Janubiy Xitoy dengizidagi hududiy da'volar
 Janubiy Xitoy dengizi da'volari va kelishuvlari
 Spratli orollaridagi turli milliy postlar xaritasi
**Janubiy Xitoy dengizidagi hududiy nizolar** bir necha suveren davlatlar, xususan Bruney, Xitoy Xalq Respublikasi (XXR), Tayvan (Xitoy Respublikasi/ROC), Indoneziya, Malayziya, Vietnam, Filippin va boshqa davlatlar tomonidan mintaqadagi orol va dengiz da'volarini o'z ichiga oladi. .

Bahslar orollar, riflar va Janubiy Xitoy dengizining boshqa xususiyatlari, jumladan Spratli orollari, Parasel orollari, Skarboro Rifi va Tonkin ko'rfazidagi turli chegaralarni o'z ichiga oladi. Ba'zilari geografik jihatdan Janubiy Xitoy dengizining bir qismi deb hisoblaydigan Indoneziyaning Natuna orollari yaqinidagi suvlar ham bahsli. Dengizdagi kelishmovchiliklar Sharqiy Xitoy dengizida joylashgan Senkaku orollari va Sokotra qoyasi misolida bo'lgani kabi Janubiy Xitoy dengizidan tashqariga ham tarqaladi. 

Har yili Janubiy Xitoy dengizi orqali 3,37 trillion AQSH dollariga teng global savdo oʻtadi , bu global dengiz savdosining uchdan bir qismini tashkil qiladi.  Xitoyning energiya importining 80 foizi va Xitoyning umumiy savdosining 39,5 foizi Janubiy Xitoy dengizi orqali o'tadi.  Da'vogar davlatlar baliq ovlash zaxiralariga bo'lgan huquqlarni saqlab qolish, Janubiy Xitoy dengizining turli qismlarining dengiz tubida xom neft va tabiiy gazni qidirish va potentsial foydalanishdan, shuningdek, muhim yuk tashish yo'llarini strategik nazorat qilishdan manfaatdor. Dengiz xavfsizligi ham muammo hisoblanadi, chunki davom etayotgan kelishmovchiliklar yuk tashish uchun qiyinchiliklar tug'diradi. 

1932 yilda Fransiya rasmiy ravishda Parasel va Spratli orollariga da'vo qildi. Xitoy ham, Yaponiya ham norozilik bildirishdi. 1933-yil 6-aprelda Fransiya Spratli orollarini bosib oldi, ularning anneksiya qilinganligini e’lon qildi va ularni rasman Fransuz Hindixitoyi tarkibiga kiritdi. 

2013 yilda XXR Spratli orollari va Parasel orollari mintaqasida orollar qurishni boshladi.  Reuters ma'lumotlariga ko'ra, Janubiy Xitoy dengizida, birinchi navbatda, Vyetnam va Filippin tomonidan orol qurilishi o'nlab yillar davomida kichik miqyosda davom etmoqda; Xitoy orol qurish o'yiniga kechikib kelgan bo'lsa-da, uning sa'y-harakatlari misli ko'rilmagan miqyosda bo'ldi, chunki u 2014 yildan 2016 yilgacha boshqa barcha xalqlar tarix davomida qurgan orollardan ko'ra ko'proq yangi orol qurdi va 2016 yildan boshlab o'z orollaridan biriga harbiy texnikani joylashtirdi. 2019-yilgi Amerika Ovozidagi Xitoy va Vyetnamning Janubiy Xitoy dengizida orol qurish kompaniyasini taqqoslagan maqolasida xuddi shunday xabar berilganki, Vyetnam Xitoydan farqli o'laroq, xalqaro miqyosda juda kam tanqidga uchragan va hatto qo'llab-quvvatlangani sabab uning orol qurish loyihasining tabiati tezlikning pastligi va keng tarqalgan mudofaa qobiliyatidir. 

Xitoyning Janubiy Xitoy dengizidagi xatti-harakatlari uning strategiyalarining bir qismi sifatida tasvirlangan  va 2015 yildan beri Amerika Qo'shma Shtatlari va Fransiya va Buyuk Britaniya kabi boshqa davlatlar erkinlikni o'tkazdi.  2016 yil iyul oyida Birlashgan Millatlar Tashkilotining Dengiz huquqi to'g'risidagi konvensiyasining (BMTKHK) VII ilovasiga muvofiq tuzilgan arbitraj sudi XXRning *Filippinga qarshi dengiz da'volariga qarshi qaror chiqardi.* Tribunal orollarning egaligi to'g'risida qaror chiqarmadi yoki dengiz chegaralarini belgilamadi.  Xitoy Xalq Respublikasi ham, Tayvan ham sudni tan olmasligini ma’lum qildi va masalani boshqa da’vogarlar bilan ikki tomonlama muzokaralar yo‘li bilan hal qilish kerakligini ta’kidladi.  2022 yil yanvar oyida AQSh Davlat departamenti Xitoyning Janubiy Xitoy dengizidagi da'volarini "noqonuniy" deb atadi.

