recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Andrey Yaroslavovich Melnichuk** (ukraincha: *Андрій Ярославович Мельничук*; 1978-yil 14-noyabrda tugʻilgan) — ukrainalik professional futbol menejeri va sobiq futbolchi.

Faoliyati
---------

Chernovtsi shahridagi oʻsmirlar oʻrta maktabida futbol oʻynashni boshlagan. Birinchi murabbiy Ihor Kalita, keyin Volodimir Nikitin qoʻlida tahsil olgan. 15 yoshida mahalliy „Lada" klubiga qoʻshilgan. Keyinchalik Melnichuk Chernovtsining „Bukovina" yoshlar jamoasida oʻynay boshladi. 1999-yilda „Bukovina"ning asosiy tarkibiga kiritildi va shu jamoa tarkibida bitta oʻyin oʻtkazdi. 2000-yil oʻrtalarida Kupyandan „Oskil" ga oʻtib, bu klubda bir mavsumda uchta oʻyinda maydonga tushdi. 2001-yil oʻrtalarida u Zolochivning „Sokil" jamoasiga oʻtdi va jamoada bir mavsumda 15 ta oʻyinda maydonga tushdi. 2002—2003-yilgi mavsumlarda u Ivano-Frankivskning „Spartak" jamoasida va Kaluga „Spartak-2" da oʻynadi.

2004-yilgi mavsum boshida murabbiy Bohdan Blavatskiy bilan mojaro tufayli Sumining „Spartak-Xorobina" jamoasiga oʻtdi va bir yarim mavsumda 23 ta oʻyinda maydonga tushdi. Ammo Sumi klubidagi moliyaviy muammolar tufayli u 2005-yilning oʻrtalarida Ivano-Frankivskning „Spartak" jamoasiga qaytdi va 2006-yilning oʻrtalariga qadar ushbu klubda oʻynadi. Shundan soʻng Melnichuk Dneprodzerjinskning „Stal" jamoasiga koʻchib oʻtdi va ushbu klubda 25ta oʻyinda maydonga tushdi, mavsum yakunlangach, Oxtirning „Naftovik-Ukrnafta" klubidan taklif oldi. Ukraina oliy ligasida 6ta oʻyin oʻtkazdi. 2007—2008-yilgi mavsumning ikkinchi yarmida u Luganskning „Komunalnik" jamoasida oʻynadi. 2009—2010-yilgi mavsum boshlanishi arafasida u oʻz shahriga qaytdi.

2010-yil boshida Zarafshonning „Qizilqum" jamoasi bilan shartnoma imzoladi. Andriy Melnichuk 2011-yilning oʻrtalariga qadar „Qizilqum"da toʻp surgan va shu vaqt ichida 33 ta oʻyinda maydonga tushgan. Shundan soʻng unga Samarqandning „Dinamo" sidan taklif tushgan va shu klub bilan shartnoma imzolagandi. „Dinamo" tarkibida Melnichuk jamoa yetakchilaridan biriga va asosiy darvozabonga aylandi.

Keyinchalik jamoa sardori boʻldi. 2015-yil oxirigacha Samarqandning „Dinamo" jamoasida oʻynagan.

2016-yilda u FK „Stal Kamianske" murabbiylar shtabiga qoʻshildi. 2019-yilda Melnichuk oʻz shahrining „Bukovina" klubiga menejer etib tayinlandi. 2020—2022-yillarda u Chernovtsining „Dovbush" sport klubini qayta tiklashga yordam berdi. 2022-yilda yana Bukovina boshqaruvchisi etib tayinlandi.

Yutuqlar
--------

* Ukraina ikkinchi ligasi
	+ Chempion: 2002—2003-yillar (Lukor Kalush), 2007—2008-yillar (Komunalnik Lugansk), 2009—2010-yillar (Bukovina Chernivtsi)

Manbalar
--------

1. ↑  „«БУКОВИНА» ШУКАЄ НОВОГО ГОЛОВНОГО ТРЕНЕРА - Українська газета "ЧАС"" (deadlink). 23 вересня 2015da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 28 січня 2018.
2. ↑  „Андрій Мельничук: Завжди хотілося попрацювати з Шовковським" (ru).  ua-football.com. 30 серпня 2014da asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 14-iyul.
3. ↑  Andrіy Melnichuk ofіsіyno ocholiv Bukovinu. Sport Arena. 31 July 2022
**Beshkent botigʻi** — Qashqadaryo viloyatidagi botiq. Gʻarbdan Buxoro va Chorjoʻy tektonik pogʻonalari va sharqdan Hisor togʻining jan.gʻarbiy tarmoklari bilan chegaralangan. Jan.gʻarbi Amudaryo uzilmasi, shim.sharqi Qashqadaryo sinklinali bilan tutashgan. Uz. 160 km, paleozoy zaminining chuq. 4000– 6000 m. Beshkent botigʻi ning jan.gʻarbida (gʻarbdan sharqqa) Xoʻjambas, Dugʻoba antiklinal zonalari va shim.sharqida Alovuddin koʻtarilmalari joylashgan. Burmalar shim.gʻarbga tomon pasaya boradi. Beshkent botigʻi ning gʻarbidagi mezokaynozoy yotqiziqlarida bir qancha katta antiklinal bukilmalar (Ayzovot, Qamashi, Shim. Qamashi) yotadi. Har qaysisining uz. 20–25 km, balandligi 200–250 m. Beshkent botigʻi ning bir necha antiklinal bukilmalarida gaz konlari topilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  "Beshkent botigʻi" *OʻzME*. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 
  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Oʻrtachashma** — Qirgʻiziston Respublikasi Botken viloyatining gʻarbidagi daryo. Uz. 25 km, havzasining maydoni 229,3 km2. Turkiston tizmasining shim. yon bagʻridagi Turo dovonidan 1,5 km shim.gʻarbda joylashgan Dukenek muzligidan (3700 m balandlikda) boshlanadi. Chap irmogʻi boʻlgan Oqgubek jilgʻasi quyilgungacha Dukenek (qishloq nomi) deb ataladi. Muz va qor suvlaridan toʻyinadi. Quyilish joyida oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi 3,90 m3/sek. Toʻlinsuv davri aprel — sentabrda. Eng koʻp sutkalik suv sarfi iyul — avgust.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Bungarlar** (Bungarus), kraytlar — aspidlar oilasiga mansub zaharli ilonlar urugi. 12 turi bor. B.ning boshi kichkina va toʻmtoq, ogʻzi tor, zahar tishlari mayda. Jan.Sharqiy Osiyo, Yava, Hindiston, Malayya, Sumatra va boshqa joylarda tarqalgan. Dala va oʻtloqlardayashaydi. Baʼzan, xonadonlarga ham kiradi. B. tunda ov qiladi, kunduzi kovaklarda yashirinib yotadi. Mayda jonivorlar bilan oziqlanadi; baʼzan zaharli ilonlarga ham hujum qiladi. B. kovaklarga va xazonlar orasiga 10 tacha tuxum qoʻyib, ular ochib chiqqungacha qoʻriqlaydi. Hindiston va Shri Lankada tarqalgan qoraoq yoʻlli hind bungari yoki krayti (V. coerus) ning uz. 1,5 m gacha. Indoneziyada uchraydigan qorasariq yoʻlli pama (V. fasciatus) ning uz. 1,75 sm ga yetadi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Sarichelak** — Chatqol tizmasining janubiy yon bagʻridagi chuchuk suvli koʻl, Qirgʻizistonda. Arkit daryosi boshlanish qismida, dengiz sathidan 1925 m balandlikda togʻ qulab, daraning toʻsilib qolishi natijasida 10 ming yil oddin hosil boʻlgan. Uz. 7,5 km, eng keng joyi 2280 m, maydoni 4,9 km². Eng chuqur joyi 244 m. Qirgʻoqlari aksari tik, baʼzi joylarida qoʻltiq va buxtalar bor. Qirgʻoq chizigining uz. 21 km. S.ga Sarichelak daryosi quyilib, Toshkoʻl daryosi oqib chiqadi. May oyida suvi koʻpayadi. Dekabrdan aprelgacha muzlaydi. Suvining temperaturasi avgustda 19,8°, fevralda 0° atrofida. Koʻlda sazan, karp, sarichelak marinkasi, suvilon bor. S. Sarichelak qoʻriqxonasi tarkibida.

