**"Yozsiz yil"** - bu G'arbiy Yevropa va Shimoliy Amerikada g'ayrioddiy sovuq havo bo'lgan 1816-yil uchun qo'llanilgan nom. Hozirgacha ob-havo qayd etilganidan beri eng sovuq yil bo'lib qolmoqda. Qo'shma Shtatlarda unga "bir ming sakkiz yuz o'limgacha muzlatilgan" laqabini berishgan.

Sabablari
---------

Faqat 1920-yilda amerikalik fizik va iqlimshunos William Humphreys "yozsiz yil" ning kelib chiqishini tushuntirish uchun gipotezani taklif qildi. Uning fikricha, iqlim o‘zgarishi Indoneziyaning Sumbava orolidagi Tambora vulqonining otilishi bilan bog‘liq bo‘lib, u yer sharining janubiy qismida joylashgan. 1920-yilgacha kuzatilgan eng kuchli vulqon otilishi bo‘lib, bevosita 71 ming kishining hayotiga zomin bo‘ldi, bu qurbonlar soni bo'yicha eng katta xavf hisoblangan. Vulqonning 1815-yil aprel oyidagi otilishi vulqon otilishi shkalasi (VEI) 7 dan iborat bo'lib, atmosferaga 150 km³ massali kul tushishi shimoliy yarim sharda bir necha yil davom etgan vulkanik qish effektiga sabab bo'lgan bo'lishi mumkin.

Arktika muzining izotopik tarkibini o'rgangan Kole-Dai va boshqalar fikriga ko'ra (2009), yana bir portlash olti yil oldin tropikada sodir bo'lgan. Yozma manbalarda otilish qayd etilmagan bo'lsa-da, uning ob-havoga ta'siri Tambor bilan solishtirish mumkin edi. Nazariy jihatdan, bu ikki otilishning birgalikdagi ta'siri natijasida keyingi o'n yillik (1810-1819) so'nggi 550 yil ichida eng sovuq paytlar bo'lib chiqdi.

Oqibatlari
----------

Kulning yer atmosferasi orqali tarqalishi uchun bir necha oy kerak bo'ldi, shuning uchun 1815-yilda Yevropada vulqon otilishining ta'siri hali bu qadar kuchli sezilmagan edi. Biroq, 1816-yil mart oyida ham qishki harorat davom etdi. Aprel va may oylarida g'ayritabiiy miqdorda yomg'ir va do'l yog'di. Amerikada iyun va iyul oylarida sovuq havo hukm surgan. Nyu-York va Nyu-Angliyada qor yog'di. Germaniya bir necha bor kuchli bo'ronlardan azob chekdi, ko'plab daryolar (shu jumladan Reyn) qirg'oqlari toshib chiqdi. Shveytsariyada har oy qor yog'ardi.

G'ayrioddiy sovuq hosilning halokatga olib keldi. 1817-yil bahorida g'alla narxi o'n baravar ko'tarildi, aholi orasida ocharchilik boshlandi. Britaniya o'z tarixida o'sha yili eng ko'p don sotib oldi. Napoleon urushlarining vayronagarchiliklaridan hanuz azob chekayotgan o'n minglab yevropaliklar Amerikaga ko'chib ketishdi.

Atmosferadagi kulning yuqori darajasi bu davrda g'ayrioddiy quyosh botishiga sabab bo'ldi. Bu holat ayniqsa Kaspar Devid Fridrix va Uilyam Tyornerning rasmlarida tasvirlangan, ularda sariq ranglar hukmronlik qilgan. Afina rasadxonasining K. Serefos boshchiligidagi tadqiqoti 1500-1900-yillar davomida ishlagan 181 rassomning 554 ta rasmidagi quyosh botishi tasvirlarini tahlil qilib, rasmlardagi osmonning rang intensivligi vulqon hajmiga mos keladi degan xulosaga keldi.

Ingliz yozuvchisi Meri Shelli 1816-yilning yozini Jeneva ko'li bo'yidagi Villa Diodati da do'stlari bilan o'tkazdi. Juda yomon ob-havo tufayli dam oluvchilar ko'pincha uydan chiqa olmaganini qayd ertgan. Shunday qilib, ular har biri dahshatli hikoya yozishga qaror qilishdi va keyin bir-birlariga o'qib berishdi. Keyin Meri Shelli o'zining mashhur "Frankenshteyn yoki zamonaviy Prometey" romanini va Jon Polidori - vampirlar haqidagi birinchi hikoyani yozdi. Bayronning bu yil yozgan she'rlari g'amgin osmon va tinimsiz yomon ob-havo haqidagi nolalarga to'la.