Janubiy Xitoy dengizi mintaqasidagi nizolar
-------------------------------------------

Bahslar dengiz chegaralari va orollarni o'z ichiga oladi.  Bir nechta nizolar mavjud, ularning har biri turli mamlakatlarni o'z ichiga oladi:

1. Xitoy Respublikasi (1912–1949), keyinchalik Xitoy Xalq Respublikasi (XXR) tomonidan daʼvo qilingan toʻqqiz chiziqli hudud Janubiy Xitoy dengizining katta qismini qamrab oladi va Bruney, Filippin, Tayvan va Vyetnam, Indoneziya, Malayziyaning eksklyuziv iqtisodiy zonasi daʼvolari bilan mos tushadi.
2. XXR, Tayvan va Vyetnam oʻrtasidagi Vyetnam qirgʻoqlari boʻylab dengiz chegarasi.
3. XXR, Malayziya, Bruney, Filippin va Tayvan o'rtasidagi Borneo shimolidagi dengiz chegarasi.
4. Janubiy Xitoy dengizidagi orollar, riflar, qirg'oqlar va qirg'oqlar, shu jumladan Parasel orollari, Pratas oroli va Vereker banklari, Makklesfild banki, Skarboro Rifi va XXR, Tayvan va Vyetnam o'rtasidagi Spratli orollari va hududning bir qismi ham bahslashdi.
5. XXR, Indoneziya, Tayvan  va Vyetnam oʻrtasidagi Natuna orollaridan shimoldagi suvlarda dengiz chegarasi.
6. XXR, Filippin va Tayvan oʻrtasidagi Palavan va Luzon qirgʻoqlaridagi dengiz chegarasi.
7. Dengiz chegarasi, quruqlik hududi va Sabah orollari, jumladan, Indoneziya, Malayziya va Filippin o'rtasidagi Ambalat .
8. Dengiz chegarasi va Luzon boʻgʻozidagi XXR, Filippin va Tayvan oʻrtasidagi orollar.

### 2011 yilgi shartnoma

2011-yil 20-iyulda XXR, Bruney, Malayziya, Filippin, Tayvan va Vyetnam kelishmovchiliklarni hal qilishga yordam beradigan DOC (Janubiy Xitoy dengizidagi tomonlarning xulq-atvori deklaratsiyasi)ni amalga oshirish bo‘yicha bir qator dastlabki ko‘rsatmalarni kelishib oldilar.  Ushbu ko'rsatmalar to'plami Xitoy va ASEANga a'zo davlatlar o'rtasida 2002 yilda DOC deb ataladigan oldingi kelishuvga asoslanadi. 

Shartnomani XXR tashqi ishlar vaziri yordamchisi Lyu Chjenmin "Xitoy va ASEAN davlatlari hamkorligi uchun muhim bosqich hujjati" deb taʼrifladi.  Dastlabki loyihalarning ba'zilarida "dengiz atrof-muhitini muhofaza qilish, ilmiy tadqiqotlar, navigatsiya va aloqa xavfsizligi, qidiruv va qutqaruv va transmilliy jinoyatlarga qarshi kurashish" kabi jihatlar e'tirof etilgan, garchi neft va tabiiy gazni burg'ulash masalasi hal etilmagan bo'lsa ham. "Janubiy Xitoy dengizidagi (DOC) tomonlarning xulq-atvori to'g'risidagi deklaratsiya ruhidan kelib chiqqan holda, Xitoy va ASEAN davlatlari Janubiy Xitoy dengizida xulq-atvor kodeksi (COC) bo'yicha maslahatlashuvlarni faol ravishda ilgari surdilar" 

### Xitoy Hindistonning harbiy mavjudligi va neft qidiruviga qarshi

2011-yilning 22-iyulida Vyetnamda do‘stona tashrif bilan bo‘lgan Hindistonning INS Airavat amfibiya hujum kemasi bilan bahsli Janubiy Xitoy dengizidagi Vyetnam qirg‘oqlaridan 45 dengiz milya uzoqlikda o‘zini PLA Harbiy-dengiz kuchlari deb tanishtirgan tomon aloqaga chiqqani va kema XXR suvlariga kirayotgan edi.  Hindiston Harbiy-dengiz kuchlari vakilining tushuntirishicha, hech qanday kema yoki samolyot ko‘rinmagani uchun INS Airavat rejalashtirilganidek o‘zining keyingi safarini davom ettirdi. Hindiston harbiy-dengiz kuchlari yana aniqlik kiritdi: "Bu yerda INS Airavat bilan hech qanday qarama-qarshilik bo‘lmagan. Hindiston xalqaro suvlarda, jumladan, Janubiy Xitoy dengizida navigatsiya erkinligini va xalqaro huquqning qabul qilingan tamoyillariga muvofiq o‘tish huquqini qo‘llab-quvvatlaydi. Bu tamoyillar hamma tomonidan hurmat qilinishi kerak"  .

2011-yil sentabrida XXR va Vyetnam Janubiy Xitoy dengizi bo‘yicha kelishmovchilikni cheklash bo‘yicha kelishuv imzolaganidan ko‘p o‘tmay, Hindistonning neft va tabiiy gaz korporatsiyasi (ONGC) xorijdagi investitsiya bo‘limi ONGC Videsh Limited kompaniyasi PetroVietnam bilan neft sohasida uzoq muddatli hamkorlikni rivojlantirish bo'yicha uch yillik shartnoma imzoladi va u Vyetnamning Janubiy Xitoy dengizidagi ma'lum bloklarda qidiruv ishlarini olib borish taklifini qabul qildi. Biroq, Hindiston va Vyetnam o'rtasidagi ushbu kelishuv XXR tomonidan hujumlarga sabab bo'ldi Bunga javoban XXR Tashqi ishlar vazirligi matbuot kotibi Jiang Yu Hindiston nomini tilga olmay shunday dedi:

> "Neft va gazni qidirish faoliyatiga kelsak, bizning izchil pozitsiyamiz shundan iboratki, biz har qanday davlatning Xitoy yurisdiktsiyasi ostidagi suvlarda neft va gazni qidirish va rivojlantirish faoliyati bilan shug'ullanishiga qarshimiz. Umid qilamizki, xorijiy davlatlar Janubiy Xitoy dengizi bahsiga aralashmaydilar"  .
> 
> 

Hindiston tashqi ishlar vazirligi vakili javob berdi: "Xitoylar xavotirda edi, lekin biz Vyetnam rasmiylari aytganidek ketyapmiz va buni xitoyliklarga yetkazdik".  Hind-Vetnam kelishuvini Xitoy davlat gazetasi *Global Times* ham qoraladi. 

