**Amur yoʻlbarsi**, Panthera tigris tigris (ilgari Panthera tigris altaica), shuningdek, Sibir yoʻlbarsi sifatida ham tanilgan dunyodagi eng katta mushuklardan biri boʻlib, Rossiyaning Uzoq Sharqida 500-550 ga yaqinini topish mumkin. chegara orqali Xitoyga va ehtimol Shimoliy Koreyaga qadar. 1940-yillarda u yoʻq boʻlib ketish arafasida edi, tabiatda 500 dan kam yoʻlbar qolgan. Bu Rossiya inqilobi va Sovet Ittifoqining shakllanishi bilan oʻnlab yillar davomida deyarli doimiy siyosiy beqarorlik bilan bogʻliq edi. 1947-yilda Ikkinchi jahon urushidan keyin Rossiya yoʻlbarslarni ovlashni taqiqlagan va yoʻlbarslarni toʻliq himoya qilishni taklif qilgan birinchi davlat boʻldi. Asosiy yirtqich turlarini, choʻchqa va bugʻularni ovlash populyatsiyani hisoblash natijalariga koʻra yillik kvotalar bilan cheklandi. Yoʻlbarslarni brakonerlik qilish nisbatan kam uchraydi. Chunki teri va boshqa yoʻlbars mahsulotlari uchun bozorlar yoʻq, shunday boʻlsada ovchilar imkoniyat tugʻilganda baʼzida oʻzlarining „raqobatchisini" oʻldirishgan. Amur yoʻlbarsi — Rossiya milliy mulki. Amur yoʻlbarsi dunyodagi eng katta yoʻlbarsdir. Va bu qorda hayotni oʻzlashtirgan yagona yoʻlbars. Dunyoda boshqa hech bir mamlakatning bunday xazinasi mavjud emas. Mubolagʻasiz, bu boshqalar orasida eng mukammal yirtqichlardan biri. Hatto magʻrurlikni (oilalarni) tashkil etuvchi va jamoaviy ov hisobiga yashaydigan sherlardan farqli oʻlaroq, yoʻlbars yolgʻizlik bilan ajralib turadi. Shuning uchun oʻljasini ovlash uchun unga eng yuqori koʻnikmalar kerak. Yoʻlbars noyob ekologik tizim — Ussuri taygasining oziq-ovqat piramidasining tepasida joylashgan. Shunday qilib, yoʻlbars populyatsiyasining holati butun Uzoq Sharq tabiati holatining koʻrsatkichidir. Amur yoʻlbarslarini saqlash loyihasi WWFning Rossiyadagi birinchi jiddiy qadamlaridan biri boʻldi. 2004/2005-yillardagi buxgalteriya hisobi maʼlumotlari shuni koʻrsatadiki, davlat va jamoat ekologik tashkilotlarining birgalikdagi saʼy-harakatlari natijasida yoʻlbarslar soni 450 dan ortiq darajasida barqarorlashgan. Bundan tashqari, 2015-yilgi yoʻlbarslarni roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, Rossiyaning Uzoq Sharqida kamida 540 Amur yoʻlbarslari yashaydi. 1994-yilda buning iloji boʻlmagandek tuyulardi: yoʻlbarslarning brakonerligini yengish, Xitoyga kontrabanda yoʻllarini toʻxtatish, ilm-fanni safarbar qilish, 10 ta yangi qoʻriqlanadigan hududni yaratish, jami saqlanib qolgan hududni Rossiyadagi yoʻlbarslar yashaydigan hududning 23 foiziga yetkazish, yashash joylarini saqlab qolish dolzarb muammolar edi.

