**Toksik erkaklik tushunchasi** – akademik va ommaviy axborot vositalaridagi munozaralarda koʻp ishlatiladigan tushuncha. Ushbu atama gegemon erkaklikning baʼzi ijtimoiy halokatli jihatlariga, masalan, mizoginiya, gomofobiya va zoʻravon hukmronlik kabi jihatlarini ifoda qilish uchun ishlatiladi. Bu xususiyatlar zoʻravonlikni: jinsiy zoʻravonlik va oiladagi zoʻravonlikni targʻib qilgani uchun „toksik" deyiladi. Gegemon erkaklikda qoʻrqitish yoki tajovuz qilish orqaligina „oʻgʻil bolalar haqiqiy oʻgʻil boʻla oladi" degan qarashlar ham baʼzan uchraydi. Oʻgʻil bolalarning ijtimoiylashuvi baʼzan shunday va shunga oʻxshash zoʻravonliklarning koʻrsatkichini pasaytiradi.

Stressning kuchayishi va giyohvand moddalarni isteʼmol qilishga oʻrganib qolish kabi psixologik muammolar erkaklarda oʻziga oʻta ishonish va ruhiy tushkunlikning kuchayishiga olib keladi. Toksik erkaklik xususiyatlarini qamoqxonalardagi erkaklar oʻrtasida soʻzsiz qabul qilinadigan qoidalarda ham koʻrishimiz mumkin.

Mehnatga sadoqat, sport bilan shugʻullanishdan gʻururlanish va oilani boqish kabi anʼanaviy erkaklarga xos xususiyatlar „toksik" deb hisoblanmaydi. Ushbu kontseptsiya dastlab Shepherd Bliss kabi mifopoetik erkaklar harakati bilan bogʻliq mualliflar tomonidan ishlatilgan. Bu mualliflar erkaklik haqidagi stereotipik tushunchalarni „haqiqiy" erkaklikka qarama-qarshi qoʻyishgan, ularning fikricha, zamonaviy jamiyatda „haqiqiy" erkaklik qadriyatlari bilan aloqalar tugagan. Toksik erkaklik atamasini tanqidchilar erkakning oʻziga xos xususiyatlaridan kelib chiqmagan holda tavsiflashgan deb taʼkidlashgan.

Toksik erkaklik konsepsiyasi konservativ yozuvchilar va mualliflar tomonidan anʼanaviy erkaklikni ortiqcha qoralash sifatida tanqid qilindi, 2019-yil yanvar oyida konservativ siyosiy sharhlovchilar American Psychological Association (Amerika Psixologiya Assotsiatsiyasi)ning yangi koʻrsatmalarini „anʼanaviy erkaklik mafkurasi" bilan bogʻliq zararlar haqida ogohlantirish sifatida tanqid qilishdi. Bu erkaklikka qarshi hujum ekanligini taʼkidlanadi va baʼzi feministlar tomonidan erkaklik bilan bogʻliq zararli xulq-atvor va munosabatlarni keltirib chiqarishda tanlov va kontekstning rolini eʼtiborsiz qoldiradigan essensiyaviy tushuncha sifatida eʼtirof etiladi.

Terminologiya
-------------

Toksik erkaklik atamasi 1980—1990-yillardagi mifopoetik erkaklar harakatida paydo boʻlgan. Keyinchalik u akademik nashrlarda ham keng qoʻllanildi. 2010-yillardagi ommaviy axborot vositalarida bu atama erkaklikning anʼanaviy va stereotipik meʼyorlariga ishora qilish uchun ishlatilgan. Sotsiolog Maykl Floodning soʻzlariga koʻra, bular „oʻgʻil bolalar va erkaklar faol, tajovuzkor, qattiqqoʻl, jasur va dominant boʻlishlari kerak" kabi tushunchalarni oʻz ichiga oladi.

