**Boguye shartnomasi** (xitoycha 虎門條約) — Xitoy va Buyuk Britaniya oʻrtasidagi oldingi Nankin shartnomasini toʻldirish maqsadida 1843-yil oktabrda tuzilgan shartnoma. Shartnomaning asosiy qoidalari Buyuk Britaniyaga ekstraterritoriallik va eng qulay davlat maqomini berdi.

Tarixi
------

Birinchi afyun urushini yakunlash uchun imperator komissari Siyin va Genri Pottinger 1842-yilda Nankin shahrida Britaniya va Xitoy Sin sulolasi nomidan Britaniya harbiy kemasi HMS *Cornwallis* bortida Nankin shartnomasini tuzdilar. Shartnoma ko'pincha "teng bo'lmagan shartnomalar "deb ataladigan, Xitoy G'arb davlatlari bilan o'z xohishiga qarshi tuzgan tijorat shartnomalarining birinchisi bo'ldi.

Shartlar
--------

Nankindagi muzokaralar chog'ida Xitoy va Buyuk Britaniya qo'shimcha shartnoma tuzishga kelishib oldilar va 1843-yil 22-iyul sanasida Kantonda (Guanchjou) ikkala yomon "Buyuk Britaniya va Xitoy bilan savdoning umumiy qoidalarini" e'lon qildi. Ushbu qoidalar Siyin va Pottinger 1843-yil 8-oktabrda Kanton tashqarisidagi Boguyeda "Boguye shartnomasi" ga kiritildi.

Shartnoma Xitoy-Britaniya savdosining batafsil qoidalarini va britaniyaliklarning yangi ochilgan Shanxay, Ninpo (Ninbo), Amoy (Xiamen), Fuchjou va Kanton portlarida yashashi mumkin bo'lgan shartlarni belgilab berdi. Britaniyaliklarga shartnoma portlarida mulk sotib olish va u yerda oilalari bilan yashashga ruxsat berilgan boʻlsa-da, ularga Xitoyning ichki hududlariga sayohat qilish yoki u yerda savdo qilish taqiqlangan.

Shartnoma shuningdek, Britaniya subʼyektlariga ekstraterritorial imtiyozlar va Buyuk Britaniyaga eng koʻp qulaylik yaratuvchi davlat maqomini berdi, bu esa har qanday imtiyozlardan foydalanishini anglatardi.

Oqibat
------

Xitoyda bu shartnoma keng tarqalgan imperialistik shartnoma sifatida baholanadi, chunki shartnoma Xitoyning G'arb imperializmiga bo'ysunishiga yo'l ochdi. Shartnoma birinchi afyun urushidan keyin Xitoyning tashqi savdo uchun "ochilishi" ni mustahkamladi va britaniyaliklarga Xitoyning ilgari chet elliklar uchun ochilmagan qismlarida yashashga ruxsat berdi. 1845-yilda mahalliy Sin hokimiyati va Britaniya hukumati Shanxay yerlari to'g'risidagi qoidalarni e'lon qildi, bu Shanxay xalqaro hisob -kitobiga asos soldi. Shunga o'xshash bitimlar boshqa shartnoma portlarida ham tuzildi, bu esa shaharlarda yevropaliklar va xitoyliklar o'rtasida ijtimoiy tafovut yaratdi.

Manbalar
--------

* 

1. ↑  Fairbank, John King. *Trade and Diplomacy on the China Coast: The Opening of the Treaty Ports, 1842-1854*. 2 vols. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1953.
2. ↑  Martin, Robert Montgomery (1847). *China: Political, Commercial, and Social; In an Official Report to Her Majesty's Government*. Volume 2. London: James Madden. p. 84.
3. ↑  Hertslet, Edward, ed. *Treaties, &C. between Great Britain and China; and between China and Foreign Powers; Orders in Council, Rules, Regulations, Acts of Parliament, Decrees, and Notifications Affecting British Interests in China, in Force on the 1st January, 1896.* 2 vols. London: Homson, 1896.
4. ↑  R. Derek Wood, 'The Treaty of Nanking: Form and the Foreign Office, 1842–1843', Journal of Imperial and Commonwealth History (London) 24 (May 1996), 181–196 online.