**Belarusiyadagi yahudiylarning tarixi** 8-asrdan boshlanadi. Yahudiylar zamonaviy Belarus yerlarining barcha qismlarida yashagan. Yahudiylar 20-asrning birinchi yarmida mamlakatdagi uchinchi yirik etnik guruh edi. 1897-yilda Belarusning yahudiy aholisi 910,9 ming kishiga yoki umumiy aholining 14,2% ga yetdi. Polsha-Sovet urushidan keyin (1919-1920), Riga shartnomasi shartlariga ko'ra, Belorussiya Sharqiy Belorussiya (Sovet istilosi ostida) va G'arbiy Belorussiya (Polsha ishg'oli ostida) ga bo'linib, 350-450 ming yahudiylar Polsha tomonidan boshqarildi. Ikkinchi jahon urushigacha yahudiylar Belorussiyadagi uchinchi yirik etnik guruhlar boʻlib qolishgan va shahar va qishloqlardagi aholining 40% dan ortigʻini tashkil qilgan. Minsk, Pinsk, Mahiliou, Babrujsk, Vitsiebsk va Gomiel kabi shaharlarning aholisi 50% dan ortiq yahudiy edi. 1926—1939-yillarda Belorussiyada (Sharqiy Belorussiya) 375-407 ming yahudiy yoki umumiy aholining 6,7-8,2% ni tashkil etgan. 1939-yilda Sharqiy Polsha, shu jumladan G'arbiy Belorussiya Sovet Ittifoqiga qo'shib olingandan so'ng, Belarus Polsha, Ukraina va boshqa joylardan kelgan 275,000 yahudiylar hisobiga yana o'z chegaralarida 1,175,000 yahudiyga ega bo'ladi. Taxminlarga ko'ra, Xolokost paytida Belarusiyadagi 900 000 yahudiyning 800 000 tasi - 90% o'ldirilgan. 2019-yilgi milliy aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra, Belorussiyada 13 705 o'zini o'zi tanituvchi yahudiylar bor edi. Yahudiy agentligi Belarusdagi yahudiylar jamoasini 20 000 kishi deb hisoblaydi. Biroq, yahudiy kelib chiqishi bo'lgan belaruslar soni ko'proq deb taxmin qilinadi.

Ilk tarixi
----------

Bir necha asrlar davomida zamonaviy Belarus va Litva yerlari Litva Buyuk Gertsogligining bir qismi edi. Shuning uchun Belarussiya yahudiylarining tarixi Litvadagi yahudiylarning tarixi bilan chambarchas bog'liq va tarixan ular Litva yahudiylarining bir qismi sifatida ko'rish mumkin.

8-asrdayoq yahudiylar hozirgi Belarus yerlarining bir qismida yashagan. O'sha davrdan boshlab ular Ruteniya, Litva va Boltiqbo'yi o'rtasida, ayniqsa Danzig, Julin (Vineta yoki Vollin, Pomeraniya) va Vistula, Oder va Elbadagi boshqa shaharlar bilan savdo-sotiqni olib borishdi.

Belorussiya yahudiylarining kelib chiqishi ko'plab mish-mishlarga sabab bo'ldi. Ular yahudiy immigratsiyasining ikki xil oqimidan iborat bo'lgan deb ishoniladi. Bu ilk muhojirlar yahudiy-slavyan lahjalarida gaplashishgan, bu ularni Germaniyadan hududga kirgan keyingi yahudiy muhojirlardan ajratib turardi.

Ushbu sharqiy yahudiylarning kelib chiqishi aniq bo'lmasa-da, tarixiy dalillar Bobiliya, Falastin, Vizantiya imperiyasi va boshqa yahudiy qochqinlar va ko'chmanchilarni Litva Buyuk Gertsogligining bir qismi bo'ladigan Boltiqbo'yi va Qora dengizlar orasidagi yerlarga joylashtiradi. Keyinchalik va ancha kattaroq immigratsiya oqimi 12-asrda paydo bo'lgan va nemis yahudiylarining salibchilar tomonidan ta'qib qilinishidan turtki olgan. Litva yahudiylarining ko'pchiligining an'anaviy tili, yahudiy, asosan, g'arbiy german yahudiy muhojirlari gapiradigan o'rta asr nemis va ibroniy tillariga asoslanadi.

