**Etnopsixologiya** (**xalqlar psixologiyasi**, **etnik psixologiya**) psixologiyaning turli irq va xalqlar ruhiy tuzilishining oʻziga xos xususiyatlarini oʻz predmeti sifatida qaraydigan sohalaridan biri; ijtimoiy psixologiyaning asosiy sohasi. Ikki fan — madaniy antropologiya va psixologiya kesishmasida paydo boʻlgan fanlararo bilim sohasi.

Etnopsixologiya tarixi
----------------------

"Etnik psixologiya" atamasi (nemischa:) 19-asrning 2-yarmida taklif qilingan. Etnik psixologiya kontseptsiyasini asoslab berishga va uning vazifalarini shakllantirishga harakat qilgan nemis faylasuflari va tilshunoslari G. Steinthal va M. Lazarus. I. Gerbart psixologiyasiga asoslanib, „xalq ruhi" tushunchasini gerbartlik pozitsiyalaridan talqin qilib (individual ongga oʻxshatib) 1859-yilda oʻzlari asos solgan fond sahifalarida isbotlashga harakat qildilar. "Xalqlar psixologiyasi va tilshunoslik nemischa: jurnaliZeitschrift fur Völkerpsychologie und Sprachwissenschaft), bu til, din, huquq, sanʼat, fan, hayot, urf -odatlar va boshqalar. P. jamoaviy aql, iroda, his-tuygʻular, xarakter, temperament va boshqalarning tashuvchisi sifatida odamlar psixologiyasida yakuniy tushuntirishni olish. P. Bu tushunchaga koʻra, ijtimoiy hayotning barcha hodisalari oʻziga xos „milliy ruhning emanatsiyasi"dir. Xalqlar psixologiyasining alohida fan sifatidagi vazifasi xalq ruhining mohiyatini psixologik jihatdan tushunish, xalqlarning maʼnaviy faoliyati qanday qonuniyatlarga koʻra davom etishini aniqlashdan iborat.

V.Vundt G. Steyntal va M. Lazarus qarashlarining intellektualligini tanqid qilib, etnik psixologiyaning mohiyati va vazifalarini bir xil darajada idealistik volyuntaristik tushunishni ilgari surdi. Vundt xalq psixologiyasi bevosita xalqni tashkil etuvchi shaxslarning psixologik xususiyatlariga bogʻliq boʻlishi mumkin emas deb hisoblagan. Boshqacha qilib aytadigan boʻlsak, odamlar psixologiyasi ishlaydigan qonunlar shaxs psixologiyasi qonunlariga toʻgʻri kelmaydi. Vundt xalq psixologiyasini ob’ektiv tavsiflash uchun asosiy birliklar sifatida til, afsona va urf -odatlardan foydalanishni taklif qildi. Shunday qilib, Vundtning fikricha, asosiy tadqiqot vazifasi — psixologiya nuqtai nazaridan — xalq tili, afsona va urf-odatlarida kuzatilgan qoliplarni tushuntirish edi..

Etnik psixologiya masalalari 1920-yillarda soʻzlagan G. Shpet tomonidan ishlab chiqilgan. XX asr keskin tanqidi bilan V. Vundt va genetik yondashuv (Steinthal, Lazarus va boshqalar.) va etnik psixologiya haqidagi tushunchasini E. fenomenologiyasi nuqtai nazaridan asoslashga harakat qiladi. Husserl. Xalqlar psixologiyasi maktabi V. psixologiyasini tushunishning rivojlanishi uchun boshlangʻich nuqta boʻlib xizmat qildi. Dilteya va E. Spranger, shuningdek, fransuz sotsiologik maktabi.

Etnik psixologiya muammolarini oʻrganishda psixologlar bilan bir qatorda tilshunoslar, tarixchilar, arxeologlar, sotsiologlar, etnologlar, antropologlar va boshqalar qatnashdilar. Turli qabilalar va xalqlar psixologiyasiga oid ulkan faktik materiallar toʻplangan. Ayniqsa, ibtidoiy xalqlar psixologiyasini oʻrganishga katta eʼtibor berildi (fransuz olimi L. Levy-Bruhl, nemis olimi R. Turnwald va boshqalar.). Etnopsixologiya bilan bogʻliq fan sohalaridan biri bu turli madaniyatlar va etnik guruhlar kontekstida ruhiy kasalliklarni oʻrganadigan transmadaniy psixiatriya.

