**Pekin operasi** - ( xitoycha: 京劇 jingju), musiqa, vokal ijrosi, mim, raqs va akrobatikani birlashtirgan Xitoy operasining eng ustun shaklidir. U Pekinda Qing sulolasining o'rtalarida (1644-1912) paydo bo'lgan va 19-asr o'rtalarida to'liq rivojlangan va tan olingan. Asosiy ijro truppalari Pekin, Tyanjin va Shanxayda joylashgan. San'at shakli Tayvanda ham saqlanib qolgan, u yerda u Guójù nomi bilan ham tanilgan ( "Milliy opera" ). Qo'shma Shtatlar va Yaponiya kabi boshqa mintaqalarga ham tarqaldi.

Pekin operasida to'rtta asosiy rol turlari mavjud: *sheng* (janoblar), *dan* (ayollar), *jing* (qo'pol erkaklar) va *chou* (masxarabalar).O'zlarining nozik va rang-barang liboslari bilan ijrochilar Pekin operasining xarakterli siyrak sahnasida yagona diqqat markazidir. Ular nutq, qo‘shiq, raqs va jangovar ko‘nikmalarni realistik emas, ramziy va taklifli harakatlarda qo‘llaydilar. Eng avvalo, ijrochilarning mahorati harakatlarining go‘zalligiga qarab baholanadi. Ijrochilar, shuningdek, tomoshabinlarga asar syujetini boshqarishga yordam beradigan turli xil stilistik konventsiyalarga rioya qilishadi. Har bir harakat ichidagi ma'no qatlamlari musiqa bilan vaqtida ifodalanishi kerak. Pekin operasi musiqasini xīpí ( 西皮 ) va èrhuáng ( 二黄 ) uslublar ga bo'lish mumkin. Ohanglarga ariyalar, sobit ohangli kuylar va zarbli naqshlar kiradi. Pekin operasining repertuarida Xitoy tarixi, folklor va ko'proq zamonaviy hayotga asoslangan 1400 dan ortiq asar mavjud.

An'anaviy Pekin operasi Madaniy inqilob (1966–1976) davrida "feodalistik" va "burjua" deb qoralangan va davr oxirigacha asosan inqilobiy operalar bilan almashtirilgan. Madaniy inqilobdan keyin bu o'zgarishlar qisma bekor qilindi. So'nggi yillarda Pekin operasi tomoshabinlar sonining kamayib ketishiga islohotlar, jumladan, ijro sifatini yaxshilash, yangi ijro elementlarini moslashtirish, asarlarni qisqartirish va yangi va original spektakllarni ijro etish orqali javob berdi.

Etimologiya
-----------

"Peking operasi" - san'at turi uchun inglizcha atama hisoblanadi; bu atama 1953 yilda *Oksford inglizcha lug'atiga* kirdi .

Xitoyda san'at turi turli vaqt va joylarda ko'plab nomlar bilan tanilgan. Eng qadimgi xitoycha nom Pihuang, xipi va erhuang ohanglarining birlashishi edi. Mashhurligi oshishi bilan uning nomi Jingju yoki Jingxi bo'ldi, bu uning poytaxtda boshlanishidan darak beradi. 1927- yildan 1949- yilgacha Pekin Beiping nomi bilan tanilganida, Pekin operasi bu o'zgarishni aks ettirish uchun Pingxi yoki Pingju nomi bilan tanilgan. Nihoyat, 1949- yilda Xitoy Xalq Respublikasi tashkil topishi bilan poytaxtning nomi Pekinga qaytarildi va Xitoydagi bu teatrining rasmiy nomi Jingju deb belgilandi. Ushbu turdagi operaning Tayvan nomi, Guoju yoki "milliy drama" deyiladi.

