recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Andoza:Вещество
**Bromat kislotasi** — noorganik birikma, formulasi HBrO 3 boʻlgan bir asosli kislota, erkin holatda ajratilmagan, eritmada mavjud — rangsiz (yoki biroz sargʻish) suyuqlik, maksimal konsentratsiyasi 50 % gacha, kuchli kislota .

Olinishi
--------

* Bromning xlor bilan issiq suvda oksidlanishi:

{\displaystyle {\mathsf {Br\_{2}+5Cl\_{2}+6H\_{2}O\ {\xrightarrow {90^{o}C}}\ 2HBrO\_{3}+10HCl}}}
* Bromni kumush bromat eritmasida eritish:

{\displaystyle {\mathsf {3Br\_{2}+5AgBrO\_{3}+3H\_{2}O\ {\xrightarrow {}}\ 6HBrO\_{3}+5AgBr\downarrow }}}
* Brom pentafloridning gidrolizi:

{\displaystyle {\mathsf {BrF\_{5}+3H\_{2}O\ {\xrightarrow {}}\ HBrO\_{3}+5HF}}}
* Almashinish reaktsiyalari:

{\displaystyle {\mathsf {Ba(BrO\_{3})\_{2}+H\_{2}SO\_{4}\ {\xrightarrow {}}\ HBrO\_{3}+BaSO\_{4}\downarrow }}}

Fizikaviy xossalari
-------------------

Bromat kislotasi erkin holatda ajratilmaydi, u eritmada mavjud — maksimal konsentratsiyasi 50 % gacha boʻlgan rangsiz (yoki ozgina sargʻish) suyuqlik.

Kuchli kislota *p* K 1 = −2.

Kimyoviy xossalari
------------------

* Isitilganda parchalanadi:

{\displaystyle {\mathsf {4HBrO\_{3}\ \xrightarrow {100^{o}C} \ 2Br\_{2}\uparrow +5O\_{2}\uparrow +2H\_{2}O}}}
* Ishqorlar bilan bromat tuzlarini hosil qiladi:

{\displaystyle {\mathsf {HBrO\_{3}+NaOH\ {\xrightarrow {}}\ NaBrO\_{3}+H\_{2}O}}}
* Kuchli oksidlovchi :

{\displaystyle {\mathsf {HBrO\_{3}+5HBr\ {\xrightarrow {}}\ 3Br\_{2}+3H\_{2}O}}}

Adabiyot
--------

* *Химическая энциклопедия*. М.: Советская энциклопедия, 1988.
* Лидин Р.А. и др.*. Химические свойства неорганических веществ: Учеб. пособие для вузов*, 3-е изд. испр, М.: Химия, 2000. ISBN 5-7245-1163-0.
* *Справочник химика*, 3-е изд. испр, Л.: Химия, 1971.
**Sipxandon Khamtay** (1924.8.2, Champasak viloyatining Xuakxongnia qishlogʻi) — Laos davlat arbobi. 1947-yildan inqilobiy harakatda. Laos Xalq inqilobiy partiyasining aʼzosi (1956). Jan. rayonlar shtabi zobiti (1947—1948), Jan. rayonlarda Laos ozodligi hukumati aʼzosi, Laos jan.da inqilobiy ozod rayonlar tuzish uchun masʼul (1948—1950), Laos ozodligi fronti MK aʼzosi (1950—1952), Markaziy rayon qoʻmitasi raisi (1952—1954). Patet Lao (Milliy front) armiyasi shtabi aʼzosi (1955— 56), partiya MK boʻlimi mudiri (1957— 59), 1959-yildan Patet Lao fronti radioeshittirish, par’viya MK harbiy sektori uchun masʼul, 1975-yildan Laos bosh vaziri oʻrinbosari va Laos xalq armiyasi bosh qoʻmondoni, 1991-yildan Laos bosh vaziri, 1992-yildan Laos Xalq inqilobiy partiyasi MKraisi. 1972-yildan Laos Xalq inqilobiy partiyasi Siyosiy byurosi aʼzosi, 1982—1990-yillarda MK kotibi, 1998-yil fevraldan Laos Xalq Demokratik Respublikasi prezidenti.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Dovud | *Davlat yetakchisi haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |

|  |  |
| --- | --- |
| Dovud | *Shaxsiyat haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Mamlakatshunoslik** - geografiyaning aniq hududlar (materiklar, mamlakatlar, yirik rayonlar)ni oʻrganish bilan shugʻullanadigan tarmogʻi. Mamlakatshunos-geograf ushbu hududlarni oʻrganish natijalari asosida ularda koʻpchilik qududlarga xos boʻlgan va shunga mos ravishda tabiiy va iqtisodiy geogr. tomonidan belgilangan umumiy qonuniyatlarning qanday namoyon etilishini taxlil qiladi.

M. — antik dunyoda vujudga kelgan va odamlarning turli mamlakatlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni bilib olish amaliy ehtiyojlari orqali shakllangan. Bir necha ming yilliklar davomida, Gerodotdan boshlab Strabongacha, u mamlakatlar tabiati va xalqlarining hayotini qamrab olgan holda, universal harakterga ega boʻlgan. Koʻpincha, bunday asarlarning mualliflari ushbu mamlakatlarda boʻlib kelgan sayohatchilarning oʻzlari edilar. Mualliflarning taʼrifida ularning diqqatini tortgan barcha hodisalar joy olgan, hikoya qilish tartibini esa odatda, sayohatning yoʻnalishi belgilar edi. Bu asarlarning koʻpchiligida yirik boʻlinmalarga ajratish (tabiat, aholi, xoʻjalik va h.k.)ning aniq sistemasi boʻlmagan.

Fanning ayniqsa, 20-asrdagi rivoji natijasida tabiiy va iqtisodiy geogr. bir-biridan keskin ajraldi. Ularning har qaysisining tarkibida tor yoʻnalishdagi geografik fanlar sistemasi (iqlimshunoslik, tuproq-shunoslik, geomorfologiya, aholishunoslik va h.k.) shakllandi. Bu boʻlinish, oʻz navbatida hududlar (mamlakatlar, rayonlar) boʻyicha maʼlumotlar sinteziga boʻlgan ehtiyojning kengay-ishiga olib keldi. Shuning uchun geo-graflarning tabiatning ayrim komponentlari va xoʻjalikning sohalari boʻyicha ixtisoslashuvi bilan birgalikda hududlar boʻyicha ham ixtisoslashuvning rivojlanishi kuzatiladi, kompleks M. harakteriga ega boʻlgan ehtiyoj vujudga keladi. Ayrim geografik fanlarning rivojlanishi M.ka oid asarlarni yanada balandroq darajaga koʻtarishga imkoniyat yaratdi. Bu esa M.ka doir yozilgan tavsiflarning tuzilishi va mazmuniga taʼsir qildi, oʻrganilayotgan mamlakatning oʻzaro bogʻliq voqea va hodisalarning asosiy toifalari boʻyicha sistematik taʼriflashga yordam berdi. Mustaqil ahamiyatga ega boʻlishi bilan birgalikda bundam M. taʼriflar tarmoqlar uchun ham qimmatlidir.

