|  |
| --- |
| **Islom**
**Islom tarixi** |
| **Din asoslari** |
| Allohning birligi • TavhidFarishtalar • Kitoblar  Paygʻambarlar • Qiyomat  Qazo va Taqdir |
| **Asosiy ibodatlar** |
| Kalimai shahodat  Namoz • Roʻza  Haj • Zakot |
| **Muhim Shaxslar** |
| Muhammad (s.a.v) •
Abu Bakr (r.a) •
Umar (r.a) •
Usmon (r.a) •
Ali (r.a) •
Sahobalar •
Ahl ul-Bayt •
Ashari mubashshara |
| **Muqaddas matnlar** |
| Qurʼon • Hadis • Shariat  Islom huquqi • Islom falsafasi |
| **Islomdagi mazhablar** |
| Eʼtiqodiy mazhablar  Fiqh mazhablari • |
| **Jamoat** |
| Islom taqvimi  Jihod • BayramlarMuborak kechalar |
| **Islom portali** |

**Usmon bin Affon** (arabcha: **عثمان بن عفان**) - To'rt xalifaning uchinchisi, jannat xushxabari berilgan Muhammad (s.a.v)ning sahobalaridan biri bo'lganlar.

Hayotlari
---------

Usmon ibn Affon (r.a) 644 yildan 656 yilda o'ldirilgunlariga qadar 12 yil xalifa bo'lganlar. U kishi to'rt xalifaning ichida eng ko'p vaqt xalifalikni boshqarganlar. U kishini shialar xalifa deb tan olmaganlar. Chunki shialar ning e'tiqodiga ko'ra hukmronlik qilgan birinchi xalifa Ali (r.a) bo'lgan. Sunniylik e'tiqodiga ko'ra esa, Ali (r.a) va Usmon (r.a) o'rtalarida hech qanday farq yo'q. Damash xalifaligidan (Umaviylar) biri bo'lgan Usmon (r.a), Payg'ambarimiz Muhammad (s.a.v)ning qizi Ruqayyadan o'g'li *Abu Abdulloh* bilan bog'liq. Bundan tashqari, u kishi *Abu Laylo* deb ham ataladi.

U kishi, shuningdek, payg'ambar Muhammad (s.a.v) ning kuyovlari edi. Avval Muhammad (s.a.v)ning qizlari Ruqayyaga uylandilar. Keyinchalik, Ruqayya binti Muhammad (s.a.v) vafot etgach, Muhammad (s.a.v)ning yana bir qizlari Ummu Gulsumga uylandilar. Ammo Ummu Gulsum ham vafot etgan. Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning ikki marta kuyovlari bo‘lganlari va ikki qizlariga uylanganlari uchun *Zi’n-Nuren*, ya’ni "*ikki nur sohibi* "nomi bilan mashhurlar. Ikki marta hijrat qilganlari uchun u kishini *Zatu'l Hijratayn* deb ham atashgan.

Abu Bakr (r.a)ning yaqin do'stlaridan biri Usmon (r.a) Islom diniga birinchilardan bo'lib kirganlar. Badr tashqarisidagi janglarda qatnashganlar. 644 yilda xalifa bo‘lganlar. ibn Saba tarafdorlari u kishining uyini o'rab olishdi. Shu tarzda u kishi o'ldirildi(656). Zubayr jasadini olib, Baki qabristoniga dafn qilindi. Usmon (r.a) boy edi, vahiy kotibi edi. U Qur'onni takrorladi. Uning laqabi *Nashir-ul Qur'on* edi. 146 ta hadis rivoyat qilgan.

Kelib chiqishlari
-----------------

Usmon (r.a)ning tavallud yillari noaniq, ilk islom manbalarida 576 va 579 yillar deb berilgan. U kishining otasi Affon bin Abi'l Os Umaviylar urug'ining taniqli Makka savdogarlaridan biri edi. Avf ibn Abd Avfning yaqin hamkori bo'lgan va uning Banu Jazima a'zosi qo'lida fojiali o'limiga guvoh bo'lganlar. Usmon (r.a)ning onalari Erva bint Kureyz payg'ambar Muhammad (s.a.v)ning amakivachchalari edi. 

Usmon (r.a) yoshliklarida yozishni o‘rganganlar va Islomda yoza oladigan 22 Makkalik ro‘yxatga kiritilganlar. U kishi otasi kabi badavlat savdogarga aylandi. Tijorati gullab-yashnab, Qurayshning eng badavlat kishilaridan biriga aylandi.