### Mifopoetik harakat

Mifopoetik erkaklar harakati bilan bogʻliq boʻlgan baʼzi mualliflar erkaklarga nisbatan zoʻravonlik, raqobatbardoshlik, mustaqillik va hissiyotsiz boʻlish uchun qoʻyilgan ijtimoiy bosimni „haqiqiy" yoki „chuqur" erkaklikdan farqli oʻlaroq, erkaklikning „toksik" shakli deb atashgan. Bunda erkaklar zamonaviy jamiyatda oʻzaro aloqani yoʻqotdi, deyishadi. Akademik Shepherd Bliss jangchi axloqining „potentsial toksik erkaklik" ga alternativa sifatida agrarizmga qaytishni taklif qildi. Sotsiolog Michael Kimmelning yozishicha, Blissning toksik erkaklik tushunchasi, feministik harakat anʼanaviy erkak hokimiyatiga qarshi kurashayotgan bir paytda, mifopoetik harakatni erkaklarga tegishli kuchsizlik hissiyotlarga javobining bir qismi sifatida qaralishi mumkin.

### Akademik qoʻllanilinishi

Ijtimoiy fanlarda *toksik erkaklik* erkaklar, ayollar va umuman jamiyat uchun zararli boʻlishi mumkin boʻlgan anʼanaviy madaniy erkaklar meʼyorlariga ishora qiladi. Bu toksik erkaklik konsepsiyasi erkaklar yoki erkak fazilatlarini qoralamaydi, aksincha, hukmronlik, oʻziga ishonish va raqobat kabi baʼzi anʼanaviy erkak ideal xatti-harakatlariga muvofiqlikning zararli taʼsirini taʼkidlaydi. Shunday qilib, toksik erkaklik anʼanaviy erkak jinsi rollariga rioya qilish bilan belgilanadi, natijada oʻgʻil bolalar va erkaklar gʻazab kabi boshqa his-tuygʻularni ifodalashi mumkin boʻlgan his-tuygʻularni qoralaydi va cheklaydi. Bunga erkaklar ustunlikka intilishi va iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy mavqega boʻlgan dominantlik xohishi bilan belgilanadi.

Gender tadqiqotlari kontekstida Raewyn Connell asosiy xususiyatlardan koʻra, gegemon erkaklik deb atagan narsadan kelib chiqishi mumkin boʻlgan toksik amaliyotlar xususida gapiradi. Connelning taʼkidlashicha, jismoniy zoʻravonlik kabi amaliyotlar Gʻarb jamiyatlarida erkaklarning ayollar ustidan hukmronligini kuchaytirishga xizmat qilishi mumkin. Uning taʼkidlashicha, bunday amaliyotlar har doim ham belgilovchi xususiyat boʻlmasa-da, bu gegemon erkaklikning muhim xususiyati hisoblanadi.

Wright instituti xodimi Terry Kupers toksik erkaklikni „hukmronlikni, ayollarning qadrsizlanishini, gomofobiyani va gʻayrioddiy zoʻravonlikni kuchaytirishga xizmat qiluvchi ijtimoiy regressiv erkak xususiyatlarining turkumi" deb taʼriflaydi. Shuningdek, toksik erkaklik „agressiv raqobat va boshqalarga hukmronlik qilish zaruriyatini" oʻz ichiga oladi. Kupersning fikriga koʻra, toksik erkaklik gegemon erkaklikning ijtimoiy halokatli tomonlarini oʻzida mujassamlashtiradi. Toksik erkaklik „misoginiya, gomofobiya, ochkoʻzlik va zoʻravonlik orqali hukmronlikka erishish" kabi salbiy, hamda „sportda gʻalaba qozonish, doʻstlar bilan birdamlikni saqlab qolish, ishda muvaffaqiyatga erishish yoki oilasini taʼminlash qobiliyatidan gʻururlanish" singari ijobiy fazilatlarga ham egadir. Feminist muallif John Stoltenbergning taʼkidlashicha, erkaklik haqidagi barcha anʼanaviy tushunchalar yaxshi emas va ayollarga nisbatan zulmni kuchaytiradi.