Shu bilan birga M. asarlari katta ahamiyatga ega. M.ningumumtaʼlim fanlaridan biri sifatidagi ahamiyati oʻrta va oliy maktabda katgadir.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Khanim Balajayeva 2016-yil Bakudagi shaxmat olimpiadasida
**Khanim Balajayeva** (ozarbayjoncha: *Xanım Balacayeva*; 2001-yil 28-martda tugʻilgan) — ozarbayjonlik shaxmatchi. U 2019-yilda FIDE tomonidan ayol grossmeyster unvoni bilan taqdirlangan.

Faoliyati
---------

2018-yilning fevral oyida Balajayeva ayollar oʻrtasidagi Ozarbayjon chempionatida tay-brek boʻyicha Gunay Mammadzodani ortda qoldirib, gʻolib chiqdi. Ikkala futbolchi ham 9 balldan 6½ ochko to'pladi.

### Jamoa musobaqalari

2016-yilning sentyabr oyida Ozarbayjon poytaxti Boku shahrida oʻtkazilgan 42-shaxmat olimpiadasida musobaqa mezbonlari huquqi boʻyicha Ozarbayjonni uchta jamoa himoya qildi. Balajayeva ayollar bo'limida 3-Ozarbayjon jamoasining ikkita bortida o'ynadi. Jamoa turnirni 30-o'rinda yakunlagan bo'lsa, Balajayeva 11 o'yindan 7½ ochko to'pladi.

U 2017-yili Rossiyaning Xanti-Mansiysk shahrida shaxmat boʻyicha ayollar oʻrtasidagi jamoaviy jahon chempionatida yana Ozarbayjon terma jamoasi safida ishtirok etdi.

2018-yilning sentyabr-oktyabr oylarida Gruziyaning Batumi shahrida boʻlib oʻtgan 43-shaxmat Olimpiadasida Balajayeva ayollar oʻrtasida uchta taxtada oʻynash bahslarida Ozarbayjon sharafini himoya qildi va 9 ochkodan 7 ochko jamgʻardi. Uning ishlash reytingi 2522 edi, bu esa unga 3-bortda oltin medalni taqdim etdi. Jamoa turnirni 10-o'rinda yakunladi.

Manbalar
--------



1. ↑  „List of titles approved by the 2019 2nd quarter PB in Baku, Azerbaijan". *www.fide.com* (8-iyul 2019-yil). Qaraldi: 7-sentabr 2019-yil.
2. ↑  „Khanim Balajayeva is the winner in Azerbaijan Women’s Championship". *chessdom.com* (27-fevral 2018-yil). Qaraldi: 13-oktabr 2018-yil.
3. ↑  „42nd Olympiad Baku 2016 Women: Team-Composition with round-results". *chess-results.com*. Qaraldi: 13-oktabr 2018-yil.
4. ↑  „Chess Olympiad: Celebrating The Winners". *chess.com* (6-oktabr 2018-yil). Qaraldi: 14-oktabr 2018-yil.
5. ↑  „43rd Olympiad Batumi 2018 Women: Board-prizes". *chess-results.com* (5-oktabr 2018-yil). Qaraldi: 14-oktabr 2018-yil.
6. ↑  „43rd Olympiad Batumi 2018 Women". *chess-results.com*. Qaraldi: 13-oktabr 2018-yil.
**Kuautemok** (Cuauhtemoc) (1494/ 1502—1525) — atsteklar bosh hukmdori (1520—21); ispan bosqinchilariga qarshi qurolli kurash rahbari. Meksika milliy qahramoni. Tenochtitlan (hozirgi Mexiko) mudofaasi vaqtida yuksak harbiy salohiyat va shaxsiy jasorat koʻrsatgan. K. buyrugʻiga koʻra, shahar mudofaa inshootlari (xandaqlar, devorlar, koʻchabandlar, otliq qoʻshinga qarshi maxsus toʻsiqlar) bilan mustahkamlangan. Pistirmalardan unumli foydalangan. Tenochtitlan qulagach (1521), K. ispanlar tomonidan asir olinib, qattiq qiynoqlardan soʻng qatl qilingan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
To'lqin optikasida **Cotton-Mouton effekti** doimiy ko'ndalang magnit maydon mavjud bo'lganda suyuqlikdagi yorug'likning ikkilanib sinishidir. Bu Voigt effektiga o'xshash, ammo kuchliroq ta'sir (Voigt effektida muhit suyuqlik o'rniga gazdir). Mazkur effektning elektr analogi esa Kerr effektidir .

Effekt 1905-yilda o'zaro hamkorlikda faoliyat yuritgan ikki olim Aimé Cotton va Henri Mouton tomonidan kashf etilgan va bu haqidagi maqola Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences [fr] jurnalida chop etilgan.

Chiziqli qutblangan to'lqin magnit maydonga perpendikulyar ravishda tarqalsa (masalan, magnitlangan plazmada), u elliptik qutblanib qolishi mumkin. Chiziqli qutblangan to'lqin fazadagi X va O rejimlarining ba'zi kombinatsiyasi bo'lgani uchun, hamda, X va O to'lqinlari turli faza tezligida tarqalayotganligi sababli, paydo bo'lgan nur elliptik qutblangan bo'ladi. To'lqinlar tarqalishi bilan EX va EO o'rtasidagi fazalar farqi (δ) ortadi.

Shuningdek qarang
-----------------

* Kotton effekti

Manbalar
--------

1. ↑  Cotton, Aimé; Mouton, Henri (1905-07-31). "Sur le phénomène de Majorana". *Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences* **141**: 317-319.. Qaraldi: 2022-11-18. Kotton-Mouton effekti]]
2. ↑  Cotton, Aimé; Mouton, Henri (1905-08-07). "Sur la biréfringence magnétique. Nouveaux liquides actifs". *Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences* **141**: 349-351.. Qaraldi: 2022-11-18. Kotton-Mouton effekti]]
3. ↑  
*Eric W. Weisstein.* „Cotton-Mouton Effect -- from Eric Weisstein's World of Physics".  Wolfram Research, Inc.. Qaraldi: 25-oktabr 2016-yil.
**Kuangsi** (laoscha: *ຕາດກວາງຊ*, oqilishi. "tat kwanphsi") -Laosdagi, Luang Prabang provinsiyasidagi, *Tatkuangsi milliy bogʻidagi sharshara*. Sharsharaning turini kaskadli va qatlamli deb aytsa boʻladi. 4 ta kaskatdan iborat. Asosiy kaskadning balandligi: 54 metrni tashkil qiladi.

