**Amazon tropik oʻrmoni** Janubiy Amerikadagi Amazon havzasining katta qismini tashkil etadi. Bu havzaning maydoni 7,000,000 km2 (2,700,000 mi²) dan iborat boʻlib, shundan 5,500,000 km2 (2,100,000 mi²) tropik oʻrmonlar bilan qoplangan. Bu mintaqa toʻqqizta turli xil millatlarga tegishli boʻlgan hududni va 3344 ta rasman tan olingan mahalliy aholini oʻz ichiga oladi.

Oʻrmonning katta qismi, yaʼni 60% Braziliya hududiga tegishli boʻlib, qolgan hududlari Peru (13%), Kolumbiya (10%), Boliviya, Ekvador, Fransiya Gvianasi, Gayana, Surinam va Venesuelada joylashgan. Amazon Yerdagi yomgʻirli oʻrmonlarning yarmidan koʻpini oʻz ichiga oladi va taxminan 16 000 turdagi 390 milliard daraxtlardan iborat boʻlgan dunyodagi eng katta va biologik xilma-xillikka ega tropik oʻrmonlardan iborat.

Oʻrmonlarni keng miqyosda kesish natijasida turli xil zarali taʼsirlar kelib chiqmoqda. Braziliyada oʻrmonlarni kesish oqibatida yuzaga kelgan iqtisodiy yoʻqotishlar oʻrmonlarni kesish natijasida ishlab chiqarilgan barcha mahsulotlar narxiga nisbatan taxminan 7 baravar yuqori boʻlishi mumkin. 2023-yilda Jahon banki mintaqada oʻrmonlarni kesmaslikka asoslangan iqtisodiy dasturni taklif qiluvchi hisobotni eʼlon qildi.

Etimologiya
-----------

*Amazon* nomi Fransisko de Orellana Tapuya va boshqa qabilalar bilan olib borgan urushdan kelib chiqqan. Qabila ayollari oʻz odatlariga koʻra erkaklar bilan birga jang qilishgan. Orellana *Amazonas* nomini Gerodot va Diodor tomonidan tasvirlangan yunon mifologiyasidagi Amazonlardan oldi.

Tarix
-----

 Batesning 1863 yildagi *"Amazon daryosidagi tabiatshunos" asari*
Amazonda qoʻshni Jivaro qabilalari oʻrtasida janglar va urushlar boʻlgan. Jivaroan guruhining bir necha qabilalari, shu jumladan, Shuarlar, mukofotlar uchun bosh ovlash bilan shugʻullangan.  Braziliya va Venesuela oʻrtasidagi chegara hududlaridagi missionerlarning hisobotlarida Yanomami qabilalarining doimiy oʻzaro toʻqnashuvlari haqida hikoya qilinadi. Yanomamo erkaklarining uchdan bir qismidan koʻprogʻi urushdan vafot etgan. 

  

1950-yillarda braziliyalik tadqiqotchi va tub aholi himoyachisi Kandido Rondon aka-uka Villas-Boas kompaniyasini qoʻllab-quvvatladi, bu esa hukumat va Mato Grosso chorvadorlarining qattiq qarshiliklariga duch keldi va 1961-yilda Xingu daryosi boʻyidagi mahalliy aholi uchun birinchi Brziliya milliy bogʻining barpo etilishiga olib keldi.

1961-yilda ingliz tadqiqotchisi Richard Meyson Panara deb nomlanuvchi Amazon qabilasi tomonidan oʻldirilgan.

Matselar tashqi dunyo bilan aloqani 1969-yilda oʻrnatdilar. Bu vaqtdan oldin ular Peru hukumati bilan urush olib borishgan.

Geografiya
----------

Amazon havzasi toʻqqizta mamlakat hududiga tegishli boʻlib, tropik oʻrmonlarning katta qismi, 58,4% Braziliya chegaralarida joylashgan. Qolgan qismi sakkizta davlat, Peru (12,8%), Boliviya (7,7%), Kolumbiya (7,1%), Venesuela (6,1%), Gayana (3,1%), Surinam (2,5%), Fransiya Gvianasi (1,4%) va Ekvador (1%) hududlariga tegishli.

Biologik xilma-xillik, flora va fauna
-------------------------------------

 Braziliyaning gʻarbiy qismida joylashgan ulkan liana
Mintaqada 2,5 millionga yaqin hasharotlar, oʻn minglab oʻsimliklar va 2000 ga yaqin qushlar va sutemizuvchilar yashaydi. Bugungi kunga qadar mintaqada kamida 40 000 ta oʻsimlik turlari, 2200 ta baliqlar, 1294 ta qushlar, 427 ta sutemizuvchilar, 428 ta amfibiyalar va 378 ta sudralib yuruvchilar ilmiy jihatdan tasniflangan. Qushlarning har besh turidan biri Amazonka tropik oʻrmonlarida, baliq turlarining beshdan biri Amazoniya daryolari va qirgʻpqlarida yashaydi. Olimlar Braziliyada 96 660 dan 128 843 gacha umurtqasiz hayvonlar turlarini tavsiflagan.