Tarix
-----

### Kelib chiqishi

 *"G'arbga sayohat* "dan Pekin operasidagi Sun Vukong qahramoni
Pekin operasi "To'rtta buyuk Anxuy truppasi" Xui operasini yoki hozirgi *Xuiju* deb ataladigan operani 1790- yilda Tsyanun imperatorining sakson yoshga to'lishi munosabati bilan 25 sentyabr kuni Pekinga olib kelganida tug'ilgan. U dastlab sud uchun sahnalashtirilgan va keyinroq ommaga taqdim etilgan. 1828 -yilda bir nechta mashhur Xubey truppalari Pekinga kelishdi va Anhui truppalari bilan birgalikda chiqish qilishdi. Guruppa asta-sekin Pekin operasining kuylarini shakllantirdi. Pekin operasi odatda 1845- yilga kelib toʻliq shakllangan deb tan olinadi U Pekin operasi (Pekin teatri uslubi) deb ataladigan bo'lsa-da, uning kelib chiqishi janubiy Anxuy va sharqiy Xubeyda joylashgan bo'lib, ular Xiajiang Mandarin bilan bir xil dialektga ega. Pekin operasining ikkita asosiy kuyi - Xipi va Erhuang 1750- yildan keyin Xan operasidan olingan. Pekin operasi ohangi Xan operasiga juda o'xshash, shuning uchun Xan operasi Pekin operasining onasi nomi bilan mashhur. Xipi so'zma-so'z "Teri qo'g'irchoqlar shousi" degan ma'noni anglatadi, bu Shensi provinsiyasida paydo bo'lgan qo'g'irchoq teatriga ishora qiladi. Xitoy qo'g'irchoq teatrlari har doim qo'shiq aytishni o'z ichiga oladi. Ko'p dialoglar, shuningdek, Mandarin xitoyining arxaik shaklida olib boriladi, bunda Xenan va Shensidagi chjunyuan mandarin dialektlari eng yaqin. Mandarinning bu shakli Zhongyuan Yinyun kitobida qayd etilgan. Shuningdek, u boshqa operalar va mahalliy *Jili* musiqa san'ati shakllaridan musiqani o'zlashtirdi. Ba'zi olimlarning fikriga ko'ra, Xipi musiqiy shakli tarixiy Qinqyandan olingan, shu bilan birga sahna san'atining ko'plab konventsiyalari, ijro elementlari va estetik tamoyillari Kunqudan saqlanib qolgan, undan oldingi shakl sud san'ati sifatida.

Shunday qilib, Pekin operasi yangi shakl emas, balki ko'plab eski shakllarning birlashuvidir. Biroq, yangi shakl ham o'z yangiliklarini yaratadi. Pekin operasi uchun barcha asosiy rollar uchun vokal talablari sezilarli darajada kamaydi. Chou, xususan, Kunqu uslubidagi ekvivalent roldan farqli o'laroq, Pekin operasida kamdan-kam qo'shiq kuylaydi. Har bir spektaklga hamroh boʻladigan kuylar ham soddalashtirilgan boʻlib, avvalgi shakllarga qaraganda turli xil anʼanaviy cholgʻu asboblarida chalinadi. Ehtimol, eng muhimi, haqiqiy akrobatik elementlar Pekin operasi bilan tanishtirilgan. Shakl 19-asr davomida mashhurlikka erishdi. Anhui truppalari asrning o'rtalarida o'zlarining eng yuqori cho'qqilariga erishdilar va Taiping qo'zg'oloni davrida tashkil etilgan Taiping Samoviy Shohligi saroyiga taklif qilindilar. 1884 yildan boshlab imperator Dowager Cixi Pekin operasining doimiy homiysi bo'lib, uning maqomini Kunqu kabi oldingi shakllarga nisbatan mustahkamladi. Pekin operasining mashhurligi shaklning soddaligi, faqat bir nechta ovoz va qo'shiq naqshlari bilan bog'liq. Bu har kimga ariyalarni o'zi kuylash imkonini berdi.

 Metropolitan san'at muzeyida joylashgan Pekin operasi qahramonlarining 100 ta portretidan biri
O'n to'qqizinchi asrning oxirida o'sish davrida albomlar sahna madaniyati jihatlarini, jumladan, makiyaj va ijrochilarning liboslarini namoyish qilish uchun ishlatila boshlangan.

Pekin operasi dastlab faqat erkaklarga qaratilgan edi. Ayol ijrochilarga taqiqlar va ayol tomoshabinlar uchun katta cheklovlar mavjud edi, shuning uchun badiiy shakl asosan erkak tomoshabinlarning didiga moslangn edi. Qing sulolasi imperatorlari 1671- yilda Kangxi imperatoridan boshlab ayol ijrochilarni bir necha bor taqiqlagan. Oxirgi taqiq 1772- yilda Pekinda barcha ayol ijrochilarni taqiqlagan Qianlun imperatori tomonidan edi Ayollarning sahnaga chiqishi norasmiy ravishda 1870-yillarda boshlangan. Ayol ijrochilar erkak rollarini taqlid qila boshladilar va erkaklar bilan tenglikni e'lon qildilar. Li Maoer, o'zi sobiq Pekin operasi ijrochisi Shanxayda birinchi ayol Pekin operasi truppasini tashkil qilganida, ularga o'z iste'dodlari uchun joy berildi. 1894 yilga kelib, Shanxayda ayollar truppalarini namoyish etadigan birinchi savdo maydonchasi paydo bo'ldi. Bu boshqa ayol truppalarining shakllanishiga turtki bo'ldi, ularning mashhurligi asta-sekin o'sib bordi. Natijada, teatr rassomi Yu Zhenting 1911 yilda Xitoy Respublikasi tashkil etilgandan keyin taqiqni olib tashlashni so'radi. Bu qabul qilindi va 1912 yilda taqiq bekor qilindi, garchi bu davrdan keyin erkak Dan mashhur bo'lishda davom etdi.

