Oltin va karnelian toshdan yasalgan odatiy Rim marjonlari
**Qadimgi Rim** **zargarlik buyumlari**, birinchi navbatda, amaliy hunarmandlar tomonidan yuqori sifatli metall buyumlar ishlab chiqarishga eʼtibor qaratgan yunon oʻtmishdoshlaridan farqli oʻlaroq, rangli qimmatbaho toshlar va shishalarga qiziqish bilan ajralib turardi. Oʻrta yer dengizi hududlarini keng qamrovli nazorat qilish zargarlik buyumlarini ishlab chiqarishda foydalanish uchun moʻl-koʻl tabiiy resurslarni taʼminladi. Savdoda ishtirok etish Sharqdan Fors ipak yoʻli boʻylab oʻtgan yarim qimmatbaho va qimmatbaho toshlarga kirish imkonini berdi. Rimda turli jinslar va ijtimoiy tabaqalar tomonidan turli xil zargarlik buyumlari taqilgan va ular estetik maqsadlarda ham, maqom va boylik haqidagi ijtimoiy xabarlarni etkazish uchun ham ishlatilgan. Qadimgi Rim imperiyasining butun tarixi davomida zargarlik buyumlari uslubi va materiallariga yunon, Misr va etrusk zargarlik buyumlari taʼsir koʻrsatgan.

Materiallar va uslublar
-----------------------

Qadimgi zargarlik buyumlarining nozik oltin va kumush qismlariga katta eʼtibor qaratilgan boʻlsa-da, Rimda quyi ijtimoiy tabaqalar tomonidan taqiladigan koʻplab buyumlar bronza yoki boshqa arzonroq metallardan yasalgan. Oltin va kumush bezaklarni boylar taqib yurishardi. Qadimgi yunon zargarlaridan farqli oʻlaroq, Rim zargarlari birinchi navbatda qoliplar va quyish texnikasi yordamida yaratilgan ommaviy ishlab chiqarilgan buyumlar bilan shugʻullanishgan. Bu koʻproq odamlarga bunday aksessuarlarni yasash imkonini berardi.

 Rim imperiyasidan bir juft krotaliya sirgʻalari
Rim estetik qadriyatlari zargarlik buyumlarida qimmatbaho va yarim qimmatbaho toshlar, shuningdek, rangli shishadan foydalanishning koʻpayishiga olib keldi. Garnet, zumrad, jasper va lapis kabi yarim qimmatbaho toshlar Misrdan, oniks, kehribar va oy toshi Rimga Fors koʻrfazidan olib kelingan. Rangdan koʻzga koʻrinadigan va ijodiy foydalanish nozik metall buyumlardan koʻra qadrlangan. Shisha ishlab chiqaruvchilar shunchalik mahoratli boʻlganki, ular shisha bezaklarni asl qimmatbaho toshlar deb jamoatchilikni aldashlari mumkin edi. Haqiqiy toshlardan foydalanilganda, Rim ayollari afzal koʻrgan toshlar ametist, zumrad va marvarid edi. Marvaridlar kamdan-kam uchrar va qimmat boʻlib, respublika oxirigacha Rim zargarlik buyumlarida ishlatilgan. Katta marvarid boncuklari klasterlari *krotaliya* (rattles) deb nomlangan sirgʻalarni yasash uchun ishlatilgan.

 Qattiq oltin ilon bilakuzuklar, Rim zargarlik buyumlarining eng mashhur turlaridan biri. Ilon bilaguzuklari koʻpincha juft boʻlib, bilaklar atrofida va qoʻllarning yuqori qismida taqib yurgan.
Nafis materiallarga taqlid qilish va koʻrinishga eʼtibor qaratish, rimliklar oʻzlarini omma oldida qanday koʻrsatishni juda yaxshi bilishganini koʻrsatadi. Rim erkaklari va ayollari hayot davomida boylik, kuch, taʼsir va bilimni namoyish qilish uchun oʻz uylari va tanasining bezaklaridan tez-tez foydalanganlar. Bu tasvir vaqt oʻtishi bilan oʻzgarib bordi, chunki respublika *ornamentining* zodagon ayollari oilaviy maqomni, imperator zodagon ayollarining bezaklari esa shaxsning yutugʻi va mavqeini ifodalaydi. Byurokratlar va senatorlar kabi elitalar maqomni bildirish uchun katta yaltiroq qimmatbaho toshlari boʻlgan oltin uzuklarni taqib yurishgan, plebeylar esa temir uzuklarni taqishgan oltin bilan taqdirlangan holatlar bundan mustasno.

### Jins

Koʻpgina jamiyatlarda boʻlgani kabi, qadimgi Rim aksessuarlari ijtimoiy mavqega qoʻshimcha ravishda jins va yosh chegaralari boʻyicha ham oʻzgarib turardi. Rim jamiyatining elita ayollari oʻzlarining oilaviy holatini koʻrsatish uchun juda koʻp miqdorda ekstravagant va qimmatbaho oltin taqinchoqlarni taqishar edi.

