**Shulbinskaya GES** -Sharqiy Qozog'iston viloyati,Shulbinsk qishlog'i yaqinida, Irtish daryosida joylashgan GES.Bu Irtish GES kaskadining uchinchi va quyi bosqichidir. Bu Qozogʻistondagi eng yirik GES hisoblanadi. U ''NPP Shulbinskaya SES'' MChJga (davlat mulki) tegishli.

Stansiya tuzilishi
------------------

Shulbinskaya GES-pastda joylashgan daryo GESi (GES binosi tegurindi liniyasining bir qismi).Elektr stansiyasining oʻrnatilgan quvvati 702 MVt, oʻrtacha yillik prognozli energiya ishlab chiqarish 1660 mln. kVt/soat Suv tarmoqlari inshootlari tarkibi

* uzunligi 587 m, maksimal balandligi 39 m boʻlgan toʻgʻon, oʻng qirgʻogʻida qumli-qumoqli tuproq pardasi (qum-shagʻal chuquri);
* Chap qirgʻogʻida uzunligi 406,2 m, balandligi 23 m qumli toʻgʻon;
* 222 m uzunlikdagi SES kanali binosi, loyiha boshida umumiy quvvati 5856 m³ / s bo'lgan o'n ikki chuqurlikdagi suv olish qurilmalari bilan birlashtirilgan;
* qarama-qarshi binolar - siyrak tayanch, qirg'oq tomonida va devorning chap tomonida himoya devorlari bilan;
* yuqori va pastki yondoshuv kanallari bo'lgan bir kamerali bitta kamerali idish shlyuzi.

GES binosida 117 MVt quvvatga ega 6 ta vertikal gidravlika bloklari va 50-B-850 aylanma qanotli turbinali SV-1436 / 200-80 UHL gidrogeneratorlari,loyiha chuqurligi 23,5 m (pervanel diametri - 8,5 m) mavjud.Gidroturbinalar ishlab chiqaruvchisi Xarkov zavodi "Turboatom", generatorlar-Sankt-Peterburgdagi "Electrosila" korxonasi.Jeneratörlardan elektr energiyasi uchta quvvat transformatoriga uzatiladi TC-250000/220 va ulardan- 220 kV kuchlanishli ochiq taqsimlash blokiga (ODC), keyin esa energiya tizimiga uzatiladi.

Suv tarmog'ining navigatsiya binosi uzunligi 178 m,uzunligi 1050 m va eni 50 m kiruvchi kanalga ega bo'lgan to'shak devoriga ega.Shlyuz kamerasining o'lchamlari quyidagicha: uzunligi 100 m,kengligi 18 m,balandligi 42,5 m, KTD sharoitida xandaqning chuqurligi 11 m.Darvoza Qozogʻiston Respublikasi Sanoat va infratuzilmani rivojlantirish vazirligining "Qozogʻiston suv yo'llari" "Gidrotexnika inshootlari" davlat korxonasi filialiga tegishli.

Tegeurindy GES binosi Shulbinskiy suv omborini tashkil qiladi.To'g'onning normal qo'llab-quvvatlash darajasidagi maydoni 255 km² ni tashkil qiladi.Suv omborining umumiy va foydali sig'imi mos ravishda 2,39 va 1,47 km³ ni tashkil qiladi,bu esa mavsumiy oqimni sozlash imkonini beradi.Suv omborining normal darajasi dengiz sathidan 240 m balandlikda (Boltiqbo'yi balandligi tizimiga ko'ra),tezlashtirilgan tayanch darajasi 243 m, o'lik hajm darajasi esa 232 m.

