recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Massimo Stano** (italyancha: *Massimo Stano*; tugʻ. 1992-yil 27-fevral, Grumo Appula) — italiyalik yengil atletikachi, 2020-yilda Tokioda boʻlib oʻtgan Yozgi Olimpiya oʻyinlari chempioni, 20 km masofaga poygada.

Biografiya
----------

Massimo Grumo Appula shahrida tugʻilgan, Palo del Colleda oʻsgan. Yengil atletikani 11 yoshida Fiamma Olimpia Palo bilan, asosan oʻrta masofaga yugurishni boshlagan, keyin esa 14 yoshida murabbiyi Jovanni Zakseo bilan poyga yurishini mashq qilgan.

Sport martabasi
---------------

Yengil atletika boʻyicha birinchi yirik natija Tampere shahrida boʻlib oʻtgan 23 yoshgacha boʻlgan atletika boʻyicha Yevropa chempionatida qayd etilgan boʻlib, u birinchi boʻlib toʻrtinchi oʻrinni egallagan, biroq ikki rossiyalik doping diskvalifikatsiyasidan soʻng avval bronza, keyin esa kumush medalni qoʻlga kiritgan. Oʻz natijalarini yaxshilash uchun u Paloni yangi murabbiy Ale ssandro Gandellini bilan Sesto San Giovanni shahriga ketdi.

2015-yil Pekinda boʻlib oʻtgan jahon chempionatida Massimo 19-oʻrinni egalladi.

Juda koʻp jarohatlardan soʻng, u nihoyat joyini oʻzgartirishga qaror qildi va Kastel Porzianoga bordi, u yerda u Fiamme Gialle kazarmasida ishlagan va mashgʻulot oʻtkazgan. Uning yangi murabbiyi Patrizio Persesepe. Tez orada u yaxshi natijalarni koʻrsata boshladi: shaxsiy eng yaxshi natija bilan milliy chempionatda gʻolib chiqdi, 2018-yilda Xitoyning Taykang shahrida boʻlib oʻtgan IAAF poyga jamoasi boʻyicha jahon chempionatida 3 oʻrinni egalladi va Berlinda boʻlib oʻtgan Yevropa chempionatida toʻrtinchi oʻrinni egallab, shohsupadan bor-yoʻgʻi 1 soniyada marraga erishdi. 2019-yil iyun oyida esa u 1:17:45 natija bilan yangi milliy rekord oʻrnatdi, ammo keyin u 2019-yili Dohadagi jahon chempionatida 14-oʻrinni egalladi. 2020-yil ham juda koʻp jarohatlar (periostit) bilan ogʻir yil boʻldi va Covid pandemiyasi bilan u 2021-yil 16-mayda Podebraxdagi boʻlib oʻtgan Yevropa kubogi uchun yana yurishni boshladi va u yerda u 8-oʻrinni egalladi.

2020-yilgi Yozgi Olimpiya oʻyinlari uchun Yaponiyaning Sapporo shahrida 20 km masofaga yugurish musobaqasi boʻlib oʻtdi. U yerda Massimo Stano birinchi boʻlib Olimpiya chempioni boʻldi.

Manbalar
--------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑  „20 Kilometres Race Walk Men — Final". 5-avgust 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-avgust 2021-yil.
7. ↑
8. ↑
**Fizik maydonlar** - materiyaning alohida shakli; cheksiz katta erkinlik darajasiga ega boʻlgan fizikaviy tizimlar. Fizik kattaliklarning fazoda uzluksiz taqsimlanishi bilan tavsiflanadi va cheksiz erkinlik darajalari soniga ega boʻladi. Elektromagnit va gravitatsion maydonlar, yadro kuchlari maydoni, turli zarralarga tegishli toʻlqin (kvant) maydonlar Fizik maydonlar qisoblanadi. Maydon tushunchasini birinchi marta 19-asr 30-yillarida M.Faradey elektr va magnit maydonlarga nisbatan ishlatgan. M.Faradeyning elektromagnit maydon toʻgʻrisidagi gʻoyasini 19-asr 60-yillarida J.K.Maksvell rivojlantirgan. Hozirgi zamonaviy elementar zarralar nazariyasida oʻzaro taʼsirlashuvchi kvant Fizik maydonlar (elektronpozitron, foton, mezon) va boshqa maydonlar oʻrganiladi. 

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Massagetlar** (yun. Massagetai) — Kaspiy dengizining sharqiy sohili, Orol dengizi atroflari, Amudaryo va Sirdaryoning quyi oqimida miloddan avvalgi 8— 4-asrlarda yashagan qadimiy eroniy qabilalar guruhining yunon adabiyotlarida uchraydigan umumlashma nomi bo'lib Skiflar madaniyatining bir qismini tashkil qilgan.

Massagetlar haqida fanda har xil fikrar mavjud. Ayrim olimlar fikricha, "Massagetlar" nomi "masyo" — "baliq" soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, "baliqxoʻrlar" maʼnosini anglatgan. Boshqa bir fikrga koʻra, "Massagetlar" nomi "maye", "saka" va "ta" soʻzlaridan tarkib topib, "saklarning katta uyushmasi"ni bildirgan. Uchinchi bir taxminga koʻra, "Massagetlar" soʻzi "mazagetlar" — "ulugʻ getlar" degani boʻlib, Massagetlarning oʻzi esa qadimiy xitoy manbalaridagi "da(katta) yuyechjilar" bilan aynan bir xalqdir. Bu fikrga S. P. Tolstoye ham qoʻshilgan, u Sirdaryoning quyi oqimi boʻyidagi arxeologik yodgorliklarni Massagetlarga mansub deb hisoblagan. S. P. Tolstovning fikricha, Massagetlar konfederatsiyasi tarkibiga xorasmiylar, apasiaklar, sakaravaklar, sak-amyurgiylar, derbiklar, toharlar (dahlar), osiylar (yatiylar, asianlar, usunlar, yaksartlar), otasiylar (augasiylar, augallar) kirgan. Gerodotning yozishiga koʻra, Massagetlar — koʻchmanchilar. Ular piyoda va otda jang qiladilar, otlarining koʻkraklariga sovut kiydirganlar. Koʻproq kamon, nayza va sagariy (oy-bolta) kabi jang qurollari ishlatganlar. Massagetlarning barcha jihoz va qurol-aslahalari mis va oltindan yasalgan. Roʻzgʻor buyumlarini esa boʻyoq bilan boʻyaganlar. Massagetlar malikasi Toʻmaris bilan boʻlgan jangda Ahamoniylar davlati asoschisi Kir halok boʻlgan. Strabon maʼlumotiga koʻra, Massagetlar oftobga topinganlar va unga atab otlarni qurbonlik qilganlar. Strabon koʻchmanchilar bilan bir qatorda Orol boʻyidagi botqoqliklar va orolchalarda yashab, terimchilik va baliq ovlash bilan mashgʻul boʻlgan qavmlarni, shuningdek, xorazmiylar va otasiylarni Massagetlarga mansub deb bilgan.

