**Quddusni qamal qilish** 1187 — yil 20-sentabrdan 2-oktabrgacha Quddus qirolligining asosiy kuchlari Xattin da magʻlubiyatga uchraganidan keyin boʻlib oʻtdi. Bu nasroniylarning Ayyubiy qoʻshinlariga taslim boʻlishlari bilan, aholi toʻlov uchun shaharni tark etishi bilan yakunlandi. Shaharning qulashi Uchinchi Salib yurishining boshlanishiga sabab boʻldi.

Quddusdagi vaziyat
------------------

Tir shahrida , Balian II Ibelin Salohiddin al-Ayyubidan xotini Mariya Komnene va oilasini yigʻish uchun Quddusga xavfsiz oʻtishga ruxsat berishni soʻradi. Balian unga qarshi qurol koʻtarmasa va Quddusda bir kundan ortiq qolmasa,Salohiddin uning iltimosini qondirdi. Biroq, shaharga kelganida, Quddus Patriarxi Irakliy, malika Sibilla va boshqa aholi Baliandan shaharni himoya qilish uchun mas’uliyatni oʻz zimmasiga olishni soʻrashdi. Irakliy unga iymon uchun qolish uning burchi ekanligini taʼkidlab, uni Salohiddinga bergan qasamyoddan ozod qilishni taklif qildi. Balian rozi boʻldi.

U oʻz qaroriniSalohiddinga Askalonga kelgan va Quddusni taslim qilish boʻyicha takliflarni rad etgan fuqarolar delegatsiyasi orqali eʼlon qildi. Salohiddin bir vaqtning oʻzida Mari Komnina va uning bolalarini Tarobulusga (Livan) kuzatib borishni tashkil qildi. Balian Ibelin Quddusda qolgan barcha baronlar orasida eng oliyjanob va obroʻli boʻlganligi sababli, yilnomachi Ibn al-Asirning soʻzlariga koʻra, musulmonlar uni „shohga koʻproq yoki kamroq teng" deb bilishgan.

Balian Quddusdagi vaziyatni ayanchli deb topdi. Shahar musulmon qoʻshinidan qochgan qochqinlar bilan toʻlib, ularning soni ortib borardi. Shaharda atigi 14 ritsarlar qolgan, shuning uchun u 60 skvayder va filistlarga ritsarlik unvonini bergan. Balian oziq-ovqat va pul yigʻish orqali muqarrar qamalga tayyorlandi. Suriyaliklar va misrliklar qoʻshinini yigʻib,Salohiddin Tirni qisqa va muvaffaqiyatsiz qamaldan soʻng, 20-sentabr kuni Quddus devorlariga etib keldi.

Qamal
-----

Salohiddin Balian Ibelin bilan muzokaralarni boshladi, agar shahar musulmonlarga qaytarilsa, koʻproq imtiyozlarga ega boʻlishini kutgan pravoslav ruhoniylaridan biri Yusuf Batit vositachiligida. Salohiddin shaharni qon toʻkmasdan egallashini kutgan va saxiy shartlar taklif qilgan, lekin shahar hokimiyati taslim boʻlishdan bosh tortdi va qamal boshlandi.

 Quddusning Damashq darvozasi.
Salohiddinning qoʻshini Dovud minorasi va Damashq darvozasi oldida turardi. Sarasen kamonchilari qal’a devorlarini oʻqqa tutishni toʻxtatmadilar. Qamal minoralari devorlarga oʻraladi, ammo himoyachilar musulmonlarning devorlarda mustahkam oʻrnashishiga imkon bermadilar. Otishmalar olti kun davom etdi va ozgina natija berdi.Salohiddin qoʻshinlari har bir hujumdan soʻng katta talofatlarga duchor boʻlishdi, salibchilar esa bir nechta odamni yoʻqotdilar. 26-sentabr kuni Salohiddin oʻz qarorgohini shaharning boshqa qismiga, Zaytun togʻiga koʻchirdi, u erda salibchilar qarshi hujum qila oladigan katta darvozalar yoʻq edi. Devorlar katapultlar, ballistalar, trebuchet va arbaletlardan doimiy ravishda oʻqqa tutilgan. Devorning bir qismi qazib olindi va u 29-sentabr kuni qulab tushdi. Salibchilar boʻshliqni yopa olmadilar, ammo Sarasenlar u orqali shaharga kira olmadilar. Shu bilan birga, Balian bir necha oʻnlab ritsarlarni va qurol koʻtarishga va devorlarni himoya qilishga qodir boʻlgan bir nechta militsionerlarni yollashga muvaffaq boʻldi, vaʼda qilingan katta toʻlovga qaramay, boshqa hech kim yoʻq edi.