### Xitoyning Janubiy Xitoy dengizidagi siyosati

Xabar qilinishicha, 2010 yil bahorida XXR rasmiylari AQSh rasmiylariga Janubiy Xitoy dengizi "muzokaralar olib borilmaydigan asosiy manfaatlar hududi" va milliy kun tartibida Tayvan va Tibet bilan teng ekanligini bildirgan. Biroq, Pekin 2011-yilda bu bayonotdan qaytgan ko'rinadi 

2011-yil oktabr oyida XXRning *Global Times* gazetasi Janubiy Xitoy dengizidagi hududiy nizolarni "Tinchlik bilan yondashishni o‘z-o‘zidan qabul qilmang" shiori ostida tahrir qildi. Maqolada o'sha yil boshida Filippin va Janubiy Koreyaning mintaqada XXR baliq ovlash qayiqlarini hibsga olishi bilan bog'liq voqealarga ishora qilingan. "Agar bu davlatlar Xitoy bilan munosabatlarini oʻzgartirishni istamasalar, ular koʻp sadolariga tayyorgarlik koʻrishlari kerak boʻladi. Biz bunga tayyor bo‘lishimiz kerak, chunki bu dengizdagi kelishmovchiliklarni hal qilishning yagona yo‘li bo‘lishi mumkin" . Bu rasmiy siyosatni aks ettiradimi yoki yo'qmi degan savollarga javob berar ekan, Xitoy Tashqi ishlar vazirligi vakili mamlakat "dengiz mojarosini tinch yo'l bilan hal qilish" majburiyatini bildirdi. 

  

2013 yildan 2018 yil boshigacha Xitoy Janubiy Xitoy dengizida melioratsiya ishlarini olib bordi. Orollarning qurilishi tugallandi. Meydzi rifi, Jubi rifi va Yongshu rifining uchta orol aeroporti qurib bitkazildi. 

2019-yil avgust oyida Xitoyning oliy rahbari Si Szinpin Filippin prezidenti Rodrigo Dutertega Xitoy arbitraj qarorini tan olmasligini va unga rioya qilmasligini aytdi. Bu Dutertening Pekinga tashrifi chog‘ida, ikki yetakchi o‘rtasidagi muzokaralar chog‘ida yuz berdi.  Pekinning bunday pozitsiyasi 2019 yil iyul oyida Xitoyning qurolli kuchi haqida batafsil ma'lumot beruvchi va Janubiy Xitoy dengizida joylashtirish haqida bir necha bor eslatib o'tilgan "Yangi davrda Xitoyning milliy mudofaasi" nomli Xitoy Oq kitobining nashriga mos keladi.  2020-yil 22-sentyabr kuni Filippin Prezidenti Rodrigo Duterte BMT Bosh Assambleyasining 75-sessiyasi ochilishida soʻzlagan nutqida Xitoyning bahsli suvlarga boʻlgan daʼvolarining aksariyatini rad etgan Gaaga qarorini yana bir bor tasdiqladi va "Mukofot endi xalqaro huquq, murosaga kelishdan tashqari va o'tgan hukumatlarning susaytirishi, kamaytirishi yoki tark etishi mumkin emas". 

### Neft va gazni rivojlantirish

Bu hudud neft va tabiiy gaz konlariga boy ekanligi aytiladi; ammo, taxminlar juda xilma-xildir. Xitoy Geologik resurslar va konchilik vazirligi Janubiy Xitoy dengizida 17,7milliard barrel xom neft bo'lishi mumkinligini taxmin qildi  bu neftga boy Quvayt mamlakatiga nisbatan 13 milliard barrel ko'proq. XXR vazirligi e'lon qilganidan keyingi yillarda Janubiy Xitoy dengizi orollariga nisbatan da'volar kuchaydi. Biroq, boshqa manbalarning ta'kidlashicha, Janubiy Xitoy dengizidagi tasdiqlangan neft zaxiralari atigi 7,5 milliard barrel yoki taxminan 1,1 milliard barrel bo'lishi mumkin.  AQSh Energetika Axborot Boshqarmasining (EIA) Janubiy Xitoy dengizi mintaqasi profiliga ko'ra, AQSh Geologiya xizmatining hisob-kitoblariga ko'ra, mintaqaning aniqlangan va ochilmagan neft zaxiralari 11milliard barrelni tashkil etadi, XXRda farqli o'laroq ko'rsatkich 125milliard barrel.  Xuddi shu EIA hisoboti, shuningdek, 190 trillion kub futdan 500 rillion kub futgacha tabiiy gaz resurslarini baholashning turli xilligiga ishora qiladi.

Davlatga qarashli China Offshore Exploration Corp. 200 milliard RMB (30 milliard AQSh dollari) sarflash rejalashtirilgan kelgusi 20 yil ichida mintaqada neft qazib olish, kelgusi besh yil ichida 2000 metr chuqurlikda yiliga 25 million tonna xom neft va tabiiy gaz qazib olish rejalashtirilgan. 

Neft va gazga boy Janubiy Xitoy dengizidagi raqobatbardosh da'volar ushbu resurslarni o'zlashtirish va ulardan foydalanishni to'xtatdi. Bundan chiqish uchun Filippin va Xitoy 2018 yil noyabr oyida neft va gazni rivojlantirish bo‘yicha hamkorlik to‘g‘risidagi o‘zaro anglashuv memorandumiga kelishib oldilar, bunda shartnoma asosida aktivlarga egalik emas, balki birgalikda foydalanish nazarda tutiladi. O'tmishda Xitoyning tajovuzkor dengiz patrullari Manilani Reed banki kabi bahsli suvlarda gaz konlarini o'rganishdan to'xtatdi, shuning uchun bunday kelishuv da'vogar davlatlarga dengiz hududida tabiiy gazni birgalikda ishlab chiqishga imkon berishi mumkin. Qo'shma kelishuvlar mexanizmi yangi emas, Malayziya va Vyetnam 1992 yilda xuddi shunday mexanizmni yaratgan, Malayziya va Tailand esa 1979 va 1990 yillarda gazga boy bahsli suvlarni o'zlashtirish bo'yicha o'zaro kelishuvlarga erishgan. 

