**Actium jangi** Oktavian boshchiligidagi dengiz floti va Mark Antoni va Kleopatra VII Filopatorning birlashgan flotlari oʻrtasida boʻlib oʻtgan dengiz jangi edi. Jang miloddan avvalgi 31-yil 2-sentabrda Ion dengizida Gretsiyadagi sobiq Rim koloniyasi Aktium yaqinida boʻlib oʻtdi. Bu jang Oktavian va Antoni oʻrtasidagi oʻn yillik raqobatning eng yuqori nuqtasi boʻldi.

Miloddan avvalgi 31-yil boshida Antoni va Kleopatra Yunonistonda vaqtincha joylashgan edi. Mark Antoniy 500 ta kema va 70 000 piyoda askarga ega boʻlib, Actiumda harbiy lager qurdi. Oktavian 400 ta kema va 80000 piyoda askar bilan shimoldan kelib, Patre va Korinfni egallab oldi. U yerda Mark Agrippa yordami bilan Antoniyning Misr janubidagi Peloniya bilan aloqasini uzishga muvaffaq boʻldi. Oktavian Gretsiyada dastlabki gʻalabani qoʻlga kiritdi. U yerda uning floti Mark Agrippa qoʻmondonligi ostida Adriatika dengizi orqali qoʻshinlarni muvaffaqiyatli olib oʻtdi. Oktavian Yunonistonning materik qismiga, Korsira orolining (zamonaviy Korfu) qarama-qarshi tomonida toʻxtadi va quruqlikdan janubga yoʻl oldi.

Quruqlikda ham, dengizda ham tuzoqqa tushib qolgan Antoniy armiyasining bir qismi tashlab ketib, Oktavian tomoniga qochib ketdi va bu Oktavian kuchlari jangga tayyorgarlik koʻrishi uchun qulay boʻldi. Antoni floti dengiz blokadasidan chiqishga urinib, Gretsiyaning gʻarbiy qirgʻogʻidagi Actium koʻrfazi orqali suzib oʻtdi. Aynan oʻsha yerda Antoni floti Gay Sosius va Agrippa boshchiligidagi kichikroq, manevr qilish qobiliyatiga ega boʻlgan flotga duch keldi. Antoni va uning qolgan qoʻshinlari yaqin orada kutib turgan Kleopatra flotining sa'y-harakatlari tufayli saqlanib qoldi. Oktavian ularni ta'qib qilib, miloddan avvalgi 30-yilning 1-avgust kuni Iskandariyada ularning kuchlarini magʻlub etdi. Shundan soʻng Antoni va Kleopatra oʻz joniga qasd qilishdi.

Oktavianning gʻalabasi unga Rim hukmronliklari ustidan oʻz hokimiyatini mustahkamlashga imkon berdi. U Princeps ("birinchi fuqaro") unvonini qabul qildi va miloddan avvalgi 27-yilda Rim Senati tomonidan Avgust ("xurmatli") unvoniga sazovor boʻldi. Bu keyinchalik mashhur nomga aylandi. Avgust sifatida u qayta tiklangan respublika rahbarining huquqlarini saqlab qoldi. Ammo tarixchilar odatda uning hokimiyatni mustahkamlashi va sharafli belgilarning qabul qilinishini Rim Respublikasining tugashi va Rim imperiyasining boshlanishi deb hisoblashadi.

Tarixi
------

 Avgustning yosh Oktavian sifatida qayta tiklangan haykali. Miloddan avvalgi 30-yil
 Konsul va triumvir Mark Antoniyning Rim byusti. Vatikan muzeylari
Oktavian, Mark Antoni va Markus Lepidus oʻrtasidagi ittifoq Ikkinchi Triumvirat sifatida tanilgan. U miloddan avvalgi 37-yilda Tarentumda besh yillik muddatga yangilangan. Ammo Oktavian Yuliy Tsezar va Misr qirolichasi Kleopatra VII ning oʻgʻli boʻlgan Sezarionni oʻz hokimiyatiga asosiy tahdid sifatida koʻrgach triumvirat buzildi. Bu voqea triumviratning boshqa eng nufuzli a'zosi Mark Antoni oʻz xotini Oktavianning singlisi Oktaviya Minorni tashlab ketganida sodir boʻldi. Keyinchalik u Kleopatra bilan uzoq muddatli ishqiy munosabatlarni boshlash uchun Misrga koʻchib oʻtdi va *amalda* Sezarionning oʻgay otasi boʻldi. Oktavian va Rim Senatining koʻpchilik a'zolari Antoniyni Rim Respublikasining birligini buzish bilan tahdid qilgan separatistik harakatga rahbarlik qilganlikda aybladi. 

