Yahudiylik dini tarqalgan davlatlar| Davlatlar |
| --- |
| **Afrika**
Jazoir Angola Misr Efiopiya Liviya Marokash Janubiy Afrika Respublikasi Tunis Zimbabve |
| **Osiyo**
Afg'oniston Xitoy Hindiston Indoneziya Eron Iroq Yaponiya Livan Malayziya Pokiston Filippin Suriya Turkiya O'zbekiston Vetnam Yaman |
| **Yevropa**
Armaniston Avstriya Ozarbayjon Belarus Bolgariya Kipr Chexiya Estoniya Finlandiya Fransiya Gruziya Germaniya Gretsiya Vengriya Italiya Latviya Litva Moldova Niderlandiya Polsha Portugaliya Ruminiya Rossiya Serbiya Ispaniya Shvetsiya Ukraina Buyuk Britaniya |
| **Amerika**
Kanada Amerika Qo'shma Shtatlari Argentina Boliviya Braziliya Chili Kolumbiya Kuba Dominikan Respublikasi Ekvador Salvador Gayana Gaiti Yamayka Meksika Paragvay Peru Puerto-Riko Surinam Urugvay Venesuela |
| **Okeaniya**
Avstraliya Fiji Guam Yangi Zelandiya Palau |

**Fes shahridagi yahudiylik** soʻnggi ming yil davomida Marokashning Fez shahrida mavjud boʻlgan jamoa. Yillar davomida bu jamoada Marokashdagi yahudiy diasporasiga va yahudiy dunyosiga katta taʼsir koʻrsatgan ravvinlar, shoirlar va mashhur tilshunoslar boʻlgan.

Tarixi
------

 Bugungi kunda Bab Guissa yaqinidagi hudud tarixan *Funduq al-Yihudi* nomi bilan tanilgan, Fes al-Bali yahudiylarining asl mahallasi edi. Shaharning asl yahudiy qabristoni shahar darvozasidan tashqarida joylashgan edi (hozirgi musulmonlar qabristonlari egallagan).
Fes uzoq vaqtdan beri Marokashdagi eng katta va eng qadimgi yahudiy jamoalaridan biriga mezbonlik qilgan, shahar Idrisidlar tomonidan asos solinganidan beri (8-asr oxiri yoki 9-asr boshlarida) mavjud. Ular shaharning koʻp joylarida musulmon aholi bilan birga yashaganlar, bunga al-Qaroviyyin masjidini Almoravidlar tomonidan kengaytirish uchun (shahar markazida joylashgan) yahudiylarning uylari sotib olingani va buzib tashlanganligi va iddaolari guvohlik beradi. Maymonidlarning qarorgohi keyinchalik Dar al-Maganaga aylangan (shaharning gʻarbiy qismida).

Shunga qaramay, Idris II davridan (9-asr boshlari) yahudiylar jamoati shaharning shimoli-sharqidagi Bab Guissa yaqinidagi Founduk al-Yihudi („yahudiylarning mehmonxonasi") deb nomlanuvchi mahallada ozmi-koʻpmi toʻplangan edi. Shaharning asl yahudiy qabristoni ham shu yerda, Bab Guissa darvozasidan tashqarida joylashgan edi.

Musulmon dunyosining boshqa joylarida boʻlgani kabi, yahudiy aholisi *jizya* soligʻini toʻlashi shart boʻlgan. Fes, Kordova bilan birga, 10-11-asrlarda Marokash va Al-Andalusda (musulmonlar hukmronligi ostidagi Ispaniya va Portugaliya) yahudiylarning intellektual va madaniy uygʻonish markazlaridan biri edi. Dunash Ben Labrat (shoir, taxminan 920-990), Yahudo ben David Hayyuj (yoki Abu Zakariyo Yahyo; grammatikachi, taxminan 945-1012) va buyuk Talmudchi Ishoq al-Fasi (1013-1103) kabi bir qator mashhur shaxslarning hammasi Fezda tugʻilgan yoki vaqt umrining katta qismini shu shaharda oʻtkazgan. Maymonidlar ham al-Andalusdan qochib 1159—1165-yillarda Fezda yashagan. Bu farovonlik davri Marokash va Al-Andalusda Almohad hukmronligining paydo boʻlishi bilan yakunlandi. Ibn Tumartning radikal islohotchi mafkurasiga rasman amal qilgan Olmohadlar jizya va zimmiylik maqomini bekor qildilar, musulmon boʻlmaganlarga nisbatan repressiv choralar va boshqa islohotlarni amalga oshirdilar. Ularning hukmronligi ostidagi yahudiylar koʻp hollarda ularning dinini qabul qilishga yoki surgun qilishga majbur boʻlishgan, baʼzilari esa oʻzlarining yahudiylik eʼtiqodlarini yashirincha amalga oshirishda davom etishgan.