#### Filippin

Filippin 1970 yilda Palavaning g'arbiy qismidagi neftni qidirishni boshladi. Mintaqada qidiruv ishlari Reed Bank /Tablemountda boshlandi. 1976 yilda quduq burg'ilash natijasida gaz topilgan.  Biroq, XXRning shikoyatlari qidiruvni to'xtatdi.  1984 yil 27 martda Filippinning birinchi neft kompaniyasi Janubiy Xitoy dengizi va Sulu dengizi bilan chegaradosh orol provinsiyasi Palavan yaqinida neft konini topdi.  Ushbu neft konlari Filippindagi yillik neft iste'molining 15 foizini ta'minlaydi. 

#### Vyetnam

Vyetnam va Yaponiya 1978 yil boshida Janubiy Xitoy dengizida neft qazib olish bo'yicha kelishuvga erishgan edi.  2012 yilga kelib Vyetnam turli xorijiy kompaniyalar bilan neft va gazni qidirish va qazib olish bo'yicha 60 ga yaqin shartnomalar tuzdi.  1986 yilda Janubiy Xitoy dengizidagi "Oq yo'lbars" neft koni ishga tushdi, yiliga 2000 tonnadan ortiq xom neft qazib olinadi, undan keyin "Ayiq" va "Ajdaho" neft konlari.  2011-yilda dengizda olib borilgan qidiruv ishlari Vyetnamning tasdiqlangan neft zaxiralarini Osiyo-Tinch okeani mintaqasida uchinchi o'ringa ko'tardi.  Biroq, mamlakat neft mahsulotlarini sof import qiluvchi hisoblanadi.  2009 yilda neft Vyetnam hukumati daromadining 14 foizini tashkil etdi, bu 2004 yildagi 24 foizdan kam 

2017-yilda Xitoy bosimidan so‘ng Vetnam hukumati Ispaniyaning Repsol kompaniyasiga bahsli hududda burg‘ulashni to‘xtatishni buyurdi.  Yaponiyaning Inpex va Petrovietnam qoʻshma korxonasi bahsli hududda burgʻulash ishlarini 2021-yilda boshlashni rejalashtirmoqda 

#### Xitoy

Xitoyning Janubiy Xitoy dengizida mustaqil ravishda ishlab chiqilgan va qurilgan birinchi neft burg'ulash platformasi *Ocean Oil 981* ( 海洋石油981 hisoblanadi. ). Asosiy aksiyadorlar JP Morgan Chase & Co. (19%), Commonwealth Bank of Australia (14%), T. Rowe Price Associates, Inc. va filiallari (6%) va BlackRock, Inc. (5%).  U 2012-yil 9-mayda Janubiy Xitoy dengizida 320 kilometr (200 mi) ishlay boshlagan. Gonkongdan janubi-sharqda, 1500 chuqurlikdava 160 kishi ishlaydi. 2014-yil 2-may kuni platforma Parasel orollari yaqiniga koʻchirildi  Vyetnam bu harakat ularning hududiy daʼvolarini buzganligini taʼkidladi.  Xitoy rasmiylari bu hudud Xitoy bosib olgan va harbiy nazorat ostida bo'lgan Parasel orollari atrofidagi suvlarda joylashganligini ta'kidlab, bu qonuniy ekanini aytdi. 

### Avstraliya

 Malayziya, Singapur, Britaniya, Avstraliya va Yangi Zelandiya harbiy-dengiz kuchlarining kemalari Bersama Lima mashg‘ulotlarida, 2018-yilda Janubiy Xitoy dengizida
2020-yil 25-iyulda Avstraliya Xitoyning Janubiy Xitoy dengiziga boʻlgan daʼvolarini rad etdi va Birlashgan Millatlar Tashkilotiga bayonot berdi, unda "Avstraliya ichki suvlar, hududiy dengizlar, eksklyuziv iqtisodiy zonalar va kontinental shelfga boʻlgan har qanday daʼvolarni bunday asoslar asosida rad etadi" va u yerda To'rt Sha arxipelaglari, Parasel va Spratli orollari yoki suv oqimi past bo'lgan dengiz zonalari atrofida to'qqiz chiziqli chiziq chizish uchun "hech qanday qonuniy asos" emas. Ular da'vogarlarni nizolarni tinch yo'l bilan hal qilishga undaydilar. 

### Kambodja

Kambodja ASEAN yig'ilishlaridagi bahsli masala bo'yicha Xitoyni qo'llab-quvvatlab, ASEANning yagona harakatlari bo'yicha konsensusga yo'l qo'ymadi.  Vyetnamning ilgari Kambodja yerlarini bosib olishi, Vetnamliklarga imtiyozli maqom berish va fransuz mustamlakachilik davrida Kambodjadagi Vyetnamlik ko'chmanchilarni rag'batlantirish va Qizil Kxmerlar hokimiyatdan ag'darilganidan keyin Kambodjani ishg'ol qilish tufayli Vyetnamga qarshi kayfiyat paydo bo'ldi. Kambodjadagi etnik Vyetnamlarga qarshi va Vyetnamga qarshi va o'z navbatida Kambodja hukumati va Kambodja muxolifati o'rtasida, jumladan, Janubiy Xitoy dengizida Xitoy tarafdori kayfiyatiga olib keldi. 

