Ipak libosdagi Maenad, Pompeydagi Casa del Navigliodan olingan Rim freskasi, eramizning 1-asri.
 Ishchilar kiyimlarni quritish uchun osib qoʻyishadi, (lotincha: *fullonica*) Pompeyda
Baʼzi rimliklar kiyimlari bilan boshqalarni hayratda qoldirishga harakat qilishdi. Shunday qilib, badavlat oilalardan boʻlgan yosh rimliklar ataylab yumshoq, uzun yengli tunikalar, yorqin rangli matolardan va shaffof ipak togalar kiyishgan. Faylasuflar odatda, iflos, yirtiq kiyimlarda va eskirgan plashlarda yurgan.

Kiyim
-----

### Ustki kiyim

#### Toga

 Oktavian Avgust Togada imperator. Pius Klementin muzeyi
**Toga** Rim fuqarosining belgisi edi. Virgil rimliklarni „Dunyoning hukmdorlari, toga kiygan odamlar" deb atagan. Surgunga yuborilgan fuqaro toga kiyish huquqidan mahrum etilgan va bu imtiyoz chet elliklarga umuman berilmagan.

Toga badavlat kishilarning rasmiy kiyimi edi, lekin vaqt oʻtishi bilan uni kamroq kiyib boshlashdi. Shunday qilib, Juvenal faqat oʻlgan odam toga kiyadigan joylar haqida yozgan. Martialning yozishicha, Italiyaning kichik shaharlarida toga oyiga bir yoki ikki marta kiyilgan, oilaviy Lares sharafiga ziyofat oʻtkazganda toga kiyish odat tusiga kirgan Biroq toga modadan chiqib ketdi va u faqat kerak boʻlgandagina kiyiladigan kiyimga aylandi. Toga faqat ommaviy oʻyinlarda, sudda va boshqa rasmiy tadbirlarda, qurbonlik qilishda kiyildi.

Toganing quyidagi turlari mavjud boʻlgan: *Toga praetexta* — yosh erkin rimlikning togasi (voyaga yetishdan oldin), keng binafsha rangli chiziqlari boʻlgan. Bunday togʻani faqat sudyalar va ruhoniylar kiyishgan. *Toga virilis* — bu fuqarolik jamiyatiga qoʻshilish sharafiga ziyofatda yosh rimliklar tomonidan kiyiladigan toga. *Toga pura* — har kungi toʻgʻa, ogʻir oq jundan qilingan, rangli bezaksiz. *Toga candida* — rasmiy lavozimga daʼvogar bu maxsus oqartirilgan toga kiygan. *Toga pulla* — bu togani (kulrang yoki qora) motamchilar kiygan. *Toga picta yoki toga palmata* — zafar qozonganlarning binafsha rangli togasi; unda Rim tarixiga oid manzaralar tilla bilan tikilgan. *Trabea* — binafsha rangli gorizontal chiziqlar bilan bezatilgan toga. *Toga puza* — imperator toga. Unda bosh orqa tomonni diagonal ravishda kesib oʻtgan draperyning bir xil qismi bilan qoplangan.

#### Tunika

Tunika jun yoki zigʻirdan qilingan. Aksariyat rimliklar kechayu kunduz tunika kiyib yurishgan. Erkaklar uchun tunika tizzagacha yetib borardi (belida belbogʻli edi), kaltaroq tunikalarni askarlar va sayohatchilar, ayollar uchun esa toʻpiqlarigacha kiyishgan. Uzun yengli tunikalar ayollar uchun moʻljallangan edi (lotincha: *tunicae manicatae*).

Boy rimliklar oq tunikani afzal koʻrdilar; dehqonlar, hunarmandlar va qullar toʻq rangli tunika kiyishgan. Senatorlar va otliqlar binafsha rangli vertikal chiziqli tunika kiyishgan (lotincha: *clavi*). Chavandozlar: 1-2 tor binafsha vertikal chiziqlari bor tunika kiygan (lotincha: *clavus angustus*); senatorlarning tunikasi odatdagi tunikadan uzunroq, 1 yoki 2 ta kengroq chiziqlarga ega edi (lotincha: *latus clavus*), taxminan 10 sm kengligida va kamarli boʻlmagan. Gʻolib maxsus tunika kiygan: u oltin palma novdalari bilan bezatilgan, Kapitolin Yupiter ibodatxonasida saqlangan, maʼbad inventariga kiritilgan va faqat gʻalaba kuni chiqarilgan. Suetoniusning aytishicha, imperator Avgust qishda yana toʻrtta koʻylagi, jun toʻni va pastki koʻylagi ustidan qalin toga kiygan. Bitta tunikada faqat Rimning ishchi va kambagʻal aholisi Rim koʻchalarida yurishgan.