 Rim kemasidagi Ballistae
Oktavianning obroʻ-e'tibori va eng muhimi, legionlarining sadoqati tufayli miloddan avvalgi 44-yilda Yuliy Sezarning rasman yagona oʻgʻli va ulkan boyligining yagona qonuniy vorisi sifatida qabul qilingan. Antoni Sezar armiyasidagi (*magister equitum*) eng muhim va eng muvaffaqiyatli yuqori martabali ofitser boʻlgan va oʻzining harbiy tajribasi tufayli Qaysar askarlari va faxriylarini siyosiy qoʻllab-quvvatlashning muhim ekanligini ham yaxshi anglagan. Oktavian ham, Antoni ham Sezar oʻldirilishidan keyin Liberatorlarning fuqarolar urushida umumiy dushmanlarga qarshi kurashganlar.

Oktavian bilan koʻp yillik hamkorlikdan soʻng Antoni mustaqil harakat qila boshladi. Natijada raqibida Rimning yagona xoʻjayini boʻlish uchun kurashayotgani haqida shubha uygʻotdi. U Kleopatraning rasmiy sherigi boʻlish uchun Oktaviya Minorni tark etib, Iskandariyaga koʻchib oʻtganida, koʻplab Rim siyosatchilari u Sharqdagi Rim legionlari ustidan qoʻmondonligini saqlab qolgan holda Misr va boshqa sharqiy shohliklarning mustaqil hukmdori boʻlishga harakat qilmoqda deb gumon qilishdi.  Oktavian obroʻsiga da'vo sifatida Antoniy Sezarionni Sezarning haqiqiy merosxoʻri sifatida qabul qilishga harakat qildi. Miloddan avvalgi 34-yilda Antoniy va Kleopatra rasmiy ravishda 13 yoshli Sezarionni hokimiyat tepasiga koʻtarib, unga "Qirollar qiroli" unvonini berishdi. Bunday huquq Rim respublikasi anʼanalariga tahdid sifatida koʻrildi.  Koʻpchilik Antoniy bir vaqtlar Sezarionga diadema taklif qilganiga ishona boshladi.  Shundan soʻng Oktavian axborot urushini boshlab, Antoniyni Rimning dushmani sifatida qoraladi va u Rim Senati bilan kelishmasdan Sezarion nomidan Rim imperiyasi ustidan monarxiya oʻrnatish niyatida ekanligini taʼkidladi.  Shuningdek, Antoniy imperiya poytaxtini Iskandariyaga koʻchirish niyatida ekanligi ham aytildi.

Miloddan avvalgi 33-yilning soʻnggi kunida Ikkinchi Triumvirat rasmiy ravishda tugashi bilan Antoniy Senatga qayta tayinlanishni istamasligini ma'lum qildi. U Oktavianning shuhratparastligiga qarshi deb hisoblashiga umid qildi, u oʻz pozitsiyasini xuddi shunday tarzda tark etishga tayyor emas deb oʻyladi.  Ularning ikkisi oʻrtasidagi oʻzaro norozilik sabablari toʻplanib borardi. Antoniy Oktavian Lepidni taxtdan agʻdarish, Sextus Pompey qoʻl ostidagi mamlakatlarni egallash va unga oʻljalarning yarmini yubormasdan askarlarni oʻz tomoniga jalb qilishda va oʻz vakolatlarini oshirib yuborganidan shikoyat qildi. Oktavian Antoniyning Misrda boʻlish vakolatiga ega emasligidan shikoyat qildi. Uning Sextus Pompeyni qatl etishi noqonuniy ekanligi; uning Armaniston shohiga xiyonati Rim nomini sharmanda qilgani; u oʻz kelishuviga koʻra oʻljadan tushgan pulning yarmini Rimga yubormaganligi; va uning Kleopatra bilan aloqasi hamda Sezarionni Sezarning qonuniy oʻgʻli deb tan olishi uning mansabini pasaytirish va oʻzi uchun xavf tugʻdirish edi.