Qurilish va foydalanish tarixi
------------------------------

Shulbinsk GESi 1954-58 yillarda Lengidep "Irtish daryosining energiyadan foydalanish sxemasi" asosida loyihalashni boshlagan. 1965-yildan beri gidroloyiha instituti stansiya loyihasini ishlab chiqdi.1971-yilda SSSR Davlat reja qo'mitasi ekspertizasi 260 m balandlikka ko'tarilgan Shulbinsk gidroelektr majmuasining texnik-iqtisodiy asoslarini ko'rib chiqdi.1975-yilda yakunlangan texnik-iqtisodiy asoslashda suv tarmog'ini ikki bosqichda qurish ko'zda tutilgan, birinchisi 240 m doimiy to'lqinli,ikkinchisi 260 m doimiy to'lqinli (GES quvvati 1350 MVt gacha, ishlab chiqarish quvvati) - 2,89 mlrd kVt/soat,suv omborining foydali quvvati 7,1 km ga oshdi).Ushbu shaklda texnik-iqtisodiy asoslash ekspert tomonidan tasdiqlangan va loyihani amalga oshirish uchun taqdim etilgan. Ilovalarni loyihalash 1976-yildan boshlab bosh institut tomonidan, 1978-yildan esa Qozog'istondagi filiali tomonidan amalga oshirildi.Mavjud loyihalash jarayonida ba'zi dizayn echimlari o'zgartirildi, xususan, bir hil suv bilan to'ldirilgan to'g'on o'rniga ekranli qoziqli to'g'on qabul qilindi.1988-yilda "Gidroproekt" ning Qozog'iston filiali Shulbinsk suv tarmog'ining ikkinchi bosqichini qurish bo'yicha texnik-iqtisodiy asoslashni ishlab chiqdi,bu erda ikkinchi bosqich 255 m balandlikda,GES quvvati 1050 MVtgacha,ishlab chiqarish quvvati 2,32 mlrd kVt/soat gacha, rezervuar quvvati - 6, 16 km³ gacha oshirildi.

GES qurilishi 1976-yilda boshlangan,birinchi gidroagregat 1987-yil 23-dekabrda,oxirgi gidroagregat 1994-yil 19-dekabrda ishga tushirilgan.Stansiya tuzilmasi tuproq toʻgʻoni va GES binosining balandligini oshirish imkonini beruvchi ikkinchi bosqich qurilishini,shuningdek, generatorlarni rekonstruksiya qilishni (stator va qutb oʻrashlarini almashtirishni) nazarda tutadi.2020-yilga kelib Shulbinsk GESining ikkinchi navbatini qurish masalasi hal etilmagan.Suv tarmoqlarini qurib bitkazish uzoq vaqt talab qildi,xususan,shlyuz 2005-yilning bahorida doimiy foydalanishga topshirildi, GES binosining mashina xonasi va fasadini pardozlash ishlari faqat 2012-2013-yillarda yakunlandi. Shu bilan birga, stansiya modernizatsiya qilindi, xususan, generator kalitlari almashtirildi va zamonaviy SF6 uskunalari yordamida taqsimlash moslamalari yangilandi. 1997-yildan 2017-yilgacha SES AES kontsessiyasi bo'lib, keyin u Qozog'iston Energetika vazirligiga o'tkazildi. Ishlash davrida stansiya 50 milliard kVt/soatdan ortiq qayta tiklanadigan elektr energiyasi ishlab chiqardi.

Uning kontrregulyatori–Shulbinsk GESi ostida Buloq GESini qurish rejalashtirilgan,bu esa GESning manyovr imkoniyatlaridan energiya tizimidagi sutkalik va haftalik yuklamalarning oʻzgaruvchanligini qoplash uchun samarali foydalanish imkonini beradi.

Manbalar
--------

1. ↑  *{{{title}}}*.
2. ↑  „Тарих".  РГКП «Қазақстан су жолдары». Qaraldi: 2020-yil 11-avgust.
3. ↑  „Астана күні қарсаңында «АЭС Шүлбі СЭС» 50 млрд кВт·сағ өндірді".  «АЭС Шүлбі ГЭС» ЖШС. Qaraldi: 2020-yil 11-avgust.
4. ↑  „Шүлбі СЭС ресми сайты".  «АЭС Шүлбі ГЭС» ЖШС. Qaraldi: 2020-yil 11-avgust.

Adabiyotlar
-----------

* Irtish daryosidagi Shulbinskaya GESi "Gidroloyiha" institutining Qozog'iston filiali (II navbat). Qurilishning texnik-iqtisodiy asoslanishi. I qism. Umumiy ma'lumot. I.I qism Umumiy tushuntirish yozuvi - Almati, 1988. - 64 b.
* Sovet Ittifoqining gidroelektr stansiyalari. 1-qism - Moskva: Tipografiya instituti Hydroproject, 1978. - 350 p.
* Xodakova A.S.Shulbinskaya GES - Qozog'istondagi eng yirik gidroelektr stansiya // Gidrotexnika. - 2020. - № 2. - b. 26-27.

Havola
------

* Shulbinsk GESining rasmiy sayti