**Madaniy gegemoniya** — marksistik falsafaning kontseptsiyasi boʻlib, u hukmron sinfning madaniy jihatdan geterogen jamiyat ustidan hukmronligini tavsiflaydi. Jamiyat madaniyatida ifodalangan gʻoyalar, eʼtiqodlar, qadriyatlar va meʼyorlar yigʻindisiga taʼsir koʻrsatgan holda, hukmron sinf oʻz dunyoqarashini umumeʼtirof etilgan madaniy meʼyor va umumeʼtirof etilgan hukmron mafkura sifatida yuklaydi. Bunday mafkura ijtimoiy, siyosiy yoki iqtisodiy status-kvoni qonuniylashtiradi, u aslida faqat ijtimoiy tuzilma boʻlib, uni faqat hukmron sinf uchun emas, balki hamma uchun bir xil darajada foydali boʻlgan tabiiy va oʻzgarmas tartib sifatida taqdim etadi.

Falsafa va sotsiologiyada madaniy gegemonlik tushunchasi qadimgi yunoncha „ἡgemónía" atamasidan kelib chiqqan boʻlib, etakchilik va hukmronlik degan maʼnoni anglatadi. Shu nuqtai nazardan, gegemoniya bilvosita imperiya hukmronligining geosiyosiy tamoyili sifatida tushuniladi, uning yordamida gegemon (hukmron davlat) unga boʻysunuvchi davlatlarga nisbatan siyosat olib boradi. Gegemonlik toʻgʻridan-toʻgʻri harbiy aralashuv (bosqin, bosib olish va qoʻshib olish) yoʻli bilan emas, balki bilvosita bosim (masalan, aralashuv tahdidi bilan bogʻliq) orqali amalga oshiriladi.

Kontseptsiya tarixi
-------------------

Gegemoniya tushunchasining tarixiy evolyutsiyasida quyidagi bosqichlarni kuzatish mumkin:

* Qadimgi Yunonistonda gegemoniya deganda shahar-davlatning boshqa shahar-davlatlar ustidan harbiy va siyosiy yetakchiligi tushunilgan. Masalan, Korinf ligasi — bu Makedoniyalik Filipp II tomonidan Forsga qarshi urushda oʻz qoʻshinlarining harakatlarini muvofiqlashtirish maqsadida tashkil etilgan yunon shahar-davlatlari ligasi.
* 19-asrda gegemoniya deganda butun dunyo boʻylab Yevropa mustamlakachilik tizimida boʻlgani kabi bir davlatning boshqa hududlar ustidan geosiyosiy va madaniy hukmronligi tushuniladi .
* 20-asrda gegemonlik kontseptsiyasining siyosatshunoslik konteksti kengayib, ijtimoiy tabaqalashgan jamiyatda hukmron sinfning oʻziga xos madaniy ustunligi sifatida madaniy imperializm fenomenini qamrab oldi. Shunday qilib, madaniy meʼyorlar yigʻindisi sifatida hukmron mafkura taʼsirida hukmron sinf oʻz dunyoqarashini (Weltanschauung) tatbiq etish orqali boshqa sinflardan intellektual jihatdan ustun boʻlishi mumkin, bu esa ijtimoiy, siyosiy yoki iqtisodiy tartibni mafkuraviy asoslab beradi. tabiiy, tarixiy jihatdan aniqlangan va oʻzgarmas edi.

Marks va Gramsci
----------------

1848-yilda Karl Marks iqtisodiy tanazzul va kapitalistik iqtisodiyotning amaliy qarama-qarshiliklari ishchilar sinfining proletar inqilobiga, kapitalizmning agʻdarilishiga, sotsializmning oqilona asoslarida ijtimoiy institutlarni (iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy) qayta qurishga olib keladi, deb taklif qildi. va shu bilan kommunistik jamiyatga oʻtishni anglatadi. Shunday qilib, jamiyat iqtisodiyoti faoliyatidagi dialektik oʻzgarishlar uning ijtimoiy ustki tuzilmalarini (siyosat va madaniyat) belgilaydi.

