**Kanada — Buyuk Britaniya munosabatlari** (inglizcha: Canada-United Kingdom relations; fransuzcha: *Relations entre le Canada et le Royaume-Uni*) Kanada va Buyuk Britaniya oʻrtasidagi ikki tomonlama munosabatlardir. Kanada 1931-yilda mustaqillikka erishganidan beri ikki mamlakat yaqin va tez-tez hamkorlikda aloqa qilib keladi. 1867-yildan beri Kanada dominionlik huquqini olgan, bu Kanada mustaqillik kuni boʻlgan vaqt hisoblanadi.

Ikkala davlat ham oʻzaro migratsiya, umumiy harbiy tarix, umumiy boshqaruv tizimi, ingliz tili, Millatlar Hamdoʻstligi va ularning bir xil davlat boshligʻi Qirol bilan boʻlishish orqali bogʻliq. Birlashgan merosga qaramay, Buyuk Britaniya XIX asrda Kanadaning Qoʻshma Shtatlarga eng yirik savdo sherigi sifatidagi mavqeini yoʻqotganidan keyin XX asrda ikki davlat iqtisodiy jihatdan ajralib chiqdi. Biroq, bu tendensiya XXI asrda biroz teskari boʻldi, chunki ikki davlat erkin savdo boʻyicha muzokaralar olib bormoqda. Ikkalasi ham NATO bilan mudofaa shartnomasini baham koʻradi va tez-tez harbiy mashgʻulotlar oʻtkazadi, Kanada Buyuk Britaniyadan tashqaridagi eng yirik Britaniya harbiy bazasiga mezbonlik qiladi.

Tarixi
------

 1867-yilda Kanada Konfederatsiyasidan keyingi Kanada xaritasi. Oʻsha yili Britaniyaning Nyu-Brunsvik, Yangi Shotlandiya va Kanada provinsiyasi koloniyalari birlashib, federatsiya tuzdilar.
Kanada 1867-yilda Britaniya imperiyasining qismlarini birlashtirgan dominion sifatida tashkil topgan. Kanada Konfederatsiyasi Kanada, Nyu-Brunsvik va Yangi Shotlandiya provinsiyalaridagi Britaniya qirolligi mustamlakalarini federatsiya qildi. Kanada va London oʻrtasidagi munosabatlarning XX asrgacha boʻlgan tarixi Londonning tobora kuchayib borayotgan nazorati va Kanadaning toʻliq suverenitet sari sekin evolyutsiyasi tarixidir.

### Erta bosqichlar

#### Nyufaundlend

Mustamlakachilik davridan boshlab London Kanadaning bir qismiga aylangan hududlar bilan yaqin munosabatlarga ega edi. Tarixchilar Jon Kabot 1497-yilda Yangi Shotlandiyaga yoki Nyufaundlendga tushib qolganmi, deb bahslashmoqda. Ser Xamfri Gilbert qirolicha Yelizaveta I ruxsati bilan 1583-yil avgustida Sent-Jonga qoʻngan. Gilbert Angliya uchun Nyufaundlendni rasman egallab olgan. Utrext shartnomasida (1713) Parij Londonning Nyufaundlendga egaligini tan oldi, London esa fransuz dengizchilarining shimoliy yarim orol va shimoli-sharqiy sohildagi boy suvlardan foydalanish huquqlarini tasdiqlagan.

#### Yangi Shotlandiya va Kvebek

Fransuzlar birinchi marta 1604-yilda Yangi Shotlandiyaga joylashganlar. Keyin orolda fransuz, ingliz, shotland va golland kuchlari, shuningdek, mahalliy guruhlar ishtirok etgan bir yarim asrlik urushni koʻrdi. 1763-yilga kelib, London toʻliq nazorat ostida boʻlgan. Nyu-Brunsvik 1784-yilda Yangi Shotlandiyani boʻlish natijasida tashkil topgan.