Belorussiyada hukm surgan o'ziga xos sharoitlar birinchi yahudiy ko'chmanchilarni g'arbiy etnik birodarlarining turmush tarzidan boshqacha turmush tarzini qabul qilishga majbur qildi. O'sha paytda Belarusiyada so'zning g'arbiy ma'nosida hech qanday shahar yo'q edi, o'sha paytda *Magdeburg huquqlari* yoki yaqin gildiyalari yo'q edi.

Keyinchalik Belorussiyadagi yahudiylar hayotining muhim markazlariga aylangan ba'zi shaharlar dastlab qishloqlar edi. Eng qadimgilaridan biri bo'lgan Hrodna birinchi marta 1128 -il yilnomalarida qayd etilgan. Navahrudak biroz keyinroq Yaroslav I Donishmand tomonidan asos solingan, Kerlov 1250-yilda, 1252-yilda Voruta va Twiremet, 1262-yilda Eiragola, 1280-yilda Xalshani va Kovno, 1320-yilda Lida, Telšiai, Vilna va Troki kabi yahudiylar yashaydigan hududlar tashkil topdi.

 Slonim Hasidlar sulolasining kelib chiqishi Slonim shahrida sinagoga qurilishi

Rossiya imperiyasi ostidagi Belarus yahudiylari
-----------------------------------------------

Aholining oʻsishi| Yil | Aholi | ±% |
| --- | --- | --- |
| 1926 | 407,069 | —     |
| 1939 | 375 092 | +92044.6% |
| 1959 | 150 090 | −60.0% |
| 1970 | 148 027 | −1.4% |
| 1979 | 135 539 | −8.4% |
| 1989 | 112 031 | −17.3% |
| 1999 | 27 798 | −75.2% |
| 2009 | 12 926 | −53.5% |
| 2019 | 13 705 | +6.0% |

 Yahudiy aholisi zichiligidagi tavofutlar, 1905-yil.
Belorussiya yerlarini anneksiya qilgandan so'ng, rus podshohlari bu hududni Imperator Rossiyasining g'arbiy chegarasi bo'lgan "Pale of Pale" deb nomlangan hududga kiritdilar, bu yerda yahudiylarning doimiy yashashiga ruxsat berildi. Yevropa Rossiya hududining atigi 20% ni tashkil etsa ham, Pale Polsha-Litva Hamdo'stligining tarixiy chegaralariga to'g'ri keldi va hozirgi Belarusiya, Litva Respublikasi, Polsha, Moldova, Ukraina va Rossiyaning g'arbiy qismlarining katta qismini o'z ichiga oldi.

19-asrning oxiriga kelib, ko'plab belarus yahudiylari Rossiya imperiyasini qamrab olgan mojarolar va *pogromlar* va rus *podshohlarining* antisemitizmi tufayli yahudiylarning Sharqiy Yevropadan Yangi Dunyoga umumiy parvozining bir qismi edi. Millionlab yahudiylar, shu jumladan Belarusiyadan o'n minglab yahudiylar Amerika Qo'shma Shtatlari va Janubiy Afrikaga migratsiya qilishdi. Kichik bir qismi ham Britaniyaning Falastin mandatiga ko`chdi.

Oktabr inqilobidan keyin
------------------------

Yahudiylarning siyosiy tashkilotlari, shu jumladan umumiy yahudiy mehnat bundlari 1918-yilda Belarus Xalq Respublikasini yaratishda ishtirok etdilar.

Belorussiyada Sovet hokimiyatining birinchi yillarida, 1920-yillarda Yahudiy tili Sharqiy Belorussiyada belarus, polyak va rus tillari bilan bir qatorda rasmiy til edi. Yakov Gamarnik, ukrainalik yahudiy, 1928-yil dekabridan 1929-yil oktabrigacha Belorussiya Kommunistik partiyasining birinchi kotibi (ya'ni amalda davlat rahbari) bo`lgan. Biroq, Sovet siyosati keyinchalik yahudiylarga qarshi bo`ldi.(qarang, *Stalinning antisemitizmi*).