Etimologiyasi
-------------

Sarichelak haqida koʻplab afsonalar mavjud. Ulardan birida hozirda koʻl turgan joy qadimda soy boʻlib, uning suvi xalqni qoplashi haqida paygʻambar tush koʻradi. 
U: *Agar Yaratganing rost boʻlsa, bandalaringni qutqar*, deb yolvorganida, koʻldan tashqarida boʻlgan Arkit yeri oʻz-oʻzidan agʻdarilib, toʻgʻonning ogʻzini toʻsib qoʻyib, toshqin toʻxtab qolganligi aytiladi. Koʻlni dastlab *Toʻsqoʻoʻl-Ota* deb nomlashgan. Baʼzi insonlarning aytishicha, koʻlda qaysidir asrlar davomida duldul yashagan. U suvdan chiqqanida, koʻl toʻlqinlanar ekan. Aytishlaricha, duldul hozir ham koʻl yuziga chiqar ekan. Dulduldan nasl qoldirish niyatida bir kishi chelakka ayron quyib, biyasini etaklab koʻlga olib boradi. Uning niyati amalga oshsa ham, garchi u toychoqlik boʻlsa ham ochkoʻzlik qilib yotaveradi. Bir payt koʻlda dovul paydo boʻlib, duldul koʻldan chiqib toychoqni boshidan tishlab, suvga olib kirib ketdi. Aqldan ozgan kishi chelakni tashlab, orqasiga qaramasdan qochib ketadi, koʻl qirgʻogʻida qolgan sariq chelak tufayli shunday nomlangan deyishadi.

Boshqa bir afsonada koʻl atrofida sariq bol chelaklari koʻp boʻlganligi sababli koʻlning Sariq-Chelak deb nomlanganligi aytilgan

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
2. ↑  Qirg‘iziston ko‘llarining nomlanish tarixi: kelinning ko‘z yoshlari, cho‘kib ketgan qul

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Gidrologiya | *Gidrologiyaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Saprotroflar** (yun. sapros chirigan va ...trof) — oʻsimliklarning organik qoldigʻi, hayvonlar murdasi va axlati bilan oziqlanadigan organizmlar S. organik moddalarni minerallashtirishi tufayli tabiatda moddalar aylanishi jarayonida muhim ahamiyatga ega. S.ga bakteriyalar va zamburugʻlar bilan birga saprofitlar — ayrim suvoʻtlar, yuksak oʻsimliklar kiradi. S. hayvonlar — saprofaglarga yomgʻir chuvalchanglari, tuproq va suvda yashovchi koʻpchilik nematodalar va bir hujayralilar, ayrim hasharotlar (oʻlimtikxoʻr qoʻngʻizlar, goʻngxoʻrlar, ikkiqanotlilar qurtlari), qisqichbaqasimonlardan, asosan, yonlab suzarlar, daryo qisqichbaqalari, sut emizuvchilar (giyena va boshqalar), qushlar ( qargʻalar, quzgʻunlar), fakultativ S.ga koʻpchilik yirtqich va hammaxoʻr hayvonlar kiradi. Suv S.i suvning biologik tozalanishida ishtirok etadi. Tuproq S.i tuproq hosil boʻlishida qatnashib, tuproq hosildorligini oshirishga yordam beradi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Dehqonchumchuqlar** (Emberizidae) — sayroqi chumchukdar oilasi. Tanasining uz. 12,5—20 sm. Tumshugʻi konus simon oʻtkir, baʼzan yoʻgʻonlashgan ustki va ostki kesuvchi qirralari ichiga bukilgan. 82 urugʻi, 317 turi maʼlum. Oʻzbekistan faunasida Emberiza urugʻining 10 ta turi tarqalgan. Amerika orollari ayniqsa turlarga boy. Amerika turlaridan ayrimlari shim.sharqiy Sibirga ham oʻtadi. Ochiq joylarda (toshloq tundralar, togʻlarning quruq yon bagʻirlarida, butalar orasida, baʼzan oʻrmonlarda) yashaydi. Juda yoqimli sayraydi. Yerda uya quradi. 2— 6 tadan tuxum bosadi. Oʻsimlik urugʻi va boshqa qismlari, shuningdek, hasharotlar bilan oziqlanadi. Emberiza D. urugʻi turlarining nisbatan uzun, dumida oq dogʻlari boʻladi. Koʻpchilik turlari asosan qushlar uchib oʻtadigan erta bahor va kuz faslida uchrashi sababli D. deb ataladi.

