Miloddan avvalgi 4000-1000-yillarda hind-yevropaliklarning migratsiya tartibi. Pushti hudud hind-yevropaliklarning taxminiy ajdodlari vataniga toʻgʻri keladi (Samara va Sredniy Stog mintaqasi). Toʻq sariq hudud miloddan avvalgi 1000-yilga kelib hind-yevropa tillarida soʻzlashuvchilar yashaydigan hududga toʻgʻri keladi. Kurgan gipotezasiga koʻra hind-yevropa xalqlarining kengayishi, toʻlqinlarga boʻlingan: Pushti - birinchi toʻlqin (miloddan avvalgi 4400 - miloddan avvalgi 4300-yillar) Qizil - ikkinchi toʻlqin (miloddan avvalgi 3500 - miloddan avvalgi 3000-yil) Och qizil - uchinchi toʻlqin (miloddan avvalgi 3000 - 2800-yillar).
**Hind-yevropaliklar** hind-yevropa tillarida soʻzlashadigan xalqlar hisoblanadi .

Nomlanishi
----------

"Hind-yevropaliklar" va "hind-yevropalik" atamalari XIX asrning birinchi yarmida Yevropa etnografik va etnolingvistik adabiyotlarida paydo boʻlgan, ammo ular uzoq vaqt davomida ilmiy adabiyotlarda qoʻllanilmagan, chunki turli gipotezalar - Yevropa millatlari orasida (ingliz, fransuz, portugal, golland va boshqalar) turli tarixiy chalkashliklarni paydo boʻlishi sabab boʻlgan. 

Ushbu davrda Hindiston yarim oroli va Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlarida, Hind-Xitoy yarim orolida hamda Hind va Tinch okeanining yaqin orollarida (zamonaviy Indoneziya, Malayziya, Seylon) tugʻilgan yoki yashaganlar XX asr oʻrtalarigacha bu yirik Yevropa kuchlarining mustamlaka mulklari edi. XX asrning ikkinchi yarmigacha bu ibora ham akademik, ham publitsistik adabiyotlarda, ham davriy nashrlarda juda cheklangan tirajiga ega boʻlgan. Uning ilmiy muomalaga kiritilishi Ikkinchi jahon urush davomida, nemis xalqini ulugʻlash va oldingi atamalarni almashtirish maqsadida boshlangan. Ushbu atama "Aryanlar", Nemis fashistlari tomonidan fashistlar Germaniyasining irqiy ta'limotlarini oqlash uchun faol foydalanganligi sababli "Aryan qabilalari" va "Aryan xalqlari" atamalari "hind-yevropaliklar" oʻrnida ishlatilgan. 1940-yillarning oxirigacha bu ekvivalent hali keng qoʻllanilmagan va Britannica entsiklopediyasining 1947-yilgi nashrida hamon hind-yevropaliklar va ariylar bir-birining oʻrnida ishlatilardi. Bu ibora akademik doiralarda Arnold J. Toynbi (xususan, "Tarixni tushunish" asarida) tomonidan ilgari suriladi.

Zamonaviy va qadimiy vakillari
------------------------------

Baltlarga zamonaviy latviyaliklar va litvaliklar, shuningdek, assimilyatsiya qilingan prusslar, samogitiyaliklar, latgallar, yatvingiyaliklar, kuroniyaliklar, golyadlar va boshqalar kiradi.

Zamonaviy german xalqlari - avstriyaliklar, inglizlar, daniyaliklar, gollandlar, islandlar, nemislar, norveglar, frizlar, shvedlar, farerlar, assimilyatsiya qilingan gotlar, vandallar, daniyaliklar, franklar, burgundlar, lombardlar va boshqa qadimgi german qabilalari.

Slavyanlar qatoriga zamonaviy belaruslar, bolgarlar, bosnyakilar, lujitsyanlar, makedoniyaliklar, polyaklar, ruslar, serblar, slovenlar, slovaklar, ukrainlar, ruslar, chernogoriyaliklar, xorvatlar va chexlar kiradi. Qadimgi slavyanlar: Vyatichi, Radimichi, Dregovichi, Slovenlar, Polyanlar, Drevlyanlar, Ulichlar va boshqa qadimgi slavyan qabilalari kiradi.

Illyriyaliklar yoki frakiyaliklarning avlodlari zamonaviy albanlar boʻlishi mumkin va Getae, Dacians va Odrisianlarning Frakiya qabilalari roman tilida soʻzlashuvchi ruminlar va moldaviyaliklardir.

Fors-Eroniylar: Forslar, tojiklar, pushtunlar, talishlar, tatlar, mozandaronlar, gilyanlar, kurdlar, balujlar, yagnobilar, dardlar, pomir xalqlari (yozgʻulomlar, rushanlar, bartanglar, shugʻnonlar, sarikoʻllar, vaxonlar, eroniylar, mungʻoziylar) osetinlar, nuristonliklar, bankalar, kalashlar; boshqa guruhlarning etnik guruhlari bilan assimilyatsiya qilingan - toxarlar, yuechjilar (yoki turli manbalarda kushonlar ), eftalitlar (ehtimol), skiflar, saklar (massagetlar), xorazmliklar, sarmatlar, savaromatlar, baqtriyaliklar, soʻgʻdiylar, kimmeriylar (deb taxminiy midiyaliklar ) Alanlar va roxolanlar .

