**Buxoro otalig'i** (**Buyuk otaliq, Buxoro otalig’i**) (oʻzbekcha: ) Buxoro xonligida ashtarxoniylar sulolasi hukmronligi boshlanishi bilan (1601-1753 yillarda) tashkil etilgan va vakolatlari kengaytirilgan hozirgi kundagi monarxiya davlatlaridagi vazir yoki biron bir oliy mansab unvoniga mos keladigan unvondir .

Otaliq – so’zi xonning amakisi yoki tarbiyachisi deb tarjima qilingan, oʻzbek tilida so’zning lug’aviy ma’nosi "ota oʻrnini bosuvchi" degan maʼnoni bildiradi va Buxoro xonligi ananasigan ko'ra, hukumatdagi hurmatli kishilarga berilgan. Ozarbayjonda ham xuddi shunday turdagi mansab mavjud bo’lib, faqat u Otabek deb atalgan edi.

Tarixi
======

Oltin Oʻrda xonligida (1224-1483) taxt vorisi qoshidagi oliy mansabdor shaxs sifatida, otaliq unvoni ayniqsa hurmatli va hurmatga eng loyiq bo’lgan shaxslarga berilgan. Keyinchalik kelajakda Oltin O’rdada "otaliq" yosh sultonlarning qoʻriqchisi va tarbiyachisi boʻlgan.

Buxoro xonligidagi unvon
========================

Oʻzbek xonligida (1428-1468) "otaliq" unvoni mavjud bo’lgan. Abulxayirxonning nabirasi Shayboniyxon Movarounnahrni bosib olgandan keyin Shayboniylar davlatida otaliq unvoni joriy qilingan.

### Shayboniylar davrida otaliq mansabi

Buxoro xonligida Shayboniylar hukmronligi davrida (1500-1601) otaliq mansabi devonbegi va naqibdan keyingi uchinchi davlat mansabi edi. Xonning viloyatlardagi siyosati ta’siri bu lavozimga tayinlangan odamlarning salohiyatiga bog'liq edi. Xon viloyatlarga shahzodalarni – viloyatlarga hokim etib tayinlab, ularga oʻziga sodiq amaldorlar orasidan ustoz – otaliqlarni biriktirib berishib, shahzodalar voyaga yetguncha davlat ishlarini otaliqlarga topshirgan. Agar 16-asrda otaliqning vazifasi faqat joylarda, viloyatlarda boshqaruvni olib borishdan iborat boʻlsa, Ashtarxoniylar davrida uning roli yanada kuchaydi.

Ashtarxoniylar davrida mansabi
==============================

Ashtarxoniylar davridagi Buxoro otaliqlari (1601-1753) siyosiy boshqaruv doirasida vakolatlarining ko’pligi bo’yicha xondan keyingi ikkinchi oʻrinni egallagan. Hattoki ayrim zaif xonlar davrida, aslida, hokimiyat otaliqlar qo'lida to'plangan edi.

17-asrga tegishli arxiv hujjatlarida Buxoroda otaliq mansabi egalari birinchi vazir darajasiga chiqish uchun harakat qilgan va siyosiy boshqaruv doirasida birinchi oʻrinni egallagan. Otaliq tayinlanganda mansab egasiga faxriy zarchopon va ot bilan birga yer-mulk berilgan.

18-asrda tuzilgan martabalar ro’yxatiga koʻra, buxorolik otaliq amirlikning sugʻorish ishlariga ham boshchilik qilgan: "U zodagonlarning Buxoro daryosi (yaʼni Zarafshon)ning Samarqanddan Qoraqumgacha sohillarigacha boʻlgan hududga rahbarlik qilgan"..

Abdulazizxon (1645-1680) davrida poytaxt – Buxoroda bu lavozimga Yalangtush Bahodir tayinlanadi.

Subxonqulixon (1680-1702) davrida ataliq eng muhim harbiy ishlarga rahbarlik qilgan, keyinchalik u "amirlar amiri" – "amir ul-umar"ga aylangan.

Abulfeyzxon (1711-1747) davrida Muhammad Hakim-biy katta hokimiyatga ega edi. U xonning barcha oʻgʻillari otaliqlari orasida boshliq sifatida eʼtirof etilgan.

Eron hukmdori Nodirshohning Oʻrta Osiyoga yurishi chogʻida Muhammad Hakimbiyga shohning maxsus ishonch yorlig’i berilgan, bu hujjat unga Buxoro xonligida katta vakolatlarni bergan, shundan soʻng u "amiri kabir" – "buyuk amir" deb atala boshlagan. Shu tariqa Eron hukmdoriga bo’ysunuvchi Buxoroda ikki tomonlama hokimiyat hukmronligi oʻrnatilgan.

Balx viloyatidagi otaliq mansabi
================================

Ashtarxoniylar davrida davlatning Buxoro shahridan keyin ikkinchi o’rinda turuvchi muhim shahri - Balx shahri edi. Odatda Buxoro xonining Balx viloyatidagi hokimi xon unvonini olgan va xonning vorisi edi. Ko'pincha merosxo'rlar juda yosh bo’lgan va bu holda davlatning eng yuqori martabasi hisoblangan, otaliq darajasi berilgan oliy shaxsni shahzodaning regenti sifatida tayinlangan.

