**Bolgariya Xalq Respublikasi** (bolg. Народна Република България) — 1946-yil 15-sentyabrdan 1990-yil 15-noyabrgacha Bolgariyaning rasmiy nomi.

Bayroqlari va gerblari
----------------------

#### Bayroqlar

* 1946—19481946—1948
* 1948—19671948—1967
* 1967—19711967—1971
* 1971—19901971—1990

#### Gerblar

* 1946–19471946–1947
* 1947-19481947-1948
* 1948–19671948–1967
* 1967–19711967–1971
* 1971–19901971–1990

Tarixi
------

### Sovet tuzumiga o‘tish. Goryan harakati bilan kurash

1944-yil 7-sentyabrda 3-Ukraina frontining birinchi bo‘linmalari Bolgariyaga kirdi va 1944-yil 9-sentyabrdan 10-sentyabrga o‘tar kechasi armiya bo‘linmalari partizan otryadlari bilan birgalikda davlat to‘ntarishini amalga oshirdi. Sofiyada fitnachilar asosiy obyektlarni - Mudofaa vazirligi, Ichki ishlar vazirligi, pochta, telegraf, radio va nashriyotlarni egallab oldilar.

1946-yil 8-sentyabrda Sovet qo‘shinlari ishtirokida Bolgariyada referendum bo‘lib o‘tdi. Rasmiy natijalarga ko‘ra, referendumda 4 million 509 ming 354 nafar saylovchidan 4 million 132 ming nafar (91,63 foiz) saylovchi ishtirok etdi. Shundan 92,72 foizi monarxiyani ag‘darish va respublika eʻlon qilish uchun ovoz berdi. Referendum natijalari monarxistlar tomonidan shubha ostiga olinadi va ular natijalarga mamlakatdagi Qizil Armiya taʻsiri ostida bo‘lganligini taʻkidlaydilar. 1946-yil 15-sentyabrda *Bolgariya Xalq Respublikasi* e’lon qilindi, uning birinchi bosh vaziri qari kommunist, Titoning do‘sti va Yugoslaviya va Bolgariya tarkibida yagona Janubiy slavyan davlatini yaratish tarafdori Georgiy Dimitrov edi. 1949-yilda Dimitrov SSSRda vafot etdi. Uning o‘limi Yugoslaviya-Sovet munosabatlarining keskinlashuviga to‘g‘ri keldi. Yangi bosh vazir davrida Bolgariyada "jodugar ovi" boshlanadi, Tito bilan rozi bo‘lganlarni taʻqib qilish, bosh vazir o‘rinbosari Traycho Kostov ustidan ochiq sud jarayoni bilan yakunlanadi.

Hammasi bo‘lib, 1944-yil sentyabr oyining boshidan 1945-yil 1-maygacha mamlakatda 137 ta sud jarayoni o‘tkazildi; 11469 ayblanuvchidan (shu jumladan, 3 regentlik kengashi aʼzosi, qirollik sudining 10 maslahatchisi, 42 vazir, 109 milliy majlis deputati, Germaniya harbiy attashesi va Germaniya elchixonasining 32 boshqa xodimlari, Italiya elchixonasining bir necha xodimlari va Vengriya harbiy attashesi) 2825 kishi o‘limga hukm qilindi, 1359 nafar - umrbod ozodlikdan mahrum qilish, 4709 nafar - turli muddatlarga ozodlikdan mahrum qilish, 740 nafar - shartli jazoga hukm qilingan.

Sotsialistik tuzum oʻrnatilgach, mamlakat hududida hukmron partiya siyosatiga rozi boʻlmaganlardan tashkil topgan qurolli yashirin guruhlar (toʻrtlik) faoliyat yurita boshladi. Dastlab, er-xotin sobiq politsiyachilar, hokimiyatdan yashiringan askarlar va zobitlar, shuningdek, millatchi va monarxistik partiyalar faollaridan iborat edi. Ammo Bolgariya Kommunistik partiyasi kollektivlashtirish siyosatini yurita boshlaganida, otryadlar, xalq, ayniqsa, dehqonlar tomonidan qo‘llab-quvvatlandi, natijada uzoq davom etgan qurolli qarama-qarshilik yuzaga keldi. Rejim muxoliflari guruhlari Goryan harakatini tashkil qildilar. Bu harakat 1947-yildan 1956-yilgacha qurolli harakatlarni amalga oshirgan. Goryanlar kommunistik tuzumga, majburiy kollektivlashtirish va milliylashtirishga, siyosiy qatag‘onlarga, Bolgariyani "sovetlashtirishga" va erkinlik, demokratiya va bozor iqtisodiyotiga qaytishga qarshi chiqdilar. 1950-yillarning oxirida ularning faoliyati butunlay bostirildi.

