|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


Quaoar karlik sayyorasi

**Quaoar (50000 Quaoar)**, vaqtinchalik nomi 2002 LM 60 ,Neptun ortidagi muzli sayyoralar mintaqasi bo'lgan Koyper belbog'idagi mitti sayyoradir. Rezonansga ega bo'lmagan obyekt (cubewano), diametri taxminan 1121 km (697 milya) bo'lib, Pluton diametrining yarmiga teng. Obyekt amerikalik astronomlar Chad Trujillo va Maykl Braun tomonidan 2002-yil 4-iyun kuni Palomar rasadxonasida kashf etilgan. Uning yuzasida oz miqdorda metan mavjud bo'lib, uni faqat Koyper belbog'ining eng katta obyektlari ushlab turishi mumkin. 2007-yil fevral oyida Braun tomonidan Quaoar orbitasidagi sinxron yoʻl boʻlgan Veyvot topildi. Veyvotning kengligi 170 km (110 mil) ga teng. Ikkala obyekt ham Janubiy Kaliforniyadagi tub joy amerikalik Tongva xalqining mifologik shaxslari sharafiga nomlangan. Quaoar - Tongva yaratuvchisi xudosi va Veyvot uning o'g'li.

Tarix
-----

### Kashfiyot

Quaoar Palomar rasadxonasida Samuel Oschin teleskopi yordamida topilgan
Quaoarning sekin harakatini ko'rsatuvchi 4,5 soat davomida olingan uchta kashfiyot tasvirining animatsiyasi (strelka bilan ko'rsatilgan)
Quaoar 2002-yil 4-iyunda amerikalik astronomlar Chad Trujillo va Maykl Braun tomonidan Kaliforniyaning San-Diego okrugidagi Palomar tog' tizmasidagi Palomar rasadxonasida kashf etilgan. Bu kashfiyot Palomar rasadxonasining 1,22 metrli Samuel Oschin teleskopi yordamida Koyper belbog'ining eng yorqin obyektlarini qidirish uchun mo'ljallangan Caltech Wide Area Sky Survey dasturining bir qismini tashkil etdi. Quaoar birinchi marta 2002-yil 5-iyun kuni Trujillo tomonidan tasvirlarda, Ophiuchus yulduz turkumi yulduzlari orasida sekin harakatlanayotgan 18,6 magnitudali xira jismni payqaganida aniqlangan. Quaoar uzoqdagi obyekt uchun nisbatan yorqin ko'rindi, bu uning kattaligi mitti sayyora Plutonning diametriga teng bo'lishi mumkinligini ko'rsatdi.

Quaoar orbitasini aniqlash uchun Braun va Trujillo arxivdan oldingi tasvirlarni qidirishni boshladilar. Ular 1996- va 2000-2002-yillarda turli observatoriyalardan Near-Earth Asteroid Tracking tadqiqoti tomonidan olingan bir nechta tasvirlarni olishdi. Xususan, ular 1983-yil may oyida astronom Charlz T. Koval tomonidan olingan ikkita arxiv fotosuratini topdilar, u oʻsha paytda Palomar rasadxonasida faraz qilingan X sayyorani qidirayotgan edi. Braun va Truxillo ushbu dastlabki tasvirlardan Quaoar orbitasi va masofasini hisoblab chiqishga muvaffaq bo'lishdi. Keyinchalik Quaoarning qo'shimcha tasvirlari aniqlandi, eng birinchi olingan tasvirini Edvard Roads 1954-yil 25-mayda Palomar observatoriyasi osmon tadqiqotidan olingan fotografik plastinkada topdi.

