| Salome Gluecksohn-Waelsch |
| --- |
| Tugʻilgan | 1907-yil 6-oktyabr
Danzig, Germaniya |
| Vafot etgan | 2007-yil 7-noyabr
Nyu-York, AQSh |
| Kasbi | genetik |
| Tahsil olgan | Frayburg universiteti |

**Salome Glyukson-Velsh** (1907-yil 6-oktabr – 2007-yil 7-noyabr) asli nemis boʻlgan amerikalik genetik va rivojlanish genetikasi sohasining asoschisi boʻlib, rivojlanishning genetik mexanizmlarini oʻrgangan.

Hayoti
------

Glyukson-Velsch Germaniyaning Danzig shahrida Nadiya va Ilya Glyukson oilasida tugʻilgan. U Germaniyada Birinchi va Ikkinchi Jahon urushi orasida oʻsgan, u yerda oilasi 1918-yilgi gripp epidemiyasida otasining oʻlimi, urushdan keyingi ogʻir inflyatsiya va kuchli antisemitizm kayfiyati kabi qiyinchiliklarga duch kelgan.

U 1928-yilda Frayburg universitetida Spemanning laboratoriyasiga kirishdan oldin Kenigsberg va Berlinda kimyo va zoologiyani oʻrgangan. U Spemanning millatchilik tendensiyalari va olimlarga nisbatan notoʻgʻri qarashlarini sharhladi; yahudiy ayol sifatida duch kelgan notoʻgʻri qarashlar uning Germaniyadagi imkoniyatlarini cheklab qoʻydi. Salome Spemann bilan jimgina rozi boʻlishni boshladi, chunki u va uning tengdoshlari genetika va embrion rivojlanishda hech qanday oʻxshashlik yoʻqligiga qatʼiy ishonishdi. Biroq, oʻsha paytda uning professoriga qarshi chiqish oqilona boʻlmasdi, shuning uchun u professional karyerasida jimlik kuzatilda. 1932-yilda u Frayburg universitetida suvda yashovchi salamandrlarning embriologik oyoq-qoʻllarini rivojlantirish boʻyicha ishi uchun doktorlik darajasini oldi. Xuddi shu yili u biokimyogar Rudolf Shenxaymerga turmushga chiqdi va u bilan 1933-yilda fashistlar Germaniyasidan qochib ketdi

U 1936-yilda Kolumbiya universitetida oʻqituvchi boʻlib, Lesli C. Dannning genetik laboratoriyasiga embriologik zehn boʻyicha izlanishlar olib bordi va u yerda 17 yil ishladi. Glyukson-Velsch erta rivojlanishga taʼsir koʻrsatadigan mutatsiyalarni topishga va bu genlar taʼsir qiladigan jarayonlarni aniqlashga harakat qildi.

1938-yilda u AQSh fuqaroligini oldi va 1941-yilda Shenxaymer oʻlimidan soʻng 1943-yilda neyrokimyogar Geynrix Uelshga turmushga chiqdi va undan ikki farzand koʻrdi.

Kolumbiya universitetining siyosati koʻp yillik samarali tadqiqotlardan keyin ham unga oʻqituvchi lavozimiga kirishga ruxsat bermadi. U 1953-yilda Kolumbiya universitetini tark etib, yangi tashkil etilgan Albert Eynshteyn tibbiyot kollejida (AECOM) anatomiya boʻyicha professorlik faoliyatini boshladi, u yerda 1958-yilda toʻliq professor boʻldi va 1963—1976-yillarda molekulyar genetika kafedrasini boshqargan. U 1978-yilda faxriy maqomga ega boʻldi, lekin 1990-yillargacha ilmiy konferensiyalarda qatnashib, koʻp yillar davomida faol izlanishda davom etdi.

U Nyu-York shahrida 100 yoshga toʻlganidan bir oy oʻtib vafot etdi.

Ilmiy martaba
-------------

Glyukson-Velschning ilmiy faoliyati LC Dann uni „T lokus" mutatsiyasiga ega boʻlgan naslchilik sichqonlarini oʻz ichiga olgan loyihasiga yollaganidan boshlangan. U T-locus mahsuloti mezoderma va eksenel rivojlanish induktori sifatida harakat qilganligini koʻrsatadigan ishini taqdim etdi. Glyukson-Velsch differensiatsiya genetikasi ustida ishladi, bu jarayon orqali urugʻlantirilgan tuxumdan aniqlanmagan hujayralar rivojlanishda oʻzlarining turli oʻziga xos taqdirlarini qabul qiladilar. Glyukson-Velsh Speman laboratoriyasida olgan embriologik tajribasini klassik sichqon genetikasi usullari bilan birlashtirgani sababli, u sut emizuvchilarning rivojlanish genetikasi asoschisi hisoblanadi. U rivojlanish genetikasi boʻyicha 100 dan ortiq nashrlarning hammuallifidir.