1950-yilda doimiy stalinchi bo‘lgan Vilko Chervenkov bosh vazir bo‘ldi, u qishloq xo‘jaligini kollektivlashtirishni yakunladi, dehqonlar bostirildi va sanoatlashtirish tezlashdi. Stalin oʻlimidan soʻng u 1954-yilda Bolgariya Kommunistik partiyasi rahbariyatini oʻz qoʻliga olgan Todor Jivkovga taʼsirini asta-sekin yoʻqotdi.

1955-yilda Bolgariya Xalq Respublikasi SSSR va boshqa oltita Yevropa davlati bilan birgalikda GFRning NATOga kirishiga javoban Varshava shartnomasini imzoladi.

### Jivkov davri

Jivkov Bolgariyani 35 yil, 1954-yildan 1989-yilgacha boshqardi. Bolgariyada yumshoq davr boshlandi, Yugoslaviya va Gretsiya bilan munosabatlar tiklandi, mehnat lagerlari yopildi, cherkovni taʻqib qilish to‘xtatildi. 1965-yil bahorida bir guruh Stalinchi siyosatchilar Jivkovni hokimiyatdan chetlatib va Maoizm XXRga qaratilgan rejim o‘rnatish uchun davlat to‘ntarishiga urindilar. Biroq fitna davlat xavfsizlik organlari tomonidan aniqlanib, bostirildi.

Sovet Ittifoqiga sodiq siyosatchi boplib qolgan Jivkov 1956-yilda Vengriya qo‘zg‘oloni bostirilishini qo‘llab-quvvatladi va 1968-yilda "Praga bahorini" bostirishga yordam berish uchun qo‘shin yubordi. Uning davrida Bolgariya Sovet Ittifoqining Sharqiy Yevropadagi eng sodiq ittifoqchisi bo‘lib qoldi. 1984-yil yanvar oyida etnik turklarning ismlarini bolgarchaga o‘zgartirish kampaniyasi boshlandi.

Antikommunistik qarshilik
-------------------------

### Parlament demokratiyasiga o‘tish

1980-yillarning oxiridagi dissidentlar uyushmalari orasida eng ko‘zga ko‘ringanlari Atrof-muhitni muhofaza qilish bo‘yicha "Ruse" qo‘mitasi edi. Inson huquqlarini himoya qilish mustaqil jamiyati, "glasnost" va qayta qurishni qo‘llab-quvvatlash klubi "Ekoglasnost" va "Podkrepa" kasaba uyushmalari bor edi. 1989-yil bahorida Turkiya mintaqalarida bo‘lib o‘tgan ommaviy namoyishlardan so‘ng hukumat Turkiya bilan chegarani ochdi, buning natijasida ikki oy ichida 300 mingga yaqin turklar Bolgariyani tark etdi. Shuningdek, noyabr oyi boshida ushbu tashkilot tashabbusi bilan Xalq majlisi oldida o‘tkazilgan namoyishdan so‘ng 1989-yil oktyabr oyida 20 nafar "Ekoglasnost" aʼzosi hibsga olinganidan so‘ng, jamoatchilik noroziligi ko‘tarildi. Atrof-muhit holatiga eʼtibor berishni talab qilgan 4 ming kishi bu harakatni amalga oshirdi.

1989-yil 10-noyabrda Jivkov BKP Markaziy Qo‘mitasi Bosh kotibi va Davlat Kengashi raisi lavozimlaridan chetlatildi. Bu lavozimda Jivkov o‘rniga kelgan kommunistik bosh vazir Andrey Lukanov va Davlat kengashi raisi Petr Mladenov siyosiy tizimni demokratlashtirishga qaratilgan qator qadamlar qo‘ydi. Baʼzi islohotlar va yechimlar:

* Aniq antikommunistik platformaga ega bo‘lgan siyosiy partiyalar va tashkilotlarni rasmiy ro‘yxatdan o‘tkazish imkoniyatini tan olish;
* korxonalardagi BKP boshlang‘ich tashkilotlarini tugatish;
* Jivkov va BKPning ayrim taniqli amaldorlarini sudga tortish;
* armiya va xavfsizlik kuchlarini siyosatsizlashtirish;
* BKPning jamiyat va davlatdagi yetakchi mavqeini kafolatlagan 1-moddaning konstitutsiyasidan chiqarib tashlash;
* etnik ozchiliklarga sud orqali musulmon familiyalarini tiklashga ruxsat berildi.