### Hindiston

Hindistonning aytishicha, Janubiy Xitoy dengizi "global umumiy mulkning bir qismidir va Hindiston mintaqada tinchlik va barqarorlikdan doimiy manfaatdor. Biz xalqaro huquqqa, xususan, UNCLOSga muvofiq ushbu xalqaro suv yo'llarida navigatsiya va havoda parvoz qilish erkinligi hamda to'siqsiz qonuniy tijorat tarafdorimiz." Bu asosan AQSh pozitsiyasini qo'llab-quvvatlash sifatida ko'rildi. 

### Indoneziya

 Indoneziya Harbiy-havo kuchlarining F-16 Fighting Falcon samolyoti Riau orollari, Natuna orollari sohilidagi bahsli hududda Xitoy harbiy-dengiz kuchlarining 903-toifa to'ldiruvchi kemasi ustida uchib o'tdi.
Janubiy Xitoy dengizi mojarosining boshidan beri Indoneziya Janubiy Xitoy dengizi bahsida da'vogar bo'lmagan davlat sifatida bir necha bor o'z pozitsiyasini tasdiqladi  va ko'pincha o'zini "halol broker" sifatida ko'rsatdi.  Biroq, Xitoyning bir tomonlama da'vo qilingan to'qqiz chiziqli chizig'ining bir qismi Indoneziyaning Natuna orollari yaqinidagi eksklyuziv iqtisodiy zonasiga to'g'ri keladi. Xitoy Indoneziyaning Natuna orollari ustidan suverenitetini tan olgan boʻlsa-da,  XXR Natuna orollari atrofidagi suvlar Xitoyning "anʼanaviy baliq ovlash maydonlari" ekanligini taʼkidladi. Indoneziya tezda Xitoyning da'vosini rad etdi va Xitoyning Natuna orollarining bir qismiga nisbatan to'qqiz chiziqli da'vosi qonuniy asosga ega emasligini ta'kidladi.  2015-yil noyabr oyida Indoneziya xavfsizlik boshlig‘i Luxut Pandjaitan Indoneziya Xitoyni xalqaro sudga berishi mumkinligini aytdi.  Indoneziya Doimiy Arbitraj sudiga Filippinga qarshi ish bo'yicha Xitoyning da'vosi bo'yicha izoh berdi. 

Xitoy baliq ovlash kemalari - ko'pincha Xitoy qirg'oq qo'riqlash kemalari hamrohligida - Natuna orollari yaqinida Indoneziya suvlarini buzganliklari haqida bir necha bor xabar berilgan. Masalan, 2016-yil 19-mart kuni Indoneziya rasmiylari Indoneziya suvlarida noqonuniy baliq ovlashda ayblangan xitoylik kemasini qo‘lga olishga urinib ko‘rdi va xitoylik ekipajni hibsga oldi. Xabar qilinishicha, Xitoy qirg‘oq qo‘riqlash kemasi ularga qayiqni bandargohga tortib olishiga to‘sqinlik qilgan, u Indoneziya suvlarida troulerni "zarbalagan". "Boshqa narsa sodir bo'lishining oldini olish uchun Indoneziya hukumati Xitoy qayig'ini qo'yib yubordi va keyin sakkiz baliqchi va kapitan bortida Natuna tomon yo'l oldi", dedi Indoneziya Tashqi ishlar vazirligi matbuot kotibi Arrmanatha Nosir. Indoneziyada xitoylik ekipaj hamon hibsda.  2016 yil 21 mart kuni baliqchilik va dengiz ishlari vaziri Susi Pudjiastuti Xitoy elchisi Sia Fengni chaqirib, bu masalani muhokama qildi.  Indoneziya Pekinning sakkiz baliqchini ozod qilish talabiga qaramay, Xitoy trouler ekipajini jinoiy javobgarlikka tortish huquqiga ega ekanini ta'kidlamoqda. Dengiz xavfsizligi bo'yicha hukumat rasmiysi Arif Havas Oegrosenoning aytishicha, Xitoyning "an'anaviy baliq ovlash joylari" haqidagi da'vosi 1982 yil Birlashgan Millatlar Tashkilotining Dengiz huquqi to'g'risidagi konventsiyasiga muvofiq tan olinmagan. Bu voqea xavfsizlik vaziri Luxut Pandjaytanni ko'proq qo'shin va patrul qayiqlarini joylashtirishga va hududdagi Ranay dengiz bazasini mustahkamlashga undadi. 

To‘qnashuvlardan so‘ng, 2016-yil 23-iyun kuni Indoneziya prezidenti Joko Vidodo Indoneziya hokimiyatini namoyish qilish uchun harbiy kemada Natuna orollariga tashrif buyurdi. U Indoneziya Milliy Qurolli Kuchlari (TNI) qo'mondoni va davlat vazirlaridan iborat yuqori darajadagi delegatsiyaga rahbarlik qildi. Xavfsizlik vaziri Luxut Pandjaitanning aytishicha, bu Indoneziya "o'z suverenitetini himoya qilish uchun juda jiddiy harakat qilayotgani" haqida "aniq xabar" yuborish uchun mo'ljallangan. 

2016-yil 12-iyuldagi Doimiy Arbitraj sudining qaroridan so‘ng Indoneziya hududiy nizoda ishtirok etayotgan barcha tomonlarni o‘zini tutib turishga va amaldagi xalqaro qonunlarni hurmat qilishga chaqirdi. 

Indoneziya Xitoyning to'qqiz chiziqli tarixiy da'vosiga qarshi chiqdi, agar tarixiy da'volardan hududiy dengiz da'volarini taqdim etishda foydalanish mumkin bo'lsa, Indoneziya ham Shrivijaya va Majapahit imperiyalarining qadimgi ta'siriga ishora qilib, Janubiy Xitoy dengizidagi tarixiy da'volaridan foydalanishi mumkin.. 