Uning tadqiqotlari shuni koʻrsatdiki, sichqonchaning *Brachyuri* genidagi mutatsiyalar embrionning orqa qismining aberrant rivojlanishiga sabab boʻlgan va u bu mutant genning taʼsirini odatda dorsal-ventral oʻqni shakllantiradigan notokordga kuzatgan.

1968-yildan 1983-yilgacha u fiziologiya yoki tibbiyot boʻyicha 1947-yilgi Nobel mukofoti sovrindori Karl Ferdinand Kori bilan hamkorlik qildi.

Mukofot va unvonlari
--------------------

Glyukson-Velshning ilmiy ishi umrining oxirida sharaflangan. 1979-yilda u Milliy Fanlar akademiyasining aʼzosi boʻldi. U 1980-yilda Amerika sanʼat va fanlar akademiyasining aʼzosi etib saylangan 1982-yilda Frayburg universiteti uni „Oltin promoushen" bilan taqdirladi va 1993-yilda Amerika prezidenti Bill Klinton unga Milliy fan medalini topshirdi. U 1995-yilda Qirollik jamiyatining xorijdagi aʼzosi boʻldi va 1999-yilda „genetika faniga bir umrlik hissasi" uchun Tomas Xant Morgan medali bilan taqdirlandi.

2010-yilda Frayburgda joylashgan Spemann Biologiya va Tibbiyot Oliy maktabi (SGBM) va AECOM Genetika boʻlimi eng yaxshi dissertatsiya uchun Salome Glyukson-Velsh mukofotini taqdim etdi.

Manbalar
--------

1. ↑  Solter, Davor (2008). „In Memoriam: Salome Gluecksohn-Waelsch (1907—2007)". *Developmental Cell*. 14-jild. 22–24-bet. doi:10.1016/j.devcel.2007.12.018.
2. 1 2 3 4 5  Scott Gilbert, „Salome Gluecksohn Waelsch", *Jewish Women: A Comprehensive Historical Encyclopedia*
3. 1 2 3 4 5  Marilyn Bailey Ogilvie and Joy Dorothy Harvey, eds. *The Biographical Dictionary of Women in Science: Pioneering Lives From Ancient Times to the Mid-20th Century*, 2000.
4. 1 2 3 4  Silver, Lee (2008). „Salome Gluecksohn-Waelsch 1907-2007". *Nature Genetics*. 40-jild, № 4. Springer Nature Limited. 376-bet. doi:10.1038/ng0408-376. Qaraldi: 7–iyun 2020–yil.`{{cite magazine}}`: CS1 maint: date format ()
5. ↑  Glücksohn, S.: *Äußere Entwicklung der Extremitäten und Stadieneinteilung der Larvenperiode von Triton taeniatus Leyd. und von Triton cristatus Laur.* Wilhelm Roux' Archiv f. Entwicklungsmechanik d. Organismen. Bd. 125, S. 341-405
6. ↑  *Pearce, Jeremy*. „Salome Gluecksohn-Waelsch, 100, Geneticist, Is Dead". *Science*. New York Times (15-noyabr 2007-yil). Qaraldi: 9-may 2008-yil.
7. ↑  *Ginsberg, Judah.* „Carl and Gerty Cori and Carbohydrate Metabolism". *National Historic Chemical Landmark*.  American Chemical Society (21-sentabr 2004-yil). 24-oktabr 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 28-avgust 2012-yil.
8. ↑  „Book of Members, 1780–2010: Chapter W".  American Academy of Arts and Sciences. Qaraldi: 22-iyul 2014-yil.
9. ↑  Papaioannou, Virginia E. (2019). „Salome Gluecksohn-Waelsch. 6 October 1907—7 November 2007". *Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society*. 67-jild. 153–171-bet. doi:10.1098/rsbm.2019.0024.
10. ↑  Salome Gluecksohn-Waelsch Preis erstmals vergeben (Universität Freiburg, German)