Boʻlmachalar fibrilyatsiyasining fotoplesysmografdagi tasviri
**Boʻlmachalar fibrilatsiyasi**, shuningdek atrial fibrilatsiya -yurak boʻlmachalarining tartibsiz (aritmiya) va juda tez ravishda qisqarishi hisoblanib, yurakda qon ivib laxtalar hosil bo'lishiga olib kelishi mumkin bo'lgan patalogik jarayondir. Boʻlmachalar fibrilyatsiyasi insult, yurak etishmovchiligi va boshqa yurak bilan bog'liq bo'lgan og'ir asoratlar xavfini oshiradi.

Boʻlmachalar fibrilatsiya paytida yurakning yuqori kameralari (atrium-lotincha boʻlmacha) xaotik va tartibsiz uradi - yurakning pastki kameralari (ventrium-lotincha qorincha) bilan sinxron ravishda ishlamaydi. Ko'p odamlarda boʻlmachalar fibrilyatsiyasi hech qanday alomati yuzaga chiqmasligi mumkin. Shu bilan birga, boʻlmachalar fibrilyatsiyasi taxikardiyaga va nafas siqishi yoki kuchli zaiflikka olib kelishi mumkin.

Boʻlmachalar fibrilatsiya regulyar yoki noregulyar shakilda bo'lishi mumkin. Boʻlmachalar fibrilyatsiyasi odatda yakka holda o'zi kelganda jiddiy xavf tug'dirmasada, lekin asorat sifatida insult kabi jiddiy holatlarga olib kelmasligi uchun to'g'ri davolanishni talab qiladi. Boʻlmachalar fibrilatsiyani davolash dori-darmonlar, yurak ritmini tiklash terapiyasini va noto'g'ri yurak impulslarini blokirovka qilish uchun katetrlash muolajalarini o'z ichiga olishi mumkin.

Boʻlmacha fibrilatsiyali odamda boʻlmachalar hilpirashi deb ataladigan yurak ritmi muammosini ham yuzaga keltirishi mumkin.

Simptomlar
----------

Boʻlmachalar fibrilatsiyali (Vetntrikulyar fibrilyatsiyasi) ba'zi odamlar hech qanday alomatlarni sezmaydilar. Boʻlmachalar fibrilatsiya belgilari bo'lgan odamlarda quyidagi belgilar va alomatlar yuzaga chiqishi mumkin:

* Yurak tez urishi, titrash yoki urib ketish hissi(paroksizmal taxikardiya).
* Ko'krakdagi og'riq-angina pektoralis.
* Bosh aylanishi.
* Charchoq.
* Yengillik.
* Jismoniy mashqlar qilish qobiliyatining pasayishi.
* Nafas qisilishi.
* Zaiflik.

**Boʻlmachalar fibrilatsiyasida bo'lishi mumkin:**

**Vaqti-vaqti bilan (paroksizmal boʻlmachalar fibrilatsiya).** Boʻlmacha fibrilyatsiyasi belgilari paydo bo'ladi va biroz vaqt o'tib o'tib ketadi, odatda bir necha daqiqadan bir necha soatgacha davom etadi. Ba'zida simptomlar bir haftagacha davom etadi va jarayonlar qayta-qayta sodir bo'lishi mumkin. Simptomlar o'z-o'zidan yo'qolishi mumkin. Vaqti-vaqti bilan yuzaga keluvchi boʻlmacha fibrilyatsiyasili ba'zi odamlar davolanishga muhtojdir.

**Doimiy.** Ushbu turdagi boʻlmachalar fibrilatsiyasida yurak ritmi o'z-o'zidan normal holatga qaytmaydi. Agar odamda boʻlmacha fibrilyatsiyasi belgilari bo'lsa, normal yurak ritmini tiklash va saqlash uchun kardioversiya yoki dorilar bilan davolash mumkin.

**Uzoq muddatli barqaror.** Ushbu turdagi boʻlmachalar fibrilatsiyasi uzluksiz va 12 oydan ortiq davom etadi.

**Doimiy.** Boʻlmachalar fibrilatsiyaning bu turida yurak ritmining buzilishini tiklash mumkin emas. Dori-darmonlar yurak tezligini nazorat qilish va qon laxtalarining hosil bo'lishining oldini olish uchun kerak.

Sabablari
---------

Boʻlmachalar fibrilyatsiyasi sabablarini tushunish uchun yurak normada qanday urish tartibini bilish ahamiyatlidir.