Quaoar kashfiyoti haqida e'lon qilishdan oldin Braun Quaoarning o'lchamini o'lchash uchun Hubble kosmik teleskopi yordamida keyingi kuzatuvlarni o'tkazishni rejalashtirgan edi. Shuningdek, u kashfiyotni imkon qadar tezroq e'lon qilishni rejalashtirgan va kuzatuvlar davomida kashfiyot ma'lumotlarini maxfiy saqlashni zarur deb topgan. Braun o'zining Hubble taklifini tengdoshlar tomonidan ko'rib chiqilayotganda yuborish o'rniga, o'z taklifini to'g'ridan-to'g'ri Hubble operatorlaridan biriga yubordi, u esa Braunga darhol vaqt ajratdi. Hubble uchun kuzatish algoritmini oʻrnatayotganda Braun Mauna Gavayi, Uran yo'ldoshlarida kriovuqon bo'yicha tadqiqotning bir qismi sifatida Keadagi Kek teleskoplaridan birini ishlatishni ham rejalashtirgan edi. Bu unga keyingi kuzatuvlar uchun qoʻshimcha vaqt berdi va iyul oyidagi butun kuzatish sessiyasidan foydalanib, Quaoar spektrini tahlil qildi va uning sirt tarkibini tavsifladi. 

Quaoar kashfiyoti 2002-yil 7-oktabrda Kichik sayyoralar markazi tomonidan Kichik sayyoralar elektron doiralarida rasman e’lon qilindi. Unga vaqtinchalik 2002 LM 60 nomi berildi, bu uning kashfiyoti 2002-yil iyun oyining birinchi yarmida sodir boʻlganligini koʻrsatadi. Quaoar iyun oyining birinchi yarmida topilgan 1512-obyekt boʻlib, oldingi harf va uning vaqtinchalik belgilanishidagi raqamlar bilan koʻrsatilgan. O'sha kuni Trujillo va Braun Amerika Astronomiya Jamiyatining 34- yillik yig'ilishida Quaoar kuzatuvlari bo'yicha o'zlarining ilmiy natijalarini e'lon qilishdi.

### Nom va belgisi

Quaoar kashfiyotidan so'ng, potentsial kattaligi va noma'lum tabiati tufayli X sayyorasiga havola sifatida dastlab unga vaqtinchalik "Object X" laqabi berildi. O'sha paytda Quaoarning o'lchami noaniq edi va uning yuqori yorqinligi kashfiyot guruhini uning o'ninchi sayyora bo'lishi mumkinligini taxmin qilishga olib keldi. Iyul oyida Xabbl kosmik teleskopi yordamida Quaoar o'lchamini o'lchaganidan so'ng, jamoa obyektning nomlarini, xususan, Yangi Dunyo mifologiyasidagi nomlarni ko'rib chiqishni boshladi. Xalqaro Astronomiya Ittifoqining (XAI) kichik sayyoralarni nomlash konventsiyasiga koʻra, rezonansga ega boʻlmagan Koyper belbog'i obyektlari yaratilish xudolari sharafiga nomlanishi kerak. Jamoa tub joy amerikalik mifologiyalardan Quaoarni kashf etgan Palomar tog'i mintaqasidagi nomlarni tanlashga qaror qildi. Internetda qidirish orqali jamoa oxir-oqibat Los-Anjeles atrofidagi mahalliy Tongva xalqining yaratuvchisi xudosi Kvavar nomini tanlashga qaror qildi. Tongvalar Los-Anjeles havzasining birinchi aholisi boʻlib , u yerda Maykl Braun instituti, Kaliforniya texnologiya instituti joylashgan.

