**Shaquille Rashaun O'Neal** ( /ʃəˈkiːl/ *shə-KEEL* ; 1972 yil 6 martda tug'ilgan), odatda **Shaq** ( /ʃæk/ *SHAK* ) nomi bilan tanilgan, amerikalik sobiq professional basketbolchi, sport tahlilchisi. *Inside the NBA* teledasturida. U 7-fut-1-dyum (2.16 m) va 325-pound (147 kg) Milliy Basketbol Assotsiatsiyasidagi (NBA) 19 yillik faoliyati davomida oltita jamoada o'ynagan va to'rt karra NBA chempioni bo'lgan markaz. O'Nil barcha davrlarning eng buyuk basketbolchi va markazlaridan biri sifatida qabul qilinadi.    

LSU Tigers uchun kollej basketboli o'ynaganidan so'ng, O'Nil 1992 NBA loyihasida birinchi umumiy tanlov bilan Orlando Magic tomonidan tanlangan. U tezda liganing eng yaxshi markaz o'yinchilaridan biriga aylandi, 1992–93 da Yilning eng yaxshi o'yinchisini qo'lga kiritdi va jamoasini 1995 yilgi NBA finaliga olib chiqdi. Magic bilan to'rt yil o'tgach, O'Nil Los-Anjeles Leykers bilan erkin agent sifatida shartnoma imzoladi. Ular 2000, 2001 va 2002 yillarda ketma-ket uchta chempionlikni qo'lga kiritdilar. O'Nil va uning jamoadoshi Kobi Brayant o'rtasidagi janjal sharoitida O'Nil 2004 yilda Mayami Hitga almashtirildi va 2006 yilda uning to'rtinchi NBA chempionligi bo'lib o'tdi. 2007-2008 yilgi mavsumning o'rtalarida u Feniks Sunsga o'tdi. Suns bilan bir yarim mavsumdan so'ng, O'Nil 2009-10 mavsumida Klivlend Kavalersiga o'tdi.  O'Nil nafaqaga chiqishdan oldin 2010-11 yilgi mavsumda Boston Seltiksda o'ynagan. 

O'Nilning shaxsiy mukofotlari orasida 1999–2000 yillardagi eng qimmat o'yinchi (MVP) mukofoti ; 1992–93 yillardagi NBA yilning eng yaxshi yangi futbolchisi mukofoti ; 15 ta All-Star Game tanlovi, uchta All-Star Game MVP mukofoti; uchta finalning MVP mukofoti; ikkita ball sarlavhasi ; 14 ta All-NBA jamoasi tanlovi va uchta NBA All-mudofaa jamoasi tanlovi. U o'sha yili (2000) NBA MVP, All-Star Game MVP va Finals MVP mukofotlarini qo'lga kiritgan uchta o'yinchidan biri; boshqa o'yinchilar - 1970 yilda Uillis Rid va 1996 va 1998 yillarda Maykl Jordan. U to'plagan ochkolar bo'yicha barcha vaqtlarda 8-o'rinni, maydondagi gollar bo'yicha 6-o'rinni, ribaundlar bo'yicha 15-o'rinni va bloklar bo'yicha 8-o'rinni egallab turibdi. O'Nil 1996 yilda NBAning 50-yillik yubiley jamoasiga a'zo bo'lishi tufayli liganing barcha davrlardagi eng zo'r o'yinchilaridan biri sifatida e'tirof etilgan  O'Nil basketbol to'pini zarba berish va yaqin masofadan gol urish qobiliyati tufayli to'plar nisbati bo'yicha ham uchinchi o'rinni egallagan (58,2%) va ligani o'n marta to'purarlikda yetakchilikka olib chiqqan.  O'Nil 2016 yilda Neysmit memorial basketbol shon-shuhrat zaliga saylangan  U 2017 yilda FIBA shon-sharaf zaliga saylangan  2021-yil oktabr oyida O'Nil yana biri sifatida sharaflandi liganing barcha davrlardagi eng zo'r o'yinchilari nomini oldi NBA 75 yillik yubiley jamoasi. 

