Inson faoliyati natijasida tabiiy komplekslarning o'zgarishi
------------------------------------------------------------

Insonning iqtisodiy faoliyati tabiatning o'zgarishiga ta'sir qiluvchi alohida omildir.Inson mehnat va aql-zakovat orqali nafaqat muhitga moslashadi,balki uni o'zgartiradi.Shuning uchun insoniyat tabiatni o'zgartirish jarayonida uning oqibatlarini hisobga olishi kerak.Tabiiy komplekslarga salbiy ta'sir ko'rsatuvchi ilg'or fan va texnikaning bunga aloqasi yo'q.O'zgarishlarga taraqqiyot emas,balki inson faoliyatining texnik loyihalarga ta'siri aybdor.Tuproqqa mineral oʻgʻitlarni qoʻllash yogʻingarchilik miqdori va tuproq namligidan qatʼi nazar,moddalarning yuvilishi va daryo va toʻgʻonlarning ifloslanishiga sabab boʻlgan.Bularning barchasi mehnat va xom ashyoni isrof qilish bilan birga,atrof-muhit holatini yomonlashtiradi.Katta to'g'onlarni qurishda hududning tabiiy xususiyatlariga e'tibor bermaslik erta botqoqlanishga,tuproq,o'simlik va mikroiqlimning o'zgarishiga olib keladi.Hozirgi vaqtda antropogen landshaftlar ustunlik qiladi.Landshaftni yaxshilash choralarini ko'radi. Ulardan biri melioratsiya. Melioratsiya - yerlarning holatini yaxshilash va undan foydalanish samaradorligini oshirishga qaratilgan chora-tadbirlar majmuidir. Tabiatdan oqilona foydalanish, obodonlashtirish va muhofaza qilish har tomonlama ko'rib chiqilishi kerak. Rio-de-Janeyro deklaratsiyasi tamoyillarini hisobga olgan holda, Qozog'istonning ekologik xavfsizligi va atrof-muhit holatini global, milliy va mahalliy darajada hisobga oladi.

Global ekologik muammolarga **iqlim o'zgarishi,ozon qatlamining emirilishi,biologik xilma-xillikning yo'qolishi,cho'llanish va yerlarning degradatsiyasi kiradi**.Milliy ekologik muammolar va ekologik xavfli hududlar;Kaspiy shelfining resurslarini faol o'zlashtirish bilan bog'liq muammolar;*ifloslanish tarixi;transchegaraviy muammolar; Harbiy kosmik va eksperimental komplekslarning ta'siri*. Mahalliy ekologik muammolarga havoning ifloslanishi, radioaktiv, maishiy va sanoat chiqindilari, tabiiy va texnogen xususiyatli favqulodda vaziyatlar kiradi. Qozogʻistonda zudlik bilan hal qilinishi kerak boʻlgan muammolar bor.

Semipalatinsk yadroviy poligoni
-------------------------------

 Qozog'iston xaritasida Semipalatinsk poligoni
Vatanimiz tarixidagi eng fojiali sahifalardan biri–Semipalatinsk yadro poligonining tugʻilishi.Atom portlashining birinchi ovozi 1949-yil 29-avgust kuni ertalab soat 7 da eshitildi.Semipalatinsk yadro poligoni hududida 450 dan ortiq yer usti va er osti yadroviy sinovlari natijasida atmosferaga,gidrosfera va litosferaga katta miqdordagi radioaktiv moddalar tarqaldi.Nafaqat Semipalatinsk yadro poligoni,balki unga tutash katta hududlar ham (Pavlodar,Qarag'anda,Sharqiy Qozog'iston,Jezqazgan viloyatlari va Rossiya Federatsiyasining Oltoy o'lkasi) radioaktiv ifloslanishga duchor bo'ldi. Natijada, hududdagi ko'plab tirik organizmlar va populyatsiyalar zarar ko'rdi.