Normal holatda yurak to'rt kameradan iborat - ikkita yuqori kamera (atrium) va ikkita pastki kamera (ventrium). Yurakning yuqori o'ng kamerasida (o'ng atrium) sinus tugunlari deb ataladigan hujayralar guruhi mavjud. Sinus tugunlari yurakning tabiiy yurak stimulyatori hisoblanadi. U har bir yurak urishini boshlaydigan impulsni ishlab chiqaradi.

Ritmik va regulyar yurak ritmida:

Impuls sinus tugunidan yurakning ikkita yuqori kamerasi (atrium) orqali o'tadi.

Impuls atrioventrikulyar (AV) tugun deb ataladigan yuqori va pastki kameralar orasidagi yo'ldan o'tadi.

Impulsning harakati yurakni qisqarishga (kontraksiyaga) olib keladi, yurak va tanaga qon haydaladi.

Atriyal fibrilatsiyada yurakning yuqori kameralarida impulslar xaotik shakildadir. Natijada, yuqori kameralar fibrilyatsiyasi(titroq) yuzaga keladi. Keyin AV tugun yurakning pastki kameralari(qorinchalar)ga o'tishga harakat qiladigan impulslar bilan bombardimon qilinadi. Bu tez va tartibsiz yurak ritmini yuzaga keltiradi.

Atriyal fibrilatsiyada yurak urish tezligi daqiqada 100 dan 175 gacha bo'lishi mumkin. Oddiy yurak urish tezligi daqiqada 60 dan 100 gacha bo'ladi.

Atriyal fibrilatsiyaning sabablari
----------------------------------

Yurakning tuzilishi bilan bog'liq muammolar atriyal fibrilatsiyaning eng keng tarqalgan sababidir. Atriyal fibrilatsiyaning mumkin bo'lgan sabablari quyidagilardan iborat:

* Koronar tomirlar kasalligi.
* Yurak qopqog'i bilan bog'liq muammolar.
* Yurak huruji.
* O'pka kasalliklari.
* Tug'ma yurak nuqsoni.
* Yuqori qon bosimi.
* Jarrohlik, pnevmoniya yoki boshqa kasalliklar tufayli jismoniy stress.
* Muqaddam o'tkazilgan yurak operatsiyasi.
* Yurakning tabiiy yurak stimulyatori bilan bog'liq muammo (sustlashgan sinus sindromi).
* Uyqu apnoesi.
* Qalqonsimon bez kasalliklari, masalan, qalqonsimon bezning giperfunksiyasi(gipertiroidizm) va boshqa metabolik nomutanosibliklar.
* Ba'zi dorilar, kofein, tamaki va spirtli ichimliklarni o'z ichiga olgan stimulyatorlardan foydalanish.
* Virusli infektsiyalar.
* Atriyal fibrilatsiyasi bor ba'zi bemorlarda yurak bilan bog'liq hech qanday muammolar uchramaydi.

Xavf omillari
-------------

Atriyal fibrilatsiya (Boʻlmachalar fibrilyatsiyasi) xavfini oshirishi mumkin bo'lgan narsalarga quyidagilar kiradi:

**Yosh.** Yosh qanchalik katta bo'lsa, atriyal fibrilatsiyani rivojlanish xavfi shunchalik yuqori bo'ladi.

**Yuqori qon bosimi.** Yuqori qon bosimi mavjudligi, ayniqsa turmush tarzini o'zgartirish yoki dori-darmonlar bilan o'z vaqtida to'g'ri davolanmasa, atriyal fibrilatsiya xavfi oshishi mumkin.

**Yurak kasalligi.** Yurak qopqog'i muammolari, tug'ma yurak nuqsonlari, kognetiv yurak etishmovchiligi, koronar tomirlar kasalligi yoki yurak xuruji yoki muqaddam o'tkazilgan yurak jarrohligi kabi yurak kasalligi bo'lgan har qanday odamda atriyal fibrilatsiya xavfi ortadi.

**Qalqonsimon bez kasalligi.** Ba'zi odamlarda qalqonsimon bez bilan bog'liq muammolar yurak ritmi muammolarini (aritmiya), shu jumladan atriyal fibrilatsiyani keltirib chiqarishi mumkin.

**Boshqa surunkali kasalliklar.** Qandli diabet, metabolik sindrom, surunkali buyrak kasalligi, o'pka kasalligi yoki uyqu apnoesi kabi surunkali kasalliklarga chalingan odamlarda atriyal fibrilatsiya xavfi ortadi.

**Spirtli ichimliklar ichish.** Ba'zi odamlar uchun spirtli ichimliklarni iste'mol qilish atriyal fibrilatsiyani qo'zg'atishi mumkin. Ko'p ichish xavfni yanada oshiradi.

