**"Xoʻrlanganlar va haqoratlanganlar" romani** — rus yozuvchisi Fyodor Mixaylovich Dostoevskiyning romani.
==========================================================================================================

### Yaratilishi va nashr qilinish tarixi

Bu yozuvchining surgundan qaytganidan keyin yaratgan birinchi yirik asaridir. Roman ilk bor 1861-yilda „Vremya" jurnalida „Xoʻrlangan va haqoratlangan" sarlavhasi ostida „Muvaffaqiyatsiz yozuvchi" eslatmalaridan birodar M.M.Dostoevskiyga bagʻishlovi bilan nashr etildi. Ushbu jurnal muallifning oʻzi va uning ukasi Mixail muharrirligi ostida chiqa boshladi. Jurnalni toʻldirish uchun Fyodor Dostoevskiy davomi bilan bir necha sonlarda nashr etilishi mumkin boʻlgan katta roman yaratishga majbur boʻldi. Romanning muhim qismi muallif tomonidan jurnalning yangi sonining oxirgi muddati tugashi bilan darhol qismlarga boʻlingan.

Asar gʻoyasi 1857-yilda paydo boʻlgan. 1860-yilda Peterburgga ko‘chib o‘tgach, Dostoyevskiy darhol o‘z rejasini amalga oshirishga kirishdi. 1861-yil iyul oyida asarning yakuniy qismi nashr etildi. Xuddi shu yili roman Sankt-Peterburgda alohida nashr sifatida nashr etildi. Yozuvchining hayoti davomida u yana ikki marta, 1865 va 1879-yillarda qayta nashr etilgan.

Bir necha joylarda muallif Ivan Petrovich nomidan 1846-yilda „Peterburg toʻplami" da nashr etilgan va katta muvaffaqiyat qozongan birinchi „Bechoralar" romanining taqdiri haqida gapirib beradi. Xususan, u Belinskiy tomonidan yuqori baholangan (tanqidchi B. romanida).

### Syujeti

Roman yosh yozuvchi Vanya nomidan yozilgan, uning hayotining koʻplab tafsilotlari avtobiografikdir. Romanning vaqti biroz xiralashgan. Dostoevskiyning adabiy faoliyati boshlangan kunlar 1840-yillarga toʻgʻri keladi va romanning oʻzida oʻsha davrdagi adabiy hayotning koʻplab qahramonlari biroz yashirin shaklda esga olinadi, masalan, Vissarion Belinskiy „tanqidchi B" shaffof taxallusi ostida tilga olinadi. Taʼriflangan voqealarning baʼzi xususiyatlari bizni asarda nafaqat 1840-yillar hayotining aksini koʻrishga majbur qiladi. Balki roman voqealarining tarixiy asosi koʻpincha oʻzboshimchalik bilan boʻladi. Garchi roman harakati davomida bir yarim yildan koʻproq vaqt oʻtmasa ham, asarda romanning nashr etilishi davriga yaqinroq boʻlgan voqeliklar, masalan, Andrey Kraevskiyning Entsiklopediya nashr etilishi haqida soʻz boradi.

Vanya qizi Natasha bilan birga kambagʻal yer egasi Ixmenevning oilasida tarbiyalangan. Ixmenevning mulkdagi badavlat qoʻshnisi knyaz Valkovskiy Ixmenevning tejamkorligini qadrlab, uni oʻziga boshqaruvchi qilib tayinlaydi va keyinchalik undan bir muddat oʻgʻli Alyoshaning tarbiyasiga rahbarlik qilishni soʻraydi. Biroq, Alyosha Ixmenevning uyiga kelganidan koʻp oʻtmay, Ixmenev Alyoshani qiziga uylantirmoqchi boʻlib, ularning munosabatlarini har tomonlama ragʻbatlantirmoqchi, shuningdek, knyazning mulkini halollik bilan boshqarmaydi, oʻzi uchun maʼlum miqdorlarni oʻzlashtiradi. Knyaz Ixmenevga qarshi jarayonni boshlaydi. Alyosha va Natasha Ixmeneva ota-onalarining irodasiga qarshi ittifoq tuzishga qaror qilishganligi bilan vaziyat murakkablashadi. Vanya Natashani yaxshi koʻradi va unga hamma narsada yordam berishga majbur.

