recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Zodiyan minorasi** — Afgʻoniston shimolidagi Balx viloyati, Zodyan shahridagi minora. U Balx viloyatining shimoli-gʻarbiy qismidagi Davlatobod tumanining chekka hududida joylashgan.

Etimologiya
-----------

"Minora" soʻzi arabcha (mnạrẗ) boʻlib, odatda masjid yonidagi minorani bildiradi, undan muazzin sodiqlarni namozga chaqiradi. U dengiz chirogʻi maʼnosini ham anglatadi.

Minora nomsiz, shuning uchun u Zadian qishlogʻi nomi bilan atalgan.

Tarixi
------

Minora 12-asrda Saljuqiylar sulolasi tomonidan qurilgan. *Afgʻonistonning Arxeologik Gazeteri* maʼlumotlariga koʻra, minora 1108-09-yillarda qurilgan. Biroq, baʼzi arxeologik tadqiqotlar minoraning qurilgan sanasi taxminan 760-yilga toʻgʻri keladi.

  

Afgʻonistondagi Fransiya arxeologiya delegatsiyasi tekshiruv ishlarini ham oʻtkazdi. (DAFA).

Balandligi 25 metr boʻlgan minora XII asrda qurilgan boʻlib, quyosh nurida pishgan loy va gips gʻishtdan qurilgan. Uning diametri 18 metrni tashkil qiladi. Inshoot 64 zinapoyadan iborat boʻlib, kufiy yozuvida oʻyilgan xattotlik iboralari mavjud.

### Hazrati Solih ziyoratgohi

Afgʻonistonlik ziyoratchilar minorani ziyorat qilishdi, chunki ular qoʻshni ziyoratgohdan yuz fut uzoqlikda joylashgan. Hazrati Solih ziyoratgohi minora yonida joylashgan. Maʼbad islom paygʻambari Solih bilan bogʻliq. U shuningdek Madaʼin Saleh, Saudiya Arabistoni obidalari bilan bogʻliq. Ziyoratgoh ichidagi Solihning yashil oʻramli qabri sharqqa qaragan boʻlsa, islomiy qabrlar Afgʻonistonning gʻarbida joylashgan Makkaga qaragan qilib joylashtirilgan va bu joyning islomdan oldingi kelib chiqishini koʻrsatadi.

* Minaret in 1976Minora 1976-yil
* The shrine of Hazrat Saleh, left of the minaretHazrati Solih ziyoratgohi, minoraning chap tomonida
* The minaretMinora

Manbalar
--------

1. ↑  „Rationale of the study". *webcache.googleusercontent.com*. 15-aprel 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-mart 2020-yil.
2. ↑  „Mazar-e-Sharif Tour" (inglizcha). *Afghanistan Travel Guide* (15-sentabr 2014-yil). 19-aprel 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-avgust 2022-yil.
3. ↑  „Mazar-e-Sharif Tour" (inglizcha). *Afghanistan Travel Guide* (15-sentabr 2014-yil). 19-aprel 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-avgust 2022-yil.
4. ↑  „Silk Road jewel reveals its treasures" (inglizcha). *BBC News* (20-oktabr 2013-yil). Qaraldi: 15-mart 2020-yil.
5. ↑  „History in Stone" (inglizcha). *Washington Examiner* (23-mart 2009-yil). Qaraldi: 14-mart 2020-yil.

"History in Stone". *Washington Examiner*. 2009-03-23. Retrieved 2020-03-14.
**Tanob** (arab. — chilvir, arqon) — 1) Oʻrta Osiyo, xususan, Oʻzbekiston hududida qoʻllanilgan uzunlik oʻlchov birligi. 17-asrda qiymati 39,9 m ga teng boʻlgan; 2) Oʻrta Osiyo xonliklarida tomonlari 60 gaz dan iborat boʻlgan maydonga teng, yaʼni ekin maydonini oʻlchash uchun qoʻllanilgan yuza birligi. 1 T. 60x60 kv. gaz =3600 kv. gaz =0,08194 ga=900 kv. m (1 ga=12 tanob); 3) uzunlik oʻlchash, yer oʻlchash, chiziq tortish va shu kabi da ishlatiladigan uzun chilvir, reja ip, uzun arkrn; 4) naqshga shakl beruvchi va naqsh mujassamotining asosini tashkil etuvchi chiziq; tabiatdagi anhor hamda yoʻlning shartli tasviri. Naqsh mujassamotida T. turlicha koʻrinishga ega: uzluksiz davom etishi, baʼzan 2 nuqtadan boshlanib, bir-biriga qarab yoʻnalishi va bir-biriga chirmashib ketishi, baʼzan bir nuqtadan boshlanib, 2 tomonga yoʻnalishi va taqsim chetiga borib tugallanishi mumkin. Naqsh mujassamotida T. 2 ta boʻlsa, ular har xil rangga boʻyaladi, biri bosh T. boshkasi yordamchi T. hisoblanadi. T. 2 ta paratlel chizikdan tuzilsa, "kush T." deb ataladi. Naksh mujassamotida T. birinchi oʻrinda turadi, shuning uchun ish avvalo T.ni chizib olishdan boshlanadi, soʻng novdalar, novdalar yoʻnalishiga moslab gul, barg, kurtaklar shunday joylashtiriladiki, ular hech qachon T.ning ustidan kesib oʻtmasligi kerak. T. shuningdek, zamin ranglarini xam bir-biridan ajratib turadi.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Iberiya**, Iveriya (Iberia — iberlar nomidan olingan) — 1) Sharqiy Gruziya (Kartli) ning qad. nomi. Mil. av. 4-asr oxiri — 3-asrlarda I. hududida davlat barpo etilgan. I. ning aholisi dehqonchilik, chorvachilik bilan shugʻullangan. Poytaxti — Msxeta, shuningdek, Urbnisi, Uplissix va b. shaharlarda kulolchilik, zargarlik va savdo rivojlangan. Mil. 337-yil da xristianlik davlat dini deb eʼlon qilingan. Mil. 4-asr oxirlarida I. Eronga tobe boʻlgan. 5-asr da I. podshohi Vaxtang I Gorgasal sosoniylarga qarshi qoʻzgʻolonga boshchilik qilgan, lekin forslar qoʻzgʻolonni bostirib shoq hokimiyatini tugatganlar hamda I. ni oʻz viloyatlariga aylantirganlar; 2) Ispaniyaning qad. nomi (mil. av. 3-asr oxiri — 2-asrlarda rimliklar tomonidan bosib olingunga qadar). Pireney ya. o. ningjan. va sharqiy qismida yashovchi tub joy aholi iberlar qabilasi nomidan olingan. I. atamasi dastlab yunon tarixchi alibi Gekatey Miletlik (mil. av. 6-asr) asarida uchraydi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Ibn Arabshoh Shihobuddin Ahmad Ibn Muhammad Ibn Abdullox. Ibn Ibrohim** (1388, Damashq — 1450, Qohira) — arab tarixchisi. Amir Temur Shom (Suriya) ni egallagach (1401), I. A. ni qarindosh-urugʻlari bilan Samarqandga keltirgan. Bu yerda u mashhur olimlardan taʼlim olgan, fors, moʻgʻul va turk tillarini oʻrgangan hamda adabiyot va ilohiyot bilan shugʻullangan (1401—08). U Xorazm, Moʻgʻuliston, Xitoyda va Oltin Oʻrda poytaxti Saroyda boʻlgan. Hoji Tarxon (Astraxon) da huquq fani bilan shugʻullangan. Qrim orqali Adrianopolga kelgan. 10 yil davomida turk sultoni Muhammad I ning maxsus kotibi boʻlgan. I. A. bir necha tarixiy kitob yozgan. "Gʻurrat us-siyar fi duvalitturk va-ttatar" ("Turk va tatar xalqlari davlatlaridagi siyratlar sarasi") asari Oltin Oʻrda haqidagi koʻp maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan. Ammo bu asar saqlanmagan. I. A. ning "Fukoxat ul-xulafo va mufokahat uz-zurafo" ("Xalifalarning hozirjavobligi va farosatlilarning hazil-kashligi") asari ham bor. I. A. tarjimon sifatida Avfiyning "Javomiʼ ulhikoyot va lavomiʼ ur-rivoyot" ("Hikoyalar majmuasi va rivoyatlar jilvasi"), Abu Laysning "Tafsir" ini fors tilidan turkchaga tarjima qilgan. "Ajoib ul-maqdur fi axbori Temur" ("Temur haqidagi xabarlarda taqdir ajoyibotlari") I. A. ning eng mashhur asaridir. Bu asar "Amir Temur tarixi" nomi bilan oʻzbek tilida ham nashr etilgan.