Yigirmanchi asrdan boshlab etnopsixologiya etnologik (psixologik antropologiya) va qiyosiy madaniy (madaniyatlararo) psixologiyaga boʻlingan. Etnopsixologiyaning ushbu sohalari turli xil kontseptual sxemalar bilan ishlaydi va turli mavzularni oʻrganadi.

1-jadval. Etnopsixologiyaning shakllangan boʻlimlarining oʻziga xos xususiyatlari|  | Psixologik antropologiya (M. Mead) | Qiyosiy madaniy psixologiya (T. G. Stefanenko) |
| --- | --- | --- |
| **Mavzu** | Psixologik oʻzgaruvchilar oʻrtasidagi tizimli aloqalar, shaxsning ichki dunyosi va etnik jamoa darajasidagi etnik-madaniy oʻzgaruvchilar oʻrtasidagi bogʻliqlik. | Turli madaniyatlar va etnik jamoalar darajasida psixologik oʻzgaruvchilarning oʻxshashligi va farqlari |
| **Oʻrganilgan madaniyatlar soni** | bitta madaniyat | ikki yoki undan ortiq |
| **Madaniyatni tahlil qilish uchun ishlatiladigan birliklar va atamalar** | madaniyatga xos | madaniy taʼsirlardan xoli |
| **Tadqiqot nuqtai nazaridan amalga oshiriladi** | madaniyat ishtirokchisi | tashqi kuzatuvchi |
| **Oʻquv tuzilmasi** | qaysi tahlil birliklaridan foydalanishini oldindan bila olmaydigan olimga asta-sekin oshkor qilinadi | olimlar tomonidan oldindan ishlab chiqilgan |

Etnopsixologik tadqiqotlarning asosiy yoʻnalishlari
---------------------------------------------------

Koʻpgina tadqiqotlarga asoslanib, uchta yoʻnalishni ajratish mumkin:

2-jadval. Etnopsixologik tadqiqot yoʻnalishlari| Yoʻnalish | Oʻziga xoslik | mualliflar va tarafdorlar |
| --- | --- | --- |
| Relyativizm | madaniyatlar oʻrtasidagi farqlarni taʼkidlash | R. Benedikt, E. Sapir va B. Whorf, L. Levy-Bruhl |
| Absolyutizm | madaniyatlar oʻrtasidagi farqlarga eʼtibor bermaslik | M. Koul |
| Universalizm | shaxs asosidagi asosiy psixologik jarayonlarning birligini ifodalash, balki ularga taʼsir etuvchi madaniyatning jiddiy taʼsirini tan olish. |  |

Shaxsni tadqiq etishning etnopsixologik muammolari
--------------------------------------------------

Madaniy antropologlar madaniyat va shaxsiyat oʻrtasidagi bogʻliqlikni izlaydilar, qiyosiy madaniy psixologiyada esa shaxsiyatni oʻrganish koʻpincha alohida, ajratilgan shaxsiy tuzilmalar va madaniy oʻzgaruvchilar oʻrtasidagi munosabatlarni tahlil qilishga qisqartiriladi. Qiyosiy madaniy psixologiyada shaxsning universal va madaniy oʻziga xos xususiyatlari oʻrganiladi va shaxsni oʻrganishga tipologik yondashuvning bir qismi sifatida shaxsiyat testlari qoʻllaniladi. Ammo shaxsiyatni oʻlchash uchun foydalaniladigan xususiyatlarning yagona toʻplami universal boʻlishi va har qanday madaniyatdagi odamlarning xatti-harakatlarini tushuntirishga xizmat qilishi hali nomaʼlum. Inson psixikasini umuminsoniy tushunishga erishish uchun individual madaniyatlar va etnik jamoalarning yashirin shaxsiy nazariyalaridagi individual va madaniy farqlar orasida empirik tekshiruvdan oʻtishi mumkin boʻlgan va gʻoyaga kiritilishi mumkin boʻlgan qismlarni aniqlash kerak. dunyoning barcha qismlarida yashovchi odamlarning mohiyati .