Qozogʻistonda olib borilgan son-sanoqsiz yadroviy tadqiqotlarning oqibatlari hali toʻliq oʻrganilmagan.Mashhur shoir Oljas Suleymenov boshchiligidagi Nevada-Semipalatinsk ekologik harakati Semipalatinsk yadro poligonida sinovlarni butunlay taqiqladi.Bu harakatda koʻplab qozogʻistonliklar qatnashdilar.Qozogʻiston prezidenti Nursulton Nazarboyev A.Nazarboyev respublikada yadro sinovlariga moratoriy e’lon qildi (Prezident Nursulton Nazarboyevning Semipalatinsk yadroviy poligonini yopish toʻgʻrisidagi farmoni 1991-yil 29-avgustda imzolangan.) Oxirgi sinovlardan oʻn yildan koʻproq vaqt oʻtganiga qaramay,Semipalatinsk yadroviy poligonining belbogʻ kuni hamon sanalib kelinmoqda ekologik xavfli hudud.Chunki uning tarkibida uzoq muddatli radioaktiv moddalar mavjud.Poligon hududidagi tuproq va oʻsimliklar hali ham ifloslangan.Qozogʻiston hukumati Semipalatinsk yadro poligoni bilan chegaradosh hududlarda ekologik vaziyatni yumshatish boʻyicha bir qator shoshilinch choralar koʻrdi.AQSH va Yaponiya hukumatlari Semipalatinsk yadro poligonidagi ekologik tadqiqotlar uchun katta moliyaviy yordam koʻrsatmoqda.Sovet Ittifoqi davrida Qozogʻiston hududida atom bombalari sinovdan oʻtkazilgan.Shu maqsadda 18 million gektar yer ajratilib,Semipalatinsk yadro poligoni ochildi.Odamlar,hayvonlar va tabiatga bevosita ta'sir ko'rsatgan ochiq sinovlar o'tkazildi.Keyin ularni yer osti qilishni boshladilar.Atom bombalarining portlashlari dahshatli edi.Semipalatinsk yaqinidagi radiatsiya zonasida yashovchi 500 mingga yaqin odam ushbu sinovdan aziyat chekdi.To'g'ri,1949-yildan 1963-yilgacha yer yuzida bo'lib o'tgan sinovlar ayniqsa halokatli bo'ldi.1990-yilgacha mintaqada kasalliklarning tarqalishi ehtiyotkorlik bilan yashirilgan.Viloyatda onkologik,yurak-qon tomir,asab va ruhiy kasalliklar soni keskin koʻpaydi.Qancha odam azob chekdi va o'ldi? Ularning oilalarida imkoniyati cheklangan bolalar soni ortdi.Bu qozoq millatining kelajagiga katta xavf tugʻdirayotgan 80-yillarning oxiriga kelib,xalqning sabr-toqati tugadi.Boshqa yadroviy davlatlar bilan solishtirganda,Qozogʻiston halokatli salohiyati boʻyicha ulkan yadro arsenaliga ega.Qozog'istonning umumiy yadroviy kuchi sobiq Sovet Ittifoqining barcha mumkin bo'lgan dushmanlarining eng muhim strategik ob'ektlaridan birortasini ham qoldirmaslik uchun etarli edi. Bu qurollardan foydalanish mingdan ortiq shaharlarni, millionlab odamlarni va hatto butun davlatlar va qit'alarni vayron qilgan bo'lar edi. Qozog'iston shunchaki strategik qurol va ta'minot uchun joy emas edi. Harbiy-texnik salohiyatga koʻra, mamlakatimizdagi dahshatli vaziyat butun bir sanoat, oʻziga xos "davlat ichidagi davlat" edi. SSSR parchalanishi natijasida Qozog'iston to'liq harbiy yadro tsiklini: yadro qurolini sinovdan o'tkazish, modernizatsiya qilish va ishlab chiqarish tsiklini amalga oshirishga muvaffaq bo'ldi. Asosiy qism