Gender normalari
----------------

Ijtimoiy taʼlim nazariyasiga koʻra, „katta boʻlib qolgan oʻgʻil bolalar yigʻlamaydi" iborasidagi kabi oʻgʻil bolalarni zaif his-tuygʻularini bostirishga oʻrgatish Gʻarb jamiyatida gender sotsializatsiyasining muhim qismidir.
Kupersning fikricha, toksik erkak meʼyorlari Amerika qamoqxonalaridagi erkaklar uchun hayotning oʻziga xos xususiyati boʻlib, u yerda ham xodimlar, ham mahbuslarning xatti-harakatlarida bu holat aks etadi. Haddan tashqari oʻziga ishonish, zoʻravonlik orqali boshqa erkaklar ustidan hukmronlik qilish va ayollik yoki zaiflik koʻrinishidan qochish kabi fazilatlar mahkumlar orasidagi yozilmagan qoida hisoblanadi. Zaif his-tuygʻularni bostirish odatda jazolanish, ijtimoiy izolyatsiyaga olinilish va tajovuz bilan belgilanadigan qamoqxona hayotining ogʻir sharoitlarini muvaffaqiyatli yengish uchun eng maqbul yoʻl hisoblanadi. Bu omillar, ehtimol, erkak mahbuslar orasida oʻz joniga qasd qilishda holatlariga ham sabab boʻlishi mumkin.

Toksik erkaklik oʻgʻil bolalarni tengdoshlari tomonidan qoʻrqitilinishi va uyda oʻgʻil bolalar tarbiyasiga qaratilgan oilaviy zoʻravonlik hosilasi ham boʻlishi mumkin. Oʻgʻil bolalarning koʻpincha zoʻravonlik bilan sotsializatsiyasi tajovuzkorlikni targʻib qilish va shaxslararo aloqaning yoʻqligi psixologik travmani keltirib chiqaradi. Bunday jarohat koʻpincha eʼtiborga olinmaydi, masalan, bezorilik haqida „oʻgʻil bolalar erkak boʻladi" deyilishi ham shulardan biridir. Qattiqqoʻllik, hukmronlik, oʻziga ishonish va his-tuygʻularni cheklashni taʼkidlaydigan ideallashtirilgan erkak rollarini targʻib qilish chaqaloqlik davridan boshlanishi mumkin. Bunday normalar ota-onalar, boshqa erkak qarindoshlar va jamiyat aʼzolari tomonidan amalga oshiriladi. YouTube kabi veb-saytlarda erkaklik haqidagi postlarda koʻpincha oʻxshash stereotipik gender rollari targʻib qiladi.

Ronald F. Levant va boshqalarning fikriga koʻra, anʼanaviy tarzda shakllantirilgan erkak xatti-harakatlari zararli oqibatlarga olib kelishi mumkin. Zoʻravonlik (jumladan, jinsiy zoʻravonlik va oiladagi zoʻravonlik), behayolik, xavfli yoki ijtimoiy mas’uliyatsiz xatti-harakatlar, jumladan, giyohvand moddalarni isteʼmol qilish orqali ortiriladigan kasalliklari va munosabatlardagi disfunksiya shular jumlasidandir.