Braunning so'zlariga ko'ra, "Quaoar" nomi uchta bo'g'in bilan talaffuz qilinadi va Trujilloning Quaoar veb-sayti uch bo'g'inli talaffuzni beradi, / ˈ k w ɑː. oʊ (w) ɑːr /, Tongva talaffuzining taxminiy shakli sifatida[ˈkʷaʔuvar]. Ismni ikki boʻgʻin sifatida ham talaffuz qilish mumkin, / ˈ k w ɑː w ɑːr / bu Kvavar xudosining odatiy inglizcha imlosi va talaffuzini aks ettiradi

Tongva mifologiyasida Kvavar (yoki Quaoar) koinotning yaratuvchi kuchi bo'lib, qo'shiq kuylaydigan va raqsga tushadigan xudo. Quaoarning shakli yoki jinsi yo'q. Rivoyatlarga ko'ra u dastlab Veyvotni (Osmon Otasi) yaratish uchun kuylaydi va raqsga tushadi, keyin ular Chehooit (Yer onasi) va Tamit (Quyosh bobo) ni kuylaydilar. Ular xudolarni kuylab, raqsga tushgach, yaratilish kuchi yanada murakkablashdi, chunki har biri qo'shiq va raqsga qo'shildi. Oxir-oqibat, tartibsizlikni kamaytirgandan so'ng, ular dunyoni qo'llab-quvvatlagan buyuk etti gigantni yaratdilar. Keyin ular pastroq hayvonlarni va oxir-oqibat birinchi erkak va ayol Tobohar va Pahavitni tug'dirdilar.

Tongva mifologiyasidagi ismlarni o'rganib chiqqandan so'ng, Braun va Trujillo Tongva a'zolari borligini tushunishdi va ruxsat olish uchun ular bilan bog'lanishni o'ylashdi. Ular qabila tarixchisi Mark Akunya bilan maslahatlashib, u Kvavar nomi yangi topilgan obyektga mos kelishini aytdi. Tongvalar orasida bu imlo afzalroq boʻlgani uchun bu nom Qua-o-arga oʻzgartirildi. Biroq, ismning imlosi keyinchalik uaoa toʻrt unli birikmasidan kelib chiqqan noaniq talaffuzi tufayli Braun tomonidan qayta koʻrib chiqildi, ingliz tilidagi boshqa hech bir soʻz unlilarning bunday maxsus birikmasiga ega emas.(Haqiqatan ham, u birinchi qu undoshining bir qismi sifatida qabul qilingan taqdirda ham, ingliz tilidagi boshqa hech bir soʻzda aoa unlilari ketma-ketligi mavjud emas, Paraoa joy nomi bundan mustasno.) Nima boʻlishidan qatʼi nazar, Quaoar nomi va kashfiyoti oktabr oyida ommaga eʼlon qilindi, ammo Braun nomi XAI ning Kichik jismlar nomenklaturasi qo'mitasi (CSBN) tomonidan ma'qullanishini talab qilmagan edi. Quaoarning nomi obyektning rasmiy raqamlanishidan oldin e'lon qilingan, Brayan Marsden - Kichik sayyoralar markazi rahbari - 2004-yilda Sedna nomi qayd etilgan vaqt davomida protokolning buzilishi deb ta'kidlagan. Braun tomonidan kashf etilgan yana bir yirik Neptun orti obyekti e'lon qilindi. Shunga qaramay, ism CSBN tomonidan tasdiqlangan va nomlash maqolalari Quaoarning rasmiy raqamlanishi bilan birga 2002-yil 20-noyabrda Minor Planet Circular jurnalida chop etilgan.

Orbita tasnifi
--------------

Pluton (qizil) va Neptun (oq) bilan solishtirganda Quaoar orbitasining ekliptik ko'rinishi (ko'k). Taxminan perigelion (q) va afelion (Q) sanalari ularning tegishli orbitalari uchun belgilangan.
Quaoar orbitasining qutb ko'rinishi (sariq) va boshqa yirik Koyper belbog'i obyektlari
Quaoar Quyosh atrofida o'rtacha 43,7 a.b. (6,54 milliard km; 4,06 milliard milya) masofada aylanadi, Quyosh atrofida bir to'liq aylanishni bajarish uchun 288,8 yil kerak bo'ladi. Orbital ekssentrisiteti 0,04 bo'lgan Quaoar deyarli aylana orbita bo'ylab harakatlanadi, masofa perigeliyda 42 a.b. dan afelionda 45 a.b. gacha o'zgarib turadi. Bunday masofalarda Quyoshdan keladigan yorugʻlik Quaoarga yetib borishi uchun 5 soatdan koʻproq vaqt ketadi. Quaoar oxirgi marta 1932-yil oxirida afeliondan oʻtgan va hozirda Quyoshga yiliga 0,035 a.b. yoki sekundiga taxminan 170 metr (soatiga 380 milya) tezlikda yaqinlashmoqda. Quaoar 2075-yilning fevralida perigilionga keladi.