Almohadlarning tanazzulga uchrashi va 13-asrda Marokashda Marinidlar sulolasi hukmronligining kuchayishi yahudiylar jamoasi tiklanib, yana oʻsishga qodir boʻlgan bagʻrikengroq iqlimni keltirib chiqardi. Ispaniya hukmronligi ostidagi 1391-yilgi pogromlardan soʻng, Sevilya va Kataloniya kabi joylarda koʻp sonli ispan yahudiylari (shuningdek, *Megorashim* deb ham ataladi) Shimoliy Afrikaga qochib, Fes kabi shaharlarga joylashdilar.

Mellahning qurilishi
--------------------

 1276-yilda asos solingan Marinid qirollik shahri Fes-el-Jdidning rejasi.
 Bab Semmarine, Fes al-Jdidning asosiy janubiy darvozasi. Bu yerdan janubga bir koʻcha bu darvoza tomon yoʻnaltirilgan Mellahning kirish qismiga boradi.
1276-yilda Marinidlar Fes-el-Jdidga asos soldilar, bu yangi mustahkamlangan maʼmuriy shahar boʻlib, Fes-el-Bali („Eski Fes") gʻarbida joylashgan qirollik saroyi va armiya kazarmalari joylashgan. Keyinchalik Marinidlar davrida Fes-el-Bali yahudiylarining barchasi Fes-el-Jdidning janubiy qismidagi yangi tumanga koʻchirildi. Bu tuman, ehtimol, 1276-yilda tashkil etilgan va shaharning ichki va tashqi janubiy devorlari orasida joylashgan boʻlib, ungacha ular dastlab musulmon garnizonlari, xususan, sultonning suriyalik kamonchilarning yollanma kontingenti yashagan. Bu polklar 1325-yilda Sulton Abu Said davrida tarqatib yuborildi. Tuman dastlab *Xims (Mellah)* nomi bilan ham tanilgan (arabcha:  yoki 'shoʻrlangan maydonʼ). BU nom hududdagi shoʻr suv manbayi yoki ilgari tuz ombori mavjudligi sababli berilgan. Bu ikkinchi nom keyinchalik yahudiylar mahallasining nomi sifatida saqlanib qoldi. Bu Marokashdagi birinchi „mellah" edi. Yaqin atrofdagi Sefrou shahri bundan mustasnodir.)