1759-yilda Buyuk Britaniya Yangi Fransiyani zabt etdi va Parij shartnomasidan soʻng (1763) Kvebek provinsiyasini ingliz tilida soʻzlashuvchi koʻchmanchilar bilan toʻldirishni boshladi.

### Britaniya Shimoliy Amerikasi

Britaniya gubernatorlari birinchi Kanada qonun chiqaruvchi organlarini yaratgan 1791-yilgi Konstitutsiyaviy aktga qadar Kvebekni toʻliq nazorat qilishgan. 1848-yilda hukumat tayinlangan. Oʻzlarining yangi vakolatlari bilan koloniyalar 1867-yilda federatsiyani tanladilar va yangi *hukmronlik* unvoni bilan Kanadani yaratdilar.

Kanadaning yangi federatsiyasi konstitutsiyasi tashqi aloqalarni Vestminsterdagi Imperator parlamentiga topshirdi, ammo Ottavadagi federal parlament rahbarlari tez orada baʼzi masalalar, xususan Britaniya imperiyasi va AQSh oʻrtasidagi munosabatlar boʻyicha oʻz nuqtai nazarlarini ishlab chiqdilar. Amerika Qoʻshma Shtatlari bilan barqaror munosabatlar va xavfsiz savdo Kanada uchun tobora muhim ahamiyat kasb etayotgani sababli, tarixchilar Kanadaning dastlabki diplomatiyasi „Shimoliy Atlantika uchburchagi" ni tashkil qilganini aytishgan.

 1871-yilgi siyosiy qarash. „Kanada" „millatlar kengashi"da debyut qilayotgan paytda „Britannia" bilan qoʻl ushlashgani tasvirlangan.
Kanadaning diplomatiyadagi dastlabki urinishlarining aksariyati, albatta, "ona mamlakat "bilan bogʻliq. Kanadaning birinchi (norasmiy) diplomatik xodimi ser Jon Rouz boʻlib, u Kanada Bosh vaziri Jon A. Makdonald tomonidan Londonga yuborilgan. Jorj Braun keyinchalik Britaniya-Amerika savdo muzokaralariga taʼsir oʻtkazish uchun Bosh vazir Aleksandr Makkenzi tomonidan Vashingtonga joʻnatilgan.

Britaniya hukumati juda koʻp norasmiy uchrashuvlar bilan shugʻullanmasdan, Kanadaning chet eldagi vakolatxonasini rasmiylashtirishni xohladi va shuning uchun 1880-yilda Aleksandr Tilloch Galt Britaniyaga dominiondan yuborilgan birinchi Oliy komissar boʻldi.

 Bur urushining tugashini nishonlash, Yong koʻchasi, Toronto. 1900-yil 31-may
1899—1902-yillardagi Bur urushida Kanada hukumati liberal bosh vazir Vilfrid Laurier boshchiligida Britaniya imperiyasini qoʻllab-quvvatlashgan. Biroq, 1903-yilda Buyuk Britaniya Alyaska chegarasidagi tortishuv paytida Qoʻshma Shtatlar tomonida boʻldi, kanadaliklar Londonning xiyonatidan hayratda qolishgan va gʻazablanishgan.

Iqtisodiy nuqtai nazardan, Kanada hukumatlari Qoʻshma Shtatlar bilan erkin savdodan manfaatdor edi, ammo muzokaralar olib borish qiyin va siyosiy jihatdan vaziyat turlicha boʻlgan.

### Birinchi jahon urushi

Birinchi jahon urushi boshlanganda Kanada hukumati va millionlab kanadalik koʻngillilar Britaniya tomoniga ishtiyoq bilan qoʻshilishdi, ammo urush qurbonlari va ularning Britaniya imperiyasi nomidan qilinganligi Kanadada ichki taranglikni keltirib chiqardi va tobora kuchayib borayotgan kanadaliklarda millatchilikni uygʻotdi. Parij tinchlik konferensiyasida Kanada Britaniya ruxsatisiz shartnomalar imzolash va Millatlar Ligasiga qoʻshilish huquqini talab qildi. 1920-yillarga kelib Kanada dunyo ishlarida mustaqilroq pozitsiyani egallagan.

1926-yilda Balfur deklaratsiyasiga koʻra, Britaniya endi oʻz tashqi siyosatini yuritish huquqiga ega boʻlgan toʻliq mustaqil davlatlar boʻlgan dominionlar uchun qonunchilikni bekor qilmasligini eʼlon qildi. Bu keyinchalik 1931-yildagi Vestminster statuti bilan rasmiylashtirildi.

### Ikkinchi jahon urushi

 Ikkinchi jahon urushi boshlanganidan koʻp oʻtmay Buyuk Britaniyadagi paradda kanadalik askarlar. 1939-yil dekabr.
Biroq, Britaniyaga sodiqlik hali ham mavjud boʻlgan. Buyuk Britaniya uchun Ikkinchi Jahon urushining eng qorongʻu kunlarida — Fransiya qulaganidan keyin hamda Sovet Ittifoqi va Qoʻshma Shtatlar ittifoqchi sifatida urushga kirishidan oldin, Kanada Buyuk Britaniyaning Shimoliy Atlantikadagi asosiy ittifoqchisi hisoblangan. Germaniya suv osti kemalariga qarshi dengiz mudofaasini uyushtirgan.

#### Moliyaviy yordam

 Monreal lokomotiv zavodida qurilgan 145 X-Dominion 2-8-2 lokomotivlaridan birinchisi Hindistonga joʻnatish uchun.
Milliard dollarlik sovgʻa va oʻzaro yordam Britaniya urushini moliyalashtirishga yordam beradigan ikkita katta dastur edi. Yordamlar Amerika Lend Liz dasturiga oʻxshash boʻlgan.

Urush materiallariga sarflangani tufayli Britaniyada Kanadaga kelajakdagi buyurtmalarni toʻlash uchun oltin zaxiralari va AQSH dollari yoʻq edi. Shu bilan birga, kengayishdan soʻng, Kanada sanoati Britaniya kontraktlariga qaram boʻlgan va urushdan oldin Buyuk Britaniya bilan ijobiy savdo balansiga ega edi, ammo Lend-Lizingning tashkil etilishi bilan Buyuk Britaniya AQSh bilan kelajakdagi buyurtmalarni tayyorladi. Milliard dollarlik sovgʻa 1942-yil yanvar oyida berilgan va 700 million Kanada dollari miqdorida foizsiz ssyuda bilan birgalikda bir yildan koʻproq davom etishi kutilgan edi. Bu 1942-yilning oxirigacha davom etmadi. Moliyaviy yordam 1943-yil may oyida Buyuk Britaniya va boshqa ittifoqchilarga yordam koʻrsatishni nazarda tutgan va urush oxirigacha davom etgan „Urushni taqsimlash (Birlashgan Millatlar Tashkilotining oʻzaro yordami) toʻgʻrisidagi qonun, 1943-yil" bilan almashtirildi. Ushbu yordamlarning miqdori ularni Kanadaning urush harakatlariga qoʻshgan eng katta hissalaridan biriga aylantirdi. Ikki grant miqdori 3 milliard Kanada dollaridan ortiqni tashkil etdi.

Bundan tashqari, milliard dollarlik sovgʻa kanadaliklar orasida kuchli nomaqbul munosabatni keltirib chiqardi, bu ayniqsa Kvebekda oshkora tanqid qilindi. Sovgʻaning oqibatlari Kanadaning ittifoqchilarga muqobil yondashuv bilan yordam berish uchun kelajakdagi moliyalashtirishiga olib keldi yaʼni pul oʻrniga moddiy neʼmatlarni qarz berishga qaratgan edi. Yana bir oqibat Britaniya Hamdoʻstligi havo kuchlari taʼlim rejasining oʻzgarishiga olib keldi. Oʻzgarishlar Britaniya, Kanada, Avstraliya va Yangi Zelandiyaga yana 1 milliard dollardan koʻproq miqdorda Kanada kreditini ajratish imkonini berdi.

Bundan tashqari, Kanada oziq-ovqat, oʻq-dorilar va xom ashyo, shuningdek, korvetlar, kemalar va radar toʻplamlarini oʻz ichiga olgan materiallar va xizmatlarni taqdim etadi. Mahsulotlarning aksariyati Hamdoʻstlik mamlakatlariga berilgan; radarlar kabi baʼzi mahsulotlar AQShga ham joʻnatildi. 1943-yilda Kanada sanoat ishlab chiqarish boʻyicha ittifoqchilar orasida AQSh, Sovet Ittifoqi va Buyuk Britaniyadan keyin toʻrtinchi oʻrinni egalladi.

Kanada, shuningdek, urushdan keyin darhol Britaniyaga uzoq muddatli asosda 1,2 milliard dollar qarz bergan; bu kreditlar 2006-yil oxirida toʻliq qaytarildi.

Urush paytida Germaniya Yevropaga yetkazgan vayronagarchilikdan soʻng, Kanadaning nisbiy iqtisodiy va harbiy ahamiyati 1940-yillarning oxirida eng yuqori choʻqqiga chiqdi, Britaniya iqtisodi harbiy va sanoat charchoqlari tufayli pasayib ketgandi. Amerika Qoʻshma Shtatlari, Buyuk Britaniya va Kanadadagi siyosatchilar Sovet Ittifoqiga qarshi mudofaa qilish uchun doimiy harbiy ittifoqda ishtirok etishni xohlashdi, buning natijasida 1949-yilda NATO tashkil etildi.

### Konstitutsiyaviy mustaqillik

Kanadaning sodiq tashqi siyosatidagi burilish 1956-yildagi Suvaysh inqirozi davrida Kanada hukumati Britaniya hukumatining Britaniya, Fransiya va Isroilning Misrga bostirib kirishini qoʻllab-quvvatlash haqidagi chaqiriqlarini qatʼiyan rad etganida sodir boʻldi. Kanadaning Birlashgan Millatlar Tashkilotidagi boʻlajak Bosh vazir Lester B.Pirson boshchiligidagi delegatsiyasi urushayotgan ikki tomonni ajratish uchun tinchlikparvar kuchlar yaratishni taklif qildi va shuning uchun u Nobel Tinchlik mukofoti bilan taqdirlandi.

Ayni paytda Kanadaning Britaniyadan qonuniy ajralishi davom etdi. 1946-yilgacha Britaniya va Kanada umumiy fuqarolik huquqiga ega edilar. 1946-yilgi Kanada fuqaroligi toʻgʻrisidagi qonun kanadaliklarga Britaniyadan alohida yuridik fuqarolikni berdi. Kanadaliklar 1949-yildan keyin Londondagi Maxfiylik kengashining Sud qoʻmitasiga sud ishlari boʻyicha shikoyat qila olmadilar.

Buyuk Britaniya va Kanada oʻrtasidagi yakuniy konstitutsiyaviy aloqalar 1982-yil Kanada qonunining qabul qilinishi bilan yakunlandi. Britaniya parlamentining Kanada federal hukumati iltimosiga binoan Kanada konstitutsiyasini „patriatsiya qilish" toʻgʻrisidagi qonuni qabul qilindi, bu mamlakatning Britaniya parlamenti tomonidan Kanada Konstitutsiyasiga oʻzgartirishlarning ayrim turlarini soʻrash zarurligini tugatdi. Qonun shuningdek, 1931-yildagi Vestminster statutining Kanada haqidagi „soʻrov va rozilik" qoidalarini rasman tugatdi, bunda Britaniya parlamenti Kanadaning iltimosiga binoan Kanadaga tegishli qonunlarni qabul qilish huquqiga ega edi.

Buyuk Britaniya 1973-yilda Yevropa Iqtisodiy Hamjamiyatiga aʼzo boʻlgach, ikki davlat oʻrtasidagi rasmiy iqtisodiy aloqalar pasayib ketdi. Ikkala mamlakatda ham mintaqaviy iqtisodiy aloqalar tarixiy transatlantik aloqalarga qaraganda kengroq edi. 1988-yilda Kanada Qoʻshma Shtatlar bilan erkin savdo shartnomasini imzoladi. Shartnomaga 1994-yilda Meksikaning qoʻshilishi bilan Shimoliy Amerika erkin savdo kelishuviga (NAFTA) aylandi. NAFTA 2020-yilda muzokaralar yakunlanishi bilan Kanada-AQSh-Meksika kelishuviga (CUSMA) aylandi. 2020-yilda Buyuk Britaniya Yevropa Ittifoqini tark etdi. Britaniya Kanadadagi eng yirik xorijiy investorlar orasida beshinchi oʻrinda turadi. Oʻz navbatida, Kanada Buyuk Britaniyadagi uchinchi yirik xorijiy investordir.

Mudofaa va xavfsizlik
---------------------

 „Birlashgan Qirollik xalqi" dan lavha, Birinchi jahon urushidagi Kanadalik Viktoriya xochini oluvchilarni xotirlash.
Ikki davlat harbiy sohada uzoq yillik yaqin hamkorlik tarixiga ega. Kanada Birinchi jahon urushida Britaniya va uning ittifoqchilari bilan birga jang qildi. Buyuk Britaniyadan boʻlgan kanadaliklar oʻz vatanlari nomidan jang qilishlari shartligini taʼkidladilar. Darhaqiqat, Bosh vazir Vilfrid Lauri, fransuz-kanadalik boʻlishiga qaramay, ingliz-kanadaliklarning koʻpchiligi nomidan gapirganida: „Buyuk Britaniyaga xabar berish va Buyuk Britaniyaning doʻstlari va dushmanlariga Kanada borligini bildirish bizning burchimizdir. Bir fikr va bir yurak hamda barcha kanadaliklar ona Vatan ortida" deb bayonot berdi. Kanada Ikkinchi jahon urushida Britaniya va uning ittifoqchilari bilan yana jang qildi.

1972-yilgacha Britaniya va Kanada Qurolli Kuchlari aʼzolariga berilgan eng yuqori harbiy mukofot Viktoriya xochi boʻlgan. Kanada armiyasining 81 aʼzosi (shu jumladan Nyufaundlenddan kelganlar) va Britaniya boʻlinmalarida xizmat qilgan 13 kanadalik Viktoriya xochi bilan taqdirlangan. 1993-yilda Kanada oʻzining Viktoriya xochini yaratdi.

 Britaniya armiyasi Challenger 2s. Britaniya armiyasining Suffild oʻquv boʻlimida (BATUS). Kanadaning Alberta shahridagi Saffilddagi Kanada kuchlari bazasida joylashgan.
Kanadaning Alberta shahridagi CFB Suffield, Kanada Qurolli Kuchlari tomonidan boshqariladigan eng yirik harbiy baza, 1971-yildan beri Britaniya armiyasining eng yirik oʻquv markazi, Britaniya armiyasining Suffild oʻquv boʻlimiga mezbonlik qiladi. Tarixiy jihatdan, Britaniya harbiylari ham Kanadada bir qator harbiy obyektlarda ishlagan yoki ishlatgan; Qirollik havo kuchlari 1942-yildan 2005-yilgacha CFB Goose Bayda uchuvchilarni oʻqitgan.