### Keyingi oqibatlar

Ilmiy-ommabop adabiyotlarda Indoneziyadagi portlash bilan bog'liq bo'lishi mumkin bo'lgan keyingi o'n yilliklardagi voqealar haqida ko'plab isbotlanmagan taxminlarni topish mumkin.

* Darmshtadtdagi ocharchilikdan bolaligida omon qolgan kimyogar Yustus fon Libig o‘z hayotini o‘simliklarning oziqlanishini o‘rganishga bag‘ishlagan va oxir-oqibat birinchi mineral o‘g‘itlarni sintez qilgan.
* Otlar uchun jo'xori yetishmasligi nemis ixtirochisi Karl Drezni muqobil transport usullarini ishlab chiqishga ilhomlantirgan bo'lishi mumkin. Natijada, velosiped prototipi ixtiro qilindi, bu shaxsiy transportni mexanizatsiyalash yo'lidagi birinchi qadam edi.
* G'ayritabiiy ob-havo sharoiti ba'zan Hindistonda sodir bo'lgan vabo vibrionining mutatsiyasi bilan bog'liq bo'lib, Britaniya armiyasining bir qismini halok qiladi. 1830-yilga kelib Rossiyaga yetib kelgan epidemiya minglab odamlarning hayotiga zomin bo'ldi. Aleksandr Pushkin o'zining ko'plab asarlarini Boldin mulkida o'latni kutib yozdi.

Manbalar
--------

1. 1 2  *Jihong Cole‐Dai, David Ferris, Alyson Lanciki, Joël Savarino, Mélanie Baroni.* Cold decade (AD 1810–1819) caused by Tambora (1815) and another (1809) stratospheric volcanic eruption(ingl.) // Andoza:Нп3. — 2009. — Andoza:Бсокр, Andoza:Бсокр. — ISSN 1944-8007. — DOI:10.1029/2009GL040882. Архивировано 3 iyun 2019 года.
2. ↑  Аналогичные явления наблюдались в 1883 году после извержения вулкана Кракатау и на западном побережье Соединённых Штатов в 1991 году после извержения вулкана Пинатубо на Филиппинах.
3. ↑  „Was die schönsten Sonnenuntergänge verraten - wissenschaft.de".  www.wissenschaft.de. 15-dekabr 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-dekabr 2019-yil.
4. ↑  „Живописные полотна помогут в изучении климата".  www.rsci.ru. 29-dekabr 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-dekabr 2019-yil.
5. 1 2 3  Ф. Лангер. Вулкан, который изменил мир: Апокалипсис вчера // Geo. — 2015. — № 4. — С. 113.
6. 1 2  „BBC Radio 4 - In Our Time, 1816, the Year Without a Summer" (en).  BBC. 27-sentyabr 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-dekabr 2019-yil.
7. ↑  Ab Klink, Ahmed Sheikh, Ahmed Qurei, Alan McKinnon, Amnon Lipkin-Shahak*. Breakthrough: From Innovation to Impact*. The Owls Foundation, 2015-04-22. ISBN 978-90-823208-0-0.
8. ↑  *Mick Hamer.* „Brimstone and bicycles" (en).  New Scientist. 15-dekabr 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-dekabr 2019-yil.

Havolalar
---------

* *Maksim Artemyev*. "Avval va hozir"
* "Vaqt shkalasi. "Yozsiz yil" - BBC tomonidan 2005 yilda ishlab chiqarilgan hujjatli film . (mavjud havola 21.01.2018 dan [2136 kunlar])</link>
* Dunyoni o'zgartirgan vulqon
* 1816: "TABIATNING QUDRATLI AMALIYATLARI": YOZSIZ YILNING Atrof-muhit TARIXI
* 1816 yil - yoz bo'lmagan va yirtqich hayvonlar paydo bo'lgan yil // Yuliya Bolchakova. 28 aprel, 2022 yil.