**Yurak-o'pka reanimatsiyasi** (YOʻR), **yurak-o'pka- miya reanimatsiyasi** - bu tananing hayotiy funksiyalarini tiklashga va uni klinik o'lim holatidan chiqarishga qaratilgan shoshilinch chora-tadbirlar majmuidir.

YOʻR - 1 daqiqada koʻkrak qafasining 5-6 sm chuqurligidagi, 100-120 marotaba siqilishini oʻz ichiga oladi. 

Reanimatolog, o'pkaning sun'iy ventilyatsiyasini ham amalga oshirishi mumkin (sun'iy nafas olish); mutaxassis bo'lmagan insonlar uchun esa, koʻkrak qafasining faqat siqishni o'z ichiga olgan soddalashtirilgan usul tavsiya etiladi. Siqish va nafas olish nisbati kattalar uchun 30 dan 2 gacha bo'lishi kerak.

YOʻR odatda o'z-o'zidan yurakni tiklamaydi. Uning asosiy maqsadi to'qimalarning o'limini kechiktirish uchun miya va yurakka kislorodli qonning qisman oqimini tiklashdir. Oddiy yurak ritmini tiklash uchun defibrilatsiya kerak.

Iloji boricha tezroq jabrlanuvchiga yurak massajini boshlang. Shu bilan birga, klinik o'limning uchta belgisidan ikkitasining mavjudligi - ong, nafas olish va pulsning yo'qligi - uning boshlanishi uchun yetarli ko'rsatkichdir. YOʻRning asoschisi avstriyalik shifokor Piter Safar hisoblanadi.

YOʻR uchun ko'rsatmalar
-----------------------

* Ongning yetishmovchiligi
* Nafas yetishmovchiligi
* Qon aylanishining yetishmovchiligi (bunday vaziyatda uyqu arteriyalarida pulsni tekshirish samaraliroqdir).

Agar reanimatolog yoki reanimator (reanimatsiyani o'tkazayotgan shaxs) uyqu arteriyasidagi pulsni aniqlamagan bo'lsa (yoki uni qanday aniqlashni bilmasa), unda puls yo'qligini, ya'ni qon aylanishining to'xtashi sodir bo'lgan deb hisoblash kerak. Yevropa reanimatsiya kengashining 2010-yildagi "Yurak-o'pka reanimatsiyasini o'tkazish bo'yicha uslubiy tavsiyalar" ga muvofiq, asosiy reanimatsiya boshlanishi uchun ko'rsatmalar faqat nafas olish va ongning yo'qligi hisoblanadi.

YOʻR uchun qarshi koʻrsatmalar
------------------------------

* Biologik o'limning aniq belgilarining mavjudligi.
* Hayotga mos kelmaydigan jarohatlar
* Davolab bo'lmaydigan kasalliklarning rivojlanishi.
* O'pka plevrasining shikastlanishi.

Reanimatsiya qilish tartibi
---------------------------

AHA tomonidan tavsiya etilgan kattalar o'limining oldini olish bo'yicha yangi chora-tadbirlar to'plami quyidagi elementlarni o'z ichiga oladi:

1. Yurak urishini toʻxtaganini erta aniqlash va tez yordam chaqirish
2. O'z vaqtida YOʻR koʻrsatish
3. O'z vaqtida defibrilatsiya qilish
4. Samarali intensiv terapiya qilish
5. Yurak urishi toʻxtaganidan keyingi kompleks terapiya.

**ANA ning 2011-yildagi YOʻR bo'yicha tavsiyasiga asoslanib, kardiopulmoner reanimatsiyani amalga oshirish tartibi ABCDE dan CABED ga o'zgartirildi.** Faoliyatlarning tartibi, bosqichlari va ketma-ketligi juda muhimdir.

### C- Circulation

**Qon aylanishi-**qon aylanishini va gemodinamikani ta'minlaydi.

Yurak massaji bilan ta'minlanadi.

