**Gipertovushli qurol** - atmosferada gipertovush tezligida (5 Max yoki 6000 km/soat yoki 1,6 km/s dan katta yoki teng) uchish va aerodinamik kuchlar yordamida manyovr qilish qobiliyatiga ega raketa quroli. Bunday raketa ballistik va qanotli raketalarning afzalliklarini o'zida jamlagan.

> 
> ###### Tarixi
> 
> 
> 

Gipertovushli planerni yaratish bo'yicha birinchi g'oyalar Ikkinchi Jahon urushi paytida paydo bo'lgan: avstriyalik olim Evgen Senger tomonidan taklif qilingan Silbervogel loyihasi Qo'shma Shtatlarga zarba bera olishi kerak edi. Biroq, bu loyiha amalga oshirilmadi.

Gipertovushli qurollarni yaratish Ikkinchi jahon urushi tugaganidan keyin ham davom etdi. Shunday qilib, Qo'shma Shtatlarda Dyna-Soar X-20 gipertovushli havo korpusi loyihasiga taxminan 5 milliard dollar sarflandi (2020).

Ilgari eksperimental va jangovar qanotli (masalan, SSSRda X-90) va qanotsiz (masalan, SSSRda X-45) gipertovush tezligiga erishadigan raketalar uchun bir qator loyihalar ishlab chiqilgan. Biroq, bu ishlanmalar ballistik raketalarga o'z o'rnini bo'shatdi va yangi gipertovushli qurollarni yaratishga qiziqish faqat 2000-yillarning boshlarida qayta tiklandi.

#### Rossiya ishlanmalari

2000 yilda qabul qilingan Topol-M raketasi o'sha paytda dunyodagi eng tezkor raketaga aylandi va 3 daqiqada 21 Max tezlikka erishdi.

2015-yil 28-iyun kuni Washington Free Beacon nashri Rossiyada Yu-71 (4202) gipertovushli kallakni, dastlab Sarmat ICBM jangovar kallagini ishlab chiqish va sinovdan o'tkazish to'g'risida ma'lumotni e'lon qildi, buning natijasida mustaqil loyiha (tezlik 11 Maxgacha) bo'ldi.

MIG-31K samolyotlariga o'rnatilgan "Kinjal" gipertovushli kemaga qarshi raketa tizimi 2017-yil 1-dekabrdan tajriba uchun foydalanishga topshirilgan.

2019 yil dekabr oyida Avangard gipertovushli qanotli kallakli strategik raketa tizimlari bilan qurollangan birinchi polk jangovar vazifani bajarishga kirishdi.

"Mashinostroeniya" ilmiy-ishlab chiqarish birlashmasining "Zirkon" gipertovushli kemaga qarshi qanotli raketasi sinovdan o‘tkazilmoqda.

"Iskander" OTRK(Operativ-taktik raketa kompleksi raketalari ham 6 Max tezlikka erishadi.

D-30 "Bulava" kompleksining raketasi ham gipertovushlidir, chunki u traektoriyaning tezlashtiruvchi qismida ham, har bir jangovar kallakda alohida manevrlarni amalga oshiradi va parvoz kosmosda emas, balki tekis traektoriya bo'ylab amalga oshiriladi.

2022-yil 28-iyulda Newsweek rus harbiy manbalariga tayanib, 3M22 Zirkon qanotli raketasi sinovlari yakunlangani va u 2022-yil sentyabr oyida muddatdan bir necha oy oldin Rossiya harbiy-dengiz flotida xizmatga joylashtirilishi haqida xabar berdi.

#### Amerika ishlanmalari

Qo'shma Shtatlar 1980-yillarning oxiridan beri gipertovushli qurollarni ishlab chiqmoqda, ammo Rossiya prezidenti Vladimir Putin 2018 yil mart oyida Avangard gipertovushli planerini yaratish va muvaffaqiyatli sinovdan o'tkazish haqida e'lon qilganidan keyin uni yaratish bo'yicha ishlar sezilarli darajada tezlashdi:

* DARPA Falcon HTV-2 loyihasi gipertovushli UBB(Boshqariluvchi jangovor blok)ni rejalashtirish - birinchi sinov 2010 yil aprel oyida, ikkinchisi 2011 yil avgustida; ikkalasi ham muvaffaqiyatsiz tugadi.
* X-51 Waverider gipertovushli qanotli raketasi - birinchi sinov 2010 yil 26-may.
* Rejalashtirish gipertovushli BJB loyihasi AHW (Kengaytirilgan Hypersonic Weapon) - ikkita sinov (2011 yil noyabr va 2014 yil avgust oylarida, ikkinchisi muvaffaqiyatsiz tugadi).

**HCSW** (Hypersonik an'anaviy zarba quroli, "yadroviy bo'lmagan gipertovushli hujum quroli") gipertovushli qanotli raketa loyihasi bo'lib, uning tashuvchilari bir necha turdagi bombardimonchi va qiruvchi samolyotlar hisoblangan. 2020 yil boshida USAF loyihani yopdi; Loyihada ishtirok etgan Lockheed Martin uni himoya qildi, shundan so'ng barcha ishlar to'xtatildi; harbiylarning fikriga ko'ra, loyihani yopishga gipertovushli qurollarni yaratish bo'yicha barcha loyihalarni amalga oshirish uchun mablag' yo'qligi sabab bo'lgan.

