Krasniy konslagerida halok boʻlgan bolalarga yodgorlik.
**Krasniy konslageri** Qrimdagi eng yirik oʻlim lageri boʻlib, Simferopol (Mirnoye qishlogʻi) yaqinidagi sovxoz hududida nemis bosqinchilari tomonidan mahalliy aholi hamkorlari ishtirokida tashkil etilgan. 1944-yilda Qizil Armiya tomonidan ozod qilinishidan oldin, lagerda 15 mingga yaqin odam- partizanlar, yer osti ishchilari, ularning oila aʼzolari qiynoqqa solingan.

Lager SD va xavfsizlik politsiyasi tuzilmalari tomonidan boshqarilgan. Komendant SS Obersharfyurer Shpekman boʻlib, qrim-tatar hamkorlaridan tuzilgan Yordamchi tartib politsiyasi (yoki boshqacha qilib aytganda „Shuma" deb ataladigan) 152-shutzmannshaft batalyonining boʻlimi- xavfsizlik bilan shugʻullangan. 1944-yilda u qisqa muddat nemis harbiy asirlarini saqlash uchun ishlatilgan. 1944-yilda va 1970-yillarning boshlarida sovxoz va uning atrofida sovet fuqarolarining ommaviy qabrlari va urush jinoyatlarining boshqa dalillarini aniqlash uchun tergov ishlari olib borildi.

Urushdan keyin F. E. Dzerjinskiy Qrim mintaqasidagi eng yirik parrandachilik fermalaridan biri edi.

2015-yilda sobiq kontslager hududida yodgorlik ochildi.

Tarixi
------

### Bolalar uyi va sovxoz

Sovxoz 1921-yilda tashkil topgan. Bir qator manbalar uning NKVD bilan aloqasini oʻrnatishga harakat qilmoqda. Biroq, tarix fanlari doktori, professor Oleg Romankoning taʼkidlashicha, bular faqat 2012-yilda, „Shovqin" jinoyatlari va natsizm qurbonlari xotirasiga haykal qurish masalasi koʻtarilganida paydo boʻlgan „soxta" narsalardan boshqa narsa emas. NKVDning „mehnat lageri" versiyasi „Stalinizm va natsizm qurbonlari" uchun qoʻshma yodgorlik yaratishga urinishda ilgari surildi. Romankoning qayd etishicha, 1920-1930-yillarda bu joyda A. I. Pastakning sobiq mulkida Qrim-tatar bolalar uyi bo‘lgan, u urushdan biroz oldin sovxozga aylantirilgan, buni nemis manbalari ham tasdiqlaydi..

### Oʻlim lageri

Ikkinchi jahon urushi davrida, Qrim bosib olingandan soʻng, 11-armiyaning bosqinchi hukumati tomonidan sovxoz oʻrnida konslager qurilgan.

Sovxoz hududidagi lager 1942-yilda qurilgan boʻlib, har biri 60 kishiga moʻljallangan yogʻoch kazarmalardan iborat edi. Hudud ikki qatorga tikanli simlar bilan oʻralgan. Tergov komissiyasining xulosasiga koʻra, mahbuslarni lagerda qiynoqlar, qatl qilish, maxsus jihozlangan gaz kameralarida gazdan zaharlanish, ustunga bogʻlab yoqish, quduqqa tiriklayin tashlash, ommaviy qirgʻin qilish usullari qoʻllangan, 8 mingdan ortiq kishi qiynoqqa solingan.

### Urushdan keyin

1953-yildan keyin „Krasniy" yana sovxozga aylandi, keyinchalik F. E. Dzerjinskiy nomini oldi, keyinchalik parranda goʻshti ilmiy-ishlab chiqarish markaziga aylandi

