Boshqa nomlar uchun qarang: film   Muhabbat tarixi.

**„Sevgi tarixi"** - amerikalik yozuvchi '''Nikol Kraus''' tomonidan 2005-yilda yozilgan asar. 2006-yilda badiiy adabiyot boʻyicha **„Orange"** mukofotining finalchisi boʻlgan. 2008-yilda esa badiiy adabiyot yoʻnalishi boʻyicha „Uilyam Saroyan" nomidagi xalqaro mukofotni qoʻlga kiritgan.

Romandan parcha 2004-yilda *"Ze Nyu Yorker „* jurnalida *"Yerdagi soʻnggi soʻzlar"* nomi bilan chop etilgan.

**Syujet**
----------

Taxminan 70 yil oldin Polshada Leopold Gurskiy ismli 10 yoshli polyak-yahudiy bola qoʻshnisi Alma Mereminskiyni sevib qoladi. Keyingi oʻn yil ichida ularning munosabatlari chuqurlashadi va Leo oʻz sevgisi va sadoqatining ramzi sifatida Alma uchun uchta kitob yozadi. Leopold butun umr faqat Almani sevishga vaʼda beradi.

Almaning otasi fashistlar Germaniyasidagi holatdan qoʻrqib uni Qoʻshma Shtatlarga yuborganida, u allaqachon Leoning farzandiga homilador boʻladi. Bundan bexabar Leo Alma bilan birga boʻlish uchun Amerikaga borishni orzu qiladi. Biroq, nemislar Polshaga bostirib kiradi, natijada, Leo oʻrmonda yashirinishga va juda oz oziq-ovqat bilan omon qolishga majbur boʻladi. Uch yarim yildan soʻng, u nihoyat Almani topish uchun Amerikaga yoʻl oladi.

U Almani topadi. Biroq Alma uning urushda halok boʻlganiga ishongani va zavod boshligʻining oʻgʻliga turmushga chiqqanini bilgan Leo hayratda qoladi. Alma eri bilan farzandli boʻlganini bilib, xafa boʻladi. Gʻamgin boʻlishiga qaramay, Leo Almadan u bilan birga ketishini soʻraydi, lekin Alma buni rad etadi va unga Isak ismli besh yoshli oʻgʻli borligini aytadi. Yuragi singan Leo amakivachchasining yordamida chilangar boʻlib ish topib, ketib qoladi. Uzoqdan u Isakni muntazam kuzatib turadi, hayotining bir qismi boʻlishni xohlaydi, lekin u bilan gaplashishdan juda qoʻrqadi.

Endigi vaqtda Leo yolgʻiz hayot kechiradigan va oʻz oʻlimini kutayotgan keksa odam. U yolgʻizligini baham koʻradigan bolalikdagi doʻsti Bruno bilan uchrashadi. Alma, Leoning oʻtmishdagi sevgisi, besh yil oldin vafot etadi. Leo hali ham ulgʻaygan oʻgʻli, mashhur yozuvchiga aylangan Is’hoqni kuzatib boradi. Leo Isakning yozuvchilik qobiliyatini meros qilib olganiga ishonishdan zavqlanadi.

Biroq, Leo gazetada oʻgʻlining 60 yoshida vafot etganini bilib qolgach, tushkunlik yanada chuqurlashadi. Bu xabar Leoda Is’hoq dunyosida oʻz oʻrnini topishga boʻlgan qattiq ishtiyoqni uygʻotadi. Uning oʻgʻli bilan bogʻlanish istagi uni Isakning uyiga borishga undaydi. Isakga yaqinda yozib joʻnatgan oʻz hayoti haqidagi „Har bir narsaning tili" kitobini oʻqiganmi yoki yoʻqligini bilishga umid qiladi.

Zvi Litvinoffning nuqtai nazari taqdim etiladi. Ilgari Leo oʻzining eski doʻsti Zviga xat yozib, *"Sevgi tarixi"* qoʻlyozmasini unga qaytarib berishni soʻraydi. Leo Zviga *qoʻyozmani* ular ajralishdan oldin, yillar oldin bergan edi. Biroq, uning rafiqasi Roza eri *"Sevgi tarixi" ni* yozmaganligini yashirib, kitob suv toshqinida yoʻq boʻlganini aytadi. Zvi, shuningdek, Leo Polshada ogʻir kasal boʻlib qolgani va oʻz kasallik davrini tasvirlaydi.