Yahudiy Mellah Fesining yaratilishining aniq sabablari ham, aniq sanasi ham aniq belgilanmagan. Tarixiy maʼlumotlar 14-asr oʻrtalarida Fes yahudiylari hali ham Fes-el-Balida yashaganliklarini tasdiqlaydi, ammo 16-asrning oxiriga kelib ular Fes-el-Jdidning Mellahida koʻproq shakllangan. Misol uchun, marokashlik olim Xicham Rguig transferning aniq sanasi yoʻqligini taʼkidlaydi va bu, ehtimol, Marinidlar davrida (13-asr oxiri — 15-asrlar), ayniqsa eski shaharda yahudiylarga qarshi zoʻravonlik yoki repressiya epizodlaridan keyin bosqichma-bosqich sodir boʻlganligini taʼkidlaydi. Bunday zoʻravonlikning eng dastlabki holatlaridan biri 1276-yilda yangi Marinidlar sulolasiga qarshi qoʻzgʻolon boʻldi, yaʼni Sulton Abu Yusuf Yaʼqub Fes al-Jdidni tuzishga qaror qilishidan oldin. Qoʻzgʻolon butun shaharni larzaga keltirdi, ammo yahudiylarga qarshi koʻplab zoʻravonliklarga olib keldi, bu Abu Yusuf Yaʼqubni jamiyatni himoya qilish uchun qandaydir tarzda aralashishga undagan boʻlishi mumkin. Marokash va yahudiy tarixi olimi Syuzan Gilson Miller, shuningdek, Mellahning shahar tuzilishi asta-sekin rivojlanganga oʻxshaydi va shuning uchun Fes-el-Jdid tashkil etilgandan soʻng bu yerga kichik yahudiy aholi qoʻnim topgan boʻlishi mumkinligini taʼkidladi. Eski shahardan qochgan yahudiylar keyinroq ularga qoʻshilishdi. Koʻpgina mualliflar tarixiy yahudiy yilnomalariga tayanib, asosiy transferni aniqrogʻi Idris II ning jasadining 1437-yilda shahar markazidagi eski masjididan „qayta topilgani" bilan bogʻlaydilar. Shaharning asosiy savdo tumanlari oʻrtasida joylashgan masjid atrofi musulmon boʻlmaganlar kirishi taqiqlangan *horm* (ziyoratgoh)ga aylantirildi, natijada u yerdagi yahudiylar va savdogarlar haydab chiqarildi. Kamida bir nechta mualliflarning taʼkidlashicha, haydash butun Fes-el-Bali uchun qoʻllanilgan, chunki kashfiyot natijasida unga „muqaddas" shahar maqomi berilgan. Boshqa olimlar ham maʼlum bir sana haqida bahslashmasdan, odatda XV asrning oʻrtalariga koʻchishni sodir boʻlgan deb hisoblashadi. Har qanday holatda, transfer (progressiv yoki toʻsatdan) baʼzi zoʻravonlik va qiyinchiliklar bilan sodir boʻldi. Koʻpgina yahudiy xonadonlari eski shaharning qoq markazida oʻz uylari va bizneslarini tark etishdan koʻra (hech boʻlmaganda rasman) diniy qabul qilishni tanladilar, natijada *al-Bildiyyin* (yahudiy kelib chiqishi musulmon oilalari, koʻpincha yahudiy familiyalarini saqlab qolish) deb ataladigan guruh koʻpaydi.

Yahudiylar jamoasini qirol saroyiga yaqinroq boʻlgan Fes-el-Jdidga koʻchirish uchun kengroq siyosiy sabablar hukmdorlarning oʻzlarining hunarmandchilik mahoratidan va Yevropadagi yahudiy jamoalari bilan savdo aloqalaridan toʻgʻridan-toʻgʻri foyda olish (yoki nazorat qilish) istagini oʻz ichiga olgan boʻlishi mumkin. Mellah yahudiy qabristoni uning janubi-gʻarbiy chekkasida (Hozirgi Qirollik saroyi darvozalari yaqinidagi *Place des Alaouites* atrofida) 15-asrda Lalla Mina ismli Marinid malika tomonidan yahudiy jamiyatiga sovgʻa qilingan quruqlikda tashkil etilgan.

15-asr ham siyosiy beqarorlik davri boʻlib, Vattasid vazirlari Marinidlar sulolasidan samarali boshqaruvni oʻz qoʻliga olib, Fesdagi boshqa mahalliy guruhlar bilan raqobatlashdilar. 1465-yilda Marinid sultoni Abd al-Haqq II va uning yahudiy vaziri Horun ibn Battoshga qarshi shurafa (aslzoda shariflar oilalari) *boshchiligidagi* qoʻzgʻolon paytida Fes-el-Bali musulmon aholisi Mellahga hujum qildi. Hujum natijasida minglab yahudiylar halok boʻldi, koʻpchilik esa oʻz eʼtiqodlaridan ochiqchasiga voz kechishga majbur boʻldi. Vattasidlar sultoni Muhammad ash-Shayx (1472-1505) hukmronligi ostida yana oʻsib-ulgʻayib, jamiyat bundan qutulish uchun kamida oʻn yil vaqt talab qildi.