### Jinoyatlarni tergov qilish

1944-yil bahor va yoz oylarida lager Sovet qoʻshinlari tomonidan 17-chi Vermaxt armiyasining harbiy asirlarini ushlab turish uchun qisqa vaqt ichida ishlatilgan. 1944-yil aprel oyining ikkinchi yarmida ommaviy qatl qurbonlarini eksgumatsiya qilish, shaxsini aniqlash va qayta dafn qilish ishlari boshlandi.
1970-yillarning boshlariga kelib, tergov vahshiyliklarning asosiy aybdorlarini aniqladi va qidiruvga berdi: konslagerning sobiq boshligʻi leytenant Shpekman Karl, uning oʻrinbosari Gunze Xans va Reyner Xans, lager komendanti Krauz Pol, SD bataloni qoʻmondoni Rot Vilgelm Xans, uning oʻrinbosari Stekkan Xans, kompaniya komandiri Shirinskiy Yagya, unter-ofitser Appel Frid — lagerdagi SD xodimi, Aizel kontslageri xodimi, Komerlyander Otto lageri idorasi rahbari, Qrim va Tavriya SD boshligʻi Obersturmbannfuehrer Zapp Pol, SD "Simferopol shahri Girke oʻrinbosari, SD Wiechert tergov boʻlimi boshligʻi Fuhrer, Qrimning generali L.-G. fon Alvensleben  va boshqalar.

1970-yillarda yangi ommaviy qabrlarning topilishi munosabati bilan konslager hududida qazishmalar takrorlandi. Bir necha ming qurbonlarning qoldiqlari yerdan qazib olindi va ommaviy qabrga tantanali ravishda dafn qilindi. Ommaviy qatl qilingan joyda memorial stela va boshqa esdalik belgilari oʻrnatildi.

Yodgorlik
---------

 2015 yilda ochilgan kontslager oʻrnida yodgorlik
Hududda qurbonlar uchun birinchi yodgorlik 1950-yillarda oʻrnatilgan. To‘rt qirrali obeliskda dastlab „Simferopol viloyati komsomolchilaridan Ulug‘ Vatan urushi yillarida nemis fashistlarining shafqatsiz qirg‘inidan halok bo‘lgan kommunistlar va komsomolchilargacha" degan yozuv bor edi. Endi u katta yodgorlik majmuasining bir qismiga aylandi.

2012-yil 28-noyabrda Qrim Oliy Kengashi deputatlari sobiq konslagerni mahalliy ahamiyatga ega bo‘lgan „Krasniy konslageri" tarixiy obidasi deb eʼlon qilish to‘g‘risida Qaror qabul qildi.

2015-yil 8-mayda Qrim Rossiya Federatsiyasiga oʻtkazilgandan soʻng, Ulugʻ Vatan urushi tugaganidan 70 yil oʻtgach, natsistlarning barcha qurbonlari va ularning sheriklariga bagʻishlangan Krasniy konslageri asirlari uchun yodgorlik ochildi. Qrimda:

* Qrimda ular tomonidan 71 921 kishi oʻldirilgan;
* 85 447 kishi Germaniyaga deportatsiya qilindi va koʻplari ish joyida vafot etdi.

Manbalar
--------

1. 1 2  „Концлагерь «Красный» — нацистская «фабрика смерти» под Симферополем".  www.c-inform.info. 2021-yil 21-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 23-may.
2. ↑  „История не обманывает…".  Центральная городская библиотека им. А.С.Пушкина. 2015-yil 22-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 23 апреля 2015.
3. ↑  „Кровавые тайны совхоза «Красный»".  Милли Фирка. 2017-yil 4-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 23 апреля 2015.
4. ↑  Vladimir Konstantinov: Na meste konsentratsionnogo lagerya v sovxoze „Krasniy" doljen bit sozdan memorialniy kompleks // ofitsialniy sayt Verxovnogo Soveta Avtonomnoy Respubliki Krim ot 26 noyabrya 2012
5. ↑  *Gujva G. A. Gujva D. G.* Prestupleniya nemesko-ruminskix voysk v period vremennoy okkupatsii Krima 1941—1944 gg. // Военно-исторический журнал. — 2016. — № 11. — S.43.
6. ↑  *Николай Купрацевич, журналист.* „Марчик Владимир Филиппович". *mirnoe.com* (2016). 2021-yil 20-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 7-may.
7. ↑  Spesialnoe zvanie, sootvetstvuyuщee general-leytenantu
8. ↑  Osujdyon v FRG na pojiznennoe zaklyuchenie, vipuщen na svobodu v 1986 godu
9. ↑  V Polshe bil zaochno prigovoryon k smertnoy kazni. Skrivalsya ot pravosudiya v Argentine, gde skonchalsya v 1970 godu.