Havolalar
---------

*Ushbu maqola Amazon (disambiguation)|Amazon haqidadir. Amazonia (disambiguation) soʻzining boshqa maʼnolari uchun [[{{{3}}}|bu yerga]] qarang.*

Maqola haqida
-------------

*Ushbu maqola Amazon (disambiguation)|Amazon haqidadir. Amazonia (disambiguation) soʻzining boshqa maʼnolari uchun [[{{{3}}}|bu yerga]] qarang.***Amazon tropik o'rmoni**, **Amazon o'rmoni** yoki **Amazoniya** deb ham ataladi, Amazon nam keng bargli tropik yomg'ir o'rmoni bo'lib, Janubiy Amerikaning Amazon havzasining ko'p qismini qamrab oladi. Bu havza 7,000,000 km2 (2,700,000 mi²)ni o'z ichiga oladi , shundan 5,500,000 km2 (2,100,000 mi²) tropik o'rmonlar bilan qoplangan. Bu mintaqa to'qqiz millatga tegishli hududni va 3344 rasman tan olingan mahalliy aholini o'z ichiga oladi.
O'rmonning katta qismi, ya'ni 60% i iBraziliyada, 13% i Peruda, 10% i Kolumbiyada va oz miqdorda Boliviya, Ekvador, Frantsiya Gvianasi, Gayana, Surinam va Venesuelada joylashgan. To'rtta davlat o'zlarining birinchi darajali ma'muriy mintaqalaridan birining nomi sifatida "Amazonas "ga ega va Fransiya Fransiya Gvianasining qo'riqlanadigan yomg'ir o'rmonlari hududi uchun "Gviana Amazon Park "nomidan foydalanadi. Amazon Yerdagi qolgan yomg'ir o'rmonlarining yarmidan ko'prog'ini tashkil qiladi  va dunyodagi eng katta va eng biologik xilma-xil tropik tropik o'rmonlarni o'z ichiga oladi, taxminan 16 000 turda 390 milliard individual daraxt mavjud. 

Amazonda 350 xil etnik guruhlarning 30 milliondan ortiq aholisi yashaydi, ular 9 xil milliy siyosiy tizimga va 3344 rasman tan olingan mahalliy hududlarga bo'lingan. Mahalliy xalqlar umumiy aholining 9% ni tashkil qiladi va guruhlarning 60 tasi asosan izolyatsiya qilingan. 

O'rmonda keng ko'lamli o'rmonlarni kesish sodir bo'lib, turli xil zararli ta'sirlarni keltirib chiqaradi. Braziliyada o'rmonlarni kesish natijasida yuzaga kelgan iqtisodiy yo'qotishlar o'rmonlarni kesish natijasida ishlab chiqarilgan barcha mahsulotlar narxiga nisbatan taxminan 7 baravar yuqori bo'lishi mumkin. 2023 yilda Jahon banki mintaqada o'rmonlarni kesishga asoslangan iqtisodiy dasturni taklif qiluvchi hisobotni e'lon qildi.

Manbalar
--------

1. ↑  „WNF: Places: Amazon". 13-aprel 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4-iyun 2016-yil.
2. 1 2  „Field Museum scientists estimate 16,000 tree species in the Amazon". *Field Museum* (17-oktyabr 2013-yil). 7-dekabr 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 18-oktyabr 2013-yil.
3. 1 2  „World Bank: Brazil faces $317 billion in annual losses to Amazon deforestation". *8.9ha.*.  World Bank. Qaraldi: 30-may 2023-yil.
4. 1 2  *"A Balancing Act for Brazil's Amazonian States: An Economic Memorandum." Executive Summary booklet.*. The World Bank, 2023. 30-may 2023-yilda qaraldi.
5. 1 2  Taylor, Isaac*. Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature*. London: Rivingtons, 1898. ISBN 978-0-559-29668-0. 12-oktyabr 2008-yilda qaraldi.
6. ↑  „The Amazon's head hunters and body shrinkers". *The Week* (20-yanvar 2012-yil). Qaraldi: 12-sentyabr 2019-yil.
7. ↑  Chagnon, Napoleon A. (1992).
8. ↑  From the first expedition to the creation of the Park, pib.socioambiental.org
9. ↑  „Rain delays rescue of explorers" (8-sentyabr 1961-yil).
10. ↑  Snell, Ron*. Jungle Calls*, Kindle, Garland, Texas: Hannibal Books, 2 February 2006. ISBN 0-929292-86-3. 27-may 2020-yilda qaraldi.
11. ↑  Coca-Castro, Alejandro; Reymondin, Louis; Bellfield, Helen; Hyman, Glenn (January 2013), *Land use Status and Trends in Amazonia* (PDF), Amazonia Security Agenda Project, March 19, 2016da asl nusxadan (PDF) arxivlandi, qaraldi: August 25, 2019
12. ↑  „Photos / Pictures of the Amazon Rainforest".  Travel.mongabay.com. 17-dekabr 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 18-dekabr 2008-yil.
13. ↑  „Rainforest". *National Geographic*.
14. ↑  James S. Albert*. Historical Biogeography of Neotropical Freshwater Fishes*. University of California Press, 8 March 2011 — 308 bet. 28-iyun 2011-yilda qaraldi.
15. ↑  Da Silva; Jose Maria Cardoso (2005). "The Fate of the Amazonian Areas of Endemism". *Conservation Biology* **19** (3): 689–694. doi:10.1111/j.1523-1739.2005.00705.x. .
16. ↑  Lewinsohn, Thomas M.; Paulo Inácio Prado (June 2005). "How Many Species Are There in Brazil?". *Conservation Biology* **19** (3): 619–624. doi:10.1111/j.1523-1739.2005.00680.x. .
17. ↑  „WNF: Places: Amazon". 13-aprel 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4-iyun 2016-yil.
18. ↑  „Inside the Amazon". 7-oktyabr 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 5-noyabr 2020-yil.