Adabiyot
--------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Belugalar** (Huso) — osyotrsimonlar oilasiga mansub baliqdar urugʻi. Yarimoy shaklidagi keng ogʻzi, pastki lablari oʻrtasidan kesik borligi va jabralarining tuzilishi bilan boshqa baliklardan farqqiladi. 2 turi: beluga (Huso huso) va kaluga (Huso dauricus) bor. Beluga Kaspiy, Qora, Azov va Adriatika dengizlarida va ularga quyiladigan daryolarda yashaydi. Tanasining uz. 4 – 5 m, ogʻirligi 1,5 t gacha keladi. B. baliklar bilan, yosh baliqchalar esa suv tubidagi mayda umurtqasizlar bilan oziqlanadi. B. oʻtkinchi baliqlardan. Bir necha yilda bir marta may—iyun oylarida tez oqar daryolarning toshloq joylariga kelib 200 000 dan 1 mln. gacha tuxum qoʻyadi. Erkaklari 12 — 14 yoshda, urgʻochilari 16—18 sshda voyaga yetadi. 100 yildan ortiqroq yashaydi. B. osyotrsimonlar, xususan sterlyad bilan, shuningdek sevryuga va tikondum baliklar bilan gibrid hosil qiladi. B.ning sterlyad bilan gibridi besterni sunʼiy chatishtirish orqali yetishtirilgan. Bester koʻpaytirish maqsadida reslublikamizning hovuz baliqchilik xoʻjaligiga keltirilgan. Qimmatbaho goʻshti va ikrasi uchun ovlanadi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Suvkesarlar** (Rynchopidae) -baliqchilar turkumiga mansub qushlar oilasi. 3 turi tropik mintaqada tarqalgan. Gavdasining uzunligi 45 sm cha. Oqqora tusda. Qanotlari uzun va ingichka. Tumshugʻi katta; ostki tumshugʻi ustkisidan ancha uzun. Osiyo, Afrika, Amerikaning tropik hamda subtropik mintaqalaridagi yirik ichki suv havzalari va daryolarning quyilish joylarida yashaydi. Tuda boʻlib qumga uya quradi. 3—4 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumlarini urgʻochisi bosadi. Mayda baliklar, hasharotlar va boshqa hayvonlar bilan oziklanadi. Suv ustida ostki tumshugʻini suvga bir oz botirib, pastlab uchadi; tumshugʻiga tushgan oʻljani havoga uloqtirib, yana havoda tutib oladi..


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Irtish** (Irtysh) (qozoqcha: *Ертіс*, xitoycha: 额尔齐斯河 — É'ěrqísī hé, sibirtatarcha: *Иртеш*) — Qozogʻiston va RF dagi dare, Ob daryosining chap irmogʻi. Uz. 4248 km, havzasining maydoni 1643 ming km². Mongoliya Oltoyi togʻlaridan (Xitoyda) boshlanib, Zaysan koʻliga kuyilguncha Kora Irtish deb ataladi. Irtish yuqori oqimida ham tekislikdan, ham togʻlar orasidan oqadi. Oʻskemen GES va Buxtarma GES kurilishi munosabati bilan daryo Oʻskemen shahri gacha yirik suv omboriga aylanib qolgan; Buxtarma suv ombori tarkibiga Zaysan koʻli ham kiradi. Oʻskemendan quyida Irtish vodiysi kengayadi. Shu qismida Irtish ga va uning suv omborlariga oʻngdan Kaljir, Kurchum, Narim, Buxtarma, Ul-ba, Uba daryolari, chapdan Qizilsuv, Chardaryolari quyiladi. Semeydan quyida Irtish dashtdan oqadi. Bu yerda oʻngda Om, chapda Ishim, Tobol kabi irmoklari bor. Irtish qor, muz va yomgʻir suvlardan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sar-fi Tobolskda 2150m³/sek. Yuqori oqimida noyabr oxirida, quyilish yerida noyabr boshida muz. bilan qoplanib, aprel da muzdan boʻshaydi. Irtish dan Qaragʻanda shahri gacha uz. 451 km kanal qurilgan. Irtish da baliqturi koʻp. Quyilish joyidan 3784 km masofada kema qatnaydi. Irtish boʻyida Oʻskemen, Semey, Pavlodar, Omsk, Tobolsk, Xantimansiysk shahri lari joylashgan. Mahmud Koshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk" asarida Irtish nomi (vodiy nomi sifatida) "Er-tish" shaklida berilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  Сулеймановские чтения: материал межрегиональной научно-практической конференции. 2006 г. — с. 132.
2. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Gidrologiya | *Gidrologiyaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |

|  |  |
| --- | --- |
| Tashqi havolalar Buni Vikimaʼlumotlarda tahrirlash | 
* GND: 4281839-4
* NKC: ge1018638
* VIAF: 240457119
* en:WorldCat Identities (VIAF orqali): 240457119

 |
**Saxalin** — Osiyoning sharqiy qirgʻokdari yonidagi orol. Rossiya Federatsiyasi Saxalin viloyati tarkibida. Uz. 948 km, eni 100 km ga yakin, maydoni 76,4 ming km². S.ni materikdan Tatar boʻgʻozi ajratib turadi. Oxota va Yapon dengizlari bilan oʻralgan. Qirgʻoklari boʻylab choʻzilgan togʻlar (eng baland joyi — Lopatin togʻi, 1609 m) orasida pasttekisliklar joylashgan, shim. qismi tekislik. Togʻlar, asosan, qumtosh, slanetslar, metamorflashgan jinslar va qum gillardan tarkib topgan. Orodda toshkoʻmir (gʻarbiy qismida) va neft (shim.sharqida) konlari bor.

Iqlimi mussonli iqlim. Jan.gʻarbiy sohili Susima oqimi taʼsirida ancha iliq. Yiliga 400–750 mm yogʻin yogʻadi. Asosiy daryolari — Tim va Poronay. Tuproklari podzol, botqoq va allyuvial tuproklar. Yer yuzasining aksari qismi oʻrmon (oqqaragʻay, qoraqaragʻay, pakana kedr, tilogʻoch). Oʻrmonlar tagida boʻliq oʻtlar oʻsib yotadi. Orol gʻarbida kuril bambukzorlari uchraydi. Hayvonot dunyosi Sibirnikiga oʻxshash, lekin birmuncha kambagʻalroq. S. yevropaliklarga 17-asrdan maʼlum boʻlsa ham uning orol ekanligi fatsat G.I.Nevelskiy ekspeditsiyasi vaqtida (184849) aniqlandi. 1855-yil tuzilgan RossiyaYaponiya shartnomasida S. ikki davlat oʻrtasidagi umumiy mulk deb belgilandi. 1875-yilga kelib S.ni Rossiya butunlay egalladi. Rossiyaning magʻlubiyati bilan tugagan Rossiya—Yaponiya urushidan soʻng ikki oʻrtada tuzilgan Portsmut sulh shartnomasiga (1905) koʻra, Janubiy S (50° sh. k.dan jan.) Yaponiyaga oʻtdi.