### Model "inqilobiy opera" va Tayvandagi Pekin operasi

### Dunyo bo'ylab Pekin operasi

Xitoyda mavjudligidan tashqari, Pekin operasi boshqa ko'plab joylarga tarqaldi. Uni Gonkong, Tayvan va xorijdagi xitoy jamoalarida topish mumkin.

Mei Lanfang, barcha davrlarning eng mashhur Dan ijrochilaridan biri, shuningdek, Pekin operasini xorijda eng katta ommalashtirishchilardan biri edi. 1920-yillarda u Yaponiyada Pekin operasini ijro etgan. Bu 1930- yil fevral oyida Amerika safarini boshlashdi. Garchi ba'zilar, masalan, aktyor Otis Skinner, Pekin operasi Qo'shma Shtatlarda hech qachon muvaffaqiyat qozona olmaydi, deb ishonishgan bo'lsa-da, Mei va uning truppasining Nyu-York shahridagi yaxshi qabul qilinishi bu fikrni rad etdi. Spektakllarni 49-ko'cha teatridan kattaroq Milliy teatrga ko'chirish kerak edi va gastrol muddati ikki haftadan besh haftagacha uzaytirildi. Mei Qo'shma Shtatlar bo'ylab sayohat qilib, Kaliforniya universiteti va Pomona kollejining faxriy unvonlarini oldi. U bu gastrolni 1935 yilda Sovet Ittifoqiga gastrol safari bilan davom ettirdi

Manoadagi Gavayi universitetining teatr bo'limi yigirma besh yildan ortiqroq vaqtdan beri ingliz tilidagi Jingju uy bo'lib kelgan. Maktab Osiyo teatrini asosiy yoʻnalish sifatida taklif etadi va muntazam ravishda Jingju spektakllari boʻlib turadi, eng oxirgisi 2014-yilda *Ledi Mu va Yang oilasi generallari*

Ijrochilar va rollar
--------------------

Sheng roli
Sheng ( 生 ) Pekin operasida asosiy erkak roli. Bu rol ko'plab kichik turlarga ega. Bu qahramonlar yumshoq va tarbiyali xarakterga ega va oqilona kostyumlar kiyishadi. laosheng rolining bir turi - bu hongsheng, qizil yuzli keksa erkak. Faqat ikkita hongsheng roli - Xitoyning urush xudosi Guan Gong va Song sulolasining birinchi imperatori Chjao Kuang-yin. Yosh erkak belgilar xiaosheng sifatida tanilgan. Bu qahramonlar o'smirlik davrining ovozi o'zgarib turadigan davrni ifodalash uchun vaqti-vaqti bilan tanaffuslar bilan baland, shiddatli ovozda kuylashadi. Qahramonning jamiyatdagi mavqeiga qarab, xiaosheng kostyumi murakkab yoki oddiy bo'lishi mumkin. Sahnadan tashqari, xiaosheng aktyorlari ko'pincha chiroyli va yosh tasvir tufayli go'zal ayollar bilan birga bo'lishadi. wusheng - jangovar rollar uchun jangovar belgi. Ular akrobatika bo'yicha yuqori malakaga ega, qo'shiq kuylashda tabiiy ovozga ega. Truppalarda har doim laosheng aktyori bo'ladi. xiaosheng aktyori ham uning yoshiga mos keladigan rollarni o'ynashga qo'shilishi mumkin. Ushbu asosiy Sheng qo'shimcha ravishda, truppada ikkinchi darajali laosheng ham bo'ladi.

### Dan

Chou roli
 Aktyor jangda qahramon Li Cunxiao tomonidan yo'q qilinganini ko'rsatish uchun orqaga burilish qilmoqda.
 Pekindagi yozgi saroyda an'anaviy Pekin operasi sahnasi
 Pekin operasidan sahna
 Aktyor otni chopish sahnasini sahnada haqiqiy otga minmasdan, oddiygina qamchi yordamida amalga oshirishi mumkin.
 *Jinghu* - Pekin-opera musiqasida keng qo'llaniladigan asbob
 *Yang oilasining generallari* afsonalari asosida sahnalashtirilgan spektakl
 Peking operasi uchun dekorativ sumka

