Spektral termlar
----------------

Spektroskopiyaning asosiy qonuni 1908-yilda Rits tomonidan empirik yoʻl bilan aniqlangan **kombinatsion prinsip** hisoblanadi:

* {\displaystyle T(m)={\frac {R}{m^{2}}}}
* {\displaystyle T(n)={\frac {R}{n^{2}}}}(1)

Bu belgilashlarni kiritib quyidagi formulani yozishimiz mumkin:

* ν = T (m) — T (n)

bu yerda T (m) va T (n) lar **spektral termlar** deb ataladi.

Bu formulaga asosan nurlanayotgan barcha chastotalar spektral termlar komhinasiyasi koʻrinishida aniqlanadi. Bu qoida Ritsning **kombinatsion prinsipi** deyiladi. Vodorod atomi uchun barcha termlar tizimi bitta formuladan hisoblanadi:

* {\displaystyle T(n)={\frac {R}{n^{2}}}}

n = 1, 2, 3, …

Ushbu formuladan muayyan atom uchun termlar tizimini bilgan holda, istalgan spektral chiziqning chastotasini shu tizimning ikkita hadi ayirmasi holida topilishi mumkinligi kelib chiqadi. Kombinatsion prinsipni quyidagicha taʼriflash mumkin: atom spektridagi bitta seriyaning ikki spektral chizigʻining chastotasi maʼlum boʻlsa, u holda ularning ayirmasi shu atomga tegishli biror uchinchi
spektral chiziqning chastotasiga teng boʻladi. Agar Layman seriyasining ikki chizigʻi chastotasi maʼlum boʻlsa, yaʼni birinchi spektral
chiziq chastotasi:

* ν1 = T1 -T2;
* ν2 = T2 -T3

U holda ν1 — ν2 ayirma Balmer seriyasi birinchi chizigʻining chastotasiga teng boʻladi: ν2 — ν1 = T2 — T3 va h.k

Masalan, Layman seriyasida νi=2; 3 boʻlgandagi spektral chiziqlar chastotalari tegishlicha n1=82258,31 va n2=97491,36 ekanligi
maʼlum boʻlsa, u vaqtda n2-n1=97491,36-82258,31 = 15233,05
boʻladi. Bu son Balmer seriyasidagi n=3 boʻlgandagi spektral
chiziqning chastotasiga mos keladi, yaʼni n=15233,216.

Kombinatsion prinsip
--------------------

Kombinatsion prinsip empirik yoʻl bilan kashf qilingan boʻlib,
spektrlardagi qonuniyatlarga oʻxshab u ham qandaydir gʻalati son
boʻlib tuyulgan. Buning maʼnosi Borning kvant postulatlari taʼriflangandan keyin ochildi.
Bor birinchi boʻlib kombinatsion prinsip atomlar ichidagi
harakatlarini boshqaradigan oʻziga xos kvant qonunlar ekanligini
koʻrsatdi. Shunday qilib, har bir termga muayyan statsionar energetik holat toʻgʻri keladi, har bir chiqarilgan chastota ikki statsionar holat bilan bogʻlangan kombinatsion prinsipning oʻzidir. Agar
sm−1 da ifodalangan toʻlqin sonini ν orqali belgilasak, u holda s−1da ifodalangan chastota **cν**ga teng boʻladi. Shunga asosan, Borning
chastotalar shartini quyidagicha ifodalash mumkin:

* hcν = En — Em (2)

bundan

* {\displaystyle \nu ={\frac {E\_{n}}{hc}}-{\frac {E\_{m}}{hc}}}

agar, {\displaystyle T(n)=-{\frac {E\_{n}}{hc}}} (3) deb olinsa, u holda quyidagi formula hosil boʻladi:

* ν = T (m) — T (n)

yaʼni kombinatsion prinsipning maʼlum taʼrifi hosil boʻladi. (3) ifodadan koʻrinib turibdiki, kulon maydonida elektronning bogʻlanish energiyasi (norelyativistik hol) har doim manfiydir. (2) formulaga termning (1) ifodasiga asosan Ridberg doimiysi orqali
berilgan ifodasi kiritilsa, atomlar energiyasini ham shu doimiy orqali
ifodalash mumkin:

* {\displaystyle E\_{n}=-{\frac {Rhc}{n^{2}}}}

bu yerda h va c — universal doimiylardir, n — butun son va R —
Ridberg doimiysi.

Manbalar
--------

* G.Ahmedova „Atom fizikasi"
* R.Bekjonov „Atom va yadro fizikasi"
* Landau va Lifshis „Nazariy mexanika"