Ispaniyadan chiqarib yuborilganidan keyin
-----------------------------------------

 Mellahdagi yahudiy uylari (1932-yilda qabriston chetida olingan surat)
Keyingi asrlarda Mellah va Fes yahudiy jamoasining taqdiri sharoitlarga, jumladan, ocharchilik yoki urush kabi Fesning barcha aholisiga taʼsir qilgan umumiy holatlarga qarab oʻzgarib turdi. Mellahning mustahkamlangan Fes-el-Jdid ichida va Qirollik saroyiga yaqin joylashishi uni nisbatan xavfsiz qildi, ammo yahudiylar jamoasi turli davrlarda falokatlarga uchradi.

 17-asrda tashkil etilgan Ibn Danan sinagogasining ichki qismi
Jamiyatdagi asosiy oʻzgarishlar 1492-yilda Ispaniya toji barcha yahudiylarni Ispaniyadan quvib chiqarganida, Portugaliya ham 1497-yilda xuddi shunday qilgan. Fes va Shimoliy Afrikaga koʻchib kelgan ispan yahudiylarining keyingi toʻlqinlari yahudiy aholisini koʻpaytirdi va ularning ijtimoiy, etnik va lingvistik tarkibini oʻzgartirdi. 16-asrning oʻrtalarida Mellahga tashrif buyurgan belgiyalik olimning soʻzlariga koʻra, yahudiylar mahallasida oʻsha paytda taxminan 4000 kishi yashagan. Muhojirlar oqimi keyingi yillarda ham yahudiylarning madaniy faoliyatini jonlantirdi, shu bilan birga koʻp avlodlar uchun jamiyatni etnik yoʻnalishlarga boʻlindi. Ispan kelib chiqishi boʻlgan *Megorashimlar* oʻz merosini va ispan tilini saqlab qolishgan, arab va arab va berber merosiga ega boʻlgan mahalliy Marokash *Toshavim* esa oʻz anʼanalariga ergashgan. Ikki jamoa aʼzolari alohida sinagogalarda ibodat qilishgan va hatto alohida dafn etilgan. Faqat 18-asrda bu ikki jamoa oxir-oqibat birlashdi, arab tili oxir-oqibat butun jamiyatning asosiy tiliga aylandi, ispan (sefardik) *minhagi* esa diniy amaliyotda ustunlik qildi.

Jamiyat rivojlanishda davom etdi yoki sharoitga qarab azob chekdi. 17-asrda Alauiy sultonlari Moulay Rashid va Moulay Ismoil hukmronligi davrida Tadla viloyatidan va Sous vodiysidan yahudiylarning sezilarli oqimi keldi. Aksincha, 1790—1792-yillarda Sulton Moulay Yazid davrida umumiy notinchlik va tanazzul davrida jiddiy qiyinchiliklar yuz berdi. Bu ikki yil davomida sulton butun yahudiy jamoasini Fes-el-Jdidning narigi tomonidagi Kasbah Cherarda yoniga koʻchib oʻtishga majbur qildi. Mellahni unga ittifoqchi qabila qoʻshinlari egallab olgan, uning sinagogasi masjid bilan almashtirilgan, yahudiylar qabristoni va uning tarkibi Bab Guissa yaqinidagi qabristonga koʻchirilgan. Qolaversa, Moulay Yazid tumanning atrofidagi eski shahar devorlarini buzib, ancha kichikroq perimetr boʻylab qayta tiklab, uning hajmini doimiy ravishda qisqartirdi. Sulton vafotidan keyingina Fes bosh musulmon *qozisi* Yazid qoʻshinlari tomonidan qurilgan masjidni buzib tashlash bilan birga Mellahni yahudiylar jamoasiga qaytarishni buyurdi.

19-asrda Yevropa bilan aloqa va savdoning kengayishi yahudiy savdogarlar sinfiga Marokashdagi xalqaro savdo tarmoqlarining markazida turishiga imkon berganida yahudiy jamiyatining ahvoli sezilarli darajada yaxshilandi. Bu, ayniqsa, Mellahning yuqori qismida hashamatli turar-joylar qurgan badavlat yahudiylar orasida katta ijtimoiy munosabatlarning oʻzgarishiga olib keldi.