Ikkinchi jahon urushi
---------------------

Nemislar tomonidan bosib olingan hududlarda yahudiy aholiga nisbatan vahshiylik deyarli darhol boshlandi, yahudiylarni to'plash va otib tashlash uchun *Eynsatzgruppen* (vazifa guruhlari) yuborildi. Mahalliy antisemitlar o'zlarining pogromlarini amalga oshirishga da'vat qilindi. 1941-yil oxiriga kelib, yahudiylarni yig'ish va o'ldirishga bag'ishlangan 5000 dan ortiq qo'shin bor edi. O'ldirishni bosqichma-bosqich sanoatlashtirish yakuniy yechimning qabul qilinishiga va Reynxard operatsiyasining yo'q qilish lagerlarini tashkil etishga olib keldi. Xolokostda o'ldirilgan sovet yahudiylarining 246 000 yahudiylari belaruslar edi, bu Belarus yahudiylarining umumiy sonining 66 foizini tashkil qiladi.

20-asr oxiridan hozirgi kungacha
--------------------------------

 Belarusiyadagi yahudiy aholisi (rasmiy ro'yxatga olish ma'lumotlari)
 Volojin yeshiva tasviri tushirilgan Belarusiya kumush tangasi, 10 rubl, 2010-yil, 925, diam. 33 mm.
 iudaizm tasviri tushurilgan Belarus kumush tangasi, 10 rubl, 2010-yil, 925, diam. 33 mm.
1968-yilda bir necha ming yahudiy yoshlar sionistik faoliyat uchun hibsga olindi. 20-asrning ikkinchi yarmida Isroilga va Qo'shma Shtatlarga ko'chib kelgan belarus yahudiylarining katta to'lqini bor edi.1979-yilda Belarusda 135,4 ming yahudiy bor edi, o'n yil o'tgach, 112 000 qoldi. Sovet Ittifoqining qulashi va Belorussiyaning mustaqilligi tufayli jamiyatning ko'p qismi sobiq Sovet Ittifoqidagi yahudiylarning ko'pchiligi bilan birga Isroilga jo'nab ketdi (qarang: *1990-yillarda Rossiyaning Isroilga immigratsiyasi*).

1999-yilgi aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra, mamlakatda atigi 27 798 yahudiy qolgan, 2009-yilda ular 12 926 ga kamaygan va 2019-yilda 13 705 gacha ko'tarilgan. Biroq, mahalliy yahudiy tashkilotlarining 2006-yildagi ma'lumotlariga ko`ra, ularning soni 50 000 tani tashkil etgan. Mamlakatdagi yahudiylarning yarmiga yaqini Minskda yashaydi. Milliy yahudiy tashkilotlari, mahalliy madaniy guruhlar, diniy maktablar, xayriya tashkilotlari, urush faxriylari va Holokostdan omon qolganlar uchun tashkilotlar tuzilgan.

1990-yillardagi ommaviy immigratsiyadan beri Isroilga doimiy immigratsiya kuzatildi. 2002-yilda 974 belarus Isroilga ko'chib o'tdi va 2003-yildan 2005-yilgacha 4 854 kishi bunga ergashdi.

Yana qarang
-----------

* Belarus yahudiylari ro'yxati
* Litva va Belorussiyadagi yahudiy tarixining xronologiyasi
* Polshadagi yahudiylarning tarixi
* Litva yahudiylari
* Ikkinchi jahon urushi davrida yahudiylar tarixi
* Belostoklik Gavriil
* Hasidik yahudiylik
* Mir yeshiva (Belarus)
* Belarus-Isroil munosabatlari