Massagetlar konfederatsiyasi Qadimiy Xorazm davlatining asosiy harbiy kuchini tashkil qilgan. Bu, ayniqsa, Oʻrta Osiyoga Iskandar Maqduniy bostirib kelgan davrda yaqqol namoyon boʻlgan.

Adabiyot
--------

* Tolstoye S. P. Po sledam drevnexorezmiyskoy sivilizatsii, M. — L. 1948.

Manbalar
--------

1. ↑  Grousset, René. *The Empire of the Steppes*. Rutgers University Press, 1989, ISBN 0-8135-1304-9, p. 547.
2. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
FRESKOBALDI (Frescobaldi) Jirolamo (1583.9.9, Ferrara — 1643.1.3, Rim) — italyan kompozitori va organ ijrochisi. 1608-yildan avliyo Petr ibodatxonasida (Rim) organchi. Polifoniya ("erkin uslub") va fuga rivojiga katta hissa qoʻshgan. Italiya organ maktabi asoschisi ("italiyalik Bax" nomiga sazovor boʻlgan). Organ va klavesin uchun turli asarlar, madrigallar, 2 messa va boshqa diniy asarlar yozgan. FRIGII TILI Qadimgi Kichik Osiyoning shim.gʻarbiy qismida yashagan, miloddan avvalgi 2ming yillik — 1ming yillikning boshida shu yerga koʻchib oʻtgan hindevropa qabilalari — frigiyaliklar tili; hindevropa tillari oilasi tarkibida alohida guruhni tashkil etadi. Kichik Osiyodan topilgan, 2 davrga mansub yodgorliklar hamda yunon va rim mualliflari asarlaridagi izoh soʻzlar orqali maʼlum. Qad. frigiy matnlari diniy yodgorliklar va sopol buyumlarda boʻlib, miloddan avvalgi 8—3-asrlarga mansub (ular 200 tadan ortiq; qad. yunon alifbosiga oʻxshash harfiy alifboda yozilgan). Yangi frigiy matnlari qabrtosh yozuvlaridan, yunoncha marsiyalar oxiridagi qargʻish, laʼnat ifodalaridan iborat. Ular 100 tadan ortiq boʻlib, milodiy 2—3-asrlarga mansub va yunon yozuvida bitilgan.

Freskobaldi Jirolamoning yunon (grek) tili, hinderon tillari, arman tili bn, shuningdek, alban tili, boltiq va slavyan tillari bilan nisbatan yaqin aloqalari anikdangan; oʻziga xos fonetik, leksikgrammatik xususiyatlari tavsif etilgan. Freskobaldi Jirolamodagi yodgorliklarni toʻplash va izohlash 19-asrdan boshlangan. Dastlabki muntazam nashrlari amerikalik U.Ramsey, angliyalik U.M. Kolder va germaniyalik I.Fridrixlar tomonidan amalga oshirilgan.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Bissus bezlari** (yun byssos ingichka ip) — koʻpchilik ikki pallali mollyuskalar oyogʻida joylashgan organ. Bissus bezlari dan chiqken organik modda (bissus) hisobiga juda pishiq bissus iplari hosil boʻladi. Bu iplar yordamida mollyuskalar suv tubidagi har xil narsalarga yopishib oladi. Bissus bezlari baʼzi mollyuskalarda faqat lichinka davrida boʻladi. Reppa urugʻiga kyruvchi ikki pallali mollyuskalarda bissus iplarining uz. 20 sm gacha yetadi. Rangi sargʻish yoki qoʻngʻir. Qadimgi va oʻrta asrlarda bissus iplaridan gazlamalar (vissona) toʻqilgan.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 
  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Starodubsev nomidagi Fizika texnika instituti** — fizika va texnikaning ayrim sohalari boʻyicha ilmiy tadqiqotlar ishlari olib boradigan ilmiy muassasa. SSSR Fanlar akademiyasi Oʻzbekiston filialining Fizikatexnika laboratoriya. asosida 1943-yil tashkil etilgan. 1967-yildan uning asoschilaridan biri SV. Starodubsev nomi bilan atalgan. Institutdagi yoʻnalishlar va laboratoriya.lar asosida 1956-yilda Yadro fizikasi instituti, 1967-yilda Elektronika instituti va 1993-yilda Materialshunoslik instituti tashkil qilinib, undan ajralib chiqqan. Institutdagi 10 ilmiy laboratoriya.da 4 yoʻnalish — yuqori energiyalar va kosmik nurlar fizikasi, yarimoʻtkazgichlar fizikasi, qattiq jismlar fizikasi va quyosh energiyasidan foydalanish muammolari boʻyicha ilmiy tadqiqotlar ishlari olib boriladi. Institutda yuqori energiyalar va kosmik nurlar fizikasi sohasida — atmosferadagi elektronyadro jalalari kashf qilindi hamda ularning xususiyatlari oʻrganildi. Protonlarning yadroda kogerent difraksion dissotsiatsiyasi hodisasi jahonda birinchi boʻlib aniqlandi.

Yarim oʻtkazgichlar fizikasi sohasida — kondensirlangan qattiq materiallarda charchashdan shikastlanish boshlangʻich jarayenlarining qanday kechishi jahonda birinchi boʻlib oʻrganildi. Yarimoʻtkazgich xossasiga ega boʻlgan qattiq eritmalarning bir necha turi hosil qilindi va fizikaviy xossalari oʻrganildi. Oʻta yuksak chastota (OʻYUCH)li diodlar, yarimoʻtkazgichlarda tez kechadigan elektron jarayonlarni oʻrganish uchun moʻljallangan asboblar, tasvirni uzatuvchi fotodiod matritsalar, kremniy, litiyli detektor, yogʻdu diodlari, tenzodatchiklar va boshqa asboblar ishlab chiqildi.

Qattiq jismlar nazariyasi boʻyicha — galayonlanish nazariyasining variatsion uslubi rivojlantirildi va birinchi marta muayyan toʻlqinli optik solitonlar taʼsirlashuvlari hamda fluktuatsiyalar taʼsiridagi solitonlar dinamikasini oʻrganishga tatbiq qilindi. Fizika-texnika institutii.da quyosh energiyasida foydalanish sohasida keng ilmiy tadqiqotlar ishlari olib boriladi (qarang Geliotexnika, Gelioqurilma). Stirling dvigateli asosida ishlovchi quyosh energetika qurilmalari modullarining tajribaviy nusxalari yaratildi. Institutda 1965-yildan beri "Geliotexnika" jurnali nashr etiladi.