 **Yahudiy qabristoni, 1932-yil**
19-asr oxiriga kelib tumanda 15 ga yaqin sinagogalar mavjud edi. 1894-yilda Sulton qirollik saroyining tashqi devori tagida joylashgan eski yahudiy qabristonini saroyni kengaytirish uchun koʻchirishni buyurdi. Natijada, qabriston va uning tarkibi Mellahning janubi-sharqiy burchagidagi yangi joyga koʻchirildi. Biroq, boshqa mualliflar qabristonning bunday koʻchirilishini Fransiya maʼmuriyatining 1912-yilda bu hududda olib borgan ishlari bilan bogʻlab, qabrlar 1912-yilgacha eski qabristonda boʻlganini taʼkidlaydilar. Janubi-sharqdagi hozirgi qabriston, ehtimol, 19-asrning boshidan beri mavjud boʻlgan, ammo 20-asrgacha uning sharqiy qismlari deyarli boʻsh edi.

20-asr va hozirgi kun
---------------------

 **1912-yilgi tartibsizliklardan keyin Mellahdagi vayron qilingan uylar**
1912-yilda Fes shartnomasiga binoan Marokash ustidan Fransiya mustamlakachilik hukmronligi oʻrnatildi. 1912-yildagi Fezdagi qoʻzgʻolonlar, shuningdek, Mellahdagi mahalliy yahudiylar bilan bir qatorda (yangi maʼmuriyatga juda yaqin deb hisoblanadigan) halokatli hujumlarni oʻz ichiga olgan xalq qoʻzgʻoloni boʻldi, shundan soʻng umumiy aholiga nisbatan yanada halokatli repressiya boshlandi.. Fes va uning qirollik saroyi poytaxt Rabatga koʻchirilishi bilan Marokashda hokimiyat markazi boʻlishni toʻxtatdi. Bu davrda va XX asr davomida bir qator ijtimoiy va jismoniy oʻzgarishlar yuz berdi. Lyautey davridan boshlab, gʻarbda fransuz *Ville Nouvelle* („Yangi shahar") ning yaratilishi ham butun shaharning rivojlanishiga kengroq taʼsir koʻrsatdi.

 Bab al-Amer orqasida 1912-yilda fransuzlar tomonidan yaratilgan *Place du Commerce*
Bab al-Amer darvozasi atrofida, Mellahning janubi-gʻarbiy chekkasida, fransuz maʼmuriyati eski darvozani juda tor va transport uchun noqulay deb topdi va kirishni yaxshilash uchun yaqin atrofdagi suv oʻtkazgichni va uning atrofidagi devorning bir qismini buzdi. Bu jarayonda ular avvalroq yahudiy qabristoni oʻrnida katta ochiq maydon yaratdilar, u "*Place du Commerce* "nomi bilan mashhur boʻlib, hozir ham kattaroq *Place des Alaouites* bilan tutashgan. 1924-yilda fransuzlar uzoqroqqa borishdi va Mellahda transport vositalari uchun keng yoʻl (*Buxessissat yoki Bou Khsisat* ; keyinchalik *Rue des Merinides*) qurish uchun yahudiy Mellahning shimoliy chekkasida bir qator oddiy doʻkonlar va otxonalarni buzib tashladilar. Sobiq doʻkonlar oʻrniga Mellahdagi yahudiy uylarining meʼmoriy uslubida qurilgan, koʻplab ochiq balkonlari va tashqi bezaklari bilan koʻproq dabdabali butiklar (savdo markazlari) paydo boʻldi.