Leo bilmagani holda, „Sevgi tarixi" Zvi Litvinoff nomi bilan ikki ming nusxada kichik nashrda nashr etilgan. Leoning Polshada oʻldirilganiga ishongan Zvi, marhum doʻstining kitobni koʻchirishni toʻgʻri deb bilishiga qaramy, Leoning kitobidan nusxa koʻchirgani uchun oʻzini aybdor his qilgan. Zvi nashr etilgan asarning soʻnggi bobi sifatida Leoning oʻgʻirlangan nekrologini kiritadi. U nashriyotga kitobning syujetiga toʻgʻri kelmasa ham, nekrologni kiritish kitobni chop etishning sharti ekanligini taʼkidlaydi.

Afsuski, Zvi dunyoga „Sevgi tarixi"ning haqiqiy muallifi haqidagi haqiqatni oshkor etmay olamdan oʻtadi. Natijada, kitob Zvi Litvinoffga tegishli boʻlib, Leo oʻz asari boshqa nom bilan nashr etilganidan bexabar qoladi.

Parallel hikoya Alma Singer ismli 15 yoshli qiz haqida boradi. Unga ota-onasining sevimli kitobi „Sevgi tarixi"dagi Alma qahramoni sharafiga bu ism qoʻyiladi. Alma saraton kasalligidan vafot etgan otasining halokatli yoʻqotilishidan iztirob chekadi. Otasining oʻlimidan soʻng, Almaning onasi hissiy jihatdan undan uzoq boʻlib qoladi va koʻpincha kitoblarni tarjima qilish ishiga shoʻngʻiydi. Almaning ukasi Bird (inlizcha, Qush) oʻz laqabini ikki qavatli binodan ucha olish umidida sakrashi tufayli oladi. U oʻzini Xudo tanlagan shaxslardan biri deb hisoblab, haqiqatdan uzoqlashadi va dinda tasalli topadi.

Oilasidagi notinchliklar paytida, Alma marhum otasining sevimli mashgʻulotlaridan biri – choʻlda yolgʻiz qolish qobiliyatida taskin topadi. Bu unga qochish va tasalli topish yoʻlini beradi. Shu bilan birga, Alma yaqinda Nyu-Yorkka koʻchib kelgan rossiyalik qalamdoshi Mishani yaxshi koʻradi. Ular oila qurishadi, lekin Alma ularning munosabatlariga ishonchsizligi tufayli ajralishadi.

Bir kuni Almaning onasi Jeykob Markus ismli sirli odamdan xat oladi. Maktubda u „Sevgi tarixi"ni ispan tilidan ingliz tiliga tarjima qilishni soʻraydi va unga ish uchun 100 000 dollar miqdorida katta pul taklif qiladi. Toʻlov 25 000 AQSh dollari miqdorida bosqichma-bosqich amalga oshiriladi. Almaning onasi buncha katta pulni shubhali deb hisoblasa-da, Jeykob Markusning aytishiga qaraganda, onasi unga bolaligida kitob oʻqib bergan va bu uning uchun muhim hissiy ahamiyatga ega.

Onasiga ruhiy tushkunlik va moliyaviy qiyinchiliklardan xalos boʻlishga yordam berish imkoniyatini koʻrib, Alma hamma narsani oʻz qoʻliga oladi. U onasining Jeykob Markusga yozgan toʻgʻridan-toʻgʻri va rasmiy xatlarini oʻzgartirib, ularni yanada romantik va jozibali versiyalarga aylantira boshlaydi. Uning onasi va sirli mijoz oʻrtasida aloqa va hayajon tuygʻusini yaratish, tarjimaning rivojlanishini yaxshilashidan umid qiladi.

Biroq, Almaning onasi kitob tarjimasini tugatmasdanoq, xatlar birdan toʻxtaydi. Qiziquvchanlik va qatʼiyat bilan toʻlgan Alma mijozning gʻoyib boʻlishi ortidagi haqiqatni va „Sevgi tarixi" bilan bogʻlanish sababini ochish uchun sirli mijoz Jeykob Markusni topishga qaror qiladi.

Alma Jeykob Markusni qidirishni va u haqida bilgan hamma narsani kundaligida hujjatlashtirishdan boshlaydi. U „Sevgi tarixi" qissasini chuqurroq oʻrganar ekan, kitobda tilga olingan Almaning haqiqiy shaxs ekaniga amin boʻladi. Bu eʼtiqoddan kelib chiqib, u Almani topishga qaror qiladi.

Uning Alma Mereminskini qidirishi qiyin boʻlsa-da, Alma oxir-oqibat Alma turmushga chiqqan va ismini oʻzgartirgan boʻlishi mumkinligini tushunadi. Oʻzining tinimsiz saʼy-harakatlari bilan u Moritz nomi bilan Almani kashf etishga muvaffaq boʻladi. Biroq, Alma soʻnggi besh yil ichida vafot etganini bilib, uning hafsalasi pir boʻldi.

