**Admiralty huquqi** yoki **dengiz huquqi** - bu dengiz masalalari va xususiy dengiz nizolarini tartibga soluvchi qonunlar to`plami hisoblanadi. Admiralty huquqi dengiz faoliyati to`g`risidagi ichki qonunlardan va okean kemalarini ishlatuvchi yoki undan foydalanadigan xususiy shaxslar o`rtasidagi munosabatlarni tartibga soluvchi xalqaro xususiy huquqdan iborat qonunlar jamlanmasidir. Har bir huquqiy davlat yoki tashkilot dengiz masalalarini tartibga soluvchi o`z qonunchiligiga ega bo`lsa-da lekin xalqaro jamiyat va bir xillikka bo`lgan ehtiyoj 1900-yildan beri xalqaro dengiz huquqining sezilarli rivojlanishiga, jumladan, ko`p tomonlama shartnomalar tuzishga olib keldi. 

Admiralty huquqini yoki dengiz huquqi shuki navigatsiya huquqlari, mineral huquqlar, qirg`oq suvlari ustidan yurisdiktsiya va davlatlar o`rtasidagi dengiz munosabatlari bilan shug`ullanadigan xalqaro ommaviy huquq to`plami. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Dengiz huquqi bo`yicha konventsiyasi yer yuzidagi 167 mamlakat  hamda Evropa Ittifoqi qabul qilingan va nizolar kelib chiqadigan bo`lsa Gamburgdagi ITLOS tribunalida hal qilinadi.

Tarixi
------

Dengiz transporti savdoning eng qadimgi turlaridan biri hisoblanadi. Dengiz savdosi bilan bog`liq nizolarni hal qilish uchun qoidalari tarixda ishlab chiqilgan. Ushbu qonunlarning dastlabki nusxalari Rod qonunini o`z hisoblanadi ( Nomos Rhodion Nautikos ), mazkur yozuvlardan nusxalar mabjud lekin asosiy yozib mavjud emas. Nusxalari huquqiy matnlarda (Rim va Vizantiya huquqiy kodekslarida) va keyinchalik Dengiz konsulligi yoki Ganza ligasi odatlarida eslatib o`tilgan. Italiya janubida Ordinamenta et consuetudo maris (1063) Trani va Amalfiya qonunlari mavjud.

  

Evropada admirallik huquqining etakchi tashkilotchilaridan biri fransuz qirolichasi Akvitaniya Eleanor hisoblanar edi. Eleanor (ba'zan Gayenlik Eleanor sifatida ham tanilgan) o`zining birinchi eri Fransiya qiroli Lui VII bilan sharqiy O`rta yer dengizida salib yurishi paytida admirallik qonunini bilgan. Eleonor keyin Oleron orolida admirallik qonunini o`rnatdi va u erda "Oleron Rolls" nomi bilan nashr etildi. Bir muncha vaqt o`tgach, u Londonda o`zining o`g`li, Angliya qiroli Richard I ning regenti bo`lganida, Eleanor Angliyaga ham admirallik qonunini kiritdi.

Angliya va Uelsda maxsus Admiralty sudi tashkil etilgan, bu sud barcha dengiz ishlari bo`yicha ishlarniko`rib chiqadi. Corpus Juris Civilis dan olingan fuqarolik huquqi tushunchalariga erta tayanganiga qaramay Yustinianning hukmiga ko`ra, ingliz Admiralty sudi umumiy qonun bo`lib, *sui generis* sudiga qaramay, dastlab boshqa ingliz sudlaridan bir oz uzoqda edi. Taxminan 1750-yildan so`ng, sanoat inqilobi sodir bo`ladi, ingliz dengiz savdosi rivojlanib borar ekan, Admiralty sudi yangi nizolarni hal qilish uchun innovatsion huquqiy g`oyalar va qoidalarning tashkil qiluvchi va hal qiluvchi asosiy tashkilot hisoblana boshlandi. 1873-1875-yillardagi sud hujjatlari Admiralty sudini bekor qildi va u Oliy sudning yangi probate, ajralish va admiralty bo`limiga birlashtirildi. Biroq, PDA tugatilib, uning o`rniga yangi Oila bo`limi tashkil etilgach, admiralty yurisdiktsiyasi dengiz ishlarini ko`rish uchun qirolicha skameykasi bo'lgan Admiralty sudiga o'tdi. 1981-yilgi Oliy sudlar to'g'risidagi qonun qirolicha skameykasining admirallik yurisdiktsiyasini aniqlab berdi, shuning uchun Angliya va Uels yana bir bor alohida Admiralty sudiga ega (garchi endi Qirollik sudlarida emas, balki Rolls binosida joylashgan bo'lsa ham).

Ingliz Admiralty sudlari Amerika inqilobining boshlanishining asosiy sabablaridan edi. Masalan, Mustaqillik Deklaratsiyasidagi "Bizni ko`p hollarda hakamlar hay`ati tomonidan sudlovning afzalliklaridan mahrum qilganimiz uchun" iborasi Buyuk Britaniya parlamentining Amerika koloniyalarida 1765-sonli muhr to`g`risidagi qonunni amalga oshirish uchun Admiralty sudlariga yurisdiktsiya berish amaliyotiga o`ta oshladi.  Marka to`g`risidagi qonun Amerikada muncha ashhur emas edi, shuning uchun mustamlakachilar hay'ati har qanday mustamlakachini uni buzganlikda ayblashi boshlagan edi. Hech qachon hakamlar hay'ati tomonidan sudlanmagan Admiralty sudi shunday yurisdiktsiyaga ega bo`ldi, shuning uchun Marka to`g`risidagi qonunni buzganlikda ayblangan mustamlakachi qirol tomonidan osonroq jazolanishi mumkin edi.

Manbalar
--------

1. ↑  „Agreement relating to the implementation of Part XI of the United Nations Convention on the Law of the Sea".  United Nations Treaty Series. Qaraldi: 2-aprel 2015-yil.
2. ↑  Duties in American Colonies Act 1765 (5 Geo. 3 c. 12), 22 March 1765. D. Pickering, *Statutes at Large*, Vol. XXVI, p. 179ff. (Section LVII relates to jurisdiction in admiralty.)
3. ↑  „Stamp Act" (en). *HISTORY*. Qaraldi: 31-oktabr 2019-yil.
4. ↑  „Trial By Jury" (en). *www.history.org*. Qaraldi: 31-oktabr 2019-yil.

Havolalar
---------

* Jons qonuni resursi
* Admiralty va dengiz huquqi bo'yicha qo'llanma
* LII: Qonun haqida.. . Admiralty
* Dengiz qonuni BMT veb-saytida
* Rojer Uilyams universiteti huquq fakulteti qoshidagi dengiz ishlari instituti
* Dengiz huquqi blogi

1. ↑  Such as the COLREGS, SOLAS, Hague-Visby Rules, ISPS, etc.
2. ↑  The Convention on the Law of the Sea has not been ratified by 29 United Nations member and observer states, most notably the United States. See United States non-ratification of the UNCLOS.