I. A. Amir Temurga nisbatan dushmanlik ruhidagi mualliflar jumlasidan edi. Bu hol uning asarida toʻla aks etdi. Shunga qaramay, I. A. asarida Temur davlati va unga chegaradosh mamlakatlar siyosiy, xoʻjalik va madaniy turmushini qoʻshimcha ravishda oydinlashtirib beruvchi koʻpdan-koʻp diqqatga sazovor maʼlumotlarni keltirgan.

I. A. Amir Temurga naqadar salbiy nazar bilan qaramasin, har holda uning shaxsini munosib baholagan: "Yetmish yoshli Temurning fikrlari hali ham qatʼiy, jismoniy jihatdan kuchli va baquvvatdir... U istehzo va soxtalikni yoqtirmaydi, baxtsiz hodisa roʻy berganda gʻamga botmaydi, doim sergak va mardona turadi, uning oldida hamma itoatgoʻy boʻlib qoladi va hurmat bajo keltiradi. U mard va jasur odamlarni yoqtiradi... U masalaning moqiyatini darhol payqab oladigan mohir bahschi edi. U farosati bilan haqgoʻy — yolgʻonchini darrov farqlar edi, samimiy maslahatchilarni soxta nasihatgoʻylardan farqdar edi".

Adabiyot
--------

* Amir Temur tarixi (1-, 2-kitoblar; soʻz boshi, arab tilidan tarjima va izohlar muallifi U. Uvatov), T. 1992.

Ubaydulla Uvatov.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |
**Ibn Bibi Nasruddin Yahyo Ibn Majiduddin Mahmud** (? — 1272, Damashq)— tarixchi va adib. Bir muncha vaqt Jaloliddin Manguberdi xuzurida yashagan, soʻng Damashqqa borib (1221) sulton Alouddin Kayqubod saroyida tarjimonlik qilgan va shu bois elda "Yahyo tarjimon" nomi bilan tanilgan. Qator tarixiy asarlar yaratgan, chunonchi uning saljuqiylar tarixiga doir "Al-Avomir al-aloniyya fil-umur il-aloiyya" ("Buyuk ishlar xususidagi oshkora farmonlar") asari koʻproq mashhur boʻlib, Alouddin Kayqubodga bagʻishlangan. Bu asar turk (15-asr), nemis (1902) va shved (1959) tillariga tarjima qilingan. Uning qoʻlyozma nusxalari Moskvadagi Osiyo xalqlari muzeyi, Turkiyadagi AyoSofiya va Germaniyadagi Drezden kutubxonalarida saqlanadi. Asarda Oʻrta Osiyo tarixi va madaniy hayotiga oid maʼlumotlar ham uchraydi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |
**Triarilmetan zoʻyagichlar**, trifenilmetan boʻyagichlar — asosli va kislotali boʻyagichlar, triarilmetan hosilalari. Triarilmetan zoʻyagichlar qizil, binafsha, koʻk va yashil rangda boʻladi. Triarilmetan zoʻyagichlar qaytaruvchilar taʼsirida rangsiz leykobirikmalarga, ishqorlar taʼsirida rangsiz karbinol birikmalarga aylanadi. Asosli Triarilmetan zoʻyagichlar qogʻoz, teri, plastmassalarni boʻyashda, siyoh, poligrafiya va shtempel boʻyoklar tayyorlashda ishlatiladi. Kislotali Triarilmetan zoʻyagichlar teri, jun, ipakni boʻyashda qoʻllanadi. Triarilmetan zoʻyagichlar aldegidlar, ketonlar, angidridlarni aromatik aminlar yoki fenollar (naftillar) bilan kondensatlash yoʻli bilan olinadi.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Qatorlab ekish** — qishloq xoʻjaligi ekinlarini ekishning asosiy usuli. Bunda urugʻlar orasi bir xil kenglikdagi parallel qatorlar tarzida ekiladi. Qatorlab ekishning koʻpgina xillari: punktir, qator uyalab, qoʻsh qatorlab, shuningdek, har bir uyaga belgilangan yoki aniq miqdorda ekish usullari mavjud. Qatorlab ekishning aniq miqdorda urugʻ tashlab ekish usuli eng samarali hisoblanadi (urugʻlik sarfi 2—3 baravar kamayadi), yaganalashga hojat qolmaydi.

Qatorlab ekish ekin qator oralarini ishlashda, oʻgʻit solishda, oʻsuv davrida, sugʻorishda, qishloq xoʻjaligi zararkunandalariga qarshi kurashda, shuningdek, hosilni yigʻib olishda qishloq xoʻjaligi texnikasidan keng foydalanishda qulaylik tugʻdiradi.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Ishrat hovli** — Xivadagi meʼmoriy yodgorlik. 1832—34 y. larda Tosh hovli saroyiga qoʻshimcha qilib qurilgan. Umumiy tarhi 43x36,5 m. Tuzilishi Arz hovliga oʻxshash. I.H-Dan tantanali marosimlar oʻtkazish, madaniy hordiq chiqarishda foydalanilgan. Jan. dagi 1 ustunli ayvonlar orqali xona-zallarga kiriladi. Ayvon oldi yogʻoch oʻymakorligidagi ustun va panjaralar bilan bezatilgan. Xona bezagida ganch oʻymakorligi, muqarnasli sharafalar hamda gullayotgan daraxt va mevalar tasviri qora, koʻk, qizil ranglarda bezalgan. Shipiga hovuzaklar ishlangan. Hovli oʻrtasiga yoz kunlari dam olish uchun gʻishtdan doira shaklida supa ishlangan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |



  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
ISHTVAN I (Jstvan) Avliyo (taxminan 970-1038) — knyaz (997 y. dan), Vengriya qirolligining 1-qiroli (1000 y. dan). Arpadlar sulolasidan. Mamlakatni qabilaviy boʻlinishini tugatib, maʼmuriyhududiy okruglar — qirollik komitatlari (ishpanlar boshchiligida) ni joriy etgan. 997 y. da Vengriya qirolligida xristianlikni joriy qilgan. 1030 y. da nemis mulkdorlarining bosqinini qaytargan. I. I saroy amaldorlari, jangda mardlik koʻrsatgan harbiy boshliqlar va cherkovga yerlarni boʻlib berib, bu bilan yirik yer egalarining sonini koʻpaytirgan. 1083 y. da I. I cherkov tomonidan avliyolar qatoriga qoʻshilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Koʻk va oq libosli jamoa ayni burchak toʻpi olayotgan payti.
**Burchak toʻpi** toʻpni burchakdan oʻyinga kiritish oʻyinni davom ettirish usullaridan biri hisoblanadi. Burchak toʻpidan kiritlgan gol albatta hisobga olinadi, agar bu raqib darvozasiga kiritilsa. Burchak toʻplari quyidagi hollarda belgilanadi: Toʻp darvoza chizigʻidan yerda yoki havoda toʻliq kesib oʻtgan boʻlsa va bu toʻpga soʻnggi boʻlib himoyalanayotgan futbolchi tekkan boʻlsa. Bundan oldin 10-qoidaga koʻra toʻp darvozaga kirmagan boʻlsa. Burchak toʻpini amalga oshirish tartibi: Toʻp burchak sektori ichiga bayroqli ustunning atrofida joylashtiriladi. Hamda darvoza chizigʻiga yaqinroq nuqtaga qoʻyiladi; Zarba berayotgan paytda bayroqli ustunga tegish taʼqiqlanadi; Toʻp oʻyinga kiritulguncha, raqib jamoa futbolchisi toʻpdan 9,15 metrdan yaqin boʻlmagan masofada turishi lozim; Burchak toʻpi hujum qilayotgan jamoa aʼzosi tomonidan oyoq bilan oʻyinga kiritiladi; Toʻp oyoq bilan joyidan siljishi bilan oʻyinga kiritilgan deb hisoblanadi; Burchak toʻpini kiritayotgan oʻyinchi birinchi bor toʻpga tegishgandan soʻng kema-ket ikkinchi bor tegina olmaydi, yaʼni toʻpga ikkinchi marta uning jamoadoshi kelib teginadi. Qoidabuzarlik/jazolar Burchak toʻpi maydonda harakat qilayotgan oʻyinchi tomonidan kiritiladi Agar burchak toʻpini oʻyinga kirituvchi futbolchi toʻpga ikkinchi bor teginib(lekin qoʻl bilan emas, unda boshqacha jazo qoʻllanadi) ketsa, unda: Qoida(toʻpga ketma-ket ikkinchi bor teginish) buzilgan nuqtadan hakam tomonidan qarama-qarshi jamoa foydasiga erkin zarba belgilanadi;\* Agar burchak toʻpini oʻyinga kirituvchi futbolchi toʻpga ikkinchi bor atayin qoʻli bilan oʻynasa, unda: Hakam tomonidan qoida buzilgan nuqtadan qarama-qarshi jamoa foydasiga jarima toʻpi belgilanadi; Agar himoyachi oʻz jarima maydoni ichida qoʻl bilan oʻynasa, hakam tomonidan 11-metrlik jarima toʻpi belgilanadi. Burchak toʻpining darvozabon tomonidan kiritilishi Agar burchak toʻpini oʻyinga kirituvchi darvozabon toʻpga ikkinchi bor teginib(lekin qoʻl bilan emas, unda boshqacha jazo qoʻllanadi) ketsa, unda: Hakam tomonidan qoida(toʻpga ketma-ket ikkinchi bor teginish) buzilgan nuqtadan qarama-qarshi jamoa foydasiga erkin zarba belgilanadi; Agar burchak toʻpini oʻyinga kirituvchi darvozabon toʻpga ikkinchi bor qoʻli bilan atayin teginib ketsa, unda: Darvozabonning oʻz jarima moydoni tashqarisida boʻlsa, hakam tomonidan qoida buzilgan nuqtadan qarama-qarshi jamoa foydasiga jarima toʻpi belgilanadi; Darvozabonning oʻ jarima moydoni ichida boʻlsa, hakam tomonidan qoida buzilgan nuqtadan qarama-qarshi jamoa foydasiga erkin zarba belgilanadi. Burchak toʻplarini kiritish vaqtida qolgan barcha 17 – qoida buzilish holatlarida: Burchak toʻpi qaytatdan kiritiladi.

Manbalar
--------

1. ↑  , Wayback Machine saytida arxivlandi (2014-07-14). Muloqot.uz, 2014. 2014-yil 14-iyunda tahrirlandi.

Havolalar
---------

* Muloqot.uz sayti Wayback Machine saytida arxivlandi (2014-07-14).
**Naqib**, naqibxoʻja (arab. — boshliq, sardor, qabila boshligʻi, dohiy) — Xiva xonligidagi harbiy mansabdor. Sayyidlar va xoʻjalar uchun yuqori faxriy unvon. N. oʻzlarini Muhammad paygʻambarning avlodlaridan deb hisoblay-digan sayyidlar jamoalari rahbarlarining lavozimi. Hukmron doiralar N. orqali sayyidlar jamoalari bilan muomala qilganlar. N.lik lavozimi avloddan avlodga oʻtgan. N. xonning eng yaqin maslahatchilaridan boʻlib, safarlarda unga hamroh boʻlgan. Rasmiy qabul marosimlarda N. xonning soʻl tomonida 1-oʻrinda oʻtirgan. Xon N.larga tayangan. N.larning oʻz navkarlari boʻlib, hamma harbiy safarlarda qatnashgan. N.larning vazifasi urush safari vaqtida qoʻshin tuzish, uni qurollantirish va joylashtirish mahoratiga ega boʻlgan, odd va orqadagi, oʻng va soʻl qanotdagi markaz va pistirmadagi askar holidan xabardor boʻlgan, oʻz vazifasiga loyiq boʻlmagan kishini maʼlum vazifani bajarishga qoʻymagan. Xiva xonligida urush safarlari vaqtida N. shu vazifalarni bajargan. Xon "saylov"i vaqtida N. ishtirok etgan. N.lar xazinadan taʼminlanib turilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Dharahara** (nepal tilida: धरहरा) yoki **Bhimsen minorasi** — balandligi 61,88 m boʻlgan minora, Nepalning poytaxti Katmanduning markaziy qismida joylashgan. 2015-yil 25-apreldagi zilzila natijasida vayron boʻlgan.

Tarixi
------

XIX-asrning birinchi yarmida Katmanduda ikkita egizak minora qurilgan:

* Bhimsen minorasi — bu kuzatuv minorasining qurilishini Bosh vazir Bhimsen Thapa[en] buyurgan. Minora 1826-yilda qurib bitkazildi.
* Dharahara — 1832-yilda yilda qirolicha Tripurasundari[en] buyrugʻiga binoan qurilgan.

Minoralar 11 qavatdan iborat edi. Minora balkonida navbatchilik qilayotgan kuzatuvchilar dushman paydo boʻlgach, qoʻshin toʻplash uchun trubka bilan signal berishgan.