Romanning yana bir tarmogʻi 13 yoshli oʻsmir qiz Yelena yoki Nelli bilan bogʻliq (uning qiyofasi koʻp jihatdan Dikkensning „Qadimiy buyumlar doʻkoni" romanining bosh qahramoni obrazi bilan oʻxshashdir), uni Vanya qutqaradi. Baʼzi epizodlarda onasining hikoyasi knyaz Valkovskiyning hikoyasi bilan bogʻliq.

Romanda bir qator xronologik siljishlar mavjud. Harakat bor-yoʻgʻi bir yarim yil davom etadi, lekin roman boshida oʻn ikki yildan ortiq (Belinskiy tirik boʻlganida, bu nom romanda yoʻq boʻlsa-da) va oxirida (islohotdan oldingi yillar) qayd etilgan tarixiy faktlar ajratilgan.

### Qahramonlari

* Ivan Petrovich; voqea uning nuqtai nazaridan aytiladi
* Nikolay Sergeevich Ixmenev, yer egasi
* Anna Andreevna Ixmeneva (Shumilova turmush qurishdan oldin), Ixmenevning rafiqasi
* Natasha, Ixmenevning qizi
* Knyaz Pyotr Aleksandrovich Valkovskiy
* Knyaz Aleksey Petrovich Valkovskiy, Pyotr Valkovskiyning oʻgʻli (Alyosha)
* Jeremiah Smit, keksa odam, birinchi tanish.
* Nelly (Yelena), Smitning nabirasi
* Filipp Filippich Masloboev, Ivan Petrovichning eski tanishi
* Aleksandra Semyonovna, Masloboev uyidagi xoʻjalik boshligʻi
* Katerina Fedorovna, uch million doʻkon egasi
* Anna Trifonovna Bubnova, Nellining qoʻriqchisi

### Romanning ekran versiyalari

1915 -yilda Solovtsov teatri rassomlari truppasi tomonidan Jozef Soyfer tomonidan sahnalashtirilgan romanning ikki qismli film moslashuvi chiqdi.

1926-yilda roman asosida rejissyor Marian Dederko tomonidan Polshaning "Yurak ovozi" filmi chiqdi.

1958-yilda Italiyada rejissyor Vittorio Kottafavi tomonidan suratga olingan „Xoʻrlanganlar va haqoratlanganlar" mini teleseriali chiqdi.

1960-yilda roman asosida rejissyor Франсуа Гира[fr] tomonidan "Natashaning hikoyasi" (L’histoire de Natacha) frantsuz televizion filmi chiqdi.

1961-yilda Сенне Руфара[fr] rejissyorligida Belgiyaning „Xoʻrlanganlar va haqoratlangan" telefilmi suratga olindi.

1971-yilda Blagoy Andreev tomonidan suratga olingan Yugoslaviya televizion filmi chiqdi.

1977-yilda rejissyor Raul Araiza tomonidan „Xoʻrlangan va haqoratlangan" Meksika teleseriali chiqdi.

1979-yilda Yevgeniy Velixov va Mariya Muat tomonidan sahnalashtirilgan Maliy teatri spektaklining televizion versiyasi chiqdi.

1991-yilda rejissyor Andrey Eshpay tomonidan „Xoʻrlangan va haqoratlangan" badiiy filmi chiqdi. 2005-yilda spektakl asosida Gennadiy Chixachev boshchiligidagi Moskva davlat musiqali teatri Aleksandr Jurbin musiqasiga musiqiy asar qoʻydi.

2005-yil 4-fevralda Perm akademik teatr-teatri roman asosidagi Vladimirskaya maydoni musiqiy asarini sahnalashtirdi.

### Manbalar

1. ↑  Nina Budanova. Kommentarii k romanu „Unijennie i oskorblennie"
2. ↑  "Unijennie i oskorblennie". Perm, 1976. Primechaniya
3. ↑  "Unijennie i oskorblennie". Perm, 1976. Primechaniya
4. ↑  ieie i oskorblyonniStranitsa filma na IMDB