Institutda har yili 10 dan ortiq Xalqaro grantlar va shartnomalar boʻyicha ilmiy izlanishlar olib boriladi. Institut qoshida hamma 4 yoʻnalish boʻyicha aspirantura va 2 yoʻnalish boʻyicha doktorantura, doktorlik ilmiy darajasi berish huquqiga ega boʻlgan 2 ixtisoslashtirilgan kengash mavjud. Institutda 5 Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik 17 fan doktori va 35 fan nomzodi faoliyat koʻrsatadi (2004). Institut faoliyati G.M.Avakyans, E.Adirovin, S.K.Azimov, U.O.Oripov, M.S.Saidov, S.V.Starodubsev, SU.Umarov, Gʻ.Yo.Umarov va boshqa olimlar nomi bilan bogʻliq.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Bismilloh**, Bismillohir rahmonir rahim (arab. — Mehribon va Rahmli Alloh nomi bilan) — islomda koʻp tilga olinadigan, har bir niyat, ibodat va amaliy harakat oldidan aytiladigan oyat. Qurʼonning hamma suralari (9-suradan tashqari) shu kalima bilan boshlanadi. Bu oyat xudo bandalariga rahmli (rahim), mehribon (rahmon), musulmonning har bir harakati Alloh nomi bilan boshlanishi lozimligini bildiradi. Qurʼon tilovatida B. oldidan „Aʼuzu billohi minashshaytonir rajim" („Shaytonning yomonligidan Allohdan panoh tilayman") ham qoʻshib aytiladi. Buni har qanday ish va xattiharakat oldidan shaytonni haydash va uning vasvasasidan xoli boʻlish mazmunida ham talqin etadilar va albatta jannatga yoʻlning dastlabki amallaridan biridir. B. maktublar, rasmiy hujjatlar, diniy asarlar boshida ham yoziladi. Diniy manbalarda „basmala" nomi bilan ham yuritiladi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Bissa**, karetta (Eretmochelus imbrigata) — sudralib yuruvchilar sinfi, toshbaqalar turkumi, dengiz toshbaqalari kenja turkumiga mansub ulkan toshbaqa turi. Ikkita kenja turi maʼlum. Biri — Atlantika okeani va Oʻrta dengizda, ikkyanchisi — Tinch va Hind okeanida yashaydi. Kosasining uz. 80—90 sm. Ustki qalqoni toʻq qoʻngʻir boʻlib, sariq, toʻq qizil yoki qizgʻish xolxol va chiziqcha naqshlari bor. Qorin qalqoni sariq. B.lar mollyuskalar, boʻgamoyoklilar, assidiyalar va suv oʻtlari bilan oziqlanadi. Urgʻochisi iyun—sentabrda urchiydi. Faqat koʻpayish davrida suvdan qurukdikka chiqadi va 4 sm cha keladigan 150—200 tacha tuxumlarini kimsasiz orollardagi qumga koʻmib qoʻyadi. Tuxumlaridan 60 kundan soʻng yosh toshbaqalar chiqadi. B. har doim bitta joyga tuxum qoʻyadi. Yosh toshbaqalar kosasini qoplab turgan shoxsimon qalqonchalar bir-birining ustiga cherepitsasimon joylashgan. Voyaga yetgan B.lar kosasining shoxsimon qalqonlaridan qimmatbaho taroqlar, portsigaralar, qutichalar va boshqa buyumlar tayyorlanadi. Goʻshti va tuxumlari isteʼmol qilinadi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Bissara** (boshqa variantlar — Bessara, Besara -arab. bṣạrẗ) — Shimoliy Afrika mamlakatlari oshxonasida asosiy ingredient sifatida quritilgan loviya pyuresidan tayyorlangan shoʻrva yoki sous. Boshqa ingredientlar: sarimsoq, zaytun moyi, limon sharbati, issiq qizil qalampir, zira va tuz.

Bissara Misr fir’avnlari davrida, taxminan 4000-yil oldin paydo boʻlgan. Ovqat qadimgi misrliklarga „fuleya" (fouleya) sifatida maʼlum boʻlgan va quritilgan emas, balki yangi loviyadan tayyorlangan. Fuley shuningdek, „bis-oro" (bees-oro, arab. بيصارو) bu „pishirilgan loviya" degan maʼnoni anglatadi. Bu atama zamonaviy nomning asosini tashkil qiladi.

Bissara baʼzan loviya, noʻxat yoki nutdan tayyorlanadi. Misrda bissara, shuningdek, oʻtlar yoki bargli koʻkatlar, ayniqsa maydanoz, yalpiz, arpabodiyon, ismaloq yoki mlyuhie ham oʻz ichiga oladi, garchi ikkinchisi Falastindagi misrlik ekspantriatlar tomonidan tez-tez qoʻshilib, non bilan pishirilgan souscsifatida isteʼmol qilinadi. Bu, odatda, kambagʻallar uchun taom deb ataladigan arzon tapm. Marokashda hatto „u juda kambagʻal, faqat bissarni eydi" degan maqol ham bor.

Bissara Misr va Marokash oshxonasining anʼanaviy taomidir. Misrda bissara faqat non uchun sous sifatida isteʼmol qilinadi va meze kabi nonushta uchun xizmat qiladi. Kamroq-tushlik yoki kechki ovqat uchun. Misr bissarasiga oʻtlar yoki bargli koʻkatlar, achchiq qalampir, limon sharbati va baʼzan piyoz kiradi. Bu qishloq dehqonlarining anʼanaviy taomidir, garchi 2011-yildan beri u Misr shaharlarida koʻproq mashhur boʻldi, chunki u shaharlik hamkasbi Ful medamesdan koʻra sogʻlomroq. Marokashda bisara odatda sayoz kosalarda yoki zaytun moyi, paprika va zira qoʻshilgan shoʻrva idishlarida xizmat qiladi. Non baʼzan idishga botiriladi, baʼzan esa limon sharbati qoʻshiladi. Marokash Marakeshida, bissara yilning sovuq oylarida mashhur boʻlib, uni shahar maydonlarida va koʻchalarda topish mumkin. Bissara Falastinda nisbatan mashhur, chunki u Kanʼon davridan beri Isroilda maʼlum boʻlgan anʼanaviy taomga oʻxshaydi.

