**Sakina Aliyeva** (ozarbayjoncha: *Səkinə Abbas qızı Əliyeva*, ruscha: *Алиева, Сакина Аббас кызы* 15-aprel 1925-yil - 2010-yil) - ozarbayjon-sovet siyosatchisi. 1951-yildan boshlab Kommunistik partiyaning Naxichevan viloyat qo'mitasida turli lavozimlarda ishlagan. 1963-yilda Naxichevan Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi Oliy Kengashi Prezidiumi raisi etib saylangan va 1990-yilgacha ushbu lavozimda ishlagan. O'sha yilning yanvar oyida Sovet Ittifoqi parchalanishi bilan Aliyeva Sovet Ittifoqining "Qora yanvar"dagi harakatlariga norozilik sifatida Naxichevanning SSSR tarkibidan chiqishi to'g'risidagi deklaratsiyani taqdim etgan. Faoliyati davomida Oktyabr inqilobi, Mehnat Qizil Bayroq ordeni va Naxichevan Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi Oliy Kengashi Prezidiumining Faxriy farmoni bilan taqdirlangan.

Hayotining ilk yillari
----------------------

Sakina Aliyeva, rasman Aliyeva Sakina Abbos qizi, 1925-yil 15-aprelda Naxichevan Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasida joylashgan, rasman Ozarbayjon Sovet Sotsialistik Respublikasi tarkibida Almaz va Abbos Aliyevlar oilasida tugʻilgan. Otasi ishchi bo'lib, onasi farzandlarini - ikki qiz va bir o'g'ilni tarbiyalagan. Naxichevan oʻqituvchilar institutida tahsil olib, Ozarbayjon Davlat universiteti va Oliy partiya maktabida tahsil olib, 1945-yilda maktabni tamomlagan.

Faoliyati
---------

O‘qishni tamomlagandan so‘ng, Aliyeva Statistika institutiga o‘qishga kirgan va 1951-yilgacha sovet tizimida dars bergan. Oʻsha yili Agitpropga koʻtarilib, dastlab Kommunistik partiya Naxichevan viloyat qoʻmitasining targʻibot boʻlimida instruktor boʻlib ishlagan. 1958-yilda Aliyeva Sovet Ittifoqi Oliy Kengashi deputati sifatida Naxichevan MSSR ta'lim vaziri va 1961-yilgacha partiyaning Naxichevan viloyat qo'mitasi kotibi bo'lgunga qadar shu lavozimda ishlagan.

1963-yilda Aliyeva Ozarbayjon SSR Oliy Kengashining Naxichevan Avtonom Respublikasidan deputati etib saylangan. Oʻsha yili Naxichevan Muxtor SSR Oliy Kengashi Prezidiumi Raisi etib saylangan. 1964-yilda Aliyeva bir vaqtning oʻzida Ozarbayjon SSR Oliy Kengashi Prezidiumi Raisining oʻrinbosari etib saylangan. Ayollarning mavqeini yaxshilash va Ozarbayjon siyosatiga ayollarni ko'proq jalb etishga e'tibor qaratgani bilan mashhur bo'lgan, lekin Naxichevanning ijtimoiy-iqtisodiy muammolariga ham e'tibor qaratgan. Avtonom respublika aholisining turmush darajasini oshirish va fuqarolik himoyasini ta'minlash bo'yicha dasturlarni ishlab chiqqan. 1970-1980-yillarda Oktyabr inqilobi ordeni, Mehnat Qizil Bayroq ordeni va Naxichevan Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi Oliy Kengashi Prezidiumining Faxriy yorlig'i kabi ko'plab mukofotlar bilan taqdirlangan.

1986-yilda SSSR Bosh kotibi Mixail Gorbachyov tomonidan *Glasnost* siyosati tufayli ozarbayjon va arman aholisi o'rtasida o'nlab yillar davomida qaynab turgan etnik ziddiyat Qorabog' separatistlari mintaqani qayta tashkil etish haqida fikrlar yana avj oladi. Bir qator etnik sabablarga ko'ra hujumlar va namoyishlar uyushtirgan holda, separatistlarning maqsadi Ozarbayjon chegaralari ichida joylashgan Tog'li Qorabog' hududining Armaniston yurisdiksiyasini qaytarib olish bo'lgan. Ozarbayjonda ham xuddi shunday tashkilot Ozarbayjon suvereniteti uchun tashviqot olib boruvchi Xalq fronti paydo bo'lgan. Sovetlarning dastlabki javobi Ozarbayjon yurisdiksiyasini qo'llab-quvvatlash bo'lgan, chunki ular davlatga ko'proq sodiq ko'ringan. Sovet Ittifoqining tarqalishi bilan rasmiylar Armanistonni mojaroda qo'llab-quvvatlash uzoq muddatli ta'sir maydonlarini rivojlantirishga yordam beradi, deb ishonishgan. Favqulodda holat e'lon qilib, Sovet qo'shinlari 1990-yil 20-yanvarda Sovet Ozarbayjon hukumatini ag'darishdan mustaqillik harakatini to'xtatish maqsadida Bokuga ko'chib o'tgan.