Nevada-Semipalatinsk poligonining infratuzilmasi

Ana shunday yadro poligonlaridan biri-Semipalatinsk poligoni Sovet Ittifoqining eng muhim strategik ob'ektiga aylandi.Ushbu poligonning mukammal infratuzilmasi Kurchatov shahri (Semey - 21),reaktorlar majmuasi,"Balapan","G" (Degelendagi seysmik kompleks), "Sh" ("Tajriba uchastkasi" deb ataladi) sinov maydonchalarini o'z ichiga oladi va boshqa kichik tajriba maydonchalari.Semipalatinsk yadro poligonining ushbu poligonlarida 456 ta yadroviy portlash amalga oshirildi.Ushbu sinovlar nafaqat yadroviy ommaviy qirg'in qurollari sonini sezilarli darajada oshirishga, balki ularning yangi turlarini yaratishga ham imkon berdi.

Yadro sinovlari
---------------

Semipalatinsk yadro poligonidagi umumiy sinovlar soni 456 ta yadro va termoyadro portlashlarini tashkil etdi.Ulardan 116 tasi ochiq,ya'ni yerda yoki havoda qilingan.Semipalatinsk poligonida havoda va erda sinovdan o'tkazilgan yadroviy zaryadlarning umumiy quvvati 1945-yilda Xirosimaga tashlangan atom bombasining sig'imidan 2,5 ming baravar ko'p edi.1949-yil 29-avgust kuni ertalab soat yettida aql bovar qilmaydigan tezlikda oʻsib borayotgan olov shari toʻsatdan Yerga tegib,unga tegib,osmonga koʻtarildi.Olovli shardan soʻng yer poʻstining qaynoq kul va hidi kuch va koʻrishdan bosh aylangandek osmonga koʻtarildi.Yerdagi olov hidi aortadagi tutunning achchiq hidini bir zumda tarqatib yubordi.Yaqin atrofdagi qishloqlar aholisi yeru osmonni qamrab olgan alangadan hayrat bilan uylariga tikilishardi.Oʻti yoʻq,oʻti yoʻq,yolgʻiz dasht.Dafn marosimidan oldin sichqon,kaltakesak va kaltakesaklarning jasadlari topilgan.Yangi kelganlar bu do'zaxni №2 Semipalatinsk yadro poligonida RDS-1 (raketa indikatori raketasi) plutoniy zaryadining sirt sinovi portlashi deb atashdi. Bu SSSRda portlagan birinchi atom bombasi edi. Lavrentiy Beriya, Sergey Kurchatov, harbiy rahbarlar va mashhur olimlar, sovet atom bombasining gʻoyaviy, mafkuraviy va texnik ajdodlari poligonda yangi yulduz tugʻilishini tomosha qilishdi.

Semipalatinsk yadro poligonidagi sinovlarning ta'siri
-----------------------------------------------------

