**Abū Jaʼfar Horūn ibn Muḥammad** (arabcha: ; 812-yil 17-aprel — 847-yil 10-avgust), koʻproq hukmdorlik nomi **Vosiq billoh** (الواثق بالله, soʻzma-soʻz 'Allohga ishongan kishi') bilan mashhur, 842-yildan 847-yilgacha (Islomiy taqvim boʻyicha hijriy 227—232-yillar) Abbosiylar xalifasi.

Manbalarda Vosiq bilimdon, aql-zakovatga qiziquvchan, shu bilan birga shoir va ichkilikboz, shoir va musiqachilar hamda olimlar davrasidan bahramand bo‘luvchi shaxs sifatida ta’riflangan. Uning qisqa hukmronligi otasi Muʼtasim siyosatining uzviy davomi boʻlgan. Chunki hokimiyat Muʼtasim tayinlagan amaldorlar qoʻlida boʻlishda davom etgan. Hukmronlikning asosiy voqealari qoʻzgʻolonlarni bostirish boʻlgan. Jumladan, 842-yil Suriyada, 845-yil Hijozda va 846-yilda Yamamada badaviylar qoʻzgʻolonlari boʻlib oʻtgan. Armanistonni tinchlantirish uchun bir necha harakat qilgan. Eng muhimi 846-yilda Ahmad ibn Nasr al-Xuzoiy boshchiligida Bagʻdodda boʻlib oʻtgan muvafaqqiyatsiz qoʻzgʻolon boʻlgan. Vosiqning moʻtaziliylik taʼlimotini qoʻllab-quvvatlashda davom etgan va muxoliflarini yoʻq qilish uchun *mihnani* qayta faollashtirgan. Tashqi siyosatda Vizantiya imperiyasi bilan koʻp yillik ziddiyatlar davom etgan. Abbosiylar hatto Mauropotamosda muhim gʻalabaga erishgan, ammo 845-yilda asirlar almashinuvidan soʻng urush bir necha yilga toʻxtagan.

Vosiqning xarakteri boshqa abbosiy xalifalari bilan taqqoslaganda nisbatan noaniq. Aftidan, xalifa saroydagi dabdabali hayot bilan band bo‘lgan o‘troq hukmdor, qobiliyatli shoir, shoir va musiqachilar homiysi bo‘lgan, shuningdek, ilmiy ishlarga ham qiziqish bildirgan. Vosiqning kutilmagan oʻlimi tufayli merosxoʻr tayinlashga ulgurmagan. Vosiqning o‘g‘li Muhtadiy yoshligi tufayli, o‘gay ukasi Mutavakkil yetakchi amaldorlar guruhi tomonidan keyingi xalifa etib saylangan.

Yoshlik davri
-------------

Vosiq 812-yilning 17-aprelida (turli manbalarda 811—813-yillar, biroz oldinroq yoki keyinroq sanalar berilgan) Makka yo‘lida tug‘ilgan. Otasi abbosiy shahzodasi, keyinroq xalifa boʻlgan Muʼtasim (h. 833–842), onasi esa Vizantiyalik yunon qul (*ummu al-valad*) Qaratis edi. Bobosi xalifa Horun ar-Rashid (h. 786–809) sharafiga Horun ismi berilgan va Abu Jaʼfar teknonimi boʻlgan.

Vosiqning yoshligi mavhum, bundan tashqari, uning otasi dastlab vorislik huquqi boʻlmagan kichik shahzoda edi. Muʼtasim mashhur mavqeini mustahkamlab borib, oxir-oqibat turkiy qullardan iborat shaxsiy elita qoʻshinini (*gʻilmon*) boshqargani tufayli xalifalikka erisha olgan. Horun ibn Ziyod Vosiqning birinchi ustozi sifatida tilga olingan. Amakisi xalifa Maʼmundan (h. 813–833) xattotlik, qiroat va adabiyotni oʻrgangan. Ikkilamchi manbalarda bilimdonligi va odob-axloqi uchun unga „Kichik Maʼmun" laqabi berilgan.

Muʼtasim xalifa boʻlgach, oʻz oʻgʻli va merosxoʻri Vosiqning boshqaruv tajribasiga ega boʻlishi uchun qaygʻurgan. Shunday qilib, Vosiq 835-yilda, Muʼtasim Samarrada yangi poytaxt qurish uchun shimolga koʻchib oʻtgach, poytaxt Bagʻdod uchun masʼul boʻlib qolgan. So‘ngra Tabariy maʼlumotida general Afshinni 838-yilda (hozirgi Eronda) Bobak Xurramdin qo‘zg‘oloni bostirilgandagi g‘alaba bilan qaytish chog‘ida tantanali kutib olish uchun yuborilgani, oʻsha yili Amoriy yurishi paytida otasiga oʻrinbosar sifatida poytaxtda qolgani haqida qayd etilgan.

