**Iberiya betaraflik pakti**, shuningdek**, doʻstlik va hujum qilmaslik toʻgʻrisidagi ispani-portugal shartnomasi** (portugalcha: *Tratado de Amizade e Não Agressão Luso-Espanhol*; ispancha: *Pacto Ibérico*) — Portugaliya va Ispaniya oʻrtasida 1939-yil 17-martda Lissabonda imzolangan pakt. Paktga qoʻshimcha protokol Fransiya qulaganidan keyin 1940-yil 29-iyulda imzolandi. U 1978-yilga qadar, yaʼni 1977-yilda Ispaniya va Portugaliya oʻrtasidagi doʻstlik va hamkorlik shartnomasi kuchga kirgunga qadar amal qildi.

Avvalgi voqealar
----------------

Ispaniyadagi fuqarolar urushi paytida Salazar Frankoning fashistik kuchlarini qoʻllab-quvvatladi, ammo Italiya-Germaniya koalitsiyasidan oʻzini alohida tutdi. Fuqarolar urushidagi tarozi asta-sekin Franko foydasiga tosh bosdi. Salazar sotsializm va kommunizmga faol qarshi chiqqani uchun ham Franko rejimini qoʻllab-quvvatladi. Bundan tashqari, koʻplab ispan siyosatchilaridan farqli oʻlaroq, Franko mustaqil Portugaliyaga qarshi chiqmadi. 1938-yil 28-aprelda Salazar Milliy Assambleyada Frankoist Ispaniyaning diplomatik tan olinishini, shuningdek, Franko rejimining qonuniyligini eʼlon qildi. 1938-yil 20-sentabrda Salazar Portugaliyasida Frankoist Ispaniyaning elchixonasi ochildi, Pedro Teotonio Pereyra elchi etib tayinlandi.

Tarixi
------

Uzoq davom etgan muzokaralardan soʻng 1939-yil 17-martda Lissabonda shartnoma imzolandi. 1939-yil 14-aprelda Italiyaning Lissabondagi elchisi Portugaliyani Germaniya, Italiya va Ispaniyaning Antikomintern paktiga qoʻshilishni taklif qildi, ammo bu taklif rad etildi.

Hujjatga muvofiq, Ispaniya va Portugaliya bir-birining chegaralarini tan oldi, doʻstona munosabatlar oʻrnatdi va bir-biriga yordam berishga, tashqi siyosatni muvofiqlashtirishga vaʼda berdi. Shartnoma Portugaliya va Ispaniya oʻrtasidagi munosabatlarda burilish nuqtasi boʻldi.

Buyuk Britaniya ham ushbu pakt boʻyicha muzokaralarni faol qoʻllab-quvvatladi va shu yoʻl orqali Germaniya va Italiya bilan hujum qilmaslik toʻgʻrisida shartnoma imzolanishiga umid qildi. 1940-yil 29-iyulda Fransiya taslim boʻlganidan keyin Lissabonda Portugaliya va Ispaniya oʻrtasidagi doʻstlik va hujum qilmaslik toʻgʻrisidagi shartnomaga qoʻshimcha protokol imzolandi, bu esa yarimorolning betarafligini tasdiqladi.

Oqibatlari
----------

Frankoning Gitlerga xayrixohligini hisobga olgan holda, bu shartnoma Ispaniya va Portugaliyaning Ikkinchi jahon urushida toʻliq betarafligini taʼminlagan boʻlishi mumkin.

Salazar va Franko tuzumlari qulagandan soʻng, ikki davlat 1977-yilda yangi doʻstlik va hamkorlik shartnomasini imzoladilar.

Manbalar
--------

1. 1 2  „Pacto Ibérico - prodigy MSN Encarta" (10-noyabr 2007-yil). 10-noyabr 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 21-yanvar 2017-yil.
2. ↑  „Geopolítica crítica: el Pacto Ibérico de 1939".  www.ub.edu. Qaraldi: 21-yanvar 2017-yil.

Adabiyotlar
-----------

* + ARQUIVO HISTÓRICO DIPLOMÁTICO DO MINISTÉRIO DOS NEGÓCIOS ESTRANGEIROS. Pso. 2, Arm. 48, Maço 269. Relaçoes políticas com a Espanha. 1938—1953. Lisboa.
	+ MORADIELLOS, Enrique. España y la Segunda Guerra Mundial en Memoria de la Segunda Guerra Mundial. Madrid. El País. 1995. pp. 52-83.
	+ RODRÍGUEZ, R. Geopolítica crítica: el Pacto Ibérico de 1939. Geo Crítica / Scripta Nova. Revista electrónica de geografía y ciencias sociales. Barcelona: Universidad de Barcelona, 1 de octubre de 2005, vol. IX, núm. 198. <> ISSN 1138-9788.

Havolalar
---------

* RODRÍGUEZ, R. Geopolitika tanqidi: el Pacto Iberico de 1939.
* Pacto Iberico — ajoyib MSN Encarta
* Carlton J.H, Hayes*. Wartime mission in Spain, 1942-1945*, 1 Ed, NY: Macmillan Company 1st Edition, 1945. ISBN 9781121497245. .
* Hoare, Samuel*. Ambassador on Special Mission*. Londres: Collins, 1946 — 124 e 125 bet.
* *Salazar y el salazarismo vistos desde el exterior: sistema político, atraso económico y realidad social*. .
* Kay, Hugh*. Salazar and Modern Portugal*. NY: Hawthorn Books, 1970.
* Pereira, Pedro Teotónio*. "Correspondência de Pedro Teotónio Pereira Oliveira Salazar"*. Presidência do Conselho de Ministros. Comissão do Livro Negro sobre o Regime Fascista, 1987.
* Pereira, Pedro Teotónio*. "Memórias"*. Verbo - 2 Volumes, 1973.
* *The Franco–Salazar Meetings:Foreign policy and Iberian relations during the Dictatorships (1942-1963)*. .
* Tusell, Javier*. Franco, España y la II Guerra Mundial: Entre el Eje y la Neutralidad*. Ediciones Temas de Hoy, 1995. ISBN 9788478805013.
* Rodriges Garoz, Rakel. "Geopolitica Crítica: El Pacto Ibérico de 1939 "in *Scripta Nova: Revista Electrónica de Geogrfia y Ciencias Sociales*, Universidade de Barselona, ISSN 1138-9788, jild. IX, raqam. 198, 2005-yil 1-yil.