Manbalar
--------

1. ↑  „Bissara (or Fava Bean Soup)". 10-iyun 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 28-oktabr 2020-yil.
2. 1 2  *كريم, محمد*. „البصارة... وجبة الشتاء الزهيدة" (ar). *العربي* (8-noyabr 2015-yil). Qaraldi: 14-may 2018-yil.
**Rudalarni boyitish** — foydali minerallarni keraksiz togʻ jinslari (qum, ohaktosh va boshqalar)dan tozalash. Maxsus sexlar va boyitish fabrikalarida bajariladi. Tabiiy rudalardan bevosita foydali komponentlarni ajratib olish koʻpincha iqtisodiy samara bermaydi va aksari hollarda texnik jixatdan mumkin emas. Shuning uchun metallurgiya, kimyo va boshqa sanoat jarayonlari foydali komponentlar bilan boyitilgan maxsus mahsulotlar — konsentratlar ni qayta ishlashga asoslangan. Mas, qoʻrgʻoshin rudasidagi qoʻrgʻoshin 1,5% ni tashkil etishi mumkin, metallurgiya sharoitida eritish uchun esa rudadagi qoʻrgʻoshin miqdori 3070% boʻlishi zarur va h. k. Rudalarni boyitish natijasida ruda konsentrat va deyarli keraksiz togʻ jinslaridan iborat chiqindiga ajraladi. Rudalarni boyitish foydali komponentlar miqdori (konsentratsiyasi) undan bir necha yuz barobargacha ortadi. Mas, tarkibida 0,1% molibden boʻlgan ruda boyitilib, 50 foizli konsentrat olinadi.

Rudalarni boyitishda avval ruda maʼlum darajada maydalanadi, saralanadi, fizik-kimyoviy jihatdan boyitiladi. Fizikkimyoviy boyitishning gravitatsion, magnit, elektrostatik, qizdirish, flotatsion hamda maydayirikligi, shakli boʻyicha saralash va boshqa usullari bor.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Frakiyaliklar** — qad.da Bolqon yarim orolning shim. sharqida hamda Kichik Osiyoning shim.gʻarbida yashagan hindevropa guruhiga mansub qabilalar (daklar, getlar, besslar, odrislar, triballar va boshqalar)ning umumiy nomi. Dastlab, F. Adriatika dengizigacha boʻlgan hududni band etgan, lekin miloddan avvalgi taxminan 13-asrda illiriylar tomonidan Sharqqa siqib chiqarilgan. F. dehqonchilik, chorvachilik (asosan, yilqichilik) va kulolchilik bilan shugʻullangan, kon sanoati va metallni qayta ishlash rivojlangan.

Egey va Qora dengizlari boʻylaridagi F. joylashgan hududda 8—7-asrlarda yunonlarning koloniyalari vujudga kelgan. F. Xalslarning buyuk koʻchishi davrida boshqa qabilalar bilan aralashib, hozirgi xalqlar (bolgarlar, ruminlar va boshqalar)ning shakllanishida muhim rol oʻynagan. F. sanʼati (miloddan avvalgi 2ming yillik oxiri — 1ming yillik boshi)ga doir koʻplab nodir obidalar saqlanib qolgan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Ruda (maʼnolari).

**Ruda** — tarkibida metall yoki uning birikmalari koʻp miqdorda boʻlgan tabiiy mineral hosilalar. Baʼzan nometall mineral xom ashyolar (asbest, barit, grafit, oltingugurt) ham Ruda deb yuritiladi. Ruda tabiiy boy va kambagʻal turlarga ajratiladi, shunga qarab uni boyitish zarurligi belgilanadi. Ruda bir foydali mineralli — monomineral yoki koʻp foydali mineralli — polimineral, jumladan, tarkibida sanoat ahamiyatiga ega boʻlmagan (yaʼni kam miqdorli) minerallar ham boʻladi. Tarkibida foydali yoʻldosh minerallar (komponentlar) boʻlganlari kompleks Rudalar deb yuritiladi. Rudaning tarkibida boʻlgan minerallar miqdoriga qarab silikatli, oksidli, sulfidli, karbonatli va aralash turlari farq qilinadi. Barcha tub choʻkindi, magmatik va metamorfik tog jinslari tarkibida boʻlgan Rudalar tub Rudalar deyiladi; dare, koʻl, dengiz va okean choʻkindilaridan olinadiganlari sochma Ruda deb yuritiladi. Qazib olish va qayta ishlash uchun Rudalarning qator xossalari ahamiyatga ega: kattikligi, darzliligi, hajmiy ogʻirligi, erish harorati, magnit va elektromagnitligi, elektr oʻtkazuvchanligi, radioaktivligi, erish va sorbsion xususiyatlari, granulometrik tarkibi va boshqa Bir joyda joylashib, atroflari esa boshqa togʻ jinslaridan iborat uyum Ruda tanasi (jism) deb ataladi va u turli (yapaloq, shtokverk, tomirsimon) shakllarga ega. Yaqin joylashgan bir nechta Ruda tanalari Ruda maydoni yoki konini hosil qiladi, Ruda koni bitta Ruda tanasidan iborat boʻlishi ham mumkin. Ruda konlari qora (temir, marganets, xrom, titan, vanadiy), rangli (mis, qoʻrgoshin, rux, nikel, surma), yengil (alyuminiy), noyob (qalay, volfram, molibden, simob, berilliy, litiy, tantal, niobiy), asl (oltin, platina, kumush), radioaktiv (uran, toriy, radiy), tarqoq (aktiniy, gafniy, galliy, germaniy, indiy, kadmiy, protaktiniy, reniy, rubidiy, selen, skandiy, talliy, tellur, seziy va boshqalar) va nodir metallar konlariga ajratiladi.

Bir nechta Ruda konlari katta masofaga choʻzilib joylashganda rudali mintaqa deb nomlanadi. Mas, Amerikaning Buyuk kumushli mintakasi Meksikadan Peru va Boliviyagacha davom etgan, Markaziy Afrikaning misli mintakasi Zambiya va Kongo Demokratik Respublikasida 450 km masofaga choʻzilib, 150 dan ortiq mis konlarini qamrab olgan; Janubiy Amerikaning misli mintaqasi 4 ming km ga choʻzilib, Kolumbiya, Ekvador, Peru, Argentina, Chili mamlakatlarida joylashgan Ruda konlaridan iborat. Geografik va geologik jihatdan alohida ajralib turgan yakka yoki bir necha Rudali formatsiyalarga ega boʻlgan mintaqa Rudali rayon deb ataladi (Mas, Fargona surmasimob rni, AngrenOlmaliq rni, Kizilqum oltin Rudali rayoni).

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Ruboiy** (arab. — toʻrtlik) — Sharq xalqlari sheʼriyatida keng tarqalgan poetik janr. Tayin gʻoyaviybadiiy va shakliy shartlarga binoan yaratilgan 4 misradan iborat falsafiy, axloqiy, taʼlimiy yoki ishqiy mavzudagi sheʼr. R. hazaj baxrida (axram va axrab vaznlarida jami 24 ta) yoziladi. Boshqa bahrlarda yozilgan toʻrtliklar dubaytiy, kuylanadiganlari esa tarona deb ataladi. R. qofiyalanish tartibiga koʻra ikki xil boʻladi. Birinchi xil R.larning 1—2—4misralari oʻzaro qofiyalanadi (a-a-b-a shaklida). Mas:Koʻpdin berikim yoru diyorim yoʻqtur, Bir lahzau bir nafas qarorim yoʻqtur. Keldim be sori oʻz ixtiyorim birla, Lekin borurimda ixtiyorim yoʻqtur.