1834-yilda Bhimsen minorasi zilziladan jiddiy zarar koʻrdi. Oradan yuz yil oʻtib — 1934-yil yanvar oyida yana kuchli zilzila Bhimsen minorasini butunlay vayron qildi va Dharaharaga zarar yetkazdi — ikkinchi minoradan atigi toʻrtta (boshqa manbalarga koʻra — ikki) qavat qolgan. Dharahara qayta tiklandi, bu gal dastlabki tuzilishidan ikki qavat pastroq qilindi. Bhimsen minorasi qayta tiklanmadi va uning nomi Dharaharaga oʻtib, omon qolgan minoraning ikkinchi nomiga aylandi.

2005-yildan boshlab minora sayyohlar uchun ochiq boʻldi. Yuqori, toʻqqizinchi qavatda, 213 pogʻonali spiral zinapoyada Shiva ibodatxonasi, sakkizinchi qavatda — kuzatuv maydonchasi bor edi. Minora 5 metrli bronza shpil bilan tugallangan edi.

Dharahara minorasi 2015-yil 25-apreldagi zilzila natijasida butunlay vayron boʻlgan, uning vayronalari ostida ikki yuzga yaqin odam, asosan, sayyohlar halok boʻlgan.

Manbalar
--------

1. 1 2  „Dharahara Tower".  Attractions Nepal. 13-yanvar 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 13-yanvar 2015-yil.
2. ↑  „Telling the Epic Story: Dharhara a World Heritage Site".  Nepal Advisor.
3. ↑  Spasateli izvlekli iz razrushennoy bashni v Katmandu pochti 200 chelovek
**Laiy** yoki **Lay** (qadimgi yunoncha: *Λάϊος*) ― qadimgi yunon mifologiyasining qahramoni.

Fiva shohi, Labdakning oʻgʻli, Iokastaning eri, Edipning otasi. Otasi vafot etganida, Laiy 1 yoshda edi. Keyinchalik egizaklar Zef va Amfion tomonidan Fivadan quvilgan.

Fiva taxtini egallab olgan Amfion va Zetadan yashirinib, Laiy Pisatis shahri qiroli va Tantalning oʻgʻli Pelop dargohidan mehmondoʻstlik va panoh topdi. Pelop laʼnat ostida edi, chunki u taxtni ham, uning rafiqasi Gipodamiyani ham makkorlik orqali qoʻlga kiritgan edi. Pelop kenja oʻgʻli Xrisippni hammadan ham koʻproq yaxshi koʻrardi. Laiy Xrisippga ikki gʻildirakli aravada yurishni oʻrgatayotganida, uni sevib qoladi va oʻgʻirlab ketadi. Laiy uni aldab, Fivaga olib boradi, buning uchun u oʻz navbatida Pelop tomonidan laʼnatlangan (afsonaning boshqa versiyasida Xrisipp katta akalari tomonidan oʻldirilgan).

Amfion vafotidan keyin u Fivaga hukmronlik qilgan. Menekeyning qizi Iokastaga (yoki Epikast) uylangan. Pelopning laʼnati Laiyning nikohida befarzandlikka olib keldi. Delfiga maslahat soʻrab borgan Laiyga Apollon orakuli bashorat qiladi: Laiy oʻgʻil koʻrishi mumkin, ammo keyin oʻgʻli uni oʻldiradi. Maʼbud orakul orqali Laiyga uch marta farzand koʻrishni taqiqlaydi. Buni xohlamay, Laiy farzand koʻrish gʻoyasidan voz kechadi, lekin bir kuni mast boʻlib, u xotinini homilador qiladi. Laiy bashorat amalga oshishidan qoʻrqib, xizmatkorga chaqaloq Edipni Kiferon togʻiga olib borib tashlashni buyuradi, lekin xizmatkor rahm-shafqat qilib, buyruqqa itoat qilmaydi va chaqaloqni choʻponlarga beradi.

Voyaga etgan Edip oʻzining kelib chiqishini bilmagan holda, otasini oʻldirishi haqida bashorat oldi va dahshatga tushib, asrab olgan ota-onasidan qochib ketadi. Toʻrtta hamrohi bilan Fokida hududi boʻylab aravada ketayotgan Laiy, Edip tomonidan janjalda oʻldirilgan. Bu Sxistda (yoʻl chorrahasi) roʻy bergan edi, Laiy va uning qulining qabri shu yerga qoʻyilgan. Yoki Laiy va xabarchisining qabri Lafistiy togʻida boʻlgan.

Esxilning „Laiy" tragediyasi va Likofronning „Laiy" tragediyasining, Platonning „Laiy" komediyasining bosh qahramoni.

Manbalar
--------

1. ↑  Mifi narodov mira. M. 1991-92. V 2 t. T. 2. S. 35
2. ↑  Sofokl. Tsar Edip 225
3. ↑  Gigin. Mifi 9
4. ↑  Gantz T. Mythes de la Grèce archaïque (фр.) — Paris: Éditions Belin, 2004. — P. 1390. — ISBN 978-2-7011-3067-5
5. ↑  Psevdo-Apollodor. Mifologicheskaya biblioteka III 5, 5
6. ↑   Лай // Энциклопедический словарь — СПб.: Брокгауз — Ефрон, 1896. — Т. XVII. — С. 254.
7. ↑  Sofokl. Tsar Edip 711—715; Gigin. Mifi 66
8. ↑  Esxil. Semero protiv Fiv 745—749; Diodor Sitsiliyskiy. Istoricheskaya biblioteka IV 64, 1
9. ↑  Yevripid. Finikiyanki 14-22
10. ↑  Sofokl. Tsar Edip 752
11. ↑  Psevdo-Apollodor. Mifologicheskaya biblioteka III 5, 5.7-8; 15, 7
12. ↑  Pavsaniy. Opisanie Elladi X 5, 3
13. ↑  Nikolay Damasskiy. Istoriya, fr. 8 Yakobi
**Lentasimon gillar** - asosan, toʻrtlamchi davrda muzliklarning erishidan paydo boʻlgan koʻllarda toʻplangan choʻkindi jinslar. L.g. muzliklarda hosil boʻlgan koʻl yotqiziklari hisoblanib, loyqa suvlardan choʻkkan mahsulotlar — mayda zarrali qum va gillar yupqa qatlamchalarining kesmada almashinib yotishidan iborat. Toʻplangan choʻkindilarning qalinligi yil fasliga qarab har xil. L.g. toʻgʻri qavatlangan boʻladi. Yozda toʻplanadigan mayda zarrali qumtosh qavatlari va qishda hosil boʻladigan gil qavatlari L.g. bilan navbatma-navbat qavatlangan. Qum va gil qatlamchalarining jufti bir yillik koʻl yotqiziqlarini tashkil etadi va lenta deb ataladi. Lentaning qalinligi bir necha mm dan 10 sm gacha. Yillik lenta, oʻz navbatida, mikroqavatchalardan tuzilgan. Bular iqlimning oʻzgarishi va muzliklarning erish tezligiga bogʻliq. Lentalar sonini hisoblash orqali butun qatlamning hosil boʻlish vaqtini va turli nuqtalarda joylashgan L.g. kesmalarini chekka muzlik yotqiziklari bilan taqqoslash asosida alohida muz qoplamasi degradatsiya fazalarini va chekinish tezligini aniklash mumkin.