Keyin 841-yilda Vosiq sharmanda boʻlib, qamoqqa olingan Afshinga bir piyola meva keltirgani haqida eslatib oʻtilgan. Meva zaharlangan boʻlishidan qo‘rqqan Afshin uni qabul qilishdan bosh tortgan va xalifaga xabar yetkazish uchun boshqa birovni so‘ragan. Samarrada Vosiqning qarorgohi otasining saroyiga yaqin joylashgan va u hukumat ishlarida faol boʻlgan. Tarixchi Jon Tyorner taʼkidlaganidek, bu maʼlumotlar Vosiqni „otasining ishonchli agenti rolida" koʻrsatadi. Bu esa Vosiqqa hokimiyat jilovini oʻz qoʻliga olish uchun qulay boʻlgan. Boshqa tomondan, Vosiqqa hech qachon harbiy qoʻmondonlik vazifasi berilmagan va hatto Abbosiylarning harbiy amaliyotidan chetda qolib, Amoriy yurishida ham qatnashmagan.

Hukmronligi
-----------

Tabariyning yozishicha, Vosiq o‘rta bo‘yli, kelishgan va baquvvat bo‘lgan. U qizgʻish rangli boʻlib, olijanob naslga aloqador edi. Chap koʻzi oq dogʻ tufayli falaj boʻlib qolgan va bu holat uning nigohini qatʼiy koʻrinishga keltirgan. 842-yil 5-yanvarda Muʼtasim vafot etgach, Vosiq qarshiliksiz xalifalik taxtiga oʻtirgan. Toʻliq xazinaga merosxoʻr boʻlgan yangi xalifa, ayniqsa, Bagʻdod hamda muqaddas Makka va Madina shaharlaridagi oddiy odamlarga katta-katta xayr-ehsonlar qilgan. Vosiq 842-yilda onasi Qaratisni ukasi Ja’far (bo‘lajak xalifa Mutavakkil) hamrohligida hajga jo‘natgan. Qaratis 842-yil 16-avgustda yoʻlda, Hirada vafot etgan va Kufada dafn qilingan.

### Hukmron elita

Vosiqning hukmronligi qisqa va Muʼtasim hukmronligining davomi boʻlgan. Chunki hukumatni Muʼtasim hokimiyat tepasiga olib kelgan shaxslar: turkiy harbiy qoʻmondonlar Itax, Vosif, Ashinas, vazir Muhammad ibn az-Zayyot hamda boshqa *qozi* (sudya) Ahmad ibn Abu Duvodlar boshqargan. Bu odamlar shaxsan Muʼtasimga sodiq boʻlgan, ammo Vosiq bilan aloqada boʻlmagan. Tyornerning fikricha, bu tor doira amalda „hokimiyat dastaklarini va shu tariqa xalifaning mustaqilligini ham nazorat qilgan".

Xalifa va uning eng qudratli qoʻmondoni oʻrtasidagi ittifoqni mustahkamlashga qaratilgan harakatlar doirasida Vosiq 843-yil iyun/iyul oylarida Ashinasga hukmronlikni topshirib, shu munosabat bilan unga Samarradan boshlab Gʻarbiy viloyatlar ustidan keng koʻlamli hukmronlik imkonini bergan. Bu esa XV asrda yashagan misrlik olim as-Suyutiy tomonidan Magʻrib qirol hokimiyati (*sulton*) xalifa tomonidan alohida subʼektga topshirilgan birinchi holat ekanligi aytilgan. Ashinas 844-yilda vafot etganidan soʻng, Itax bosh qoʻmondon va gʻarbiy viloyatlar ustidan noiblik lavozimini egalladi. Yangi xalifa Samarrada ham koʻplab qurilish ishlari bilan shugʻullangan. Bunda xalifalik qarorgohini shaharga aylantirish uchun bozorlar va shahar ehtiyojlariga mos keladigan yangi port barpo etilishiga ahamiyat berilgan. Bu harakatlar Samarrani nafaqat oʻz aholisi uchun qulayroq qilgan, balki Abbosiylar elitasi va Muʼtasim davrida yangi poytaxtga koʻchib oʻtishga mavjub boʻlgan harbiylar uchun shahardagi mulkka sarmoya kiritishni iqtisodiy jihatdan jozibador ham qilgan edi.