Shahar aholisi umidsizlikka tushib qoldi. Uilyam Tirning soʻzlariga koʻra, ruhoniylar 1099-yilda (faqat tashqarida) qilinganidek, devorlar boʻylab yalangoyoq yurishni tashkil qilishdi. Goʻlgofe togʻida ayollar bolalarining sochlarini iyagigacha kesib, sovuq suv havzalariga botirdilar. Bu tavbalar Xudoning gʻazabini shahardan qaytarishga qaratilgan edi, lekin "… Robbimiz shaharda qilingan duolarni va shovqinni eshitishga loyiq emas edi. Zino, isrofgarchilik va tabiatga qarshi gunoh hidi ularning duolarini Xudoga koʻtarilishiga imkon bermadi.

Sentabr oyining oxirida Balian shaharni taslim qilish taklifi bilanSalohiddinga bordi. Salohiddin rozi boʻldi va tomonlar 1099-yilda salibchilar shaharni egallab olgan paytda sodir boʻlgan qirgʻinning oldini olish uchun shahar musulmonlarga tinch yoʻl bilan berilishiga kelishib oldilar.Salohiddin erkak franklar uchun 20 bezant, ayollar uchun 10 va bolalar uchun 5 bezant miqdorida toʻlov belgiladi, ammo toʻlay olmaganlar qullikka sotilishi kerak edi. Shaharda mahalliy nasroniylar va pravoslavlar qolishi mumkin edi.

Balian Ibelin shaharga qaytganidan soʻng, 7000 kambagʻal odamlar Genrix II Plantagenet tomonidan yuborilgan va Gospitallerlar himoyasida boʻlgan davlat pullaridan qutqarilishiga qaror qilindi. Bu pul ingliz qirolining ziyoratiga yoki qirol Tomas Beketning oʻldirgani uchun tavba sifatida yoki, uyushtirmoqchi boʻlgan salib yurishi ehtiyojlari uchun moʻljallangan edi. Ammo qirol hech qachon Muqaddas erga etib bormagan va bu pul Xattin jangidan oldin yollanma askarlar uchun toʻlov sifatida ishlatilgan.

Balian yana Salohiddin bilan yana uchrashdi va Sulton toʻlovni erkaklar uchun 10 bezantga, ayollar uchun 5 ta va bolalar uchun 1 tagacha kamaytirishga rozi boʻldi. Balianning taʼkidlashicha, bu hali ham shaharliklar uchun juda koʻp edi va Salohiddin barcha aholi uchun 100 000 bezans toʻlovini talab qildi. Balian bu haqiqatga toʻgʻri kelmasligini aytdi, keyin Sarasins rahbari toʻlov miqdorini 50 000 bezantdan kamaytirmasligini aytdi. Nihoyat, Salohiddin 7000 aholini 30 000 bezantga ozod qilishga qaror qilindi. Ikki ayol yoki oʻnta bola bir erkakning oʻrnini bir xil narxda egallashga ruxsat berilgan. Keyin Salohiddin ning akasi toʻlovni toʻlay olmagan yana 3000 kishini ozod qildi. Nihoyat, Salohiddin ning oʻzi barcha imkoniyati boʻlmagan keksalarni ozod qildi.

Quddusning taslim boʻlishi
--------------------------

 Balian II IbeliElin Quddusni Salohuddinga topshirmoqda, 1190-yil miniatyurasi.
Balian Ibelin 2-oktabr kuni Dovud minorasi. Har bir fuqaroga toʻlovni toʻlash uchun bir oy borligi eʼlon qilindi.Salohiddin va akasi Safadin qullarning bir qismini ozod qildi. Balian va Irakliy koʻplab aholini oʻz pullariga sotib olishdi. Qochqinlar uchta ustunda saf tortdilar: Tampliyer va Gospitaler birinchi ikkitasini, Balian va patriarx uchinchisini boshqardi. Balian Tarobulusda oilasi bilan birlashdi. Musulmon yilnomachisi Imaduddin al-Isfahoniyning yozishicha, Irakliy oʻzi bilan cherkov xazinalari va yodgorliklarini olib ketgan.