Sogʻlikka taʼsiri
-----------------

Amerika Psixologik Assotsiatsiyasi (APA) „anʼanaviy erkaklik mafkurasi" ruhiy va jismoniy salomatlikka salbiy taʼsir koʻrsatishi bilan bogʻliqligi haqida ogohlantirdi. Tavakkalchilik, zoʻravonlik, hukmronlik, ishning ustuvorligi, hissiy nazoratga boʻlgan ehtiyoj, gʻalaba qozonish istagi va ijtimoiy mavqega intilish kabi anʼanaviy erkak madaniyat meʼyorlariga rioya qiladigan erkaklar odatda psixologik muammolarga duch kelishadi. depressiya, stress, tana qiyofasi muammolari, moddalarni isteʼmol qilish va yomon ijtimoiy faoliyat. Bu taʼsir erkaklarda kuchliroq boʻladi, ular shuningdek, oʻziga ishonish, ayollar ustidan hokimiyatga intilish va jinsiy behayolik kabi „toksik" erkak meʼyorlarini taʼkidlaydi. APA yoʻriqnomalari Britaniya Psixologiya Jamiyati tomonidan 2022-yilda erkaklar uchun psixologik aralashuv boʻyicha amaliy brifingda tanqid qilindi, unda toksik erkaklik tushunchasi terapevtik ittifoqqa zarar etkazishi, terapiya izlayotgan erkaklarni ragʻbatlantirishi va shikastlanishning notoʻgʻri tashxisiga hissa qoʻshishi mumkin.

Zamonaviy Amerika jamiyati oʻzaro bogʻliqlik tomon oʻtgani sababli, oʻz-oʻziga ishonishning ijtimoiy qiymati vaqt oʻtishi bilan pasayib ketdi. Oʻziga boʻlgan ishonch va hissiy ifodani boʻgʻish ruhiy salomatlikka qarshi ishlashi mumkin, chunki ular erkaklarda psixologik yordam soʻrash yoki qiyin his-tuygʻularni engish qobiliyatiga ega boʻlish ehtimolini kamaytiradi. Dastlabki tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, erkaklarning oʻziga ishonuvchan boʻlishi uchun madaniy bosim erkaklarning umrini qisqartirishi mumkin, bu esa ularning shifokorlari bilan sogʻliq muammolarini muhokama qilish ehtimoli kamroq boʻlishiga olib keladi.

Toksik erkaklik, shuningdek, erkaklar oʻrtasida alkogolizm va saratonning ayrim turlarining koʻpayishi yoki OIV va boshqa jinsiy yoʻl bilan yuqadigan infeksiyalarni yuqtirish tezligida jinsiy xulq-atvorning roli kabi ijtimoiy-sogʻliqni saqlash muammolariga ham tegishli.

Psixiatr Frenk Pittman erkaklarning anʼanaviy erkak meʼyorlaridan qanday zarar koʻrishi haqida yozgan va bunga qisqa umr koʻrish, zoʻravonlik bilan oʻlim holatlari va oʻpka saratoni va jigar sirrozi kabi kasalliklar kiradi.

Tanqid
------

Baʼzi konservatorlar, shuningdek, oʻngdagi koʻpchilik zaharli erkaklikni nomuvofiq tushuncha sifatida koʻrishadi yoki toksik erkaklik kabi narsa yoʻq deb hisoblashadi. 2019-yil yanvar oyida konservativ siyosiy sharhlovchilar Amerika Psixologik Assotsiatsiyasining yangi yoʻriqnomasini „anʼanaviy erkaklik mafkurasi" bilan bogʻliq zararlar haqida ogohlantirish uchun tanqid qilib, u erkaklikka hujum ekanligini taʼkidladi. APA professional amaliyot boshligʻi Jared Skillings konservativ tanqidlarga javob berib, hisobotda anʼanaviy erkaklik muhokamasi „zoʻravonlik yoki haddan tashqari raqobatbardoshlik yoki zaiflikni tan olishni istamaslik kabi salbiy xususiyatlar" haqida ekanligini aytdi va hisobotda anʼanaviy ravishda bogʻliq boʻlgan ijobiy xususiyatlar ham muhokama qilinishini taʼkidladi. „jasorat, yetakchilik, himoya" kabi erkaklik bilan
.

Yana qarang
-----------

* Ichki jinsiy aloqa
* Macholik
* Erkaklik imtiyozi
* Patriarxat
* Seksizm

Manbalar
--------

1. ↑  Sculos, Bryant W. (2017). „Who's Afraid of 'Toxic Masculinity'?". *Class, Race and Corporate Power*. 5-jild, № 3. Miami, Florida: Berkeley Electronic Press. doi:10.25148/CRCP.5.3.006517. Qaraldi: 3–yanvar 2024–yil.`{{cite magazine}}`: CS1 maint: date format ()
2. 1 2 3  Salter, Michael. „The Problem With a Fight Against Toxic Masculinity". *The Atlantic* (2023-yil 27-fevral). Qaraldi: 2023-yil 20-dekabr.
3. ↑  Sculos, Bryant W. (2017). "Who's Afraid of 'Toxic Masculinity'?". *Class, Race and Corporate Power* (Miami, Florida: Berkeley Electronic Press) **5** (3). doi:10.25148/CRCP.5.3.006517.. Qaraldi: January 20, 2021. Toksik erkaklik]]
4. ↑  Dastagir, Alia E.. „Psychologists call 'traditional masculinity' harmful, face uproar from conservatives". *USA Today* (2019-yil 10-yanvar). Qaraldi: 2021-yil 20-yanvar.
5. ↑  McCann, Hannah (June 2020). "Is there anything 'toxic' about femininity? The rigid femininities that keep us locked in". *Psychology & Sexuality* (London, England: Taylor & Francis) **13** (1). doi:10.1080/19419899.2020.1785534.
6. ↑  Waling, Andrea (October 2019). "Problematising 'Toxic' and 'Healthy' Masculinity for Addressing Gender Inequalities". *Australian Feminist Studies* (Adelaide, Australia: Routledge) **34** (101): 362-375. doi:10.1080/08164649.2019.1679021.
7. ↑  Ferber, Abby L. (July 2000). "Racial Warriors and Weekend Warriors: The Construction of Masculinity in Mythopoetic and White Supremacist Discourse". *Men and Masculinities* (Thousand Oaks, California: SAGE Publications) **3** (1): 30–56. doi:10.1177/1097184X00003001002.  Reprinted in: *Feminism and Masculinities*, Oxford Readings in Feminism. Oxford University Press, 2004 — 228–243 bet. ISBN 978-0-19-926724-8.
8. ↑  Hartman, Rebecca „Agrarianism",*. American Masculinities: A Historical Encyclopedia*. Thousand Oaks, California: SAGE Publications, 2003 — 20–22 bet. ISBN 978-1-45-226571-1.
9. ↑  *Hess, Peter* „Sexism may be bad for men's mental health". *Popular Science* (2016-yil 21-noyabr). 2017-yil 7-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 12-iyun.
10. ↑  Kaplan, Sarah. „Sexist men have psychological problems" (2016-yil 22-noyabr). 2017-yil 9-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 12-iyun.
11. ↑  Liu, William Ming. „How Trump's 'Toxic Masculinity' Is Bad for Other Men". *Motto (Time)* (2016-yil 14-aprel). 2018-yil 21-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 21-yanvar.
12. 1 2  Ging, Debbie (May 2017). "Alphas, Betas, and Incels: Theorizing the Masculinities of the Manosphere". *Men and Masculinities* (Thousand Oaks, California: SAGE Publications) **22** (4): 638–657. doi:10.1177/1097184x17706401. "Although the term 'toxic masculinity' has become widely used in both academic and popular discourses, its origins are somewhat unclear."
13. ↑  Connell, R. W.; Messerschmidt, James W. (December 2005). "Hegemonic Masculinity: Rethinking the Concept". *Gender and Society* (Thousand Oaks, California: SAGE Publications) **19** (6): 829–859. doi:10.1177/0891243205278639. .
14. ↑  Zuckerberg, Donna*. Not All Dead White Men: Classics and Misogyny in the Digital Age*. Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 2018 — 13 bet. ISBN 978-0-674-98982-5.