Biroq, 843/44-yillarda xalifa — goʻyoki vazir Ibn az-Zayyatning tashabbusi bilan yoki Tabariyning maʼlumotiga koʻra, Horun ar-Rashid boshchiligida Barmakiylar qulatilishi kabi markaziy hukumatdagi bir qancha kotiblarni hibsga olib, qiynoqqa solgan va turkiy qoʻshinlarga pul toʻlash uchun mablagʻ yigʻish maqsadida ularga katta jarima solgan. Bu chora bir vaqtning oʻzida fuqarolik va harbiy elitalar oʻrtasidagi nizolarni yoʻqotish yoki Itax va Ashinas kabi yetakchi turkiy qoʻmondonlar kuchini kamaytirishga qaratilgan boʻlishi mumkin. Chunki hibsga olingan va pul toʻlashga majbur boʻlgan kotiblarning aksariyati ularning xizmatida boʻlgan.

### Qoʻzgʻolonlarni bostirish

Map of the Middle East, with the territory of the Abbasid Caliphate in green and the main cities and provinces showntax. 850-yilda Abbosiylar xalifaligi va provinsiyalari
Muʼtasim hukmronligining soʻnggi oylarida Falastinda Mubarqa ismli shaxs boshchiligida keng koʻlamli qoʻzgʻolon koʻtarilgan edi. Muʼtasim qoʻzgʻolonchilarga qarshi kurash uchun general Raja ibn Ayyub al-Hidariyni yuborgan. Vosiq hokimiyat tepasiga kelgach, Hidariyni Damashq atrofidagi Qaysiy qabilalari qoʻzgʻoloniga boshchilik qilgan Ibn Bayhasga qarshi yubordi. Bu qoʻzgʻolonning Mubarqa qoʻzgʻoloni bilan aloqadorligi boʻyicha maʼlumot mavjud emas. Hidariy qabilalar o‘rtasidagi kelishmovchilikdan foydalanib, tezda Ibn Bayhasni mag‘lub etgan, so‘ng janubga yurib, Ramla yaqinida Mubarqa qo‘shinlari bilan to‘qnashgan. Jang hukumat armiyasining hal qiluvchi g‘alabasi bo‘lgan. Mubarqa asir olinib, Samarraga olib kelingan. Samarrada qamoqqa tashlanganidan keyin u haqda hech qaysi manbada eslatilmagan.

Manbalar
--------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  Turner 2013, s. 219. sfn error: no target: CITEREFTurner2013 (help)
2. ↑  Kraemer 1989, ss. 52–53. sfn error: no target: CITEREFKraemer1989 (help)
3. ↑  Zetterstéen, Bosworth & van Donzel 2002, s. 178. sfn error: no target: CITEREFZetterstéenBosworthvan\_Donzel2002 (help)
4. ↑  Kraemer 1989, s. 53. sfn error: no target: CITEREFKraemer1989 (help)
5. ↑  Kennedy 2004, ss. 156–157. sfn error: no target: CITEREFKennedy2004 (help)
6. 1 2 3 4 5 6 7  Kan 2012, s. 548. sfn error: no target: CITEREFKan2012 (help)
7. ↑  Kraemer 1989, s. 52 (esp. note 195). sfn error: no target: CITEREFKraemer1989 (help)
8. 1 2  Kennedy 2006, s. 231. sfn error: no target: CITEREFKennedy2006 (help)
9. ↑  Turner 2013, s. 220. sfn error: no target: CITEREFTurner2013 (help)
10. ↑  Kraemer 1989, s. 4. sfn error: no target: CITEREFKraemer1989 (help)
11. ↑  Kan 2012, ss. 548–549. sfn error: no target: CITEREFKan2012 (help)
12. ↑  Turner 2013, ss. 220–221. sfn error: no target: CITEREFTurner2013 (help)
13. 1 2  Turner 2013, s. 221. sfn error: no target: CITEREFTurner2013 (help)
14. ↑  Gordon 2001, s. 79. sfn error: no target: CITEREFGordon2001 (help)
15. ↑  Kraemer 1989, s. 5. sfn error: no target: CITEREFKraemer1989 (help)
16. ↑  Kennedy 2004, s. 159. sfn error: no target: CITEREFKennedy2004 (help)
17. ↑  Gordon 2001, ss. 18, 79. sfn error: no target: CITEREFGordon2001 (help)
18. ↑  Turner 2013, ss. 221–222. sfn error: no target: CITEREFTurner2013 (help)
19. ↑  Kraemer 1989, ss. xii, 8–16. sfn error: no target: CITEREFKraemer1989 (help)
20. ↑  Turner 2013, s. 222. sfn error: no target: CITEREFTurner2013 (help)
21. ↑  Kraemer 1989, s. xii. sfn error: no target: CITEREFKraemer1989 (help)
22. 1 2 3 4  Eisenstein 1993, s. 279. sfn error: no target: CITEREFEisenstein1993 (help)
23. ↑  Bosworth 1991, ss. 203–206. sfn error: no target: CITEREFBosworth1991 (help)
24. ↑  Bosworth 1991, ss. 204–206. sfn error: no target: CITEREFBosworth1991 (help)