Erkak yashil iguana
***Iguana*** — oʻtxoʻr kaltakesaklar turkumi boʻlib, vatani Meksika, Markaziy Amerika, Janubiy Amerika va Karib havzasining tropik hududlarida joylashgan. Bu jins birinchi marta 1768-yilda avstriyalik tabiatshunos Iosif Nikolay Laurenti tomonidan oʻzining „*Spesimen Medicum, Exhibens Synopsin Reptilium Emendatam cum Experimentis circa Venena*" kitobida tasvirlangan. Jinsga ikkita tur joylashtirilgan:

* yashil iguana, butun oraliqda keng tarqalgan va mashhur uy hayvoni
* Kichik Antil iguanasi, vatani Kichik Antil orollari.

„Iguana" soʻzi turning asl Taino nomidan *olingan* *Iguana* jinsidagi ikkita turga qoʻshimcha ravishda, „iguana" soʻzi xuddi shu oiladagi bir nechta boshqa qarindosh avlod turlarning umumiy nomlariga nisbatan qoʻllaniladi.

Tur oʻz tugʻilgan hududidan tashqarida, Ishigaki oroli, Florida yarim oroli, Gavayi, Kichik Antil orollari, Singapur, Tailand va Tayvandagi koʻplab orollarga keng tarqalgan.

Anatomiya va fiziologiya
------------------------

Iguanalar uzunligi 1.5-1.8 m gacha boʻlishi mumkin.Iguanalar tanasining turli sohalarini qamrab oluvchi har xil turdagi tarozilarga ega, masalan, baʼzi katta, yumaloq tuberkulyar tarozilar boʻyinning lateral mintaqasida kichikroq, bir-biriga yopishgan tarozilar orasida tarqalgan. Ularning tanasining dorsal qismidagi tarozilar ham qorin tomonidagilarga qaraganda qalinroq va zichroq boʻladi. Ushbu tarozilar turli xil ranglarda boʻlishi mumkin va har doim ham yaqin masofadan koʻrinmaydi. Ularning yonoqlarida subtimpanik qalqon deb nomlanuvchi katta dumaloq tarozi bor.

Iguanalar keskin koʻrish qobiliyatiga ega va uzoq masofalarda shakllar, soyalar, ranglar va harakatni koʻra oladi. Ularning koʻrish keskinligi ularga gavjum oʻrmonlar boʻylab harakatlanish va oziq-ovqat topish imkonini beradi. Ular bir xil turning boshqa aʼzolari bilan aloqa qilish uchun vizual signallardan foydalanadilar.

Timpanum, iguananing quloq pardasi, har bir koʻzning orqasida subtimpanik qalqon (yoki „quloq qalqoni") ustida joylashgan.

Koʻpincha iguanalarni aniqlash qiyin, chunki ular atrof-muhitga aralashishga moyildirlar va ularning rangi kattaroq yirtqichlardan yashirishga imkon beradi. 

 Iguanalar oʻtxoʻr hisoblanadi, yuqorida Venesuelada mango yeyayotgan yashil iguana tasvirlangan.Koʻpgina sudralib yuruvchilar singari, iguanada ikkita atriya, bitta qorincha va tizimli qon aylanishi bilan ikkita aorta tomiri boʻlgan uch kamerali yurak bor. Iguananing mushaklari glikolitik mushak tolalarining yuqori ulushi (A tipi) tufayli juda ochiq rangga ega. Bu A tolalarida qon tomirlanmagan va miyoglobin miqdori past boʻlib, ularga rangpar koʻrinish beradi. A tolalarining bunday yuqori zichligi iguanalarning qisqa vaqt ichida juda tez harakatlanishiga yordam beradi, bu esa qisqa muddatli harakatlanishni osonlashtiradi, lekin uzoq davom etadigan harakat uchun samarasiz, chunki A tolalarida hujayrali nafas olish anaerobikdir .

### Parietal koʻz

Kaltakesaklarning bir nechta turlari, shu jumladan iguanalar, boshlarining orqa tomonida parietal koʻzni belgilovchi rangpar rangga ega. Bu organ yorugʻlikdagi oʻzgarishlarga sezgir va kunduzi hamda kechasi oʻrtasidagi oʻzgarishlarni koʻrsatuvchi pineal bezga signallar yuboradi. Parapinopsin deb nomlanuvchi lampreyda tez-tez uchraydigan fotopigment iguanada ham uchraydi va ultrabinafsha nurlarga sezgir boʻlib, kecha-yu kunduz oʻrtasidagi signalizatsiyaga yordam beradi.