Tashqi koʻrinishi
-----------------

Amur yoʻlbarslari yoʻlbarslarning eng katta populyatsiyalaridan biridir. Erkaklar uchun oʻrtacha vazn 160–190 kg, urgʻochilar esa kichikroq, 110–130 kg. Erkaklar, urgʻochilar va bolalarni izlari bilan ajratib koʻrsatish mumkin: erkakning panjasining kengligi 10,5 — 14,5 sm, urgʻochisiniki 8,5 — 9,5. sm, bolasi esa 5,5-10 sm gacha. (Erkaklari bir yoshga toʻlganidan soʻng, odatda, panjalari onalarinikidan kattaroq boʻladi).
Inson barmoq izlari singari, har bir Amur yoʻlbarsining moʻynasidagi chiziqli naqsh oʻsha yoʻlbarsga xosdir. Ularning moʻynasi boshqa yoʻlbarslarning moʻynasidan yengil hisoblanadi. Panjalaridagi qalin moʻyna ularning oyoqlarini isitadi, oʻljani ovlashda sezdirmay borishga va qorda harakatlanayotganda oyoqlarini muzlab qolmasligiga va oʻzini yengil tutishiga imkon beradi. Ularning uzun tirnoqlari tortilishi mumkin, bu ularga oson va tez yugurish imkonini beradi. Amur yoʻlbarslarining rangi boshqa yoʻlbars subpopulatsiyalariga qaraganda engilroq toʻq sariq rangga ega va qishda yanada yorqinroq boʻladi. Iqlim sovuqroq boʻlgani uchun ularning moʻynasi uzunroq va qalinroq boʻlib, ularning boʻynida qalin, yelka va panjalarida qoʻshimcha moʻyna bor, bu ularni sovuqdan himoya qiladi.

Koʻpayishi
----------

Jinsiy yetuklikka taxminan 4 yoshda erishiladi, yoʻlbars jinsga qarab oʻzgaradi va hayvonot bogʻi yoʻlbarslarida bu jarayon ertaroq boʻladi. Ayol juftlashishga tayyor boʻlganda, u erkaklarni jalb qilish uchun tirnalgan izlar va siydik qoldiqlarini qoldirish orqali signal beradi. Homiladorlik 3 oydan 3 1/2 oygacha davom etadi, axlat hajmi 1-6, ammo 2-4 eng keng tarqalgan.

Ov hududi
---------

Amur yoʻlbarslari yolgʻiz yashaydilar va boshqa yoʻlbarslarni hududlariga kiritmaslik uchun oʻzlarining hidlarini daraxtlarga belgilaydilar. Ov paytida ular hiddan koʻra koʻrish va eshitishga koʻproq ishonadilar. Ular choʻchqa va bugʻularni ovlaydilar, oʻljalariga yaqinroq boʻlgunlaricha ularni taʼqib qilishadi. Ular goʻshtni yeyishdan oldin oʻljalarini tanho joyga sudrab borishadi. Rossiyaning sharqiy qismida yirtqich hayvonlarning tabiiy soni kam boʻlganligi sababli, Amur yoʻlbarslari katta ov joylariga ega. Urgʻochilari 95 dan 170 kvadrat milyagacha oʻzgarib turadigan hududni egallaydi, baʼzida uni qizlari bilan boʻlishadi. Erkaklarning hududlari 770 kvadrat milyagacha boʻlishi mumkin va bir nechta urgʻochi hududlar bilan bir-biriga mos kelishi mumkin.

Amur yoʻlbarslarini saqlash
---------------------------

Tabiatda 400 ga yaqin Amur yoʻlbarsi turi qolgan va ular yoʻqolib ketish xavfi ostidagilar roʻyxatiga kiritilgan. Ularga yoʻlbarslar va ularning oʻljalarining yashash joylarini yoʻqotish va brakonerlik, shuningdek, yoʻlbars-inson mojarosi va yuqumli kasalliklar tahdid solmoqda. Shimoliy Amerikadagi AZA muassasalaridagi 150 ta Amur yoʻlbarslarining aksariyati tabiatni muhofaza qilish boʻyicha naslchilik dasturlari, jumladan, Qoʻshma Shtatlardagi turlarning omon qolish rejasi ning bir qismidir. Amur yoʻlbarslari tabiatda 10-14 yil yashaydi. Asirlikda ular 20 yilgacha yashashlari mumkin, ammo ularning oʻrtacha umr koʻrish muddati 14-16 yil.