1990-yil aprel oyida BKP **Bolgariya Sotsialistik partiyasi**ga (BSP) aylantirildi. 1990-yil 10 va 17-iyunda parlament va konstitutsiyaviy assambleya vazifalarini bajarishi kerak boʻlgan Buyuk xalq majlisiga birinchi saylovlar boʻlib oʻtdi.

BSP 400 o‘rindan 211 tasini, **Demokratik kuchlar ittifoqi** (DKI) - 144 o‘rinni qo‘lga kiritdi. Parlamentdagi qolgan o‘rinlarni BZNS va turk ozchiligi manfaatlarini ifodalovchi **Huquq va erkinliklar harakati** (HEH) vakillari egalladi.

Buyuk Millat Majlisiga yangi konstitutsiyani qabul qilish vakolati berildi. 1990-yil 1-avgustda sobiq dissident va DKI rahbari Jelyu Jelev Bolgariya prezidenti etib saylandi. U 1990-yil 10-iyulda ish boshladi. Noyabr oyida ommaviy namoyishlar va to‘rt kunlik umumiy ish tashlashga javoban Lukanov hukumati iste'foga chiqdi. Mustaqil nomzod Dimitr Popov qiyinchilik bilan BSP va DKI aʼzolaridan koalitsion hukumat tuzdi.

1991-yil 12-iyulda yangi konstitutsiya qabul qilindi. Bir qator kechikishlardan so‘ng, 1991-yil 13-oktyabrda Bolgariyaning yangi Xalq Majlisiga saylovlar boʻlib o‘tdi. DKI tarafdorlari 240 o‘rindan 110 tasini, BSP - 106, Huquq va erkinliklar harakati - 24 o‘rinni oldi. 1990-yil dekabr oyida DKI raisi bo‘lgan Filipp Dimitrov bosh vazir etib tayinlandi. 1992-yil yanvar oyida yangi konstitutsiya bo‘yicha o‘tkazilgan birinchi to‘g‘ridan-to‘g‘ri prezidentlik saylovlarida Jelyu Jelev g‘alaba qozondi.

Hududiy bo‘linishi
------------------

BXR hududi okruglarga (*окръзи*), har bir okrug (*окръг*) birlashmalarga (*общини*), eng yirik shaharlar (Sofiya, Plovdiv, Varna) tumanlarga (*райони*) boʻlingan.

Okruglarning vakillik organlari - okrug xalq kengashlari (*окръжни народни съвети*) aholi tomonidan 4 yil muddatga saylanadi; Ijroiya organlari – tuman xalq kengashlari ijroiya qoʻmitalari tuman xalq kengashlari tomonidan saylangan.

Birlashmalarning vakillik organlari - Birlashma xalq kengashlari (jamoa xalq kengashlari) aholi tomonidan 4 yil muddatga saylanadi; Ijro etuvchi organlar – Birlashma xalq kengashlari ijroiya qoʻmitalari, Birlashma xalq kengashlari tomonidan saylangan.

Tumanlarning vakillik organlari - tuman xalq kengashlari (*районни народни съвети*) aholi tomonidan 4 yil muddatga saylanadi; Ijroiya organlari – tuman xalq kengashlari ijroiya qoʻmitalari tuman xalq kengashlari tomonidan saylangan.

Huquqiy tizimi
--------------

Oliy sud — Oliy sud (*Върховен съд*), xalq majlisi tomonidan 5 yil muddatga saylanadi; apellyatsiya sudlari - okrug sudlari 5 yil muddatga; tuman xalq kengashlari, birinchi instantsiya sudlari - xalq sudlari tomonidan 5 yil muddatga saylangan.