Asosiy ma'lumotlar
------------------

 Tat Kuang Si uchinchi kaskadi
*Tat Kuang Si* sharsharasi Luang Prabang shahridan 32 km janubda, Mekong daryosining chap qirgʻogʻida, xuddi shu nomdagi milliy bogʻ hududida joylashgan. Sharshara balandligi 54 m boʻlgan asosiy kaskaddan va bir qator kichikroq kaskadlardan iborat. Ikkinchi kaskaddan oʻn metr pastda kichik gʻor bor. Kaskadlar oʻrtasida boy firuza tusli suvli bir nechta hovuzlar mavjud. Gʻayrioddiy rang suvning ohaktosh jinslari va ohaktoshlari boʻlgan tuproq qatlamlari orqali oqib oʻtishi va tuproq suvida karbonat angidridning yuqori miqdori tufayli ulardagi kaltsiy karbonatni eruvchan kaltsiy bikarbonatiga faol ravishda aylantirishi bilan bogʻliq. Kaltsiy bikarbonat nostabil va kristall choʻkma sifatida pastga tushadi va qatlam deb ataladigan narsani hosil qiladi. Erigan karbonatlar sharshara hovuzlaridagi suvga chuqur firuza rang beradi. Janubi-Sharqiy Osiyodagi bir qator sharsharalar suvning oʻxshash xususiyatlariga ega. Eng mashhurlaridan biri Tailanddagi Erawan. *Tat Kuang Sidagi* suv oqimi yil vaqtiga bogʻliq, chunki sharsharani oziqlantiradigan suvning katta qismi yomgʻirlar tashkil qiladi. Avgustdan noyabrgacha suv oqimi baland boʻladi. *Tat Kuang Si* asosan aralash bargli oʻrmonlardan iborat zich oʻsimliklar bilan qoplangan togʻ yonbagʻrida joylashgan. Sharshara mahalliy aholi orasida mashhurlikga ega. Dam olish kunlari mahaliy aholi sharshara yonida suzish va oilaviy pikniklar uchun kelishadi. Hududga kirish pullik va 20 000 kipni tashkil etadi, bu sizga sharshara atrofida tozalikni saqlash va uning atrofidagi oʻrmonlarning holatini kuzatish imkonini beradi. Sharshara boʻylab soʻqmoq bor. Asosiy qavat ostida koʻprik va jarlikning tepasiga koʻtarilish imkonini beruvchi narvon joylashgan.

Hudud
-----

 Tat Kuang Si toʻrtinchi kaskadi
*Tat Kuang Si* yaqinida an'anaviy Xmong va Xmu qoziq aholi punktlari mavjud. Ulardan eng koʻp tashrif buyurilgani *Ban Tat Paen* aholi punkti. Qishloqda siz esdalik sovgʻalari va qoʻl san'atlarini sotib olish imkoni mavjud, milliy Lao uslubida qurilgan kichik mehmonxona (*Vanvisa 2 mehmon uyi*). Sharsharaga yaqin joyda yoʻq boʻlib ketish arafasida boʻlgan Himoloy qora ayiqlarini qutqarish markazi mavjud (inglizcha: *Tat Kuang Si Bear Rescue Centre*). *Markazda* brakonerlardan qutqarib olingan yoki noqonuniy savdogarlardan tortib olingan hayvonlar tabiiy sharoitlarga yaqin joyda saqlanadi. Markaz 2003-yilda Avstraliyaning *Free The Bears Fund Inc* tashkiloti tomonidan tashkil etilgan. Ushbu markazda foto va video suratga olish imkoni mavjud.

Transport
---------

* Luang Prabangdan avtobus.
* Mahalliy taksi ekvivalentlari: tuk tuk yoki jumbo.
* Sayyohlik kompaniyalarining ekskursiya mikroavtobuslari

Adabiyotlar
-----------

* Laos, Lonely Planet nashrlari, Buyuk Britaniya, 2008-yil - ISBN 1-74104-086-8
**Kserofil hayvonlar** (yun. xeros — quruq va ...fil) — suvsiz yerdarda, yaʼni havosida nam kam boʻlgan muhitda yashashga moslashgan hayvonlar. Bunday hayvonlarda tana yuzasidan, nafas teshiklaridan va boshqalardan suv bugʻlanishi keskin kamaygan boʻladi. Ular uzoq vaqt suvsizlikka chidaydi (mas, tuyalar, baʼzi bir qoʻshoyoqlar) yoki ovqatdagi suv bilan kifoyalanadi (mas, kaltakesaqlar, ilonlar, toshbaqalar, koʻpchilik kemiruvchilar va boshqalar).

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Issiqlikdan kengayish** - jismlarni isitganda ularning chizikli oʻlchovi oʻzgarishi. Turli jismlar is-siqlikdan turlicha kengayadi: qattiq jismlarda molekula va atom (ion) lar orasidagi oʻzaro taʼsir juda kuchli boʻladi, shuning uchun issiqlikdan qattiq jismlar kamroq, suyuqliklar koʻproq, gazlar esa yanada koʻproq kengayadi.

