Ikkinchi jahon urushidan keyin Germaniyaning iqtisodiy qayta tugʻilishi ortidagi hikoya
---------------------------------------------------------------------------------------

Germaniyaning global iqtisodiy kuchga aylanishi — „*nemis iqtisodiy mo'jizasi*" yoki Wirtschaftswunder deb nomlanuvchi — mamlakatning koʻp qismi vayronaga aylangan Ikkinchi Jahon urushi oxirida paydo boʻlgan. Ittifoq kuchlari uning infratuzilmasining katta qismlariga hujum qilib bombardimon qilgan.Drezden shahri esa butunlay vayrona holiga aylangan. Kyoln aholisi 750 000 dan 32 000 ga kamaydi.

Qisqacha qilib aytganda, o'sha vaqti Germaniya aql-bovar qilmaydigan darajada qorongʻi kelajakka duch kelayotgan vayron boʻlgan davlat edi. Ammo 1989-yilga kelib, Berlin devori qulab, Germaniya yana birlashganida, bu koʻpchilikning hayratiga sabab bo'ldi. Germaniya yalpi ichki mahsulot (YaIM) boʻyicha faqat Yaponiya va AQShni ortda qoldirib, dunyoda uchinchi yirik iqtisodiyotga ega. Nega koʻpchilik Germaniyaning qayta tugʻilishini iqtisodiy moʻjiza deb nomlashi tushunarli. Ammo Germaniya bunday muvaffaqiyatga qanday erishdi?

ASOSIY MAʼLUMOTLAR
------------------

* Nemis iqtisodiy moʻjizasi Germaniyaning Ikkinchi Jahon urushi vayronagarchiliklaridan keyin global iqtisodiy kuch sifatida qayta tugʻilishini anglatadi.
* Nemis iqtisodchisi *Valter Eukken* „ijtimoiy bozor iqtisodiyoti" ni ishlab chiqishga hissa qoʻshgan, bu konsepsiya erkin bozor kapitalizmini targʻib qiladi va shu bilan birga hukumatning ijtimoiy siyosatni yaratishda ishtirok etishiga imkon beradi.
* Iqtisodiyot boʻyicha federal vazir Lyudvig Erxard Germaniyaning ijtimoiy bozor iqtisodiyotini muvaffaqiyatli targ'ib qilganidan so'ng, "nemis iqtisodiy mo''jizasining otasi" sifatida tanildi.

Urushdan keyin Germaniya
------------------------

Raqamlar tartibsizlikka uchragan xalq haqida hikoya qiladi. Sanoat ishlab chiqarish uchdan bir qismga kamaydi. Mamlakatning uy-joy fondi 20 foizga qisqardi. Oziq-ovqat ishlab chiqarish urush boshlanishidan oldingi darajadan yarmini tashkil etdi. Mamlakatning 18 dan 35 yoshgacha boʻlgan koʻplab mamlakatni tom ma'noda qayta tiklash uchun o'gir yuklarni ko'tara oladigan erkaklari yo oʻldirilgan yoki mayib boʻlgan.

Urush paytida Gitler tinch aholini kuniga 2000 kaloriyalik oziq-ovqat ratsionini oʻrnatdi. Urushdan keyin ittifoqchilar ushbu oziq-ovqat ratsioni siyosatini davom ettirdilar va aholini kuniga 1000 dan 1500 kaloriyagacha chekladilar. 

Boshqa tovarlar va xizmatlar narxlarini nazorat qilish tanqislikka va katta qora bozorga olib keldi. Germaniyaning pul birligi reyxsmark butunlay yaroqsiz boʻlib qoldi, bu uning aholisidan tovarlar va xizmatlarni ayirboshlashni talab qildi. Mamlakatni toʻrtta davlat egalladi va tez orada u ikkiga boʻlindi. Sharqiy yarmi sovet siyosatining kuchli taʼsiri ostida qolgan temir pardaning bir qismi boʻlgan sotsialistik davlatga aylandi. Gʻarbiy yarmi demokratik davlat edi. Hamda oʻrtada Berlinning sobiq poytaxti ikkiga boʻlinib, oxir-oqibat Berlin devori deb nomlanuvchi devor bilan ajralib turardi.

Valter EukkenValter Eukken

Valter Eukken(Walter Eucken)
----------------------------

Germaniyaning ajoyib qayta tugʻilishidagi eng muhim shaxs **Valter Evken**, desak adashmagan boʻlamiz. Adabiyot boʻyicha *Nobel mukofoti* *sovrindorining oʻgʻli Evken* — Bonn universitetida iqtisod boʻyicha tahsil olgan. Birinchi jahon urushidagi bir muddatdan soʻng, Evken oʻzi tahsil olgan joyda dars berishni boshladi. Oxir-oqibat u xalqaro miqyosda tanilgan Freyburg universitetiga oʻz faoliyatini olib bordi.

Ijtimoiy erkin bozor
--------------------

Eukken maktabda izdoshlarini toʻpladi, bu Germaniyada Gitlerga qarshi boʻlganlar oʻz fikrlarini bildirishi mumkin boʻlgan kam sonli joylardan biriga aylandi. Ammo, eng muhimi, Freyburg maktabi, ordoliberalizm yoki „ijtimoiy erkin bozor" nomi bilan mashhur boʻlgan oʻzining iqtisodiy nazariyalarini ishlab chiqa boshlagan joy. 

Eukkenning gʻoyalari erkin bozor kapitalizmi lagerida mustahkam ildiz otgan va shu bilan birga bu tizim imkon qadar koʻproq odamlar manfaati uchun ishlaydigan hukumat yaratishga ilgari g'oya qilib qo'ydi. Masalan, kartellar yoki monopoliyalarning shakllanishiga yoʻl qoʻymaslik uchun kuchli qoidalar oʻrnatildi.

Bundan tashqari, katta ijtimoiy taʼminot tizimi qiyinchiliklarga duch kelganlar uchun xavfsizlik tarmogʻi boʻlib xizmat qiladi. U, shuningdek, Milton Fridmanning shuhrat qozongan fikrlarini aks ettiruvchi, narxlarni barqaror ushlab turish uchun *pul-kredit siyosati*dan foydalanishga qaratilgan hukumatdan mustaqil kuchli markaziy bankka ega boʻlishni qoʻllab-quvvatladi.

Eukkenga munosabat
------------------

Evken taklif qilgan iqtisodiy tizim turi bugungi kunda mutlaqo normal koʻrinishi mumkin, ammo oʻsha paytda u juda radikal deb hisoblangan. Evken falsafasini u yaratgan davrda koʻrib chiqish kerak. Butun dunyoni yeb oʻtgan Buyuk Depressiya Germaniyaga ayniqsa qattiq taʼsir qildi. Giperinflyatsiya asosan iqtisodiyotni vayron qildi va Gitlerning yuksalishiga olib keldi. Koʻp odamlar sotsializmni dunyoni qamrab oladigan iqtisodiy nazariya deb bilishardi. Urushdan koʻp oʻtmay, Germaniyaning gʻarbiy yarmi, hozirda Amerika va ittifoqchi kuchlar tomonidan nazorat qilinadi, iqtisodiy farovonlik sari qaysi yoʻldan borish haqida qaror qabul qilishi kerak edi.

Germaniyaning iqtisodiy moʻjizasining otasi
-------------------------------------------

Gʻarbiy Germaniyaning goʻdaklik davrida yangi davlatning moliyaviy siyosati yoʻnalishi boʻyicha qizgʻin bahs-munozaralar boshlandi. Koʻpchilik, shu jumladan ishchilar rahbarlari va Sotsial-demokratik partiya aʼzolari hamon hukumat nazoratini saqlab turadigan tizimga ega boʻlishni xohlashdi. Gʻarbiy Germaniyaning goʻdaklik davrida yangi davlatning moliyaviy siyosati yoʻnalishi boʻyicha qizgʻin bahs-munozaralar boshlandi. Koʻpchilik, shu jumladan ishchilar rahbarlari va Sotsial-demokratik partiya aʼzolari hamon hukumat nazoratini saqlab turadigan tizimga ega boʻlishni xohlashdi. Ammo Evkenning protejesi, Lyudvig Erxard ismli odam (u „nemis iqtisodiy mo''jizasining otasi" sifatida tanilgan) hali ham Germaniyani amalda nazorat qilayotgan Amerika kuchlari bilan mashhur boʻla boshladi.

Erxardning boshlanishi
----------------------

Erxard, biznes maktabida tahsil olgan Birinchi jahon urushi faxriysi, restoran sanoati iqtisodiyotiga eʼtibor qaratadigan tashkilotda tadqiqotchi boʻlib ishlagan, asosan radarlardan kam boʻlgan shaxs edi. Ammo 1944-yilda fashistlar partiyasi Germaniyani hali ham qattiq nazorat qilgan holda, Erxard jasorat bilan Germaniyaning moliyaviy ahvolini muhokama qiladigan insho yozdi, unda fashistlar urushda magʻlub boʻldi deb taxmin qildi. Uning ishi oxir-oqibat AQSh razvedka kuchlariga etib bordi, ular tez orada uni qidirib topishdi. Va Germaniya taslim boʻlgach, u Bavariya moliya vaziri lavozimiga tayinlandi va keyin Germaniyaning hali ham bosib olingan gʻarbiy yarmining iqtisodiy kengashi direktori boʻlish uchun yuqoriga koʻtarildi.

Yangi nemis pul birligi
-----------------------

Siyosiy taʼsirga ega boʻlgach, Erxard Gʻarbiy Germaniya iqtisodiyotini hayotga qaytarish uchun koʻp qirrali saʼy-harakatlarni shakllantira boshladi. Birinchidan, u oʻtmishning arzimagan qoldiqlarini almashtirish uchun ittifoqchilar tomonidan chiqarilgan yangi valyutani shakllantirishda katta rol oʻynadi. Ushbu reja jamoatchilikka mavjud boʻlgan valyuta miqdorini hayratlanarli 93 % ga kamaytiradi, bu nemis shaxslari va kompaniyalari egalik qiladigan kichik boylikni kamaytiradi. Bundan tashqari, xarajatlar va investitsiyalarni ragʻbatlantirish maqsadida katta soliq imtiyozlari ham joriy etildi. Valyuta 1948-yilning 21-iyunida muomalaga kiritilishi rejalashtirilgan edi. Erxard oʻta munozarali harakat bilan oʻsha kuni narx nazoratini ham olib tashlashga qaror qildi. Erxard oʻz qarori uchun deyarli hamma tomonidan tanqid qilindi.

Erxard Germaniyaning bosib olingan gʻarbiy yarmini nazorat qiluvchi qoʻmondon boʻlgan amerikalik general Lyusius Kleyning idorasiga olib kelingan. Kley Erxardga uning maslahatchilari nemisning keskin yangi siyosati dahshatli xato boʻlishini aytishganini aytdi. Mashhur Erxard shunday javob berdi: „Ularga quloq solmang, general. Maslahatchilarim ham xuddi shunday deyishadi". 

Ammo, diqqatga sazovor tomoni, Erxard hamma notoʻgʻri ekanligini isbotladi.

Iqtisodiy moʻjiza gullaydi
--------------------------

Deyarli bir kechada Gʻarbiy Germaniya hayotga kirdi. Doʻkonlar darhol tovarlarga toʻla boʻldi, chunki odamlar yangi valyutaning qimmatli ekanligini tushunishdi. Ayirboshlash tezda toʻxtatildi; qora bozor tugadi. Tijorat bozori kuchayib, odamlar yana ishlashga ragʻbatlanar ekan, Gʻarbiy Germaniyaning mashhur mehnatsevarlik tuygʻusi ham qaytib keldi. 1948 yil may oyida nemislar haftasiga taxminan 9,5 soat ishni oʻtkazib yubordilar va oʻz vaqtlarini oziq-ovqat va boshqa zarur narsalarni qidirishga sarfladilar. Ammo oktabr oyida, yangi valyuta joriy etilganidan va narxlar nazorati olib tashlanganidan bir necha hafta oʻtgach, bu raqam haftasiga 4,2 soatgacha kamaydi. Iyun oyida mamlakat sanoat ishlab chiqarishi 1936-yildagi darajasining yarmini tashkil etdi. Yil oxiriga kelib u 80 % ga yaqin edi.

Marshall rejasi
---------------

Shuningdek, Germaniyaning qayta tugʻilishiga Marshall rejasi nomi bilan mashhur boʻlgan Yevropa tiklanish dasturi ham qoʻshildi. AQSh Davlat kotibi Jorj Marshall tomonidan ishlab chiqilgan ushbu hujjat Qoʻshma Shtatlar Ikkinchi Jahon urushidan jabrlangan Yevropa davlatlariga 15 milliard dollardan koʻproq (2020-yil narxlarida taxminan 173 milliard dollar) ajratgan va bu pulning katta qismi Germaniyaga yoʻnaltirilgan. 

Biroq, Marshall rejasining muvaffaqiyati iqtisodiy tarixchilar tomonidan muhokama qilingan. Baʼzilarning hisob-kitoblariga koʻra, Marshall rejasidan olingan yordam bu vaqt oraligʻida Germaniya milliy daromadiga 5 % dan kamroq hissa qoʻshgan. Gʻarbiy Germaniyaning oʻsishi yillar davomida davom etdi. 1958 yilga kelib uning sanoat ishlab chiqarishi atigi oʻn yil avvalgiga nisbatan toʻrt baravar koʻp edi.

Muhim nuqta
-----------

Bu davrda Germaniya Sovuq Urushning oʻrtasida qoldi. Gʻarbiy Germaniya Amerikaning kuchli ittifoqchisi edi va hukumat erkin bozorni nazorat qilishda katta rol oʻynagan boʻlsa-da, asosan kapitalistik edi. Sharqiy Germaniya Sovet Ittifoqi bilan chambarchas bogʻlangan va kommunistik edi. Yonma-yon, bu ikki davlat dunyodagi ikkita yirik iqtisodiy tizimni solishtirishning mukammal usulini taklif qildi. Ajablanarlisi shundaki, solishtirish uchun koʻp narsa yoʻq edi. Gʻarbiy Germaniya gullaganda, Sharqiy Germaniya orqada qoldi. Qiyin iqtisod va siyosiy erkinliklarning yoʻqligi tufayli Sharqiy Germaniya aholisi tez orada norozilik bildirishdi va sayohatni cheklovchi qonunlarga qaramay, toʻda boʻlib mamlakatni tark etishga harakat qilishdi. 1989-yil 9-noyabrda Sharqiy Germaniya rejimi oʻz mamlakati aʼzolariga soʻnggi oʻn yilliklarda birinchi marta toʻgʻridan-toʻgʻri gʻarbga borishga ruxsat berdi. Bu Sharqiy Germaniyaning zudlik bilan qulashiga olib keldi. 

Tez orada ikki xalq yana birlashadi. Ammo ikki tomon teng boʻlishi uchun uzoq vaqt kerak boʻladi. Qayta birlashish boshlanganda, mamlakatning sharqiy qismlari gʻarbiy yarmining jon boshiga yalpi ichki mahsulotining atigi 30 foiziga ega edi. Oradan 30 yildan ortiq vaqt o‘tgan bo‘lsa ham, sharq o‘z hamkasblarining yalpi ichki mahsulotining atigi 75 foiziga ega. Ammo 1948-yilda bularning hech biri aqlga sigʻmasdi va agar Valter Evken va Lyudvig Erxard boʻlmaganida, nemis iqtisodiy moʻjizasi hech qachon sodir boʻlmasligi mumkin edi.

1. ↑  „Britannica. "Germany"".
2. 1 2 3 4 5  „The Library of Economics and Liberty.org. "German Economic Miracle"".
3. ↑  „BBC News. "Dresden: The World War Two bombing 75 years on"".
4. 1 2  „Imperial War Museums.org. "What was the Berlin Wall and How Did it Fall"".
5. ↑  [Country Economy. "GDP—Gross Domestic Product" „].
6. ↑  „Foundation for Economic Education.org. "The German Economic Miracle and the 'Social Market Economy"".
7. ↑  „CIA.gov. "West Germany's Ludwig Erhard"".
8. ↑  „History.com. "Marshall Plan"".
9. ↑  „International Business & Economics Research Journal. "Germany: Twenty Years After The Union"".
10. ↑  „Pew Research Center. "East Germany has narrowed economic gap with West Germany since fall of communism, but still lags"".