Miloddan avvalgi 32-yilda Senatning uchdan bir qismi va ikkala konsul Gney Domitiy Ahenobarb va Gay Sosius Antoniy bilan ittifoq tuzdilar. Konsullar Antoniyning talablarini sir saqlashga qaror qilishdi. Ahenobarbus jimlikni xohlagan koʻrindi. Lekin 1-yanvar kuni Sosius Antoniy foydasiga nutq soʻzladi va agar tribuna tomonidan veto qoʻyilmaganida, uning harakatini tasdiqlashni taklif qilgan boʻlardi. Oktavian u yerda yoʻq edi, lekin keyingi uchrashuvda ikkala konsulni Antoniyga qoʻshilish uchun Rimni tark etishga undagan javobini aytdi; Buni eshitgan Antoni Oktaviya bilan ochiqchasiga ajrashgandan soʻng Kleopatra bilan birga Efesga bordi. U yerda Sharqning barcha qismlaridan katta flot toʻplangan edi. Kleopatra ularning katta qismini jihozlagan ham edi. Samosdagi ittifoqchilari bilan qolgach, Antoni Afinaga koʻchib oʻtdi. Uning Armanistonda boʻlgan quruqlikdagi qoʻshinlari Osiyo qirgʻoqlariga tushib, Publius Kanidiy Krass qoʻmondonligi ostida harakat qilishdi.

Oktavian strategik tayyorgarlikni davom ettirdi. Harbiy harakatlar miloddan avvalgi 32-yilda uning generali Agrippa Antoniyga ittifoqdosh boʻlgan yunon shahri Methonni qoʻlga kiritganida boshlandi. Ammo Lusius Munatius Plankus Oktavianning qoʻliga topshirgan Antoniyning vasiyatnomasini e'lon qilish va Samosda qanday tayyorgarlik koʻrilayotgani, Antoni Kleopatraning agenti sifatida samarali harakat qilayotgani haqida Rimga ma'lum qilish orqali Oktavian miloddan avvalgi 31-yilda Antoniy tayinlangan konsullikdan Antoniyning oʻrnini osongina qoʻlga kirita oldi. oʻringa qoʻshimcha ravishda, Oktavian Kleopatraga qarshi urush e'lon qildi. Garchi nomi shaxsan aytilmasa-da, bu Antoniyga qarshi urush ekanligi yaxshi tushunilgan. Urush deklaratsiyasini qabul qilishda Senat Antoniyni har qanday qonuniy vakolatlaridan mahrum qildi.

Jang
----

Antoni dastlab miloddan avvalgi 32-yil oxirlarida Italiyaga hujum qilishni rejalashtirgan va Korsiragacha borgan edi. Hudud Oktavian kemalari eskadroni tomonidan qoʻriqlanayotganini koʻrib, Antoni qishlash uchun Patreda toʻxtadi. Uning floti esa Ambrasiya koʻrfazida, quruqlikdagi qoʻshinlari Actium burni yaqinida, tor boʻgʻozning qarama-qarshi tomonida lager qurdilar. Ambrasiya koʻrfazi minora va qoʻshinlar tomonidan himoyalandi.

Oktavianning Antoniy bilan uchrashuv boʻyicha takliflari qat'iy rad etilgandan soʻng, ikkala tomon ham urushga tayyorlanishdi. Dastlabki oylar, birinchi navbatda, Antoniyning e'tiborini chalgʻitish uchun Agrippaning Gretsiya qirgʻoqlari boʻylab muvaffaqiyatli yurishlaridan boshqa muhim voqealarsiz oʻtdi. Avgust oyida qoʻshinlar boʻgʻozning shimoliy tomonidagi Antoni lageri yaqiniga tushishdi. Shunga qaramay, Antoniyni vasvasaga solib boʻlmadi. Ittifoqdoshlari yoki kemalari qishlagan turli hududlardan uning toʻliq kuchlari yetib kelishi uchun bir necha oy kerak boʻldi. Bu oylarda Agrippa qirgʻoq boʻylab yunon shaharlariga hujumlarni davom ettirdi. Oktavian qoʻshinlari turli xil muvaffaqiyatli toʻqnashuvlarda qatnashdilar. Shuning uchun Antoni Ambrasiya koʻrfazi va Ion dengizi oʻrtasidagi boʻgʻozning shimoliy qismini tark etdi va oʻz askarlarini janubiy lagerga joylashtirdi. Kleopatra garnizonlarni kuchli shaharlarga joylashtirishni va asosiy flot bilan Iskandariyaga qaytishni maslahat berdi. Misr tomonidan taqdim etilgan katta qoʻshin unga Antoniyga shaxsiy ta'sir oʻtkazish imkonini bergan. Aftidan, Antoniy bu harakatga rozi boʻlgan koʻrinadi.

Oktavian rejalarini bilib oldi va qanday qilib uning oldini olish haqida maslahat qildi. Avvaliga Antoniyni ta'qib qilib, keyin hujum qilish orqali jang qilish uchun Agrippa uni magʻlub etishi rejalashtirildi. 1-sentabrda u oʻz flotiga murojaat qilib, ularni jangga chaqirdi. Ertasi kuni yomgʻirli boʻlib, dengiz noqulay edi. Jangni boshlash uchun signal berilganda, Antoni floti boʻgʻozlardan chiqa boshladi va kemalar safga oʻtib, tinchlanib qoldi. Oktavian biroz taradduddan soʻng oʻz kemalariga oʻng tomonga burilib, dushman kemalaridan oʻtishni buyurdi. Atrofi oʻrab olinishidan qoʻrqqan Antoni hujumga buyruq berishga majbur boʻldi.

### Jang tartibi

 Jang tartibi.
Ikki flot 2-sentabr kuni ertalab Actium koʻrfazi tashqarisida toʻqnashdi. Antoni flotida 250 ta kattaroq galleylar bor edi. Kemalarning minoralari qurollangan odamlar bilan toʻla edi. U ularni boʻgʻozlar orqali ochiq dengizga olib chiqdi. Oktavian flotida 400 ta galley bor edi. Uning floti boʻgʻozlarning qarama-qarshi tomonida tajribali admiral Agrippa boshchiligida flot chap qanotdan, Lutsiy Arruntius markazdan va oʻng qanotda Mark Lurius qoʻmondonlik qilayotgan edi. Titus Statilius Toros Oktavian qoʻshinlariga qoʻmondonlik qilgan va boʻgʻozning qirgʻogʻidan shimoligacha boʻlgan hududdagi jangni kuzatgan. Antoniy flotining oʻng qanotiga Antoni va Lusius Gellius Poplikola, markazga Mark Oktaviy va Mark Inshtey, chap qanotga Gay Sosius qoʻmondonlik qilishdi. Ularning orqasida Kleopatraning otryadi bor edi. Sosius birinchi hujumni flotning chap qanotidan boshladi, Antoniyning bosh leytenanti Publius Kanidiy Krassus triumvirning quruqlikdagi kuchlariga qoʻmondonlik qildi.

Pellingning qayd etishicha, Antoniy tomonida qanotlarga qoʻmondonlik qilgan ikki sobiq konsulning boʻlishi asosiy jang harakatlari aynan oʻsha yerda boʻlishi kutilganidan dalolat edi. Antoniyning markaziga qoʻmondonlik qilgan Oktavius va Insteius past darajali shaxslar edi.

### Jang

 Jan Baptiste Burguignon d'Anvilning jang rejasi. Parij, 1734-yil
Taxminlarga koʻra, Antoniyning taxminan 140 ta, Oktavianning 260 ta kemasi bor edi. Antoni Actiumga 500 ga yaqin kemadan kattaroq kuch bilan kelgan edi, ammo ularning hammasini boshqara olmadi. Antoniy oldida turgan muammo bu dezertirlik edi. Plutarx va Dio Antoniy lagerini qoʻrquv va kasallik qanday dahshatga solgani haqida ma'lumot berishgan. Antoniyda yetishmayotgan narsa sifat masalasi edi. Uning kemalari asosan Rimning standart harbiy kemalaridan boʻlib, kichikroq kvadriremli kvinkeremlar edi. Oktaviannikiga qaraganda ogʻirroq va kengroq boʻlib, ularni ideal qurollardan foydalanish uchun qulay, ammo oʻlchamlari katta boʻlganligi sababli dushmannikiga qaraganda kamroq manevr qilish qobiliyatiga ega edi. Antoniyning shaxsiy flagmani, xuddi admirallari singari "oʻnlik" edi. "Sakkizta" jangovar galleyda 200 ga yaqin ogʻir dengiz piyodalari, kamonchilar va kamida olti ballista katapultlari bor edi. Oktavianning kemalaridan kattaroq boʻlgan Antoniyning jangovar galleylariga tezda jangga chiqish juda qiyin edi. Uning qoʻshinlari kichikroq va pastroq kemalarga oʻq yogʻdira oldi. Harpax, Agrippaning dushman kemalariga otish va ularga chiqish uchun moʻljallangan qurilmasi bu vazifani biroz osonlashtirdi. Galleylarning kamonchilari bronza plitalar va toʻrtburchaklar yogʻochlar bilan zirhlangan edi, bu esa shunga oʻxshash jihozlar bilan muvaffaqiyatli zarba berishni qiyinlashtirdi. Bunday kemani ishdan chiqarishning yagona yoʻli uning eshkaklarini sindirish edi. Antoniy kemalarining asosiy zaifligi manevr qobiliyatining yoʻqligi edi. Bunday kema, bir marta oʻz flotidan ajratilsa, bortga hujumlar bilan toʻxtatilishi mumkin edi. Shuningdek, uning koʻpgina kemalarida eshkak eshish ekipajlari bor edi. Ular orasida Oktavian floti kelishini kutayotganlarida kuchli bezgak avj olgan edi.

Oktavian floti kichikroq "Liburnian" kemalaridan iborat edi. Uning kemalari kichikroq boʻlsa-da, ogʻir sharoitda ham boshqarish mumkin edi. Ular Antoniyning kemalarini quvib oʻtib, ularga yaqinlashib, kemaning tepasidagi ekipajga oʻqlar va ballistali toshlar bilan hujum qilib, orqaga chekinishi mumkin edi. Bundan tashqari, uning ekipajlari yaxshi oʻqitilgan, professional, yaxshi ovqatlangan va dam olishgan edi. oʻrtacha ballista koʻpgina harbiy kemalarning yon tomonlariga yaqin masofadan kirib bora olardi. Aksariyat ballistalar kemalarning jangovar palubasidagi dengiz piyodalariga qaratilgan edi.

Jangdan oldin Antoniyning generallaridan biri Kvint Dellius Oktavian tomoniga oʻtib, oʻzi bilan Antoniyning jang rejalarini ham olib keldi.

Tushdan soʻng Antoni qirgʻoq himoyasidan dushmanga qarshi hujumga oʻtishga majbur boʻldi. Buni koʻrgan Oktavian floti dengizga chiqdi. Antoni oʻzining eng katta kemalaridan Agrippaning qanotini shimoliy tomoniga qaytarish uchun foydalanishga umid qilgan edi. Ammo Oktavianning butun floti bu strategiyadan xabardor boʻlib, uni cheklab qoʻyishdi. Taxminan peshin vaqtida flotlar safga tizildi, ammo Oktavian unga imkon bermadi. Antoni hujumga oʻtishga majbur boʻldi. Tushdan keyin davom etgan jang hal qiluvchi natija bermadi.

Kleopatra floti hech qanday harakat qilmasdan ochiq dengizga chekindi. Toʻgʻri yoʻnalishda shabada esib, Misr kemalari tezda koʻrinmay qoldi. Langening taʼkidlashicha, agar Kleopatra chekinmaganida Antoni gʻalaba qozonishi mumkin edi.

Antoniy buyruqlarga amal qilmagan, vahima va magʻlubiyatga ishonib, qochib ketayotgan eskadronga ergashdi. Hamma joyda yelkanlar tushirilib, minoralar va boshqa ogʻir jangovar jihozlar oʻrnida qolib ketardi. Ba'zilar jang qilishdi va faqat tunda koʻplab kemalar ustiga tashlangan olovdan yonib turganda jang tugadi. Vaziyatdan unumli foydalangan holda Antoni boshqa kemalarni yoqib yubordi va qolganlarini bir-biriga mahkam bogʻladi. Koʻplab eshkakchilar halok boʻlgan yoki xizmat qilishga yaroqsiz boʻlganligi sababli, Oktariyalar uchun moʻljallangan kuchli, toʻqnashuv taktikasi endi imkonsiz edi. Antoni oʻz bayrogʻi bilan kichikroq kemaga oʻtdi va qochishga muvaffaq boʻldi. Oktavianning kuchlarini yorib oʻtishga yordam berish uchun oʻzi bilan bir nechta kemalarni olib ketdi. Qolganlar qoʻlga olindi yoki choʻkib ketdi.

J.M. Karter jang haqida boshqacha ma'lumot beradi. Uning fikricha, Antoni oʻzining qurshab olingani va qochib ketadigan joyi yoʻqligini yaxshi bilar edi. Vaziyatni oʻz foydasiga hal qilish uchun u qirgʻoqqa yaqin holda oʻz kemalarini atrofida toʻpladi. Agar Oktavianning kemalari uning kemalariga yaqinlashsa, dengiz ularni qirgʻoqqa surib yuborardi. Antoniy Oktavian qoʻshinlarini magʻlub eta olmasligini oldindan bilgan edi. Shuning uchun u va Kleopatra umumiy qoʻshinning orqasida qolishdi. Oxir-oqibat, Antoni kemalarni dushmanning shimoliy qanotiga hujum qilish uchun yoʻnaltirdi. U ularni shimolga yurishga majbur qildi va shu paytgacha zich joylashtirilgan Oktavianning kemalarini yoyib yubordi. U Sosiusni qolgan kemalarni janubga tomon tarqatish uchun yubordi. Bu Oktavian safining oʻrtasida teshik qoldirdi. Antoni fursatdan unumli foydalandi. Kleopatra oʻz kemasida, Antoni boshqa kemada boʻshliqdan tezda oʻtib, butun qoʻshinni tashlab qochib ketishdi.

Jang tugashi bilan Oktavian yonayotgan kemalarning ekipajlarini qutqarish uchun bor kuchini sarfladi va butun tunni bortda oʻtkazdi. Ertasi kuni quruqlikdagi armiyaning koʻp qismi oʻz yurtlariga qochib ketmagan, boʻysunmagan yoki Makedoniyaga chekinish chogʻida taslim boʻlishga majbur boʻlganligi sababli, Antoni lageri bosib olinib, urush tugatildi.

### Alternativ nazariyalar

"Oʻlik suv" fenomenini tadqiq qilayotgan olimlar Misr floti oʻlik suvda qolib ketgan boʻlishi mumkinmi yoki yoʻqligini tekshirmoqda. Bu holatda kemaning "odatdagi tezligi 20% gacha kamayishi" mumkin.

Oqibat
------

 Kleopatraning (ta'mirlangan) Rimdagi haykali. Tomba di Neron, Rim. Via Cassia, Pio-Klementino muzeyidan topilgan
Jang siyosiy oqibatlarga ham olib keldi. Tunda 19 legion va 12 000 otliq askar Antoniy Oktavian bilan quruqlikda jangga kirishguncha qochib ketishdi. Shunday qilib, Antoni flotini yoʻqotgach, Oktaviannikiga teng boʻlgan qoʻshinini tashlab ketdi. Garchi u oʻz imperatorligini qoʻymagan boʻlsa-da, Antoni qochoq va isyonchi sifatida bir yil oldin konsullar va senatorlarning tomonidan unga berilgan qonuniy pozitsiyadan mahrum boʻlgan edi. gʻolib flotning ba'zilari uni ta'qib qilishdi. Oktavian Gretsiya va Osiyoga tashrif buyurdi. Garchi u qoʻzgʻolonni bostirish va yerlarni qaytarish uchun qisqa vaqt ichida Brundisiyga tashrif buyurishi kerak boʻlsa-da, qishni Samosda oʻtkazdi.

  

Miloddan avvalgi 31-iyulda 30-iyulda Iskandariyadagi kichik gʻalabaga qaramay, Antoniyning koʻp odamlari tashlab ketib, Oktavian bilan jang qilish uchun yetarli kuchi qolmadi. Oktavianning charchagan askarlari ustidan ozgina muvaffaqiyat qozonish ilinji uni umumiy hujum qilishga undadi. Biroq bu jangda ham u magʻlubiyatga uchradi. Kemada qochib ketolmagan Kleopatra oʻz joniga qasd qildi, degan yolgʻon mish-mishlarga ishongan Antoni oʻzini pichoqladi. U oʻlmasdan Kleopatraning hali tirikligini bilgach, u yashiringan joyga olib borishni talab qildi va uning bagʻrida vafot etdi.

Miloddan avvalgi 30-yil 12-avgustda Kleopatra oʻz joniga qasd qildi. Aksariyat ma'lumotlarga koʻra, u oʻz hayotiga anjir savatidagi ilon chaqishi bilan nuqta qoʻygan. Oktavian oʻsha oyning oxirida Sezarionni oʻldirishni buyurdi. Nihoyat, Sezarning yagona "oʻgʻli" sifatida merosini saqlab qola oldi. Oktavian Kleopatraning jasoratiga qoyil qoldi. U va Antoniy uchun Rimda ommaviy harbiy dafn marosimini oʻtkazdi. Dafn marosimi katta edi va Antoniyning bir necha legionlari tobut yonida yurishdi. Rim boʻylab motam kuni e'lon qilindi. Bu Oktavianning Antoniyga boʻlgan hurmati va qisman Rim xalqiga Oktavianning naqadar mehribon ekanligini koʻrsatish uchun edi. Oktavian ilgari taslim boʻlgan dushmanlarga rahm-shafqat koʻrsatgani Rim xalqiga yoqmagan. Ammo Aktium jangidan keyin koʻplab raqiblarini kechirgani uchun u yuksak hurmatga sazovor boʻlgan. Bundan tashqari, jangdan soʻng, Oktavian Rimga qaytib kelgach, u oʻzining uch gʻalabasini uch kun davomida nishonladi. Birinchisi Illiriya ustidan qozonilgan gʻalaba, ikkinchisi Actium jangi gʻalabasi va uchinchisi Misrni zabt etgan gʻalabasi edi.

Oktavianning Actiumdagi gʻalabasi unga "Mare Nostrum" ("Bizning dengiz", ya'ni Rim Oʻrta yer dengizi) ustidan yagona, mutlaq boshqaruvni berdi. U "Avgust Tsezar" va Rimning "birinchi fuqarosi" boʻldi. Har bir Rim instituti ustidan hokimiyatni mustahkamlagan gʻalaba Rimning respublikadan imperiyaga oʻtishini belgilab berdi. Misrning Kleopatra oʻlimidan soʻng taslim boʻlishi ham ellinistik davr vaPtolemey qirolligining halokatini belgilab, uni Rim viloyatiga aylantirdi.

Oʻz gʻalabasini nishonlash uchun Oktavian mil.avv. 29-yildaNikopolis shahriga (gʻalaba shahri) asos soldi.

Manbalar
--------

1. 1 2  Tarn, W. W. (1931). „The Battle of Actium". *Journal of Roman Studies*. 21-jild, № 2. 173–199-bet. doi:10.2307/296516. JSTOR 296516.
2. 1 2  *Bowman, Craig* „150,000 Men, 900 Ships: Excavation Reveals Size of Antony & Cleopatra's Fleet". *War History Online* (12-may 2019-yil). Qaraldi: 16-oktabr 2020-yil.
3. 1 2  *Keys, David* „Secrets of horrific battle with Cleopatra that gave birth to Roman Empire revealed by ancient monument". *The Independent* (28-mart 2019-yil). Qaraldi: 16-oktabr 2020-yil.
4. 1 2  *Lendering, Jona* „Actium (31 BCE)". *Livius.org* (10-oktabr 2020-yil). Qaraldi: 16-oktabr 2020-yil.
5. 1 2  *Whipps, Heather* „How the Battle of Actium Changed the World". *Live Science* (24-mart 2008-yil). Qaraldi: 16-oktabr 2020-yil.
6. 1 2  *Kellum, Barbara* „Representations and Re-presentations of the Battle of Actium". *Oxford Scholarship Online* 187–203 (sentabr 2010). DOI:10.1093/acprof:oso/9780195389579.003.0012. Qaraldi: 16-oktabr 2020-yil.

Template loop detected: Andoza:Doi  
This citation will be automatically completed in the next few minutes. You can jump the queue or expand by handActium jangi]]
7. 1 2  *Migiro, Geoffrey* „What Was the Battle of Actium?". *WorldAtlas* (31-dekabr 2017-yil). Qaraldi: 16-oktabr 2020-yil.
8. ↑  Eck (2003), 37.
9. ↑  Eck (2003), 38.
10. ↑  Eck (2003), 38–39.
11. ↑  Davis, Paul K.*. 100 decisive battles: From ancient times to the present*. New York: Oxford University Press, 1999 — 63 bet. ISBN 978-0195143669. OCLC 45102987.
12. ↑  White Singer, Mary (1947). „Octavia's Mediation at Tarentum". *The Classical Journal*. 43-jild, № 3. 174–175-bet. JSTOR 3293735.
13. ↑  Roller, Duane W.*. Cleopatra: A Biography*. US: Oxford University Press, 2010 — 70–73 bet.
14. ↑  Fowler, Paul*. OCR Ancient History GCSE Component 2 : Rome*. London: Bloomsbury Publishing, 2017 — 192 bet. ISBN 978-1-350-01520-3. OCLC 999629260.
15. ↑  David & David 2002. sfn error: no target: CITEREFDavidDavid2002 (help)
16. ↑  Kebric 2005. sfn error: no target: CITEREFKebric2005 (help)
17. ↑  Potter 2009. sfn error: no target: CITEREFPotter2009 (help)
18. ↑  Scullard 2013. sfn error: no target: CITEREFScullard2013 (help)
19. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17  Shuckburgh 1917. sfn error: no target: CITEREFShuckburgh1917 (help)
20. ↑  Dio Cassius 50:31
21. ↑  Plutarch, *Antony*, 65–66;
22. 1 2 3  Velleius Paterculus, *History of Rome*, ii.85.
23. ↑  Pelling 1988. sfn error: no target: CITEREFPelling1988 (help)
24. ↑  Plutarch, The Life of Antony, 61
25. ↑  Dio Cassius 50:13
26. ↑  Dio, Roman History 50.32
27. ↑  Cassius Dio, Roman History 50.23.1–3
28. ↑  Lange, Carsten (December 2011). „The Battle of Actium: A reconsideration". *Classical Quarterly*. New Series, 61-jild, № 2. 608–623-bet. doi:10.1017/S0009838811000139. JSTOR 41301557. Qaraldi: 28–noyabr 2017–yil.`{{cite magazine}}`: CS1 maint: date format ()
29. ↑  *CNRS.* „Behind the dead-water phenomenon". *phys.org* (6-iyul 2020-yil). Qaraldi: 16-oktabr 2020-yil.
30. ↑  „Scientists find clue to mysterious 'dead water' effect that stops a ship". *The Week*. 15–iyul 2020–yil. Qaraldi: 18–sentabr 2020–yil.`{{cite magazine}}`: CS1 maint: date format ()
31. ↑  *Raia.* „The World of State".  College of New Rochelle (sentabr 2017). 6-mart 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 2-aprel 2018-yil.
32. ↑  Lippold, Georg*. [layout=buch\_item&search[constraints][buch][searchSeriennummer]=975 Die Skulpturen des Vaticanischen Museums]* (de). Berlin: Walter de Gruyter & Co, 1936 — 169–71 bet.
33. ↑  Curtius, L. (1933). „Ikonographische Beitrage zum Portrar der romischen Republik und der Julisch-Claudischen Familie". *RM* (nemischa). 48-jild. 184 ff. Abb. 3 Taf. 25–27-bet.
34. ↑  „Marc Antony and Cleopatra". *biography.com*.  A&E Television Networks. Qaraldi: 4-iyul 2017-yil.
35. ↑  Plutarch, *Antony*, pp. 311–12;
36. ↑  Green (1990), 697.
37. ↑  Scullard (1982), 171.
38. ↑  Eck (2003), 49.
39. ↑  *Chronicon* of Jerome, 2005 online edition (tertullian.org)

Adabiyotlar
-----------

* Carter, John M.*. The Battle of Actium: The Rise & Triumph of Augustus Caesar*. Hamilton, 1970. ISBN 0241015162. OCLC 77602.
* David, Rosalie*. A Biographical Dictionary of Ancient Egypt*. Routledge, 2002. ISBN 978-1135377045.
* Everitt, Anthony (2006), *Augustus: The Life of Rome's First Emperor*, New York: Random House, ISBN 1-4000-6128-8
* Kebric, Robert B.*. Roman People*. McGraw-Hill, 2005. ISBN 978-0072869040.
* *[[[:Andoza:Googlebooks]] Plutarch: Life of Antony]* Pelling:. Cambridge University Press, 1988. ISBN 0-521-24066-2.
* Potter, D.S.*. Rome in the Ancient World: From Romulus to Justinian*. Thames & Hudson, 2009. ISBN 978-0500251522.
* Scullard, H. H.*. From the Gracchi to Nero: A History of Rome 133 BC to AD 68*. Routledge, 2013. ISBN 978-1136783876.
* Shuckburgh, Evelyn Shirley*. A History of Rome to the Battle of Actium* (en). New York: Macmillan and Company, 1917.  This article incorporates text from this source, which is in the public domain.

Qoʻshimcha oʻqish uchun
-----------------------

* + Military Heritage published a feature about the Battle of Actium (Joseph M. Horodyski, August 2005, Volume 7, No. 1, pp. 58–63, 78), Andoza:ISSN.
	+ Califf, David J.*. Battle of Actium*. Chelsea House Publishers, 2004. ISBN 0791074404. OCLC 52312409.
	+ Green, Peter*. Alexander to Actium: The Historical Evolution of the Hellenistic Age*. University of California Press, 1990. ISBN 0520056116. OCLC 13332042.
	+ Gurval, Robert Alan*. Actium and Augustus: The Politics and Emotions of Civil War*. University of Michigan Press, 1995. ISBN 0472105906. OCLC 32093780.
	+ Sheppard, Si*. Actium 31 BC: Downfall of Antony and Cleopatra*. Osprey Publishing, 2009. ISBN 978-1-84603-405-3.  Wayback Machine saytida arxivlandi (2019-12-23). 978-1-84603-405-3