**Islom dini** **Finlyandiyada** ozchilikni tashkil etadi. Birinchi musulmonlar asosan 1870—1920-yillarda koʻchib kelgan tatarlar edi Shundan soʻng Finlyandiyada odatda oz sonli immigratsiya bilan oʻnlab yillar davomida kelishgan. 20-asr oxiridan boshlab Finlyandiyada musulmonlar soni immigratsiya tufayli tez sur’atlar bilan oʻsdi. Hozirgi kunda Finlyandiyada oʻnlab islomiy jamoalar mavjud, biroq ularga ozchilik musulmonlar qoʻshilgan. Pew Research Center 2010-yilgi maʼlumotlarga asoslanib, 2016-yilda Finlyandiyaning 5,5 million aholisining taxminan 2,7 foizini musulmonlar tashkil qilganini taxmin qildi. Yuqori migratsiya ssenariysida Finlyandiya musulmonlari soni 2050-yilga borib 15 foizgacha oʻsishi mumkin, bu Finlyandiyadagi deyarli bir million musulmonga teng boʻladi.

Boltiqboʻyi tatarlari
---------------------

Boltiqboʻyi tatarlari 19-asr oxirida Finlyandiyaga savdogar va askarlar sifatida kelishgan. Ular sunniylik tarafdorlari boʻlib, turkiy tillardan birida gaplashar edilar. Keyinchalik ularga boshqa oila aʼzolari qoʻshildi va birinchi islom jamoati — Finlyandiya islom uyushmasini (fin: ), Finlyandiya Rossiyadan mustaqil boʻlganidan keyin 1925-yilda tashkil etilgan va 1922-yilda diniy erkinlik toʻgʻrisidagi qonun qabul qilingan. Amalda bu jamiyat faqat asli tatar yoki umuman turkiy millatlardan boʻlganlarni aʼzo sifatida qabul qiladi, turkiy boʻlmagan musulmonlar bundan mustasno. Finlyandiya tatarlarining islomiy jamoatlari bugungi kunda jami 1000 ga yaqin aʼzoga ega. Umuman olganda, tatarlar 1960-yillarning boshlariga qadar Finlyandiyadagi yagona musulmon boʻlib qolishdi.

Zamonaviy immigratsiya
----------------------

1980-yillarning boshlariga kelib, asosan Yaqin Sharq va Shimoliy Afrikadan (MENA) bir necha yuzlab musulmonlar talabalar, ishchilar va oilalar sifatida koʻchib keldilar.

Immigrantlar va qochqinlar soni tufayli 1990-yillarning boshlarida Finlyandiyada musulmonlar soni sezilarli darajada oshdi, ular asosan yuqorida tilga olingan Yaqin Sharq va Shimoliy Afrikadan davlatlaridan, shuningdek, Somali va Bolqondan edi. Tez orada yangi muhojirlar oʻzlarining masjidlari va jamiyatlarini tashkil etishdi. 1996-yilda bu guruhlar Finlyandiyada islomiy tashkilotlar federatsiyasini tashkil etish uchun birlashdilar. Taxminan 1000 ga yaqin finlar islomni qabul qilganlar. Ularning aksariyati musulmon erkaklarga uylangan ayollardir.

2003-yilga kelib musulmonlar soni 20 000 ga koʻpaydi va 30 ga yaqin masjidlar mavjud edi. Musulmonlarning aksariyati sunniylar hamda Iroqdan kelgan baʼzi shia qochqinlari edi.

Gʻarbiy Yevropaning aksariyat mamlakatlari singari, musulmonlar Finlyandiyaning Xelsinki, Tampere, Oulu va Turku kabi yirik shaharlarida istiqomat qilishadi.

Iroq va Afgʻonistondan kelgan yuzlab boshpana izlovchi va qochqinlar Finlyandiya Immigratsiya Xizmati (Migri) tomonidan birinchi boshpana arizasi rad etilgandan soʻng, diniy taʼqiblar tufayli qaytadan boshpana soʻrash uchun xristianlikni qabul qilgan.

2018-yilda Adliya vaziri Antti Xakkanen Finlyandiyada islom qonunlaridan foydalanishni rad etgan edi.

Islom jamiyatlari
-----------------

*1-jadval: Finlyandiyadagi eng yirik islomiy jamiyatlar 2009-yil*| Nomlari | Roʻyxatga olingan | Uy | Aʼzolar |
| --- | --- | --- | --- |
| Finlyandiya islom uyushmasi | 1925-yil | Xelsinki | 567 |
| Finlyandiya Islom jamiyati | 1987-yil | Xelsinki | 1 097 |
| Xelsinki Islom markazi | 1995-yil | Xelsinki | 1 817 |
| Tampere Islom jamiyati | 1998-yil | Tampere | 837 |
| Finlyandiyadagi Islom Rahma Markazi | 1998-yil | Xelsinki | 575 |
| Shimoliy Finlyandiya Islom jamiyati | 2000-yil | Oulu | 361 |
|

Finlyandiyada oʻnlab mustaqil islomiy jamiyatlar mavjud. Eng qadimgisi 1925-yilda tashkil etilgan Finlyandiya islom uyushmasi. Uning 700 ga yaqin aʼzosi bor, ularning barchasi tatarlardir. Jamiyat Xelsinki, Tampere va Laxtida masjidlarga ega. Finlyandiyada faqat masjid sifatida qurilgan yagona bino Järvenpää masjididir.