Bobur. Ikkinchi xil R. da toʻrtala misrasi ham qofiyalanadi (a-a-a-a shaklida).

Mas:Andin berikim qoshimda yorim yoʻqtur, Hijronda juz nolai zorim yoʻqtur. Dasht uzra quyun kabi qarorim yoʻqtur, Sargashtaligimda ixtiyorim yoʻqtur.

Navoiy. R.dagi 4 unsur 4 misrada aytilmoqchi boʻlgan fikrning toʻgʻri, badiiy yuksak, kompozitsion jihatdan pishiq boʻlishini taʼminlaydi. 1-misra —tezisda shoir aytmoqchi boʻlgan fikr oʻrtaga tashlanadi; 2-misra — antitezisda birinchisiga qarama-qarshi fikr aytiladi, birok, u tezisni isbotiga xizmat qiladi; 3-misra — moddai ruboiya 4-misrada aytilmoqchi boʻlgan xulosa uchun koʻprik vazifasini oʻtaydi; 4-misra — sintezda avvalgi 3 misradan gʻoyaviy xulosa chiqariladi, bu shoirning asosiy gʻoyasi hisoblanadi.

R. shaklidagi sheʼrlar xalq ogʻzaki ijodida paydo boʻlgan, namunalari "Devonu lugʻotit turk"da uchraydi. Dastlabki R.larni Rudakiy va Shahidi Balxiy yaratgan. Badriddin alQavomiy (12-asr) arab, fors va turkiy tillarida R. yozgan. A. Runiy, S. Salmon, Ibn Sino, Umar Xayyom va boshqalar R.ning mohiyati va uslub jihatdan yuksak namunalarini ijod qilganlar. Navoiy ijodida esa yuqori bosqichga koʻtarilgan. Navoiy R.larida hayotiy taassurot, ijtimoiy-siyosiy va falsafiyaxloqiy mulohazalar yuksak badiiy shaklda oʻz ifodasini topgan. Keyinroq Bobur bu janrni rivojlantirgan. 19-asrda Munis, Ogahiy, Komil Xorazmiy va boshqalar R.ning goʻzal namunalarini yaratganlar. Hozirgi davr oʻzbek adabiyotida Shayxzoda, Shuhrat, Ramz Bobojon, Tolib Yoʻldosh kabi shoirlar R. yozganlar. Biroq ularning baʼzilari R. vaznida yozilmaganligi uchun dubaytiy yoki toʻrtlik deb ataladi.

Adabiyot
--------

* Orzibekov R. Lirikada kichik janrlar, T. 1976; Nos i rov O.Jamolov S, Ziyoviddinov M. Oʻzbek klassik sheʼriyati janrlari, T. 1979; Haqqulov I. Oʻzbek adabiyotida ruboiy, T. 1981.

Begali Qosimov.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Xrizoberill** (yun. chrysos — oltin va berill) — murakkab oksidlarning kichik sinfga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi A12[Ve04]. Romb singoniyada kristallanadi. Donador agregatlar hosil qiladi. Yashil, sargʻish, sariq, jigarrang, kizil, baʼzan rangsiz buladi. X.ning xrom tarkiblisi zumraddek yashil, elektr nurida binafsha rang, qizil tusda tovlanadigan xili aleksandrit, tilla rangsariq, kukish tovlanadigani esa, simofan yoki mushukkoʻz deyiladi. Shishadek yaltiroq. Qattiqligi 8,5; zichligi 3,5—3,7 g/sm3. Moʻrt. Giltuprokdi togʻ jinslarida yotgan granitli pegmatitlarda muskovit va berill bilan birgalikda yirik donalar shaklida uchraydi. Tarkibida koʻp VeO boʻlgan X.li va fanakitli flyuorit metasomatitlari berilliy rudasi boʻlib xizmat qilishi mumkin. Myanma, Hindiston, Madagaskar o. Rossiya Federatsiyasi (Ural), Braziliya, Shri Lankada X. konlari mashhur. Oʻzbekistonda Chatqol togʻlarida mavjud. Tiniq, chiroyli turlari (aleksandrit, simofan) qimmatbaho tosh hisoblanadi. Zargarlikka oid eng yirik qirralangan X. — "Xoup xrizoberill" (45 karat) Britaniya muzeyida sakdanadi.

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Rubʼ ul-xoli**, ar-Rubʼ ul-Xoli [(arab. — choraksayxon yer (yarim orolga nisbatan)] — Arabiston yarim orolning jan.sharqiy qismidagi qumli choʻl. Yarim orolning gʻarbiy, jan. va sharqiy sohillari boʻylab choʻzilgan togʻlar oraligʻidagi tektonik botiqda. Maydoni 650 ming km² (Yer yuzidagi eng yirik choʻllardan biri). Yer yuzasi tekis, balandligi sharqiy qismida 100– 200 m, gʻarbida 500–1000 m. Hududining 80% koʻchma qum barxanlari, joʻyak va uyumlardan iborat. Sharqida keng shoʻrxoklar, qum maydonlari oraligʻida toshloqlar bor. Yillik yogʻin 50 mm dan kam, bir necha yillar umuman yogʻmasligi mumkin. Doimiy oqar suvi yoʻq, grunt suvi juda chuqur. Oʻsimliklar (yantoq, shoʻra va boshqalar) pastqam joylarda oʻsadi. Aholisi, asosan, koʻchmanchi arablar. Tuya boqiladi. Choʻlning chekkalarida ahyonahyonda vohalar uchraydi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Biskay qoʻltigʻi** — Atlantika okeanidagi qoʻltiq. Yevropaning gʻarbiy sohilida. Ispaniyaning shimoliy va Fransiyaning gʻarbiy qirgoklari oraligʻida. Maydoni 200 ming km². Oʻrtacha chuq. 1715 m, eng chuqur joyi 5100 m. Quruqlikka 400 km kirib borgan. Biskay qoʻltigʻi ga Luara va Garonna daryolari quyiladi. Tez-tez dovullar boʻlib turadi. Suvining temperaturasi fevralda 5— 12°, avgda 10—22°. Shoʻrligi 35%". Suv qalqishi sutkalik, 6,7 m gacha. Asosiy portlari: Bordo, Brest, SanSebastyan, Bilbao. Baliq va ustritsa ovlanadi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Geografiya | *Geografiyaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |

|  |  |
| --- | --- |
| Tashqi havolalar Buni Vikimaʼlumotlarda tahrirlash | 
* GND: 4069504-9
* NARA: 10038175
* NKC: ge391390
* SUDOC: 027534464
* VIAF: 235034966
* en:WorldCat Identities (VIAF orqali): 235034966

 |
Xoʻjali qatliomi qurbonlari yodgorligi — 1992-yil 25-fevraldan 26-fevralga oʻtar kechasi Armaniston qurolli kuchlari tomonidan Ozarbayjonning Xoʻjali shahri aholisiga qarshi uyushtirilgan qirgʻin qurbonlari xotirasiga oʻrnatilgan yodgorlik. **Xoʻjali qirgʻini qurbonlari xotirasiga oʻrnatilgan yodgorlik** Hague shahridagi „Kamperfoelistraat" bogʻida (Niderlandiya) joylashgan. Bu Yevropada Xojali qirgʻini qurbonlari uchun oʻrnatilgan birinchi yodgorlikdir.

Ochilishi
---------

Yodgorlik 2008-yil 24-fevralda Niderlandiyadagi ozarbayjon diasporasi tashabbusi bilan oʻrnatilgan. Ular Niderlandiya-Ozarbayjon-Turk madaniy birlashmasini ham namoyon qiladi. Yodgorlik Ozarbayjon Respublikasining xorijda istiqomat qiluvchi ozarbayjonlar bilan ishlash uchun davlat qoʻmitasi, Haydar Aliyev fondi vaOzarbayjonning Niderlandiyadagi elchixonasi koʻmagida qoʻyilgan.

Yodgorlik balandligi 2 metrga yaqin. Unda farzandini boshi uzra koʻtarayotgan ona tasvirlangan. Yodgorlik oʻrnatilgan hudud 30 yilga ijaraga olingan.

Manbalar
--------

Havolalar
---------

* Khojaly.org
* Xoʻjayli uchun adolat
**Xriseida** (qadimgi yunoncha: *Χρυσηΐς*) — mifologik personaj, Gomerning „Iliada" poemasi syujetidagi markaziy shaxslardan biri. **Xriseida** — „otasining ismi", otasining taxallusi, Apollon xudosining ruhoniyi — Xrisning qizi, lekin uning ismi ham oʻziniki emas, balki Apollon ibodatxonasining nomi („oltin"). Gomerga yozilgan sxoliylarga koʻra, uning ismi **Astinoma** boʻlgan.

Troya urushi paytida Xriseida yunonlar tomonidan ushlab olindi, Plakidagi Fivada asirga olingan, Xrisda yashagan.

Harbiy oʻljadagi ulush sifatida u yunon qoʻshinining boshligʻi, Miken qiroli Agamemnonga berildi, u undan kanizak sifatida foydalanadi. Xriseida — goʻzal qiz va Agamemnonda unga nisbatan jiddiy tuygʻu paydo boʻladi, u hatto yosh sevgilisi uchun qonuniy (va qari) rafiqasi Klitemnestra bilan nikohni bekor qilmoqchi. Uning otasi u uchun tovon toʻlash iltimosi bilan yunon lageriga keladi. Biroq, Agamemnon haqoratli tarzda uni haydab chiqaradi. Xris Apollonga oʻtinib, jinoyatchilarni jazolashni soʻraydi. Apollon yunon lageriga oʻlat yuboradi, biz uni epidemiya deb ataymiz. Axill himoyasi ostidagi folbin Kalhant falokat sababini eʼlon qiladi. Yunonlar Agamemnondan Xriseidani otasiga topshirishni talab qiladilar, u chekinishga majbur boʻladi va uni Odissey, Apollon xudosi uchun sovgʻalar va qurbonliklar bilan yuboradi.

Kris qizini, Apollon sovgʻalar va qurbonliklarni oladi, oʻlat toʻxtaydi. Biroq, Agamemnon folbinni himoya qilgan va Xriseidani berishni faol talab qilgan Axillga nisbatan nafratda edi, shuning uchun u Brisning asir qizi kanizak Briseidani Axilldan olib qoʻyadi. Ushbu voqealardan Agamemnon va Axill oʻrtasidagi ziddiyat — „Iliada" syujetining asosi boshlanadi.

Gomerda Agamemnon uni qiz qilib tashlab ketganini aytadi, lekin Rimlik muallif Lusiliy bunga shubha qilgan. Boshqa afsonalardan maʼlumki, Xriseida Agamemnondan bola tugʻadi, u Xris tomonidan tarbiyalangan va bobosining adashi boʻlgan. Keyinchalik, Tavrid shohidan qochib ketgan Agamemnonning qonuniy xotini Klitemnestradan boʻlgan bolalari Orest va Ifigeniya kemasi Xris yashagan orolga kelib toʻxtaydi. Xriseida qochoqlarni ularni taʼqib qilayotgan qirolga topshirishni maslahat berdi, ammo Xris bobosining maslahatiga koʻra, oʻgay ukasi Orestga yordam berdi.

Oʻrta asrlarda uning ismi Gressida, keyin Kressida deb yozilgan („Troil va Kressida" — Shekspirning pyesasi).

1879-yilda kashf etilgan asteroidlar (202) Xriseida va 1904-yilda kashf etilgan (548) Kressida, shuningdek, 1986-yilda kashf etilgan Uranning sunʼiy yoʻldoshi Kressida Xriseida nomi bilan atalgan.

Manbalar
--------

1. ↑  „Хрисеида (Астинома)".  mythology.sgu.ru. Qaraldi: 1-mart 2019-yil.
2. ↑  Gomer. Iliada I 111; Esxil. Agamemnon 1439
3. ↑  Strabon. Geografiya XIII 1, 7 (str.585); Stasin. Kiprii, fr.18 Ivlin-Uayt
4. ↑  Strabon. Geografiya XIII 1, 63 (str.612)
5. ↑  Lutsiliy. Satiri XXIX 18 (fr.876 Marks)
6. ↑  Perviy Vatikanskiy mifograf III 6, 3
**Biqin** — gavdaning bir qismi; qorin boʻshligʻining yon devori, serbar muskullar (tashqi va ichki qiyshiq muskullar, koʻndalang muskul), qorin pardadashqaridan teri va teri osti yogʻ qatlamlari va ularning bagʻrida tarqalgan qon tomirlari va nervlardan iborat. B. yuqoridan pastki qovurgʻa ravoqlari, pastdan yonbosh suyagining ustki qirrasi, orqa tomondan — 11 qovurgʻaning uchidan yonbosh suyagiga oʻtkazilgan tik chiziq (belning tashqi chegarasi) va old tomondan qorin toʻgʻri muskulining tashqi qirrasi bilan chegaralangan. B. orqa tomondan belga, old tomondan qorin boʻshligʻining oldingi devoriga ulanib ketadi. B. ichki yuzasining bel tomonida (qorin boʻshligʻida) buyrak, buyrak usti bezi, siydik yoʻllari, qon tomirlari va ichakning bir qismi bor.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Biotik omillar**, muhitning biotik omillari — bir yoki har xil turga mansub oʻsimlik, hayvon va mikroorganizmlar hayot faoliyatining organizmlarga taʼsiri majmui. Ayniqsa biotsenoz organizmlari orasidagi munosabatlar juda yaqindan boʻladi. Biotik omillar har xil turdagi tirik organizmlarning oʻzaro taʼsiridan iboratligi bilan muxitning abiotik omimarchdan farq kiladi.

Organizmlarning oʻzaro munosabatlari juda ham xilmaxil. Tirik mavjudotlar boshqa organizmlar uchun oziq manbai boʻlishi (oʻt oʻsimliklar oʻtxoʻr hayvonlar uchun oziq hisoblanadi, oʻtxoʻr hayvonlarni esa yirtqich hayvonlar yeydi), ularning koʻpayishiga imkon yaratishi (oʻsimliklarni changlovchi hasharotlar faoliyati), yashash muhiti boʻlib xizmat qilishi mumkin (mas, gʻoʻzaning xavfli kasalligi—viltni hosil qiluvchi patogen zamburugʻ uchun gʻoʻza xoʻjayin oʻsimlikdir). Raqobat, simbioz (birgalikda yashash) va boshqa ham organizmlar orasidagi munosabatlarga kiradi. Ehtiyojlari bir-biriga oʻxshash organizmlar orasida, mas, agar oʻsimliklarning yoruglik, namlik va muhitning b.(nima õzi bu )sharoitlariga nisbatan talabi bir xil boʻlsa, raqobat paydo boʻladi. Simbioz hayvonlar, oʻsimlik, mikroorganizmlar orasida keng tarqalgan. Masalan, dukkakli oʻsimliklar (beda va boshqalar) azot hosil qiluvchi bakteriyalar bilan birgalikda yashaydi, bu bakteriyalar oʻsimliklar hayoti uchun zarur boʻlgan uglevodlar va boshqa organik moddalarni oʻsimliklar ildizidan oladi. Biotik omillar har doim muhitning abiotik omillari taʼsiriga uchraydi va oʻz navbatida unga faol taʼsir etib, uni oʻzgartirib boradi.

Abdukarim Zikiryoev.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Koordinatalari: 59°56′23.999999999992″N 30°17′57.000012000006″E﻿ / ﻿59.93999999999999773°N 30.29916667000000174°E﻿ / 59.93999999999999773; 30.29916667000000174GO

**Sankt-Peterburg davlat universitetining sharqshunoslik fakulteti** (ruscha: *Восточный факультет Санкт-Петербургского государственного университета*) — Rossiyaning Sankt-Peterburg shahrida joylashgan Sankt-Peterburg davlat universiteti fakultetlaridan biri. Rossiyadagi eng eski sharqshunoslik fakultetlaridan biri. 1885-yilda asos solingan. Hozirda fakultet dekani — Mixail Borisovich Piotrovskiy.

Tarixi
------

Sankt-Peterburg davlat universitetining sharqshunoslik fakulteti 1884-yilning 22-oktabr kuni Rossiya imperiyasi imperatori — Nikolay I farmoniga binoan Sankt-Peterburg universiteti qoshida tashkil etilgan. Oʻshanda ushbu fakultet — «Sharq tillari fakulteti» deb atalgan. Fakultetning tantanali ochilishi 1885-yilning 27-avgust (baʼzi manbalarda 8-sentabr) kuni boʻlib oʻtgan. Aynan 1885-yilni ushbu fakultetning tugʻilgan yili deb hisoblash mumkin.

1919-yilda ushbu fakultet kutilmaganda tarqatildi. Buning natijasida sharqshunoslik fanlari universitetning turli tarixiy-filologik boʻlimlarida oʻrganila boshlandi. 1944-yilda ushbu fakultet «Sharqshunoslik fakulteti» nomi bilan qayta tiklandi. Sankt-Peterburg davlat universitetining sharqshunoslik fakulteti nafaqat Rossiyaning, balki butun sobiq SSSR mamlakatlaridagi eng obroʻli va yirik sharqshunoslik donishgohlaridan biri.

Kafedralar
----------

Sharqshunoslik fakultetida hozirda 16 ta kafedra mavjud:

* Afrikanistika
* Afrika va Osiyo tillari va madaniyati haqida taʼlim teoriyasi va metodikasi
* Afrika va Osiyo mamlakatlari jamiyati rivojlanishining teoriyasi
* Arab filologiyasi
* Eron filologiyasi
* Hind filologiyasi
* Janubi-Sharqiy Osiyo va Koreya filologiyasi
* Markaziy Osiyo va Kavkaz kafedrasi
* Moʻgʻulshunoslik va tibetshunoslik
* Qadimgi Sharq kafedrasi
* Semitologiya va gebraistika
* Turkiy filologiya
* Uzoq Sharq mamlakatlari tarixi
* Xitoy filologiyasi
* Yaponshunoslik
* Yaqin Sharq mamlakatlari tarixi

Fakultetda tadqiq qilinadigan tillar
------------------------------------

Fakultetda 100 ga yaqin Afrika va Osiyo xalqlari tillari oʻrganiladi va tadqiq qilinadi. Ushbu tillar ichida oʻzbek tili, tojik tili, turkman tili, qozoq tili, qirgʻiz tili, ozarbayjon tili ham mavjud. Universitetda oʻrganiladigan va tadqiq qilinadigan yana baʼzi tillar: arab tili, fors tili, turk tili, arman tili, gurjin tili, yapon tili, xitoy tili, koreys tili, dariy tili, ivrit, afrikaans, suaxili va boshqalar.

Sh. qarang
----------

* Toshkent davlat sharqshunoslik instituti
* Afrika va Osiyo mamlakatlari instituti

Manbalar
--------

1. ↑  *Fakultet kafedralari*, 2015-06-20da asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 2016-05-09

Havolalar
---------

* Fakultet rasmiy sayti
**Sintez** (qadimgi yunoncha: *σύνθεσις* qadimgi yunoncha: *σύνθεσις* „birlashmoq, bukmoq, bogʻlamoq"; συν- „qoʻshma harakat, ishtirok" + θέσις „tartibga solish, joylashtirish, taqsimlash, <joy> pozitsiyasi") — ilgari bir-biridan farq qiladigan narsa yoki tushunchalarni bir butun yoki toʻplamga bogʻlash yoki birlashtirish jarayoni.

Sintez — bu tahlildan farqli oʻlaroq, funktsional qismlardan bir butunni yigʻish usuli, yaxlitni funktsional qismlarga ajratish usuli.

*Eritmalarni sintez qilish* mumkin. Kibernetikada sintez jarayoni oldingi tahlil jarayoni bilan chambarchas bogʻliq. Sintez — har xil turdagi oldindan tayyorlangan bloklar yoki modullardan murakkab tizimlarning muhandislik qurilishi. Har xil turdagi komponentlarning past darajadagi, chuqur tarkibiy birlashuvi.

Avtomatlashtirishda *avtomatik boshqaruv tizimining sintezi* boshqariladigan oʻzgaruvchilarning joriy va belgilangan qiymatlari oʻrtasidagi eng kichik nomuvofiqlikni va shunga mos ravishda eng yaxshi boshqaruv sifatini taʼminlaydigan optimal avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlarini yaratish muammosini hal qilishdir.

