**Marshall tili** **Ebon** nomi bilan ham tanilgan, Marshall orollarida gapiriladigan mikroneziya tilidir. Bu tilda Marshall orollaridagi 59 000 ga yaqin aholining deyarli barchasi gaplashadi va bu tilni mamlakatning asosiy tiliga aylantiradi. Qoʻshma Shtatlarda taxminan 27,000 Marshall fuqarosi istiqomat qiladi, ularning deyarli barchasi marshall tilida gaplashadi, shuningdek, boshqa mamlakatlarda, shu jumladan Nauruda ham Marshall fuqarolari oʻz tillarida gaplashishadi.

**Marshall tilida** ikkita asosiy dialekt mavjud: Ralik (gʻarbiy) va Ratak (sharqiy).

Tasniflash
----------

Marshall tili, mikroneziya tili, avstroneziya tillarining Sharqiy okeanik kichik guruhiga kiradi. Marshall tilining eng yaqin til qarindoshlari boshqa mikroneziya tillari, jumladan Chuukese, Gilbertese, Kosraean, Nauruan va Pohnpeian tillaridir. Marshall Pohnpeian bilan 33 % leksik oʻxshashlikni koʻrsatadi.

Mikroneziya arxipelagida marshall tili Mikroneziya tillari guruhining qolgan qismi bilan birga Yap shtatidagi koʻproq noaniq tasniflangan okean tili yapese yoki Ponpey shtatidagi Polineziyaning chet tillari Kapingamarangi va Nukuoro bilan unchalik chambarchas bogʻliq emas. Palaudagi palauan tili va Mariana orollaridagi Chamorro tillari bilan chambarchas bogʻliq.

Variatsiyasi
------------

Marshall orollari respublikasi ikki zanjirga, sharqiy Ratak zanjiriga va gʻarbiy Ralik zanjiriga boʻlingan 34 ta atolni oʻz ichiga oladi. Bu ikki zanjir turli xil dialektlarga ega, ular asosan leksik jihatdan farqlanadi va bu dialektlar bir-birlari uchun tushunarli hisoblanadi. Gʻarbdagi Ujelang atolli „biroz kamroq bir xil nutqqa ega" deb xabar qilingan.

Ratak va Ralik shevalari qoʻsh undoshlar bilan boshlanadigan oʻzaklarga munosabati bilan fonetik jihatdan farqlanadi. Ratak Marshalli undoshlarni ajratish uchun unli qoʻshadi, Ralik esa undoshlardan oldin unlini qoʻshadi (va unlidan oldin yozilmagan undosh fonema /j/ talaffuz qiladi). Masalan, kkure „oʻynash" ikkurega aylanadi Rālik Marshallida va kukure Ratak Marshallida.

Holati
------

 Marshal orollarida COVID-19 oldini olish haqida CDC homiylik qilgan plakat.
Marshall tili Marshall orollarining rasmiy tili boʻlib, undan faol foydalaniladi. 1979-yil holatiga koʻra, bu tilda Marshall orollarida 43,900 kishi soʻzlashgan. 2020-yilda bu raqam 59 000 ga yaqinlashdi. Boshqa mamlakatlarda, jumladan, Nauru va Qoʻshma Shtatlardagi qoʻshimcha maʼruzachilar guruhlari marshall tilida soʻzlashuvchilarning umumiy sonini koʻpaytiradi, taxminan 27,000 marshall-amerikaliklar Amerika Qoʻshma Shtatlarida istiqomat qiladi. Pohnpeian va Chuukese tillari bilan bir qatorda, marshall tili oʻnlab mikroneziya tillari orasida ajralib turadi. Marshall tilida lugʻat va kamida ikkita Injil tarjimasi nashr etilgan.

Fonologiya
----------

### Undosh tovushlar

Marshall tili katta undoshlar inventariga ega va har bir undosh ikkinchi darajali artikulyatsiyaga ega (palatalizatsiya, velarizatsiya yoki yaxlitlash). Palatallashgan undoshlar „yengil" deb hisoblanadi va velarizatsiyalangan va yumaloq undoshlar „ogʻir" deb hisoblanadi, yumaloq undoshlar ham velarizatsiya, ham labializatsiya qilinadi. (Bu kontrast goidelic tillaridagi „nozik" va „keng" undoshlar oʻrtasidagi yoki rus tilidagi „yumshoq" va „qattiq" undoshlar orasidagi farqga oʻxshaydi.) „Yengil" undoshlar boʻshashgan boʻgʻinlar hisoblanadi.