**TBG (Tactical Boost Glide)** dasturi.

U boshqa gipertovushli qurollar dasturi - HAWC (Hypersonik havo bilan nafas oluvchi qurol kontseptsiyasi) tezligi bilan raqobatlashadi. 2020-yil 3-sentyabrda Pentagon HAWC dasturi bo'yicha prototipi muvaffaqiyatli sinovdan o'tkazilgani haqida xabar e'lon qildi. gipertovushli qanotli raketalar. AQSh Hisob palatasining 06/03/2020 yildagi[16] hisobotiga ko'ra, yong'in sinovlari 2021 yilda boshlanadi. 2020-yil dekabr oyida HAWC dasturi doirasida yaratilgan gipertovushli raketa prototipini birinchi marta uchirishga urinish muvaffaqiyatsiz yakunlandi; birinchi muvaffaqiyatli sinov 2023 yil yanvar oyida bo'lib o'tdi.

Lockheed Martin kompaniyasi Operational Fires (OpFires[en]) deb nomlangan ikkinchi, parallel, gipertovushli qurollarni ishlab chiqish dasturini ishga tushirdi; 2020 yil boshidan nazorat va moliyalashtirish DARPA tomonidan amalga oshiriladi. OpFires - bu harbiy konsept bo'lib, unda o'rta masofaga uchuvchi raketani tashuvchi HIMARS tipidagi yerüstü mobil uchirish moslamasi bir necha daqiqada marshdan uchishga tayyor holatga o'tishi mumkin.

2021-yil oktyabr oyida Pentagon birinchi boʻlib nomi nomaʼlum uzoq masofaga uchuvchi gipertovushli qurolni sinab koʻrdi, biroq uni Alyaskadan uchirishga urinish muvaffaqiyatsiz boʻldi; Muvaffaqiyatsiz sinov tafsilotlari keyinchalik hech qachon oshkor etilmagan.

2020-yil sentyabr oyida Qo‘shma Shtatlar Rossiya va Xitoyning gipertovush poygasida qolib ketganini rasman tan oldi. Shu bilan birga, AQSh strategik qo‘mondonligi rahbari admiral Charlz Richard 2020-yilni yangi turdagi qurolni ishlab chiqish va joylashtirishda "burilish nuqtasi" deb atadi; Pentagon 2020-moliya yili uchun AQSh Kongressidan quruqlik, dengiz va havodagi gipertovushli qurollarni tadqiq qilish va ishlab chiqish uchun 2,6 milliard dollar so‘radi.

2021-yil 25-avgustda Kongress tadqiqot xizmati tahlilchilari yangilangan "Gipersonik qurollar: Kongress uchun asosiy ma’lumotlar va savollar" nomli yangilangan hisobotni e’lon qildi. Tahlilchilar Amerikaning gipertovushli qurollarini ishlab chiqishda orqada qolganligini tan olishdi - AQSh armiyasi xizmatda bitta gipertovushli qurol tizimiga ega emas. Hisobotga ko'ra, AQSh harbiy-havo kuchlari birinchi bo'lib gipertovushli qurollarni oladi - 2022-moliya yilida AGM-183 ARRW raketalari joylashtirilishi kerak (AGM-183 ni qabul qilish 2019 yildan boshlab bir necha marta qoldirildi).

2022-yil oxirida Raytheon HACM (Hypersonic Attack Cruise Missile) gipertovushli havodan uchiriladigan qanotli raketani ishlab chiqish va sinovdan o‘tkazish bo‘yicha qariyb milliard dollarlik shartnoma oldi, uning masofasi noma’lum, biroq u eng uzun raketalardan oshib ketishi ta’kidlanmoqda. -Ushbu ko'rsatkich bo'yicha Rossiya va Xitoyning havo hujumidan mudofaa tizimlari, taktik samolyotlar, asosan, qiruvchi samolyotlar HACMning asosiy tashuvchilari hisoblanadi; istiqbolli o'q-dorilar 2027 yilda Harbiy havo kuchlari bilan xizmatga kirishi kutilmoqda.

EDVARDS HAVO KUCHLARI BAZASI, Kaliforniya (12-iyun, 2019-yil) EDWdan B-52 Edvards havo kuchlari bazasi ustidan oʻzining birinchi tutqunlik parvozi uchun ARRW IMV aktivini olib yuradi. (AQSh havo kuchlari fotosurati Kristofer Okula)
**AGM-183A ARRW**

AGM-183A (ARRW) - Lockheed Martin tomonidan ishlab chiqilgan havo bilan havo-reaktiv dvigatelga ega istiqbolli gipertovushli qanotli raketa bo'lib, e'lon qilingan tezligi 17 Max gacha va 900 kilometr masofani tashkil etadi.

ARRW ni ishlab chiqarishga chiqarish 2022 yilda rejalashtirilgan edi (u katta ehtimol bilan 2023 yilga qoldiriladi); B-52 strategik bombardimonchi va F-15 qiruvchi samolyotlariga joylashtiriladi.

**LRHW**

[ing] (Uzoq masofali gipertovushli qurol)

Tizim katta raketa kuchaytirgichidan (AUR (All-Up-Round) transport va uchirish konteyneridagi qattiq yoqilg'i yerga asoslangan raketa) iborat bo'lib, u quvvatlanmaydigan gipersonik sirpanish jangovar kallakni (C-HGB, Common Hypersonic Glide Body) olib yuradi. , burun pardasidagi "gipersonik sirpanish birligi"). ; dushmanning havo mudofaa tizimini yo'q qilish uchun mo'ljallangan). Pentagon ma'lumotlariga ko'ra - C-HGB kamida 5 Machga erisha oladi. Raketa tashuvchi sezilarli balandlik va tezlikka erishgandan so'ng, nishon sari tushayotganda gipertovush tezligida sirpanadigan C-HGB ni chiqaradi.