**Ortiqcha vazn.** Ortiqcha vaznli odamlarda atriyal fibrilatsiya rivojlanish xavfi yuqori.

**Oila tarixi.** Ba'zi oilalarda irsiy moyillik sababli atriyal fibrilatsiya rivojlanish xavfi ortadi.

Asoratlar
---------

* Qon laxtalari atriyal fibrilatsiyaning xavfli asoratlari sirasiga kirib, qon tomirlari blokirovkasiga olib kelishi mumkin.
* Atriyal fibrilatsiyada xaotik yurak ritmi yurakning yuqori kameralarida (atrium) qon to'planishi va laxtalarning shakllanishiga olib kelishi mumkin. Agar chap yuqori kamerada (chap atrium) qon ivib u yurakdan ajralib chiqsa, miyaga o'tib, insultga olib kelishi mumkin.
* Atriyal fibrilatsiyadan insult xavfi yoshi ulg'aygan sayin ortadi.
* Yuqori qon bosimi
* Qandli diabet
* Yurak etishmovchiligi
* Ba'zi yurak qopqog'i kasalliklari
* Atriyal fibrilatsiyali odamlarda qon quyqalari va qon tomirlari blokirovkasining oldini olish uchun odatda antikoagulyantlar buyuriladi.

Oldini olish
------------

Sog'lom turmush tarzini tanlash yurak xastaligi xavfini kamaytiradi va atriyal fibrilatsiya oldini oladi. Yurak salomatligini taminlovchi faoliyatlar:

* To'g'ri tanlangan parhez.
* Muntazam jismoniy mashqlar va normal tana vaznini saqlash.
* Chekishdan voz kechish.
* Spirtli ichimliklar va kofeindan saqlanish.
* Stressdan saqlanish.

Diagnostika
-----------

Ba'zi odamlar atriyal fibrilatsiyaga (Boʻlmachalar fibrilyatsiyasi) ega ekanligini bilishmaydi. Ayrim holatlarda fizikaviy tekshiruv vaqtida bemordagi fibrilatsiya tasodifan aniqlanib qoladi.

Boʻlmachalar fibrilatsiyasini tasdiqlash va shunga o'xshash boshqa holatlardan farqlash uchun quyidagi testlar amalga oshiriladi:

Bo'machalar fibrilyatsiyasi EKG tasviri
**Elektrokardiogramma (EKG).** Ushbu tez va og'riqsiz test yurakning elektr faolligini o'lchaydi. Yopishqoq elektrodlar ko'krak, qo'l va oyoqlarga qo'yiladi. Elektrod simlari sinov natijalarini ko'rsatadigan kompyuterga ulanadi. EKG yurak urishining juda tez, juda sekin yoki umuman yo'qligini ko'rsatishi mumkin. EKG atriyal fibrilatsiyani tashxislashning asosiy usuli hisoblanadi .

**Qon testlari.** Ular qalqonsimon bez bilan bog'liq muammolarni bartaraf etishga yoki qonda boʻlmachalar fibrilyatsiyasiga olib kelishi mumkin bo'lgan boshqa moddalarni aniqlashga yordam beradi .

**Xolter monitor.** Ushbu kichik, ko'chma EKG qurilmasi cho'ntakda yoki muntazam kundalik mashg'ulotlar paytida yelka kamariga taqiladi. U yurak faoliyatini 24 soat yoki undan ko'proq vaqt davomida doimiy ravishda qayd qiladi va natijalar umumiy ravishda tahlil qilinadi.

**Anormal holatlarni yozuvchi tekshiruv.** Ushbu qurilma Xolter monitoriga o'xshaydi, lekin u faqat ma'lum vaqtlarda bir necha daqiqa davomida yozib oladi. U Xolter monitoriga qaraganda uzoqroq, odatda 30 kun davomida taqib yuriladi. Bemor qandaydir anormal holatni sezganda tugmani o'zi bosib jarayonni qayd qiladi. Hozirgi kunda ba'zi qurilmalar tartibsiz yurak ritmi aniqlanganda avtomatik ravishda yozib oladi.

**Exokardiogramma(ExoKG).** Ushbu invaziv bo'lmagan test yurak hajmi, tuzilishi va harakatini tasvirlash uchun tovush to'lqinlaridan foydalanadi.

**Ergonometrik test.** Jismoniy mashqlar testi deb ham ataladigan stress testi yugurish yo'lakchasida yoki statsionar velosipedda mashq qilish paytida yurakdagi sodir bo'lgan jarayonni yozib oladi.