Qoʻriqxonalardagi yoʻlbarslar ozuqa zanjiri
-------------------------------------------

500 ta yoʻlbarsning har biri yiliga 50 ga yaqin katta yoshli tuyoqli hayvonlarni tutib yeyishi kerak. Va agar uning ov joyida bunday miqdordagi goʻshtni olishning iloji boʻlmasa, qoʻriqxona tomonidan unga shunday imkoniyat yaratib berilishi kerak. Qoʻriqxonalar tabiiy jarayonlarga aralashishga va tuyoqlilar sonini koʻpaytirishga haqli emas. Ammo ov maydonlarining egalari bunga haqli va manfaatdor, lekin aniq nima qilish kerakligini bilishmaydi. WWF kuch sarflashga tayyor ovchilarni qoʻllab-quvvatlaydi va oʻz ov resurslarini koʻpaytirishga yordam beradi. Tuyoqli hayvonlarning ommaviy kasalliklarini oldini oluvchi emlash usullarini, ov joylarida bugʻu, yovvoyi choʻchqa va bugʻular sonini koʻpaytirishning boshqa imkoniyatlarini topish orqali ozuqa zanjiridagi tuyoqlilar sonini oshishiga erishish mumkin. Bugungi kunda yoʻlbarslarning ov qilishi uchun qulay boʻlgan maydonlar 2 milion gektarga yetgan boʻlsada, yoʻlbars turini saqlab qolish va ularga oʻz ov hududini yaratish uchun kamida 5 barobar koʻproq yer talab qilinadi.

Rossiyadagi Amur yoʻlbarslari
-----------------------------

Hatto 100 yil oldin, bu hayvonlar butun Uzoq Sharqda toʻliq yashagan. Ammo yillar davomida Rossiyaning ushbu mintaqasida ularni otish holatlari tez-tez uchrab turadi. Oʻlganlar soni 150 oshganda, Amur yoʻlbarslari soni kamayishni boshladi. Oʻtgan asrning 30-yillariga kelib, yirtqichlar Rossiya hududidan tezda yoʻqola boshladi. Bu ularning ovlanishini taqiqlashga yordam berdi. Bu qonun 1947-yilda qabul qilingan. Oʻn yil oʻtgach, Amur yoʻlbarslari bolalarini qoʻlga olish taqiqlandi. Chiroyli yoʻlbars turi yoʻq boʻlib ketish arafasida edi. Amur yoʻlbarslarini Qizil kitobga kiritishga qaror qilindi. Ushbu chora-tadbirlar aholini saqlab qolishga yordam berdi va 80-yillarga kelib ularning soni 200 kishiga oshdi.
Nasllarga gʻamxoʻrlik qilish

Naslga gʻamxoʻrlik qilish
-------------------------

Yoʻlbarslarda homiladorlik 95 dan 115 kungacha davom etadi. Koʻpincha 4 dan ortiq bola tugʻilmaydi. Chaqaloqlar butunlay koʻr va yordamsiz tugʻiladi. Faqat 2 hafta oʻtgach, ularning koʻzlari ochiladi va birinchi tishlar oʻsishni boshlaydi. Yoʻlbars bolalari 6 oygacha ona suti bilan oziqlanadi. Bundan tashqari, taxminan 2 oydan boshlab ular goʻshtni tatib koʻrishni boshlaydilar. Emizish davrida yoʻlbars oʻz naslini ehtiyotkorlik bilan himoya qiladi. Bolalarini yetib borish qiyin boʻlgan joylarda yashiradi va ularni tayga va oʻrmonlarda boʻlishi mumkin boʻlgan xavflardan maksimal darajada himoya qilishga harakat qiladi. Yoʻlbars bolalari juda sekin oʻsadi. Voyaga yetgan yoʻlbars oʻz-oʻzidan oziq-ovqat uchun hayvonlarni ovlashni va tutishni oʻrganadi. Kichkina yoʻlbars bolalari juda mehribon va itoatkor tabiatga ega. Shuning uchun ham odamlar juda yoshligidanoq ularni tarbiyalash bilan shugʻullanadilar. Bir necha yil oʻtgach, chaqaloqlar doimo onalari bilan birga boʻlgan holda jinsiy etuklikka erishadilar. Faqat 3-5 yoshga etganida oila buziladi va bolalar yangi mustaqil hayotga kirishadilar.

Manbalar
--------

1. 1 2 3  „arxiv nusxasi". 2022-yil 15-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 2-iyun.
2. 1 2 3  „arxiv nusxasi". 2022-yil 18-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 2-iyun.
3. 1 2