L.g. Belarus, Boltiqboʻyi mamlakatlari, Rossiyaning Yevropa qismi, shim.da Skandinaviya, Polsha, GFR, AQSH, Kanadada tarqalgan. Muzlik davri geoxronologiyasini ishlab chiqishda L.g.ning ahamiyati katta.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Ahelit** (Fe 2+ Zn) Al 6 [(O H) 4 |(P O 4) 2 ] 2 ·4 (H 2 O) — fosfatlar sinfiga kiruvchi noyob mineral. Rangi och koʻkdan och yashil ranggacha, triklinik singoniyada kiristallanadi. Ahelit 1984-yilda Xalqaro Mineralogiya Assotsiatsiyasining Yangi minerallar va mineral nomlar boʻyicha komissiyasi tomonidan turkuaz guruhining yangi minerali sifatida guruhga kiritilgan. Mineral Amerika Qoʻshma Shtatlari Geologik xizmatining iqtisodiy geologi Allen V. Xeyl (1918-2008) sharafiga nomlangan. Eugene Foord va Jozef Taggart birgalikda kashf etgan.

Tarkibi
-------

Turkuaz guruhi A 0-1 B 6 (PO 4) 4−x (PO 3 OH) x (OH) 8 ·4H 2 O ning asosiy formulasiga ega. Bu guruh yana beshta mineralni oʻz ichiga oladi. Ahelitga qoʻshimcha ravishda: planerit, firuza, faustit, xalkosiderit va nomaʼlum Fe 2+ -Fe 3+ analogi. Aheylit bu guruhda A-saytda Fe 2+ dominantligi bilan ajralib turadi. Ideal ahelit Fe 2+ Al 6 (PO 4) 4 (OH) 8 ·4H 2 O formulasiga ega. Uning rangi och koʻk yoki yashil. Turkuaz oilasida koʻk rang Fe 3+ boʻlmaganda Cu 2+ ning oktaedral koordinatsiyasidan kelib chiqadi .

Hosil boʻlishi
--------------

Mineral Bali Lo prospektidan, Gʻarbiy Avstraliya  va Les Montmins konida, Auvergne Fransiyadanda topilgan. Mineral varissit, vivianit, vallit, kassiterit, sfalerit, pirit va kvarts bilan bogʻliq boʻlgan qalay konida gidrotermal jarayonda hosil boʻladi  .

Xususiyatlari
-------------

Mineral bir-biriga yopishgan yarim sharlar va sharlarning izolyatsiyalangan massasi sifatida uchratilgan. U shishasimon yaltiroqlikka ega. Qattiqligi taxminan 5-5,5, solishtirma ogʻirligi esa 2,84 ni tashkil qiladi. Optik xususiyatlai nozik yoriqlarga ega rangi koʻk, yashildan koʻk-yashil ranggacha, chizigʻning rangi oqdan yashil-oq ranggacha, jilosiz yorqinlikka ega.

Manba
-----

1. 1 2 3  Aheylite.
2. 1 2  Aheylite.
3. 1 2 3  Eugene E. Foord and Joseph E. Taggart, Jr. *A reexamination of the turquoise group: the mineral aheylite, plane rite (redefined), turquoise and coeruleolactite,* Mineralogical Magazine, February 1998, Vol. 62(1), pp. 93-111
4. ↑  Aheylite.
**Membranofonlar** (lot. membrana — yupqa pust, parda va fon) — musiqa cholgʻulari turi; tovush manbai sifatida doirasimon asosga qoplangan hayvon (buzoq, echki va boshqalar) terisi yoki (baliq) pufagi, shuningdek, sunʼiy (sintetik) pust ishlatiladi. Anik, balandlikka ega boʻlmagan tovushlar, asosan, pardani koʻl, barmoklar yoki maxsus tayoqchalar bilan urish natijasida yoki uni ishqalanish jarayonida chiqadi. Shuning uchun M.ni baʼzida urma musiqa cholgʻulari ham deyishadi. M.da koʻproq turli usullar, darak beruvchi ritmik iboralar chalinadi. M. turli shakl va koʻrinishlarga ega boʻlib (oddiylardan — buben, baraban, murakkab tuzilishdagi cholgʻulardan — litavra va boshqalar), ayniqsa, Sharq madaniyatida keng rivoj topdi (doyra, dovul, nogʻora, tabla, chindovul va boshqalar).

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Narxlar orasidagi farq boʻyicha kontrakt** (**CFD**) — bu ikki tomon – sotuvchi va xaridor oʻrtasida, aktivning shartnoma tuzish vaqtidagi joriy narxi (ochiq pozitsiya) hamda uning shartnoma amal qilish oxiridagi narxi (yopiq pozitsiya) orasidagi qiymati farqini uzatish toʻgʻrisidagi shartnomadir.

CFD kontraktida aktsiyalar, obligatsiyalar, fyucherslar, tovarlar, indekslar, valyutalar va kriptovalyutalar bilan savdo qilish mumkin.

CFD kontraktiga qator mamlakatlarda, misol uchun Qoʻshma Shtatlarda ruxsat etilmagan. Chunki CFDga ega boʻlish aktivga ega boʻlishni bildirmaydi, ayrim mamlakatlarda, misol uchun Buyuk Britaniyada xarid qilish va sotishda soliq yigʻimlarini toʻlash kerak emas.

Tarix
-----

CFD kontraktlari Angliyada 1950 yillarda xedj-fondlari tomonidan yuqori kredit yelkasiga ega boʻlgan savdo operatsiyalariga kirish imkoniyatini yaratish uchun joriy etilgan. Avvaliga CFDdan faqat institutsional investorgina foydalanish imkoniyatiga ega boʻlgan. Bugungi kunda ular butun dunyo boʻylab mayda investorlar orasida juda ommaviylashgan savdo instrumenti boʻlib hisoblanadi.

Asos tariqasidagi misol
-----------------------

Investor, N kompaniyasining aktsiyalari narxi oshadi, deb hisoblaydi. Kompaniya aktsiyalari 100$ turadi. Investorning 1000$ mablagʻi bor.

1-variant (toʻgʻridan-toʻgʻri): u 10 dona aktsiya sotib olishi mumkin (1000$/100$)

2-variant (CFD): brokerning kredit yelkasi 1:10 boʻlishi sizga depozitingizdan 10 marotaba kattaroq boʻlgan bitim tuzish imkoniyatini beradi, yaʼni $10 000 ($1000 \* 10), bu esa oʻz navbatida 100 dona aktsiyaga teng.

**Agar aktsiya narxi 101$ ga oshsa**:
1-variantda investor 10$ daromad koʻradi (10 aktsiya \* 1$)
2-variantda investor 100$ daromad koʻradi (100 aktsiya \* 1$)

**Agar aktsiyalar narxi 99$ ga tushsa**:
1-variantda investor 10$ yoʻqotadi (10 aktsiya \* 1$)
2-variantda investor 100$ yoʻqotadi (100 aktsiya \* 1$)

**Agar aktsiyalar narxi 90$ ga tushsa**:
1-variantda investor oʻzining 1000$ mablagʻidan 100$ yoʻqotadi va savdo qilishda davom etadi
2-variantda esa investor oʻzining barcha 1000$ mablagʻini yoʻqotadi. Aktsiyalarning narxi 90$dan pastga tushib ketsa, investor brokerga qarzdor boʻlib qoladi.

