Gerodotga koʻra, aholi yashaydigan dunyo: *Liviya* (Afrika) Afrika shoxidan janubga choʻzilib, yashash uchun yaroqsiz choʻlda tugaydigan deb tasavvur qilinadi. Yashash mumkin boʻlgan dunyoning eng janubiy chekkalarida yashovchi barcha xalqlar *efiopiyaliklar* deb nomlanadi (qora terisidan keyin). Qitʼaning oʻta janubi-sharqida uzoq umr koʻrishlari uchun makrobiylar joylashgan.
Qadimgi **Efiopiya**, (grekcha: *Αἰθιοπία*; **Efiopiya** nomi bilan ham tanilgan) 1 chi marta klassik hujjatlarda Sudanning yuqori Nil mintaqasiga, shuningdek, Sahroi Kabirning janubidagi ayrim hududlarga nisbatan geografik atama sifatida paydo boʻladi. Bu haqda eng birinchi eslatma Gomerning asarlarida uchraydi: 2 marta *Iliadada* hamda 3 marta *Odisseyda*. Yunon tarixchisi Gerodot „ayniqsa" bu apellyatsiyadan Afrikaning Sahroi Kabirning oʻsha paytda yashashga yaroqli dunyoda maʼlum boʻlgan qismlariga murojaat qilish uchun foydalanadi.

Etimologiya
-----------

Yunoncha ism *Aithiopia* (grekcha: *Αἰθιοπία* qadimgi yunoncha: *Αἰθίοψ* dan) ikki yunoncha soʻzdan olingan birikma: qadimgi yunoncha: *αἴθω* + qadimgi yunoncha: *ὤψ*. Perseus loyihasiga koʻra, bu belgi ot shaklida *kuygan yuz* va sifatdosh shaklida *qizil-jigarrang* sifatida toʻgʻri tarjima qilinadi. Shunday qilib, u Gomer davridan beri qora tanli populyatsiyalar uchun noaniq atama sifatida ishlatilgan. Bu atama qadimgi geograflar, birinchi navbatda oʻsha paytdagi Nubiya (qadimgi Sudan)da kuzatuv doirasiga kirganda bunday xalqlarga nisbatan qoʻllanilgan. Geografik bilimlarning kengayishi bilan eksonim ketma-ket Sahara ostidagi boshqa baʼzi hududlarga tarqaldi. Klassik antik davrda *Afrika* (yoki „Qadimgi Liviya") atamasi Sahroi Kabirdan janubiy Afrikaning biron bir qismiga emas, balki hozirgi Magʻrib deb nomlanuvchi va janubiy Nil daryosining gʻarbiy qismidagi barcha choʻl erlariga ishora qilgan.

Gerodotdan oldin
----------------

Gomer (tax. Miloddan avvalgi VIII asr) birinchi boʻlib" grekcha: *Αἰθίοπες*" ni eslatib oʻtgan, qadimgi yunoncha: *Αἰθιοπῆες*), ular dengiz tomonidan „sharqiy" (quyosh chiqishida) va „gʻarbiy" (quyosh botishida) ga boʻlingan dunyoning sharqiy va gʻarbiy chekkalarida joylashganligini yozadi. *Iliadaning* 1-kitobida Thetis Zevs bilan uchrashish uchun Olympusga tashrif buyuradi, ammo uchrashuv qoldirildi, chunki Zevs va boshqa xudolar yoʻq, Efiopiyaliklar yurtiga tashrif buyurishadi.

Va Odysseyning 1-kitobida Afina Zevsni Odysseyni oxir-oqibat uyiga qaytishiga faqat Poseidon Aithiopiyada boʻlganligi va eʼtiroz bildira olmagani uchun ishontiradi.

Gesiod (tax. Miloddan avvalgi VIII asr) Memnon haqida „Efiopiya qiroli" sifatida gapiradi.

Miloddan avvalgi 515-yilda Karyandalik Skilaks Ahamoniylar imperiyasining Darius I buyrugʻiga binoan Arabiston yarim orolini aylanib oʻtib, Hind daryosi, Hind okeani hamda Qizil dengiz boʻylab suzib ketdi. U „Efiopiyaliklar" haqida gapirgan boʻlsa-da, ular haqidagi yozuvlari saqlanib qolmagan.

Miletlik Gekatey (tax. Miloddan avvalgi 500-yil) ham „Efiopiya" haqida kitob yozgani aytiladi, ammo uning yozuvi endi faqat keyingi mualliflarning iqtiboslari orqali maʼlum. Uning taʼkidlashicha, „Efiopiya" Nilning sharqida, Qizil dengiz hamda Hind okeanigacha joylashgan. U shuningdek, u erda oyoqlari soya boʻlib xizmat qilish uchun etarlicha katta boʻlgan Skiapodslar („Soya oyoqlari") yashagan afsonani aytib beradi.