Anadolu xalqlari qadimgi Xet, Luvi, Lidiya, Likiya, Sidet, Kariya, Palay, Pisidiya va Mushki xalqlari.

Armanlar hind-yevropa xalqlarining alohida tarmogʻini ifodalaydi.

Bu xalqlarning barchasi Kavkaz irqining har xil turlariga mansub.

Qadimda yunonlar bilan til va moddiy madaniyat jihatidan chambarchas bogʻliq boʻlgan frigiyaliklar va qadimgi makedoniyaliklar(yoʻqolib ketgan).

Italiklarga: Osci, Umbrians, Volskians, Piceni, Sabines, Falisci, Aequi, Vestini, Siculi, Lusitanians (munozarali), Veneti (munozarali), Marrucini, Samnitlar, shuningdek, lotinlar ( rimliklar tarkibiga kirgan), Ularning tilidan roman tillari navbatma-navbat uchraydi, shu jumladan italyan, fransuz, provans, romansh, ispan, katalan, portugal, rumin, moldavan va boshqalar.

Qadimgi keltlarning avlodlari - shotland gallari, irlandlar, bretonlar, mankslar, uelslar, assimilyatsiya qilingan gallar, galatlar, gelvetiylar va boshqalar.

Bu nazariyaga koʻra, xususan, taniqli sovet va rus tilshunosi S. Starostin, hind-yevropa tillari nostratik tillarning makro oilasiga kiradi.

Hind-yevropaliklarning kelib chiqishi modellarini Yevropa va Osiyoga boʻlish mumkin. Yevropaliklar orasida tilshunoslar va arxeologlar orasida eng keng tarqalgan Kurgan gipotezasi hind-yevropaliklarning ajdodlarining vatani Dnepr va Volga daryolari orasidagi Shimoliy Qora dengiz mintaqasi boʻlganligini va ularning oʻzlari ham 5-4-ming yilliklarda bu joylarda yashagan zamonaviy sharqiy Ukraina va janubiy Rossiyaning choʻl mintaqalarining koʻchmanchi aholisi bolgan deya hisoblashadi. Sredny Stog, Samara va Yamnaya madaniyatlariga mansub aholi odatda hind-yevropaliklarning ajdodlari deya belgilanadi. Keyinchalik bu qabilalarning bronza davriga oʻtishi va otning xonakilashtirilishi munosabati bilan hind-yevropa qabilalarining turli yoʻnalishlarda jadal koʻchishlari boshlanadi. Shu bilan birga, hind-yevropaliklar tomonidan hind-yevropagacha boʻlgan mahalliy aholining lingvistik assimilyatsiyasi sodir boʻlgan, bu hind-yevropa tillarining zamonaviy soʻzlashuvchilari irqiy va antropologik tipda sezilarli darajada farq qilishiga olib keladi.

Hind-yevropaliklarning kelib chiqishi
-------------------------------------

 Kurgan gipotezasiga koʻra Evrosiyoda (Yevropa, gʻarbiy Osiyo, Markaziy, Janubiy, Sibir va Hindiston) hind-yevropa migratsiyasining animatsion xaritasi.
Buyuk geografik kashfiyotlar va undan keyingi yirik Yevropa mustamlakasi davrida hind-yevropa tillari Amerika, Janubiy Afrika, Avstraliya, Yangi Zelandiya va boshqa hududlarga tarqaldi va Rossiya mustamlakasi tufayli Osiyoda oʻz doirasini sezilarli darajada kengaytirdi.

Biroq, hind-yevropa tili va madaniyatining kelib chiqishi masalasida turli tarixchilarning munozarali fikrlari mavjud.

Gipotezalarning kelib chiqishi
------------------------------

 Gipotetik hind-yevropa vatani: Kurgan gipotezasiga koʻra miloddan avvalgi 4000-yillarda ishgʻol qilingan maydonning taxminiy xaritasi.
 Miloddan avvalgi 3000-yillarda Hind-yevropa xalqlarining egallagan hududi.
 Miloddan avvalgi 2000-yillarda bosib olingan hudud. Hind-yevropa dialektlari yanada tabaqalanib, proto-tillarga aylana boshladi. Tuvbeker madaniyatining hududi shimoliy dialektlarga koʻproq toʻgʻri keladi. Hind-yevropada yuqori Mitanni lahjasi hech qayerda koʻrsatilmagan va bu davrda hind-eron tillari oilasining qulashi natijasi boʻlishi mumkin.
 Ishgʻol qilingan maydon taxminan Miloddan avvalgi 500-yillarga toʻgʻri keladi. Biroq, koʻplab xaritalar bilan bogʻliq muammo shundaki, hududlarni bir tilli deb talqin qilish oson, aslida til chegaralari xiralashgan va ba'zilari ikki tilli boʻlishi mumkin (shuning uchun hind-yevropa tilida ham gaplashishi mumkin). Ehtimol, biz uchun mutlaqo noma'lum boʻlgan koʻplab hind-yevropa tillari va dialektlari mavjud boʻlib, ular xaritada koʻrsatilmagan boʻlishi mumkin.
 Atkinson, Grey va boshqalar tomonidan hisob-kitoblarga koʻra Anadoludan hind-yevropa kengayishini koʻrsatadigan xarita.
Nufuzli arxeologlar, tilshunoslar va tadqiqotchilar tomonidan qoʻllab-quvvatlangan bir nechta farazlar mavjud, shuning uchun hind-yevropa kelib chiqishi masalasi munozarali va hozirda koʻplab tadqiqotlar va qazishmalar olib borilmoqda.