Manbalar
--------

1. ↑  „Counterparty Risk when Trading CFDs". *contracts-for-difference.com*. Qaraldi: 1-iyun 2021-yil.
2. ↑  „It's a gamble either way". *The Sydney Morning Herald*. Qaraldi: 1-iyun 2021-yil.
3. ↑  „The Laws That Govern the Securities Industry". *www.investor.gov*. Qaraldi: 1-iyun 2021-yil.
4. ↑  „15 Best CFD Brokers & trading Platforms for 2021". *Comparebrokers.co*. Qaraldi: 1-iyun 2021-yil.
5. ↑  „How Contract for Differences (CFD) Work". *Investopedia*. Qaraldi: 1-iyun 2021-yil.
**Qatlam bosimi** — neft uyumidagi suyuklik va gaz bosimi. Qatlam bosimi neftli, gazli va suvli qatlamlar energiyasini ifodalaydigan eng muhim belgi (parametr)dir; bu bosim qatlam qazilguncha koʻpgina gidrostatik bosim (qatlam balandligiga teng suv ustuni bosimi)ga taxminan teng boʻladi. Qatlam bosimi meʼyoriy va anomaliya holida boʻlishi mumkin. Meʼyoriy Qatlam bosimi qatlamning joylashish chuqurligi bilan uzviy bogʻliq boʻlib, bu bosim chuqurlikning har 10 metrida taxminan 0,1 Mn/m2oshadi. Gidrostatik bosimdan sezilarli darajada farq qiladigan bosim anomaliyali bosim deyiladi. Neft va gaz konlarida Q.6. asosan, gidrostatik, geostatik (togʻ jinslarining ustki qatlamlari massasi taʼsirida), geotexnik (tektonik jarayonlar taʼsirida) bosimlar, turli bosimli qatlamlar orasidagi yoʻllar, suvlar va jinslarning kimyoviy taʼsiri, shuningdek, gʻovak (oʻtkazuvchan) qatlamlarning ikkilamchi sementlanishi oqibatida hosil boʻladi va oʻzgaradi. Burgʻi quduqlari oʻzlashtirilayotganda, ularning zaboylari (tubi) atrofida past bosim hosil boʻladi. Qatlam qazilayotganda tegishli choralar koʻrilmasa Qatlam bosimi pasayadi. Qatlamning turli nuqtalaridagi Qatlam bosimini qiyoslash uchun muayyan bitta tekislikda deb tasavvur qilinadi. Bunday tekislik sifatida, odatda, shartli ravishda qatlamdagi suvneft kontaktining dastlabki holati olinadi. Kon qazish jarayonida Qb.ning oʻzgarishi doimiy qayd qilib boriladi. Bu esa, qatlamda sodir boʻlayotgan oʻzgarishlarni aniqlash va kondagi ishlarni nazorat qilib turishga imkon beradi. Burgʻi quduqlaridagi Qatlam bosimi monometrlar yordamida oʻlchanadi.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Ishqalash**, ishqalab moslash — asosan, juft boʻlib ishlaydigan detallarni bir-biriga moslash, ularga mexanik ishlov berish. Oʻlchamiga yetka-zish va bir-biriga ishqalash stanoklarida ishqalagich asbob yordamida yoki ikkala detal (mas, klapan va klapan egari) ni abraziv material yordamida ishqalab amalga oshiriladi. Bunda tashki silindrik yuzalarga halqa koʻrini-shidagi ishqalagichlar bilan, teshiklarga oʻlchami oʻzgaradigan silindrlar koʻrinishidagi ishqalagichlar bilan, yasen yuzalarga disksimon ishqalagichlar bilan, tishli gʻildiraklarga tishlari tishli gʻildirak koʻrinishidagi ishqa-lagichlar bilan ishlov beriladi. Ishkalagichlar choʻyan, pulat, mis, jez va boshqa materiallardan tayyorlanib, ular ishlov beriladigan detallar materiallaridan yumshoqboʻladi. I. mashinasozlik, samolyotsozlik, avtomobilsozlik va boshqada keng qoʻllanadi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |



  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Ozarbayjon qatigʻi.
**Qatiq** sut mahsuloti boʻlib, tabiiy sutdan uni maxsus bakteriyalar yordamida achitish orqali olinadi. Qatiq oqish rangli, quyuq va nordon boʻladi. Pishirilgan sutdan tayyorlangan qatiq ivitilgan qatiq deyiladi. Uni maxsus xaltalarga sizdirib quyuq qatiq (suzma) olinadi. Qatiqni shundayligicha ichish mumkin (spirtli ichimliklar isteʼmolida mastlikda yordam qiladi) yoki taom va salatlarga qoʻshib isteʼmol qilish mumkin.

**Qatiq** — qaymogʻi olinib yoki olinmay pishirilgan sigir sutiga tomizgʻi solib ivitiladigan sut kislotali parhez mahsulot. Tarkibidagi yogʻ miqdoriga qarab yogʻli (3,2% sut yogʻi) va kam yogʻli (sut yogʻi 0,05% dan oshmaydi) qatiqlar boʻladi. Odatda oddiy qaymogʻi olinib yoki olinmay pasterizatsiyalangan sutga sut kislota hosil qiladigan streptokokkli tomizgʻi solib tayyorlanadi (qarang Kefir). Mikroorganizmlarning rivojlanishi natijasida hosil boʻlgan fermentlar taʼsirida sut tarkibidagi laktoza (sut qandi) sut kislotasiga aylanib, oʻz navbatida, sutdagi kazein (sut oqsili)ni ivitib, quyiltiradi. Natijada sut nordon mazali, quyuq, yanada foydaliroq neʼmatga aylanadi. Q. kishi organizmida sutga nisbatan yaxshi hazm boʻladi. Q.ni uy sharoitida tayyorlash uchun sut qaynatilib, keyin 30—35° gacha sovitiladi, soʻngra ivitiladigan idishlarga quyilib, tomizgʻi (1 litr sutga 1 osh qoshiqda qatiq yoki smetana) solib aralashtirib yuboriladi. Idishning qopqogʻini yopib, qalin qilib oʻrab qoʻyiladi. 4-5 soatdan soʻng Q tayyor boʻladi.

Q.ning oʻzi isteʼmol etiladi, ovqatlarga qoʻshiladi, kuvda pishib sariyogʻ (maska yogʻ) olinadi, ayron, suzma, qoqirim (guruch pishgan suvga Q. solib qaynatilgan quruq shoʻrva) tayyorlanadi. 

Oʻzbekistonda asosan sigir,echki, tuya kabi hayvonlar sutidan qatiq tayyorlanib isteʼmol qilinadi .

Yana qarang
-----------

* Sut sanoati
* Sut
* Tvorog
* Qaymoq

Havolalar
---------

* Qatiq tayyorlash (ingl.)

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Sut mahsulotlari haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
"Ra-II" papirus qayig'i ( Kon-Tiki muzeyi, Oslo, Norvegiya )
**Papirus qayig'i**- qadimgi Misr papirus kemasi, dunyodagi eng qadimgi kemalardan biri.

Dastlab, bu shunchaki papirus sol edi va miloddan avvalgi 3500-yilga kelib u allaqachon kema ko'rinishiga ega edi. Ular uni deyarli faqat Nil daryosida navigatsiya qilish uchun ishlatishgan. Uning kamon va orqa tomoni sayoz joylarda sudrab o'tishni osonlashtirish uchun maxsus ko'tarilgan. Biroq, kabellar yordamida kamon va orqa tomonni yanada balandroq ko'tarish imkoniyatini ta'minlab, misrliklar oxir-oqibat ushbu kemalarda dengizga chiqishni boshladilar.