Aliyeva Naxchivon MSSR Prezidiumi rahbari sifatida "Qora yanvar" davridagi sovetlarning harakatlariga va ularning Armanistonni qo‘llab-quvvatlashiga norozilik sifatida Naxichevn ASSR Oliy Kengashining navbatdan tashqari sessiyasini chaqirgan. Sovet Konstitutsiyasining 81-moddasiga ko‘ra, Naxichevanning SSSR tarkibidan chiqishi mumkinligi to‘g‘risidagi qonuniylikni muhokama qilib, deputatlar mustaqillik to‘g‘risida deklaratsiya tayyorlaganlar. Aliyeva sobiq SSSR hududida ilk ajralish to'g'risidagi deklaratsiyani imzolagan va mustaqillik deklaratsiyasini televideniye orqali taqdim etgan. Deklaratsiya Afiyaddin Jalilov [az] tomonidan tezda qoralangan, Aliyeva kelishuvni qurolli shaxslar tomonidan majburlangan bosim ostida imzolaganini iddao qilgan. 1990-yil mart oyida o'z lavozimini tark etishga majbur bo'lgan va uning o'rniga Jalilov tayinlangan. 2003-yilda Farida Laman [az] taniqli ozarbayjon yozuvchisi Aliyeva hayotining tarjimai holi boʻlgan "*Azadlıq carçısı*" asarini yozgan.

O'limi va merosi
----------------

Aliyeva 2010-yilda vafot etgan. Uning o'limidan bir necha oy o'tgach, "Salname" kinostudiyasi prodyuseri Beyugaga Mamedov tomonidan "*Ochen lyubim vas*" (Biz sizni juda yaxshi ko'ramiz) filmi chiqarilgan. 2015-yilda Naxichevandagi "Tabriz" mehmonxonasida boʻlib oʻtgan tadbirda Aliyevaning 90 yoshligi munosabati bilan o'tkazilgan tadbirrda film taʼkidlab o'tilgan.

Adabiyotlar
-----------

* *Əkbərov, Nazim Fərrux oğlu* „Nazim Əkbərov Səkinə xanım Əliyeva haqqında" [Nazim Akbarov: About the woman Sakina Aliyeva] (Azerbaijani). *aqra.az*. Baku, Azerbaijan:  "Aqra" Elmin İnkişafına Dəstək İctimai Birliyi (2013-yil 30-dekabr). 2018-yil 17-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 18-noyabr.



* Əzimova, Sara. „Tanınmış ictimai xadim Səkinə Əliyevanın 90 illik yubileyi qeyd olunub" (Azerbaijani) (2015-yil 16-aprel). 2018-yil 17-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 18-noyabr.
* Bolukbasi, Suha*. Azerbaijan: A Political History*. London, England: I.B. Tauris, 2013. ISBN 978-0-85771-932-4.
* „Alieva, Sakina Abbas kyzy",*Prominent Personalities in the USSR*. Metuchen, New Jersey: Scarecrow Press, 1968 — 18 bet. OCLC 82054760.
* Гусейнзаде, Эльдар. „В Азербайджане снят фильм о событиях выхода первой республики из состава СССР" (Russian). Trend News Agency (2010-yil 20-aprel). 2018-yil 19-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 19-noyabr.
* Kaufman, Stuart J.*. Modern Hatreds: The Symbolic Politics of Ethnic War*. Ithaca, New York: Cornell University Press, 2001. ISBN 0-8014-8736-6.
* Keller, Bill. „Upheaval in the East: Soviet Union; Force as a Last Resort: Armed Power Salvages Moscow's Facing Authority". *The New York Times* (1990-yil 29-yanvar). 2015-yil 25-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 18-noyabr.
* *Ləman, Fəridə* „Səkinə Əliyeva – "Azadlıq carçısı", İşığın dostu, zülmətin düşməni olmuşdur" [Sakina Aliyeva - "Freedom herald", friend of light, became the enemy of darkness] (Azerbaijani). *aqra.az*. Baku, Azerbaijan:  "Aqra" Elmin İnkişafına Dəstək İctimai Birliyi (2013-yil 30-dekabr). 2018-yil 19-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 19-noyabr.



* Lobell, Steven E.; Mauceri, Phjilip*. Ethnic Conflict and International Politics: Explaining Diffusion and Escalation*. New York, New York: Palgrave Macmillan US, 2004. ISBN 978-1-4039-8141-7.
* Ростовский, Михаил. „Анатомия распада" (Russian) (2004-yil 6-fevral). 2018-yil 19-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 19-noyabr.
* „SSRİ-ni dağıdan Rəhbər - Səkinə Əliyeva" (Azerbaijani) (2017-yil 28-yanvar). 2018-yil 17-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 19-noyabr. „Leader in the destruction the USSR - Sakina Aliyeva".
* „Woman Red in Top Post". Reuters (1963-yil 13-aprel), s. 8. Qaraldi: 2018-yil 18-noyabr. Andoza:Open access

Manbalar
--------

1. 1 2 3 4 5  Əzimova 2015.
2. 1 2 3 4 5 6  Əkbərov 2013.
3. ↑  *The Daily News* 1963.
4. ↑  Crowley, Lebed & Schulz 1968.
5. ↑  Kaufman 2001.
6. 1 2 3  Keller 1990.
7. ↑  Lobell & Mauceri 2004.
8. 1 2  Ростовский 2004.
9. 1 2  Ləman 2013.
10. ↑  *Davam* 2017.