**Hazratbal ziyoratgohi** (Kashmiri) yoki **Dargoh Sharif** („Muqaddas ziyoratgoh") deb nomlanuvchi musulmonlar ziyoratgohi Hindistonning Jammu va Kashmirdagi Srinagar shahridagi Hazratbal tumanida joylashgan. Unda islom paygʻambari Muhammadning sochi bor ekanligidan dalolat beruvchi *Moi-e-Muqqadas* yodgorligi mavjud. U Srinagardagi Dal koʻlining shimoliy qirgʻogʻida joylashgan va Kashmirdagi eng muqaddas musulmonlar ziyoratgohlaridan biri hisoblanadi.

Ziyoratgoh nomi arabcha *hazrat* (soʻzma-soʻz 'hurmatlash') va kashmircha *bal* (soʻzma-soʻz 'joy, maskan') soʻzining birikmasidan iborat.

Tarixi va hozirgi holati
------------------------

 Hazratbal ziyoratgohi 1917-yil
 Gumbazning yaqindan koʻrinishi; gumbaz va minora 1970-yillarda rekonstruksiya qilinganda inshoot tarkibiga qoʻshilgan
Hazratbal ziyoratgohi dastlab Xoja Nuriddin Eshoiyning qizi va muqaddas yodgorlikning saqlovchisi Inoyat Begim tomonidan tashkil etilgan. Ziyoratgohning birinchi binosi 17-asrda imperator Shoh Jahon hukmronligi davrida Boburiylar subedari Sodiq Xon tomonidan qurilgan. Bu inshoot dastlab Ishrat Jahan deb nomlangan. Bino 1634-yilda Shoh Jahon tomonidan ibodatxonaga aylantirish buyurilgan. Hozirgi inshootning qurilishi 1968-yilda boshlangan va 11 yil davom etgan. Qurilish ishlari 1979-yilda nihoyasiga yetgan.

Ziyoratgohda koʻplab musulmonlar islom paygʻambari Muhammadning sochi deb ishonadigan iplar mavjud. Yodgorlikni Kashmirga birinchi boʻlib Muhammadning avlodi Sayid Abdulloh Madaniy olib kelgan, u Madinani (hozirgi Saudiya Arabistonida) tark etib, 1635-yilda Hindistonning janubiy Bijapur shahrida islomiy Boburiylar imperiyasi tez sur’atlar bilan rivojlanayotgan bir paytda qoʻnim topgan. Keyinchalik islom dini Hindiston boʻylab keng tarqalgan.

Abdulloh vafotidan soʻng uning oʻgʻli Sayid Hamid meros qoldiriladi. Koʻp oʻtmay, mintaqa Boburiylar tomonidan bosib olingan va Hamid oʻzining oilaviy mulkidan mahrum qilingan. Yodgorlikka egalik qila olmasligini bilib, uni kashmirlik boy tadbirkor Xoja Nur-ud-Din Eshoiyga topshirgan.

Biroq, Boburiylar imperatori Avrangzebga muqaddas yodgorlikning mavjudligi va koʻchirilishi haqida xabar berilganda, u xabarni qoʻlga olib, Ajmerdagi soʻfiy mutasavvif Mu’in al-Din Chishti ziyoratgohiga yuborgan va Eshoiyni Dehlida qamoqqa tashlattirgan. Toʻqqiz kundan keyin Avrangzeb tushida Muhammadni toʻrtta xalifalar: Abu Bakr, Umar, Usmon va Ali bilan koʻradi. Tushida Muhammad unga *Moi-e-Muqaddasni* Ajmerdan Kashmirga koʻvhirishni buyuradi. Keyin Avrangzeb muqaddas yodgorlik huquqini Eshoiyga qaytarib beradi va uni Kashmirga koʻchirishga ruxsat beradi. Holbuki, Eshoiy qamoqxonada allaqachon vafot etgan edi. 1700-yilga kelib, ziyoratgoh qoldiqlari Eshoiy jasadi bilan birga Kashmirga olib ketilgan. U yerda Eshoiyning qizi Inoyat begim omonatning qoʻriqchisi boʻlib, Hazratbal ziyoratgohini tashkil qiladi. Oʻshandan beri uning avlodlari masjiddagi bu qoldiqlarga egalik qilishgan. Begimning erkak avlodlari bandaylar oilasiga mansub. 2019-yil holatiga koʻra, uchta asosiy aʼzo muqaddas yodgorlikka egalik qilgan boʻlib, bular: Manzur Ahmad Banday, Ishoq Banday va Mohiuddin Banday. Yodgorlik faqat maxsus islom bayramlarida, masalan, Muhammad va uning toʻrtta asosiy hamrohlarining tugʻilgan kunlarida ommaga namoyish etiladi.

Manzur Bandaiy, Hazratbal ziyoratgohi bosh ulamosi, 2018-yil Mavlud munosabati bilan muqaddas yodgorlikni namoyish etmoqdaManzur Banday, Hazratbal ziyoratgohi bosh ulamosi, 2019-yil Abu Bakr tavallud kunida masjid ichidagi yodgorlikni keng jamoatchilikka namoyish qilmoqdaZiyoratgohning bosh ulamosi muqaddas yodgorlikni turli vaqtlarda keng jamoatchilikka namoyish etishi
Ziyoratgohning qoʻriqchilari *nishandeh* nomi bilan mashhur boʻlgan. Oldingi *nishondaning* eng katta erkak merosxoʻrlari oʻzlarining qarindoshlari vafot etganda qoldiqni namoyish etish anʼanasini davom ettiradilar.