I. k. hajm va chizikli kengayish koeffitsiyentlari bilan ifodalanadi. Maʼlum hajmdagi jism bir daraja isi-tilganda uning hajmi ortishi hajm kengayish koeffitsiyenti, maʼlum uzunlikdagi jism bir daraja isitilganda uning uzunligi ortishi chiziqli kengayish koeffitsiyenti deb ataladi. Bu koeffitsiyent temperatura oʻzgarishi bilan oʻzgarib turadi. Hamma suyukliklarning hajm kengayish koeffitsiyenti taxminan bir xil boʻlib, 1,273 ga teng. Baʼzi jismlar (suv, choʻyan, vismut va b.) maʼlum temperaturagacha qizdirilganda hajmi kichiklashadi. Masalan, 4° da suvning hajmi eng kichik boʻladi. Hayotda I. k. hisobga olinadi. Mas, temir yoʻl izlarida chok qoldirib ke-tiladi, elektr simlari salqiroq qilib tortiladi va b.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Murtak bezlari**, bodom bezlari — odam va umurtqali hayvonlar limfa sistemasining aʼzolari, limfoid toʻqimalar toʻplami. Ogʻiz boʻshligʻi va halqumning shilliq qavatida joylashgan. Tanglay, til (til ildizida), burunhalqum gumbazida va nay (eshi-tuv naylariningteshiklarida) Murtak bezlari bor. Ular hiqildoqda joylashgan limfa follikulalari bilan birgalikda himoya qiladigan toʻsiq — limfadenoid xalqum halqasini hosil qiladi. Tanglay Murtak bezlari shakli bodomga oʻxshaydi (uni glanda deb ham atashadi) va tanglayning ikkala tomonida (tanglay ravoklarining oraligʻida) joylashadi. Tanglay murtaklarida juda koʻp uchraydigan surunkali yalligʻlanish (qarang Tonzillit, Angina) jarayonida ularning himoyalanish xususi-yati buziladi va ular organizm uchun xavfli yiring hosil qiladigan mikroblar oʻchogʻiga aylanadi. Murtak bezlarining kattakichikligi ularning funksional holatiga bogʻliq emas. Murtak bezlarida limfotsitlar hosil boʻladi va bu yerdan qisman limfa oqimiga, qisman ogʻiz bilan xalqum boʻshligʻiga chiqadi. Murtak bezlari organizmni kasallik koʻzgʻatadigan mikroorganizmlardan himoyalash va immunitet hosil qilishda qatnashadi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Kshatriylar**, rajanlar — kad. Hindistondagi tabaqa (varva). K. hinderoniy qavmlarning harbiy demokratiya bosqichi va sinfiy jamiyat shakllanishi davrida oriy qabilalarida vujudga kelgan. Quldorlik davlatlarida K. qabila harbiy zodagonlarini tashkil etib, siyosiy va iktisodiy hukmron mavqeni egallaganlar. Varvalar tizimi boʻlinishi davrida K. tabaqasi qisman imtiyozli mavqeini saqlab qolgan, lekin mulkchilik munosabatlarining rivojlanishi natijasida oʻzil-kesil tugatilgan. Oʻrta asrlarda K. faqat anʼanaviy tushuncha sifatida sak,langan. Mas, K. deb, kad. varna bilan vorislik aloqasi boʻlmagan harbiy-mulkdor tabaqa — rajputlar kastasi atalgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Mirza Fatali Oxundov** [1812.30.6, Sheki (hozirgi Nuxa) - 1878.26.2, Tiflis] — ozarbayjon yozuvchisi, maʼrifatparvari va faylasuf. "Pushkin oʻlimiga sharq dostoni" (1837) asari A.S.Pushkinga bagʻishlangan. "Pushkinning oʻlimi Rossiyada Lermontovni, Kavkazda Oxundovni uygʻotdi" degan ibora shu asardan keyin paydo boʻlgan. O. asosan, dramaturgiya sohasida katta yutuklarga erishgan. 1851-yil "Hikoya-ti Mulla Ibrohim Xalil kimyogar", "Nabotot hakimi musye Jordan va sehrgar darvesh Mastali shoh hikoyati" komediyasini yozgan. "Sarguzashti vaziri xoni Lankaron" (1851), "Hikoyati xirsi quldurboson", "Xoja qora" (1852), "Murofiya vakillarining hikoyati" (1856) komediyalarida 19-asr 1-yarmi ozarbayjon xalqi hayoti aks etgan. Sharq adabiyotlarida O.ni "Sharq Molyeri", "Ozarbayjon geniysi" deb atashgan. "Addangan yudduzlar" kissasi (1857) bilan ozarbayjon realistik nasriga asos solgan. Asarda ijtimoiy tuzum va hokim bilan xalq ommasi oʻrtasidagi keskin qarama-qarshiliklar tasvirlangan. O. arab alifbosini islohqilishga bagʻishlangan "Arab, fors, turk tillarining yozuvlari uchun yangi alifbo" (1857) asarining muallifi. O. falsafa va boshqa fanlarni dindan ajratish, tabiat sirlarini oʻrganishga, maʼrifatni egallashga chaqirgan. Uning falsafiy qarashlari "Ingliz faylasufi Yumga javob" (1870) asarida ifodalangan. Asar birmuncha oʻzgartirilib, "Hindiston shahzodasi Kamoluddavlaning Eron shahzodasi Jaloluddavlaga yozgan xati va Jaloluddavlaning javobi" falsafiy risolasiga ilova qilingan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ozarbayjon faylasuflari haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Raximov Mirzaatxam Mirzahakimovich** (1943—2013) — Toshkentda tugʻilgan. Oliy maʼlumotni M. V. Lomonosov nomidagi Moskva davlat universitetida olgan. Ushbu oliygohda aspiranturada tahsil olibkimyo fanlari nomzodi unvoniga sazovor boʻlgan (1972-yil). Oʻzbekistonda biotexnologiya fanining tashkilotchilaridan biri hisoblanadi. Oʻzbekiston Milliy universiteti va boshqa qator oliy oʻquv yurtlarida biotexnologiya kafedralari va markazlarini tashkil etgan. Asosiy ilmiy yoʻnalishi fermentativ kataliz asosisda biotexnologik jarayonlar yaratish boʻlsa-da, biologiya, tibbiyot, kimyo, oziq-ovqat va boshqa yoʻnalishlarda oʻta keng faoliyat koʻrsatib kelayotgan yirik olimdir. Yuzga yaqin fan doktorlariga ustozlik qilgan. 500 dan ortiq ilmiy maqolalar, oʻquv qoʻllanmalar, darslik va patentlar muallifi.

Manbalar
--------

1. ↑  Xo'jamshukurov N.A. Sherimbetov S.G. Nazarov K.K. Ishimov U.J. Mirzayeva D.A.*. Fermentlar injineriyasi*, 2018-yil — 12 bet.
2. ↑  Xo'jamshukurov N.A. Sherimbetov S.G. Nazarov K.K. Ishimov U.J. Mirzayeva D.A.*. Fermentlar injineriyasi*, 2018-yil — 13 bet.

|  |  |
| --- | --- |
| Dovud | *Shaxsiyat haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Istana maimun** Shimoliy Sumatraning Medan shahrining piktogrammalaridan biri bo'lgan Deli Sultonligining saroyi. Bu saroy Jalan brigada generali Katamso , Aur , Medan Maymunda joylashgan .

Maimun saroyi arxitektor kapitan tomonidan ishlab chiqilgan. Deli sultoni Sulton Ma'moen Al Rasyidning buyrug'i bilan qurilgan Gollandiya qirollik askari Theodoor van Erp. Ushbu saroyning qurilishi 1888 yil 26 avgustda boshlanib, 1891 yil 18 mayda tugallangan. Maymun saroyining maydoni 2772 m 2 va 30 xonadan iborat. Maymun saroyi 2 qavatdan iborat boʻlib, 3 qismdan, yaʼni asosiy bino, chap qanot binosi va oʻng qanot binosidan iborat. Saroy binosi sharqqa qaragan va old tomonida Al-Mashun masjidi binosi yoki Medanning Buyuk masjidi sifatida tanilgan. Maymun saroyi nafaqat keksaligi, balki Deli Malay madaniy merosi elementlari islom, ispan, hind, golland va italyanuslublari bilan uyg‘unlashtirgan o‘ziga xos interyer dizayni bilan ham sayyohlik maskani hisoblanadi. Afsuski, bu sayyohlik joyi ko'cha sotuvchilari hududidan ajratilmagan .