Qochqinlarning bir qismi birinchi navbatda salibchilar nazorati ostida boʻlgan Tarobulus grafligiga yoʻl oldi. Biroq, ularga kirishga ruxsat berilmagan. Boshqalar Antioxiya, Vizantiya va Misrga borishdi. Baʼzilari Yevropaga ketayotgan Italiya kemalariga oʻtirdilar.

Salohiddin al-Ayyubiy Quddusga nasroniy ziyoratlariga ruxsat berdi va Muqaddas qabr cherkovini nasroniylarning qoʻliga topshirdi. Musulmonlarning Quddusga boʻlgan daʼvosini kuchaytirish uchun koʻplab muqaddas joylar, jumladan, keyinchalik Masjid al-Aqsa sifatida tanilgan ibodatxonani, atirgul suvi bilan yuvilgan. Shundan soʻng,Salohiddin al-Ayyubiy hali ham qoʻlida boʻlmagan bir qator qal’alarni — Belvuar, Kerak va Monrealni egallashga yoʻl oldi va keyin Tirga qaytib keldi va uni yana qamal qildi.

Shu bilan birga, Tir arxiyepiskopi Yoskia, shuningdek, boshqa ziyoratchilar va sayohatchilar Xattindagi halokatli magʻlubiyatni 1187-yil kuziga kelib salibchilar qirolligi qoldiqlarining musulmonlar tomonidan qoʻlga olinishi haqidagi xabarni Yevropaga olib kelishdi. Yangi salib yurishi rejalari darhol pishib yetdi. 29-oktabr kuni Papa Gregori VIII Quddusning qulashi haqida hali bilmagan Audita tremendi buqasini chiqardi. Angliya va Fransiyada kampaniya xarajatlarini moliyalashtirish uchun „Salohiddin ushr"i joriy qilingan. Uchinchi salib yurishi 1189-yilda boshlangan.

Ommaviy madaniyatda
-------------------

* Xattin jangi va Quddusni qamal qilish "Osmon Shohligi "tarixiy sarguzasht filmining syujetiga asos boʻldi.
* Shuningdek, Xattin jangi va Quddusni qamal qilish kompyuterning real vaqt rejimida "Stronghold Crusader "strategiyasida koʻrsatilgan.
* Voqealar Juliette Benzonining „Tibo yoki yoʻqolgan xoch" romanida tasvirlangan (Ritsarlar/Chevalier seriyasining birinchi kitobi).

Manbalar
--------

1. ↑  "Crusades" 2011
2. ↑  "Kingdom of Jerusalem" 2009
3. ↑  „Lust for Power By Dick W. Zylstra Page 67". 2013-yil 5-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 3-oktyabr.
4. ↑  „Frommer’s Israel By Robert Ullian Page 102". 2014-yil 18-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 3-oktyabr.
5. ↑  „Lust for Power By Dick W. Zylstra Page 97". 2013-yil 5-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 3-oktyabr.

Adabiyotlar
-----------

* Amin Maaluf, *Salib yurishlari arab nigohi bilan*. London, 1984-yil.
* "Salib yurishlari. "Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. Britannica entsiklopediyasi, 2011-yil. Veb. 24-oktabr 2011. <  Архивная копия >.
* Jeyms A. Brundaj, *Salib yurishlari: Hujjatli tadqiqot*. Market universiteti nashriyoti, 1962-yil.
* Kennet Setton, tahrir. *Salib yurishlari tarixi, jild.* *I*. Pensilvaniya universiteti matbuoti, 1958 ( Arxivnaya kopiya).
* Piter V. Edberi, *Quddusning zabt etilishi va uchinchi salib yurishi: Tarjimadagi manbalar*. Ashgeyt, 1996-yil.
* PM Xolt, *Salib yurishlari davri: XI asrdan 1517-yilgacha Yaqin Sharq*. Longman, 1986-yil.
* R. C. Smail, *salibchilar urushi, 1097-1193*. Kembrij universiteti nashriyoti, 1956-yil.
* Stiven Runsiman, *Salib yurishlari tarixi, jild.* *II: Quddus qirolligi va Franklar Sharqi, 1100-1187*. Kembrij universiteti nashriyoti, 1952-yil.