11-07 sanasida arxivlangan) — a learning resource from the British Library
* Wegemer, Gerard, *Integrity and Conscience in the Life and Thought of Thomas More*.
* The Essential Works of Thomas More — The Center for Thomas More Studies at the University of Dallas
* Patron Saints Index entry — Saint Thomas More biography, prayers, quotes, Catholic devotions to him.
* Trial of Sir Thomas More, Professor Douglas O. Linder, University of Missouri-Kansas City (UMKC) School of Law
* John Fisher and Thomas More: Martyrs of England and Wales
* Saint Thomas More at Library of Congress Authorities, with 186 catalogue records

|-

|Oldingisi

Sir Thomas Neville
| **Speaker of the House of Commons**   
1523 

| Keyingisi

Sir Thomas Audley
|-
|-

|Oldingisi

Thomas Wolsey
| **Lord Chancellor**   
1529–1532 
|}


1. ↑  „St. Thomas More". *savior.org*. Qaraldi: 2020-yil 29-iyun.
2. ↑  Homily at the Canonization of St. Thomas More (Wayback Machine saytida 2016-03-04 sanasida arxivlangan) at The Center for Thomas More Studies at the University of Dallas, 2010, citing text „Recorded in The Tablet, June 1, 1935, pp. 694-695"
3. 1 2  Glenn, Garrard (1–yanvar 1941–yil). „St. Thomas More As Judge and lawyer". *Fordham Law Review*. 10-jild, № 2. 187-bet.`{{cite magazine}}`: CS1 maint: date format ()
4. ↑  Linder, Douglas O. The Trial of Sir Thomas More: A Chronology at University Of Missouri-Kansas City (UMKC) School Of Law
5. ↑  Jubilee of parliament and government members, proclamation of Saint Thomas More as patron of statesmen vatican.va
6. ↑  Apostolic letter issued *motu proprio* proclaiming Saint Thomas More Patron of Statesmen and Politicians, 31 October 2000 Vatican.va
7. ↑  „Holy Days". *Worship – The Calendar*.  Church of England (2011). 2012-yil 29-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2011-yil 20-aprel.
8. ↑  King, Margaret L.*. Renaissance Humanism: An Anthology of Sources*. Hackett Publishing, 2014 — 157 bet. ISBN 978-1-62466-146-4.
9. ↑  Jokinen, A. (13 June 2009).
10. ↑  „Sir Thomas More". *The Biography Channel website* (2014). Qaraldi: 2014-yil 30-yanvar.
11. ↑  „Thomas More: Always a Londoner". *tudortimes.co.uk* (2016-yil 24-sentyabr). Qaraldi: 2019-yil 1-may.
12. 1 2 3 4   „Introduction",*Utopia*, Classics Rebhorn:. New York: Barnes & Noble, 2005.
13. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  Ackroyd, Peter*. The Life of Thomas More*. New York: Anchor Books, 1999.
14. ↑  Harpsfield, Nicholas (1931). „The Life and Death of Sr Thomas More". London: Early English Text Society. 12–3-bet. `{{cite magazine}}`: Cite magazine requires `|magazine=` (yordam)
15. ↑  Erasmus, Desiderius „Letter to Ulrich von Hutten",*. Utopia* Adams:. New York: WW Norton & Co, 1991 — 125 bet. ISBN 9780393961454.
16. ↑  „Erasmus to Ulrich von Hutten". *The Center for Thomas More Studies. Biographical Accounts: Erasmus' Letters about More*.  Thomasmorestudies.org. 2016-yil 16-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 8-mart.
17. ↑  „Franciscan Calendar". *Tau Cross Region of the Secular Franciscan Order*. 2013-yil 5-mayda asl nusxadan arxivlangan.
18. ↑  Wood, Alexander*. Ecclesiastical Antiquities of London and Its Suburbs*. London: Burns & Oates, 1874 — 105–6 bet. OCLC 18479600.
19. ↑  Reynolds, Ernest E.*. The field is won; the life and death of Saint Thomas More*. Milwaukee: Bruce Pub. Co, 1968 — 54 bet. ISBN 978-0-223-97628-3.
20. 1 2  Wegemer, Gerard B.*. Thomas More: A Portrait of Courage*. Scepter Publishing, 1995.
21. ↑  Wagner, John A.*. Encyclopedia of Tudor England*. ABC-CLIO, 2011 — 769–770 bet. ISBN 978-1-59884-299-9.
22. ↑  *Lincolnshire Pedigrees* Maddison:. London: Harleian Society, 1903 — 5 bet.
23. ↑  More, Thomas*. Selected Letters* Rogers:. New Haven and London: Yale University Press, 1961.
24. ↑  „History of Parliament".  History of Parliament Trust. Qaraldi: 2011-yil 13-oktyabr.
25. ↑  Magnusson (ed.
26. 1 2 3 4  Rebhorn, W. A. (ed.) p. xviii
27. ↑  Gerard B. Wegemer, *Portrait of Courage*, p. 136.
28. ↑  MacCulloch, Diarmaid*. Thomas Cromwell : a life*, 27-sentabr 2018-yil — 160–162 bet. ISBN 978-1-84614-429-5.
29. ↑  Mueller & Loewenstein 2002. sfn error: no target: CITEREFMuellerLoewenstein2002 (help)
30. ↑  Hiscock & Wilcox 2017. sfn error: no target: CITEREFHiscockWilcox2017 (help)
31. ↑  Moynahan 2014. sfn error: no target: CITEREFMoynahan2014 (help)
32. ↑  Rex, Richard*. The Cambridge Companion to Thomas More* Logan:. Cambridge University Press, 2011 — 93 bet. ISBN 978-1-139-82848-2.
33. ↑  Farris, Michael (2007). „From Tyndale to Madison". `{{cite magazine}}`: Cite magazine requires `|magazine=` (yordam)
34. ↑  MacCulloch (2018) p. 160: "[More]…turned to waging implacable war on enemies of the Church whom he could crush without inhibition.
35. ↑  Marius, Richard (1999).
36. 1 2  *Thomas More's Trial by Jury: A Procedural and Legal Review with a Collection of Documents* Henry Ansgar Kelly:. Boydell & Brewer Ltd, 2011 — xiv–xvi bet. ISBN 978-1-84383-629-2.
37. ↑  *Tudor Constitutional Documents: A. D. 1485-1603* Tanner:. CUP Archive, 1922 — 17 bet. 15-iyun 2021-yilda qaraldi.
38. ↑  Gerard Wegemer*. Thomas More: A Portrait of Courage*. Scepter Publishers, 1995 — xiv bet. ISBN 1-889334-12-X.
39. ↑  Thomas More*. Utopia*, Translated by G.C. Richards, William P. Weaver, Broadview Press, 2010 — 8–9 bet. ISBN 978-1-4604-0211-5.
40. ↑  Daniel Eppley*. Defending Royal Supremacy and Discerning God's Will in Tudor England*. Routledge, 2016 — 13 bet. ISBN 978-1-351-94579-0.
41. ↑  *The Cambridge Companion to Thomas More* George M. Logan:. Cambridge University Press, 2011 — 116 bet. ISBN 978-1-139-82848-2.
42. ↑  More, Thomas „Introduction",*. More's Utopia*, 1952 Lumby:, Cambridge University Press, 31-oktabr 2013-yil — vii bet. ISBN 978-1-107-64515-8.
43. ↑  O'Donovan, Louis*. The Defence of the Seven Sacraments*, 5-noyabr 2019-yil. ISBN 978-1-5380-9202-6.