**Hari** — (Sanskrit) hindularning saqlovchi xudosi Vishnuning asosiy epitetlaridan biri boʻlib, „gunohlarni olib tashlaydigan" degan maʼnoni anglatadi. Bu zulmat va illyuziyani olib tashlaydigan, ruhiy taraqqiyot yoʻlidagi barcha toʻsiqlarni olib tashlaydigan kishiga ishora qiladi. Rigvedaning Purusha Sukta (oliy kosmik mavjudotni maqtash) da Hari oliy ilohiy mavjudotning birinchi va eng muhim nomidir (uning sanskrit tilidagi qarindoshi Brahman). *Yajurvedaning* Narayana suktasiga koʻra, oliy mavjudotning ikkinchi va muqobil nomi — Narayana deyiladi. Hind anʼanalarida u koʻpincha Vishnu bilan bir-birining oʻrniga shunday ishlatiladiki, ular bir xil deb hisoblanadi.

Etimologiya
-----------

Hari va Lakshmi padmada oʻtirishdi
Sanskrit tilidagi nomi „kā'ī" (Hari) Proto-Hind-Yevropa ildiz soʻzidan olingan boʻlib, *ǵʰel- yaʼni maʼnosi porlamoq,* gullamoq, yashil, sariq", forscha *zar* „oltin", yunoncha *khloros* „yashil" kabi turli atamalar ham paydo boʻlgan, slavyan tilida esa *zelen* „yashil" va *zolto* „oltin", shuningdek, inglizcha *sariq* va *oltin* soʻzlarni kabi atamalar paydo boʻlishiga sabab boʻlgan.

Hinduizmda, Adi Sankaraning Vishnu sahasranamaga sharhidan boshlab, *hari* etimologiyaga aylandi, chunki vaishnavizm kontekstida „yomonlik yoki gunohni olib tashlash yoki olib tashlash" deb talqin qilingan *hṛ* „tutish, tortib olish, oʻgʻirlash" nomli soʻzlarning ogʻzaki ildizidan kelib chiqqan va Vishnu nomi „samsarani yoʻq qiladigan" deb tarjima qilingan, bu tugʻilish va oʻlim siklidagi chalkashlik, jaholat bilan birga uning sababi shu edi, *harani* Shiva nomi bilan solishtirganda, „tutqich" yoki „buzgʻunchi" deb tarjima qilingan.

### Harining boshqa ismlari

Hinduizmning muqaddas yozuvlarida Bhagavad Gita va Mahabharata kabi Harining bir nechta ismlari tilga olinib kelinadi. Tez-tez ishlatiladigan bir nechta nomlar quyidagilar:

* Vishnu;
* Narayana;
* Rama;
* Krishna;
* Madhava;
* Damodar;
* Govinda;
* Gopala.

Hind dinlarida
--------------

### Hinduizmda

* Harivamsha („Xari nasli") Purana va Itihasa anʼanalaridagi matndir.
* Toʻq rangli hayvonlarning nomi sifatida *hari* sherlarni (shuningdek, Leo zodiacal belgisining nomi), bay otlari yoki maymunlarni nazarda tutishi mumkin. Ayol *Hari* — sanskrit dostonlaridagi mifologik „maymunlar onasi" ning nomi.
* Harihara hinduizmdagi Vishnu (Hari) va Shiva (Hara) ning birlashgan xudo shaklining nomi.
* Hari — Puranalardagi toʻrtinchi Manu (*manu tāmasa*, „Qorongʻu Manu") ostidagi xudolar sinfining nomi.
* Xaridasa — bu Karnatakadan kelgan Hari markazli bhakti harakati.
* Gaudiya Vaishnava anʼanasida Hari Krishna va Vishnu nomi boʻlib, Hari Krishna mahamantrada chaqiriladi (Quyon Harining chaqiruvchi shakli boʻlishi mumkin).
* Vishnu avatari Shri Hari Puran adabiyotida Gajendrani ozod qildi.

### Sikhizmda

Shri Guru Granth Sahibida yaʼni „ਹਰਿ" (Hari) nomi tez-tez Waheguru nomi sifatida ishlatiladi:

> mīnīīīīī Hari, Hari, Hari, Hari — bu (Rabbiyning) ismi, Gurmukh kabi uni qoʻlga kiritadiganlar kamdan-kam uchraydi. (SGGS, Ang.1313).
> 
> 

*Varan Bhai* Gurdasda, Sikh ilohiyotining dastlabki izohi va talqini, Bhai Gurdas, shuningdek, Dvapur Yugadagi Hari Krishan koʻrinishidagi „rᨰᨿ" (Hari) nomini „kīnīn" harfidagi „h" (h) bilan bogʻlab turadi. (Vaheguru).

Biroq, *Shri Guru Granth Sahib* kontekstida „Hari" nomi Sikhizmning yagona monoteistik xudosiga ishora qiladi. Hari hinduizmda ham maʼlum boʻlgan Sikhizmdagi xuddi shu Xudosi deyiladi.

Yana qarang
-----------

* Vishnu;
* Narayana
* Govinda
* Perumal
* Ishvara
* Purushottama
*

Manbalar
--------

1. ↑  *www.wisdomlib.org.* „Hari, Hāri, Harī: 45 definitions" (inglizcha). *www.wisdomlib.org* (12-aprel 2009-yil). Qaraldi: 2-avgust 2022-yil.
2. ↑  Monier-Williams, *A Sanskrit Dictionary* (1899):
3. ↑  *Sri Vishnu Sahasranama*, commentary by Sri Sankaracharya, translated by Swami Tapasyananda (Ramakrishna Math Publications, Chennai)
4. ↑  Sharma, B.N. Krishnamurti*. History of Dvaita school of Vedanta and its Literature*, 3rd, Bombay: Motilal Banarasidass [1961], 2000 — xxxii-xxxiii, 514–516, 539 bet. ISBN 81-208-1575-0.
5. ↑  Ayyagari, Deepthi*. Gajendra Moksham*, 13-may 2019-yil. ISBN 9780359224937.
6. ↑  Ayyagari, Deepthi*. Gajendra Moksham*, 13-may 2019-yil. ISBN 978-0359224937.
7. ↑  „Sri Guru Granth Sahib". *srigranth.org*. Qaraldi: 12-iyun 2021-yil.
8. ↑  *Bhai Gurdas Vaaran*.