**Tatyana Nikolaevna Sumarokova** (ruscha: *Татьяна Николаевна Сумарокова* 1922-yil 16-sentabr – 1997-yil 28-may) Sovet navigatori va Ikkinchi Jahon urushi paytida 46-chi Taman gvardiyasi tungi bombardimonchi aviatsiya polkining gvardiya leytenanti. 1945-yilda Sovet Ittifoqi Qahramoni unvonini ololmagan 725 ta jangovar jangdan soʻng u 1995-yilda Rossiya Federatsiyasi Qahramoni unvoniga sazovor boʻldi.

Yoshlik
-------

Sumarokova 1922-yil 16-sentabrda rus oilasida tugʻilgan. 1939-yilda oʻrta maktabni tugatgach, 1-Moskva Davlat tibbiyot institutiga oʻqishga kiradi va u erda urush boshlanmaguncha oʻqidi. Dastlab u fuqaro boʻlib qoldi va Moskva atrofida mudofaa istehkomlarini qurishda ishladi. Oxir-oqibat u aviatsiya boʻlinmalariga ayollar jalb qilinayotgani va uchuvchi boʻlmagan xodimlarga ehtiyoj borligi haqida xabar topdi, shuning uchun u va uning doʻsti Xiuaz Dospanova Marina Raskova bilan uchrashishdu, Marina ulardan uchrashuv paytida navigator boʻlishga tayyormi yoki yoʻqligini soʻradi.

Harbiy martaba
--------------

1941-yil oktabr oyida ayollar aviatsiya dasturiga qabul qilingandan soʻng, Sumaroqova boshqa ayollar bilan birga Engels harbiy aviatsiya maktabida navigatorlik kursidan oʻtdi. 1942-yil fevral oyida navigatsiya mashgʻulotlarini tugatgandan soʻng, u ilgari aviatsiya tajribasi yoʻqligini qoplash uchun qoʻshimcha parvoz mashgʻulotlaridan oʻtdi va 1942-yil 23-mayda 588- tungi bombardimonchilar polki tarkibida frontga joʻnatilish uchun oʻz vaqtida tayyorgarlikni tugatdi; ayollar aviatsiya boʻlinmasi 27-may kuni Shimoliy Kavkaz frontiga yetib keldi. U oʻzining birinchi Qizil Bayroq ordeni bilan oʻsha yilning sentabr oyida kuchli kuzgi tumanda bir necha jangovar harakatlarni amalga oshirganidan soʻng oldi. 1942-yil oktabrga kelib u 146 ta parvozni yakunladi.

Urush davomida Sumarokova Kuban, Qrim, Kavkaz, Taman, Krasnodar, Belorussiya va Boltiqboʻyi boʻylab hujumlarda qatnashdi. 1943-yilda u kuchli kuz boʻronlari va kuchli dushman otishmasi orqali Qrimning Eltigen shahridagi kuchlarga oʻq-dorilar, parashyutchilar va oziq-ovqatlarni yuborish uchun koʻplab taʼminot missiyalarida uchdi. 1943-yilda 588-chi tungi bombardimonchilar polki gvardiya unvoniga sazovor boʻldi va 46-gvardiya tungi bombardimonchi polki deb nomlandi. 1943-yil oktabr oyiga kelib u 390 ta jangovar parvozni amalga oshirdi. 1943-yil 31-dekabrda Kerch ustidan missiyada, Vera Tixomirova tomonidan boshqarilgan Po-2 zarbga urilib, yonib ketganida, u missiyadan omon qoldi. Samolyot balandlikni yoʻqota boshladi va Tixomirova dengizda ariq oʻtkazishga tayyor edi, ammo samolyotni doʻstona hududga xavfsiz qoʻndira oldi. 1944-yil sentabr oyida eskadron navigatori lavozimiga koʻtarilib, u muntazam jangovar vazifalar bilan bir qatorda yangi navigatorlarni tayyorlashga yordam berdi va sakkizta quruqlikdagi ekipaj xodimlarini navigator sifatida tezda tayyorlash uchun ajoyib oʻqituvchi sifatida ajralib turdi. Urush oxirida u jami 725 ta jangovar jangni oʻtkazdi, 108 tonna bomba tashladi, ularning yarmidan koʻpi Mariya Smirnova tomon yoʻl oldi.

1945-yil 10-mayda Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoniga nomzod qilib koʻrsatilgan, u unvonni hech qachon olmagan – nomzodlikni koʻrib chiqqan bir qancha yuqori martabali harbiy ofitserlar, jumladan Konstantin Vershinin va Konstantin Rokossovskiylar uni berish toʻgʻrisidagi fikrini berish fikrini maqullamadilar uning oʻrniga 1-darajali Vatan urushi ordeni bilan taqdirlangan.

Urushdan keyin
--------------

Urush tugashi munosabati bilan 1945-yil oktabr oyida zahiraga kirgan va Moskva Davlat matbaa sanʼati universitetida muharrirlik va nashriyot boʻyicha oʻqishni davom ettirgan. U va uning boʻlinmasidagi faxriy hamkasbi Raisa Aronova SSSR Jurnalistlar uyushmasi aʼzoligiga qabul qilindi. 15 yil davomida u "*Sovet Patriot* "gazetasida, keyinroq "*Znanie* "nashriyotida yozishdan oldin „ *Jismoniy madaniyat va sport"* nashriyotida muharrir boʻlib ishladi. 1976-yilda u oʻzining ikki faxriy doʻsti – Sovet Ittifoqi Qahramoni Yekaterina Ryabova va uning turmush oʻrtogʻi, ikki marta Sovet Ittifoqi Qahramoni Grigoriy Sivkovning hayoti haqida kitob nashr etdi. Sumarokova urushdan keyin, ayniqsa, yoshlar guruhlari oldida tez-tez notiqlik bilan shugʻullangan. Sovet Ittifoqi parchalanib ketganidan soʻng va uning oltin yulduzga nomzodi yana paydo boʻldi, u 1995-yilda Rossiya Federatsiyasi Qahramoni unvoniga sazovor boʻldi. U 1997-yil 28-mayda Moskvada vafot etdi va Kuntsevo qabristoniga dafn qilindi.

Mukofotlar
----------

* Rossiya Federatsiyasi Qahramoni (1995-yil 11-oktabr)
* Ikki Qizil Bayroq ordeni (1942-yil 19-oktabr va 1945-yil 22-may)
* 1-darajali Vatan urushi ordeni (1945-yil 2-dekabr)
* Ikki 2-darajali Vatan urushi ordeni (1943-yil 30-oktabr va 1985-yil 11 mart)
* Xalqlar doʻstligi ordeni (1981-yil 28-sentabr)
* Qizil yulduz ordeni (1944-yil 26-aprel)
* kampaniyasi va yubiley medallari

Manbalar
--------

1. 1 2  Chechneva 1984. sfn error: no target: CITEREFChechneva1984 (help)
2. 1 2 3 4 5  Simonov & Chudinova 2017. sfn error: no target: CITEREFSimonovChudinova2017 (help)
3. ↑  Rakobolskaya & Kravtsova 2005. sfn error: no target: CITEREFRakobolskayaKravtsova2005 (help)
4. ↑  Odnopolchanki // Mujestvo, otvaga i… lyubov. Sbornik. — M. : Paleya, 1997