To'g'ri bajarilgan bilvosita yurak massaji (ko'krak qafasini siqish orqali) miyani kislorodning minimal miqdori bilan ta'minlaydi, sun'iy nafas olish uchun pauza miyani kislorod bilan ta'minlashini yomonlashtiradi, shuning uchun, sternumni kamida 30 marta siqib 1 marta nafas berish kerak yoki tinmasdan 10 soniyadan ko'proq vaqt davomida nafas berish kerak.

### A- Airway

**Havo yo'llari-**havo yo'llarining o'tkazuvchanligi.

* nafas yo'llarining obstruktsiyasi tashxisini qo'yish (umumiy sianoz, ko'krak qafasi va qorinning nafas olishdagi harakatlarining va nafas tovushining kamayishi yoki yo'qligi, ko'krak qafasining paradoksal harakatlari, yordamchi nafas olish mushaklarining ishtiroki, shovqinli nafas olish, shovqinli tovushlar, hurrillagan tovushlar va boshqalar). **Uch martalik Safar texnikasini bajaring:**
* 1-boshni orqaga egib,
* 2- pastki jagʼni oldinga itarib,
* 3-og'izni ochish.
* hayot uchun xavfli kasalliklarni tuzatishni amalga oshirish: havo yo'llarining o'tkazuvchanligini ta'minlash usullari, yuqori nafas yo'llarining tarkibini aspiratsiyasi, kislorodli terapiya (maqsadli SpO2 94-98%, o'pka obstruktiv kasalliklarida 88-92%).

### B- breathing

**Nafas olish.**

Amerika yurak assotsiatsiyasi (2010) o'qitilmagan kuzatuvchiga paramediklar kelguniga qadar faqat ko'krak qafasini siqishini tavsiya qiladi.

Reanimatolog nafas olish sumkasi bilan nafas oldiradi.

### D-Disability

**Nevrologik holat**.

* ong darajasini, qorachiqlarni, meningeal simptomlarni, fokal simptomlarni baholash; qondagi glyukoza darajasini; ong darajasining tushkunligiga olib kelishi mumkin bo'lgan boshqa metabolik kasalliklar yoki dori ta'sirini aniqlash.
* hayotga xavf soladigan buzilishlarni tuzatish.

### E-Exposure

**Tashqi koʻrinish.**

* teri va shilliq pardalarning holatini baholash;
* hayotga xavf soladigan buzilishlarni tuzatish.

Reanimatsiya tadbirlari kompleksi
---------------------------------

Reanimatsiya tadbirlari kompleksining tarkibiy qismlari sanab o'tilgan

### Prekordial urish

 Bilvosita yurak massajini o'tkazish sxemasi.
Jabrlanuvchi qattiq yuzaga yotqiziladi. Ko'rsatkich barmog'i va o'rta barmoq sternumning qilichsimon oʻsimtasi ustiga joylashtirilishi kerak. Keyin, kaftning qirrasini musht bilan siqib, barmoqlar ustidagi sternumga uring, urilgan qo'lning tirsagi jabrlanuvchining tanasi bo'ylab yo'naltirilishi kerak. Agar bundan keyin karotid arteriyada puls bo'lmasa, unda bilvosita yurak massajiga o'tish tavsiya etiladi.

Prekordial urishning yagona qoʻllash mimkin boʻlgan holat,bu qon aylanishining to'xtashi bo'lib, u sizning huzuringizda 10 soniyadan kamroq vaqt o'tgan bo'lsa va foydalanishga tayyor elektr defibrilator bo'lmasagina mumkindir. Qo'llash mumkin bo'lmagan holatlar - bolaning yoshi 8 yoshdan kichik, tana vazni 15 kg dan kam.

Hozirgi vaqtda prekordial urish texnikasi yetarli darajada samarali deb hisoblanmaydi, ammo ba'zi mutaxassislar shoshilinch reanimatsiyada foydalanish uchun yetarli klinik samaradorlikni talab qiladilar.