1920—25 yillarda orolning shim. kismi ham Yaponiya tasarrufida boʻldi, 1925-yil mayidan yana Rossiya tarkibida. 1932-yildan dastlab Uzoq Sharq oʻlkasi tarkibiga, 1938-yildan Xabarovsk oʻlkasi tarkibiga kirgan Saxalin viloyati tashkil etildi. 1945-yil Janubiy Saxalinni ham Rossiya egalladi. Qrim (1945) va Potsdam (1945) konferensiyalarining qarorlariga binoan Janubiy Saxalin Rossiyaga berilgan edi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Visla** yoki **Vistula** — Polshadagi eng katta daryo. Uzunligi 1047 km, havzasining mayd. 198,5 ming km2. Gʻarbiy Karpat (Sileziya Beskidi) togʻlaridan boshlanib, Boltiq dengizining Gdansk qoʻltigʻiga delta hosil qilib quyiladi. Yirik irmoqlari: oʻngdan — Dunayes, Visloka, San, Gʻarbiy Bug va b.; chapdan — Pilitsa, Brda. Visla boshlangan joyidan 40 km gacha togʻ orasidan, Pshemsha bilan qoʻshilgach tekislikdan oqadi; yozda Karpat togʻlariga yoqqan jalalar natijasida toshadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 1090 m3/sek. Visla Polshaning muhim transport magistrali. Quyilish joyidan Pshemsha irmogʻi qoʻshilgan joygacha 940 km masofada kema qatnaydi. Visla kanallar orqali Neman, Dnepr, Odra daryolari 6-n qoʻshilgan. Visla boʻyida Varshava, Krakov, Plotsk, Torun sh.lari, deltasida Gdansk sh. joylashgan.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  


|  |  |
| --- | --- |
| Geografiya | *Geografiyaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |

|  |  |
| --- | --- |
| Tashqi havolalar Buni Vikimaʼlumotlarda tahrirlash | 
* GND: 4079105-1
* LCCN: sh85143914
* LNB: 000291366
* NKC: ge160068
* VIAF: 144356426
* en:WorldCat Identities (VIAF orqali): 144356426

 |
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Balxash (maʼnolari).

**Balxash** (qozoqcha: *Балқаш*) — Qozogʻiston Respublikasi sharqidagi koʻl. Balxash-Olakoʻl soyligida, dengiz sathidan 340 m balandda. Maydoni suvi koʻpayganda 22 ming km², ozayganda 17 ming km² boʻladi. Uzunligi 605 km, oʻrtacha eni 41 km, eng keng joyi 74 km, eng tor joyi 8,5 km. B. shim.-sharqdan jan.-gʻarbga qarab yarim oy shaklida choʻzilgan. Suv hajmi 112 km³. Havzasining maydoni 501 ming km². Oʻrtacha chuq. 6 m, eng chuqur joyi 26,3 m, eng sayoz joyi 2 m. Suvi deyarli chuchuk, sharqiy qismida shoʻrroq (5,21 g/l). B.da orol kam, ulardan eng yiriklari: Bosorol va Tosorol. B. suvni asosan daryolardan oladi: jan.dan Ili, Qoratol, Oqsuv, Lepsa, shim.dan Ayagʻuz daryolari quyiladi. Ili daryosi suvi koʻlga quyiladigan umumiy suv hajmining 75 — 80%ini tashkil qiladi. B.ning gʻarbiy va shim. qirgʻoqlari paleozoy jinslaridan tuzilgan, sharqiy va jan. qirgʻoqlari qumli pasttekislikdan iborat. Qirgʻoq chizigʻi ancha notekis. Koʻl sathiga yiliga 120 mm yogʻin tushib, 950 – 1200 mm bugʻlanadi. Suvning temperaturasi dekabrda 0°, iyulda 28’. Shamollar koʻl suvini kuchli toʻlqinlantirib turadi. Koʻl noyabrdan aprelning yarmigacha muzlaydi. Suv sathining oʻzgarish yillik amplitudasi qariyb 3 m. Sariesik yarim orol kulni gidrologik jihatdan keskin farq qiluvchi ikki qism — gʻarbiy va sharqiy qismlarga boʻlib turadi. Suvi loyqa. Sudak, sazan, qorabaliq, olabugʻa baliqlari ovlanadi. Suv parrandasi koʻp. B.da kema qatnaydi. Asosiy pristanlari: Buril-boytol, Boʻrlituba. Shim. sohilidagi Balxash shahrida kon metallurgiya kti bor.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Elba**, Laba — Yevropadagi daryo, Chexiya va Germaniya hududlaridan oqadi. Uz. 1165 km, havzasining maydoni 154,8 ming km². Krkonoshe togʻlarining jan.gʻarbiy yon bagʻirlaridan boshlanadi. Yuqori oqimida 70 m balandlikdagi Elba sharsharasini hosil qiladi. Rudali togʻlar va Saksoniya (Shveysariya) togʻ tizmalaridagi daralardan, Maysen shahridan quyirokda Oʻrta Yevropa tekisligi boʻylab botqoq va koʻllar hos,il qilib keng vodiydan oqadi. Qirgʻoklarida toshqinga qarshi dambalar qurilgan. Daryo kengligi Drezden shahri yaqinida 100–150 m dan Gamburg shahrida 300–500 m gacha yetadi. Estuariy hosil qilib Shimoliy dengizga quyiladi. Asosiy irmoqlari: Yizera, Xafel, Vltava, Zaale. Oʻrtacha suv sarfi 920 m³/sek. bahor oylarida toshadi. Quyilish yeridan 950 km masofada kema qatnaydi, Gamburg shahrigacha dengiz kemalari ham kira oladi. Kanallar orqali Vezer, Ems, Reyn va Odra daryolari, Kil kanali orqali Boltiq dengizi bilan bogʻlangan. E. boʻyida Usti, Drezden, Magdeburg shahrilari, quyilish yerida Gamburg port shahri joylashgan.

Manbalar
--------

1. ↑  *(unspecified title)*
2. ↑  *(unspecified title)*

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Sangzor** — Jizzax viloyatidagi daryo. Turkistontogʻ tizmasidagi Guralash dovoni yakinida 3400 m ga yaqin balandlikdagi buloqlardan boshlanadi va Jizzax shahridan 70 km shim, gʻarbda, Qizilqum choʻlining janubi-sharqiy chekkasidagi Tuzkon koʻliga quyiladi. Uzunligi 198 km, havzasining maydoni 3220 km² (togʻliq qismi).

Sangzor (V. V. Vereshchaginning surati)Bosh qismi **Guralashsoy** nomi bilan ataladi. Kichik Qorashaqshaq qishlogʻi yonida Jontekasoy qoʻshilgandan soʻng u Sangzor nomini oladi. Jizzax shahridan quyida esa Sangzor **Qili** nomi bilan maʼlum. Yorgʻoq qishlogʻiga qadar Sangzor Turkiston togʻ tizmasi bilan uning tarmogʻi hisoblangan Molguzar togʻlari oraligʻida keng vodiy boʻylab toshloq, serostona oʻzanda shimoli-gʻarbga oqadi. Sangzor — kamsuv dare. Uning oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi 4 m³/sek. Jizzax vohasidan oʻtgandan soʻng Sangzorning oʻzani koʻpincha qurib yotadi yoki undan juda oz miqdorda sugʻorishdan ortgan partov suvlar bilan sizot suvlar oqadi. Qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Yillik suv miqdorining katta shemi mart—iyun oylarida oqib oʻtadi, koʻpincha may oyida toʻlib oqadi. Sangzor suvini tartibga solish va undan toʻlaroq foydalanish maqsadida Jizzax suv ombori qurilgan.