Misr yelkanli qayiqlari papirus to'plamlarini bog'lash orqali qurilgan va ularning eng qalinlari tashqarida joylashgan. Yelkan kvadrat, zig'ir yoki papirus edi. U ikkita hovlida ikkita oyoqli ustunga bog'langan bitta uzun hovlida turdi. Nil daryosidan pastga tushganda, shamol har doim qarama-qarshi edi va yuqoriga ko'tarilayotganda, siz oqimni engishingiz kerak edi, shuning uchun yelkan foydali edi. Ushbu turdagi raflar va kemalar Sharqiy Afrika, Fors ko'rfazi va Janubiy Amerikada bugungi kungacha qo'llaniladi.

Tor Xeyerdalning "Ra "(1969) va "Ra-2 "(1970) papirus qayiqlarida qilgan ekspeditsiyalari papirus dengizda ikki oylik suzib yurishga bardosh berishini ko'rsatdi. To‘g‘ri, "Ra" avvalroq cho‘kib ketgan, biroq bunga dengizdagi katta hayajon va ekipajning orqa qismining egilishini boshqaradigan mexanizmni tortib olmagani sabab bo‘lgan. Ra-2 ning orqa qismi sayohatning boshidanoq ancha yuqoriga tortildi. Ra-2 Safi shahridan suzib ketdi va ikki oy o'tgach, Atlantika okeanini kesib o'tib, Barbados poytaxti Bridjtaunga etib keldi. Strukturaviy ravishda "Ra-2" qisqa papirus paketlaridan qurilgan. Uzun iplar suvni kamroq qabul qiladi. "Ra-2" Titikaka ko'lida yashovchi Boliviyalik Aymara hindulari tomonidan qurilgan. Qadim zamonlardan beri ular hali ham bunday qamish kemalarida suzib, ularni totorlar deb atashadi.

Yana qarang
-----------

* Qadimgi Misrda yuk tashish
* quyoshli qayiqlar
* Misr savdo kemasi
**Saydulla Ziyodullayevich Mirzayev** (1930.8.8, Paxtachi tumani) —adabiyot-shunos olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1980), filol. fanlari doktori (1973), professor(1977). Samarqand Davlat Universiteti filologiya fakultetini tugatgan (1951). Shu universitet oʻzbek adabiyoti kafedrasida oʻqituvchi, dotsent (1955—77), kafedra mudiri (1988—99), Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi Samarqand viloyati boʻlimi raisi (1973—91). M.ning ilmiy faoliyati adabiyotning xalqchilligi, gʻoyaviyligi, zamonaviyligi, ijobiy qahramon, milliylik, adabiy hamkorlik, til va badiiy mahorat, xalq ogʻzaki ijodi va boshqa masalalarga bagʻishlangan. M. ijodida tanqidiybio-grafik ocherk janri ham salmoqli oʻrin egallaydi. Uning Oybek, Hamid Olimjon, Abdulla Qahhor, Mirte mir, Yashin, Sayd Axmad va boshqa adiblar ijodi haqidagi tanqidiybiografik ocherklari bor.

Manbalar
--------

* Gʻoya va obraz, T. 1980; Hozirgi zamon oʻzbek adabiyoti tarixi, T. 1993; Oʻzbek romanchiligi, T. 1997; Mustaqillik davridagi oʻzbek adabiyoti, T. 1999; Hayot va adabiyot, T. 2001.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  



|  |  |
| --- | --- |
| Olimlar | *Olim haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Sayfuddin**, Hoji Sayfuddin (? — 1401, Nishopur) — Amir Temurning yaqin safdoshi va atokli sarqardalaridan biri. Nukuz urugʻi vakili. Sohibqironnyng taxt tepasiga kelishida, moʻgʻullarni Movarounnahr sarhadlaridan quvib chiqarishda S. Joku, Abbos bahodir, Sulaymonshoh, Dovud kabi beklar qatori jonbozlik koʻrsatgan. 1365-yilda yuz bergan Jangiloysya S Amir Temur qoʻmondonlik qilgan juvangʻar — soʻl qanotning qoʻlmarkazidan oʻrin olgan. 1365-yil Sohibkironning 243 nafar safdoshi, 12 ming kishilik lashkari bilan Naxshabda turgan amir Husaynga qarshi yurish qiladi. Ushbu yurishda boshqa xos beklar qatori S ham jasorat koʻrsatgan. S.ga amiri lashkar va tavochi mansabi beriladi. 1371-yil S. Sohibqiron tomonidan Samarqand dorussaltana dorugʻasi etib tayinlangan (1371 — 75). 1377-yilning qishida haj amalini bajo keltirgan. Ilmi harb, ilmi nujum, ilmi shariatdan mukammal xabardor boʻlgan S.ni Sohibqiron diplomatik muzokaralar olib borishga jalb etgan. 1383—87 yillarda S. Eron, Ozarbayjon, Iroqqa qilingan harbiy harakatlarda Mironshoh qoʻshini safida qatnashgan. 1388-yilning noyabrda Amir Temur S.ni oʻ gʻruq(oboz)k& qoʻmondon qilib tayinlab uni Samarqandga uzatgan. 1391-yildagi Qunduzcha jangida S Mironshoh boshchiligidagi oʻng qoʻl qism qunbuliga sardorlik qilgan. Jangdan soʻng Sohibqiron oʻgʻruqni poytaxtga yetkazishni yana S.ga yuklagan. 1393-yil S. Gurjiston yurishida ishtirok etgan. S.ning sarkardalik isteʼdodi, matonati, tadbirkorligi 1395-yil Terek dape’cu boʻyidagi jangaa yaqqol namoyon boʻlgan. Boyazid Yildirimga qarshi yurish davrida, Amir Temur qoʻshiniga qoʻshilish maqsadida Samarqanddan Muhammad Sulton mirzo bilan safarga chiqqan S. Nishopurga yetgach, betob boʻlib vafot etadi.

Adabiyot
--------

* Nizomiddin Shomiy, Zafarnoma, Movarounnahr voqealari, 1360—1370, T. 1994.