### Ko'krak qafasni siqish

### (bilvosita yurak massaji)

 Bola uchun bilvosita yurak massaji.
Yordam, tekis, qattiq sirtda amalga oshiriladi. Siqish bilan, asosiy urg'u kaftlar asosiga qaratiladi. Tirsak bo'g'imlaridagi qo'llar egilib qolmasligi kerak. Siqish paytida reanimatorning yelkalarining chizig'i sternum bilan bir qatorda va unga parallel bo'lishi kerak. Qo'llarning holati sternumga perpendikulyar. Siqish paytida qo'llar "qulfda" yoki birining ustiga "ko'ndalang" olinishi mumkin. Siqish paytida, qo'llarni kesib o'tgan holda, barmoqlar ko'tarilishi va ko'krak yuzasiga tegmasligi kerak. Siqilish paytida qo'llarning joylashishi sternumda, 2 ko'ndalang barmoq qilichsimon oʻsimtasi oxiridan yuqorida boʻladi. Siqishni faqat o'pkaning sun'iy ventilyatsiyasi va karotid arteriyadagi pulsni aniqlash uchun zarur bo'lgan vaqtga to'xtatish mumkin. Siqish kamida 5 sm chuqurlikda qo'llanilishi kerak (kattalar uchun: 2011-yil AHA CPR ko'rsatmalari).

Birinchi siqilish ko'krak qafasining elastikligi va qarshiligini aniqlash uchun sinov bo'lishi kerak. Keyingi siqilishlar bir xil kuch bilan amalga oshiriladi. Siqish daqiqada kamida 100 chastotada, iloji boricha ritmik tarzda amalga oshirilishi kerak. Siqishlar sternumni orqa miya bilan bog'laydigan chiziq bo'ylab anteroposterior yo'nalishda amalga oshiriladi.

Siqish paytida qo'llaringizni sternumdan olmang. Siqish mayatnikga o'xshash, silliq, tanangizning yuqori yarmining og'irligidan foydalangan holda amalga oshiriladi. Qattiq va tez-tez suring (ANA CPR Guidelines 2011). Kaftlar asosini sternumga nisbatan qo'ymang. Siqish va majburiy nafas olish o'rtasidagi nisbatni buzishga yo'l qo'yilmasligi kerak.

- Kardiopulmoner reanimatsiyani bajaradigan odamlar sonidan qat'iy nazar, nafas / siqish nisbati 2:30 bo'lishi kerak.

Tibbiy bilimga ega bo'lmaganlar uchun, siqish nuqtasini topishda qo'llarni ko'krak qafasining markaziga, ko'krak uchlari orasiga qo'yish mumkin.

Yangi tug'ilgan chaqaloqlar uchun bilvosita yurak massaji bir barmoq bilan amalga oshiriladi. Chaqaloqlar - ikkita barmoq, kattaroq bolalar - bitta kaft bilanamalga oshiriladi. Bosish chuqurligi ko'krak qafasi balandligining 1/3 qismini tashkil qiladi.

**Samaradorlik belgilari:**

* karotid arteriyasida **pulsning ko'rinishi**
* terining pushti ranglanishi
* ko'z qorachig'ining yorug'likka refleksi paydo boʻlishi

**Nafas olish va yurak faoliyatini tiklashda behush holatda bo'lgan jabrlanuvchini** o'zining botgan tili yoki qusishi bilan bo'g'ilib qolishini istisno qilish uchun **uni yon tomonga yotqizish kerak**. Tilning orqaga tortilishi ko'pincha nafas olish, horlamaga o'xshash va keskin qiyin nafas olish bilan namoyon bo'ladi.