 KRI Sutedi Senoputra 378 (fonda), KRI Tjiptadi 381 (markazda) va KRI Teuku Umar 385 (old fonda). Ushbu kemalar ko'pincha Indoneziya hududi va uning EEZni himoya qilish uchun Natuna Regency'da joylashgan.
Indoneziyaning EEZ 200 dengiz milini (370 km) uning qirg'oqlaridan, bu Natuna atrofida Xitoyning To'qqiz chiziq chizig'i bilan bir oz kesishganligini anglatadi, bu uning Janubiy Xitoy dengizining ko'p qismiga nisbatan keng tarqalgan bahsli da'vosini belgilaydi. 2014–2015 yillarda orollarda TNI mavjudligi kuchaytirildi, bu Indoneziya hukumati har qanday mojaro ehtimolini kamaytirishga umid qildi.  Keyin 2020-yil boshida yana 600 nafar askar joylashtirildi va Indoneziya Harbiy-dengiz kuchlari ko‘magida hududga Indoneziya Harbiy-dengiz kuchlarining sakkizta harbiy kemasi, jumladan Ahmad Yani sinfidagi fregatlar, Bung Tomo sinfidagi korvetlar va Kapitan Pattimura sinfidagi ASW korvetlari yuborildi. Harbiy-dengiz aviatsiyasi CN-235 MPA, Indoneziya havo kuchlari, shuningdek, 4 ta F-16 va Boeing 737-2x9 kuzatuvini yubordi va Xitoy baliq ovlash kemalari Xitoy qirg'oq qo'riqlash xizmati hamrohligida EEZ hududida noqonuniy faoliyatni kuchaytirgandan so'ng, yaqin atrofdagi BAE Hawk samolyotlarini ogohlantirish holatiga qo'ydi. kema. Yaqinda Prezident Joko Vidodoning hududga qilgan tashrifi Indoneziyaning bunday bosqinlarni e'tiborsiz qoldirmaslik qarorini ko'rsatdi. 

### Yaponiya

Yaponiya strategik tashqi yordam orqali "normativ kuch"dan Filippin va Vetnam kabi bahsdagi ba'zi da'vogarlarga "dengizda qonun ustuvorligini "targ'ib qilish uchun mintaqadagi mavjudligini isbotlash uchun foydalangan. 

### Laos

Laos Xitoyning Janubiy Xitoy dengizidagi suverenitet da'volari bo'yicha Doimiy Arbitraj sudining qarorini qabul qilishdan bosh tortib, Xitoyni qo'llab-quvvatladi. 

### Singapur

Singapur Janubiy Xitoy dengizidagi bahsda da'vogar davlat emasligini yana bir bor ta'kidladi va da'vogar davlatlar o'rtasida muloqot uchun konstruktiv vosita bo'lishda neytral rol o'ynashni taklif qildi.  Bosh vazir Li Syan Lun AQShga rasmiy tashrifi chog‘ida barcha davlatlar xalqaro huquq va arbitraj natijalarini hurmat qilishiga umid qilishini aytdi.  Xitoy matbuot kotibi Xua Chunying matbuot anjumanida javob berib, Arbitraj sudining qarori "noqonuniy" va "yaroqsiz" ekanligini va shuning uchun umuman majburiy emasligini aytdi. U Singapurni Xitoy pozitsiyasini hurmat qilishga, xolis bo‘lishga chaqirdi. 

1. ↑  *Keck, Zachary*. „China's Newest Maritime Dispute". *The Diplomat* (20-mart 2014-yil). Qaraldi: 12-fevral 2015-yil.  
  
\**Vaswani, Karishma*. „The sleepy island Indonesia is guarding from China". *BBC* (19-oktabr 2014-yil). Qaraldi: 19-oktabr 2014-yil.  
  