Finlyandiya Islom jamiyati 1987-yilda tashkil etilgan. Uning aʼzolari asosan arablar, shuningdek, fin dinini qabul qilganlar. Jamiyat Xelsinkida masjid va Qur’on maktabiga ega. Xelsinki Islom markazi hozirda 2000 ga yaqin aʼzosi boʻlgan eng yirik jamiyatdir. Bundan tashqari, Xelsinki hududida yana oʻnlab islomiy jamiyatlar mavjud boʻlib, ularning baʼzilari rasmiy roʻyxatdan oʻtmagan. 

 Xelsinki Islom qabristoni
Masjidlarning aksariyati koʻp tilli, lekin eng koʻp ishlatiladigan tillar odatda ingliz va fin tillaridir. Diniy xizmatlar arab tilida olib boriladi.

Demografiyasi
-------------

Finlyandiya statistik maʼlumotlariga koʻra, 2008-yildan 2018-yilgacha Finlyandiyada musulmonlar soni: 

| **Yil** | **Aholi** |
| --- | --- |
| **2008-yil** | 40.000 |
| **2010-yil** | 45.000 |
| **2012-yil** | 50.000 |
| **2014-yil** | 60 237 |
| **2016-yil** | 110.000 |
| **2018-yil** | 136.000 |

Til boʻyicha koʻpchilik musulmon etnik guruhlari
------------------------------------------------

Finlyandiya statistikasiga asoslangan quyidagilar (til, 2019).

* Arab tili (30 467)
* Somali tili (20 997)
* Kurd tili (14327)
* Fors tili (12 090)
* Alban tili (10391)
* Turk tili (7739)
* Bengal tili (3599)
* Urdu tili (2983)
* Bosniya tili (2322)
* Panjob tili (1028)
* Chechen tili (636)
* Oʻzbek tili (604)
* Indoneziya tili (589)
* Ozarbayjon tili (467)
* Turkman tili (447)

Terrorizm va radikallashuv
--------------------------

ICCTning 2016-yil aprel oyidagi hisoboti shuni koʻrsatdiki, kamida 70 kishi mojaro zonasiga kirish uchun Finlyandiyani tark etgan va ularning aksariyati Suriya va Iroqdagi jihodiy guruhlarga qoʻshilgan. Ular 2012-13-yillar oraligʻida ketishni boshladilar va erkak-ayol nisbati taxminan 80-20 % edi.

Finlyandiyada birinchi terroristik hujum 2017-yilda Turku hujumi boʻlib, unda Marokashdan boshpana izlovchi muvaffaqiyatsizlikka uchragan Abderrahman Bouanane pichoq bilan ikki ayolni pichoqlab oʻldirgan va yana sakkiz kishini jarohatlagan.

2020-yilda Finlyandiya Xavfsizlik Razvedka Xizmati (SUPO) tomonidan kuzatilganlarning aksariyatini islomiy jangarilar tashkil etgan va Finlyandiya "Islomiy davlat "targʻibotida dushman davlat sifatida koʻrsatilgan. Finlyandiyadagi jangari islomiy tarmoqlar koʻp millatli boʻlib, avlodlar boʻylab tarqaladi, bu yerda qator musulmon immigrant oilalarining uchinchi avlodi radikallashgan. Bu musulmon bolalarning radikallashgan muhitda oʻsishiga olib keladi. Suriya va Iroq fuqarolar urushlaridagi xorijiy jangchilar Finlyandiyadagi islomiy harakatlar uchun transmilliy aloqalarni kuchaytirdi. Suriyadagi mojaro zonasidan va Al-Haul qochqinlar lageridan bir qancha jangarilar yetib kelgan va ular ham qisqa, ham uzoq muddatli xavfsizlikka tahdid solmoqda.

Galereya
--------

* 6 islom, 15 ingliz va 76 nemis tangalari, oxirgi tangalar 1006-1029 yillar - Finlyandiya Milliy muzeyi6 islom, 15 ingliz va 76 nemis tangalari, oxirgi tangalar 1006-1029 yillar - Finlyandiya Milliy muzeyi
* Xelsinkidagi Finlyandiya-Islom jamoatining asosiy binosi.

Manbalar
--------

1. ↑  Mason, Robert*. Muslim Minority-State Relations: Violence, Integration, and Policy* (inglizcha). Springer, 8-aprel 2016-yil. ISBN 978-1-137-52605-2.
2. ↑ . *pewforum.org*.
3. 1 2 3 4 5 6 . *uppslagsverket.fi*. Qaraldi: 21-noyabr 2021-yil.
4. ↑   (4-oktabr 2017-yil). 21-aprel 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi.
5. ↑   (inglizcha). *News* (22-may 2018-yil). Qaraldi: 3-dekabr 2021-yil.
6. ↑  Uskonnot.fi (In Finnish) Keyword „islam". 16.8.2010
7. ↑  .
8. ↑  „The Foreign Fighters Phenomenon in the European Union". The International Centre for Counter-Terrorism - The Hague (ICCT) (2016-yil aprel), s. 44. Qaraldi: 31-avgust 2016-yil.
9. ↑  *Rosendahl, Jussi*. „Knife attacker sentenced to life by a Finnish court" (inglizcha). *Reuters* (15-iyun 2018-yil). Qaraldi: 4-aprel 2021-yil.
10. ↑   (sv-SE). *Skyddspolisens årsbok*. Qaraldi: 4-aprel 2021-yil.
11. ↑   (sv-SE). *Skyddspolisens årsbok*. 24-aprel 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4-aprel 2021-yil.

Havolalar
---------

* Islom haqida hisobot: Finlyandiya islomi asta-sekin paydo boʻladi (fin tilida).
* Fin islom jamoati Arxivlandi 6-mart 2014-yil Wayback Machine saytida. (fin tilida).
* Finlyandiyadagi baʼzi masjidlar (xarita)