### Oʻpkaning sunʼiy ventilyatsiyasi

Ikkita yoʻl bor: "ogʻizdan ogʻizga "va ekstremal holatlarda „ogʻizdan burunga". Ogʻizdan ogʻizga usuli bilan jabrlanuvchining ogʻzini va burnini barcha tarkibdan ozod qilish kerak. Keyin jabrlanuvchining boshi orqaga tashlanadi, shunda iyak va boʻyin oʻrtasida oʻtmas burchak hosil boʻladi. Keyin ular chuqur nafas oladilar, jabrlanuvchining burnini chimchilab, lablarini jabrlanuvchining lablariga mahkam oʻrab, ogʻziga nafas chiqaradilar. Shundan soʻng, barmoqlaringizni burundan olib tashlashingiz kerak. Nafas olish orasidagi interval 4-5 soniya boʻlishi kerak.

Koʻkrakni siqish bilan nafas olish nisbati 2 : 30 (ERC Guidelines 2007-2008). Qutqaruvchini ham, qutqarilganni ham himoya qilish uchun *toʻsiqlar* deb ataladigan narsalarni qoʻllash tavsiya etiladi: roʻmolchadan tortib, odatda birinchi tibbiy yordam toʻplamida boʻlgan maxsus plyonkalar va niqoblargacha.

Oshqozonning shishishini oldini olish muhim, bu boʻyinning haddan tashqari egilishi bilan mumkin. Mexanik shamollatishning samaradorligi mezoni koʻkrak qafasining ekskursiyasidir (koʻkrakni koʻtarish va tushirish).

### To'g'ridan-to'g'ri yurak massaji

Odatda operatsiya stolida amalga oshiriladi, agar operatsiya davomida bemorning yuragi to'xtab qolganligi aniqlansa.

Xulosa shuki: shifokor jabrlanuvchining ko'kragini tezda ochadi va yuragini bir yoki ikki qo'li bilan ritmik tarzda siqib chiqara boshlaydi va shu bilan qonni tomirlar orqali o'tishga majbur qiladi. Qoida tariqasida, usul ko'krak qafasining siqilishidan ko'ra samaraliroq.

### Defibrilatsiya

 CPR treningi.
Bu usul yuqori samaradorligi tufayli keng qo'llaniladi. U qisqa vaqt ichida yuqori kuchlanish oqimini (taxminan 4000-7000 volt) ta'minlaydigan defibrilator deb ataladigan maxsus qurilmadan foydalanishga asoslangan.

Defibrilatsiya uchun ko'rsatma, bu q**orincha fibrilatsiyasi boʻlib, qon aylanishining to'xtatishidir**. Shuningdek, bu usul supraventrikulyar va qorincha taxiaritmiyalarini to'xtatish uchun ishlatiladi. Asistoliyada esa bu usul (ya'ni yurak tutilishi bilan) samarasizdir.

Defibrilyatorning ishlash printsipi ma'lum bir kuchlanishgacha boʻlib, oldindan zaryadlangan kondansatkichni zaryadsizlantirish natijasida energiya hosil qilishdir. Elektr impulslarining kuchi zaryadsizlanish paytida olingan energiya birliklari yordamida aniqlanadi. Bu energiya joul (J) - vatt-sekundlarda o'lchanadi.

Defibrilatsiya yurak faoliyatini to'xtatishga olib keladi, shundan so'ng yurakning normal faoliyatini tiklashi mumkin.