Inqilobiy kurash va gegemonlik oʻrtasidagi munosabatlar muammosini tushunib, Antonio Gramsci pozitsion va mobil urush tushunchasini kiritadi. Pozitsion urush — bu antikapitalistik kuchlar qadriyatlari burjuaziyaning madaniy gegemonligiga qarshi turadigan proletar madaniyatini yaratishi kerak boʻlgan intellektual va madaniy kurash. Proletar madaniyati sinfiy ongni rivojlantirishga, ishchilar sinfi mafkurasini jamiyatning boshqa qatlamlari orasida tarqalishiga yordam beradi. Xandaq urushi bosqichida ustunlikka erishgan sotsialistik liderlar zarur siyosiy taʼsirga ega boʻlib, ommaning qoʻllab-quvvatlashiga ega boʻlib, siyosiy manevr urushiga oʻtishlari kerak.

Dastlab, madaniy hukmronlikning nazariy tushunchasi „iqtisodiy sinf" (tayanch va ustki tuzilma) ning marksistik tahlilining bir qismi edi, bu Gramsci tomonidan „ijtimoiy sinf" ni koʻrib chiqish uchun ishlatilgan. Shunday qilib, madaniy gegemoniya jamiyatda hukmron sinf tomonidan oʻrnatilgan hukmronlik meʼyorini (burjua madaniy gegemoniyasi) tabiiy va muqarrar deb qabul qilmaslik, aksincha, sinchkovlik bilan oʻrganishni talab qiladigan sunʼiy ijtimoiy qurilish sifatida tan olinishi kerakligini koʻrsatadi. uning falsafiy asoslarini ochib berish. Bilim boʻyicha bunday amaliy ishlar proletariatning intellektual va siyosiy ozod boʻlishining zarur shartidir, shuning uchun shahar va qishloqlarda yashovchi ishchilar va dehqonlar oʻzlarining iqtisodiy va siyosiy sinfiy ehtiyojlari bilan bevosita bogʻliq boʻlgan oʻzlarining proletar madaniyatini yaratishlari mumkin.

Ijtimoiy munosabatlar nuqtai nazaridan madaniy gegemonlik na uzluksiz intellektual amaliyot, na qadriyatlarning yagona tizimi, balki har bir ijtimoiy-iqtisodiy sinf ijtimoiy maqsad va ichki sinfiy mantiqqa ega boʻlgan tabaqalashtirilgan ijtimoiy munosabatlar majmuasidir. sinf aʼzolari oʻzlarining boshqa sinflardan ajralib turadigan funksiyalarini bajarishlari, ular bilan bir jamiyatda birga yashashlari. Kattaroq ijtimoiy muammolarni hal qilish uchun sinflar, maqsadlaridagi farqlarga qaramay, birlasha oladilar. Biror kishi burjua madaniy gegemoniyasining ijtimoiy tuzilmalarini idrok etganda, uning kundalik ongi ikki tomonlama tuzilmaviy rolni (xususiy va jamoat) shakllantiradi, unga koʻra shaxs kundalik muammolarni hal qilish uchun sogʻlom fikrga murojaat qiladi. Sogʻlom fikr pozitsiyasiga murojaat qilish odati ijtimoiy hayotning faqat oʻta cheklangan qismini tushuntirishga imkon beradi, uning oʻziga xos tuzilishi keyinchalik shaxs tomonidan butun ijtimoiy dunyo tartibiga oʻtkaziladi va tabiiy ravishda qabul qilinadi. normativ tartib. Ijtimoiy miqyosda aql-idrok xayolotlari insonning madaniy gegemonlik asosidagi ijtimoiy va iqtisodiy zulmning haqiqiy koʻlamini tushunishiga toʻsqinlik qiladi. Mavjud hukmron meʼyoriy tushunchalar turlicha boʻlganligi sababli, koʻpchilik davlat muammolaridan koʻra dolzarb shaxsiy muammolarni hal qilishni afzal koʻradi va shuning uchun ularning ijtimoiy-iqtisodiy zulmi sabablari haqida tanqidiy fikr yuritishga harakat qilmaydi.