Rosululloh va Usmon (r.a)
-------------------------

### Islomni qabul qilishlari

611-yilda Suriyaga xizmat safaridan qaytgach, u kishi islom dini haqida bilib, Abu Bakr (r.a) bilan bahslashdi. Usmon (r.a) islomni qabul qilishga qaror qiladilar va Abu Bakr (r.a) u kishini Muhammad (s.a.v) huzurlariga e'tiqodini e'tirof etish uchun olib keldilar.  Shunday qilib, Usmon (r.a) birinchilardan boʻlib islomni qabul qildilar va u kishining islomni qabul qilishlari, Muhammad (s.a.v)ning taʼlimotlariga qattiq qarshilik koʻrsatgan qabilasi, Banu Umayyani gʻazablantirdi. 

### Habashistonga ko'chish

Usmon (r.a) 613-yilda juftihaloli Ruqayya bilan Habashistonga hijrat qilganlar va birinchi qochqinlardan biri bo‘lganlar.  Habashistonda er-xotin Muhammad (s.a.v) ning birinchi nevarasi Abdullohni dunyoga keltirdilar. Keyinchalik ularga juda ko'p musulmonlar qo'shildi. :235–236 Usmon (r.a) Habashistonda allaqachon biznes aloqalari bo'lganligi sababli, u savdogar sifatida shug'ullanishda va gullab-yashnashda davom etdi.

To'rt yil o'tib Habashiston musulmonlari orasida Makka Quraysh islomni qabul qilganligi haqidagi xabar tarqaldi va Usmon (r.a), Ruqayya va boshqa musulmonlarni qaytishlariga ishontirdi. Ammo Makkaga yetib kelganlarida, Qurayshning Islomni qabul qilgani haqidagi xabarlar yolg‘on ekanini aniqladilar. Biroq Usmon (r.a) va Ruqayya yana Makkaga joylashdilar. :167–169 :238 Makkada qisqa vaqt qolgach, er-xotin Madinaga hijrat qilishdi. 

### Madinaga hijrat qilish

622 yilda Usmon (r.a) va uning juftihaloli Ruqayya Madinaga hijrat qilgan uchinchi musulmon guruhidan edilar. 624 yil mart oyida Ruqayya kasal bo'lgani uchun Usmon (r.a) unga g'amxo'rlik qildilar va Badr jangida qatnasha olmadilar.  Ruqayya kasallikdan qutulolmadi va vafot etdi. Muhammad (s.a.v) Usmon (r.a)ning xafa bo‘lganliklarini ko‘rganlaridan so'ng, ikkinchi qizlari Ummu Gulsumni Usmon (r.a)ga berdi. Usmon (r.a) 625-yil avgust oyida Ummu Gulsumga uylandilar. 

Ali (r.a) esa Fotima (r.a)ga uylanganlarida, Usmon (r.a) Ali (r.a)ning qalqonini besh yuz dirhamga sotib oldilar. Fotima (r.a)ning to‘ylari uchun to‘rt yuz dirham *mahr* qilib qo‘yildi, qolgan yuz dirham esa boshqa barcha xarajatlar uchun qoldi. Keyinroq Usmon (r.a) to‘y sovg‘asi sifatida zirhni Ali (r.a)ga qaytardilar.

### Urushlar

Usmon (r.a) hech qanday yirik harbiy yurish va urushlarda qatnashmagan bo‘lsalar-da, musulmon jamiyatiga moddiy yordam ko‘rsatganlar.  Badr jangida Muhammad (s.a.v) u kishiga jangga qo‘shilmaslikni buyurdilar. Payg‘ambarimiz Usmonning (r.a) harbiy qudrati yo‘qligiga ishora qilar, qachonki Usmon (r.a)ni urushdan olib chiqish uchun bahona topsalar, u kishini boshqa vazifaga jo‘natar edilar. Usmon (r.a) oila a'zolarini yaxshi ko'rganliklari tufayli obro'ga ega edilar. U kishi buni ko'rsatgan usullaridan biri, jangchilarni hisobga olmaganda, o'ljani qarindoshlari o'rtasida taqsimlash odatlari edi.