#### Avtomatik defibrilatorlar

So'nggi 10 yil ichida **avtomatik (tashqi) defibrilatorlardan (AED, AED)** foydalanish tobora keng tarqaldi. Ushbu qurilmalar nafaqat defibrilatsiyaga bo'lgan ehtiyojni va oqim kuchini aniqlashga imkon beradi, balki odatda kardiopulmoner reanimatsiyaning butun tsikli uchun ovozli ko'rsatmalar beradi. Ushbu defibrilatorlar eng ko'p gavjum va tashrif buyuradigan joylarda o'rnatiladi, chunki qon aylanishining samarasizligi boshlanganidan keyin 7 daqiqadan so'ng defibrilatsiyaning samaradorligi keskin pasayadi (miyaning 4 daqiqadan so'ng qaytarilmas o'zgarishlari sodir bo'lishini eslatib o'tmaslik kerak) *AEDni qo'llashning standart tartibi.* quyidagicha: hushidan ketgan odam va tez yordam chaqirgandan so'ng, ko'krak terisiga bir martalik elektrodlar qo'llaniladi (puls urishi va koʻz qorachiqlarini tekshirishga vaqt sarflashingiz shart emas). O'rtacha chorak daqiqadan so'ng, qurilma (agar zaryadsizlanish belgisi mavjud bo'lsa) tugmani bosishni va defibrilatsiyani o'tkazishni yoki (agar ko'rsatma bo'lmasa) ko'krak qafasini siqish / sun'iy nafas olishni boshlashni taklif qiladi va qurilmani yoqadi. Ritm tahlili zarbadan keyin yoki YOʻR uchun ajratilgan standart vaqtdan keyin takrorlanadi. Bu tsikl tibbiy guruh kelguniga qadar davom etadi. Yurak qayta tiklanganda, defibrilator monitoring rejimida ishlashni davom ettiradi.

Jamiyat va madaniyat
--------------------

### Yurak xuruji paytida yo'tal

1999-yildan boshlab internetda "YOLG’IZ BO’LGANDA, QANDAY QILIB YURAK XURUJINI O’TKAZISH MUMKIN" nomli matn aylanib yuribdi. Matnda berilgan asosiy maslahat bu : yurak xuruji belgilari boʻlganda, kuchli yo'talish kerak, bu hayotni saqlab qolishi mumkin deyilgan. Lekin, matnning asl nusxasida keltirilgan Rochester umumiy kasalxonasi u bilan hech qanday aloqasi borligini rad etdi. Amerika yurak tashkiloti yo'talni yurak xurujini samarali o'z-o'zini boshqarish uchun ishlatish mumkin emasligi va shuning uchun kardiopulmoner reanimatsiyaga taalluqli emasligi haqida maxsus tushuntirish berdi.

Manbalar
--------

1. ↑  Федеральный закон от 21.11.2011 № 323-ФЗ (ред. от 31.07.2020) "Об основах охраны здоровья граждан в Российской Федерации". Статья 66, пункт 7.
2. ↑  Письмо Минздрава России от 09.12.2020 № 17-8/3161210-83686 «О показаниях для проведения прекардиального удара»
3. ↑  Прекардиальный удар — удар спасения, или кто и почему настаивает на обратном
4. ↑  „Rochester General Health System - Rochester NY". 20-noyabr 2005-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6-aprel 2013-yil.
5. ↑  „Cough CPR". Qaraldi: 7-aprel 2013-yil.

Adabiyotlar
-----------

* Под ред. Б. Р. Гельфанда, А. И. Салтанова*. Интенсивная терапия: Национальное руководство*. ГЭОТАР-Медиа, 2009. ISBN 978-5-9704-0937-4.

* Сумин С. А.*. Неотложные состояния*. Медицинское информационное агентство, 2006 — 652-675 bet. ISBN 5-89481-337-8.
* Рожинский М. М, Катовский Г. Б. Оказание доврачебной помощи, Медицина, Москва, 1981.

Havolalar
---------

* Reanimatsiyani o'tkazish: asosiy qoidalar va ko'rsatmalar
* 2010 Архивная копия Yevropa CPR ko'rsatmalari Wayback Machine saytida arxivlandi (2010-12-23).
* 2005-yilda Yevropa reanimatsiya kengashi tomonidan nashr etilgan reanimatsiya bo'yicha yo'riqnomaning tarjimasi. Wayback Machine saytida arxivlandi (2011-09-23). Архивная копия.
* Kardiopulmoner reanimatsiya qanday amalga oshiriladi?
* 2010-yil Amerika yurak assotsiatsiyasining (AHA) CPR va shoshilinch yurak-qon tomir yordami bo'yicha ko'rsatmalarini ko'rib chiqish. Wayback Machine saytida arxivlandi (2022-04-28). (rasmiy rus tiliga tarjimasi) Wayback Machine saytida arxivlandi (2022-04-28).