Siyosiy partiyalari
-------------------

* **Bolgariya kommunistik partiyasi**
* **Bolgariya yerchilik xalq ittifoqi**

### Bolgariya kommunistik partiyasi

#### Bosh (birinchi) kotiblari

* Georgi Dimitrov Mixaylov (1948-1949)
* Vilko Velov Chervenkov (1949-1954)
* Todor Jivkov (1954-1989)
* Pyotr Mladenov (1989-1990)

#### BKP MQ Siyosiybyuro

* Georgiy Ivanov Atanasov (1976-1990)
* Dobri Marinov Jurov (1976-1990)
* Andrey Karlov Lukanov (1976-1990)
* Milko Kalev Balev (1982-1989)

### Bolgariya yerchilik xalq ittifoqi

#### BYXI kotiblari

* Georgi Traykov Girovski (1946-1974)
* Petr Tanchev Jelev (1974-1989)

#### BYXI Doimiy hozirlik kotiblari

* Kirill Georgiyev Klisurski (1946-1958)
* Georgi Andreyev Atanasov (1971-1980)
* Aleksi Ivanov Vasilev (1976-1989)
* Angel Dmitrov Angelov (1974-1989)
* Pando Vlev Vanchev (1986-1989)
* Yanko Markov Spasov (1973-1989)

Jamoat tashkilotlari
--------------------

Ulug‘ Vatan fronti 1942-yilda tashkil topgan bo‘lib, unga quyidagilar kiradi:

* **Bolgariya kommunistik partiyasi**
* **Dimitrov Kommunistik Yoshlar Ittifoqi** — BKP yoshlar seksiyasi (1956-yilgacha - Dimitrov xalq yoshlar ittifoqi (*Димитровски съюз на народната младеж*), 1949-yilgacha - Xalq yoshlar ittifoqi (*Съюз на народната младеж*)), 1947-yilda ishchi yoshlar ittifoqini (*Работнически младежки съюз*) birlashtirish natijasida paydo bo‘lgan. Bolgariya dehqon yoshlar ittifoqi (*Български земеделски младежки съюз*), Sotsialistik yoshlar ittifoqining (*Съюз на социалистическата младеж*) so‘l qanoti va "*Звено*" yoshlar ittifoqi.
* **Kasaba uyushmalari markaziy kengashi** (*Централен съвет на профсъюзите*) — BKP kasaba uyushma markazi
* **Bolgariya yerchilik xalq ittifoqi**
* **Bolgariya-Sovet do‘stligining umumxalq qo‘mitasi**

Mukofotlari
-----------

Bolgariya Xalq Respublikasi juda murakkab mukofot tizimiga ega edi: faxriy unvonlar, medallar va ordenlar, asosan Sovet mukofotlari tizimidan ko‘chirilgan. Shu bilan birga, unda chor davridan qayta ko‘rib chiqilgan shaklda saqlanib qolgan buyruqlar, shuningdek, SSSRda o‘xshashi bo‘lmagan va faqat Bolgariyaga xos bo‘lgan buyruqlar ham mavjud edi. Oxirgi ikki turdagi buyurtmalarning ko‘pchiligi zamonaviy Bolgariya mukofot tizimiga kirdi, qolganlari esa bekor qilindi.

Iqtisodi
--------

Pul birligi - Lev (SSSRning 76 kopeki), muomalada bo‘lgan.

* 1, 3 (1962-yildan - 2) va 5 stotinki (1 stotinka - 1/100 lev) nominalidagi mis tangalar
* 10 va 20 nominaldagi mis-nikel tangalar, 1962-yildan esa zarbxona tomonidan zarb qilingan 50 stotinki va 1 lev
* BXR Moliya vazirligi (1962-yildan - Bolgariya Milliy banki) tomonidan 1, 3 (1962-yildan - 2) va 5 lev nominalidagi davlat valyutalari (1962-yildan - Bolgariya Milliy bankining valyutalari) chiqarilgan.
* Bolgariya Milliy bankining 10, 25 (1962-yildan - 20), 50 va 100 lev nominalidagi chiptalari Bolgariya Xalq banki tomonidan chiqarilgan.

Kinematografiyasi
-----------------

* "Бояна" badiiy filmlar studiyasi (*Студията за игрални филми «Бояна»*)
* "Время" ilmiy-ommabop va hujjatli filmlar studiyasi (*Студия за научнопопулярни и документални филми*)
* "София" animatsion filmlar studiyasi (*Студия за анимационни филми «София»*)
* "Filmga ishlov berish" davlat korxonasi (*ДП «Обработка на филми»*)
* *Балкантон* - ovoz yozish studiyasi

Adabiyot
--------

* HaH