Sangzorga 80 dan ortiq soy va jilgʻalar (Xoʻjasoy, Boyqoʻngʻirsoy, Koʻkjarsoy, Oqqoʻrgʻonsoy, Tangatopdisoy, Sutariq, Baxmazarsoy, Navqasoy va boshqalar) qoʻshiladi. Bu soylarning ayrimlari Sangzorga yetmay tugaydi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Gidrologiya | *Gidrologiyaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Brahmaputra**, Bramaputra — Jan. Osiyoda, Xitoy (Tibetdagi nomi Sangpo), Hindiston va Bangladeshdagi daryo. Uzunligi 2900 km, havzasining maydoni 935 ming km². Tibet togʻligining jan.sharqida, 4800 m ga yaqin balandlikda Ladakh tizmasidagi muzliklardan boshlanadi. Janubiy Tibetdagi kenglik boʻylab choʻzilgan chuqur tektonik choʻkmadan oqib oʻtadi. Soʻngra jan.ga keskin burilib, Himolay va Hindixitoy togʻlari orasidagi ulkan eroziya darasidan oʻtgach, HindGang tekisligiga chiqadi. Bengaliya qoʻltigʻiga quyilish oldida Gang daryosi bilan qoʻshilib, katta (maydoni 80 ming km²) delta hosil kidali. Asosan qor va yomgʻirdan suv oladi. Yezda musson yomgʻirlari va Himolay togʻlaridagi erigan qor suvlari hisobiga toʻlib oqib, quyi oqimida suv sathi 10-12 m koʻtariladi. Qishda suvi ancha kamayadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 12 ming m³/sek. Yozda 15 ming m³/sek. qishda 4 ming m³/sek. Gidroenergetika resursi nihoyatda katta (60 mln. kVt). B.ning quyilish yeridan Dibrugarh shahrigacha (1290 km) kema qatnaydi. Sugʻorishda keng foydalaniladi. B. sohilida Shigadze (Xitoy), Gauxati (Xindiston) va boshqa shaharlar joylashgan. BRAHMI — qad. boʻgʻinli hind yozuvlaridai biri. Miloddan avvalgi 3-asrda yuzaga kelgan. Hindiston va Hindixitoy (Myanma (Birma), Shri Lanka va boshqalar) dagi hozirgi koʻpgina yozuvlarga asos boʻlgan. Bu yozuvdagi yodgorliklar buddiylikka oid oliy farmonlar boʻlib, shoh Ashok (miloddan avvalgi 272—232) davriga mansub. Bularning koʻpchiligi qoyalarga va ibodatxonalarning ustunlariga oʻyib bitilgan. B.ning kelib chiqishi aniqlanmagan; yozuvning yuzaga kelishiga finikiya yozuvi (nemis olimlari A. Veber, T. Byuler va boshqa fikricha), shuningdek oromiy hamda jan. arab yozuvlari taʼsir etgan, degan taxminlar mavjud. Bundan tashkari, B. bilan hozircha oʻqishga muvaffaq boʻlinmagan koʻhna hind yozuvini (Moxenjo-Daro, miloddan avvalgi 3—2-ming yil) bogʻlashga harakat qilinadi (hind olimlari — Ye. Shamashatri, S. K. Chatterji va boshqalar). B. alifbosi 31 boʻgʻin belgi (undosh va „a" unli)dan iborat. Bulardan tashqari, 4 ta unlilarni bildiruvchi belgi va yana alohida belgi (anus vara) qabul qilingan, keyingisi artikulyatsiya oʻrniga koʻra turkiy tildagi „ng" kabidir.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |



1. ↑  *(unspecified title)*
**Toʻpolondaryo** — Surxondaryo viloyatidagi daryo. Hisor tizmasining janubiy yon bagʻridan boshlanadi. Surxondaryoning eng sersuv oʻng irmogʻi. Uzunligi 117 km. Suv yigʻish maydoni 2200 km². Eng yuqori oqimi Sariosiyo yoki Krrasuv, soʻngra Talishush deb ataladi. Gʻovasoy qoʻshilgandan soʻng Toʻpolondaryo nomini oladi. Boshlanish joyidan Zarchoʻp qishlogʻiga qadar chuqur va tor, baʼzi joyida kanonsimon vodiydan oqadi. Vodiyning kengligi 20-30 m dan 200 m gacha. Zarchoʻp qishlogʻidan oʻtgandan soʻng daryo vodiysi bir oz keng, yon bagʻirlari qiya. Togʻlar orasidan chiqqach, qayirdan tashqari yana 3 ta koʻhna qayir (terrasa) hosil boʻlgan.

Toʻpolondaryoning bir qancha irmoqlari bor. Ulardan eng yiriklari: chapdan — Oybeksuv (21 km), Xovatsoy (42 km), Kishtutsoy (61 km), Dashnobod (64 km); oʻngdan — Shatrut (25 km), Chosh (37 km); Balandsoy (18 km). Toʻpolondaryo asosan, mavsumiy qor va muzliklar suvidan toʻyinadi. Havzasida umumiy maydoni 22,5 km² ga yaqin muzlik va qrrliklar mavjud. Qor chizigʻi oʻrtacha 3900 m balandda. Eng koʻp sutkalik suv sarfi (470 m³/sek.) 1941-yil yanvar oyida va eng kam suv sarfi (5,48 m³/sek.) 1946-yil dekabr oyida kuzatilgan. Yillik suv hajmining 51,8% mart — iyun, 37,4% iyul — sentabr, 10,8% oktabr — fevral oylarida oqib oʻtadi. Bir yilda oʻrtacha 850 ming t loyqa olib keladi. Daryo vodiysida yongʻoqzor, archazor, yaylovlar bor.

Toʻpolondaryodan chiqarilgan Hazorbogʻ kanali Denov, Shoʻrchi, Qumqoʻrgʻon tumanlarini suv bn taʼminlaydi.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Eng uzun daryo - Amazonka | *Daryo haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Moylisuv** (qirgʻizcha: *Майлуу-Суу*) — Fargʻona vodiysidagi daryo (suvi tarkibida neft bulganidan dare M. deb atalgan). Fargʻona tizmasidagi Boyboshota togʻining shimoli-gʻarbiy yon bagʻridagi Katmonkoʻl kulidan (4000 m), Kerey nomi bilan boshlanadi. Sarasuvsoy, Mustu, Samandiq, Saribiya, Asivaz soylari bilan qoʻshilib M.ni qosil qiladi. Uz. 87 km, eng yirik irmogʻi bilan 107 km. Havzasi 748 km². M. yuqori oqimida Koʻprikboshi qishlogʻigacha chuqur doirasimon vodiysida, Izboskan qishlogʻigacha adirlardan (balandligi 1000–1500 m) oqadi. Qor, yomgʻir va buloqlardan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 9,15 m³/sek. Martdan avgustgacha M. sersuv boʻladi (77,6%). Andijon viloyatining Izboskan tumani yerlarini sugʻoradi. Soy vodiysida Qirgʻizistonning Moylisoy shahri, Koʻktosh shaharchasi va Oʻzbekistonning Izboskan qishlogʻi joylashgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Gidrologiya | *Gidrologiyaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Togʻayli baliqlar** (Chondrichthyes) — umurtqalilar sinfi. Uz. 6 sm dan 20 m gacha. Skeleti togʻay, terisi plakoid tangachalar bilan qoplangan yoki tangachalar boʻlmaydi. Jabra yoriqlari 5—7, baʼzan 4 juft, tashqariga ochiladi: jabra qopqoqlari boʻlmaydi. Suzgich pufagi yoʻq. Ichagida spiral klapan, yuragida arterial konus bor. Anal va siydik chiqarish teshigi qorin suzgichlari asosida. Ichki urugʻlanadi. Kopulyativ organlari juft, qorin suzgichlardan hosil boʻladi. Tirik tugʻadi, tuxumdan tirik tugʻadi yoki uvildiriq tashlaydi. Tana suyuqligi tashqi muhitga nisbatan gipertonik. Chuchuk suvlarda Togʻayli baliqlarning qon bosimi pasayib ketib, tezda halok boʻladi. Chuchuk suv Togʻayli baliqlari yuqori osmotik bosimni saqlash uchun juda koʻp siydik ajratib chiqaradi.

