**Viyaduk** - bu uzoq uzunlikdagi va balandlikdagi temir yo'l yoki yo'lni qo'llab-quvvatlovchi bir qator kamar yoki ustunlardan tashkil topgan o'ziga xos ko'prik turi hisoblanadi. Odatda viyaduklar bir xil balandlikdagi ikkita nuqtani bog'laydigan boʻlib, bu esa keng vodiylar hamda yo'l va daryo yoki boshqa past-baland relef xususiyatlarini va to'siqlar orqali to'g'ridan-to'g'ri yo'l o'tkazgichdan o'tish imkonini beradi. *Viyaduk* atamasi lotincha: via meaning - "yoʻl" va ducere - "yetakchi" degan ma'noni anglatadi. Bu 19-asrda qadimgi Rim suv o'tkazgichlari bilan o'xshashlikdan olingan. Rim suv o'tkazgichlari singari, ko'plab ilk viyaduklar taxminan bir xil uzunlikdagi bir qator kamarlardan va ustunlardan iborat boʻlgan.

Yer ustida
----------

 Tayvandagi Vugu-Yangmei baland yo'li, bir ustunli ikki qavatli viaduk
Antik davrda eng uzun viyaduk Fransiya janubidagi keng botqoqlarni kesib o'tgan Pont Serme koʻprigi deb hisoblanadi. Uning eng uzun nuqtasidan viyaduk 2679 metrni, kengligi esa 22 metrni tashkil etadi.

Viyaduklar odatda Chikago, Atlanta, Birmingem, London va Manchester kabi temir yo'l markazlari bo'lgan ko'plab shaharlarda qo'llaniladi. Bu viyaduklar u yerdagi yuk poyezdlari uchun zarur boʻlgan katta temir yoʻl hovlilarini kesib oʻtadi, shuningdek, ogʻir temir yoʻl harakati uchun zarur boʻlgan koʻp yoʻlli temir yoʻl liniyalarini kesib oʻtadi. Ushbu viyaduklar poyezdlar harakatini doimiy ravishda to'xtatib turishni ta'minlaydi va magistral va shahar ko'chalarida harakatlanishni ta'minlaydi. Xuddi shunday, ba'zi viyaduklar temir yo'llarni katta vodiylar orqali olib o'tadi yoki ular ko'plab ko'chalar va xiyobonlar bo'lgan shaharlar orqali temir yo'llarni olib o'tadi.

Quruqlikdagi ko'plab viyaduklar landshaftdagi o'xshash balandlikdagi nuqtalarni, odatda daryo vodiysi yoki boshqa tekislikdagi boshqa eroziyalangan teshiklarni ko'prik qilish orqali bog'laydi. Ko'pincha bunday vodiylarning ikkala tomoniga tushadigan yo'llar (zarurat bo'lganda, daryo ustidagi kichik ko'prik bilan) transport yukini ta'minlay olmaydi, bu esa "o'tish" uchun viyadukni talab qiladi. Bunday ko'priklar to'g'riroq va tekisroq marshrutlarni talab qiladigan temir yo'l harakati uchun ham foydalanishga topshiriladi. Ba'zi viyaduklarda bir nechta palubalar mavjud bo'lib, bitta palubada transport vositalari, boshqasida esa temir yo'l harakati mavjud. Bunga misol qilib Kanadaning Toronto shahridagi Shahzoda Eduard viadukini keltirish mumkin, u Bloor ko'chasi kabi yuqori palubada avtotransportni, pastki palubada esa tik Don daryosi vodiysi ustidagi Bloor-Danforth metro liniyasi sifatida metroni olib boradi. Boshqalari esa Londondagi ko'plab viyaduklarning sababi bo'lib, ularning ostidagi yo'llarni kesib o'tib, aholi punktlarini qamrab olish uchun qurilgan.

Suv ustida
----------

 Buyuk Britaniyadagi Glenfinnan viadukti
Suv ustidagi viyaduklar orollar yoki ketma-ket yoylardan foydalanadi. Ular ko'pincha boshqa turdagi ko'priklar yoki tunnellar bilan birlashtirilib, kema suvlarini viyaduk uchastkalari sifatida kesib o'tadilar, lekin loyihalash va qurish kattaroq oraliqli tunnel yoki ko'priklarga qaraganda arzonroq, odatda katta kemalar uchun etarli gorizontal va vertikal bo'shliqqa ega emas.