### Bosh suyagi morfologiyasi va ovqatlanishi

Iguanalar oʻtxoʻr hisoblanib, faqat oʻsimliklar va barglardan oziqlanishadi. Bir tadqiqotga koʻra, iguananing bosh suyagi kuchli tishlash kuchiga va oʻsimliklarni samarali qayta ishlashga olib keladigan oʻzgarishlarga uchragan. Buni biomexanik jihatdan amalga oshirish uchun oʻtxoʻr kaltakesaklar yirtqich va hammaxoʻr sudralib yuruvchilarga nisbatan balandroq va kengroq bosh suyagiga, kalta tumshuqqa va kattaroq tanaga ega boʻlishi kerak. Bosh suyagining kuchini oshirish mushaklarning mavjudligini oshirishga imkon beradi va bosh suyagining kuchliroq kuchlarga qarshi turish qobiliyatini oshiradi.

Green iguana skull (Iguana iguana).jpg: Brian Gratwicke derivative work: B kimmel (talk) Yashil iguana bosh suyagi va tishlari: Yashil iguananing tishlari jagʻ suyagi yuzasida oʻtirib, akrodontal joylashuv deb nomlanadi.
 Yashil rangdagi Reptiliya bilan oddiy filogeniya.Lepidosauria.
Bundan tashqari, iguananing tishlari akrodontaldir, yaʼni ularning tishlari jagʻ suyagi yuzasida joylashib, yuqoriga qarab turadi. Tishlarning oʻzi kichik va tishli — ovqatni ushlash va kesish uchun moʻljallangan.

### Koʻpaytirish

Erkak iguanalar, Squamataning boshqa erkak namunalari kabi, ikkita hemipenga ega. Kopulyatsiya paytida ayolning kloakal ventilyatsiyasiga bitta hemipenis kiritiladi. Urgʻochi tuxum qoʻyishga tayyor boʻlganda, oʻz hududida erkak topilmasa, tuxumlarini urugʻlantirishni davom ettirish uchun bir necha yil davomida oldingi turmush oʻrtoqlaridan spermani saqlashi mumkin.

### Juftlik

Iguanalar qurgʻoqchil mavsumda behayo yoki koʻpxotinli juftlashishga moyil. Quruq mavsumda juftlashish ularning nasllarining oziq-ovqat koʻproq boʻladigan nam yoki yomgʻirli mavsumda chiqishini taʼminlaydi. Urgʻochilar katta hududlarni boshqaradilar, u yerda ular bir nechta uya qiladilar. Erkaklar u yoki bu hududda urgʻochilar uchun raqobatlashadilar va oʻzlarining orqa oyoq-qoʻllarining dorsal tomonidagi femur teshiklaridan ajralib chiqadigan feromon bilan oʻzlarining yutgan hududlarini belgilaydilar. Jinsiy raqobat paytida erkaklarning xatti-harakati boshini chayqash, choʻzish va orqaga tortish, urgʻochilarning boʻyinlarini tishlash va baʼzida rangini oʻzgartirishni oʻz ichiga oladi. Urgʻochi erkakni tanlagandan soʻng, u urgʻochi ayolni oʻrab oladi va yelkasidan tishlab joyida ushlab turadi, bu esa baʼzan urgʻochilarda izlar qoldiradi. Kopulyatsiyadan soʻng tuxumlar bir nechta uyalarga qoʻyiladi va inkubatsiyaga ruxsat beriladi. Ota-onalarning oʻz avlodlari bilan aralashuvining past darajasi iguanalarni r-strategiyani koʻpaytirishning namunasiga aylantiradi.

Filogeniya
----------

Vidal va Hedges (2009) tomonidan koʻrib chiqilgan yadro oqsillarini kodlovchi genlarga asoslangan filogeniya „Iguaniya subclade" ilonlar va anguimorflar (kaltakesaklar) bilan bir guruhda ekanligini koʻrsatdi. Bu guruhlar toksinlarni ajratishga qodir boʻlgan ogʻiz boʻshligʻiga ega. Filogeniya butun mitoxondrial genomlarga asoslangan, ammo Rest va boshqalar taklif qilganidek, yashil iguanani mol terisining eng yaqin qarindoshi sifatida joylashtiradi(*Plestiodon egregius*).

### Hozirgi turlar

*Iguana* jinsida saqlanib qolgan ikkita tur keng tarqalgan.

| Rasm | Ilmiy ism | Umumiy ism | Tarqatish |
| --- | --- | --- | --- |
|  | *Iguana delicatissima* | Kichik Antil iguanasi | Kichik Antil orollari Sent-Bart, Anguilla, Sint Eustatius, Gvadelupa, Dominika va Martinikada |
|  | *Iguana iguana* | Yashil iguana | Janubiy Amerikaning koʻp qismi, Kolumbiya sharqidan Fransiya Gvianasigacha va janubdan Shimoliy Argentinagacha. |
|

#### Kichik turlar

Yashil iguananing Karib dengizidagi uchta kichik turi ham tan olingan:

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  | *I. i. insularis* | Grenadin shoxli iguana | Sent-Vinsent va Grenadinlar va Grenada |
|  | *Iguana iguana melanodermasi* | Saban qora iguana | Saba, Montserrat va ilgari Redonda, shuningdek, Venesuela qirgʻoqlari, Virjiniya orollari va Puerto-Riko |
|  | *I. i. sanctaluciae* | Sent-Lyusiya shoxli iguana | Sent-Lyusiya |

Oziq-ovqat sifatida
-------------------

Iguanalar tarixan Meksika va Markaziy Amerikaning oshpazlik anʼanalarida mavjud boʻlgan. Iguana goʻshti AQSh va Puerto-Rikoning baʼzi qismlarida ham isteʼmol qilinadi. Shuningdek, iguana tuxumlari Nikaragua,Kolumbiya va Lotin Amerikasining baʼzi qismlarida isteʼmol qilinadi.

Manbalar
--------

1. ↑  Breuil, M.; Schikorski, D.; Vuillaume, B.; Krauss, U.; Morton, M.N.; Corry, E.; Bech, N.; Jelić, M. *et al*. (2020). "Painted black: *Iguana melanoderma* (Reptilia, Squamata, Iguanidae) a new melanistic endemic species from Saba and Montserrat islands (Lesser Antilles)". *ZooKeys* (926): 95–131. doi:10.3897/zookeys.926.48679. PMID 32336922. PMC 7170970. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=7170970.
2. ↑  „Iguana iguana". *The Reptile Database*. Qaraldi: 26-aprel 2021-yil.
3. ↑  *Wildlife Review* (en). U.S. Department of the Interior, Fish and Wildlife Service, 1968.
4. ↑  „Iguana iguana". *The Reptile Database*. Qaraldi: 26-aprel 2021-yil.
5. ↑  Lenny Flank*. Iguanas: Their Biology and Captive Care*. Red and Black Publishers, 2007. ISBN 978-0-9791813-2-0.
6. ↑  „The Mating Behavior of Iguana iguana".
7. ↑  „Iguana Behavior- Coterc".
8. ↑  Pianka, Eric R.*. Lizards: Windows to the Evolution of Diversity* (en). University of California Press, 2003-09-24. ISBN 978-0-520-23401-7.
9. ↑  Breuil, Michel; Vuillaume, Barbara; Schikorski, David; Krauss, Ulrike; Morton, Matthew N.; Haynes, Pius; Daltry, Jennifer C.; Corry, Elizabeth *et al*. (2019-05-20). "A story of nasal horns: two new subspecies of Iguana Laurenti, 1768 (Squamata, Iguanidae) in Saint Lucia, St Vincent & the Grenadines, and Grenada (southern Lesser Antilles)" (en). *Zootaxa* **4608** (2): 201–232. doi:10.11646/zootaxa.4608.2.1. ISSN 1175-5334. PMID 31717144. Archived from the original on 2020-04-14.. Qaraldi: 2022-09-23. Iguana]]
10. ↑  Breuil, M.; Schikorski, D.; Vuillaume, B.; Krauss, U.; Morton, M.N.; Corry, E.; Bech, N.; Jelić, M. *et al*. (2020). "Painted black: *Iguana melanoderma* (Reptilia, Squamata, Iguanidae) a new melanistic endemic species from Saba and Montserrat islands (Lesser Antilles)". *ZooKeys* (926): 95–131. doi:10.3897/zookeys.926.48679. PMID 32336922. PMC 7170970. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=7170970. Breuil, M.; Schikorski, D.; Vuillaume, B.; Krauss, U.; Morton, M.N.; Corry, E.; Bech, N.; Jelić, M.; Grandjean, F. (2020).
11. ↑  *Campo-Flores, Arian*. „To Battle Iguanas, Puerto Rico Has New Plan: Put Them on Menu" (en-US). *Wall Street Journal* (20-avgust 2012-yil). Qaraldi: 23-yanvar 2020-yil.
12. ↑  „Nicaragua's Government Suggests Eating Iguana as Massive Food Crisis Looms". *Vice*. Qaraldi: 21-fevral 2020-yil.