Quyida marshall tilining undosh fonemalari keltirilgan:

Marshall tilining undosh fonemalari |  | Labal | Koronal | Dorsal |
| --- | --- | --- | --- |
| Palatallashtirilgan | Velarizatsiyalangan | Palatallashtirilgan | Velarizatsiyalangan | Dumaloq | (Velyar) | Dumaloq |
| Nur | Ogʻir | Nur | Ogʻir | Ogʻir |
| Toʻxtam | pʲ | pˠ | tʲ | tˠ |  | k | kʷ |
| Burun | mʲ | mˠ | nʲ | nˠ | nʷ | ŋ | ŋʷ |
| Rotik |  |  | rʲ | rˠ | rʷ |  |  |
| Yanal |  |  | lʲ | lˠ | lʷ |  |  |
| Sirpanish |  |  | j |  |  | (ɰ) | w |

Marshall tilida undosh tovushlarda tovush kontrasti boʻlmasa-da, toʻxtashlar allofonik tarzda qisman ovozli boʻlishi mumkin ([p → b], [t → d], [k → ɡ]). .(Texnik jihatdan qisman ovozli toʻxtashlar [p̬~b̥], [t̬~ [t̬~d̥], [k̬~ɡ̊], ammo bu yerda soddalik uchun [b], [d], [ɡ] ovozli transkripsiyalaridan foydalanadi.) Oxirgi undoshlar koʻpincha chiqarilmaydi.

Koʻp muhitda /j ɰ w/ yoʻqoladi, atrofdagi unlilar orqa tomoni va yumaloqligini oʻzlashtiradi. Bu fonemalarning cheklangan sirt taqsimoti, shuningdek, marshall tovushlari uchun orqa va yumaloqlik fonemik jihatdan aniqlanmaganligining boshqa dalillari bilan izohlanadi. Aslida, /ɰ/ hech qachon fonetik jihatdan yuzaga chiqmaydi, lekin oldingi hodisani tushuntirish uchun ishlatiladi. (/j/ va /w/ fonetik jihatdan soʻzning boshlangʻich va yakuniy pozitsiyalarida paydo boʻlishi mumkin va shunga qaramay, izchil emas.)

### Unlilar

Marshall tili faqat toʻrtta unli fonemadan iborat vertikal unli tizimiga ega, ularning har biri atrofdagi undoshlarga qarab bir nechta allofonlarga ega boʻladi.

Marshall tovushlari fonemalari va sirt realizatsiyalari| Bender |  | MED |  | Choi |  | Wilson |  | *Naan* |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Balandligi | Unrnd. | Rnd. | Balandligi | Telefon. | Unrnd. | Rnd. | Balandligi | Telefon. | Unrnd. | Rnd. | Balandligi | Unrnd. | Rnd. | Unrnd. | Rnd. |
| Frt. | Orqaga | Frt. | Orqaga | Frt. | Orqaga | Frt. | Orqaga | Frt. | Orqaga |
| Yopiq | [i] | [ɨ] | [u] | Yopiq | {i} | [i] | [ɯ] | [u] | Yopiq | /ɨ/ | [i] | [ɯ] | [u] | +hi, +ATR | [i] | [ɯ] | [u] | [ɪ, i] | [ɪ̈] | [u] |
| Yaqin-oʻrta | [ɪ] | [ɪ̈] | [ʊ] | Oʻrta | {ȩ} | [e] | [ə] | [o] |  | +hi, -ATR | [ɪ] | [ɤ] | [ʊ] | [ɛ, e] | [ɘ] | [o] |
| Oʻrta | [e] | [ə] | [o] | {e} | [ɛ] | [ʌ] | [ɔ] | Oʻrta | /ə/ | [e] | [ʌ] | [o] | -hi, +ATR | [e] | [ʌ] | [o] | [ʌ] |
| Ochiq | [ɛ] | [a] | [ɔ] | Ochiq | {a} | [æ] | [ɑ] | [ɒ] | Ochiq | /ɐ/ | [ɛ] | [a] | [ɔ] | -hi, -ATR | [ɛ] | [a] | [ɔ] | [ë] | [a] | [ɒ] |

