|  |
| --- |
|  |
| 2011-yilda dunyodagi eng yaxshi yetti *harbiy byudjet* |

 2008-yilda *harbiy xarajatlar*. Qanchalik qorongʻi boʻlsa, davlat yalpi ichki mahsulotidagi *harbiy xarajatlarning* ulushi shunchalik yuqori boʻladi.
 2005-yilda *harbiy xarajatlar* .
**Harbiy byudjet**, **harbiy byudjet** yoki **mudofaa byudjeti** — davlat qurolli kuchlarini saqlash va takomillashtirish uchun moʻljallangan davlat xarajatlari miqdori sanaladi.

Ilgari *harbiy byudjetga* faqat quruqlikdagi kuchlar uchun davlat xarajatlari kiritilgan..

*Davlatning harbiy byudjeti* koʻpincha ularning hokimiyat organlari fikriga koʻra, davlat xavfsizligiga duchor boʻlgan tahdidlar darajasini aks ettiradi. *Byudjet* hajmi davlatning harbiy faoliyatni moliyalashtirish qobiliyatini ham tavsiflaydi, bu davlat iqtisodiyotining hajmiga, hukumat va davlat aholisining boshqa byudjet xarajatlariga nisbatan harbiy faoliyatni moliyalashtirishni afzal koʻrishiga bogʻliq. Odatda *, harbiy byudjet* huquqni muhofaza qilish organlari va faxriylarni reabilitatsiya qilish xarajatlarini oʻz ichiga olmaydi va harbiy byudjet hisoblash jadvalida qoʻshilmaydi.

Stokgolm tinchlik tadqiqot instituti maʼlumotlariga koʻra, 2011-yilda dunyoda harbiy xarajatlar 1,74 trillion AQSH dollarini tashkil qilgan (jahon yalpi ichki mahsulotining 2,5% ga yaqin). 2020-yil malumotlariga koʻra insoniyatning harbiy harajatlari 2 trillon dollarga yaqinlashgan.

Harbiy byudjetlar 2020
----------------------

MISI maʼlumotlariga koʻra

| Joy | Davlat | Xarajatlar (milliard dollar) |
| --- | --- | --- |
|  1 |  AQSh |  684.6  |
|  2 |  Xitoy |  181.1  |
|  3 |  Saudiya Arabistoni |  78.4  |
|  4 |  Rossiya |  61.1  |
|  5 |  Hindiston |  60.5  |
|  6 |  Buyuk Britaniya |  54.8  |
|  7 |  Fransiya |  52.3  |
|  8 |  Yaponiya |  48.5  |
|  9 |  Germaniya |  48.5  |
|  10 |  Janubiy Koreya |  39.8  |
|

Harbiy byudjetlar 2011-SIPRI qoʻllanmasi
----------------------------------------

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **Daraja** | **Mamlakat** | **Harbiy byudjet (milliard dollar)** | **Global ulush** |
| — | **Dunyoda jami** | **1739** | **100 %** |
| 1 | AQSH bayrogʻi AQSh | 711 | 40.9 % |
| 2 | Xitoy bayrogʻi Xitoy  | 138 | 7.9 % |
| 3 | Rossiya bayrogʻi Rossiya  | 70.2 | 4.0 % |
| 4 | Fransiya bayrogʻi Fransiya | 64.6 | 3.7 % |
| 5 | Yaponiya bayrogʻi Yaponiya  | 60.8 | 3.5 % |
| 6 | Buyuk Britaniya bayrogʻi Birlashgan Qirollik | 60.3 | 3.5 % |
| 7 | Hindiston bayrogʻi Hindiston  | 49.6 | 2.9 % |
| 8 | Saudiya Arabistoni bayrogʻi Saudiya Arabistoni  | 48.5 | 2.8 % |
| 9 | Olmoniya bayrogʻi Germaniya | 48.1 | 2.8 % |
| 10 | Braziliya bayrogʻi Braziliya  | 36.9 | 2.1 % |

Tarixiy maʼlumotlar
-------------------

### 1897-yil

| Harbiy byudjet qiyosiy jadvali |
| --- |
| Davlat | qurolli kuchlarga yillik xarajatlar | Aholi jon boshiga |
| Avstriya-Vengriya | 169 469 000 | 3.81 |
| Angliya | 229 515 000 | 5.76 |
| Germaniya | 290 955 000 | 5.57 |
| Rossiya | 284 379 994 | 2.50 |
| Fransiya | 236 515 000 | 5.76 |

 Masalan, AQShning 2014-yilgi *harbiy byudjyeti* tarkibida boshqa harbiy sohaga oid byudjetlar koʻrsatilmagan.
1898-yil fevral oyidagi shanba sharhi shtatlarning butun byudjetiga nisbatan shtatlarning *harbiy byudjetlari* toʻgʻrisida quyidagi maʼlumotlarni taqdim etdi:

* AQSh: 17%
* Rossiya imperiyasi: 21%
* Fransiya: 27%
* Britaniya imperiyasi: 39% (40 million funt yoki 2,5% YaIM)
* Germaniya imperiyasi: 43%
* Yaponiya imperiyasi: 55% (132 million iyena)

### 2003-yil

2004-yilda chop etilgan qoʻllanmada Stokgolm tinchlik tadqiqot instituti 2003-yilda NATO aʼzolari tomonidan harbiy texnika xaridi 11%ga oshganini koʻrsatdi. Baʼzi shtatlarda *harbiy byudjet* Sovuq urush davrida kuzatilgan darajaga koʻtarildi. AQShning *harbiy byudjeti* ushbu shtatlar roʻyxatida birinchi oʻrinni egalladi va 47 tani tashkil etdi. 2003-yilda dunyodagi barcha harbiy xarajatlarning 415 milliard dollar ni tashkil etdi. Iroq urushi uchun qoʻshimcha mablagʻlar va unga bogʻliq boʻlgan 83 milliard dollarlik xarajatlar *harbiy byudjyetdagi* oʻsishning asosiy qismini, qolganlari esa atigi 3,5 milliard dollarni tashkil etdi.

Buyuk Britaniya, Fransiya, Germaniya va Italiyaning *harbiy byudjeti* 15% ga yaqin dunyodagi barcha harbiy xarajatlarning Fransiya va Buyuk Britaniya nafaqat AQShning tegishli texnologik darajadagi harbiy operatsiyalarida qatnashish, balki oʻzlarining mustaqil harbiy kampaniyalarini (masalan, Liviyada boʻlib oʻtgan) oʻtkazish uchun qurol va harbiy texnika sotib olishni koʻpaytirdilar.

2003-yilda NATOga aʼzo boʻlmagan davlatlar orasida Yaponiya harbiy ehtiyojlar uchun 46,9 milliard dollar, Xitoy 32,8 milliard dollar va Rossiya 13 milliard dollar sarfladi.

*

Manbalar
--------

1. ↑   *The 15 countries with the highest military expenditure in 2011* (SIPRI nashri). .
2. ↑  [kun.uz „Qudratli davlatlarning 2020-yilgi harbiy xarajatlari ma'lum qilindi"] (26-fevral 2021-yil). 9-avgust 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi.

Adabiyot
--------

* Xozyaystvo voennoe // Ensiklopedicheskiy slovar Brokgauza i Yefrona : v 86 t. (82 t. i 4 dop.). — SPb. 1890—1907.

Havolalar
---------

* SIPRI harbiy xarajatlar maʼlumotlar bazasi.
* Qurollarni nazorat qilish va tarqatmaslik markazi.
* Harbiy Budget.info. AQSh mudofaa byudjeti haqida maʼlumot va yangiliklar.