Bu muvaffaqiyatsizlikka qaramay, Alma yana bir hayratlanarli sirni ochadi. U Almaning oʻgʻli Isaak Moritsning taniqli yozuvchi va „Sevgi tarixi"da tilga olingan birinchi farzand ekanligini bilib oladi. Haqiqatni ochishga intilgan Alma Isak tomonidan yozilgan eng koʻp sotilgan kitobni olib, bosh qahramon Jeykob Markus ismli shaxs ekanligini bilib oladi. Bu uni Isak kitobni tarjima qilish uchun onasini yollagan, degan fikrga olib keladi.

Biroq, Alma Isak Moritsning ham olamdan oʻtganini anglab, ularning yozishmalarida toʻsatdan toʻxtab qolganini tushuntirib, haqiqat yanada achinarli boʻlganini taxmin qiladi. Shubhalar bilan toʻlib-toshgan Alma Isakning eshigiga yozuv qoldiradi va roman muallifining haqiqiy kimligini shubha ostiga qoʻyadi.

Bu orada Bird Almaning kundaligini topib oladi va Alma Mereminski va Alma Morits ismlarini singlisining haqiqiy ismlari sifatida notoʻgʻri talqin qiladi. Vaziyatni notoʻgʻri tushunib, u Almaning turli otalari borligiga ishona boshlaydi. Bu notoʻgʻri fikr Birdni bezovta qiladi va u Almaning haqiqiy ota-onasidan shubhalanadi. Isakning akasi Almaga uning eslatmasiga javoban qoʻngʻiroq qilib, „Sevgi tarixi"ning asl muallifi Leopold Gurskiy ekanligini oshkor qilganda, chalkashlik yanada kuchayadi. Biroq, telefonga aynan Bird javob beradi, bu esa uni Leopold Gurskiy Almaning biologik otasi boʻlishi mumkinligiga shubha uygʻotadi.

Qush Alma va Gurskiy oʻrtasida uchrashuv uyushtirishga qaror qiladi. U buni Xudoning oʻzidan tashqari boshqalarga oshkor etilmagan fidokorona harakat deb biladi. Uning fikricha, bu harakat u uchun yaxshilik boʻlib xizmat qiladi.

Uchrashuv haqidagi maktubni olgach, Alma ham, Leo ham oʻzlarini hayratda qoldirib, sarosimaga tushib qolishadi. Alma sirni ochishga, jumboqni hal qilishga urinadi.

Boshqa tomondan, Leo sevgilisi Alma oʻlgan boʻlishiga qaramay, unga eslatmani u yuborganiga amin boʻladi. Bu uni ham hayratga, ham sarosimaga soladi. Leo Alma qandaydir tarzda unga qabrning narigi tomonidan chiqib borishi mumkin, degan fikr bilan kurashib, voqelik va gʻayritabiiylik chegaralarini shubha ostiga qoʻyadi.

Ikkalasi vaziyatni tushunishga harakat qilar ekan, ularning yoʻllari bir-biriga bogʻlanib, ularni noaniqlikka toʻla sayohatga chorlaydi.

Leo parkdagi skameykaga joylashib, sabr bilan Almaning paydo boʻlishini kutmadi. U kutar ekan, oʻz hayoti haqida chuqur mulohaza yuritadi, oʻtmishdagi muhim lahzalarni, sevgisini eslaydi va inson boʻlish mohiyati haqida fikr yuritadi. Oʻlim va oʻz hayotining yaqinlashib kelayotgan oxiri – bu uning fikrlarida doimo mavjud boʻlgan tashvishlar edi. Tasavvurida u oʻsha yerda skameykada oʻlishi mumkinligini tasavvur qiladi.

Alma nihoyat kelganida, Leo ham, u ham hayratda va oʻzlarini yoʻqotib qoʻyishadi. Avvaliga Leo, Alma shunchaki oʻz tasavvurining mahsuloti, oʻzining oʻtmishdagi Almaga boʻlgan intilishini oqibati deb hisoblaydi. Biroq, u oʻzining Almasiga oʻxshamasligini payqagach, Leoning idroki oʻzgaradi. U Alma bilan qisqacha suhbat qurib, Bruno va Isakni qisqacha eslatib oʻtadi, Alma esa Leoning kimligi haqidagi sirli jumboqni birlashtira boshlaydi.