Film
----

Pekin operasi va uning stilistik qurilmalari ko'plab Xitoy filmlarida paydo bo'lgan. U ko'pincha yapon filmlarida namoyish etilgan madaniyat tuyg'usidan farqli o'laroq, o'ziga xos "xitoylik" ni bildirish uchun ishlatilgan. Kommunizmdan oldingi davr rejissyori Fey Mu bir qator spektakllarda, ba'zan g'arblashgan, realistik syujetlarda Pekin operasidan foydalangan. Keyinchalik xitoylik rejissyor bo'lgan King Xu o'z filmlarida musiqa, ovoz va imo-ishora o'rtasidagi parallellik kabi Pekin operasining ko'plab rasmiy me'yorlaridan foydalangan. Chen Kayjning 1993-yilda suratga olingan *"Vidolashuv mening kanizim"* filmida Pekin operasi qahramonlar uchun izlanish ob'ekti va ularning romantikasi uchun fon sifatida xizmat qiladi.

1. 1 2  Mackerras 1976, pp. 473–501. harvnb error: no target: CITEREFMackerras\_1976 (help)
2. ↑  Wichmann 1990, pp. 146–178. harvnb error: no target: CITEREFWichmann\_1990 (help)
3. ↑  Wichmann 1991, p. 360. harvnb error: no target: CITEREFWichmann\_1991 (help)
4. ↑  Guy 1990, pp. 254–259 harvnb error: no target: CITEREFGuy\_1990 (help)
5. ↑  Wichmann 1991, pp. 12–16. harvnb error: no target: CITEREFWichmann\_1991 (help)
6. ↑  Lu, Xing*. Rhetoric of the Chinese Cultural Revolution*. University of South California Press, 2004 — 143–150 bet.
7. ↑  *Oxford English Dictionary*, 2nd edition, 1989.
8. ↑  Guy 1995, pp. 85–103. harvnb error: no target: CITEREFGuy\_1995 (help)
9. ↑  Xu 2012, p. 15. harvnb error: no target: CITEREFXu\_2012 (help)
10. ↑  Mark C. Elliott*. Emperor Qianlong: Son of Heaven, Man of the World*. Longman Publishing Group, 2009 — 3 bet. ISBN 978-0-321-08444-6.
11. ↑  Goldstein 2007, p. 3. harvnb error: no target: CITEREFGoldstein\_2007 (help)
12. 1 2  Huang 1989, pp. 152–195 harvnb error: no target: CITEREFHuang\_1989 (help)
13. 1 2  *Charles Wilson.* „What is Kunqu Theatre?" (Web).  Wintergreen Kunqu Society (2006). 2011-yil 15-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2007-yil 4-aprel.
14. ↑  Goldstein 2007, p. 2. harvnb error: no target: CITEREFGoldstein\_2007 (help)
15. ↑  Yang 1969 harvnb error: no target: CITEREFYang\_1969 (help)
16. ↑  Hsu 1964, pp. 439–451. harvnb error: no target: CITEREFHsu\_1964 (help)
17. ↑  „One hundred portraits of Peking opera characters".  Metropolitan Museum of Art. Qaraldi: 2017-yil 19-noyabr.
18. 1 2  Jiang, Jin*. Women Playing Men: Yue Opera and Social Change in the Twentieth-Century Shanghai*. Seattle: University of Washington Press, 2009.
19. ↑  Chou 1997 harvnb error: no target: CITEREFChou\_1997 (help)
20. ↑  Heisey, D. Ray*. in Chinese Aesthetics and Literature: A Reader*. Ablex/Greenwood, 2000 — 224 bet.
21. ↑  Rao 2000, pp. 135–138. harvnb error: no target: CITEREFRao\_2000 (help)
22. ↑  Guy 2001 harvnb error: no target: CITEREFGuy\_2001 (help)
23. ↑  Banu et al. 1986 harvnb error: no target: CITEREFBanu\_et\_al.\_1986 (help)
24. ↑  „Mānoa: English-language world premiere of Jingju (Beijing "Opera") play - University of Hawaii News". *www.hawaii.edu*.
25. 1 2  „Peking Opera".  It's China Network - TYFO.COM (2000). 2007-yil 7-iyunda asl nusxadan arxivlangan.
26. ↑  Xu 2005, p. 163. harvnb error: no target: CITEREFXu\_2005 (help)
27. ↑  Wichmann 1991, pp. 7-8. harvnb error: no target: CITEREFWichmann\_1991 (help)
28. ↑  „Beijing/Peking Opera: History, Roles, Facial Painting, Artists". *www.travelchinaguide.com*.
29. ↑  Rodríguez 1998 harvnb error: no target: CITEREFRodríguez\_1998 (help)
30. ↑  Lau 1995, pp. 22–23. harvnb error: no target: CITEREFLau\_1995 (help)