Gerodotda
---------

Uning *tarixlarida* (tax. Miloddan avvalgi 440-yil), Gerodot „Efiopiya" haqidagi eng qadimiy hamda batafsil maʼlumotlarni taqdim etadi. U shaxsan oʻzi Nil daryosi boʻylab Misr chegarasigacha boʻlgan Elephantine (zamonaviy Aswan) gacha sayohat qilganini aytadi. Uning fikriga koʻra, „Efiopiya" Misrning janubida, Elephantineʼdan boshlab topilgan barcha aholi erlaridir. U Meroe shahridagi poytaxtni tasvirlab, u erda topinadigan yagona xudolar Zevs (Amun) hamda Dionysus (Osiris) ekanligini qoʻshimcha qildi. U fir’avn Psamtik I hukmronligi davrida (tax. Miloddan avvalgi 650-yil), koʻplab misrlik askarlar oʻz vatanlarini tashlab ketib, Efiopiyaliklar orasiga joylashdilar.

Gerodot, shuningdek, misrliklar hamda efiopiyaliklar oʻrtasidagi umumiy madaniy urf-odatlarga eʼtibor qaratgan: „Men oʻzim ham shunday deb taxmin qildim, chunki ular qora tanli hamda jun sochli edi; Boshqa xalqlar ham shunday ekaniga qaramay, bu bejiz emas; Lekin mening eng yaxshi isbotim shuki, kolxiyaliklar, misrliklar hadma efiopiyaliklar sunnatni birinchi marta amalda qilgan yagona xalqlardir".

Keyinchalik Gerodot Misr sulolalari orasida 18 ta Efiopiya shohi hamda bitta malika boʻlganligini taʼkidladi.

Gerodot bizga qirol Kambiz II (tax. Miloddan avvalgi 57-yil) Ahamoniylar imperiyasi" Liviya (Afrika) ning janubiy dengiz bilan chegaradosh qismida istiqomat qiluvchi" efiopiyaliklarga josuslarni yubordi. Ular kuchli hamda sogʻlom odamlarni topdilar. Garchi Kambis oʻz mamlakatlariga yurish qilgan boʻlsa-da, uzoq yurish uchun etarli darajada tayyorgarlik koʻrmaganligi sababli, uning armiyasi butunlay muvaffaqiyatsizlikka uchradi va tezda qaytib keldi.

3-kitobda Gerodot „Efiopiya" ning eng uzoq mintaqasi sifatida belgilaydi „Liviya" (yaʼni. Afrika):

> Janub quyosh botayotgan tomon egilgan joyda Efiopiya deb nomlangan mamlakat joylashgan bo'lib, bu yo'nalishdagi so'nggi aholi er. U erda oltin juda ko'p, ulkan fillar ko'p, turli xil yovvoyi daraxtlar va qora daraxt; erkaklar esa boshqa joylarga qaraganda balandroq, chiroyli va uzoq umr ko'rishadi.
> 
> 

Gerodot, shuningdek, Siva vohasining ammoniylari „Misr hamda Efiopiyadan kelgan mustamlakachilar hamda ikkala mamlakat tillaridan iborat tilda gaplashishlarini" yozgan.

Boshqa yunon-rum tarixchilari va birlamchi hisoblar
---------------------------------------------------

Misrlik ruhoniy Maneto (tax. Miloddan avvalgi 300-yil) Kushitlar (25-chi) sulolasini sanab, uni „Efiopiya sulolasi" deb atagan hamda eramizdan avvalgi VII asr boshlarida Neo-Ossuriya imperiyasining hukmdori Esarxaddon Misrni Nubiya Kushit imperiyasidan bosib olgandan keyin barcha „Efiopiyaliklar"ni Misrdan deportatsiya qilganini tasvirlaydi. 25 ta sulola. Bundan tashqari, ibroniycha Injil yunon tiliga tarjima qilinganda (miloddan avvalgi 200-yillar), ibroniycha „Kush, Kushit" nomi yunoncha „Efiopiya, Efiopiya" boʻlib, ingliz *Qirol Jeyms versiyasida* „Efiopiya, Efiopiya" sifatida paydo boʻldi.

Agatarxidlar Efiopiyaning oltin qazib olish tizimining nisbatan batafsil tavsifini beradi. Uning matni mintaqadagi deyarli barcha keyingi qadimgi yozuvchilar, jumladan Diodor Sikulus hamda Photius tomonidan deyarli soʻzma-soʻz koʻchirilgan.

Diodorus Siculus xabar berishicha, habashliklar Misrni dastlabki mustamlaka deb daʼvo qilishgan hamda habashliklar ham Misrliklarga qaraganda qadimgiroq boʻlganliklari haqida dalillar keltirgan, deb yozgan edi:

> "Efiopiyaliklarning aytishicha, misrliklar Misrga Osiris tomonidan olib kelingan ularning mustamlakalaridan biri".
> 
> 

Diodor Sikulus, shuningdek, efiopiyaliklar hamda misrliklar oʻrtasidagi oʻxshash madaniy amaliyotlarni, masalan, yozuv tizimlarini muhokama qildi, chunki u shunday dedi: „Endi biz misrliklar orasida ieroglif deb ataladigan Efiopiya yozuvi haqida gapirishimiz kerak, chunki biz ularning yozuvlarini muhokama qilishda hech narsa qoldirmasligimiz kerak qadimiy buyumlar".

Axilles Tatius Iskandariya yaqinidagi misrlik chorvadorlarning rangini „toʻq rangli (shu bilan birga hindlarga oʻxshab mutlaqo qora emas, balki habash Efiopiyaga oʻxshaydi)" deb taʼriflagan.

Strabon oʻzining *"Geografiya"* kitobida Misr hamda Efiopiya oʻrtasidagi koʻchishlarni muhokama qildi hamda „Misrlar Efiopiya hamda Kolxidaga joylashdi" deb taʼkidladi. Efiopiyaliklarga kelsak, Strabon ular hindularga oʻxshashligini taʼkidlab, „Osiyoda (Janubiy Hindiston) hamda Afrikada boʻlganlar bir-biridan farq qilmaydi" deb taʼkidlaydi. Pliniy, oʻz navbatida, „Efiopiya" joy nomi bir" Vulkanning oʻgʻli Efiop" (yunon xudosi Gefest) dan olinganligini taʼkidlaydi. U shuningdek, „Efiopiyaliklar malikasi" Kandake unvoniga ega boʻlganligini hamda habashliklar qadimgi Suriya hamda Oʻrta er dengizini zabt etganliklarini (notoʻgʻri) qoʻzgʻatganini yozadi. Strabondan keyin yunon-rim tarixchisi Evseviy efiopiyaliklar Qizil dengiz hududiga Hind vodiysidan hijrat qilganliklarini va ular kelishidan oldin mintaqada bu nomdagi odamlar boʻlmaganligini daʼvo qiladi.

Fiziognomonika, anʼanaviy ravishda Aristotelga tegishli boʻlgan yunon risolasi, ammo hozirda egaliklari bahsli boʻlib, misrliklar hamda efiopiyaliklarning jismoniy tabiati toʻgʻrisida „juda qora tanlilar, masalan, misrliklar va etopiyaliklar kabi qoʻrqoqlardir" degan fikrda.

Miloddan avvalgi I asrga oid yunon sayohatnomasi, *"Eritrey dengizi periplusi"* nomi bilan mashhur boʻlib, dastlab muallifning ushbu hudud haqidagi yaqin bilimlariga asoslanib, qirgʻoqni tasvirlaydi. Biroq, *Periplus* mintaqa aholisi orasida qora tanli „efiopiyaliklar" haqida gapirmaydi. Ular faqat keyinroq Ptolemey *geografiyasida* uzoq janubda, Mozambik shimolidagi „Bantu yadrosi" atrofida paydo boʻladi.

Arrian eramizning I asrida shunday deb yozgan edi: "Hindiston hamda Efiopiya aholisining tashqi koʻrinishi ham unchalik farq qilmaydi: janubiy hindular koʻproq efiopiyaliklarga oʻxshab ketadi, chunki ular koʻrish uchun qora va sochlari qora; faqat ular Efiopiyaliklar kabi qiyshiq burun yoki jun sochli emas; shimoliy hindular jismonan misrliklarga juda oʻxshaydi.

Rim nasroniy tarixchisi va ilohiyotchisi Sent-Jerome Sophronius bilan birga Kolxidani „qora tanli" aholisi tufayli „ikkinchi Efiopiya" deb atashgan.

Miloddan avvalgi VI asrda Vizantiyalik Stefan „Efiopiya er yuzidagi birinchi davlat boʻlgan; hamda Efiopiyaliklar birinchi boʻlib xudolarga sigʻinishni oʻrnatgan va qonunlarni oʻrnatgan" deb yozgan.

Adabiyotda
----------

Yunon hamda oʻrta asrlar adabiyotida bir nechta shaxslar Efiopiya sifatida aniqlangan, jumladan bir nechta hukmdorlar, erkak hamda ayol:

* Memnon hamda uning ukasi, Arabiston qiroli Emation.
* Andromedaning ota-onasi Kefey hamda Kassiopiya Efiopiya qiroli hamda malikasi deb atalgan.
* Gomer oʻzining Troya urushi haqidagi taʼrifida yana bir qancha efiopiyaliklarni eslatib oʻtadi.

Yana qarang
-----------

* Efiopiya dengizi
* Efiopiya nomi
* Efiopiya tarixshunosligi
* Efiopiya tarixi
* Sigelvara erlari
* Oq efiopiyaliklar
* Qadimgi Rim tarixidagi qora tanlilar
* Nubiya
* Punt yeri
* Hamning laʼnati
* Efiopiya oqini yuvish

Eslatmalar
----------

Manbalar
--------

1. ↑  Liddell, Henry George; Scott, Robert. "A Greek-English Lexicon". *A Greek-English Lexicon*. Perseus.. Qaraldi: 2 December 2017.
2. ↑  Liddell, Henry George, and Robert Scott. 1940. „Αἰθίοψ." In revised and augmented by H. S. Jones and R. McKenzie. Oxford:
3. ↑  Faj, Jon*. Afrika tarixi*. Routledge, 2013-yil 23-oktyabr — 25–26 bet bet. ISBN 978-1317797272. 2015-yil 20-yanvarda qaraldi.
4. ↑  Hesiod, *Theogony*, 984-85.
5. ↑  *Gerodot.* „Tarix kitobi II 99-182 boblar". *penelope.uchicago.edu*.
6. ↑  *Herodotus.* „The Histories Book II Chapters 99-182". *penelope.uchicago.edu*.
7. ↑  *Histories* (en). Pekka Mansikka, 10 June 2021 — 117, 182 bet. ISBN 978-952-69639-2-1.
8. ↑  Wood, Michael*. In the Footsteps of Alexander the Great: A Journey from Greece to Asia* (en). University of California Press, 1997 — 78 bet. ISBN 978-0-520-21307-4.
9. ↑  KJV: Book of Numbers 12 1
10. ↑  *Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland*. Cambridge University Press for the Royal Asiatic Society, 1892 — 823 bet. 2015-yil 20-yanvarda qaraldi.
11. ↑  Diop, Cheyx Anta*. Sivilizatsiyaning Afrika kelib chiqishi: afsona yoki haqiqat*, Nyu-York. ISBN 1556520727.
12. ↑  *Diodorus Siculus.* „The Library of History Book III Chapter 1-14". *penelope.uchicago.edu*.
13. ↑  Gaselee, S. (Stephen)*. Achilles Tatius*. London : W. Heinemann ; New York : G.P. Putnam's, 1917 — 155 bet.
14. ↑  Mokhtar, Gamal*. General History of Africa volume 2: Ancient civilizations of Africa*, Abridged, London [England]: J. Currey, 1990 — 38 bet. ISBN 0852550928.
15. ↑  Diop, Cheikh Anta*. The African origin of civilization: myth or reality*, 1st, New York: L. Hill, 1974 — 1–10 bet. ISBN 1556520727.
16. 1 2 3  Turner, Sharon*. The Sacred History of the World, as Displayed in the Creation and Subsequent Events to the Deluge: Attempted to be Philosophically Considered, in a Series of Letters to a Son, Volume 2*. Longman, 1834 — 480–482 bet. 2015-yil 20-yanvarda qaraldi.
17. ↑  Mokhtar, G.*. Ancient Civilizations of Africa* (en). UNESCO, 1 January 1981 — 37 bet. ISBN 978-92-3-101708-7.
18. ↑  Celenko, Theodore*. Egypt in Africa*. Indianapolis, Ind.: Indianapolis Museum of Art, 1996 — 106 bet. ISBN 0253332699.
19. ↑  Arrian*. Indica* (en) — 6:9 bet.
20. ↑  English, Patrick T. (1959). "Cushites, Colchians, and Khazars". *Journal of Near Eastern Studies* **18** (1): 49–53. doi:10.1086/371491. ISSN 0022-2968. .
21. ↑  Levine, Donald N.*. Greater Ethiopia: The Evolution of a Multiethnic Society* (en). University of Chicago Press, 10 December 2014 — 4 bet. ISBN 978-0-226-22967-6.
22. ↑  Houston, Drusilla Dunjee*. Wonderful Ethiopians of the Ancient Cushite Empire* (en). Library of Alexandria — 10–15 bet. ISBN 978-1-4655-1731-9.