Quaoar deyarli aylana orbitaga ega bo'lganligi sababli, u Neptunga yaqinlashmaydi, shuning uchun uning orbitasi Neptunning tortishish ta'sirida sezilarli darajada bezovtalanishi mumkin. Quaoarning Neptun orbitasi bilan kesishgan minimal masofasi bor-yoʻgʻi 12,3 a.b. ni tashkil qiladi — u oʻz orbitasi davomida Neptunga bu masofada yaqinlashmaydi, chunki u Neptun bilan oʻrtacha harakatdagi orbital rezonansda emas. Deep Ecliptic Survey tomonidan oʻtkazilgan simulyatsiyalar shuni koʻrsatadiki, Quaoar orbitasining perigelion va afelion masofalari keyingi 10 million yil ichida sezilarli darajada oʻzgarmaydi; Quaoar orbitasi uzoq muddatda barqaror ko'rinadi.

Quaoar, odatda, Kichik sayyoralar markazi tomonidan Neptun orti obyekti yoki uzoqdagi karlik sayyora sifatida tasniflanadi, chunki u Neptundan tashqarida tashqi Quyosh tizimida joylashgan. Quaoar  Neptun bilan oʻrtacha harakat rezonansida boʻlmagani uchun u Kichik sayyoralar markazi va Deep Ecliptic Survey tomonidan klassik Koyper belbog'i obyekti (cubewano) sifatida ham tasniflangan. Quaoar orbitasi ekliptika tekisligiga oʻrtacha 8 gradusga moyil boʻlib, dinamik sovuq aholi ichida Koyper belbogʻidagi obyektlarning moyilligi bilan solishtirganda nisbatan yuqori. Chunki Quaoarning orbital moyilligi 4 darajadan kattaroqdir, u yuqori moyillik klassik Koyper belbog'i obyektlarining dinamik issiq populyatsiyasining bir qismidir. Quaoar kabi issiq klassik Koyper belbog'i jismlarining yuqori moyilliklari Neptunning ilk Quyosh sistemasidagi tashqi koʻchishi paytida tortishish kuchining tarqalishi natijasida yuzaga kelgan deb taxmin qilinadi.

Xususiyatlari
-------------

Quaoar albedosi yoki aks ettirish qobiliyati Varunaning 0,127 albedosiga o'xshash 0,1 ga teng bo'lishi mumkin. Bu Quaoar yuzasida yangi muz yo'qolganligini ko'rsatishi mumkin. Sirt oʻrtacha qizil rangda, yaʼni Quaoar koʻk rangga qaraganda qizil va yaqin infraqizil spektrda nisbatan koʻproq aks etadi. Koyper belbog'i obyektlari Varuna va Ixion ham spektral sinfda o'rtacha qizil rangga ega. Kattaroq Koyper belbog'i obyektlari ko'pincha yorqinroq bo'ladi, chunki ular yangi muz bilan qoplangan, yuqori albedoga ega va shuning uchun ular neytral rangga ega. Radioaktiv parchalanish orqali ichki isitishning 2006-yilgi modeli Quaoar mantiya-yadro chegarasida suyuq suvning ichki okeanini ushlab turishga qodir emasligini taxmin qildi.