Bu davrda Fes va Fes-el-Jdid aholisi koʻpaygan boʻlsa-da, 20-asrning ikkinchi yarmida Mellah oʻzining yahudiy aholisidan doimiy ravishda yoʻq boʻlib ketdi, ular Ville Nouvelle, Kasablankaga koʻchib oʻtgan yoki Fransiya, Kanada va Isroil kabi mamlakatlarga hijrat qilganlar. 1940-yillarning oxirida yahudiylarning hisob-kitoblariga koʻra, Mellahda 15,150 va butun Fesda 22,000 kishi bor edi. Shundan soʻng, emigratsiyaning asosiy toʻlqinlari yahudiy aholisini yoʻq qildi. Tuman asta-sekin oʻrniga bugungi kunda uning aholisini tashkil etuvchi boshqa musulmon aholisi tomonidan egallab olindi. 1997-yilda butun Fesda atigi 150 yahudiy borligi va Mellahda ishlayotgan sinagogalar qolmagani xabar qilingan edi.

Manbalar
--------

1. 1 2  Le Tourneau, Roger*. Fès avant le protectorat : étude économique et sociale d'une ville de l'occident musulman*. Casablanca: Société Marocaine de Librairie et d'Édition, 1949.
2. ↑  Touri, Abdelaziz*. Le Maroc andalou : à la découverte d'un art de vivre*, 2, Ministère des Affaires Culturelles du Royaume du Maroc & Museum With No Frontiers, 2010. ISBN 978-3902782311.
3. ↑  Terrasse, Henri*. La Mosquée al-Qaraouiyin à Fès; avec une étude de Gaston Deverdun sur les inscriptions historiques de la mosquée*. Paris: Librairie C. Klincksieck, 1968.
4. ↑  Rguig, Hicham „Quand Fès inventait le Mellah",*. Maroc médiéval: Un empire de l'Afrique à l'Espagne* Lintz:. Paris: Louvre éditions, 2014 — 452–454 bet. ISBN 9782350314907.
5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Rguig, Hicham „Quand Fès inventait le Mellah",*. Maroc médiéval: Un empire de l'Afrique à l'Espagne* Lintz:. Paris: Louvre éditions, 2014 — 452–454 bet. ISBN 9782350314907. Rguig, Hicham (2014). „Quand Fès inventait le Mellah". In Lintz, Yannick; Déléry, Claire; Tuil Leonetti, Bulle (eds.). *Maroc médiéval: Un empire de l’Afrique à l’Espagne*. Paris: Louvre éditions. pp. 452-454. ISBN 9782350314907.
6. 1 2 3 4 5 6 7 8  Touri, Abdelaziz*. Le Maroc andalou : à la découverte d'un art de vivre*, 2, Ministère des Affaires Culturelles du Royaume du Maroc & Museum With No Frontiers, 2010. ISBN 978-3902782311. Touri, Abdelaziz; Benaboud, Mhammad; Boujibar El-Khatib, Naïma; Lakhdar, Kamal; Mezzine, Mohamed (2010). *Le Maroc andalou : à la découverte d’un art de vivre* (2 ed.). Ministère des Affaires Culturelles du Royaume du Maroc & Museum With No Frontiers. ISBN 978-3902782311.
7. ↑  Chetrit, Joseph „Juifs du Maroc et Juifs d'Espagne: deux destins imbriqués",*. Maroc médiéval: Un empire de l'Afrique à l'Espagne* Lintz:. Paris: Louvre éditions, 2014 — 309–311 bet. ISBN 9782350314907.
8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19  Gilson Miller, Susan; Petruccioli, Attilio; Bertagnin, Mauro (2001). „Inscribing Minority Space in the Islamic City: The Jewish Quarter of Fez (1438-1912)". *Journal of the Society of Architectural Historians*. 60-jild, № 3. 310–327-bet. doi:10.2307/991758. JSTOR 991758.Gilson Miller, Susan; Petruccioli, Attilio; Bertagnin, Mauro (2001). „Inscribing Minority Space in the Islamic City: The Jewish Quarter of Fez (1438-1912)". *Journal of the Society of Architectural Historians*. **60** (3): 310-327. doi:10.2307/991758. JSTOR 991758.
9. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  Chetrit, Joseph „Juifs du Maroc et Juifs d'Espagne: deux destins imbriqués",*. Maroc médiéval: Un empire de l'Afrique à l'Espagne* Lintz:. Paris: Louvre éditions, 2014 — 309–311 bet. ISBN 9782350314907. Chetrit, Joseph (2014). „Juifs du Maroc et Juifs d’Espagne: deux destins imbriqués". In Lintz, Yannick; Déléry, Claire; Tuil Leonetti, Bulle (eds.). *Maroc médiéval: Un empire de l’Afrique à l’Espagne*. Paris: Louvre éditions. pp. 309-311. ISBN 9782350314907.
10. ↑  „Moses Maimonides | Jewish philosopher, scholar, and physician" (en). *Encyclopedia Britannica*. Qaraldi: 8-aprel 2020-yil.
11. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Le Tourneau, Roger*. Fès avant le protectorat : étude économique et sociale d'une ville de l'occident musulman*. Casablanca: Société Marocaine de Librairie et d'Édition, 1949. Le Tourneau, Roger (1949). *Fès avant le protectorat : étude économique et sociale d’une ville de l’occident musulman*. Casablanca: Société Marocaine de Librairie et d'Édition.
12. 1 2  Bressolette, Henri; Delaroziere, Jean (1983). „Fès-Jdid de sa fondation en 1276 au milieu du XXe siècle". *Hespéris-Tamuda*. 245–318-bet.Bressolette, Henri; Delaroziere, Jean (1983). „Fès-Jdid de sa fondation en 1276 au milieu du XXe siècle". *Hespéris-Tamuda*: 245-318.
13. ↑  Métalsi, Mohamed*. Fès: La ville essentielle*. Paris: ACR Édition Internationale, 2003. ISBN 978-2867701528.
14. 1 2  Zafrani, H. „Mallāḥ",*. Encyclopaedia of Islam, Second Edition* Bearman:. Brill.
15. 1 2 3 4 5 6 7 8  Bressolette, Henri; Delaroziere, Jean (1983). „Fès-Jdid de sa fondation en 1276 au milieu du XXe siècle". *Hespéris-Tamuda*. 245–318-bet.Bressolette, Henri; Delaroziere, Jean (1983). „Fès-Jdid de sa fondation en 1276 au milieu du XXe siècle". *Hespéris-Tamuda*: 245-318.
16. ↑  Deverdun, Gaston*. Marrakech: Des origines à 1912*. Rabat: Éditions Techniques Nord-Africaines, 1959.
17. ↑  Parker, Richard*. A practical guide to Islamic Monuments in Morocco*. Charlottesville, VA: The Baraka Press, 1981.
18. 1 2 3 4  García-Arenal, Mercedes (1987). „Les Bildiyyīn de Fès, un groupe de néo-musulmans d'origine juive". *Studia Islamica*. 66-jild. 113–143-bet. doi:10.2307/1595913. JSTOR 1595913.
19. ↑  Chetrit, Joseph „Juifs du Maroc et Juifs d'Espagne: deux destins imbriqués",*. Maroc médiéval: Un empire de l'Afrique à l'Espagne* Lintz:. Paris: Louvre éditions, 2014 — 309–311 bet. ISBN 9782350314907.
20. 1 2  Ben-Layashi, Samir „Myth, History, and Realpolitik: Morocco and its Jewish Community",*. Sites of Jewish Memory: Jews in and From Islamic Lands* Abramson:. Routledge, 2018. ISBN 9781317751601.
21. ↑  Métalsi, Mohamed*. Fès: La ville essentielle*. Paris: ACR Édition Internationale, 2003 — 70 bet. ISBN 978-2867701528.
22. ↑  Gershovich, Moshe „Pre-Colonial Morocco: Demise of the Old Mazhkan",*. French Military Rule in Morocco: colonialism and its consequences*. Routledge, 2000. ISBN 0-7146-4949-X.
23. ↑  Jelidi, Charlotte*. Fès, la fabrication d'une ville nouvelle (1912-1956)*. ENS Éditions, 2012.
24. ↑  „Rue des Mérinides | Fez, Morocco Attractions" (en). *Lonely Planet*. Qaraldi: 23-mart 2020-yil.
25. 1 2 3  „Fez, Morocco Jewish History Tour". *www.jewishvirtuallibrary.org*. Qaraldi: 8-aprel 2020-yil.