Ziyolilar va madaniy gegemonlik
-------------------------------

Ishchilar sinfi va dehqonlarning oʻz-oʻzini anglashi, hukmron madaniy gegemonlikka qarshi kurashi jamiyat tomonidan yaratilgan ziyolilarga bogʻliq. Shu munosabat bilan Gramsci burjua ziyolilari va proletar ziyolilari, oʻrnatilgan meʼyoriy madaniyat tarafdorlari va muxoliflari, shuning uchun ijtimoiy status-kvo oʻrtasidagi farqni koʻrsatadi:

>  "Korporativ ruh" an’anaviy ziyolilarning ushbu turli toifalarida yashagani uchun, ular o‘zlarining uzluksiz tarixiy davomiyligini va "o‘ziga xos fazilatlarini" his qilganliklari uchun o‘zlarini, go‘yoki, hukmron ijtimoiy guruhdan mustaqil va mustaqil deb hisoblaydilar. Ushbu "o'zini-o'zi izolyatsiya qilish" pozitsiyasi mafkura va siyosat sohasida keng ko'lamli oqibatlarsiz qolmaydi: barcha idealistik falsafani ziyolilar ijtimoiy majmuasi tomonidan qabul qilingan ushbu pozitsiya bilan osongina bog'lash va uning ifodasi sifatida belgilash mumkin. ijtimoiy utopiya, unga ko'ra ziyolilar o'zlarini "mustaqil", avtonom, o'ziga xos xususiyatlarga ega va hokazo deb hisoblashadi.
> 
> 
>  — *Грамши А.* Избранные произведения. Т.3 Тюремные тетради. - С. 460
> 
> 

>  Intellektualning an'anaviy va vulgarlashgan tipini yozuvchi, faylasuf va rassomda ko'rish mumkin. Shunday ekan, o‘zini yozuvchi, faylasuf, san’atkor deb biladigan jurnalistlar ham o‘zlarini "haqiqiy" ziyolilar deb biladilar. Zamonaviy dunyoda sanoat mehnati bilan chambarchas bog'liq bo'lgan texnik ta'lim, hatto eng ibtidoiy va malakasiz bo'lsa ham, yangi turdagi intellektual... uchun asos bo'lishi kerak.
> 
> 
> Yangi ziyoli bo'lish imkoniyati endi notiqlikka - ta'sir va ehtiroslarning tashqi va qisqa muddatli rag'batiga bog'liq emas, balki amaliy hayot bilan quruvchi, tashkilotchi, amalda "doimiy ishonarli" faol qo'shilishga bog'liq.
> 
> 
>  — *Грамши А.* Избранные произведения. Т.3 Тюремные тетради. - С. 462
> 
>

Kontseptsiyaning mafkuraviy betarafligi
---------------------------------------

Madaniy gegemoniya kontseptsiyasi Yevropaning "yangi oʻng "lari orasida ham qoʻllab-quvvatlandi, u liberal demokratiya amaliyotini zamonaviy oʻng qanot tanqidida keng qoʻllaniladi. R. Skruton Gramscining oʻziga koʻra, u marksistik asoslardan kelib chiqqan talqin qilish usullarini qabul qilish uchun marksist boʻlish shart emas deb hisoblaydi.

Manbalar
--------

1. 1 2  Bullock, Trombley 1999. sfn error: no target: CITEREFBullock,\_Trombley1999 (help)
2. 1 2 3  *The Columbia Encyclopedia*, Fifth Edition. (1994), p. 1215.
3. ↑  Ross Hassig, *Mexico and the Spanish Conquest* (1994), pp. 23-24.
4. ↑  Clive Upton, William A. Kretzschmar, Rafal Konopka: *Oxford Dictionary of Pronunciation for Current English*. Oxford University Press (2001)
5. ↑  *Oxford English Dictionary*
6. ↑  *Грамши А.* Избранные произведения. Т.3 Тюремные тетради. - Изд-во иностранной литературы. - С. 460.
7. ↑  *Грамши А.* Избранные произведения. Т.3 Тюремные тетради. - Изд-во иностранной литературы. - С. 462.
8. ↑  *Пол Готфрид*(ingl.)oʻzb. Strannaya smert marksizma. — M.: IRISEN, Misl, 2009. S. 100.

Adabiyotlar
-----------

* Flank, Lenni (2007). Gegemoniya va kontrgegemoniya: marksizm, kapitalizm va ularning jinsiy aloqa, irqchilik, millatchilik va avtoritarizm bilan aloqasi. St. Peterburg, Florida: Qizil va qora nashriyotlar.
* Anderson, Perri (1977). „Antonio Gramscining antinomiyalari" Wayback Machine saytida arxivlandi (2015-05-18). yangi chap sharh,
* Bullock, Alan; Trombley, Stephen, muh. (1999), *The New Fontana Dictionary of Modern Thought* (3rd-nashr)