#### Stola

**Stola** (lotincha: *stola*) kalta yengli ayollar tunikasining maxsus shakli edi (tunika yengsiz boʻlsa, stola uzun yengli boʻlishi kerak edi; yengsiz stola uzun yengli tunikaga tayangan), keng va koʻp burmali, toʻpiqqacha yetgan; pastki qismida binafsha lenta yoki frill tikilgan boʻlishi kerak (lotincha: *instita*). Stolaning belida kamar bogʻlangan. Bunday kiyimlarni yuqori jamiyatdagi matronalar kiyishgan va na ozod ayollar, na fohishalar, na qullar ularni kiyishga jurʼat eta olmaganlar. Seneka stola yorqin yoki rangli boʻlmasligi kerak deb hisoblardi: „matronlar buzuq ayollar kiygan rangdagi matolarni kiymasliklari kerak".

### Maxsus holatlar uchun kiyimlar va zargarlik buyumlari

I asrda **kechki ovqat** uchun maxsus, qulayroq kiyimlarga (synthesis) koʻp rangli yorqin plashlar toʻplamiga oʻtish odat tusiga kirdi yoki bir xil tunika, baʼzan tushlik paytida bir necha marta oʻzgartirildi.

Hashamatga qarshi qonunlarga qaramay (193 Millodan avvalgi yilda Lex Oppia) barcha qatlamlardagi Rim xonimlari ixtiyoriy ravishda zargarlik buyumlarini kiyishgan. Boy zargarlik buyumlari ayolning (va uning erining) jamiyatdagi mavqeini koʻrsatgan.

Ayollar diadem, halqalardan foydalanganlar (lotincha: *anuli*), sochlar oltin lentalar bilan bezatilgan (lotincha: *vittae*), sirgʻalar (lotincha: *inaures*), bilaguzuklar (lotincha: *armillae*), shu jumladan, yelkada kiyiladiganlar (lotincha: *spintera*) va marjonlarni (lotincha: *monilia*) taqishgan. Broshlar kiyim uchun mahkamlagich sifatida ishlatilgan va bir vaqtning oʻzida bezak sifatida xizmat qilgan.

Villla Del Kazaledagi Freska
Zargarlik buyumlarini tayyorlash uchun asosiy materiallar oltin va kumush edi; koʻpincha bezaklar ham bronza va shishadan yasalgan. Qimmatbaho toshlar zargarlik buyumlarida ham ishlatilgan: zumradlar, koʻk safirlar, qizil granatalar, opallar, juda kamdan-kam hollarda — olmoslardan foydalanilgan. Imperator Avgust davridan beri marvaridlar juda mashhur boʻldi (lotincha: *margaritae*), Sharqdan koʻp miqdorda olib kelingan; marvarid boʻyinbogʻi har bir ozmi-koʻp badavlat ayolning orzusi edi. Kamtarona ayollar agat, kehribar, marjon yoki reaktivdan yasalgan zargarlik buyumlarini, quyi tabaqadagi ayollar va qullar taqlid qimmatbaho toshlar (masalan, zumrad) yoki arzon rangli shishadan yasalgan zargarlik buyumlarini taqqan.

**Toʻy** arafasida kelin qizil sharf bilan bogʻlangan va jun belbogʻli uzun, tekis oq tunika kiygan (lotincha: *tunica recta*) toʻy kuni uchun ham moʻljallangan qoʻy junidan qilingan kamar bilan bogʻlangan (lotincha: *cingillum*). Kelinning toʻy libosi uzun koʻylak edi — palla (lotincha: *palla gelbeatica*), yorqin qizil, tunikada kiyiladi. Boshiga olovli, sariq-qizil rangli parda tashlangan (lotincha: *flammeum*), poyabzal flammeum bilan bir xil rangda boʻlishi kerak edi. Kuyov uchun maxsus kiyim haqida hech qanday maʼlumot yoʻq.

### Aholining turli qatlamlarining kiyimlari

Qullarning kiyimlari tirsagigacha Yetib bormaydigan kalta yengli tunika va qalin plashdan iborat edi (lotincha: *sagum*). Sagum ham Rim askarlarining plashi edi. Bu qalin qoʻpol jun matoning toʻrtburchak boʻlagi boʻlib, u orqa tomondan tashlangan va oʻng yelkada yoki old tomondan tomoq ostidagi fibula bilan bogʻlangan va makedoniyalik xlamisini eslatgan.

Rimliklarning shimlari yoʻq edi: ular varvarlar kiyimi deb hisoblangan; IV asr imperatorlari Rimda ularni kiyishni taqiqlagan. Biroq shimolda, masalan, Germaniyada ularni kiyish kerak edi. Shunday qilib, Trayan ustunida askarlar oyoqni oʻrab, tizzadan pastga tushadigan kalta shimlarda tasvirlangan.

### Matolar

Qoʻy juni kiyim uchun asosiy material edi: undan tunikalar, togalar va plashlar toʻqilgan. Apuliya, Kalabriya junlari va ayniqsa Tarentumning yumshoq junlari eng qimmatli edi. Uylarni yomon ob-havodan himoya qilish uchun sharflar, toʻnlar, sumkalar, ayvonlar, echkining qoʻpol junidan choyshablar, harbiy maqsadlarda esa yongʻin va oʻqlardan himoya qilish uchun qoplamalar toʻqilgan.