18-asr boshlarida **Balx otaliqlari** kabi boshqa viloyatlardagi otaliqlar barcha hokimiyatni oʻz qoʻliga olib, notinch feodallarga aylandilar. Buxoro xoni ular bilan jiddiy hisob-kitob qilishga, turli murosa va urushlar olib borishga majbur boʻldi. Muhammad Yusuf Munshiy o’zining "Tarixi Muqimxoniy" kitobida bunday misollarni ko’p keltirgan. 18-asr boshlarida Balx viloyatining otalig’i vakolatlariga Hirot viloyati chegaralaridan Badaxshongacha boʻlgan hududlari emas, balki Amudaryoning oʻng sohilidagi tumanlar ham kirgan.

Ashtarxoniylar sulolasining xonlari Balx viloyatiga eng yirik maʼmuriy, harbiy va savdo markaz sifatida alohida eʼtibor qaratganlar. Ayniqsa Balx tumani sharqda Buxoro xonligi tarkibiga kirsada, ammo yarim mustaqil Badaxshon bilan chegaradosh, janubda esa Buyuk Moʻgʻullar davlatiga tutashgan.

Buxoro amirligidagi mansab
==========================

1740-yildan boshlab Buxoro xonligidagi amaldagi hokimiyat, oʻzbek urugʻidan Mangʻit boʻlgan soʻnggi otaliqlar, Muhammad Hakim-bey (1740-1743), Muhammad Rahim (1745-1753) va Donyal-bey (1758-1785) lar tomonidan boshqarilgan. Buxoro xonlari butunlay ularga qaram boʻlib qoladi.

1785-yilda otaliq Doniyolbiy va qoʻgʻirchoq Ashtarxoniylar sulolasi vakili bo’lgan xon Abulgʻoziy vafotidan soʻng uning toʻngʻich oʻgʻli Shohmurod (1785-1800) amir unvoni bilan mamlakatni boshqara boshlaydi. Oldinlari vakolatli hukmdor ahamiyatiga ega boʻlgan va xonlikdan keyingi unvon hisoblangan otaliq martabasi 19-asrda yoʻqolib, oʻrnini qushbegi mansabiga boʻshatib berdi. 1887-yilda Ostonaqulbek eng oliy unvon – otaliqni oldi. Oxirgi Buxoro amirlari davrida amirlikda Ostonaqulbekdan boshqa hech kimning otalik martabasi boʻlmagan.

Buxoro otaliqlari
=================

| № | Atalik | Hayot yillari | Ishlagan yillar |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | Yalangtush Bahodir | 1578-1656-yillar | 1626-1656-yillar |
| 2 | Mahmud-biy |  ? —? |  ? —? |
| 3 | Ibrohim-biy |  ? —? |  ? —? |
| 4 | Muhammad Rahim |  ? —? |  ? —? |
| 5 | Xoja Quli-biy |  ? —? |  ? —? |
| 6 | Ma'sum-biy |  ? —? |  ? —? |
| 7 | Xudayor-biy |  ? —? | 1712-1716-yillar |
| 8 | Farhod-biy |  ? —? | 1716-1721-yillar |
| 9 | Muhammad Hakim-biy | 1676-1743-yillar | 1721-1743-yillar |
| 10 | Muhammad Rahim | 1713-1758-yillar | 1745-1753-yillar |
| 11 | Xoʻjamar biy |  ? —? | 1756-1758-yillar |
| 12 | Danialbiy | 1720-1785-yillar | 1758-1785-yillar |
| 13 | Shohmurod | 1749-1800-yillar | 1785-yil |
| 14 | Ostonakul-bek-biy |  ?—1906-yil | 1887-1906-yillar |

Manbalar
--------

1. 1 2 3 4  Мухаммед Юсуф Мунши. Муким-ханская история. Ташкент. АН УзССР. 1956.
2. Национальная Энциклопедия Узбекистана, буква "O" стр.270 на узбекском языке.
3. 1 2  Тревер К.В. Якубовский А.Ю. Воронец М.Э.: История народов Узбекистана, том 2. Стр. 78
4. ↑  Тревер К. В. Якубовский А. Ю. Воронец М. Э.: История народов Узбекистана, том 2. Стр. 78
5. ↑  Значение слова Аталык в историческом словаре
6. ↑  Материалы по истории войн Золотой Орды с империей Тимура. Казань. Институт истории АН РТ. 2007
7. ↑  Государственное управление при Шейбанидах в Бухарском ханстве в XVI в.
8. ↑  Государственное управления при Шейбанидах
9. 1 2 3 4  Глава 9. ГОСУДАРСТВО И ПРАВО ШЕЙБАНИДОВ. ГОСУДАРСТВЕННОЕ УСТРОЙСТВО И ПРАВО УЗБЕКСКИХ ХАНСТВ. // История государства и права / Под ред. Н.П. Азизов, Ф. Мухитдинова, М. Хамидова и др.. — Ташкент: Издательство Академии МВД Республики Узбекскистан, 2016. — С. 175. — 335 с.. 23-noyabr 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 14-sentabr 2018-yil.
10. ↑  Бухарский трактат о чинах и званиях. XVIII век.
11. ↑  Бухарский трактат о чинах и званиях. XVIII век.
12. ↑  Мухаммед Вефа-йи Керминеги. «Тухфат-ал-хони» (Тарих Рахим — хани) ркп. ИВ АН РУ, № 16. — С. 39б—40а.
13. ↑  А. Г. Недвецкий. Правители Бухары.

Havolalar
---------

* Национальная энциклопедия Узбекистана (узб.). — Ташкент, 2000—2005.
* Бухарский трактат о чинах и званиях. XVIII век.
* Тревер К. В. Якубовский А. Ю. Воронец М. Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947. — 517 с.