#### Ayollar

 granat tosh bilan oltindan yasalgan qadimgi Rim uzuk
Rim ayollari erkaklarnikiga qaraganda koʻproq zargarlik buyumlarini taqishgan. Odatda ayollarning quloqlari teshilib bitta sirgʻa taqishgan. Bundan tashqari, ular oʻzlarini marjonlarni, bilaguzuklarni, uzuklar va *fibula* bilan bezashadi. Bitta choker uslubidagi marjonlarni, ikkita bilaguzuk va bir nechta uzuklarni bir vaqtning oʻzida taqish mumkin. Zargarlik buyumlari ayollar uchun alohida ahamiyatga ega edi, chunki u erining boyligidan qatʼiy nazar saqlanishi va ayollar oʻzlari xohlagancha foydalanishlari mumkin boʻlgan shaxsiy mulk hisoblangan. Ular oʻzlarining zargarlik buyumlarini sotib olish, sotish, vasiyat qilish yoki almashtirish huquqiga ega edilar. Qadimgi Rim ayollari kiyinishdagi nafisligi va ekstravagant zargarlik buyumlari bilan bezatilganligi bilan qadrlangan. Elita ayolning omma oldida oʻzini koʻrsatishi va oʻzini namoyon qilishi erining darajasini aks ettirdi.

#### Erkaklar

Odatda Rim erkaklari ayollarga qaraganda kamroq zargarlik buyumlaridan foydalanishgan. Barmoq uzuklari va *fibula* erkaklar tomonidan taqiladigan zargarlik buyumlarining eng keng tarqalgan shakllari edi, lekin ular baʼzida marjonlarni ham taqishgan. Rim erkaklari, yunon erkaklaridan farqli oʻlaroq, bir vaqtning oʻzida bir nechta uzuk taqgan. Oltin uzuklar senatorlik darajasidagi erkaklar tomonidan taqilgan.

#### Bolalar

 Miloddan avvalgi 3-asrga oid etrusk oltin *Bulla*
Rim bolalar zargarlik buyumlari maxsus maqsadlarda, ayniqsa tumor shaklida xizmat qilgan. Ular boʻyniga taqilgan va bolalarni kasallik va baxtsizlikdan himoya qilish uchun maxsus maqsadlarga ega edi. Masalan, yovuz kuchlardan qutulish uchun fallik *fassinus* odatda yosh bolaga yoki uning yoniga qoʻyilgan. Yosh elita oʻgʻil bolalar balogʻatga etgunga qadar *bulla* deb ataladigan bu oltin tumorlarni taqib yurishgan. *Bullalar* birinchi marta Gretsiyada yaratilgan va miloddan avvalgi 3-4-asrlarda Rimda ommalashgan.

### Aksessuarlardan tashqari

Zargarlik buyumlari toʻplamlari Rim egalari uchun katta boylik va kuch edi. Ushbu zargarlik buyumlaridan foydalanish nafaqat uni taqish balki maʼnaviy maqsadlarda ham keng tarqalgan. Yunon va Rim ibodatxonalarida oltin, kumush va bronza zargarlik buyumlari topilgan boʻlib, ular ibodat qiluvchilar boshqa narsalarni taklif qilganidek, maʼbadning xudosi yoki maʼbudasiga oʻzlarining zargarlik buyumlarini taklif qilishlari mumkinligini tasdiqlaydi. Yunonistonning Tarentum, Sirakuza va Kapua shaharlari talon-toroj qilingandan soʻng, Rimliklarga erkaklar va ayollar uchun dafn marosimlarida oltin gulchambar yoki diademlardan foydalanish tobora ommalashib bormoqda. Bu gulchambarlar nozik oltin barglar va gullardan yasalgan.

Manbalar
--------

1. 1 2  Richter, Gisela M. A. (1921). „Classical Accessions: II. Jewelry". *The Metropolitan Museum of Art Bulletin*. 16-jild, № 3. 55–60-bet. doi:10.2307/3254888. JSTOR 3254888.
2. ↑  „Jewelry of the Roman Empire" (en). *Museum of Jewelry*. Qaraldi: 21-aprel 2022-yil.
3. ↑  „A Brief Introduction to Ancient Roman Jewelry" (en-US). *Historyplex* (3-may 2010-yil). Qaraldi: 8-noyabr 2021-yil.
4. ↑  Liu, Robert K. (1979). „Ancient jewelry molds". *Ornament*.
5. ↑  „Jewelry of the Roman Empire" (en). *Museum of Jewelry*. Qaraldi: 21-aprel 2022-yil.
6. ↑  Richter, Gisela M.A. (1914). „Department of Classical Art Accessions of 1913: Jewelry and Glass". *The Metropolitan Museum of Art Bulletin*. 9-jild, № 12. 257–259-bet. doi:10.2307/3253734. JSTOR 3253734.
7. 1 2 3 4 5  Gagarin, Michael*. The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome*. Oxford University Press, 2010.
8. 1 2 3 4  Kunst, Christiane (2005). „Ornamenta Uxoria. Badges of Rank or Jewellery of Roman Wives?". *The Medieval History Journal* (inglizcha). 8-jild, № 1. 127–142-bet. doi:10.1177/097194580400800107. ISSN 0971-9458.
9. ↑  „Jewelry of the Roman Empire" (en). *Museum of Jewelry*. Qaraldi: 21-aprel 2022-yil.
10. 1 2 3  Coarelli, Filippo*. Greek and Roman Jewelry* (English). Feltham: Hamlyn Feltham, 1970 — 80-157 bet. ISBN 0600012476.
11. ↑  Kunst, Christiane (2005). „Ornamenta Uxoria. Badges of Rank or Jewellery of Roman Wives?". *The Medieval History Journal* (inglizcha). 8-jild, № 1. 127–142-bet. doi:10.1177/097194580400800107. ISSN 0971-9458.