Quaoar yuzasida metan va boshqa uchuvchi moddalar mavjudligi, u uchuvchi moddalarning sublimatsiyasi natijasida hosil bo'lgan zaif atmosferani qo'llab-quvvatlashi mumkinligini ko'rsatadi. O'lchangan o'rtacha harorat ~ 44 K (-229,2 °C) bo'lsa, Quaoar atmosfera bosimining yuqori chegarasi bir necha mikrobar oralig'ida bo'lishi kutilmoqda. Quaoarning kichik oʻlchami va massasi tufayli Quaoarda azot va uglerod oksidi atmosferasiga ega boʻlish ehtimoli istisno qilingan, chunki gazlar Quaoardan chiqib ketadi. Atmosfera bosimining yuqori chegarasi 2019-yildagi navbatdagi yulduz okkulatsiyasidan keyin 10 nanobargacha kuchaytirildi.

Massa va zichlik
----------------

Quaoar ikkilik obyekt bo'lganligi sababli, tizimning massasini ikkilamchi orbitadan hisoblash mumkin. Quaoarning taxminiy zichligi 7003220000000000000♠2.2 g/cm3 va taxminiy o'lchami 1121 km (697 milya) uning mitti sayyora ekanligini ko'rsatadi. Amerikalik astronom Maykl Braun ta'kidlashicha, Quaoar mitti sayyora "bo'lishi kerak". Yorugʻlik egri-amplitudasi tahlili faqat kichik ogʻishlarni koʻrsatadi, bu esa Quaoar haqiqatan ham kichik albedo dogʻlari boʻlgan sferoid va shuning uchun mitti sayyora ekanligini koʻrsatadi. 

Sayyorashunos olim Erik Asphaugning ta'kidlashicha, Quaoar ancha kattaroq jism bilan to'qnashib, Quaoardan quyi zichlikdagi mantiyani olib tashlagan va undan zichroq yadro qoldirgan bo'lishi mumkin. U Quaoar dastlab muz mantiyasi bilan qoplanganini tasavvur qildi, bu uni hozirgi hajmidan 300 km (190 mil) dan 500 km (310 milya) gacha kattaroq ekanligini ko'rsatdi.

Hajmi
-----

Quaoar uchun taxminiy o'lchamlar| Yil | Diametr (km) | Usul |
| --- | --- | --- |
| 2004 | 7003126000000000000♠1,260±190 | tasvirlash |
| 2007 | 7002844000000000000♠844+207−190 | issiqlik |
| 2010 | 7002890000000000000♠890±70 | issiqlik/tasvirlash |
| 2013 | 7003107400000000000♠1,074±138 | issiqlik |
| 2013 | 7003111000000000000♠1,110±5 | okkultatsiya |
| 2019 | 7003112100000000000♠1,121±1.2 | okkultatsiya |

Hubble fotosurati Quaoar o'lchamini o'lchash uchun ishlatiladi
Quaoar Yer va Oyga nisbatan
Quaoar diametri taxminan 1121 km (697 milya) bo'lgan, shakli biroz yassilangan tekis sferoid deb taxmin qilinadi. Hisob-kitoblar Quaoar tomonidan 2013- va 2019-yillarda yulduz oldidan oʻtadigan yulduz okkultatsiyasi kuzatuvlaridan olingan. Quaoarning o'lchangan ekvator diametri 7006113800000000000♠1,138+48  
−34 km km, Quaoar gidrostatik muvozanatda ekanligiga ishoniladi, u Maklaurin sferoidi sifatida tasvirlangan. Quaoar taxminan Plutonning yoʻldoshi Xaron kabi katta va massivdir. Quaoar Plutonning taxminan yarmiga teng.

2002-yilda kashf etilgan vaqtda Quaoar Pluton kashf etilgandan beri Quyosh tizimida topilgan eng katta obyekt edi. Quaoarning oʻlchami keyinchalik pastga qarab qayta koʻrib chiqildi va kattaroq obyektlar (Eris, Haumea, Makemake va Gonggong) kashf etilganligi sababli oʻlchami almashtirildi. 