Alma Leodan Alma Mereminski ismli qizni sevganmi yoki yoʻqmi, deb soʻraganida, cholni chuqur tuygʻusi qamrab oladi. Nihoyat, uzoq vaqtdan soʻng eslangan Leo hissiyotlarga berilib ketadi. U soʻzlar bilan javob berish oʻrniga, Almaning barmoqlariga ikki marta tegib, unga boʻlgan his-tuygʻularini ifodalaydi. Bunga javoban Alma boshini Leoning yelkasiga qoʻyadi, uni mahkam quchoqlaydi.

Ushbu dahshatli daqiqada Leo ham, Alma ham tasalli va chuqur aloqani topib, haqiqatan ham koʻrish va tan olish kuchini his qilishadi. Ularning uchrashuvi chuqur transsendensiya va oʻzaro tushunish momentiga aylanadi.

(Darhaqiqat, romanning oxiri talqin qilish uchun oʻquvchiga qoldiradi va ular Leo bilan Alma bilan uchrashgandan keyin nima sodir boʻlishi haqida turli xil qarashlarga ega boʻlishi mumkin. Baʼzi oʻquvchilarning fikricha, Leo yurak xurujiga duchor boʻlishi va shu nuqtada vafot etishi mumkin. Bu farazni Leoning oʻlim haqida oldindan oʻylashi va parkda skameykada kutish paytida oʻlimni orzu qilganligi bilan izohlashadi.)

Har ikki kitobning soʻnggida oʻz-oʻzidan yozilgan nekrologning qoʻshilishi soʻz kimningdir xotirasini saqlab qolish va qalbimizda saqlab qolishning kuchli ramzi boʻlib xizmat qiladi. Roman davomida Kraus koʻrinmaslik va unutilish qoʻrquvi mavzusini oʻrganadi. Holokostdan omon qolgan Leo oʻzining oʻtmishdagi yukini koʻtargan va oʻzini dunyodan asta-sekin yoʻq boʻlib ketayotgandek his qiladi.

Leoning doʻsti va „Sevgi tarixi" muallifi Zvi Litvinoff Leoning nekrologining muhimligini tan oladi va uni Leoning yaqinlashib kelayotgan oʻlimiga qarshi himoya belgisi sifatida oʻzi bilan olib yuradi. Litvinoff soʻzlar kimningdir xotirasini saqlab qolish va uni unutib qoʻyishning oldini olish qudratiga ega ekanligini tushunadi.

Litvinoff oʻz kitobining oxirida Leoning nekrologini qoʻshishni talab qilganda, u Leoning hikoyasini oʻquvchilar bilan baham koʻrishini taʼminlaydi va unga ularning qalbida yashashni davom ettirishga imkon beradi

Nikol Kraus oʻz romani oxirida xuddi shu nekrologni qoʻshib, Leo xotirasini saqlab qolish muhimligini yana bir bor taʼkidlaydi.

Umuman olganda, har ikki kitobning oxirida oʻz-oʻzidan yozilgan nekrologning qoʻshilishi soʻzning qudrati va kimningdir xotirasini saqlab qolish va qalblarimizda barhayot qilishda qanday taʼsir koʻrsatishi haqida oʻtkir eslatma boʻlib xizmat qiladi.

**Film**
--------

Varner Bros kitobga 2005-yilda huquqlarni qoʻlga kiritdi va dastlab Alfonso Kuaronni filmga rejissior qilishni rejalashtirgan. Biroq, filmni yaratish 2015-yilgacha Monrealda boshlanmadi va Radu Mihaileanu rejissyor rolini oʻz zimmasiga oldi. Film oxir-oqibat 2016-yilda chiqarildi.

**Manbalar**
------------

1. ↑  „Nicole Krauss: The History of Love". *William Saroyan International Prize for Writing 2008 fiction winner*.  Stanford University Libraries (2008). Qaraldi: 30-iyun 2021-yil.
2. ↑  *Krauss, Nicole*. „The Last Words on Earth". *The New Yorker* (9-fevral 2004-yil). Qaraldi: 30-may 2015-yil.
3. ↑  *Knowles, Sam*. The History of Love. *Encyclopedia of Contemporary Writers and Their Works*. Facts On File Inc. (2010), s. 182.
4. ↑  „WB buys book of 'Love'". *Variety* (20-yanvar 2005-yil). Qaraldi: 26-aprel 2007-yil.
5. ↑  *Kennedy, John R.*. „Derek Jacobi replaces ailing John Hurt in Montreal-shot 'The History of Love'" (22-iyun 2015-yil). Qaraldi: 15-iyul 2015-yil.

**Tashqi havolalar**
--------------------

* Keyingi Garde: Nikol Krauss Krauss oʻzining ijodiy jarayonini muhokama qilmoqda, YouTube, 2008-yil, 30-aprel.