12 ta marshall tovushli allofoni minimal juftlikda paydo boʻladi, bu fonemiklik uchun keng tarqalgan sinovdir. Masalan, [mʲæ] (mā , 'nonfruitʼ), [mʲɑ] (ma , 'lekinʼ) va [mʲɒ] (mo̧ , 'tabu') alohida marshall soʻzlaridir. Biroq sirpanish fonemalarining notekis taqsimlanishi ular asosida sirpanishlar bilan tugashini ko‘rsatadi (shunday qilib, /mʲæj/, /mʲæɰ/, /mʲæw/). Siljishlar hisobga olinsa, faqat 4 ta unli fonema borligi maʼlum boʻladi.

Har xil ikkilamchi artikulyatsiyaga ega undoshlar orasida unli fonema paydo boʻlganda, unli tovush koʻpincha bir unli allofonidan ikkinchisiga silliq oʻtish holida yuzaga chiqadi. Masalan, jok „uyatchan", fonemik /tʲɛkʷ/ koʻpincha fonetik jihatdan [tʲɛ͡ɔkʷ] sifatida amalga oshiriladi. Bundan kelib chiqadiki, marshall tilida 24 ta qisqa diftong mavjud

| Fonema | ◌ʲ\_◌ˠ | ◌ʲ\_◌ʷ | ◌ˠ\_◌ʲ | ◌ˠ\_◌ʷ | ◌ʷ\_◌ʲ | ◌ʷ\_◌ˠ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| /i/ | [i͡ɯ] | [i͡u] | [ɯ͡i] | [ɯ͡u] | [u͡i] | [u͡ɯ] |
| /e/ | [e͡ɤ] | [e͡o] | [ɤ͡e] | [ɤ͡o] | [o͡e] | [o͡ɤ] |
| /ɛ/ | [ɛ͡ʌ] | [ɛ͡ɔ] | [ʌ͡ɛ] | [ʌ͡ɔ] | [ɔ͡ɛ] | [ɔ͡ʌ] |
| /æ/ | [æ͡ɑ] | [æ͡ɒ] | [ɑ͡æ] | [ɑ͡ɒ] | [ɒ͡æ] | [ɒ͡ɑ] |

Bu diftonglar ikki sirpanmaydigan undoshlar orasidagi qisqa unlilarning tipik amalga oshirilishidir, lekin aslida diftonglarning oʻzi fonemik emas va ikkilamchi undoshlari har xil boʻlgan ikki undosh orasidagi qisqa unlilarni ham silliq diftong (masalan, [ɛ͡ʌ] sifatida ifodalash mumkin.) yoki ikkita unli allofonlardan birining monoftongi sifatida (masalan, [ɛ ~ ʌ]), barchasi erkin oʻzgaruvchanlikda. Bender (1968) shuningdek, boʻlajak diftong orqa yumaloq unli [ɒ ɔ o u] bilan boshlanib, oldingi yumaloq unli [æ ɛ e i] bilan tugaydigan boʻlsa, u holda unli allofonning orqa dumaloq unlilar bilan bogʻlanganligini (belgilangan) kuzatadi. [ɑ ʌ ɤ ɯ]) kabi bu artikl unli yadroda ham boʻlishi mumkin.  Fonetik transkripsiyalarda juda koʻp diftonglarni qayd etishning jamlangan vizual murakkabligi ularni oʻqishni qiyinlashtirishi mumkinligi sababli, [tʲɛ͡ɔkʷ] kabi soʻz oddiyroq boʻlishi uchun marshall unli allofonlarini faqat bitta ustun monoftongal allofon sifatida fonetik transkripsiya qilish odatiy hol emas. [tʲɔkʷ] sifatida siqilgan holda transkripsiya qilinadi. Bender (1968) marshall tili vertikal unlilar tizimidan foydalanganligini kashf qilishdan oldin, tilni 12 ta unli monoftong fonemasining taxminiy inventarlari bilan shu tarzda transkripsiya qilish odatiy hol edi  va u vaqti-vaqti bilan yanada zichroq fonetik transkripsiya sifatida qoʻllaniladi. .