### Muhammad (s.a.v)ning so'nggi yillari

Hudaybiyya shartnomasida Usmon (r.a) Makkaliklarga vositachi etib saylandilar.  Muhammad (s.a.v) vafotlaridan so'ng, Usmon (r.a) Abu Bakr (r.a) va Umar (r.a) xalifaligida muhim siyosiy yoki harbiy rol o‘ynamadilar, faqat yaqin maslahatchi sifatida faoliyat yuritdilar.

Xalifalik davrlari
------------------

### Usmon (r.a)ning saylanishlari

644 yilda ikkinchi xalifa Umar (r.a) eronlik quli Abu Lu'lu Firuz tomonidan shafqatsizlarcha yaralanganlar. Umar (r.a) o‘lim to‘shagida yotganlarida, o‘z oralaridan keyingi xalifani tanlash uchun olti kishilik (shūra) qo‘mita tuzdi. Qo'mita tarkibiga Usmon (r.a), Ali (r.a), uning bolalikdagi do'sti Abdurrahmon ibn Avf va Muhammad (s.a.v)ning yana uchta taniqli do'stlari Talha ibn Ubaydulloh, Zubayr ibn Avvom va Sa'd ibn Abu Vaqqos kiradi. Umar (r.a) vafotlaridan so‘ng, hay’atga uch kun ichida yakuniy qarorga kelishni va to‘rtinchi kuni keyingi xalifaning qasamyodini qabul qilishni buyurdi.

644-yil 6-noyabrda Talhasiz jarayon boʻlib oʻtdi. Usmon (r.a) va Ali (r.a) bir-birlariga ovoz berishdi, Zubayr (r.a) birinchisini afzal ko'rdilar, Sa'd (r.a) ikkinchisini qo'llab-quvvatladilar.  Vilferd Madelungning soʻzlariga koʻra, Ali (r.a) yakka oʻzlari Muhammad (s.a.v) bilan maʼlum darajada yaqin qarindoshlikni saqlab qola olganlar, shuning uchun u Ali (r.a)ga yagona kuchli qarshi nomzod sifatida tanlangan. Umar (r.a) ning o'ldirilishlaridan so'ng, Ali (r.a) xalifalikni rad etdilar, chunki u kishi Abu Bakr (r.a) va Umar (r.a) tomonidan o'rnatilgan tartibga ko'ra boshqaruvda ishtirok etmadilar va Usmon (r.a) o'zining o'n yillik xalifaligi davomida bajarmagan shartlarni qabul qildilar. Abdurahmonning qarorlaridan so‘ng qo‘mita Usmon (r.a)ni rasman uchinchi xalifa etib sayladi va ularga bay’at va’da berdi.

### Qur'onning jamlanishi

Taxminan 650 yilda Usmon (r.a) Qur'on talaffuzida ozgina farqlarni seza boshladi, chunki Islom Arabiston yarim orolidan tashqarida Eron, Shom va Shimoliy Afrikaga tarqaldi. Matnning muqaddasligini saqlab qolish uchun u kishi Zayd ibn Sobit boshchiligidagi qo'mitaga xalifa Abu Bakr (r.a) nusxasidan foydalanishni va Qur'onning standart nusxasini tayyorlashni buyurdi. Shunday qilib, Muhammad (s.a.v) vafotlaridan keyin 20 yil ichida Qur'on yozildi. Bu matn musulmon dunyosining shahar markazlarida nusxalari tayyorlangan va nashr etilgan namuna bo'ldi va boshqa versiyalar yo'q qilingan deb ishoniladi.

Shialar sunniy musulmonlar bilan bir xil Qur'ondan foydalanadilar, lekin uni dastlab Usmon (r.a) to'plaganlariga ishonmaydilar. Shialar Qur'onni Muhammad (s.a.v) tirikligida to'plagan deb hisoblashadi.