* Anatoliya (Колин Ренфрю, Рассел Грей и Квентин Аткинсон),
* Arman (Anatoliya gipotezasi varianti: Вяч. Вс. Иванов и Т. В. Гамкрелидзе),
* Bolqon gipotezasi (В. А. Сафронов и др.).
* Kurgan gipotezasi (Мария Гимбутас, Виктор Ген, Отто Шрадер, Фредерик Кортландт)
* Neolit kreolizatsiyasi gipotezasi (Марек Звелебил)
* Paleolit davrining uzluksizligi nazariyasi(итальянский лингвист Марио Алинеи, историк Марсель Отт)
* Dasht gipotezasi (Лев Клейн, Гордон Чайлд, Дж. Мэллори)
* Hind-Ural gipotezasi (В. Томсен, Г. Шёлд, А. Клукхорст)

Hind-yevropaliklarning genetik belgilari
----------------------------------------

1960-yilgacha madaniy oʻzgarishlarning arxeologik dalillari (masalan, kulolchilikdagi oʻzgarishlar) muhim migratsiya dalillari prezumpsiyasi sifatida talqin qilingan. 1960 va 1970-yillarda paydo boʻlgan yangi arxeologiya bu fikrni rad etdi - yangi madaniyatlarning qabul qilinishi savdo yoki genofondga minimal yoki hatto hech qanday ta'sir koʻrsatmaydigan kichik hukmron elitaning oqimi orqali sodir boʻlgan boʻlishi mumkin.

Misol uchun, XX asrning oxirida oʻtkazilgan tadqiqot mualliflari, oʻzlarining bayonotlariga koʻra, shu jumladan Mantel testiga asoslanib, Yevropada Y-xromosoma farqlari lingvistik jihatdan emas, balki geografiya bilan bogʻliqligini ta'kidlaydilar.

Shuningdek
----------

* Hind-yevropa tillari
* Hind-yevropagacha boʻlgan substrat
* Proto-hind-yevropaliklar

Eslatmalar
----------

1. ↑   Индоевропейцы // БРЭ. Т. 11. М. 2008.
2. ↑  Encyclopædia Britannica.(Inglizcha) / Ed. by Walter Yust. — Chicago, IL: University of Chicago, 1947. — Vol.11 — P.364,605 — 1001 p.
3. ↑  *Чухряева М. И.* Сравнительный анализ генофондов популяций индоевропейской и других лингвистических семей в зонах их контактов. Автореф. дисс. … канд. биол. наук. М. 2018.
4. ↑  *Michael E. Weale\*,1, Deborah A. Weiss†,1, Rolf F. Jager\*‡, Neil Bradman\* and Mark G. Thomas\*.* „Y Chromosome Evidence for Anglo-Saxon Mass Migration".  Oxford Journal (25, 2002). 22-sentyabr 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-oktyabr 2014-yil.
5. ↑  *Zoë H. Rosser, Tatiana Zerjal, Matthew E. Hurles...* „Y-Chromosomal Diversity in Europe Is Clinal and Influenced Primarily by Geography, Rather than by Language".  The American Journal of Human Genetics, Vol. 68, Issue 4, p1075 (25-sentyabr 2000-yil). 4-noyabr 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-oktyabr 2014-yil.
6. ↑  *Zoë H. Rosser, Tatiana Zerjal, Matthew E. Hurles...* „Y-Chromosomal Diversity in Europe Is Clinal and Influenced Primarily by Geography, Rather than by Language".  The American Journal of Human Genetics, Vol. 68, Issue 4, p1075 (25-sentyabr 2000-yil). 4-noyabr 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-oktyabr 2014-yil.

Adabiyot
--------

* Николаева Н. А. О концепции четырех прародин индоевропейцев В. А. Сафронова // Индоевропейская история в свете новых исследований: сборник научных статей : Сборник трудов конференции памяти профессора В.А. Сафронова. — М.: МГОУ, 2010. — С. 56—70. — ISBN 978-5-7017-1653-5.
* Чайлд Г.*. Арийцы. Основатели европейской цивилизации*. М.: ЗАО Центрполиграф, 2020. ISBN 978-5-9524-5455-2.