15. 1 2  Kupers, Terry A. (June 2005). "Toxic masculinity as a barrier to mental health treatment in prison". *Journal of Clinical Psychology* (Hoboken, New Jersey: Wiley-Blackwell) **61** (6): 713–724. doi:10.1002/jclp.20105. PMID 15732090.. "The term *toxic masculinity* is useful in discussions about gender and forms of masculinity because it delineates those aspects of hegemonic masculinity that are socially destructive, such as misogyny, homophobia, greed, and violent domination; and those that are culturally accepted and valued."
16. ↑  *Cooper, Wilbert L.* „All Masculinity Is Toxic". *Vice* (2018-yil 26-iyul). 2019-yil 12-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 12-aprel.
17. ↑  Dowd, Nancy E.*. Redefining Fatherhood*. New York City: New York University Press, 2000 — 185–6 bet. ISBN 0-8147-1925-2. „[Pittman] links toxic masculinity to men being raised by women without male role models. In his view, if men raised children they would save their lives, and save the world. On the other hand, John Stoltenberg views toxic masculinity from a strongly antimasculinist, radical feminist perspective, arguing that masculinity can be serious, pervasive, and hateful."
18. 1 2 3  Levant, Ronald F. (1996). "The new psychology of men". *Professional Psychology: Research and Practice* **27** (3): 259–265. doi:10.1037/0735-7028.27.3.259. .
19. ↑  Lindsey, Linda L.*. Gender Roles: A Sociological Perspective*. London, England: Routledge, 2015 — 70 bet. ISBN 978-1-31-734808-5.
20. 1 2  Kupers, Terry A. „Prisons",*. Men and Masculinities: A Social, Cultural, and Historical Encyclopedia*. Santa Barbara, California: ABC-CLIO, 2004 — 630–633 bet. ISBN 978-1-57-607774-0.
21. ↑  Kupers, Terry A. „Working with men in prison",*. International Encyclopedia of Men and Masculinities*. London, England: Routledge, 2007 — 648–649 bet. ISBN 978-1-13-431707-3.
22. ↑  Mankowski, E.S.; Smith, R.M. „Men's Mental Health and Masculinities",*. Encyclopedia of Mental Health, Volume 3*, 2nd, Oxford, England: Academic Press, 2016 — 71 bet. ISBN 978-0-12-397753-3.
23. ↑  Keith, Thomas*. Masculinities in Contemporary American Culture: An Intersectional Approach to the Complexities and Challenges of Male Identity*. London, England: Routledge, 2017 — 2 bet. ISBN 978-1-31-759534-2. „In some ways, bullying and other forms of coercion and violence are part of what has been termed *toxic masculinity*, a form of masculinity that creates hierarchies favoring some and victimizing others. Disrupting these forms of toxic masculinity benefits boys and men, rather than attacks and blames men for these behaviors."
24. ↑  Liu, William Ming „Gender Role Conflict",*. The SAGE Encyclopedia of Psychology and Gender, Volume 2*. Thousand Oaks, California: SAGE Publications, 2017 — 711 bet. ISBN 978-1-48-338427-6.
25. 1 2  Weir, Kirsten (February 2017). "The men America left behind". *Monitor on Psychology* (Washington, D.C.: American Psychological Association) **48** (2): 34.. Qaraldi: June 11, 2017. Toksik erkaklik]]
26. ↑  Liu, William Ming; Shepard, Samuel J. „Masculinity Competency Typology for Men Who Migrate",*. An International Psychology of Men: Theoretical Advances, Case Studies, and Clinical Innovations*. London, England: Routledge, 2011 — 8 bet. ISBN 978-1-13-528065-9.
27. ↑  "Psychological interventions to help male adults". *British Psychological Society*. .
28. ↑  Kirby, Roger; Kirby, Mike (2019). "The perils of toxic masculinity: four case studies". *Trends in Urology & Men's Health* **10** (5): 18–20. doi:10.1002/tre.712.
29. ↑  Muparamoto, Nelson (December 2012). "'Trophy-hunting scripts' among male university students in Zimbabwe". *African Journal of AIDS Research* **11** (4): 319–326. doi:10.2989/16085906.2012.754831. ISSN 1608-5906. PMID 25860190.