Manbalar
--------

1. ↑  „YIVO | Belarus". *yivoencyclopedia.org*. Qaraldi: 2020-yil 17-avgust.
2. ↑  „Belarus". *Yad Vashem Shoah Resource Center, The International School for Holocaust Studies*. Qaraldi: 17-avgust 2020-yil.
3. ↑  „Newsletters - Tools - Belarus SIG - JewishGen.org". *www.jewishgen.org*. Qaraldi: 2020-yil 17-avgust.
4. ↑  Rudling, Per Anders*. Invisible Genocide. The Holocaust in Belarus* Himka:. Lincoln: University of Nebraska Press, 2013 — 60–62 bet. ISBN 978-0803246478.
5. ↑  „Belarus marks ghetto's destruction 65 years on". *USA Today*. Associated Press (2008-yil 21-oktyabr). Qaraldi: 2016-yil 21-mart.
6. ↑  „Belarus Virtual Jewish History Tour". *www.jewishvirtuallibrary.org*. Qaraldi: 2020-yil 17-avgust.
7. ↑  Israeli Ambassador: the closure of the embassy in Minsk was refused due to special relations Alexey ALEXANDROV / 02/16/2017 / 16:24 / Politics
8. 1 2 3 4  „Belarus: Virtual Jewish History Tour".  Jewishvirtuallibrary.org (1991-yil 25-aprel). Qaraldi: 2013-yil 16-aprel.

"Belarus: Virtual Jewish History Tour".
9. ↑  „The Jewish Community of Minsk".  The Museum of the Jewish People at Beit Hatfutsot. 2017-yil 26-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 8-iyul.
10. ↑  Census data cited in: Zeltser, Arkadi (July 15, 2010).
11. ↑  Friedman, Alexander (2009).

Qo'shimcha o'qish uchun
-----------------------

* Adamushko, Vladimir I.*. Committee for Archives and Records Management, Republic of Belarus = Комитет по архивам и делопроизводству* (en, ru). Secaucus, NJ: Miriam Weiner Routes to Roots Foundation, July 2002 — 1–4 bet.
* Batrakova, Karina P.*. National Historical Archives of Belarus in Grodno*. Secaucus, NJ: Miriam Weiner Routes to Roots Foundation, November 2001 — 1–2 bet.
* Batrakova, Karina Petrovna*. National Historical Archives of Belarus in Grodno = Национального исторического архива Беларуси, Гродно* (en, ru). Secaucus, NJ: Miriam Weiner Routes to Roots Foundation, 2002 — 1–2 bet.
* Golubovich, Alla*. National Historical Archives of Belarus in Minsk = Национального исторического архива Беларуси, Mинск* (en, ru). Secaucus, NJ: Miriam Weiner Routes to Roots Foundation, November 2001 — 1–2 bet.
* Golubovich, Alla K.*. Sources for the Genealogy of Belorussian Jews*. Secaucus, NJ: Miriam Weiner Routes to Roots Foundation, 2002 — 1–3 bet.
* Yunina, Larisa Ivanova*. Grodno Oblast State Archives*. Secaucus, NJ: Miriam Weiner Routes to Roots Foundation, 2002 — 1–2 bet.
* Rybchonok, Sergey A.*. Jewish Census in the Russian Empire and General Compulsory Military Service*. Secaucus, NJ: Miriam Weiner Routes to Roots Foundation, 2002.

Havolalar
---------

* (in Belarusian) Андрэй Шуман. Ашкеназскія габрэі як адзін з карэнных народаў Беларусі (Andrew Schumann. *Ashkenazi Jews as one of the indigenous people of Belarus*)
* (in Russian) Иудейская Беларусь: из прошлого в настоящее, *Interview with Jakau Hutman (Yakov Gutman) chairman of the World Association of Belarusian Jewry*; English Translation
* Union of Belarusian expatriates to Israel
* Antisemitism in Twenty-First Century Europe (Wayback Machine saytida 2007-07-07 sanasida arxivlangan)
* Belarusian Cemetery Index
* Holocaust of the Soviet Jewry
* A Demographic Profile of the Jews in Belorussia, 1939–1959
* Shtetlinks
* Brit Hadasha - Messianic Jewish Congregation in Minsk.
* Jewish Outreach in Belarus. Travel Services and Record Searches
* Chabad-Lubavitch Centers in Belarus
* Recollections of Those Rescued by the Bielski Partisans and Survived the Holocaust from Lida, Belarus (Wayback Machine saytida 2017-04-26 sanasida arxivlangan) Lida Memorial Society Homepage Stories and Pictures
* Jewish Belarus (Wayback Machine saytida 2017-08-01 sanasida arxivlangan)
* Belarus SIG at JewishGen