Togʻayli baliqlar plastinka jabralilar va yaxlit boshlilar kenja sinflariga boʻlinadi. 650 ga yaqin turi bor. Dengizlarda, bir necha turi chuchuk suvlarda yashaydi. Akulalar va skatlar katta turkumlari turlari keng tarqalgan; deyarli barcha dengizlarda uchraydi.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Hayvon haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Tisa** — Yevropadagi daryo, Ukraina, Vengriya, Serbiya va Chernogoriya hududlaridan (qisman Ukraina bilan Ruminiya va Vengriya bilan Slovakiya chegaralaridan) oqadi. Dunayning eng katta chap irmogʻi. Uzunligi 966 km. Havzasining maydoni 157,1 ming km². Oʻrmonli Karpat togʻlari (Ukraina hududi)dan boshlanadi. Koʻp qismi Oʻrta Dunay tekisligidan oqadi. Qor va yomgʻirdan suv oladi, bahorda sersuv, yezda baʼzan toshadi. Suvi koʻpayganda quyi qismida suv sathi 4–5 m koʻtariladi. Oʻrtacha suv sarfi quyi qismida 810 m³/sek. Qish sovuq kelgan yillarda 1—2,5 oy muzlaydi. T.dan yogʻoch oqizishda (yuqori oqimida) va sugʻorishda foydalaniladi. Tisakarad shahrigacha (Vengriya) kema qatnaydi. T. boʻyida Xust (Ukraina), Tisafyured, Solnok, Seged (Vengriya) sh.lari joylashgan. T.da suv ombori, Tisalyok va Kishkere (Vengriya) gidrouzellari qurilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Urchuq kaltakesaklar** (Anguidae) — kaltakesaklar turkumi. Koʻrinishi kaltakesaklarga yoki ilonlarga uxshash oyoqsiz. Uzunligi 1,2 m gacha (sariq ilon). Tili kalta, ayri. Qovoklari harakatchan. 60 ga yaqin turi bor. Koʻpchiligi Markaziy Amerikada yashaydi. Urchuq kaltakesak va sovutli urchuq kaltakesaklar (7 tur) Yevrosiyo va Shimoliy Amerikada tarkalgan. Yer yuzasida, kupincha inda yashaydi. Oʻzbekiston hududida Urchuq kaltakesaklardan sariq ilon koʻp uchraydi. Mollyuskalar, yomgʻir chuvalchanglari, hasharotlar bilan oziqlanadi. Tuxumdan tirik tugʻadi.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Google Qidiruv** (shuningdek, **Google** yoki **Google.com** nomi bilan ham tanilgan) Google tomonidan taqdim etilgan va boshqariladigan qidiruv tizimidir. Kuniga 3,5 milliarddan ortiq qidiruvni boshqaradigan  u global qidiruv tizimlari bozorining 92% ulushiga ega.  Bugungi kunda dunyodagi eng koʻp tashrif buyuriladigan veb-sayt. Bundan tashqari, bu butun dunyoda eng koʻp qidiriladigan va foydalaniladigan qidiruv tizimi hamdir.

Google tomonidan qaytariladigan qidiruv natijalarining tartibi qisman "PageRank "deb nomlangan ustuvor daraja tizimiga asoslanagan. Google Qidiruv, shuningdek, muayyan qidiruv xatti-harakatlarini kiritish, istisno qilish, belgilash yoki talab qilish uchun belgilardan foydalangan holda moslashtirilgan qidiruvlar uchun juda koʻp turli xil variantlarni taqdim etadi va parvoz holati va paketlarni kuzatish, ob-havo prognozlari, valyuta, birlik va vaqtni oʻzgartirish kabi maxsus interaktiv tajribalarni taklif qiladi. soʻz taʼriflari va boshqalarni ham.

Google Qidiruvning asosiy maqsadi veb-serverlar tomonidan taqdim etilgan hamma uchun ochiq hujjatlardagi matnni, masalan, maʼlumotlar bazalaridagi rasmlar yoki maʼlumotlar kabi boshqa maʼlumotlardan farqli ravishda qidirishdan iborat. Dastlab 1996 yilda Larri Peyj, Sergey Brin va Skott Hassan tomonidan ishlab chiqilgan.    2011 yilda Google terilgan soʻzlarni emas, balki ogʻzaki soʻzlarni qidirish uchun "Google Voice Search "ni taqdim etdi. 2012 yilda eas Google Knowledge Graph semantik qidiruv funksiyasini taqdim etdi.

Qidiruv soʻzlarining chastotasini tahlil qilish iqtisodiy, ijtimoiy va sogʻliqni saqlash tendentsiyalarini koʻrsatishi mumkin.  Googleda qidiruv soʻzlarini ishlatish chastotasi haqidagi maʼlumotlarni Google Trends orqali ochiqdan-ochiq soʻrash mumkin va gripp epidemiyasi va ishsizlik darajasi bilan bogʻliqligi va maʼlumotni anʼanaviy hisobot usullari va soʻrovlariga qaraganda tezroq taqdim etishi koʻrsatilgan. 2016 yilning oʻrtalaridan boshlab Google qidiruv tizimi chuqur neyron tarmoqlarga tayanishni boshladi.

Manbalar
--------

1. ↑  „Google Search Statistics - Internet Live Stats" (en). *www.internetlivestats.com*. 2015-yil 4-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 9-aprel.
2. ↑  „Search Engine Market Share Worldwide | StatCounter Global Stats". *StatCounter Global Stats*. 2020-yil 10-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 9-aprel.
3. ↑  *Fisher.* „Brin, Page, and Mayer on the Accidental Birth of the Company that Changed Everything". *Vanity Fair* (2018-yil 10-iyul). 2019-yil 4-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 23-avgust.
4. ↑  McHugh, Josh (January 1, 2003). „Google vs. Evil". *Wired*. Qaraldi: August 24, 2019.
5. ↑  D'Onfro, Jillian. „How a billionaire who wrote Google's original code created a robot revolution". *Business Insider* (2016-yil 13-fevral). 2019-yil 24-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 24-avgust.
6. ↑  Hubbard, Douglas*. Pulse: The New Science of Harnessing Internet Buzz to Track Threats and Opportunities*. John Wiley & Sons, 2011.
7. ↑  „Soon We Won't Program Computers. We'll Train Them Like Dogs". *Wired*. Qaraldi: May 30, 2018.
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Ogayo (maʼnolari).