\**R.C. Marshall, Andrew*. „Remote, gas-rich islands on Indonesia's South China Sea frontline". *Reuters* (25-avgust 2014-yil). Qaraldi: 12-fevral 2015-yil.
2. 1 2  „How much trade transits the South China Sea?" (en). *China Power*.  Center for Strategic and International Studies (2-avgust 2017-yil). 8-iyun 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-may 2019-yil.
3. ↑  „Review of Maritime Transport 2018". *United Nations Conference on Trade and Development*. 12-iyun 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-may 2019-yil.
4. ↑  *Maritime Security - A comprehensive Guide for Shipowners, Seafarers and Administrations*. Livingston: Witherby Publishing Group and the International Chamber of Shipping, 2021 — 13 bet. ISBN 9781913997014.
5. ↑  Binoche, Jacques (1990). "La politique extrême-orientale française et les relations franco-japonaises de 1919 à 1939". *Publications de la Société française d'histoire des outre-mers* **10** (1): 263–275. .
6. ↑  „China Island Tracker". *Asia Maritime Transparency Initiative*.  Center for Strategic and International Studies. 4-iyun 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-may 2019-yil.
7. ↑  *Chatterji, SK*. „Wider connotations of Chinese 'salami slicing'". *Asia Times* (22-oktabr 2020-yil). Qaraldi: 25-yanvar 2021-yil.
8. ↑  „China's Expanding Cabbage Strategy". *The Diplomat* (29-oktabr 2014-yil).
9. ↑  *Freund.* „Freedom of Navigation in the South China Sea: A Practical Guide". *Belfer Center for Science and International Affairs, Harvard Kennedy School*. 4-iyun 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-may 2019-yil.
10. ↑  „PCA Press Release: The South China Sea Arbitration (The Republic of the Philippines v. The People's Republic of China) | PCA-CPA". *Permanent Court of Arbitration*. 12-iyul 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-iyul 2016-yil.
11. ↑  *Perlez, Jane*. „Tribunal Rejects Beijing's Claims in South China Sea". *The New York Times* (12-iyul 2016-yil). Qaraldi: 12-iyul 2016-yil.
12. ↑  *David Tweed*. „China's South China Sea Claims Dashed by Hague Court Ruling". *Bloomberg* (12-iyul 2016-yil). Qaraldi: 11-dekabr 2016-yil.
13. ↑  „US report finds Beijing 'unlawfully claims sovereignty' in South China Sea". *Hong Kong Free Press* (13-yanvar 2022-yil).
14. ↑  „An interactive look at claims on the South China Sea". *The Straits Times*. 10-mart 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29-fevral 2016-yil.
15. ↑  *John Pike.* „Natuna Islands". *GlobalSecurity.org*. 15-iyul 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-iyul 2015-yil.
16. ↑  *Randy Mulyanto.* „Vietnamese ships in Indonesian waters show extent of Asean maritime disputes" (en). *South China Morning Post* (2-noyabr 2020-yil).
17. 1 2  *Martina.* „RPT-China, ASEAN set 'guidelines' on sea row, but no deal expected". *Reuters* (20-iyul 2011-yil). 20-iyul 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-iyul 2011-yil.
18. ↑  „Declaration on the Conduct of Parties in the South China Sea". *ASEAN* (4-noyabr 2002-yil). Qaraldi: 12-noyabr 2020-yil.
19. ↑  „China rebukes accusation of militarizing SCS".  NP news 24 (2-avgust 2019-yil). 3-mart 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4-avgust 2019-yil.
20. ↑  *B Raman.* „INS Airavat Incident: What does it Portend?". *South Asia Analysis Group* (2-sentabr 2011-yil). 15-oktabr 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi.
21. ↑
22. 1 2  *B Raman.* „South China Sea: India should avoid rushing in where even US exercises caution". 24-sentabr 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-yanvar 2018-yil.
23. ↑  *Edward Wong*. „China Hedges Over Whether South China Sea Is a 'Core Interest' Worth War". *New York Times* (30-mart 2011-yil). Qaraldi: 1-sentabr 2012-yil.
24. ↑  *Bonnie S. Glaser.* „Armed Clash in the South China Sea". *East Asia*.  Council on Foreign Relations (aprel 2012). — „For example, China may explicitly refer to the South China Sea as a core interest; in 2010 Beijing hinted this was the case but subsequently backed away from the assertion.". 5-sentabr 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 1-sentabr 2012-yil.
25. ↑  *Phil Stewart*. „U.S. sees crisis fears easing over South China Sea". *Reuters* (12-oktabr 2010-yil). Qaraldi: 1-sentabr 2012-yil.
26. ↑  „China paper warns of "sound of cannons" in sea disputes". *Reuters* (25-oktabr 2011-yil).
27. ↑  „China May Resort to Force in Sea Disputes, Global Times Says". *Uyghur American Association* (25-oktabr 2011-yil). — „Foreign Ministry spokeswoman Jiang Yu told reporters today in Beijing that China 'adheres to the strategy of peaceful development. [...] Sowing discord and hostility will only complicate [the issue]'". Qaraldi: 4-sentabr 2019-yil.

[*sayt ishlamaydi*]
28. ↑  „China tests two new airports in disputed South China Sea islands". *The Economic Times*. Qaraldi: 14-yanvar 2021-yil.
29. ↑  „China lands more civilian planes on Fiery Cross reef" (en-GB). *BBC* (7-yanvar 2016-yil). Qaraldi: 14-yanvar 2021-yil.
30. ↑  Beijing tells Duterte it won't honor South China Sea ruling, Associated Press/Navy Times, 1 September 2019
31. ↑  *Cordesman.* „China's New 2019 Defense White Paper: An Open Strategic Challenge to the United States, But One Which Does Not Have to Lead to Conflict".  Center for Strategic & International Studies. 31-iyul 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 18-sentabr 2019-yil.
32. ↑  *Strangio.* „In UN Speech, Duterte Stiffens Philippines' Stance on the South China Sea". *The Diplomat*. 24-sentabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 27-sentabr 2020-yil.
33. ↑  „China's multilateralism and the South China Sea Conflict: Quest for hegemonic stability?". *Thesis for M.S.Sc.*.  National University of Singapore (2006). 28-yanvar 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 11-dekabr 2022-yil.