Tarixiy turizmi
---------------

Maimun saroyi Medan shahridagi tarixiy sayyohlik joylaridan biri bo'lib, u hanuzgacha mavjud. Sulton Makmun Al Rasyid Perkasa Alamsyah boshchiligida Deli Sultonligi davrida ulug'vorlik cho'qqisiga chiqqan saroy bilan tanishish uchun joy. Aynan shu davrda, 1888 yilda Maymun saroyi qurilgan. Maimun saroyi hozirda mahalliy va xorijiy sayyohlar uchun sayyohlik maskaniga aylandi.

Adabiyotlar
-----------

Maimun saroyi Medan 
Istana Maimun, Paduan dan Eropa
Fakta-fakta Menarik Tentang Istana Maimun
 "Istana Maimun Kembali Dibuka Untuk Wisatawan, Terapkan New Normal"
**Issiqlik bilan taʼminlash** — kommunal xoʻjalik va texnologik ehtiyojlar uchun isteʼmolchilarga issiklik yetkazib berish. Markaziy va mahalliy Issiqlik bilan taʼminlash tizimi yordamida amalga oshiriladi. Bunda suv (temperaturasi 150° gacha) yoki bugʻ (bosimi 0,5 — 4,0 MPa) issiqlik eltgich vazifasini bajaradi. Markazlashtirilgan Issiqlik bilan taʼminlashi-zimi sanoat yoki turar joylarning koʻplab isteʼmolchilarini (bir necha oʻnlab km da joylashgan), mahalliy Issiqlik bilan taʼminlash tizimi bir yoki bir necha binoni (bir necha oʻnlab m. da joylashgan) issiklik bilan taʼminlaydi. Markaziy Issiqlik bilan taʼminlash da bir yoki bir necha issiqlik manbai, issiklik tarmoklari va issiklik qabul qiladigan qurilmalardan foydalaniladi. Issiqlik bilan taʼminlash manbai — qozonlar, sanoat korxonalari va issiklik elektr markazlaridan ortgan issiqlikdan foydalanadigan qurilmalar. Issiqlik tarmoqlari — suv yoki bugʻ yuradigan quvurlar, binolarga suv yoki bugʻ kiritish va chiqarish moslamalari hamda izolyasiya materi-allari. Issiqlik qabul qiladigan qurilmalar — radiatorlar, reyestrlar, qovurgʻali trubalar va b. Issiklik isteʼmolchilari qancha koʻp, yaʼni Issiqlik bilan taʼminlash tizimi qancha yirik boʻlsa, tejamlilik shuncha ortadi, ishlarni mexanizatsiyalashtirish va avtomatlashtirish shuncha yengillashadi. Issiqlik bilan taʼminlash tizimida temperaturani yoki issiqlik eltuvchi miqdorini rostlab turish mumkin. Yirik tizimlarda bu ish avtomatika va uzokdan boshqarish asboblari vositasida bajariladi. Isteʼmolchilar sarf qilayotgan issiklik miqdori va parametrlarini qayd qilib turish uchun boshqarish uzellariga issiklik oʻlchagichlar va qayd qilgichlar (registratorlar) oʻrnatiladi. Oʻzbekistonda Issiqlik bilan taʼminlash tizimi 20-asr 30-yillar oxirlarida paydo boʻlgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |
**Xoʻja parixontepa**, Xoʻja Farxon — Toshkentdagi ilk oʻrta asrlarga oid arxeologik yodgorlik, otashparastlar qabristoni (mil. 6—7-asrlar). Beruniy shohkoʻchasi bilan Niyozov koʻchalari kesishgan yerda joylashgan. 1988 yil Toshkent arxeologiya ekspeditsiyasi (M.I. Filanovich) tomonidan oʻrganilgan. X. P. marhumlar ossuariylarda dafn etilgan nekropol ekanligi aniqlangan. X. P. ning oʻtmishda bal. 5 m boʻlgan. X. P.ning ustki qatlami 20-asr boshida qabriston boʻlib Tojik mozor deb atalgan. X.P.da qoraxoniylar davrida xumdon boʻlgan. X. P.dan topilgan koʻplab ossuariylar Choch va Iloq aholisi oʻrtasida islomdan avval zardushtiylik keng tarqalgani, Sugʻd va Xorazm bilan yaqindan aloqalar mavjud boʻlganidan dalolat beradi. X.P. oʻrnida hozir zamonaviy binolar bunyod etilgan.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Ostinit**
**Ostinit** adelit - deskloizit guruhining aʼzosi hisoblanadi, adelit kichik guruhi, konikalsit bilan mis - Zn seriyasining sink (Zn) soʻnggi aʼzosidir. Bu kobaltaustinit va nikelaustinitning sink analogidir. Bir vaqtlar „brikkerit" boshqa tur deb hisoblangan, ammo hozir u ostinit bilan bir xil deb hisoblanadi. Ostinit Stenford universitetining amerikalik mineralogi Ostin Flint Rojers (1877 - 1957) sharafiga nomlangan.

Tuzilishi
---------

 Chap qo'l ostinit
 O'ng qo'l ostinit
Struktura uch oʻlchovli tarmoqqa AsO4 orqali bogʻlangan juda buzilgan Ca (O, OH)8 koʻp yuzli ZnO6 va chetini taqsimlovchi koʻp yuzli zanjirlardan iborat.

Simmetriya elementlaridan biri sifatida oyna tekisligiga ega boʻlgan har qanday kristall, uning oyna tasviri (har qanday tekislik oyna tekisligi sifatida koʻriladi) har doim oʻgirilish yoki aylanish yoki ikkalasi orqali asl kristalning ustiga qoʻyilishi mumkin boʻlgan xususiyatlarga ega. Agar simmetriya elementlari sifatida oyna tekisliklari boʻlmasa, kristallning oyna tasvirini aylantirish yoki oʻgirish orqali asl kristal bilan superpozitsiyaga keltirish mumkin emas. Chunki bu enantiomorfizm va oyna tasvirlari bir-birining enantiomorflari deyiladi. Enantiomorf kristallarning paydo boʻlish ehtimoli kristal simmetriyasi yaʼni kristall turlarining nuqta guruhi bilan birgalikda belgilanadi. 32 ta mumkin boʻlgan nuqta guruhlari mavjud boʻlib bulardan 22 tasi enantiomorflarni shakllantirishga qodir sanaladi. Enantiomorflar qutblangan yorugʻlik tekisligini oʻngga yoki chapga aylantirishiga qarab, oʻng yoki chap qoʻl bilan belgilanadi. Baʼzan esa buni aniqlash uchun optik usullar kerakdir.

Eng keng tarqalgan enantiomorf mineral kvarts boʻlib, 32 ta nuqta guruhiga ega, bular barcha kvarts kristallari oʻng yoki chap qoʻltigʻida boʻladi, lekin baʼzi bir tanqidiy kristall yuzlar mavjud boʻlmasa, buni tashqi shakllardan ajratish mumkin boʻlmasligi ham mumkin.