### Iqtisodiy va ijtimoiy boshqaruv

Tangalar forscha bo‘lib, ularda so‘nggi Fors imperatorining surati tasvirlangan. Musulmonlar unga *Bismilloh* iborasini qo'shdilar.
Usmon (r.a) zukko tadbirkor va muvaffaqiyatli savdogar bo'lib, yoshliklaridanoq Rashidun imperiyasiga katta hissa qo'shganlar. Umar (r.a) davlat subsidiyasini o'rnatganlar va u kishi lavozimga kelganlarida, Usmon (r.a) uni taxminan 25% ga oshirganlar. Umar (r.a) zabt etilgan yerlarda yer sotish va qishloq xo‘jaligi yerlarini sotib olishni man qilgan. Usmon (r.a) savdo-sotiq rivojlana olmasligini hisobga olib, bu cheklovlarni olib tashladi. Usmon (r.a) ham odamlarga xazinadan qarz olishga ruxsat berdi. Umar (r.a) davrida fath qilingan yerlardagi yerlarning jangchilar oʻrtasida taqsimlanmasligi, balki avvalgi egalariga tegishli boʻlishi siyosat sifatida belgilandi. Bu qarordan qo‘shin xursand bo‘lmadi, lekin Umar (r.a) kuchli qo‘li bilan qarshiliklarni bosdi. Usmon (r.a)ning siyosatlari bilan yana fathlar amalga oshirilib, yerdan keladigan daromad sezilarli darajada oshdi.

Umar (r.a) davlat xazinasi pullaridan foydalanishda juda qattiqqo'l edilar - haqiqatan ham Umar (r.a) g'aznadan u kishining foydasiga hisoblangan arzimagan nafaqadan tashqari hech qanday pul olmaganlar. U kishi hech qanday sovg'a olmaganlar, oila a'zolaridan biron bir davradan sovg'a olishga ruxsat bermaganlar. Usmon (r.a) davrlarida bu cheklovlar yumshatilgan edi. Usmon (r.a) boy odam bo‘lsalar-da, o‘zlari yetarli mablag‘ga ega bo‘lsalar-da, xazinadan maosh olmagan, lekin Umar (r.a)dan farqli o‘laroq, sovg‘a-salomlar qabul qilganla4 va ma’lum bir davradagi oila a’zolariga ham shunday qilishga ruxsat berganlar. Usmon (r.a) davlat mablag‘laridan unumli foydalanishga haqqi borligini to‘g‘ri ta’kidlaganlar va buning uchun u kishini hech kim tanqid qilmagan. Usmon (r.a) tomonidan kiritilgan iqtisodiy islohotlar keng ko'lamli ta'sir ko'rsatdi. U kishining hukmronligi davrida Rashidun imperiyasining musulmonlari va g‘ayrimusulmonlari iqtisodiy farovon hayot kechirishgan.

Baholash va meros
-----------------

A schematic diagram of the Umayyad ruling family with caliphs highlighted in blue, green and dark yellowUmaviylar urugʻi va sulolasining shajarasi. Usmon yashil rangda, amakivachchasi Marvon va undan keladigan xalifalar ko‘k rangda, Sufyoniy xalifalar esa sariq rangda ta’kidlangan.
Usmon (r.a) avvalgi ikki xalifa ishlatgan xalifa *Rasululloh* ("**Allohning elchisining noibi"**) o'rniga *Xalifa Alloh* ( **"Allohning noibi**") unvonini oldilar.  Bu unvon keyinchalik Umaviy xalifalari standartiga aylandi.  Madelung "halifa Usmon endi Allohning marhamati bilan boshqariladi va Uning yerdagi vakili, endi Alloh Rasulining noibi emas", deb taʼkidlaydi. 

Ekspansionistik nuqtai nazardan, Shabon Usmon (r.a)ni mojarolarda mohir deb hisoblaydi, chunki u kishi g'azablangan arab ko'chmanchilarini yangi harbiy yurishlar va kengayishlarga olib borish orqali qizg'in va muammoli musulmonlar tomonidan bosib olingan erlarga qanday munosabatda bo'lganini aniq ko'rsatib beradilar.  Bu nafaqat ushbu aholi punktlaridagi ichki nizolarni hal qilishga olib keldi, balki Rashidun hududini janubiy Iberiya va sharqda Sind, Pokistongacha kengaytirdi.

Usmonga qarshi harakatning asl sababi shia va sunniy musulmonlar orasida ziddiyat edi. Sunniy manbalarga koʻra, intizomni qatʼiy saqlagan oʻzidan oldingi Umardan farqli oʻlaroq, Usmon unchalik qattiqqoʻl emas va koʻproq iqtisodiy farovonlikka eʼtibor qaratgan. Usmon davrida xalq yanada farovon bo'lib, siyosiy tekislikda ko'proq erkinlikka erishdi. Hech bir muassasa siyosiy faoliyatni boshqarish uchun mo'ljallanmagan va ular yo'qligida islomgacha bo'lgan qabila rashklari va raqobatlari yana avj oldi, avvalgi xalifalar tomonidan bostirildi. Xalq Usmonning beg‘uborligidan foydalanib, davlatning bosh og‘rig‘iga aylanib, Usmonning o‘ldirilishi bilan yakun topdi.