**Ko'krak qafasi rentgenogrammasi.** Rentgen tasvirlari o'pka va yurakning holatini ko'rishga yordam beradi.

Davolash
--------

Atriyal fibrilatsiyani davolash qancha vaqtdab buyon boʻlmachalar fibrilyatsiyasi borligiga , simptomlar va yurak patalogik ritmi muammosining asosiy sababiga bog'liq. Davolash maqsadlari quyidagilardan iborat:

* Yurak ritmini tiklash.
* Yurak urishini nazorat qilish.
* Qon tomir tiqilib qolishiga olib kelishi mumkin bo'lgan qon laxtalarining oldini olish.
* Atriyal fibrilatsiyani davolash quyidagilarni o'z ichiga olishi mumkin:
* Dori-darmonlar.
* Yurak ritmini tiklash uchun terapiya(kardioversiya).
* Jarrohlik yoki katetrlash muolajalari.

Atriyal fibrilatsiyani davolash rejasiga rioya qilish muhimdir. Agar boʻlmachalar fibrilyatsiyasi yaxshi nazorat qilinmasa, bu boshqa asoratlarga, jumladan insult va yurak etishmovchiligiga olib kelishi mumkin.

### Dori-darmonlar

Yurakning qanchalik tez urishini nazorat qilish va uni normal holatga qaytarish uchun dori-darmonlar buyurilishi mumkin. Dori-darmonlar, shuningdek, qon laxtalari hosil bo'lishining oldini olish uchun buyuriladi, xavfli asorat doimiy shakildagi boʻlmachalar fibrilyatsiyasi .

Atriyal fibrilatsiyani davolash uchun ishlatiladigan dorilar:

**Beta blokatorlar.** Ushbu dorilar tinchlik paytida va dinamik harakat paytida yurak tezligini sekinlashtirishga yordam beradi.

**Kalsiy kanal blokatorlari.** Ushbu dorilar yurak urish tezligini nazorat qiladi, ammo yurak yetishmovchiligi va gipotenziyasi bor bemorlar ushbu dorilardan saqlangani maqul.

**Digoksin.** Ushbu dori tinchlik paytida yurak urish tezligini nazorat qilishi mumkin, ammo dinamik harakat paytida emas. Aksariyat odamlar kalsiy kanal blokatorlari yoki beta blokatorlar kabi qo'shimcha yoki muqobil dori-darmonlarga muhtoj.

**Antiaritmik dorilar.** Ushbu dorilar yurak tezligini nazorat qilish uchun emas, balki normal yurak ritmini saqlash uchun ishlatiladi. Ular yurak tezligini nazorat qiluvchi dorilarga nisbatan ko'proq nojo'ya ta'sirga ega bo'lganligi sababli, antiaritmiklar kamroq qo'llaniladi.

**Antikoagulyant vositalar.** Qon ivishidan kelib chiqqan qon tomirlari yoki boshqa organlarning shikastlanish xavfini kamaytirish uchun qonni suyultiruvchi dorilar (antikoagulyant) buyurilishi mumkin. Qonni suyultiruvchi dorilarga varfarin (Jantoven), apiksaban (Eliquis), dabigatran (Pradaxa), edoxaban (Savaysa) va rivaroksaban (Xarelto) kiradi. Varfarinni muntazam qabul qiluvchi bemorlarda, preparatning ta'sirini kuzatish uchun muntazam ravishda qon testlarini o'tkazish kerak.

### Kardioversion terapiya

Agar boʻlmachalar fibrilyatsiyasi belgilari bezovta qiladigan bo'lsa yoki bu atriyal fibrilatsiyaning birinchi epizodi bo'lsa, kardioversiya deb ataladigan muolaja yordamida yurak ritmini (sinus ritmini) tiklashga harakat qilishi mumkin.

Kardioversiya ikki yo'l bilan amalga oshirilishi mumkin:

**Elektr kardioversiyasi.** Yurak ritmini tiklashning bu usuli ko'krak qafasiga o'rnatilgan elektrodlar yordamida yurakka elektr zarbalarini yuborish orqali amalga oshiriladi.

**Dori kardioversiyasi.** Vena ichiga yoki og'iz orqali yuboriladigan dorilar yurak ritmini tiklash uchun ishlatiladi.

Kardioversiya odatda kasalxonada rejalashtirilgan muolaja sifatida amalga oshiriladi, ammo u favqulodda vaziyatlarda ham amalga oshirilishi mumkin. Agar u rejalashtirilgan bo'lsa, qon laxtalari va qon tomirlari bekilib qolishi xavfini kamaytirish uchun bir necha hafta oldin varfarin (Jantoven) yoki boshqa qonni suyultiruvchi dori berilishi mumkin.