Bilim nazariyasi nuqtai nazaridan sintez ongning kognitiv faoliyati namoyon boʻlishining zaruriy bosqichidir. Tahlil bilan birgalikda **sintez** usuli oʻrganilayotgan mavzuning tarkibiy qismlari oʻrtasidagi **munosabatlar** haqida tasavvurga ega boʻlishga imkon beradi.

Yana qarang
-----------

* Integratsiya
* Induksiya
* krossover
* Eklektizm
* Tezis
* Antiteza

Eslatmalar
----------

1. ↑  *A. V. Andryushin, V. R. Sabanin, N. I. Smirnov.* Upravlenie i innovatika v teploenergetike. — M: MEI, 2011. — S. 15. — 392 s. — ISBN 978-5-38300539-2.
**Sinop kodeksi** (lotincha: *Codex Sinopensis*; belgisi: **O** yoki **023**) — 6-asr yunon tilidagi unsial qoʻlyozma boʻlib, Matto Injili matnining parchalarini (asosan 13-24-boblar), 44 pergament varagʻida (30 x 25 sm) oʻz ichiga oladi. Qoʻlyozmaning nomi qoʻlyozma topilgan shahardan kelib chiqqan.

Qoʻlyozma xususiyatlari
-----------------------

Sinop Kodeksi binafsha rangli pergamentga kumush siyoh bilan yozilgan. „Xudo" va „Iso" (nomina sacra) soʻzlarining qisqartmalari oltin harflar bilan yozilgan. Varaqdagi matn bir ustunda, ustunda 15 qatorda joylashgan.

Sinop kodeksi, Rossan kodeksi, Berat kodeksi va Sankt-Peterburg binafsha kodeksi bilan birga Yangi Ahdning binafsha rangli unsial qoʻlyozmalari guruhiga kiradi.

Qoʻlyozmaning yunoncha matni Alandning V toifasida tasniflangan Vizantiya matn turini aks ettiradi.

Tarix
-----

Qoʻlyozmani Kavkaz safaridan qaytayotgan fransuz zobiti, kapitan J. de la Tail 1899-yil dekabr oyida Sinop yunon kvartalida yashovchi keksa bir kishidan sotib olgan. Orleanga yetib kelgan de la Tail qoʻlyozmani kitob sotuvchisiga sotdi, undan fransuz filologi va tarixchisi, Milliy kutubxona xodimi A. Aumont sotib oldi. Aumont qoʻlyozmani qisman „Journal des savants" jurnalida 1900-yilda va toʻliqroq versiyasida „Notices et extraits des manuscrits de la Bibliothèque nationale" toʻplamida 1901-yilda nashr qildi.

Hozirda Parijda Fransiya milliy kutubxonasida 43 ta (yaʼni bittadan tashqari) foliolar mavjud. Gr. 1286.

Yana qarang
-----------

* Yangi Ahdning unsial qoʻlyozmalari roʻyxati
* Sankt-Peterburg binafsha kodeksi
* Rossan kodeksi
* Berat kodi

Manbalar
--------

1. 1 2 3 4  Kurt und Barbara Aland: *Der Text des Neuen Testaments. Einführung in die wissenschaftlichen Ausgaben sowie in Theorie und Praxis der modernen Textkritik.* Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft 1989, S. 122. ISBN 3-438-06011-6
2. ↑  C. R. Gregory, „Textkritik des Neuen Testaments", Leipzig 1909, vol. 3, p. 1023.
3. 1 2 3  Cronin 1901. sfn error: no target: CITEREFCronin1901 (help)

Adabiyotlar
-----------

* Bryus M. Metzger, *Yangi Ahd matni: uning uzatilishi, buzilishi va tiklanishi*, 1968 va boshqalar, Oksford universiteti nashriyoti, pp. 54-55.
* *Codex Chrysopurpureus Sinopensis*. .
* *Manuscrit grec de l'Évangile selon saint Matthieu, en lettres onciales d'or sur parchemin pourpré, récemment acquis pour la Bibliothèque nationale*. .
* *Notice sur un très ancien manuscrit grec de l'évangile de saint Matthieu…*. .

Havolalar
---------

|  |
| --- |
| **Sinop kodeksi** haqida Vikipediyaning qardosh loyihalarida koʻproq bilib oling |
|  | Maʼno va tarjimalari Vikilugʻatda |
|  | Media fayllar Vikiomborda |
|  | Taʼlim resurslari Vikiversitetda |
|  | Xabarlar Vikiyangiliklarda |
|  | Iqtibos, maqol va matallar Vikiiqtibosda |
|  | Asarlar matnlari Vikimanbada |
|  | Kitob va darsliklar Vikikitobda |
|
|
|

* Milliy bibliotheque sahifasi(Fransuzcha) )
* Bibliothèque Nationale *L’aventure des écritures* veb-saytidan olingan rasm(Fransuzcha) )
**Sinxay** — Xitoyning shim.gʻarbiy qismidagi provinsiya. Maydoni 721 ming km². Aholisi 5,03 mln. kishi (1999), aksari qismi xitoylar, shuningdek, tibet, dungan, qozoklar ham yashaydi. Maʼmuriy markazi — Sinin sh. Yer yuzasi, asosan, togʻ va tekisliklardan iborat. Saydam soyligi shimdan Nanshan va Oltintogʻ, jan. dan Kunigun togʻlari bilan oʻralgan. Ja-nubrokda Tibet togʻligining shim.-sharqiy kismlari joylashgan. Iklimi keskin kontinental, qishi sovuq va yozi salqin. Yillik yogʻin 300–500 mm. Yanszi, Xuanxe, Mekong daryolarining boshlanish qismlari S. hududida. Koʻl koʻp, eng yirigi — Kukunor. S. — Xitoyning iqtisodiy jihatdan kamroq rivojlangan provinsiyasi. Qishloq xoʻjaligida yaylov chorvachiligi yetakchi. Asosan, qoʻy va echki boqiladi. Chorva-chilikning asosiy mahsuloti — jun va goʻsht. Dehqonchilik bilan daryo vodiylarida shugʻullaniladi. Donli ekinlar, shuningdek, raps, kartoshka va poliz ekinlari yetishtiriladi. Neft, toshtuz, qoʻrgoshin va rux rudalari konlari topilgan. Neftni qayta ishlash zavodlari, metallurgiya va mashinasozlik sanoati, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlash korxonalari mavjud. Qadimda provinsiya hududida jun, keyinroqtufon qabilalari yashagan. 1417-asrlarda moʻgʻullar qoʻl ostida boʻlgan. 18-asrning 20-yillarida Xitoy nazorati ostiga oʻtgan. 1928-yildan Xitoyning S. provinsiyasi.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |