**Turkman tili** — turkiy tillardan biri. Asosan, Turkmanistonda, shuningdek, Oʻzbekiston, Tojikiston, Qozogʻiston respublikalarining ayrim tumanlarida, Rossiya Federatsiyasining Stavropol oʻlkasida, Afgʻoniston, Turkiya, Eron va boshqa mamlakatlarda tarqalgan. Turkmanistonning rasmiy tili. Utgan asr oxirlarida soʻzlashuvchilarning umumiy soni 4,8 mln. (jumladan, Turkmanistonda 2,5 mln.dan ortiq, Oʻzbekistonda 130 ming, Afgʻonistonda 400 ming, Eronda 300 mingga yaqin) kishidan iborat boʻlgan. Asosiy laxjalari: taka, yovmut, ersari, goʻklan, sariq, salir, chovdur va boshqa Stavropoldagi Turkman tili lahjasi truxmen tili deb ataladi.

Turkman tili gʻarbiy oʻgʻuz kabila (urugʻ) tillari negizida shakllangan, lekin rivojlanish jarayonida qipchoq guruhidagi turkiy tillarga xos xususiyatlarga ham ega boʻlgan. Turkman tilining asosiy oʻziga xos belgilari: birlamchi (qad.) choʻziq unlilarning mavjudligi, tishlararo talaffuz qilinadigan s vaz undoshlarining (boshqa turkiy tillardagi odatiy s va 3 oʻrniga) mavjudligi, lab undoshlari garmoniyasining rivojlanganligi; kelasi zamon gumon feʼli inkor shaklining r tugallanmali variantining (boshqa turkiy tillar uchun umumiy boʻlgan maye shakli bilan birga) qoʻllanishi va boshqa Leksikasida arab, fors, rus tillaridan oʻzlashgan soʻzlar uchraydi.

Eski adabiy Turkman tili, asosan, sheʼriyat tili hisoblangan. Hozirgi adabiy Turkman tili esa 20-asrning 20-yillaridan turkman lahjalarining taka lahjasi negizida birlashuvi natijasida shakllangan. 1928-yilgacha arab, 1929—40 yillarda lotin, 1940— 90-yillarda rus grafikasiga asoslangan yozuvdan foydalanilgan. 1991-yildan yana lotin fafikasi asosidagi yozuv joriy etildi.

*Turkman tili'* (Lotin alifbosida: türkmen dili, Kriill alifbosida: Түркмен дили, ISO 639-1: tk, ISO 639-2: tuk) — Turkmanistonning milliy tili. Bu tilda Turkmanistonning oʻzida taxminan 3430000 kishi gapiradi. Turkman tilida gaplashadiganlarni quyidagi jadvaldan koʻrishingiz mumkin:

|
|  |
Jahonda turkman tilida gaplashadiganlar soni| Hudud | Soni | Axborotning yillari |
| --- | --- | --- |
| Turkmaniston | 3 430 000 | 1995 |
| Eron | 2 000 000 | 1997 |
| Afg'oniston | 500 000 | 1995 |
| Oʻzbekiston | 152 137 | 2000 |
| Turkiya | 920 | 1982 |
| Tojikiston | taxminan 90 ming kishi |  |
| Qozog'iston | taxminan 90 ming kishi |  |
| Rossiya | taxminan 90 ming kishi |  |

Klassifikatsiyasi va dialektlari
--------------------------------

— turkman xalqining tili. turkman tilida gaplashuvchilarning umumiy soni 7 million atrofida (2001), ular Turkmaniston Respublikasidan boʻlak Oʻzbekiston, Eron, Iroq, Rossiya, v.h. davlarida istiqomat qilishadi. Turkiy tillari guruxining oʻgʻuz guruxiga mansub. Turkman tili rivojlanishida qipchoq tillarining taʼsiri boʻlgan. Turkman tili oʻgʻuzlarning gʻarbiy qabila tillari asosida shakllangan. Asosiy dialektlari teke, yomud, goklen, ersari, salir, sariq, chaudor, noxur, qaradashli, alili, surxi, xatap, mukri, eski, arabachi, cheches, bayat, sakr, kirach, chandir, xasar, emreli, duechi, murche, mexinli, v.h. kiridigan guruxlarning nomi bilan ataladi. Stavropol oʻlkasidagi turkman dialektini „truxmen" deb atash milliy shakllangan. Qadimgi turkman adabiy tili asosan poeziya tili boʻldi. Hozirgi turkman adabiy tili tekin (teke) dialektining axal soʻzi asosida shakllangan. Turkman tilidagi 39 fonemaning 18-ta jarangli, 21-ta jarangsiz harflar. Qadimdan turkman tilida arab alifbosiga asoslangan harflarni foydalanib kelishgan. 1928 yili lotin alifbosini qabullagan, 1940 yili kirill alifbosiga almashtirgan. 1994 yili qaytadan lotin alifbosiga almashdi.
  
Turkman tili turkiy tillari guruxining oʻgʻuz tarmogʻiga, shuning ichidagi sharqiy oʻgʻuz tarmogʻiga kiradi. U boshqa oʻgʻuz tillari — ozarboyjon va turk tillariga ham oʻta yaqin va shu tillarda soʻzlashuvchilar bir-birining tillarini tushunadi.

Yozuvi
------

**Hozirgi turkman alifbosi:**

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A a | B b | Ç ç | D d | E e | Ä ä | F f | G g | H h | I i |
| J j | Ž ž | K k | L l | M m | N n | Ň ň | O o | Ö ö | P p |
| R r | S s | Ş ş | T t | U u | Ü ü | W w | Y y | Ý ý | Z z |

  

**Alifbolarning qiyosiy jadvali:**

| Haqiqiy
**Lotincha**
(1995-yildan beri) | **Lotincha**
1993 | **Lotincha**
1992 | Kirillcha
1940—1995 | Lotincha
1929—1940 | Arabcha 
(Sovet Ittifoqi)
1923—1929 | Arabcha
Eron |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Aa | Аа | Aa | آ ع | آ |
| Bb | Бб | Bʙ | ب |
| Çç | Cc | Чч | Cc | چ |
| Dd | Дд | Dd | د |
| Ее | Ее Ээ | Ее | ٱ | اِ / ه |
| Ää | Ea ea | Әә | Əə | أ |
| Ff | Фф | Ff | ف |
| Gg | Гг | Gg Ƣƣ | گ | ق غ گ |
| Hh | Хх | Hh Xx | خ | خ ٥ ح |
| Ii | Ии | Ii | ى | اى |
| Jj | Җҗ | Çç | ج |
| Žž | £ſ | Jh jh | Жж | Ƶƶ | ژ |
| Kk | Кк | Kk Qq | ک ق | ق ك |
| Ll | Лл | Lʟ | ل |
| Mm | Мм | Mm | م |
| Nn | Нн | Nn | ن |
| Ňň | Ññ | Ng ng | Ңң | Ꞑꞑ | ڭ | نگ |
| Oo | Оо | Оо | او | اوْ / وْ |
| Öö | Qq | Өө | Ɵɵ | اۇ | اؤ / ؤ |
| Pp | Пп | Pp | پ |
| Rr | Рр | Rr | ر |
| Ss | Сс | Ss | ث س ص |
| Şş | $¢ | Sh sh | Шш | Şş | ش |
| Tt | Тт | Тт | ط ت | ت |
| Uu | Уу | Uu | او | او / ُو |
| Üü | Vv | Үү | Yy | اۇ | اۆ / ۆ |
| Ww | Вв | Vv | و |
| Yy | Xx | Ыы | Ьь | ى | ایٛ |
| Ýý | ¥ÿ | Yy | Йй | Jj | ﻳ | ی |
| Zz | Зз | Zz | ظ ض ذ ز |
|  |  |  | Ёё |  |  |  |
|  |  | Ts ts | Цц |  |  |  |
|  |  |  | Щщ |  |  |  |
|  |  |  | Ъъ |  |  |  |
|  |  |  | Ьь |  |  |  |
|  |  |  | Юю |  |  |  |
|  |  |  | Яя |  |  |  |

Misollar
--------

Onuň maşyny ýok.
Vını maşinı yok.  

Öýde Amandan başga adam ýok.
Öydə Amandan başka adam yok.
Men bilemok. 'Men bilimmən.'
Men bilemokdym. 'Men bilmaydigan edim.'
Men bilmedim. 'Men bilmadim.'
Ol aç däl.
U och emas.
Kofe gyzgyn bolup biler.
Qaxva issiq boʻlishi mumkin.  

Kofe gyzgyn däl bolup biler.
Qaxva issiq boʻlmashi mumkin.  

Kofe gyzgyn dälmi?
Qaxva issiq emasmi?  

Men ylgamok.
Men yugurmayman.  

Men ylgamadym.
Men yugurmadim.  

Men ylgajak däl.
Men yugurmoqchi emasman.

Manbalar
--------

1. 1 2 3 4 5 6  Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International. Online: Report for language code: tuk
2. ↑  *راهنماي نوشتار درست تركمني*, 1392 СХ.  „Архивированная копия" (deadlink). 2016-yil 3-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 1-dekabr.

| * k
* m
* t
Turkiy tillar |
| --- |
| *Qiya yozuvda* oʻlik tillar |
| Bulgʻor | *Bulgʻor* **·**  Chuvash **·**  *Xun* **·**  *Xazar* **·**  *Turkiy Avar* |
| Qarluq | *Qadimgi Turkiy* **·**  Ayni1 **·**  *Xorazmiycha turkiy* **·**  *Chigʻatoy* **·**  Ili Turki **·**  Lop **·**  Uygʻur **·**  Oʻzbek |
| Qipchoq | Oltoy **·**  Baraba **·**  Boshqird **·**  Dobruja Tatar **·**  Qirimtatar2 **·**  *Kuman* **·**  *Fergana Kipchak* **·**  Qorachoy-Bolqor **·**  Qaraim **·**  Qoraqalpoq **·**  Qozoq **·**  *Qipchoq* **·**  Qirimchaq **·**  Qoʻmiq **·**  Qirgʻiz **·**  Noʻgʻoy **·**  *Eski Tatar* **·**  Tatar (Sibir-tatar tili)  **·**  Urum2 |
| Oʻgʻuz | Afshar **·**  Ozarbayjon **·**  Crimean Tatar **·**  Gagauz **·**  Balkan Gagauz Turkish **·**  Xuroson-turkiy **·**  *Old Anatolian Turkish* **·**  *Usmonli turk* **·**  *Pecheneg* 3 **·**  Qashqay **·**  Salar **·**  Turk **·**  Turkman **·**  Urum |
| Argʻu | Xalaj |
| Uyg‘ur | Chulim **·**  Dolgan **·**  Fuyü Gïrgïs **·**  Xakas **·**  Shor **·**  Tofa **·**  Tuva **·**  Gʻarbiy Uygʻur **·**  Saxa (Yoqut) |
| 1 Aralashgan (qoʻshma) til.   2 Shuningdek Oʻgʻuz.   3 Munozarali |

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |