"Qirmizi gul" ertagidan otasini kuzatayotgan qizlar lavhasi

  

**"Qirmizi gul"** — bu rus yozuvchisi Sergey Timofeevich Aksakovning „uydagi barcha qulflarning kalitlarini saqlovchi ayol xizmatkori Pelageyaning soʻzlaridan" yozilgan ertakidir. "Goʻzal va Yirtqich" syujetidagi koʻplab variantlardan biridir.

Ertak birinchi marta Aksakov tomonidan 1858-yilda oʻzining „Nabira Bagrovning bolaligi" avtobiografiyasiga ilova sifatida nashr etilgan. Muallifning fikriga koʻra, bolalik hikoyasini buzmaslik uchun shunday qilindi.

Syujeti
-------

Boy savdogar xorij mamlakatlariga savdo qilish uchun boradi. Ketishdan oldin u qizlaridan qanday sovgʻalar olib kelishlarini soʻraydi. Kattasi marvaridlar bilan bezatilgan oltin toj soʻraydi. Bu oltin toj kechasi ham kunduzi kabi atrofni yoritadi. Oʻrtancha qizi otasidan koʻzgu soʻraydi. Bu koʻzgu xususiyatli boʻlib, kim unga qarasa, qarimasdan, balki tobora chiroyli boʻlib boradi. Kichik qizi dunyodagi eng chiroyli qirmizi gul soʻraydi. Savdogar ikki to‘ng‘ich qiziga sovg‘alarini olishga, kenja qiziga esa bunday gulni topishga vaʼda beradi.

Saroyda yashayotgan qiz tasviri
Katta daromad olib, lekin qizi so‘ragan gulni topolmagan savdogar xizmatkorlari va katta qizlariga sovg‘alar olib uyiga qaytadi. Yoʻlda qaroqchilar savdogar va uning xizmatkorlariga hujum qilishadi. Karvonlar va xizmatkorlarni tashlab, savdogar qaroqchilardan zich oʻrmonga qochib ketadi. 

Oʻrmonda u hashamatli saroyga duch keladi. Saroyga kirib, u stolga oʻtiradi, unda ajoyib taomlar va sharoblar oʻz-oʻzidan paydo boʻladi. Ovqatlanib, tunab, nonushta qilib, u saroy atrofidagi bogʻda sayr qilishga qaror qiladi va misli koʻrilmagan goʻzallikdagi qirmizi gulni koʻradi. Qarshisida qizi so‘ragan o‘sha gul turganini anglagan savdogar uni uzadi. Shu payt gʻazablangan yirtqich hayvon paydo boʻladi — saroy egasi. Qadrli mehmon sifatida qabul qilingan savdogar butun umri quvonchi bo‘lgan sevimli gulini uzib olgani uchun yirtqich hayvon savdogarni o‘limga hukm qiladi. Savdogar qizining iltimosini aytadi va keyin yirtqich hayvon savdogarni gul bilan qoʻyib yuborishga rozi boʻladi. Sovgʻalarni olgan savdogar qizlaridan biri yirtqichning saroyiga ixtiyoriy ravishda kelib yashash sharti bilan uyiga qaytadi. Agar uch kun ichida qizlarning hech biri saroyga borishni istamasa, u holda savdogarning oʻzi qaytib kelishi kerak boʻladi, keyin u shafqatsiz oʻlim bilan qatl qilinish kerak boʻladi. Savdogar rozi boʻlib, sharafli soʻzini berib, oltin uzuk oladi: kim uni oʻng kichik barmogʻiga qoʻysa, darhol xohlagan joyiga olib ketiladi.

Katta teatrda "Qirmizi gul" ertagiga sahnalashtirilgan balet spektakli
Savdogar uzukni qoʻyadi va oʻzini uyiga qaytganini koʻradi. Uning xizmatkorlari bo‘lgan karvonlari darvozadan kirib, mol va xazinalarni avvalgidan uch barobar ko‘p tashiydi. Savdogar qizlariga vaʼda qilingan sovgʻalarni beradi. Katta qizlari quvonadi, kichigi esa yigʻlaydi. Kechqurun mehmonlar kelishadi va bayram boshlanadi. Bayram paytida kumush va oltin idishlarda oʻz-oʻzidan hech kim koʻrmagan taomlar bilan paydo boʻladi. Ertasi kuni savdogar qizlariga nima boʻlganini aytib beradi va ularning har biriga yirtqich hayvonning oldiga borishni taklif qiladi. Katta qizlari „o‘sha qirmizi gul olgan qizi otasiga yordam bersin", deb ketishdan qatʼiyan rad etishadi. Kichik qizi rozi bo‘lib, otasi bilan xayrlashib, uzuk taqib, yirtqich hayvonning saroyiga kirib boradi. 

"Qirmizi gul" ertak lavhasi tushirilgan pochta markasi
Saroyda savdogarning qizi hashamatda yashaydi va uning barcha istaklari darhol amalga oshadi. Saroyning koʻrinmas egasi uni oʻzining xoʻjayini deb bilishiga ishontiradi va qiz bunga javoban mehrli soʻzlarni aytadi. Birinchidan, u u bilan devorda paydo boʻlgan olovli harflar bilan, keyin arborda jaranglagan ovoz bilan muloqot qiladi. Asta-sekin qiz uning dahshatli, yovvoyi ovoziga oʻrganib qoladi. Qizning qatʼiy iltimoslariga boʻysunib, yirtqich hayvon oʻzini unga koʻrsatadi (uzukni berib, agar xohlasa qaytib ketishiga ruxsat beradi) va tez orada qiz uning xunuk koʻrinishiga koʻnikib qoladi. Savdogarning qizi bilan yirtqich hayvon yurib, mehrli suhbat qurishadi. Bir marta qiz tushida otasi kasal boʻlib qolganini koʻradi. Saroy egasi oʻz sevgilisini uyiga qaytishga taklif qiladi, lekin u usiz yashay olmasligini ogohlantiradi, shuning uchun agar u uch kundan keyin qaytib kelmasa, u oʻlishini aytadi. 

Uyga qaytib, qiz otasi va opa-singillariga saroydagi ajoyib hayoti haqida gapirib beradi. Ota qizi uchun xursand, opa-singillar esa hasad qilib, uni qaytmaslikka ko‘ndiradilar, lekin qiz ko‘nmaydi. Keyin opa-singillar soatni oʻzgartiradilar, natijada ularning singlisi saroyga kechikib, yirtqich hayvonni oʻlik holda topadi. Qiz yirtqich hayvonning boshini quchoqlab, uni orzu qilingan kuyov sifatida sevishini aytadi. U bu so‘zlarni aytishi bilan chaqmoq chaqib, momaqaldiroq gumburlab, yer larzaga keladi. Savdogarning qizi hushidan ketib, uyg‘onib, taxtda kelishgan shahzoda bilan o‘zini ko‘radi. Shahzoda yovuz sehrgar uni xunuk yirtqich hayvonga aylantirganini aytadi. Qanchalik mehribon va martabali bo‘lmasin, uni yirtqich hayvon qiyofasida yaxshi ko‘radigan va uning qonuniy xotini bo‘lishni xohlaydigan qiz paydo bo‘lmaguncha, u yirtqich hayvon bo‘lishi kerak edi. U o‘ttiz yil yirtqich hayvon qiyofasida yashadi, saroyiga o‘n bir qizil kanizak kirgizdi, lekin ularning birortasi ham erkalashlari, yoqimli va mehribon qalbi uchun uni sevib qolmadi. Faqat u, oʻn ikkinchi qiz, shahzodani sevib qoldi va buning uchun mukofot sifatida u malika boʻladi. Savdogar duosini beradi, qizi bilan shahzoda turmush qurishadi.

Tahlil
------

Hikoya muallif tomonidan xalq tilida lirik, ohangdor ertak tarzida qayta hikoya qilinadi.. Masalan, savdogarning kenja qizi qarindoshlaridan qaytganida „o‘rmon hayvoni, dengiz mo‘jizasi"ni o‘lik holda topganida, bu shunday tasvirlangan:

> Uning tiniq ko‘zlari xiralashib, chaqqon oyoqlari bukilib, tiz cho‘kdi, oppoq qo‘llari bilan xo‘jayinining boshini, xunuk va jirkanch boshini quchoqlab, yurakni ranjituvchi ovozda qichqirdi: "Tur, uyg‘on, mening samimiy do'stim, men seni orzu qilingan kuyov kabi yaxshi ko'raman!
> 
> 

Gertsen nomidagi Rossiya davlat pedagogika universiteti dotsenti Yuriy Porinets shunday yozadi: „Gullar olamida betakror va o‘z nomiga ega bo‘lmagan, ertakdagi qip-qizil gul, ehtimol, yagona muhabbat mo‘jizasining ramzidir."

Syujet manbalari
----------------

Aksakovning soʻzlariga koʻra, u birinchi marta bolaligida qattiq kasal boʻlganida uydagi barcha kalitlarni saqlovchi xizmatkor ayol Pelageyadan „Qizil gul" syujetini eshitgan.

 N. A. Bogatov surati
Keyinchalik yozuvchi syujetning bolaligida unga notanish boʻlgan „Goʻzal qiz va hayvon" (fransuzcha: *La Belle et la Bete*) tarjima qilingan „Bolalar maktabi yoki madam Leprince de Bomont tomonidan fransuz tilida yozilgan turli yillardagi aqlli oʻqituvchi va olijanob talabalar oʻrtasidagi axloqiy suhbatlar" toʻplami bilan oʻxshashlik borligini sezadi. Keyinchalik Aksakov Qozon teatridagi spektaklga tashrif buyurdi, u yerda A. E. M. Gretry „Zemira va Azor", librettosi Bomonning xuddi shu asari asosida yozilganligini payqaydi. Oʻz navbatida, Beaumont oʻzining „Goʻzal qiz va hayvon" ertagining asosini Gabrielle Villeneuvedan olib, unga koʻrsatmalar va baʼzi tafsilotlarni qoʻshdi.

Leprince de Bomont haqidagi ertak qadimgi Rim yozuvchisi Apuleyning "Oltin eshak" romaniga kiritilgan Cupid va psixika haqidagi ertaklarida aks etgan qadimiy xalq motifini aks ettiradi. Rus adabiyotida, Aksakovdan ancha oldin, u I. Bogdanovich tomonidan eng mashhur "Sevgilim" (1778) she'rida ishlangan, rus xalq ertaklari sifatida stilize qilingan. Sehrlangan yigit va uni fidoiy sevgi kuchi bilan qutqargan qiz haqidagi ertak syujeti eng keng tarqalgan folklor syujetlaridan biri bo'lib, masalan, rus ertaklarida uchraydigan "Sehrlangan Sarevich", "Qasam ichgan sarevich" va ukraincha - "Allaqachon shahzoda va xotini sodiqdir". Hozirgi vaqtda shunga o'xshash syujetli xalq ertaklari ma'lum: 10 rus, 3 ukrain va 2 belarus.

**Teatrda**

* „Qizil gul" — A. S. Pushkin nomidagi Moskva drama teatrining S. T. Aksakovning xuddi shu nomli ertagi asosida spektakli (premyerasi 1949-yil).
* Qizil gul — 1907-yilda Mariinskiy teatrida sahnalashtirilgan Xartman musiqasiga bagʻishlangan balet.
* Qizil gul — Korchmarev musiqasi uchun balet, birinchi marta 1949-yilda Novosibirsk teatrida sahnalashtirilgan.
* „Qizil gul" — Alina Novikovaning opera-muzikli boʻlib, 2014-yilda Sankt-Peterburg filarmoniyasida bolalar va yoshlar uchun sahnalashtirilgan.

Ekrandagi koʻrinishlari
* „Qizil gul" — multfilm, (rejissyor Lev Atamanov, Soyuzmultfilm, (1952))
* „Qizil gul" — badiiy film-ertak, (rejissyor Irina Povolotskaya), Kinostudiya. M. Gorkiy (1977)
* „Savdogarning qizi va sirli gul haqidagi ertak" (1992), rej. Vladimir Grammatikov.

* Qizlar uchun sovg'alarQizlar uchun sovg'alar
* Sehrlangan saroyda kenja qiziSehrlangan saroyda kenja qizi
* Shahzoda-shoh va savdogarning kenja qizining to'yiShahzoda-shoh va savdogarning kenja qizining to'yi

**Nashrlar**

Ertak juda mashhur bo'lib, ko'pincha bolalar o'qishi uchun rus tilida nashr etiladi. Birinchi rassom Nikolay Alekseevich Bogatov (1854-1935) edi, u "Sehrli chiroq" almanaxi uchun bir nechta oq-qora rasmlarni yaratdi. V. D. Lipitskiyning (1921-yilda tug'ilgan) Fedoskino lak miniatyurasi rangi ham ma'lum bo'lib, u qutilarni bo'yashda uchraydi va 1977-yildan SSSRning 16 tiyinlik pochta markasini loyihalashda ishlatilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  Sergey Timofeevich Aksakov. „Detskie godi Bagrova-vnuka". 1858 (skazka „Alenkiy svetochek" (skazka klyuchnitsi Pelagei))
2. ↑  *N. V. Budur* „Skazochnaya ensiklopediya", — M: Olma-Press, 2005, S. 12-13. ISBN 5-224-04818-4
3. ↑  *Porines Yu. Yu.* Knigi, kotorie chitayut nashi deti, i knigi, kotorie im chitat ne sleduet. — SPb: Satisʼ, 2004 — S. 100—102 — ISBN 5-7868-0009-1
4. ↑  *Андерсон В.* Роман Апулея и народная сказка. Т. 1, — Казань, 1914
5. ↑  *Бегунов Ю.* Источники сказки С. Т. Аксакова «Аленький цветочек» // Русская литература. 1983. № 1. С. 179—187
6. ↑  „Аленький цветочек ONLINE. Афиша".  www.filspb.ru. 20-sentabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 21-may 2020-yil.
7. ↑  Филателия. Каталог почтовых марок СССР 1918—1991 г. / В. Д. Липицкий. «Аленький цветочек». 1969Andoza:Недоступная ссылка
8. ↑  Филателия. Каталог почтовых марок СССР 1918—1991 г. / В. Д. Липицкий. «Аленький цветочек». 1969Andoza:Недоступная ссылка

Havolalar
---------

* Rus xalq anʼanalarida afsona va uning leytmotivi oʻrtasidagi bogʻliqlik haqidagi „Qizil gul" maqolasi (Aderson V. Roman Apuleya va xalq ertaklari, 1-jild, Qozon, 1914 yil adabiyoti asosida) (mavjud havola)
* „Qizil gul" ertaki va uning sahna va ekrandagi turli mujassamlanishi