Tarixchilar ko'pincha Usmonga qarshilik ko'rsatish, asosan, uning qarindosh-urug'chilik siyosati bilan bog'liq degan xulosaga kelishadi. RVC Bodley ma'lumotlariga ko'ra, Usmon islom xalqining ko'p qismini Muhammad tirikligida qisman la'natlangan qarindoshlari Banu Umayyaga bo'ysundirgan.  Vilferd Madelungga koʻra, Usmon hukmronligi davrida "uning oʻzboshimchalik harakatlaridan shikoyatlar oʻz davrining meʼyorlariga koʻra muhim edi. Tarixiy manbalarda u ayblanayotgan jinoyatlar haqida uzoq hikoya qilinadi.. . Faqat uning zo'ravon o'limi uni sunniy mafkurasidagi har qanday *ahddan* ozod qildi va uni shahid va to'g'ri yo'lda uchinchi xalifaga aylantirdi."  Kini Xizerning fikricha, Usmon xalifa sifatida faqat o'z xohishiga tayangan.. Bu esa, o‘z navbatida, musulmon jamiyatida qarshilik ko‘rsatuvchi qarorlar qabul qilinishiga olib keldi. Darhaqiqat, uning boshqaruv uslubi Usmonni islom tarixidagi eng ziddiyatli shaxslardan biriga aylantirdi.