2010- yilda Quaoar bo'lishi taxmin qilingan Spitzerning o'rtacha og'irligi va Xabblning tuzatilgan taxminlaridan foydalangan holda diametri 890 km deb topilgan. 2011-yil 4-may kuni nomaʼlum 16-magnitudali yulduzni yopib qoʻygan obyekt soyasini kuzatishda Quaoarning diametri 1170 km (730 mil) deb baholangan. 2013-yilda Gerschel kosmik observatoriyasi tomonidan oʻtkazilgan oʻlchovlar Quaoarning diametri 1070 km (660 milya) ekanligini koʻrsatdi. Oʻsha yili Quaoar 15,8 magnitudali yulduzni yopib, akkord uzunligini hosil qildi, 1100 ± 5 km, bu Herschel taxminiga mos keladi. 2019-yil iyun oyida Quaoar tomonidan boshqa okkultatsiya ham xuddi shunday akkord uzunligini berdi ya'ni 1121 ± 1,2 km.

Aylanish
--------

Quaoarning aylanish davri noaniq va Quaoarning ikkita mumkin bo'lgan aylanish davri berilgan (8,64 soat yoki 17,68 soat). 2003-yil mart-iyun oylarida kuzatilgan Quaoarning aylanish yorugʻlik egri chizigʻidan olingan boʻlib, uning aylanish davri 17,6788 soatni tashkil qiladi.

Tabiiy yo'ldoshi
----------------

Quaoar va Veywot
Quaoarda 2006-yilda kashf etilgan Weywot (to'liq belgi (50000) Quaoar I Weywot) nomli tabiiy yo'ldosh mavjud. Uning diametri 170 km (110 mil) atrofida ekanligi taxmin qilinadi.

Manbalar
--------

1. ↑  „50000 Quaoar (2002 LM60)".  Minor Planet Center. International Astronomical Union.
2. ↑  *Marsden, Brian G. (7 October 2002)* „MPEC 2002-T34 : 2002 LM60".  Minor Planet Electronic Circular.
3. ↑  *Nadin, Elisabeth (7 October 2002)* „Caltech scientists find largest object in solar system since Pluto's discovery".  Caltech Matters. California Institute of Technology.
4. ↑  *Wilford, John Noble (8 October 2002)* „Telescopes Find a Miniplanet At the Solar System's Edge".  The New York Times.
5. ↑  „Hubble Spots an Icy World Far Beyond Pluto".  HubbleSite. Space Telescope Science Institute. 7 October 2002. 2-avgust 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 1-iyun 2022-yil.
6. ↑  „How Are Minor Planets Named?".  Minor Planet Center. International Astronomical Union.
7. ↑  „M.P.C. 47066".  Minor Planet Center. International Astronomical Union. 20 November 2002.
8. ↑  „Horizon Online Ephemeris System for 50000 Quaoar (2002 LM60)".  Jet Propulsion Laboratory.
9. ↑  „"The Solar System Beyond The Planets".  Solar System Update. Springer. 25-sentabr 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 1-iyun 2022-yil.
10. ↑  „"TNOs are Cool": A survey of the trans-Neptunian region. IX. Thermal properties of Kuiper belt objects and Centaurs from combined Herschel and Spitzer observations".  Astronomy & Astrophysics.

Havolalar
---------

* Quaoar haqida tezkor savollarWayback Machine saytida arxivlandi (2010-08-08).
* Quaoar katta tezlikda Pluton o'lchamidagi kattaroq jismga tegishi mumkin edi Kreyg Agnor, E. Asphaug
* Chilly Chilly Quaoarning o'tmishi iliqroq edi – Nature.com maqolasi
* Quaoar: Plutondan tashqari – Elizabet Xauellning SPACE.com dagi sayyora maqolasi
* Yupiterdan tashqari - (50000) Quaoar