Hamidulla Dadaboyev.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Hasan Qaygʻi**, Asan Qaygʻi (toʻliq ismi Hasan Sobit uli) (taxminan 1370—1465, Sariarqa (Ulitov)) — usta jirov. Ijodi Xorazm oʻzbeklari, qoraqalpoq va qozoqlari orasida keng tarqalgan. Oltin Oʻrda xonlaridan Ulugʻ Muhammad saroyida xizmat qilgan. Ulugʻ Muhammad vafotidan soʻng Dashti Qipchoqqa qaytgan. H.Q.ning sheʼr toʻlgʻovlari hozirgacha xalq orasida mashhur. Ularning aksariyati soʻnggi davrlarda yozib olinib, baʼzi birlari eʼlon qilingan ("Koʻlda yurgan qoʻngʻir gʻoz, qir qadrini ne bilsin", "Oq bilaging boʻlmasa, bilaguzuk solmoq ne foyda" va boshqalar). Asarlarida shoir xalq taqdiri, ahvoli haqida koʻp oʻylab, qaygʻurib, gʻam chekkan (Qaygʻu — "Qaygʻi" taxallusi ham shundan). Sheʼrlari falsafiy-didaktik mazmunda boʻlib, turli toʻplam, antologiya, bayozlarga kirgan. Dastlab Toʻgʻaloq Molda uning sheʼrlarini "Hasan Qaygʻi soʻzi" nomi bilan nashr ettirgan (1938). Xalq orasida "Hasan Hofiz" nomi bilan mashhur.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Ego zaiflik** — oʻz-oʻzini nazorat qilish yoki iroda tugatilishi mumkin boʻlgan cheklangan aqliy resurslarga tayanadi ([[Id, ego va soʻzlashuv maʼnosi emas, balki super-ego|psixoanalitik tuygʻu]]). Aqliy faoliyat uchun energiya kam boʻlsa, oʻzini oʻzi boshqarish odatda buziladi, bu ego tükenmesi holati deb hisoblanadi. Jumladan, oʻz-oʻzini yoʻqotish holatini boshdan kechirish, keyinchalik oʻzini nazorat qilish qobiliyatini buzadi. Oʻz-oʻzini nazorat qilishni talab qiladigan kamaytiruvchi vazifa, hatto vazifalar bir-biriga bogʻliq boʻlmagandek tuyulsa ham, keyingi oʻz-oʻzini nazorat qilish vazifasiga toʻsqinlik qilishi mumkin. Oʻz-oʻzini nazorat qilish individual va shaxslararo darajada oʻzini-oʻzi faoliyatida qimmatli rol oʻynaydi. Shuning uchun egoning kamayishi eksperimental psixologiyada, xususan, ijtimoiy psixologiyada muhim mavzudir, chunki u insonning oʻzini oʻzi boshqarish jarayonlarini tushunishga yordam beradigan mexanizmdirni qoʻllab-quvvatlovchi va nazariya sifatida egoni yoʻqotishning haqiqiyligini shubha ostiga qoʻyuvchi tadqiqotlar ham boʻlgan.

Baʼzi meta-tahlillar va tadqiqotlar egoni yoʻqotish effektining hajmi va mavjudligini shubha ostiga qoʻydi. Keyinchalik oʻtkazilgan tadqiqotlarning yakuniy asosliligi va xulosalari hamma tomonidan qabul qilingan emas. Martin Xagger va Nikos Chatzisrantis, ularning 2010 yildagi meta-tahlili egoni yoʻqotish effekti mavjudligini tasdiqlagandek tuyuldi. keyinchalik oldindan roʻyxatdan oʻtgan 23 ta laboratoriya replikatsiya tadqiqotini oʻtkazdi, bu esa egoni yoʻqotish effektini topmadi.

Manbalar
--------

1. ↑
2. ↑
3. 1 2
4. ↑  Friese, Malte; Loschelder, David D.; Gieseler, Karolin; Frankenbach, Julius; Inzlicht, Michael (29 March 2018). "Is Ego Depletion Real? An Analysis of Arguments". *Personality and Social Psychology Review* **23** (2): 107–131. doi:10.1177/1088868318762183. PMID 29591537.
5. 1 2
6. ↑  Hagger, M. S.; Chatzisarantis, N. L. D.; Alberts, H. *et al*. (2016). "A Multilab Preregistered Replication of the Ego-Depletion Effect" (en). *Perspectives on Psychological Science* **11** (4): 546–573. doi:10.1177/1745691616652873. PMID 27474142. .
**Olga Nikolayevna Shukina** (oʻzbekcha: *Olga Nikolaevna Shukina*; 1977-yil 6-aprelda tug‘ilgan, Toshkent, Oʻzbekiston SSR) — O‘zbekiston yengil atletikachisi, yadro va disk uloqtirish bo‘yicha ixtisoslashgan. XXVIII yozgi Olimpiya oʻyinlari ishtirokchisi, yopiq inshootlardagi Osiyo chempionati sovrindori, Markaziy Osiyo o‘yinlari g‘olibi va sovrindori.

Sportdagi faoliyati
-------------------

1998-yildan boshlab u xalqaro musobaqalarda ishtirok eta boshladi. Olmaotadagi (Qozog‘iston) „Gusman Koʻsanov xotirasi" xalqaro musobaqasida u yadro uloqtirish bo‘yicha 15,73 metr natija bilan kumush medalni qo‘lga kiritadi. 1999- yilda u shu natijani takrorladi. 2000-yilda Bishkek va Olmaota shaharlarida o‘tkazilgan xalqaro musobaqalarda kumush medallarga sazovor bo‘ldi.  

2002-yili O‘zbekiston Kubogida yadro va disk uloqtirish bo‘yicha birinchi o‘rinni egalladi. Aynan shu yili Olga Olmaotada xuddi shunday natijaga erishgan bo‘lsa, Bishkekda disk uloqtirishda 50,68 metr natija bilan oltin medalni qo‘lga kiritadi.  

2003-yilda Dushanbedagi (Tojikiston) Markaziy Osiyo o‘yinlarida u yadro uloqtirish bo‘yicha 14,88 metr natija bilan kumush, disk uloqtirishda 46,26 metr natija bilan oltin medalni sohibasi bo‘ladi. Toshkent shahridagi o‘tkazilgan musobaqalarda yadro uloqtirish bo‘yicha birinchi, Olmaotada disk uloqtirishda birinchi o‘rinni tutadi.  

2004-yilda Tehrondagi (Eron) yopiq inshootlardagi Osiyo chempionatida yadro uloqtirish bahslarida u 14,75 metr natija ko‘rsatib, bronza medalini qo‘lga kiritadi. Bishkekda (Qirgʻiziston) Olimpiya chempioni — Tatyana Kolpakova sovrinlari uchun o‘tkazilgan xalqaro musobaqada u 17,26 metr natija bilan birinchilikni olib, Olimpiya o‘yinlariga yo‘llanma oladi. Afinadagi (Gretsiya) yozgi Olimpiya o‘yinlarida u yadro uloqtirishda oxirgi o‘rinni egalladi. Ammo musobaqadan so‘ng Olga Shukinaning doping-testi ijobiy chiqadi va natijasi bekor qilinadi. U tasodifan yo‘tal siropi bilan birga taqiqlangan preparatni qabul qilganini aytib, qayta doping-test topshirishdan bosh tortadi. 2004-yilda esa  u sport faoliyatini yakunlaydi.

Manbalar
--------

1. ↑  „Olympic Council of Asia : Games". *web.archive.org* (27-fevral 2014-yil). 27-fevral 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24-avgust 2021-yil.
2. ↑  „Asian Indoor Athletics Championship". *web.archive.org* (30-oktabr 2010-yil). 30-oktabr 2010-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24-avgust 2021-yil.
3. ↑  „28th Olympic Games | World Athletics". *www.worldathletics.org*. Qaraldi: 24-avgust 2021-yil.
4. ↑  „Wayback Machine". *web.archive.org* (12-iyun 2018-yil). 12-iyun 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24-avgust 2021-yil.
5. ↑  „Афины-2004. Узбекская спортсменка Ольга Щукина дисквалифицирована за применение допинга". *centrasia.org*. Qaraldi: 24-avgust 2021-yil.
6. ↑  „The San Diego Union-Tribune - San Diego, California & National News" (en-US). *San Diego Union-Tribune*. Qaraldi: 24-avgust 2021-yil.
7. ↑  „USATODAY.com - Greek bronze medalist tests positive, two others booted". *usatoday30.usatoday.com*. Qaraldi: 24-avgust 2021-yil.