Manbalar
--------

1. ↑  „*Uthman in History*". 17 temmuz 2010da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6 ağustos 2007.
2. ↑  „"Hz. Osman bin Affan", sevde.de". 15 temmuz 2007da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6 ağustos 2007.
3. ↑  Salih SURUÇ, Kainatın Efendisi Peygamberimizin Hayatı, Nesil Yayınları, 370. Baskı, s. 421, İstanbul ISBN 978-975-269-894-9
4. ↑  *Konya ve Anadolu medreseleri*. Fen Yayınevi, 1999.
5. ↑  Muhammad ibn Saad. *Kitab al-Tabaqat al-Kabir Volume 3*. Translated by Bewley, A. (2013). *The Companions of Badr*. London: TaHa Publishers. Page 57
6. ↑  Q. Ahmed 2011 harvnb error: no target: CITEREFQ.\_Ahmed2011 (help)
7. 1 2  Madelung 1998. sfn error: no target: CITEREFMadelung1998 (help)
8. ↑  Ahmed ibn Jabir al-Baladhuri. *Kitab Futuh al-Buldan*. Translated by Murgotten, F. C. (1924). *The Origins of the Islamic State Part 2*, p. 271. New York: Longmans, Green & Co. & London: P. S. King & Son, Ltd.
9. ↑  „Uthman ibn Affan | Biography, Achievements, & Assassination". 8 nisan 2022da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 1 haziran 2022.
10. ↑  *Ar-Raheeq Al-Makhtum*, Riyadh: Dar-us-Salam Publications, 1996.
11. 1 2 3 4  Aleem 2011. sfn error: no target: CITEREFAleem2011 (help)
12. 1 2  Abbas 2021. sfn error: no target: CITEREFAbbas2021 (help)
13. ↑  Muhammad ibn Ishaq. *Sirat Rasul Allah*. Translated by Guillaume, A. (1955). *The Life of Muhammad*, pp. 146-148. Oxford: Oxford University Press.
14. ↑  Muhammad ibn Saad. *Kitab al-Tabaqat al-Kabir*. Translated by Haq, S. M. (1967). *Ibn Sa'd's Kitab al-Tabaqat al-Kabir Volume I Parts I & II*. Delhi: Kitab Bhavan.
15. ↑  *Hazrat Usman* – by Rafi Ahmad Fidai, Publisher: Islamic Book Service Pages: 32
16. ↑  Muhammad ibn Ishaq. *Sirat Rasul Allah*. Translated by Guillaume, A. (1955). *The Life of Muhammad*, pp. 146-148. Oxford: Oxford University Press.
17. ↑  Muhammad ibn Saad. *Kitab al-Tabaqat al-Kabir*. Translated by Haq, S. M. (1967). *Ibn Sa'd's Kitab al-Tabaqat al-Kabir Volume I Parts I & II*. Delhi: Kitab Bhavan.
18. ↑  *The Heirs Of The Prophet Muhammad: And The Roots Of The Sunni–Shia Schism*, 4 Kasım 2010. ISBN 9780748124701.
19. ↑  *A Chronology Of Islamic History 570–1000 CE*, by H.U. Rahman 1999 Page 48 and Page 52–53
20. ↑  Bodley 1964. sfn error: no target: CITEREFBodley1964 (help)
21. ↑  Medelung|1997|Page 79
22. ↑  .
23. ↑  *The Early Islamic Conquests*, Fred Donner, Princeton 1981.
24. ↑  Q. Ahmed 2011 harvnb error: no target: CITEREFQ.\_Ahmed2011 (help)
25. ↑  Pollock 1912. sfn error: no target: CITEREFPollock1912 (help)
26. ↑  *The Succession to Muhammad A Study of the Early Caliphate*. Cambridge University Press, 1998. ISBN 978-0-521-64696-3. 1 haziran 2022da qaraldi.
27. ↑  R. V. C. Bodley, *The Messenger – the Life of Mohammed*. The six counselors appointed by Umar met as soon as the funeral was over. The caliphate was first offered to Ali with the condition that he governs according to the Qur'an (Islamic Book), the traditions of Mohammed, and the regulations established by Abu Bakr and Umar. Ali accepted the first two conditions and refused the third. The offer was, accordingly, withdrawn and Uthman was approached with the same terms. Being less honest than Ali, he accepted them without demur.
28. ↑  *The Early Islamic Conquests*, Fred Donner, Princeton 1981.
29. 1 2  *The Qur'an in Islam : its impact and influence on the life of muslims*. Zahra Publ. 1987. ISBN 978-0710302663.
30. ↑  „Sahih Bukhari, volume 6, book 61, narrations number 509 and 510". *sahih-bukhari.com* (810–870). 4 şubat 2016da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 16 şubat 2018.
31. ↑  *The Blackwell companion to the Qur'an*, [2a reimpr.], Blackwell, 2006. ISBN 978140511752-4.
32. ↑  „Zayd ibn Thabit and the Glorious Qur'an". 26 temmuz 2017da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 1 haziran 2022.
33. ↑  *The Koran : A Very Short Introduction*. Oxford University Press, 2000 — 117-124 bet. ISBN 0-19-285344-9.
34. ↑  *The Qur'an made simple*. London,UK: Fountain Books, 2004 — xxiv bet.
35. ↑  *The Qur'an - When was it compiled?*. London,UK: Fountain Books, 2001 — 5, 7 bet.
36. ↑  *The Qur'an made simple*. London,UK: Fountain Books, 2004 — xxi, xxiv, xxv bet.
37. ↑  *The Shi'a and their Beliefs*. London,UK: Fountain Books, 2008 — 29 bet.
38. ↑  *The Early Islamic Conquests*, Fred Donner, Princeton 1981.
39. ↑  *Ar-Raheeq Al-Makhtum*, Riyadh: Dar-us-Salam Publications, 1996.
40. ↑  „The Gold Coins of Muslim Rulers". 22 temmuz 2007da asl nusxadan arxivlandi.
41. ↑  Crone & Hinds 2003. sfn error: no target: CITEREFCroneHinds2003 (help)
42. 1 2 3 4  Madelung 1997. sfn error: no target: CITEREFMadelung1997 (help)
43. ↑  Shaban 1979. sfn error: no target: CITEREFShaban1979 (help)
44. ↑  Tabri vol: 4 page no: 180–181
45. ↑  *translation The History of al-Tabari Vol. 15*, 1990 — 22 bet. ISBN 9780791401545.
46. ↑  *Muhammad and the Conquests of Islam*, Francesco Gabrieli, London 1968
47. ↑  *Sirat-i-Hazrat Usman-i-Ghani*, by Mohammad Alias Aadil. Publishers: Mushtaq Ahmed Lahore
48. ↑  Sir John Glubb, *The Great Arab Conquests*, p.300
49. ↑  Keaney (2011). "Confronting the Caliph: ʻUthmân b. ʼAffân in Three ʻAbbasid Chronicles". *Studia Islamica* **106** (1). doi:10.1163/19585705-12341251. Usmon ibn Affon]]