Birinchi yadroviy portlashning radioaktiv mahsulotlari mintaqadagi barcha aholi punktlarini qamrab olgan.Qo'shni harbiy bazada nima bo'layotganini bilmaydigan yaqin atrofdagi qishloqlar aholisi dahshatli radiatsiya dozasini olishdi.Odamlar sinov haqida ogohlantirilmagan.Faqat 1953-yilgacha xalq yadroviy portlashlar haqida ogohlantirilgan.Bu radioaktiv moddalar tarqaladigan hududdan odamlar va hayvonlarni vaqtincha evakuatsiya qilishni,ularni ibtidoiy mudofaa inshootlarida,ariqlarda yoki kulbalarda yashirishni nazarda tutgan.Biroq,portlashdan keyin odamlar radiatsiya bilan ifloslangan hududlardagi uylariga qaytishdi.Portlash oqibatida koʻplab uylarning oynalari singan,ayrim uylarning devorlari qulagan.Keyinchalik,evakuatsiya qilinganlar chiqindixona yaqinidagi uylariga qaytishni boshlaganlarida,ularning ko'pchiligi uylarining devorlari yoki yorilgan devorlarni ko'rdi.Semipalatinsk yadro poligonidagi sinovlarning ta'siri bo'yicha birinchi chinakam tizimli ma'lumotlar Qozog'iston SSR Fanlar akademiyasi tomonidan olib borilgan keng qamrovli tibbiy va ekologik tadqiqotlar natijasida olingan.Tadqiqot,ilmiy ekspeditsiyalarni professor B. Atshabarov boshchilik qildi.Insonning radiatsiya ta'sirining mexanizmi hozir juda yaxshi rivojlangan.Eng xavflisi shundaki,ionlashtiruvchi nurlanish ta'siri genetik kodda qaytarilmas o'zgarishlarga olib kelishi mumkin.1949-yildagi birinchi portlashdan beri Semipalatinsk va Pavlodar viloyatlari aholisi o'rtasida radiatsiya ta'siriga uchragan holatlar soni barqaror o'sib bormoqda.Bu o'pka va ko'krak saratoni,limfogemoblastoz va boshqa malign patologiyalar. Umuman olganda, saraton sinovlari boshlanganidan beri uch baravar ko'paydi. Semipalatinsk poligoni yaqinidagi xuddi shu hududlarda chaqaloqlar turli xil rivojlanish buzilishlari, jismoniy va aqliy nuqsonlari bilan tug'iladi. Mutaxassislarning fikricha, bu qisqa muddatli va qoldiq nurlanish natijasida yuzaga kelgan genetik mutatsiya bilan bogʻliq. Nafaqat odamlar, balki yer ham azob chekadi. Radionuklidlarning yillik to'planishi tuproq unumdorligini pasaytiradi. Katta mikroelementlar: temir, mis, magniy va boshqa metallar inson tanasi tomonidan turli xil donlarda so'riladi.

RDS-2 ning vodorod tuzilishi quvvati jihatidan misli ko'rilmagan.1953-yil 12-avgustdagi portlash Semipalatinsk yadro poligoni atrofidagi hududni larzaga keltirdi.Uning quvvati 480 kilotonna edi.Portlashdan so'ng yonayotgan radioaktiv gazlardan iborat qo'ziqorin buluti 16 kilometr balandlikka ko'tarildi.Portlashdan soʻng radiusi oʻnlab kilometr boʻlgan dasht oʻtlari bir necha kun davomida koʻk nur sochdi.1955-yil 22-noyabrda TU-16A harbiy bombardimonchi samolyoti Semipalatinsk poligoni ustidan uchib o'tdi va yangi ishlab chiqilgan 1,7 megatonli termoyadroviy RDS-37 zaryadini tashladi.Bomba bir yarim kilometr balandlikda portlagan.Zarba toʻlqini va portlash tebranishi deyarli butun Qozogʻiston va qoʻshni Rossiyada sezildi.1962-yildan 1989-yilgacha Semipalatinsk poligonidagi Degelen tog'ining yer osti konlarida 340 ta portlash sodir bo'ldi.Shu bilan birga, har yili 14-18 ta yadro sinovlari o'tkazildi.Ushbu portlash natijasida manbalaridan biri toshlardan tashkil topgan Degelen tog'i shag'al uyumiga aylandi.Har uchinchi yer osti portlashidan keyin portlash natijasida hosil bo'lgan yoriqlar va teshiklardan radioaktiv gaz ajralib chiqdi.1989-yil 12-fevralda u navbatdagi rejalashtirilgan yadro sinovini o'tkazdi. G'orlardan birida quvvati 70 kilotonndan ortiq bo'lgan yadro zaryadi portladi. Natijada yer yuzasida teshiklar paydo boʻlib, ikki kun davomida radioaktiv gazlar ajralib chiqdi. Olingan radioaktiv bulut 30 000 dan ortiq odamni qamrab oldi. Bu hududdagi radiatsion fon 3000-4000 mikronurlarga yetdi. Bu ko'rsatkich tabiiy radiatsiya fonidan ikki yuz baravar yuqori, odatda soatiga 15-20 mikrorentgen.