O'zining basketbol karerasiga qo'shimcha ravishda, O'Nil to'rtta rap albomini chiqardi. Birinchi bo'lib *Shaq Dizel* platinaga aylaadi. O'Nil, shuningdek, elektron musiqa prodyuseri va DIESEL nomi bilan tanilgan gastrolchi DJ.  U ko'plab filmlarda suratga tushgan va o'zining *"Shaq's Big Challenge"* va *"Shaq Vs"* realiti-shoularida rol o'ynagan. U *Shaq bilan The Big Podcast-ni* olib boradi.  U 2013 yildan 2022 yilgacha Sakramento Kingsning ozchilik egasi bo'lgan va NBA 2K ligasining Kings Guard Gaming bosh menejeri.

Hayotning boshlang'ich davri
----------------------------

 O'Nil 1988–89 yillarda Koul o'rta maktabining basketbol jamoasida o'ynagan.
O'Nil 1972-yil 6-martda Nyu-Jersi shtatining Nyuark shahrida  o'rta maktabda basketbol o'ynagan (u butun shtat qo'riqchisi bo'lgan) Lyusil O'Nil va Jo Toni oilasida tug'ilgan va unga Seton Hallda o'ynashi uchun basketbol stipendiyasi taklif qilingan. Tonining giyohvandlik bilan muammolari bo'lgan va O'Nil go'dakligida giyohvand moddalar saqlagani uchun qamoqqa olingan. Ozodlikka chiqqach, u O'Nilning hayotidagi o'rnini tiklamadi va buning o'rniga O'Nilning yamaykalik o'gay otasi, armiya serjanti bo'lgan Filipp Artur Xarrisonga ota-onalik huquqini o'tkazishga rozi bo'ldi.   O'Nil o'nlab yillar davomida biologik otasidan uzoqlashdi; O'Nil Toni bilan gaplashmagan yoki munosabatlar o'rnatishga qiziqish bildirmagan.  O'Nil o'zining 1994 yilgi *"Shaq Fu: Qaytish"* rap albomida "Biological didn't bother "qo'shig'ida Toniga nisbatan nafrat his-tuyg'ularini ifodalab, uni "Fil - mening otam" qatori bilan rad etdi. Biroq, O'Nilning Toniga bo'lgan his-tuyg'ulari 2013 yilda Xarrison vafotidan keyingi yillarda yumshab ketdi va ikkalasi birinchi marta 2016 yil mart oyida uchrashishdi va O'Nil unga: "Men sizni yomon ko'rmayman. Men yaxshi hayot kechirdim. Menda Fil bor edi." 

O'Nil baland bo'yli oiladan chiqqan. Otasi va onasi 6 ft 1 in (1.85 m) va 6 ft 2 in (1.88 m) mos ravishda baland bo'yli bo'lishgan va 13 yoshida O'Nil allaqachon 6 ft 6 in (1.98 m) edi baland. Nyuarkdagi Amerikaning o'g'il bolalar va qizlar klublarini unga o'ynash uchun xavfsiz joy bilan ta'minlash va uni ko'chadan saqlashni o'z zimmasiga oldi. "Bu menga nimadir qilish imkonini berdi", dedi u. "Men u yerga suratga olish uchun borardim. Men hatto jamoada ham o'ynamaganman."  O'gay otasining harbiy xizmatdagi karerasi tufayli oila Nyuarkni tark etib, Germaniya va Texasdagi harbiy bazalarga ko'chib o'tdi. 

Germaniyadan qaytgach, O'Nilning oilasi Texasning San-Antonio shahrida joylashdi. 16 yoshida O'Nil 6 ft 10 in (2.08 m) bo'yga yetdi va u Robert G. Koul o'rta maktabida basketbol o'ynay boshladi. U ikki yil davomida o'z jamoasini 68-1 rekordini o'rnatdi va o'zining bitiruvchi yilida jamoaga shtat chempionligini yutishda yordam berdi.  Uning 1989 yilgi mavsumdagi 791 ribaunti har qanday tasnifdagi o'yinchi uchun davlat rekordi bo'lib qolmoqda.  O'Nilning kancadan zarbalar qilish tendentsiyasi Karim Abdul-Jabbor bilan taqqoslangan va uni Abdul-Jabbor 33- No. formani kiyishga ilhomlantirgan. Biroq, uning o'rta maktab jamoasida *33* formasi yo'q edi, shuning uchun O'Nil kollejdan oldin 32-raqamni kiyishni tanladi.