Elektr kardioversiyasidan so'ng, atriyal fibrilatsiyaning kelajakdagi ehtimoliy jarayonlarning oldini olishga yordam beradigan antiaritmik dorilar umrbod muddatga belgilanishi mumkin. 

### Jarrohlik yoki kateter muolajalari

Agar boʻlmachalar fibrilyatsiyasi dori- darmonlar yoki boshqa davolash usullari bilan yaxshilanmasa, yurak ablasyoni deb ataladigan muolaja tavsiya qilinadi. Ba'zida ablasyon muayyan bemorlar uchun birinchi davolash hisoblanadi.

Yurak ablasyoni issiqlikdan (radiochastota energiyasi) yoki haddan tashqari sovuqdan yurakdagi g'ayritabiiy elektr impulslarini blokirovka qilish va normal yurak urishini tiklash uchun chandiqlar yaratish uchun foydalanadi. Moslashuvchan naychani (kateter) qon tomir orqali yurakka kiritilaadi. Bir nechta katetrlardan foydalanish mumkin. Katetrning uchidagi sensorlar sovuq yoki issiqlik energiyasini qo'llaydi.

Kamroq hollarda, ochiq yurak jarrohligi paytida ablasyon skalpel yordamida amalga oshiriladi.

Yurak ablasyonining har xil turlari mavjud. Atriyal fibrilatsiyani davolash uchun ishlatiladigan tur bemorning o'ziga xos belgilariga, umumiy sog'lig'iga va boshqa yurak jarrohligi o'tkazmaganligiga bog'liq.

Masalan, atriyal fibrilatsiyani davolash uchun ishlatilishi mumkin bo'lgan yurak ablasyonlarining ba'zi turlari:

**Atrioventrikulyar (AV) tugunlarning ablatsiyasi.** Elektr impulsizatsiya aloqasini yo'q qilish uchun AV tugunidagi yurak to'qimalariga issiqlik yoki sovuq energiya yordamida ta'sir qilinadi. AV tugunini ablatsiya qilgandan so'ng , yurak ishlab turishi uchun sun'iy peysmeker ya'ni sun'iy yurak stimulyatori kerak bo'ladi.

**Labirint tartibi.** Issiqlik yoki sovuq energiya yoki skalpel yordamida yurakning yuqori kameralarida chandiq to'qimasi hosil qilinadi. Chandiq to'qimasi elektr impulslarini o'tkazmaganligi sababli, labirint atriyal fibrilatsiyaga olib keladigan adashgan yurak impulslari o'tishiga to'sqinlik qiladi.

Agar labirint naqshini yaratish uchun skalpel ishlatilsa, ochiq yurak operatsiyasi kerak. Bu jarrohlik labirint muolajasi deb ataladi. Bu koronar arteriya katetrlash operatsiyasi yoki yurak qopqog'ini qayta tiklash jarrohligi kabi boshqa yurak jarrohligiga muhtoj bo'lganlarda atriyal fibrilatsiyani davolashning afzal ko'rilgan usulidir.

Yurak ablasyondan keyin atriyal fibrilatsiya qaytalanishi mumkin. Agar qaytalanish sodir bo'lsa, boshqa yurak ablasyoni yoki boshqa yurak muolajalarini amalga oshirish mumkin. Yurak ablasyonidan so'ng, qon tomirlarining berkilib qolishining oldini olish uchun umrbod qonni suyultiruvchi vositalar qabul qilish kerak bo'ladi.

Agar boʻlmachalar fibrilyatsiyasili odam qonni suyultiruvchi dori-darmonlarni qabul qila olmasa, boʻlmachalar fibrilyatsiyasi bilan bog'liq qon laxtalari paydo bo'ladigan yurakning chap yuqori kamerasida kichik qopni yopish uchun katetr usuli tavsiya qilinadi .

Manbalar
--------

1. ↑  „Atrial Fibrillation (Afib)" (1-may 2022-yil). 5-avgust 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6-avgust 2022-yil.
2. ↑  „Фибрилляция предсердий или мерцательная аритмия". 5-avgust 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 06,08,2022.
3. ↑  „Atrial fibrillation" (19-oktabr 2021-yil). 6-avgust 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6-avgust 2022-yil.
4. ↑  „Atrial fibrillation" (17-may 2021-yil). 5-avgust 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6-avgust 2022-yil.
5. ↑  „Atrial Fibrillation Ablation". 5-avgust 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6-avgust 2022-yil.
6. ↑  „Cardiac Ablation" (10-avgust 2020-yil). 5-avgust 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6-avgust 2022-yil.