Ostinit 22 - nuqta guruhiga ega. Koʻzgu tekisliklari yoʻq, shuning uchun ostinit ham enantiomorf mineral boʻlib, oʻng qoʻl va chap qoʻlli kristallar shaklida uchraydi, oʻng qoʻllar esa koʻproq uchraydi.

Hosil boʻlishi
--------------

Ostinit - mishyakli asosiy metal konlarining oksidlanish zonasida noyob mineral boʻlib, u limonitning kolloform yuzasida (kolloid yogʻinlar natijasida hosil boʻlgan yumaloq, sharsimon teksturaga tegishli) yoki kichik boʻshliqlarni qoplagan holda topilgan. U adamit bilan chambarchas bogʻliq va keyinchalik mineral hosil boʻladi. Ostinit adamit, kvarts, talmessit va limonit bilan bogʻliqdir. Uning tipidagi joylashuvi - Gold Hill koni (Gʻarbiy Yuta koni), Gold Hill, Gold Hill tumani (Klifton okrugi), Deep Creek Mts, Tuele okrugi, Yuta, AQSh.

Manbalar
--------

1. ↑  Austinite: Austinite mineral information and data.
2. ↑  Wolfgang Brendler (1938). „On the identity of austinite and brickerite" (PDF). *American Mineralogist*. 23-jild. 347-bet.
3. ↑  Gaines *et al.* (1997) Dana’s New Mineralogy Eighth Edition, Wiley
4. ↑  Walter Borchardt-Ott*. Crystallography: An Introduction*. Springer, 28-avgust 2011-yil — 154– bet. ISBN 978-3-642-16451-4. 9-oktabr 2011-yilda qaraldi.
5. ↑  **Ostinit**
**Shtativ** (lotincha: tik turuvchi, qoʻzgʻalmas) — foto yoki kinosuratga olish paytida fotoapparat va kinoapparatni; geodezik, astronomik va boshqalar asboblarni ishlatish paytida oʻrnatib qoʻyiladigan qurilma. Eng keng tarqalgan Sh. metall yoki yogʻochdan yasaladigan uch oyokli kerma qurilma. Unda asboblarni oʻrnatish va mahkamlash moslamalari boʻladi, uni pastbaland qilib qoʻyish mumkin. Kichikroq qoʻl kinoapparatlarida kinosuratga olish uchun operatorning yelkasiga kiydirilganda yelka Sh.lari ham bor. Fotoapparatni stul suyanchigʻiga, stol chetiga va boshqalar tik turadigan mustahkam narsalarga mahkamlash uchun moʻljallangan moslama (strubsina) ham Sh. vazifasini oʻtaydi.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Seyfert galaktikalari** - oʻzagi koʻpincha yulduzsimon boʻlib, uning nurlanish spektri kuchli keng chiziqlardan iborat boʻlgan galaktikalar; amerikalik olim Seyfert kashf qilgan. S.g. markaziy qismidagi keng chiziqlarning tezligi, bir necha ming km/s bilan harakatlanuvchi gaz bulutlari bilan bogʻliq. S.g. asosan, spiralsimon tuzilishga va ultrabinafsha toʻlqin uzunliklarida orttirma nurlanishga ega. Spiral galaktikalarda 1% S.g. boʻlib, ularda yorqinlik markaz tomon keskin ortib boradi. Odatda, ular galaktikalar guruhlari va qoʻshaloq galaktikalarda uchrab, galaktikalar toʻdalarida esa deyarli kuzatilmaydi.

S.g. oʻzagining oʻlchamlari, asosan, 0,1 parsek atrofida, nurlanishlari vaqt davomida oʻzgarib turadi. Bu oʻzgaruvchanlik davri nurlanishning toʻlqin uzunligi qiymatiga bogʻliq. Oʻzak nurlanishi optik, radio, rentgen va gamma toʻlqinlarida juda kuchli. Nisbatan olinganida esa, xususan, optik uzunlikdagi ushboʻ davr radionurlar oʻzgarish davridan ancha kichik.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Shtopor** (gollandcha — tiqin) — 1) aviatsiyada — samolyotning barcha uch oʻqi atrofida oʻz-oʻzidan aylanib va kichik radiusli spiral hosil qilib xavfli pasayishi. Samolyot ataka burchagidan chetga chiqqanda yuz beradi. shahrining oʻnaqay, chapaqay, tik, qiya, tekis, turgʻun va noturgʻun xillari boʻladi. Sh. Koʻpincha uchuvchining xatosi tufayli yuz beradi. Baʼzan, mashq qilish va sport maqsadlarida uchuvchi samolyotni ataylab Sh. holatiga kiritishi mumkin. Samolyotni ataylab Sh. holatiga kiritish yoki undan chiqarishni birinchi marta 1916-yilda rus harbiy uchuvchisi K. K. Arseulov amalga oshirgan. Keyinchalik ingliz olimi G. Glatsert, rus olimi V.S. Pishnov shahrining nazariy asosini yaratishgan. Hozir samolyotni Sh. holatidan chiqarish oddiy ishga aylanib qolgan. Sinov uchishlari paytida shahriga qarshi parashyutlar yoki raketalar qoʻllanadi; 2) yoʻgʻon (10–20 mm diametrli) poʻlat simni spiralsimon shaklda burab tayyorlanadigan burgʻisimon asbob (qoziq). Bir uchida arqon (kanat) bogʻlash uchun halqa boʻladi. shahrini yerga, daraxtga yoki muzga burab kirgizib, halqasiga samolyot, vertolyot, kichikroq kemalar, palatkalar arqon bilan bogʻlab (shvartovka) qoʻyiladi; 3) rezina, poʻkak tiqinli butilkalar va boshqalar idishlarning tiqinini burab chiqarish uchun ishlatiladigan asbob. Bir uchida spiralsimon rezba, 2uchida halqasi yoki bandi boʻladi.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Oq parpi (Aconitum talassium Popov)** — bu kop yillik o't o'simlik, Tyan-Shan va Pomir-Oloy tizmasidagi son jihatdan qisqarib borayotgan, areali bo'lingan endem o'simlik turi.


Oq parpi| Ilmiy klassifikatsiya |
| --- |
| Kingdom: Plantae |
| *Order*: Ranunculales |
| *Family*: Ranunculaceae |
| Genus: Aconitum L. |
| Species: **A.Talassicum Popov** |
| Ilmiy nomi |
| --- |
| **Aconitum talassicum Popov** |
| Kamyoblik darajasi |
| --- |
| 3 |

Biologik tarif
--------------

Bo'yi 1,5 metrga yetadigan, kop yillik, tuganak, ildizpoyali o't. Ildizpoyasi tuganaklarning yonma-yon qo'shilishidan hosil bo'lgan. Poyalari oddiy, tik o'suvchi. Poyaning yuqori qismidagi barglari bandsiz, qolganlari bandli, yaprogi asosigacha yirik tishli bo'laklarga ajralgan. Gullari poyaning yuqori qismida ornashgan, yirik shingil hosil qiladi, qo'qitmir. Iyun-Iyulda gullab, Iyul-Avgust oylarida mevasi yetiladi. Urug' bilan kopayadi.