Etnik stereotiplar
------------------

Etnik stereotip — ijtimoiy stereotipning bir turi — individual gʻoyalarning yuqori darajadagi izchilligi bilan tavsiflangan ijtimoiy ob’ektlarning soddalashtirilgan, sxematik tasviri. Bu bir xalqning boshqa xalqqa milliy munosabati .

„Kontakt gipotezalari"ga koʻra, guruhlar oʻrtasidagi aloqa sharoitlari qanchalik qulay boʻlsa, ular oʻzaro taʼsir qanchalik uzoq va chuqurroq boʻlsa, stereotiplar mazmunidagi real xususiyatlarning nisbati shunchalik yuqori boʻladi. Hozirgi vaqtda „ijtimoiy kontekst" tomonidan stereotiplash mexanizmining shartliligi isbotlangan.

Koʻpgina empirik tadqiqotlarda sifatlar stereotiplar sifatida tan olinadi, ularning mavjudligi bilan sub’ektlarning kamida 75-80 foizi tavsiflangan guruhga qoʻshiladi.

V. S. Ageevga koʻra etnik stereotiplarni oʻrganish usullari:

* uning bir nechta navlarida bepul tavsiflash usuli;
* toʻgʻridan-toʻgʻri soʻroq qilish usuli;
* proyektiv usullar;
* psixosemantik usullar

Manbalar
--------

1. ↑  Вундт. Введение в психологию 1912. sfn error: no target: CITEREFВундт.\_Введение\_в\_психологию1912 (help)
2. ↑  Вундт. Проблемы психологии народов 2010. sfn error: no target: CITEREFВундт.\_Проблемы\_психологии\_народов2010 (help)
3. 1 2 3 4 5 6  Стефаненко 1999. sfn error: no target: CITEREFСтефаненко1999 (help)
4. ↑   *Depression, somatization and the "new cross-cultural psychiatry"*.

Adabiyotlar
-----------

* Вундт В.*. Введение в психологию*, М. 1912.
* Вундт В.*. Проблемы психологии народов*, Психологические технологии. М.: Академический проект, 2010. ISBN 978-5-8291-1284-4.
* Крысько В. Г.*. Этническая психология*. М.: Издательский центр "Академия", 2002. ISBN 5-7695-0949-X.
* Лебедева Н.*. Введение в этническую и кросс-культурную психологию*. М.: Ключ-С, 1999. ISBN 5-93136-003-4.
* Налчаджян А. А.*. Этнопсихология*, 2-е изд, СПб.: Питер, 2004. ISBN 5-94723-911-6.
* Нежурина-Кузничная Н. Ю.*. Популярная этнопсихология*. Мн.: Харвест, 2004. ISBN 985-13-1963-5.
* Павленко В. Н. Таглин С. А.*. Общая и прикладная этнопсихология*. М.: Т-во научных изданий КМК, 2005. ISBN 5-87317-215-3.
* Стефаненко Т. Г.*. Этнопсихология*. М.: ИП РАН, Академический проект, 1999. ISBN 5-201-02323-1, ISBN 5-88687-071-7.
* Сухарев В. А. Сухарев М. В.*. Психология народов и наций*. Донецк: Сталкер, 1997. ISBN 966-7104-89-3.
* Хотинец В. Ю.*. Методологические основы этнической и кросскультурной психологии: учебное пособие*. М.: Форум, 2012. ISBN 978-5-91134-621-8.
* *Этническая психология. Хрестоматия*. СПб.: Речь, 2003. ISBN 5-9268-0211-3.
* *Этнопсихологический словарь*, 10000 экз, Библиотека психолога, М.: МПСИ, 1999. ISBN 5-89502-058-5.
* Ярошевский М. Г.*. Психология в XX столетии*, М. 1974.