**Ogayo** yoki **Ohayo** (inglizcha: *Ohio*) — AQShdagi daryo, Missisipi daryosining chap irmogʻi. Uz. 1580 km, havzasining maydoni 528,1 ming km². Appalachi togʻlaridan boshlanib, Appalachi platosi va Markaziy tekisliklardan oqadi. Asosiy irmoklari: Kentukki, Kamberlend, Tennesi (chapdan). Oʻrtacha suv sarfi 8000 m³/sek. Qor va yomgʻirdan suv oladi. Yilning sovuq mavsumida toʻlib oqadi, avgust— sentabrda sayozlanib qoladi. Daryo deyarli hamma qismida shlyuzlangan va kema katnay-di (Luisvill shahri yaqinidagi serostona qismida parallel ravishda kanallar qurilgan). Yirik GESlar bor. O. soqilida Pitsburg, Sinsinnati, Luisvill shaharlari joylashgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Oʻrgimchaksimonlar** — xelitseralilar kenja tipiga mansub boʻgʻimoyoqlilar sinfi. Uzunligi 0,1 mm dan 17 sm gacha. Ogʻiz organi soʻruvchi. Koʻzlari oddiy. Boshkoʻkragi ingichka poyacha orqali qorin bilan tutashgan yoki unga qoʻshilib ketgan. Qorinoyoqlari reduksiyaga uchragan yoki shaklan oʻzgarib taroqsimon oʻsimta, varaqsimon oʻpka yoki toʻr bezlarini hosil qiladi. Oʻpka yoki traxeyalar orqali nafas oladi. Ayirish organlari — malpigi naychalari va koksal bezlar. Koʻpchilik Oʻ.da zahar bezlari bor. Ayrim jinsli, tuxum qoʻyadi, ayrim turlari (chayonlar) tirik tugʻadi. 60000 ga yaqin turi bor; kanalar, chayonlar, telifonlar, frinlar, tartaridlar, palpigradlar, fitsinuleylar, soxta chayonlar, solpugalar, pichanoʻrarlar, oʻrgimchaklar turkumlariga boʻlinadi. Oʻ. keng tarqalgan, koʻpchiligi quruqlikda yashaydi; kanalar va oʻrgimchaklar orasida ikkilamchi marta suvda yashashga oʻtgan turlari bor. Koʻpchiligi yirtqich, har xil umurtqasizlar bilan oziqlanadi. Bir qancha turlari parazit (kanalar) va oʻsimlikxoʻr (oʻrgimchakkana. Oʻzbekiston hududida kanalar, chayonlar, solpugalar va oʻrgimchaklarning bir necha yuz turi tarqalgan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Hayvon haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Moyqutlar** (Sylviidae) — chumchuqsimonlar turkumiga mansub sayroqi qushlar oilasi. Uz. 10—25 sm. Pati xira kulrang, qoʻngʻir yoki yashil tusga yaqin. 40 tacha urugʻga mansub 240 turi maʼlum. Yevrosiyo, Afrika, ayrim turlari Avstraliya va bitta turi Shimoliy Amerika (Alyaska) da tarqalgan. Oʻrmon, butazor, bogʻlar, qamishzor va dashtlarda yashaydi. Hasharotlar, baʼzi turlari mevalar bilan oziqlanadi. Ayrim turlari, mas, krrabosh M. yaxshi sayraydi. Oʻzbekistonda M.ning 9 ta urugʻi (penochkalar, kurgalaklar, asl moyqutlar, toʻqay chumchuqlar, jiqjiklar va boshqalar) va 28 turi uchraydi. Togʻ oʻrmonlari va bogʻlarda kulrang moyqut va zavirushka, Qizilqumda choʻl moyquti uya quradi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Hayvon haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Maydontol** (qozoqcha: *Майдантал/Maydantal*) — Qozogʻiston Respublikasi va Toshkent viloyatidagi daryo. Talas Olatovining jan.garbiy yon bagridan oqib tushali. Maydontol tizmasi bilan Talas Olatovi tutashgan joyda. 350 m balandlikda, uncha katta boʻlmagan 2 ta koʻldai boshlanadi. Uz. 50 km, xavzasi 471 km:. Yuqori oqimida, Toroshuvsoy bilan qoʻshilguncha Chingizsoy deb ataladi. Jan.roqda Oygaying daryosi bilan qushilib. Piskom daryosini hosil qiladi. Umumiy uz. 140 km boʻlgan 60 dan ortiq irmogi bor (Toroshun, Qurumtor, Ayutor, Otyaylov, Qaynazarsoy va boshqalar). Bosh qismida chu-qur va tor. yon bagirlari tik vodiydan oqadi. Muzlik va qor suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 16,3 m’/ sek. Yozda suvi koʻpayadi. May — sentabrda suv sarfi 25,8 m’/sek. dan 47,4 m’/sek. gacha oʻzgarib turadi. Daryo vodiysidan yozla yaylov sifatida foylalanilali.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 