Tarqalishi va o'sish sharoiti
-----------------------------

Toshkent, Farg'ona, Jizzah, Qashqadaryo viloyatlari: Piskom, Chotqol, Qurama, Farg'ona, Turkiston, Zarafshon, Hisor tizmalarida tarqalgan. Tojikiston va Qirg'izistonda ham uchraydi. Utun areali bo'ylab bir-biridan ancha uzoq joylashgan katta bo'lmagan to'plar hosil qiladi

Tog'larni o'rta va yuqori qismlaridagi nam yerlarda va yonbag'irlardagi buloqlarning atroflarida o'sadi. Ba'zan buloq bo'ylarida kichik parpizorlar hosil qiladi.

Ishlatilishi
------------

Xalq tabobatida dorivor sifatida ishlatiladi.

Muhofaza choralari
------------------

Chotqol, Zomin qo'riqxonalarida va Milliy bog'ida o'stiriladi.

Manbalar
--------

O'zbekiston Respublikasi Qizil Kitobi: 1 jild - 2009.

Бутков А.Я Сем. Ranunculaceae //Флора Узбекистана. Т.2. Ташкент: Изд-во АН УзССР, 1953, С.433-509

Havolalar
---------

* Wayback Machine saytida arxivlandi (2019-05-26). Борец Таласский - Плантариум
**IRAM ZOT al-IMOD**— („ko‘p ustunli Iram") — Janubiy Arabistonda go‘yo mavjud bo‘lib,
Qur’onga binoan Alloh taolo tomonidan yo‘q qilib yuborilgan inshootlar majmuasi.
Qur’onda Alloh tomonidan kibrga berilib gunohga botganlari uchun nobud
qilingan od va samud qavmlari bilan birga qayd etiladi. Ushbu oyatning eng ko‘p
tarqalgan tafsiri Iram zot al-Imodni od qavmi tarixi bilan bog‘laydi. Iram zot Imod — odiylar podshohi Shaddod
tomonidan qurilgan shahar. Shaddod Allohning elchisi Hud (a.s)ning so‘zlariga quloq
solmay Yer yuzida, Adan yaqinida jannatga o‘xshash makon yaratishni istagan. Bu
shaharning binolari oltin va kumushdan bunyod etilib, qimmatbaho toshlar bilan
bezatilgan. Podshohning kibru havosi va imonsizligi uchun Alloh Iram zot Imodga kuchli bo‘ron yuborib shaharni qumga ko‘mdirib yuborgan. Baʼzan sahroda adashib qolgan yo‘lovchilar mana shu o‘lik shaharni ko‘rganlari va u yerdan olib kelgan qimmatbaho toshlar kulga
aylanib qolgani haqida afsonalar mavjud. Qur’ondagi Iram zot Imod — qadimiy arab shaharlarining
halokati haqidagi rivoyatlardan biri. Haqiqiy Iram zot Imod — nabateylarning Shimoliy Hijozdagi ko‘p
ustunli ar-Ramm ibodatxonasi vayronalari. Ko‘p ustunli Iram zot Imod obrazida tadqiqotchilar
baʼzan narigi dunyoning qadimiy mifologik ramzini ko‘radilar.

Adabiyotlar
-----------

ISLOM ENSIKLOPEDIYASI „Oʻzbekiston milliy entsiklopediyasi"
Davlat ilmiy nashriyoti, 2004
**Navigatsiya** (lotincha: navigo — kemada suzaman) — 1) kemalarda suzish, uchish apparatlarida uchish; kemalarni (dengiz N.si), uchish apparatlari — samolyot, vertolyot va boshqalarni (havo N.si), kosmik apparatlar — kosmik kemalarni (kosmik N.) boshqarishning nazariy asoslari va amaliy usullarini ishlab chiqish bilan shugʻullanadigan fan. Asosiy vazifalari: eng xavfsiz va qulay yoʻlni (kureni) tanlash; N. asboblari yordamida harakat yoʻnalishi va oʻtgan yoʻlni aniqlash; apparatlarni boshqarish uchun eng qulay haritafafik proyeksiyalarni oʻrganish va tanlash; N. ma-salalarini analitik va grafik usullarda yechish; apparatning tanlangan yoʻldan ogʻishiga sabab boʻladigan tashqi omillarni hisobga olish; sunʼiy yoʻldoshlar va Yerdagi nishonlar yordamida apparat oʻrnini aniklash hamda bu maʼlumotlarning anikligini tekshirish. N.ning vazifalari geodeziya, haritagrafiya, gidrografiya, okeanologiya va meteorologiya usullaridan foydalanib hal etiladi.

Dengiz N.si kadimdan maʼlum. Kemalarni boshqarishning oddiy usullari qad. Sharq xalqlariga maʼlum boʻlgan. Kema kursini magnit mili yordamida aniqlash usuli topilgach (11-asr), teng burchakli toʻfi silindrik proyeksiyalash usulini qoʻllab harita tuzilgach (16-asr), mexanik lag (kemaning oʻtgan yoʻlini aniqlaydigan asbob) kashf qilingach (19-asr), hozirgi N.ga asos solindi. 19-asr oxiri —20-asr boshlarida fizika fanining taraqqiy etishi natijasida kemalarni boshqarishning elektr N. va radiotexnika asboblari yaratildi. L. Eyler, M. V. Lomonosov va boshqa olimlar N. masalalarini ishlab chiqishda katta rol oʻynadilar. A. S. Popov radioni ixtiro qilgandan soʻng N. taraqqiyotining yangi bosqichi shakllandi. N.da impulsli, impulsfazali va fazali radionavigatsiya tizimlari yoki sektorli radiomayaklardan foydalanildi. Ochiqdengizdagi N. uchun global radionavigatsiya tizimlari ishlab chiqildi. Bu maqsadda navigatsiya sunʼiy yoʻldoshlari tizimidan foydalanish ancha samarali.