Zigʻir, asosan, yomgʻir va quyoshdan himoya qilish uchun amfiteatr va teatrlar ustiga choʻzilgan yelkanlar, ayvonlar uchun ishlatilgan.

 toga picta tasviri
Hashamatning tarqalishi bilan nozik ipak matolar ishlatila boshlandi. Rimliklar birinchi navbatda yovvoyi ipak qurti — bombyx beradigan „yovvoyi ipak" bilan tanishdilar. Bunday kiyimlar miloddan avvalgi I asr oxirida Rimda paydo boʻlgan va uning modasi 100 yildan ortiq davom etmagan. Xitoy ipaklari dastlab iplar va xom ipak shaklida olib kelingan, tayyor gazlama ham yechilgan, boʻyalgan va zigʻir yoki paxta bilan aralashtirib, yengil yarim ipak matolarga aylantirilgan. Bunday ochiq rangli shaffof matolar milodiy I asrda kiyilgan. Faqat keyinroq, Sharq bilan savdo-sotiqning rivojlanishi bilan faqat ipakdan toʻqilgan matolar paydo boʻldi. Sof ipak faqat eramizning III asridan boshlab boy qatlamlarda keng tarqalgan.

### Ranglar

 Pompeydagi devor rasmlari. Ayol yelkasida fibula bilan mahkamlangan koʻk stola kiyingan.
Ranglar odatda „erkak" va „ayol" ga boʻlingan. Jigarrang, sariq, toʻq sariq va yashil ranglar ayollar uchun eng mos deb hisoblangan; aksincha, agar erkak toʻq sariq yoki yashil rangda kiyingan boʻlsa, bu uning atrofidagilarga uni gomoseksual moyillikdan shubha qilishiga sabab boʻlgan.

Oyoq kiyimlari
--------------

Poyafzallar sandallar, (lotincha: *soleae, sandalia*), etiklar (lotincha: *calcei*) va botinkalar (lotincha: *caligae*) boʻlgan.

Erkaklar asosan tabiiy teridan tikilgan poyabzal kiyishgan, ayollar tuflisi shakli jihatidan bir-biridan unchalik farq qilmagan, lekin turli rangdagi va yumshoqroq charmdan qilingan. Boy ayollar marvarid, oltin va qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan poyabzal kiyishgan.

* CameoCameo
* Semiradskiy, G. I. Yosh Rim ayolining portretiSemiradskiy, G. I. *Yosh Rim ayolining portreti*
* Rim bezaklariRim bezaklari
* Imperator Gonorius tasvirlangan medalyonImperator Gonorius tasvirlangan medalyon
* MarjonMarjon
* Murakkab dizayndagi oltin fibulaMurakkab dizayndagi oltin fibula

Manbalar
--------

1. ↑  Gell. VII 12, 4; Sen. ep. 114, 21
2. ↑  Aen. I. 282
3. ↑  Plin. ep IV, 14,3
4. ↑  Suet. Claud. 15, 13
5. ↑  Iuv. III. 171
6. ↑  IV. 66. 3—4
7. ↑  Suet. Aug. 40. 5
8. ↑  Mart III 29, 3; Juv XI 203
9. ↑  Cod. Theod. XIV 10, 1
10. ↑  Weeber, Karl-Wilhelm*. Alltag im Alten Rom: ein Lexikon*, Zürich, 1997. ISBN 3-7608-1140-X.
11. ↑  Gell. VI 12, Cic. Cat II 22
12. ↑  Quint. XI 3, 138; Varro LLIX, 79
13. ↑  Aug. 82. 1
14. ↑  Мерцалова 1993. sfn error: no target: CITEREFМерцалова1993 (help)
15. ↑  Nekotorie avtori schitayut, chto instita predstavlyala soboy ne oborku, a, skoree, samostoyatelnuyu chast odejdi — nechto vrode yubki, kotoruyu nadevali poverx stoli tak, chtobi ona doxodila do zemli.
16. ↑  Sen. nat. quaest. VII. 31
17. ↑  Dig. 34 tit. 3 s38
18. ↑  „Roman clothing" (en). Qaraldi: 7-noyabr 2009-yil.
19. ↑  Liv. XXXIV 1
20. ↑  Hor. epist. I 17, 56
21. ↑  Plin. NH XXXIII 40
22. ↑

Adabiyotlar
-----------

* Marquardt, Joachim*. Handbuch der römischen Alterthümer, Teil 2*, Leipzig.
* Weeber, Karl-Wilhelm*. Alltag im Alten Rom: ein Lexikon*, Zürich, 1997. ISBN 3-7608-1140-X.
* *Janet Stephens.* „Воссоздание древнеримских причесок" (en).