|  |  |
| --- | --- |
| Gidrologiya | *Gidrologiyaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Exinokokk** — tasmasimon chuvalchanglar sinfiga mansub parazit. Voyaga yetgan davrida yirtqich hayvonlar (it, boʻri, chiyaboʻri, mushuk) ichagida parazitlik qiladi. Uz. 3–6 mm, gavdasi 4 soʻrgʻichli bosh, 3—4 boʻgʻimli tanadan iborat. Oxirgi boʻgʻimdagi jinsiy organlarida tuxum hujayralar yetiladi. Tuxumlari xoʻjayini axlati bilan tashqariga chiqariladi. E. tuxumlari ifloslangan yemxashak bilan oraliq xoʻjayin (odam va oʻtxoʻr hayvonlar: sigir, qoʻy, echki, choʻchqa) ichagiga tushganida ulardan onkosfera lichinkasi chiqadi. Lichinka ichak devoridan qonga oʻtadi va darvoza venasi orqali jigar, oʻpka, muskullar va suyaklarga borib, pufaksimon bosqich — E. finnasiga aylanadi. Har bir pufak devorida yana ikkilamchi, soʻngra uchlamchi pufaklar hosil boʻladi. Pufaklar ichida parazit boshchasi shakllanadi. Pufaklar yiriklasha borib, mushtdek va undan kattaroq boʻladi. Qoramollar jigaridan 64 kg ogʻirlikdagi exinokokk finnasi topilgan. E. pufak davrida exinokokkoz kasalligini paydo qiladi.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Yamal yarim oroli** (nenetscha ya - yer va mal — oxiri) — Rossiya Federatsiyasi Gʻarbiy Sibirning shimolidagi yarim orol. Mayd. 122 ming km². Yer yuzasi tekislik. Uz. 700 km. Eng baland joyi 84 m. Eni 240 km gacha. Koʻp yillik muzloq gruntlar, gidrolakkolitlar, termokarst, botiklar va boshqalar relyef shakllari tarqalgan. Qirgʻoqlarining kattagina qismi dengizdan qum tillari bilan ajralib turgan pasttekislik, unchalik chuqur boʻlmagan qoʻltiqlardan iborat. Koʻl koʻp (Yarroto, Yambuto, Neyto va boshqalar). Tundra oʻsimliklari bilan qoplangan; janubida oʻrmonli tundra bor. Hayvonlardan lemming, pesets, shimol bugʻusi mavjud; qushlardan qur, qutb boyqushi, yoz kunlari koʻplab gʻoz va oʻrdaklar uchib keladi. Bugʻuchilik, ovchilik, baliq ovlash rivojlangan. Gaz konlari topilgan. Ob qoʻltigʻi qirgʻogʻida dengiz kemalari toʻxtaydigan joy — Noviy port bor.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Geografiya | *Geografiyaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
„Umar" soʻrovi bu yerga yoʻnaltiriladi. Atamaning boshqa maʼnolari uchun Umar (maʼnolari) sahifasiga qarang.
**Umar Ibn Al-Xattob Al-Foruq** (**Umar ibn Xattob**) (arabcha: ; *oʻqilishi*: ʼOmar ibn al-Xattāb; taxminan 584-yil — 644-yil) — dastlabki toʻrt xalifadan ikkinchisi (hukmronlik yillari 634—644), jannat bashorati berilgan 10 ta sahobalardan biri. Shuningdek, Buyuk Umar nomi bilan ham mashhur. Asli Quraysh qabilasining Banu Adi sulolasidan. „Xulafa ur-Roshidun" („Toʻgʻri yoʻldagi xalifalar") nomini olgan xalifalardan biri. Islomni taxminan 616-yili qabul qilgan. Payg'ambarimiz Muhammad sallollohu alayhi vasallamning yaqin safdoshlaridan biri, u olib borgan barcha janglarda qatnashgan. Abu Bakr oʻlimidan avval Umarni oʻz oʻrniga tavsiya etgan. Umarning xalifalik davrida islom Iroq, Suriya, Misr, Liviyaga tarqaldi. Eron hududlari xalifalikka qoʻshildi. Arab-musulmon saltanati tarkib topa boshladi. Uning davrida barcha asosiy maʼmuriy-huquqiy muassasalar, avvalo soliq-oʻlpon tizimi tuzildi. Bu hol Umar xalifa unvoniga birinchi boʻlib qoʻshimcha amir al-moʻminin (moʻminlar hukmdori) unvonini qabul qilishida ham ifodalandi. Umar yangi musulmon yil hisobi — hijriy yil taqvimini joriy etdi. Sunniylar tarixiy anʼanasida Umar risoladagidek hukmdor, yaʼni taqvodor, musulmonlarga nisbatan adolatli, dushmanlariga nisbatan shiddatli inson sifatida taʼriflanadi. Uning davri islomning „oltin asri" deb ulugʻlanadi. Umar nabiyimiz Muhammad sallollohu alayhi vasallamning Madinadagi qabri yoniga dafn etilgan.Umar ibn Hattobdan soʻng Usman ibn Affon moʻminlarga amir boʻladi

Manbalar
--------

1. ↑  Islom.Uz: Umar ibni Hattob

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



|  |  |
| --- | --- |
| Alloh yozuvi | *Islom shaxsiyati haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |

| * k
* m
* t
Muhammad sahobalari |
| --- |
| 
* Abu Bakr Siddiq
* Umar ibn Xattob
* Usmon ibn Affon
* Ali ibn Abu Tolib
* Talha ibn Ubaydulloh
* Zubayr ibn Avvom
* Abdurahmon ibn Avf
* Saʼd ibn Abu Vaqqos
* Abu Ubayda ibn Jarroh
* Said ibn Zayd

 |
**Xvarshi xalqi** - Dog'istonda, bir nechta kichik aholi punktlarida yashovchi Shimoliy Kavkaz xalqi. Xvarshilar asli Tsumadin tumanining janubi-sharqiy qismidan boʻlib, bu yerda yettita Xvarshi aholi punkti joylashgan: Yuqori va Quyi Inxokvari qishlogʻi (iqqo), Kvantlada qishlogʻi, Santlada qishlogʻi (zoluho), Xvarshi qishlogʻi (aʼiqo), Xonox (xonox nomli). ) va Xvayni qishlogʻi (ečel). Ular birlashgan xalq sifatida o'zlariga etnonimga ega emaslar, aksincha, ular o'zlarining yashash joylariga qarab o'zlariga murojaat qilishadi. Shu tariqa ular oʻzlarini Inxokvari (ixizo), Kvantlada xalqi (kʼozozo), Santlada xalqi (zolozo), Xvarshi xalqi (aʼizo), Xonox xalqi (honozo) va Xovayni (ečezo) deb atashadi.

1944-yil avgust oyida Xvarshilar Vedeno va Rityalbga surgun qilindi, ammo 1957- yilga kelib ularning 30 foizi yana an'anaviy aholi punktlariga qaytdi, qolganlari esa Qizilyurto va Xasavyurtov tumanlariga ko'chib ketishdi, ya'ni bugungi kunda Xvarshilar ham bor. Qizilyurtovskiyda Komsomolskoe va Qizilyurtda, Xasavyurtovskiyda Oktyabrskoe, Pervomayskoe va Mutsalaulda topilgan. Darhaqiqat, bugungi kunda 7000 ga yaqin xorshiylarning aksariyati an’anaviy turar-joylardan tashqarida, qolgan 1500 nafari esa aholi punktlarida istiqomat qiladi.

Tsez tili bo'lgan Xvarshi tilida gaplashadilar. Ular an'analarga ko'ra sunniy musulmonlar bo'lib, taxminan 16-asrda so'fiy missionerlarining ta'siri tufayli dinni qabul qilganlar  . Ular qishloq xo'jaligi bilan shug'ullanib kun kechiradilar.

Manbalar
--------

1. ↑  Akiner, Shirin*. Islamic Peoples Of The Soviet Union* (en). Routledge, 1986 — 257 bet. ISBN 978-1-136-14274-1.
2. ↑  James Stuart Olson*. An Ethnohistorical Dictionary of the Russian and Soviet Empires*. Greenwood Publishing Group, 1994 — 386– bet. ISBN 978-0-313-27497-8. 2012-yil 14-avgustda qaraldi.
3. ↑  Yemelianova, Galina M. „The Muslim Caucasus: the role of 'adats and shari'ah",*. Routledge Handbook of the Caucasus* (en). Routledge, 2020. ISBN 978-1-351-05560-4.