Fanning rivojlanishi va texnikaning takomillashishi natijasida N. maʼlumotlarini olish, ishlab chiqish va bevosita boshqarish tizimiga uzatish ishlarini avtomatlashtirishga imkon tugʻildi; 2) mahalliy iklim shartsharoitlarni hisobga olgan holda, dengiz, daryo va boshqa suv havzalarida kemachilikka imkon beradigan mavsum.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Iqto**, iqtoʼ, iqta (arab.) — Movarounnahr, Yaqin va Oʻrta Sharq mamlakatlarida oʻrta asrlarda hukmdor tomonidan katta xizmatlari evaziga inʼom qilingan chek yer. I. egasi iqtodor deb atalgan. I. haqida dastlabki maʼlumotlar 7-asroxiriga mansub arab manbalarida uchraydi. Hukmdor I.ni istagan vaqtida qaytarib olib boshqa kishiga tortiq qilishi ham mumkin boʻlgan. 9-asrda xalifa tomonidan amirga idora qilish uchun berilgan viloyatlar ham I. deb atala boshlangan. Abu Ab-dullo Xorazmiy I.ning kelib chiqishini izohlab, "Mafotix ul-ulum" ("Il-mlarning kalitlari") asarida bunday deb yozadi: "Sulton tomonidan biror kishiga tortiq qilib berilgan yer I. deb ataladi va uning mulki boʻlib qoladi". I. yerlari davlat mulki hisoblangan. 10-asrdan boshlab xususiy mulkka aylana boshlagan. Amir oʻzi hukmronlik qilayotgan ushbu viloyatlar soli-gʻini butunlay yoki qisman oʻzlashtirish huquqiga ega boʻlgan. I. 9—13-asrda Movarounnahr va Eronda ham (saljuqiylar, qoraxoniylar va hulokuiylar davrida) keng tarqalgan. Temuriplar davrida I. oʻrnida tiul va suyurgʻol, boburiylar davrida esa jogir atamalari qoʻllangan.

Adabiyot
--------

* Nizom ul mulk, Siyosatnoma, T. 1997;
* Hofiz Tanish al-Buxoriy, Abdullanoma, 1—2-j.lar, T. 1999, 2000.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Urugʻshunoslik** - urugʻlar toʻgʻrisidagi fan, urugʻchilikning nazariy asosi; agronomiyaning bir boʻlimi. Ekinlar urugʻlarining tuzilishi va rivojlanishini, urugʻlik materialni baholash va uni nazoratdan oʻtkazish usullarini ham ishlab chiqadi. Yovvoyi flora urugʻlarini oʻrganadigan botanik U. (karpologiya) va madaniy flora va unga yoʻldosh boʻlgan begona oʻtlar U.gi yoki agronomik U.ga boʻlinadi. U. botanika, biokimyo, genetika va boshqa fanlar bilan bogʻliq. U. boʻyicha yaratilgan birinchi muhim asar nemis botanigi F. Nobbening 1876-yilda eʼlon qilingan kitobi hisoblanadi.

Oʻrta Osiyoda U. Toshkentda Turkiston seleksiya st-yasi tashkil etilgan vaqtdan (1922) boshlab rivojlana boshladi. U. va urugʻchilik nazorati ishi birinchi marta shu muassasada mustaqil fan sifatida rivojlandi. A.I. Avtonomov, M.M. Bushuyev, G.S. Zaysev, F.M. Mauyer, I.A. Rodimsev, X. Raximov, S. Muhammadjonov, R. Rudenko va boshqa U. fani rivojiga katta hissa qoʻshdilar.

U. urugʻlik ekin maydonlarida aprobatsiya oʻtkazish, urutlarni saralash, zararkunandalardan saqlash, urugʻlik sifatini anikdash, unuvchanlik qobiliyatini oshirish va boshqalarni oʻrganadi. U.ning asosiy yoʻnalishlari: urugʻlarning hrsildorlik sifatlarini, ularning biologiyasini oʻrganish, urugʻlikni tahlil qilish usullarini ishlab chiqish (yana qarang Davlat urugʻchilik nazorati).

Adabiyot
--------

* Yigitaliyev M. Muhammadjonov S, Dala ekinlari seleksiyasi va urugʻchiligi, T. 1981.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Sud fotografiyasi** - kriminalistik suratga olish metodlari va texnik vositalari tizimi. Tergov, tezkorqidiruv tadbirlari va ekspertiza oʻtkazilayotganda qoʻllaniladi. Sud fotografiyasi ga voqea yuz bergan yoki tintuv oʻtkazilgan joylar, ashyoviy dalillar, jinoyat izlari, qurollari va boshqalarni suratga olish kiradi. Sud fotografiyasi dalillarni tasvirlash va tekshirish uchun xizmat kiladi. Tasvirlovchi Sud fotografiyasiga oʻlchovli (masshtabli, stereofotografik), makrosʼyomka (kichik obyekt va izlarning suratlari), tanib olishga moʻljallangan (yuzni odd va yon tomondan eks ettirish), reproduksiyaviy (hujjatlar nusxasi) va boshqa turdagi suratlar kiradi. Tekshiruv Sud fotografiyasiga infrakizil, ultrabinafsha, rentgen, gamma nurlar, mikrofotografiya, golografiya, rang ajratkichlar yordamida olinadigan fotosuratlar kiradi. Sud fotografiyasi suratlaridan dalil sifatida foydalaniladi. Ular tergov harakatlari bayonnomasiga yoki ekspert xulosasiga ilova qilinadi.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Armand Hippolyte Louis Fizeau** (talaffuzi: *Arman Ippolit Lui Fizo*; (23-sentabr 1819-yil, Parij — 18-sentabr 1896-yil, Vantyoy qalʼasi) — fransuz fizigi. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1875). Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1860), prezidenti (1878). Kollejda va Parij rasadxonasida oʻqigan. Parij politexnika maktabi direktori (1863-yildan). Shu maktab professor (1865—67). Ilmiy ishlari fizik optikaga oid. Aylanuvchi tishli gʻildirak yordamida yorugʻlik tezligini oʻlchash usuli (Fizeau usuli)ni ishlab chiqqan (1849), yer sharoitida birinchi marta yorugʻlik tezligini oʻlchagan. Harakatdagi suvda yorugʻlik tezligini oʻlchagan (Fizo tajribasi, 1851). Fizeau tajribasi yoruglikning toʻlqin nazariyasini, tezliklarni qoʻshishning relyativistik formulasini tasdiklashda muhim rol oʻynaydi.

Dopler effektini toʻgʻri talqin etgan (Doppler — Fizeau effekti, 1848). Yorugʻlikning interferensiyasini kuzatish usulini (1849) va qattiq jismlarning kengayish koeffitsiyentini oʻlchashning interferension usulini (1852) ishlab chiqqan. Induksion gʻaltak, interferension spektroskop, dilatometr yasagan.

Manbalar
--------

1. 1 2  *(unspecified title)*
2. ↑  *(unspecified title)*

  

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Dovud | *Shaxsiyat haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |

|  |  |
| --- | --- |
| Tashqi havolalar Buni Vikimaʼlumotlarda tahrirlash | 
* BnF: cb14536081g (maʼlumot)
* GND: 117512214
* ISNI: 0000 0000 7367 0751
* LCCN: nr2002010880
* Léonore id LH//977/56 yaroqsiz.
* PIC: 2316
* RERO: 02-A023066393
* RKD: 384028
* en:SNAC: w6184vz9
* SUDOC: 073726125
* ULAN: 500021778
* VIAF: 54384820
* en:WorldCat Identities: lccn-nr2002010880

 |