Baʼzi boʻgʻinlarda choʻziq unlilar bordek koʻrinadi: naaj „kelajak". Ular fonetik jihatdan mavjud boʻlmagan asosiy sirpanish (/j/, /ɰ/ yoki /w/) ni oʻz ichiga oladi deb taxmin qilinadi. Masalan, naaj asosiy shakli bu /nʲæɰætʲ/. Medial siljish fonetik jihatdan amalga oshirilmasa ham, unli tovush sifatiga taʼsir qiladi; /nʲæɰætʲ/ kabi soʻzlarda unlilar [æ] dan [ɑ] ga, soʻngra [æ] ga oʻtadi, [nʲæ͡ɑɑ͡ætʲ] sifatida. Kondensatsiyalangan fonetik transkripsiyada bir xil soʻz [nʲɑɑtʲ] yoki [nʲɑːtʲ] shaklida ifodalanishi mumkin.

Manbalar
--------

1. ↑  „Population, total – Marshall Islands".  The World Bank.
2. ↑  *Susanne Ruststaff.* „They came here after the U.S. irradiated their islands. Now they face an uncertain future". *Los Angeles Times* (31-dekabr 2019-yil).
3. 1 2 3 4 5 6  Willson (2002) harvp error: no target: CITEREFWillson2002 (help)
4. ↑  "Marshall Islands Nuclear Claims Tribunal: In the Matter of the People of Enewetak". *International Legal Materials* **39** (5): 1214–1233. 2000. doi:10.1017/S0020782900008640.
5. ↑  MED: kukure
6. ↑  „Population, total – Marshall Islands".  The World Bank.

„Population, total — Marshall Islands".
7. ↑  *Susanne Ruststaff.* „They came here after the U.S. irradiated their islands. Now they face an uncertain future". *Los Angeles Times* (31-dekabr 2019-yil).

Susanne Ruststaff (December 31, 2019).
8. ↑  Willson (2008) harvp error: no target: CITEREFWillson2008 (help)
9. 1 2  Willson (2003) harvp error: no target: CITEREFWillson2003 (help)
10. 1 2 3  Abo et al. (1976) harvp error: no target: CITEREFAboBenderCapelleDeBrum1976 (help)
11. 1 2 3 4 5  Choi (1992) harvp error: no target: CITEREFChoi1992 (help)
12. ↑  Rudiak-Gould (2004) harvp error: no target: CITEREFRudiak-Gould2004 (help)
13. 1 2 3 4  Bender (1968) harvp error: no target: CITEREFBender1968 (help)
14. ↑  Willson (2003) harvp error: no target: CITEREFWillson2003 (help)
15. 1 2 3  Bender (1968) harvp error: no target: CITEREFBender1968 (help)
16. ↑  Choi (1992) harvp error: no target: CITEREFChoi1992 (help)
17. 1 2 3 4  Willson (2003) harvp error: no target: CITEREFWillson2003 (help)
18. ↑  *Nik Willson.* „free Marshallese-English dictionary". *Naan* (1-avgust 2014-yil).
19. ↑  Bender (1968) harvp error: no target: CITEREFBender1968 (help)
20. 1 2  Bender (1968) harvp error: no target: CITEREFBender1968 (help)
21. 1 2  Choi (1992) harvp error: no target: CITEREFChoi1992 (help)
22. 1 2  Willson (2003) harvp error: no target: CITEREFWillson2003 (help)
23. 1 2  Willson (2003) harvp error: no target: CITEREFWillson2003 (help)
24. ↑  Willson (2003) harvp error: no target: CITEREFWillson2003 (help)
25. ↑  Bender (1968) harvp error: no target: CITEREFBender1968 (help)
26. ↑  Choi (1992) harvp error: no target: CITEREFChoi1992 (help)