### 1963-yildagi yodgorlikning yoʻqolishi

Musulmonlar tomonidan Muhammadning sochi ekanligiga ishonilgan *Moy-e-Muqqadas* 1963-yil 27-dekabrda ziyoratgohdan gʻoyib boʻlgani haqida xabar qilingan. Uning yoʻqolishi ortidan butun shtat boʻylab ommaviy namoyishlar boʻlib oʻtadi, yuz minglab namoyishchilar koʻchalarga chiqadi. 31-dekabr kuni Hindiston Bosh vaziri Javoharlaʼl Neru xalqqa muqaddas musulmon yodgorligi yoʻqolgani haqida maʼlum qiladi va oʻgʻirlik jinoyatini tekshirish uchun Jammu va Kashmirga Markaziy tergov byurosidan bir guruh yuboradi. Yodgorlik Hindiston hukumati tomonidan 1964-yil 4-yanvarda Sayyid Meerak Shoh Koshoniy va boshqalarning tashabbusi bilan topilgan. Shoh Koshoniy bu qoldiqni koʻp marta koʻrganini va uni osongina aniqlay olishini aytadi. Jammu va Kashmir hukumati (qonun va tartib) tomonidan olib borilgan uning vasiylari tomonidan identifikatsiya va boshqa tekshiruvlar, maxsus identifikatsiya guruhi uning haqiqiyligini aniqlashadi.

Sayyid Mirak bu haqida quyidagi sheʼrni oʻqigan:

The Garden is bright with the light of Muhammad  

The light of Muhammad is reflected in every flower and every plant.

1964-yil 6-fevralda Ali ibn Abu Tolib xotirasiga bagʻishlangan yodgorlikning ommaviy namoyishi boʻlib oʻtgan.

Bu voqea Hindistonning Gʻarbiy Bengaliya va Sharqiy Pokiston (hozirgi Bangladesh) shtatlarida jamoalar oʻrtasidagi ziddiyat va tartibsizliklarga sabab boʻldi, buning natijasida Hindiston 1963-yil dekabridan 1964-yil fevraligacha boʻlgan davrda 200 000 ga yaqin qochqinlarni qabul qilib oldi.

* Hazratbal ziyoratgohida mavjud boʻlgan Muhammad paygʻambarning Moi-e-Muqaddas tarixiHazratbal ziyoratgohida mavjud boʻlgan Muhammad paygʻambarning Moi-e-Muqaddas tarixi
* 2019-yil fevral oyidagi ziyoratgohning gumbazli koʻrinishi2019-yil fevral oyidagi ziyoratgohning gumbazli koʻrinishi
* Shimoliy darvozadan gumbazning koʻrinishiShimoliy darvozadan gumbazning koʻrinishi

Sochning haqiqiy ekanligini oqsoqollar rasman aniqlash kerakligini talab qilishadi. Siyosiy boshliqlar sochlarni oʻgʻirlab ketishgan, shuning uchun ular keyinchalik uni qayta tiklashga uringan deb hisoblashadi.

Yana qarang
-----------

* Ziyrat Naqshband Sahob
* Hamza Maxdum
* Khanqah-e-Moula
* Dastgier Sohib

Manbalar
--------

1. ↑  "Moslems Riot Over Theft of Sacred Relic", *Chicago Tribune*, 29 December 1963, p1
2. ↑  „Kashmir Indians Yield at Shrine" (en-US). *The New York Times*. Reuters (7-avgust 1994-yil). Qaraldi: 10-oktyabr 2021-yil.
3. 1 2  „"The Majestic Hazratba Shrine"" (en-US). *Kashmir Newsline | Leading News Portal from Kashmir| Authentic, Credible, Accurate News from Kashmir* (14-oktyabr 2021-yil). Qaraldi: 17-iyun 2022-yil.
4. ↑  „Hazratbal, the shrine and the holy relic". *The Dispatch* (10-yanvar 2018-yil).
5. ↑  *Kapur, Saurabh*. „Hazratbal Shrine". *The Times of India*. Qaraldi: 17-iyun 2022-yil.
6. ↑  „Hazratbal". *Department of Tourism Govt of Jammu & Kashmir*. 18-avgust 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10-oktyabr 2021-yil.
7. ↑  Warikoo, Kulbhushan*. Cultural heritage of Jammu and Kashmir* (en). Pentagon Press, 2009 — 173 bet. ISBN 978-81-8274-376-2.
8. ↑  Akbar, M. J.*. Kashmir: Behind the Vale* (en). Roli Books Private Limited, 8 February 2018 — content-17 bet. ISBN 978-81-936009-6-2.
9. ↑  Warikoo, Kulbhushan*. Cultural heritage of Jammu and Kashmir* (en). Pentagon Press, 2009 — 173–174 bet. ISBN 978-81-8274-376-2.
10. 1 2  Hari Narain Verma*. Decisive battles of India through the ages, Volume II*. GIP Books, 1998 — 124 bet. ISBN 978-1-881155-04-1. 22-iyun 2010-yilda qaraldi.
11. ↑  „Head priest Hazratbal shrine Ghulam Hassan Banday passes away" (en). *Greater Kashmir* (24-iyun 2019-yil). Qaraldi: 10-oktyabr 2021-yil.
12. 1 2  *Ahmad.* „Kashmir: The Sacrilege And The Turmoil". *countercurrents.org*.  Countercurrents (27-dekabr 2018-yil). Qaraldi: 19-yanvar 2023-yil.
13. ↑  „Hanging By The Relic".  Kashmir Life (7-iyul 2014-yil). Qaraldi: 23-yanvar 2017-yil.
14. ↑  Das, Mayurakshi (January 2018). "Title: Calcutta Cauldron: City-life during the January 1964 Riots" (en). *Indian History Congress Proceedings*. .
15. ↑  Mehta, Ved (31 May 1968). „IV- The Holy Hair of the Muslims". *The New Yorker*. Qaraldi: 1 November 2021.