Yakuniy bo'lim

Bir paytlar Semipalatinskda yadro poligoni nega qurilgan,degan savolga javob izlaganda,bu hudud Sovet Ittifoqida eng kam aholi yashaydigan va asosiy kommunikatsiyalardan unchalik uzoqda emasligi aytilgan edi.1989-yil fevral oyida "Nevada-Semipalatinsk" harakatining birinchi mitingi bo'lib o'tdi,u Semipalatinskda yadroviy poligonni topish uchun kurashni boshlashga qaror qildi.Unga taniqli jamoat arbobi,shoir Oljas Sulaymenov rahbarlik qildi.O'sha yilning 6-avgustida SSSR va AQSh prezidentlariga Semipalatinsk viloyati,Karaul qishlog'ida yadro qurolini sinovdan o'tkazishga moratoriy qo'yish taklifi bilan murojaat qilindi.Unda shunday deyilgan edi:"Har safar dashtlarimiz yadroviy portlashlardan larzaga kelganda,jim turishning iloji yoʻq.40 yil ichida minglab Xirosima portladi.Biz kelajakka xavf-xatar bilan qaraymiz.Hech qanday tashvish,ichimlik suvi va oziq-ovqatsiz chaqaloqni hayotga olib kelish imkonsiz bo'ladi.Biz Qozogʻistonda yadro qurolini toʻxtatish,xonadonlarimizda tinchlik va osoyishtalik oʻrnatish,oʻz huquqlarimiz uchun kurashish uchun Nevada-Semipalatinsk Harakatini tuzdik".Shu paytgacha indamay kelgan xalq bir ovozdan "Yadro quroliga yoʻq!","Sinovlar toʻxtatilsin" deb e’lon qildi.Yadro sinovlari tahdidi barcha ommaviy axborot vositalarida,televidenie va gazetalarda muhokama qilina boshladi.Turli mamlakatlar parlamentlari oʻz sessiyalarida harakat shiorlarini muhokama qildilar.Shifokorlar va olimlar radiatsiya ta'siri haqida ochiq gapirish uchun jasoratga ega.Jamoatchilik bosimi ostida Semipalatinsk poligonidagi sinovlar soni qisqara boshladi. Birinchi marta xalq tashabbusi bilan SSSR hukumati yadroviy qurol sinovlariga moratoriy joriy etishga qaror qildi. Qozogʻiston Respublikasining Mustaqillik deklaratsiyasida mamlakat havosi yadro qurolidan xoli hudud deb e’lon qilindi. Qozogʻiston prezidenti Nursulton Nazarboyev Nazarboyevning Semipalatinsk poligonini yopish haqidagi farmoni 1991-yil 28-avgust. Shunday qilib, qat’iyat va matonat koʻrsatgan qozoq xalqi oʻz maqsadiga erishdi: eng katta poligon yopildi, yadro qurolidan voz kechishga urinishlar boshlandi. Semipalatinsk poligoni yopilgach, Rossiya, AQSh va Fransiya poligonlarida yadroviy qurol sinovlariga moratoriy e’lon qilindi. 1991-yil 29-avgustda Semipalatinsk yadro poligoni yopildi, 1992-yil may oyida esa uning negizida Kurchatovdagi Milliy yadro markazi tashkil etildi.

Manbalar
--------

1. ↑  Биология: Жалпы білім беретін мектептің, 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген/ М. Гильманов, А. Соловьева, Л. Әбшенова. - Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-927-4
2. ↑  Н.Ә. Назарбаев «Бейбітшілік кіндігі». – Астана «Елорда», 2001
3. ↑  О. Жанайдаров «Менің елім - Қазақстан». – Алматы: «Балауса баспасы», 2003
4. ↑  Журнал «Арай» 1988 жыл № 10