**Bhairava** — (sanskrit): भैरव, *qoʻrqinchli deya tarjima qilinadi*) yoki **Kala Bhairava** — hindular va buddistlar sigʻinadigan shaivit va vajrayana xudosi. Aptening sanskrit lugʻatida Bhairava uchun devanagiri tilida ॠः zikr qilinadi. Shaivizmda u yoʻq qilish bilan bogʻliq boʻlgan Shivaning kuchli namoyon boʻlishi yoki avataridir. Trika tizimida *Bhairava* Para Brahmanning sinonimi boʻlgan Oliy haqiqatni ifodalab beradi. Odatda hinduizmda Bhairava gunohkorlarni jazolash uchun tayogʻi yoki Danda tutgani uchun **Dandapani** („qoʻlida Dandani ushlab turgan") deb ham ataladi va **Svasva**, yaʼni „avtomobili it" degan maʼnoni anglatadi. Vajrayana buddizmida u boddhisatva Manjusrining shiddatli emanatsiyasi hisoblanadi va uni Heruka, Vajrabxairava va Yamantaka deb ham atashadi.

Unga butun Hindiston, Nepal va Shri-Lankada, shuningdek, Tibet buddizmida sigʻinadilar.

Hinduizmda
----------

Aakash Bhairab Katmanduda.
Bhairava *bhīru* soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, „qoʻrqinchli" degan maʼnoni anglatadi. Bhairava „dahshatli dahshatli shakl" degan maʼnoni anglatadi. U qoʻrquvni yoʻq qiladigan yoki qoʻrquvdan tashqarida boʻlgan kishi sifatida ham tanilgan. Talqinlardan biri shundaki, u oʻz bandalarini dahshatli dushmanlardan, ochkoʻzlikdan, shahvat va gʻazabdan himoya qiladi. Bu dushmanlar xavflidir, chunki ular hech qachon odamlarga Xudoni ichlarida izlashlariga yoʻl qoʻymaydilar. Yana bir talqin ham bor: *Bha* — yaratish, *ra* — rizq, *va* — halokat. Demak, Bhairava hayotning uch bosqichini yaratuvchi, qoʻllab-quvvatlovchi va erituvchidir. Shuning uchun u eng oliy yoki oliy boʻladi deya ishongan holda sigʻinishar ekan.

### Trika tizimi

Trika va Kashmir shaivizmi mutlaq haqiqatni (Para Brahman) Bhairava deb ataydi. Vijñāna Bhairava Tantra Trika tizimining asosiy Tantra matnidir. Xudo Bhairava va uning turmush oʻrtogʻi Bhairavi oʻrtasidagi nutq sifatida 112 ta tantrik meditatsiya usullari yoki markazlashtirish usullari (Dharana) qisqacha taqdim etiladi. Matn Rudrayamala Tantra, Bhairava Agamaning bobidir. Bhairavi, maʼbuda, Bhairavadan oliy haqiqatni amalga oshirish yoʻlining mohiyatini ochib berishni soʻraydi. Bhairava oʻz javobida ongning universal va transsendental holatiga kirishning 112 usulini tavsiflaydi. Trika, Kashmir shaivizmi adabiyotida unga havolalar mavjud boʻlib, u Kashmir Shaiva falsafasi va Trika maktablarida muhim matn hisoblanganligini koʻrsatadi.

### Bhairavalar roʻyxati

Shiva namoyon boʻlish roʻyxati quyidagilardan iborat:

* Trisandxyeshvar
* 
* Vishvesh
* Bhiruk
* Vakranath
* Lambkarna
* Vamana
* Pachali bhairav
* Bagh Bhairav
* Varaha (Baraha)
* Rudra Mahadev
* Bhoothnath Vetal / Betal Bhairav
* Chakrapani
* Vikritaksh
* Bhimlochan
* Kramadishvar
* Chanda
* Unmatta Bhairav
* Nakuleshvar
* Umananda yoki Bhayaanand
* Ruru
* Nimish
* Abhiru
* Sanvart
* Ghanteshvar
* Ambar
* Amar
* Sarvanand
* Mahodar
* Rakshaseshvar (Nayanair)
* Kapali
* Chandrashexar
* Maxarudra
* Vakratund
* Bhava
* Sthanu
* Nandikeshvar
* Vatsnabh yoki Dandpani
* Krodxish
* Bhadrasen
* Sambaranand
* Sanhar
* Trayambak
* Tripuresh
* Kapilambar
* Martanda
* Kaal Bhairav
* Sarvanand
* Amritaksha
* Bhishan
* Baidyanath
* Ksheer Kantak
* Batuk Bhairav
* Kapalbhairav
* Tumbesvar
* Jogesh
* Shri Xutkuni Bhairav
* Shay Bhairav
* Matang bhairav
* Svarnakarshan Bhairav
* Akshobhya bhairav
* Asitanga Bhairav
* Samhaar Bhairav
* Kshetrapaala Bhairav
* Vikrant Bhairav
* Patal Bhairav

Buddizmda
---------

Thangka tasvirlangan Vajrabxairava, taxminan. 1740-yillar.
Buddizm ham Bxairavani (tibetcha: 'Jigs byed, xitoycha: Buwei) xudo va dxarmapala yoki dxarma himoyachisi sifatida qabul qilgan. Bhairavaning turli xil buddist shakllari (har xil nomlar Herukas, Vajrabhairava, Mahakala va Yamantaka) Tibet buddizmida shafqatsiz xudolar va yidamlar (tantrik meditatsion xudo) hisoblanadi. Ular, shuningdek, oʻzlarining buddist tantralari, *Vajrabhairava tantralariga ega*. Tibet anʼanalariga koʻra, bu tantralar X asrda Oddiyanada Lalitavajraga nozil qilingan. Ushbu matnlar Tibet buddizmining Sarma (yangi tarjima) anʼanalarida, ayniqsa Gelug maktabida muhim rol oʻynaydi, bu yerda Vajrabhairava naslning uchta markaziy eng yuqori yoga tantra amaliyotlaridan biri hisoblanadi. Shu sababli, u Moʻgʻulistonda himoyachi xudo sifatida mashhur va manchular orasida ham mashhur edi. Bu xudo Nyuar buddizmida ham markaziy oʻrin tutadi. Bhairava bilan bogʻliq tantrik amaliyotlar gʻazab va nafratni tushunishga aylantirishga qaratilgan.

Ibodat qilish
-------------

 Kala Bhairava, Katmandu Durbar maydonida dindorlar ishtirok etdi
Bhairava ibodatxonalari yoki ziyoratgohlari koʻpchilik Jyotirlinga ibodatxonalari ichida yoki yaqinida mavjud. Shuningdek, Shivaga bagʻishlangan muqaddas oʻn ikkita ziyoratgoh mavjud boʻlib, ularni butun Hindiston boʻylab topish mumkin, shu jumladan Kashi Vishvanath ibodatxonasi, Varanasi va Kal Bhairav ibodatxonasi, Ujjain. Patal Bhairav va Vikrant Bhairav ziyoratgohlari Ujjainda ham joylashgan.

Rakta Bhairava
 Nepalning Bhaktapur shahridan Sveta Bhairava kiyingan raqqosa.

Yana qarang
-----------

* Adichunchanagiri tepaliklari
* Akash Bhairav
* Bhairab Naach
* Muthappan
* Sirkazhi

Manbalar
--------

1. ↑  Apte, p. 727, left column
2. ↑  For Bhairava form as associated with terror see: Kramrisch, p. 471.
3. ↑  Gopal, Madan*. India through the ages* K.S. Gautam:. Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India, 1990 — 76 bet.
4. ↑  „Bhairava: The Wrathful". 2015-yil 13-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 13-may 2015-yil.
5. ↑  Jaideva Singh Vijnanabhairava or Divine Consciousness
6. 1 2  Christopher Wallis Tantra Illuminated
7. ↑  Sehgal, Sunil*. Encyclopaedia of Hinduism: C-G, Volume 2*. Sarup & Sons, 1999 — 491–492 bet. ISBN 9788176250641.
8. ↑  John Whalen-Bridge; Gary Storhoff (2009). *Emergence of Buddhist American Literature, The*. State University of New York Press. p. 170. ISBN 978-1-4384-2659-4.
9. ↑  Davidson, Ronald M. Indian Esoteric Buddhism: A Social History of the Tantric Movement, p. 211.
10. ↑  Hiltebeitel, Alf, ed. *Criminal Gods and Demon Devotees: Essays on the Guardians of Popular Hinduism*. Albany: State University of New York Press, 1989
11. ↑  .Jaideva Singh Vijnanabhairava or Divine Consciousness
12. ↑  „Shaktipeeth Bhairava". 2016-yil 3-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 29-mart 2020-yil.
13. ↑  "Bhairava" in *Robert E. Buswell Jr. Donald S. Lopez Jr. The Princeton Dictionary of Buddhism*.
14. ↑  Bulcsu Siklós, The Vajrabhairava tantras: Tibetan and Mongolian versions, English translation and annotations, Institute of Buddhist Studies, 1996
15. ↑  Matthew Kapstein, Buddhism Between Tibet and China, p. 307.
16. 1 2  T. Skorupski, The Buddhist Forum, Volume 4, pp. 186-187
17. 1 2  John C. Huntington, Dina Bangdel, The Circle of Bliss: Buddhist Meditational Art, p. 468.
18. ↑  Sunita Pant Bansal*. Hindu Pilgrimage: A Journey Through the Holy Places of Hindus All Over India*. Pustak Mahal, 2008. ISBN 978-8122309973.
19. ↑  Diana L. Eck*. Banaras: City of Light*. Taylor & Francis, 1982 — 192–3 bet. ISBN 0710202369.