Millau viyaduki - Fransiya janubidagi Millau yaqinidagi Tarn daryosi vodiysi bo'ylab o'tuvchi simli yo'l ko'prigi hisoblanadi. U 2004-yilda ochilgan va dunyodagi eng baland avtomobil ko'prigi bo'lib, uning cho'qqisi 343 metrni tashkil qiladi (1125). ft). Undan oldin esa Xitoydagi Danyang-Kunshan Grand ko'prigi dunyodagi eng uzun ko'prik edi.

Viyaduklar ostidagi yerdan foydalanish
--------------------------------------

 Manchesterdagi Deansgate Metrolink stantsiyasi ostidagi "Deansgate Locks" panjaralari.
Viyaduk suvdan ko'ra quruqlik bo'ylab qurilgan bo'lsa, arklar ostidagi bo'sh joy avtoturargoh, avtoulovlarni ta'mirlash, yengil sanoat, barlar va tungi klublar kabi korxonalar uchun ishlatilishi mumkin. Buyuk Britaniyada shaharlardagi ko'plab temir yo'l liniyalari viyaduklarda qurilgan va shuning uchun infratuzilma egasi Network Rail viyaduklar ostidagi kamarlarda keng mulk portfeliga ega. Berlinda baland metro liniyalari kamarlari ostidagi bo'sh joy turli xil maqsadlarda, jumladan, kichik ovqatlanish joylari yoki barlar uchun ishlatiladi.

O'tmish va kelajak
------------------

Boston (Markaziy Arteriya), Los-Anjeles, San-Fransisko, Seul, Tokio va Toronto (Gardiner Expressway) kabi yirik shaharlarda baland tezyurar yo'llar qurilgan. Ba'zilari nomaqbul bo'lgani uchun vayron qilingan va shaharni ikkiga bo'lgan.  Boshqa hollarda, viyaduklar konstruktiv jihatdan xavfli boʻlgani uchun buzib tashlandi, masalan, 1989-yildagi zilziladan keyin shikastlangan San-Fransiskodagi Embarcadero avtomagistrali. Biroq, Tailand, Hindiston (Dehli-Gurgaon ekspress yo'li), Xitoy, Bangladesh, Pokiston, Nikaragua kabi rivojlanayotgan mamlakatlarda transport oqimini yaxshilash uchun, xususan, er taqchilligini bartaraf etish uchun baland ko'tarilgan tezyurar yo'llar qurilgan va ko'proq qurilish ishlari olib borilmoqda. yo'llar. 

 Viaduc des Arts, Parij, Fransiya.
Ba'zi viyaduklar uchun boshqa foydalanish joylari topilgan. Parijda (Fransiya) temir yo'l yo'l o'tkazgichi tepada bog'ni sayr qilish va pastda hunarmandlar uchun ish joyini taqdim etadi. Bog'ning sayr qilish joyi Coulée verte René-Dumont deb ataladi, pastdagi arklardagi ish joylari esa Viaduc des Arts hisoblanadi. Loyiha 1993-yilda ochilgan. 2009-yilda ochilgan Manxetten High Line ham chiziqli shahar parki sifatida baland poyezd liniyasidan foydalanadi.

Indoneziyada viyaduklar Java temir yo'llari uchun, shuningdek, Jakarta ichki halqa yo'li kabi avtomobil yo'llari uchun ishlatiladi. 2019-yil yanvar oyida Sietldagi Alyaska yo'li viyadukti seysmik jihatdan xavfli bo'lgani uchun bir necha o'n yillik foydalanishdan keyin yopildi va tunnel bilan almashtirildi.

Yana qarang
-----------

* Dunyo koʻchalari
* Inshootlar
* Ko'prik

Manbalar
--------

1. 1 2  „viaduct – Definition of viaduct in English by Oxford English Dictionary". *OED*. Qaraldi: 21-sentabr 2020-yil.
2. ↑  „Definition of VIADUCT". *www.merriam-webster.com*. Qaraldi: 27-mart 2018-yil.
3. ↑  Colin O’Connor: Roman Bridges, Cambridge University Press 1993, ISBN 0-521-39326-4, p. 99
4. ↑  Brownlee, Christy (March 2005) "Taking the high road: France's new bridge helps a small town dodge traffic—and set a new world record" *SuperScience* 16(6): pp.12–15;
5. ↑  Davidsen, Judith (April 1993) "A new "lite" rail viaduct formula: Norman Foster designs a rapid-transit viaduct for Rennes, France" *Architectural Record* 181(4): p.26;
6. ↑  Longest bridge, Guinness World Records. Last accessed July 2011.
7. ↑  „Light Industrial Units To Let/Rent | Small Industrial Space". 17-may 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi.
8. ↑  „Toronto built, then demolished an expressway". *tac-atc.ca*. 6-iyul 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 27-mart 2018-yil.