 quoting Mark. J Valencia, "China and South China Sea Disputes: Claims and Potential Solutions in the South China Sea", Adelphi paper 298, (Oxford University Press, Oxford, 1995)
34. ↑  *John Pike.* „South China Sea Oil and Natural Gas".  globalsecurity.org. 6-oktabr 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4-oktabr 2014-yil.
35. ↑  „South China Sea – Analysis". *U.S. Energy Information Administration* (7-fevral 2013-yil). 24-dekabr 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 11-dekabr 2016-yil.
36. ↑  Trajano, Julius Cesar (March 2019). "Resource Sharing and Joint Development in the South China Sea: Exploring Avenues of Cooperation". *NTS Insight* (Singapore: RSIS Centre for Non-Traditional Security Studies (NTS Centre)) (IN19–01). .
37. ↑  „CMOL – Camago-Malampaya Oil Leg Project". 19-mart 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-mart 2008-yil.
38. ↑  thumb|220px|Map of the Philippines showing the location of Palawan
39. ↑  „Oil Becoming Code for Sovereignty in Contested South China Sea" (en). *Voice of America*. Qaraldi: 14-yanvar 2021-yil.
40. ↑  Leszek Buszynski (Spring 2012). "The South China Sea: Oil, Maritime Claims, and U.S.—China Strategic Rivalry". *The Washington Quarterly*. Archived from the original on 19 October 2012.. Qaraldi: 24 December 2012. Janubiy Xitoy dengizidagi hududiy nizolar]]
41. ↑  „Joint Venture "Vietsovpetro"". 2-mart 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 2-mart 2014-yil.
42. ↑  *Carpenter, J. William*. „The Biggest Oil Producers in Asia" (en-US). *Investopedia* (5-oktabr 2015-yil). Qaraldi: 9-noyabr 2017-yil.
43. ↑  „Vietnam" (en-US). *World Energy Council*. 10-noyabr 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-noyabr 2017-yil.
44. ↑  „Vietnam".  RevenueWatch.org. 2-mart 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 2-mart 2014-yil.
45. ↑  *Chandran.* „China reportedly threatens Vietnam into ending energy exploration in South China Sea". *CNBC* (24-iyul 2017-yil).
46. ↑  *Hayton, Bill*. „Vietnam halts South China Sea drilling". *BBC* (24-iyul 2017-yil).
47. ↑  *Bac Pham.* „Vietnam pins hopes on Japan to face down Beijing in South China Sea oil hunt" (en). *South China Morning Post* (4-yanvar 2021-yil). Qaraldi: 4-yanvar 2021-yil.
48. ↑  „chiefgroup.com.hk 02883 CHINA OILFIELD SERVICES LIMITED Company Profile". 6-oktabr 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4-oktabr 2014-yil.
49. ↑  „Not the usual drill". *The Economist* (10-may 2014-yil). Qaraldi: 14-may 2014-yil.
50. ↑  „Vietnam says China's oil rig movement into Sth China Sea is "illegal"". *Reuters* (5-may 2014-yil). Qaraldi: 2-iyul 2017-yil.
51. ↑  *Zhu.* „China urges against Vietnamese interference in territorial water exploration".  Xinhuanet (7-may 2014-yil). 11-may 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 16-may 2014-yil.
52. ↑  *Eryk Bagshaw*. „Australia labels China's claims to South China Sea illegal". *The Age* (25-iyul 2020-yil). Qaraldi: 26-iyul 2020-yil.
53. ↑  *Agence France Presse*. „Cambodia 'blocking' Asean sea dispute consensus". *Bangkok Post* (23-iyul 2016-yil). Qaraldi: 11-dekabr 2016-yil.
54. ↑  *Greer, Tanner*. „Cambodia Wants China as Its Neighborhood Bully". *Foreign Policy* (5-yanvar 2017-yil).
55. ↑  India has abiding interest in stability of disputed region of South China Sea, Livemint, 16 Jul 2020.
56. ↑  *Liza Yosephine*. „Minister echoes Indonesia's stance on South China Sea". *The Jakarta Post* (21-iyun 2016-yil). Qaraldi: 18-iyul 2016-yil.
57. ↑  *Prashanth Parameswaran.* „No, Indonesia's South China Sea Approach Has Not Changed – Jokowi's recent comments need to be put in perspective". *The Diplomat* (26-mart 2015-yil). 15-iyul 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 18-iyul 2016-yil.
58. ↑  *Miles Yu*. „Et tu, Jakarta?". *Washington Times* (19-noyabr 2015-yil). Qaraldi: 25-iyul 2016-yil.
59. ↑  *Klaus Heinrich Raditio, Researching China’s recent behavior and strategy in the South China Sea for his PhD at the University of Sydney*. „Indonesia 'speaks Chinese' in South China Sea". *The Jakarta Post* (18-iyul 2016-yil). Qaraldi: 18-iyul 2016-yil.
60. ↑  „Indonesia says could also take China to court over South China Sea". *Reuters* (11-noyabr 2015-yil). Qaraldi: 2-iyul 2017-yil.
61. 1 2  „South China Sea: Indonesia summons Chinese ambassador as fishing dispute escalates". *The Guardian* (21-mart 2016-yil). Qaraldi: 18-iyul 2016-yil.
62. ↑  „Indonesia vows to prosecute Chinese trawler crew in South China Sea dispute". *The Guardian* (24-mart 2016-yil). Qaraldi: 18-iyul 2016-yil.
63. ↑  „South China Sea: Indonesian leader visits Natuna Islands amid growing tensions". *ABC News* (23-iyun 2016-yil). Qaraldi: 18-iyul 2016-yil.
64. ↑  *Liza Yosephine*. „Indonesia's statement on South China Sea dissatisfying: China's experts". *The Jakarta Post* (13-iyul 2016-yil). Qaraldi: 18-iyul 2016-yil.
65. ↑  *Siswo Pramono*. „China's nine-dash line revisited". *The Jakarta Post* (12-iyul 2016-yil). Qaraldi: 21-mart 2017-yil.
66. ↑  *Vaswani.* „The sleepy island Indonesia is guarding from China". *BBC News* (19-oktabr 2014-yil). 13-fevral 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 21-yanvar 2020-yil.
67. ↑  „Indonesia deploys warships, jets amid China spat". *RTHK*.  AFP News (9-yanvar 2020-yil). 12-yanvar 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 21-yanvar 2020-yil.
68. ↑  Asplund, Andre (March 2018). "Normative power Japan: settling for 'Chinese democracy'". *Contemporary Japan* (Stockholm, Sweden) **30** (1): 117–134. doi:10.1080/18692729.2018.1422913.
69. ↑  *Krishnamoorthy.* „Laos backs China over South China Sea dispute, rejects Hague ruling". *International Business Times* (15-iyul 2016-yil). 17-iyul 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10-avgust 2016-yil.
70. ↑  
„Singapore suggests interim solution to South China Sea dispute". *Channel News Asia*. 24-fevral 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 1-mart 2016-yil.
71. ↑  „China asks Singapore to respect its position on South China Sea tribunal ruling". *TODAYonline*. Qaraldi: 1-dekabr 2021-yil.
72. ↑  „Foreign Ministry Spokesperson Hua Chunying's Remarks on Singaporean Prime Minister Lee Hsien Loong's Comment". *www.fmprc.gov.cn*. Qaraldi: 1-dekabr 2021-yil.