Kollej karerasi
---------------

O'Nil o'rta maktabni tugatgach, Luiziana shtat universitetida (LSU) biznes sohasida tahsil oldi. U "Tigers" murabbiyi Deyl Braun bilan birinchi marta bir necha yil avval Yevropada uchrashgan, u paytda O'Nilning o'gay otasi G'arbiy Germaniyaning Wildflecken shahridagi AQSh armiyasi bazasida joylashgan edi. O'Nil LSUda Braun uchun o'ynab, ikki karra Butunamerikalik, ikki karra SECda yilning eng yaxshi o'yinchisi bo'lgan va 1991 yilda NCAA erkaklar o'rtasidagi yilning eng yaxshi basketbolchisi sifatida Adolf Rupp kubogini olgan; u AP va UPI tomonidan yilning eng yaxshi kollej o'yinchisi deb topildi. O'Nil NBA karerasini davom ettirish uchun LSUni erta tark etdi, ammo professional o'yinchi bo'lganidan keyin ham o'qishni davom ettirdi.  Keyinchalik u LSU shon-shuhrat zaliga kiritildi.  900-pound (410 kg) O'Nilning bronza haykali LSU basketbol amaliyoti majmuasi oldida joylashgan.

Professional karyera
--------------------

### Orlando Magic (1992–1996)

#### Yilning yangi o'yinchisi (1992–1993)

Orlando Magic 1992 yilgi NBA draftida O'Nilni birinchi o'ringa qo'ydi. U Orlandoga ko'chib o'tishdan oldin yozda Los-Anjelesda Famer Magic Jonson zalida vasiylik ostida vaqt o'tkazdi.  O'Nil 32-raqamida qoldi, chunki Terri Ketlj 33-raqamli libosdan voz kechishni rad etdi.  O'Nil NBAdagi birinchi haftasidayoq haftaning eng yaxshi o'yinchisi deb topildi va buni amalga oshirgan birinchi yangi o'yinchi edi.  O'zining yangi mavsumida O'Nil mavsum davomida har bir o'yinda 56,2% zarba, 13,9 ribaund va 3,5 blokda o'rtacha 23,4 ochko to'pladi. U 1993-yilda NBA-ning eng yaxshi yangi o'yinchisi deb topildi va 1985-yilda Maykl Jordandan beri All-Star bosh murabbiyi sifatida saylangan birinchi yangi o'yinchi edi  Magic 41-41 hisobida mavsumni yakunlandi va oldingi mavsumga qaraganda 20 ta ko'proq g'alaba qozondi, ammo Indiana Peysers bilan bo'lgan tay-brek tufayli pley-offni o'tkazib yubordi. Yil davomida bir necha marta *Sports Illustrated nashri* yozuvchisi Jek Makkallum O'Nilning "Biz [bosh murabbiy] Metti [Guokas] ni bu yerdan olib chiqib, [yordamchi] Brayan [Xill] ni olib kelishimiz kerak" deganini eshitgan. 



1. ↑  „CBS Sports' 50 greatest NBA players of all time: Where do LeBron, Curry rank?" (en). *CBS Sports* (17-fevral 2017-yil). Qaraldi: 18-dekabr 2017-yil.
2. ↑  „All-Time #NBArank: Shaq comes in at No. 9". *ESPN* (9-fevral 2016-yil). Qaraldi: 18-dekabr 2017-yil.
3. ↑  „SLAM 500 Greatest NBA Players of All Time | Basketball-Reference.com" (en). *Basketball-Reference.com*. 14-may 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 18-dekabr 2017-yil.
4. ↑  *Bailey.* „NBA All-Time Player Rankings: Top 10 Centers" (en). *Bleacher Report* (25-sentyabr 2019-yil). Qaraldi: 19-aprel 2021-yil.
5. ↑  *Heisler, Mark*. „Shaquille O'Neal traded to Cleveland Cavaliers for 3 players, cash". *Los Angeles Times*. Qaraldi: 23-may 2010-yil.
6. ↑  *Zillgitt, Jeff*. „Void filled: 15-time All-Star Shaquille O'Neal to Celtics". *USA Today* (5-avgust 2010-yil). Qaraldi: 15-mart 2011-yil.
7. ↑  „NBA at 50: Top 50 Players". *NBA.com*. Qaraldi: 9-yanvar 2022-yil.
8. ↑  „Shaquille O'Neal NBA & ABA Statistics".  Basketball-Reference.com. 1-yanvar 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 1-avgust 2011-yil.
9. ↑  „Naismith Memorial Basketball Hall of Fame Class of 2016 Announcement presented by Haggar Clothing Company". *Naismith Memorial Basketball Hall of Fame* (4-aprel 2016-yil). 7-aprel 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4-aprel 2016-yil.
10. ↑  „Dream Team, Shaq and Kukoc headline 2017 Class of FIBA Hall of Fame Inductees". *FIBA.basketball* (23-avgust 2017-yil). Qaraldi: 3-avgust 2021-yil.
11. ↑  „NBA's 75 Anniversary Team Players". *NBA.com* (25-dekabr 2021-yil). 17-fevral 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 13-fevral 2022-yil.
12. ↑  *Greenburg.* „How Shaq Became The Biggest DJ On The Planet". *Forbes* (31-iyul 2018-yil). Qaraldi: 31-iyul 2021-yil.
13. ↑  „Homepage". *The Big Podcast with Shaq*.
14. ↑  „Kings Guard Gaming Names Shaquille O'Neal First General Manager" (en-US). *ThePostGame* (2-aprel 2018-yil). Qaraldi: 4-aprel 2018-yil.
15. ↑  „Shaquille O'Neal | Biography & Facts" (en). *Encyclopædia Britannica*. Qaraldi: 16-aprel 2021-yil.
16. ↑  *Wise, Mike*. „Shaq to biological father: 'I don't hate you'". *Andscape*.
17. 1 2  *Plaschke, Bill*. „'Biological Didn't Bother'". *Los Angeles Times* (12-iyun 2002-yil). Qaraldi: 21-yanvar 2011-yil.
18. ↑  *Wise.* „Shaq to biological father: 'I don't hate you'". *Andscape*.  ESPN (9-sentyabr 2016-yil). Qaraldi: 10-sentyabr 2016-yil.
19. ↑  *Ryan.* „Where They Gave Me A Chance". *Parade* (13-fevral 2000-yil). 28-iyun 2006-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 21-mart 2006-yil.
20. ↑  „Shaq Sets Bar High for Young Lives, BIG Stories Campaign". *Army.mil*.  United States Army. Qaraldi: 23-fevral 2016-yil.
21. ↑  „Key Moments In Shaquille O'neal History". *South Florida Sun-Sentinel* (11-iyul 2004-yil). 14-iyun 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 2-yanvar 2011-yil.
22. ↑  McMurray, Bill*. Bill McMurray's Texas High School All-Time Sports Record Book*, 6th, Four Star Publications.
23. 1 2  *Schmitz, Brian*. „Shaquille Shows Class In Switching To No. 32". *Orlando Sentinel* (25-avgust 1992-yil). Qaraldi: 14-iyul 2017-yil.
24. ↑  „O'Neal to get degree from LSU". *The Daily Texan* (12-dekabr 2000-yil). Qaraldi: 7-mart 2007-yil.
25. ↑  „O'Neal: LSU Hall of Fame". *barrystickets.com* (2007). 24-fevral 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-mart 2007-yil.
26. ↑  *Athletic Department.* „LSU Basketball Practice Facility – LSUsports.net – The Official Web Site of LSU Tigers Athletics". *LSUsports.net*. 10-fevral 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 23-fevral 2016-yil.
27. ↑  Luke, Chelsea.
28. ↑  „Michael Carter-Williams Named Eastern Conference Player of the Week". *NBA.com*.
29. ↑  „MAGIC: Magic History". *NBA.com/magic*. 1-fevral 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10-mart 2008-yil.
30. ↑  *McCallum, Jack*. „The Young And The Feckless". *Sports Illustrated* (3-mart 1997-yil). Qaraldi: 9-noyabr 2010-yil. „On more than one occasion during O'Neal's rookie season of 1992–93, I heard him say of his then coach, "We've got to get Matty [Guokas] out of here and bring in Brian."".