Hozirgi vaqtda ikkala davlat ham AUSCANNZUKUS (anglosfera davlatlarini oʻz ichiga olgan dengiz qoʻmondonligi, nazorati, aloqasi va kompyuterlari (C4) oʻzaro hamkorlik tashkilotining qisqartmasi) harbiy ittifoqining aʼzosi, shu jumladan AQSh, Avstraliya va Yangi Zelandiya bilan razvedka maʼlumotlarini almashish boʻyicha „Besh koʻz" ittifoqi tarkibida. Ikkala davlat ham NATO aʼzosi va BMTning tinchlikparvar operatsiyalarida ishtirok etadi. 2011-yilgacha har ikki davlat mudofaa sohasidagi hamkorlikning asosiy yoʻnalishlari Afgʻonistonda boʻlib, ikki mamlakat Afgʻonistoning xavfli janubiy viloyatlariga jalb qilingan. Ikkalasi ham Liviyaning uchish taqiqlangan hududlarida NATO boshchiligidagi missiyani havo kuchlari bilan taʼminlagan.

Iqtisodiy aloqalar
------------------

Kanadaning Qoʻshma Shtatlar bilan proporsional ravishda koʻproq savdo qilish uzayganiga qaramay, Kanada-Buyuk Britaniya savdosi katta raqamlarda oʻsishda davom etgan. Buyuk Britaniya Kanadaning Yevropadagi eng muhim tijoriy sherigi boʻlib, global nuqtai nazardan AQSh va Xitoydan keyin uchinchi oʻrinda turadi. 2010-yilda umumiy oʻzaro tovar ayirboshlash hajmi 27,1 milliard Kanada dollaridan oshdi va soʻnggi besh yil davomida Britaniya Kanadaning ikkinchi yirik eksport bozori boʻldi. Britaniya Kanadadagi toʻgʻridan-toʻgʻri xorijiy investitsiyalar (TDI)ning AQSh va Niderlandiyadan keyin uchinchi manbaidir. Kanada kompaniyalari Buyuk Britaniyaga katta sarmoya kiritadilar. 2010-yilda ikki tomonlama investitsiya zaxirasi deyarli 115 milliard Kanada dollarini tashkil etgan.

2011-yil 9-fevralda London fond birjasi va Toronto fond birjasi kengashlari birjalar uchun har ikkala xolding kompaniyasini birlashtirib, dunyodagi eng koʻp listing kompaniyalari bilan yetakchi birja guruhini yaratish toʻgʻrisida kelishuvga kelishdi. Birlashgan bozor kapitallashuvi 3,7 trillion funt sterlingni (5,8 trillion Kanada dollari) tashkil etgan. Qoʻshilish 2011-yil 29-iyunda bekor qilindi.

2000- va 2010-yillar davomida Kanada va Buyuk Britaniya Kanada va Yevropa Ittifoqi oʻrtasida keng qamrovli iqtisodiy va savdo kelishuvi (CETA) boʻyicha muzokaralar olib borishda birga ishladilar.  Shartnoma Yevropa parlamenti tomonidan ratifikatsiya qilingan va 2017-yildan buyon vaqtinchalik amal qiladi. Buyuk Britaniya 2020-yil yanvar oyi oxirida Yevropa Ittifoqini tark etdi, ammo 2020-yil 31-dekabrda yakunlangan oʻtish davrida Yevropa Ittifoqining savdo kelishuvlarida ishtirok etishda davom etdi. 2020-yil noyabr oyida Buyuk Britaniya va Kanada Yevropa Ittifoqi-CA bitimi shartlarini Buyuk Britaniya-CA oʻzaro savdosiga qoʻllashni davom ettirishga kelishib oldilar.

### Turizm

2004-yilda 800 000 ga yaqin Britaniya aholisi Kanadaga tashrif buyurishgan, bu Kanadadagi sayyohlar soni boʻyicha AQShdan keyin ikkinchi oʻrinda turadi. Oʻsha yili Britaniyalik mehmonlar Kanadaga tashrif buyurganlarida deyarli 1 milliard Kanada dollari sarfladilar. Britaniya 2003-yilda Kanadalik sayyohlar uchun AQSh va Meksikadan keyin uchinchi xalqaro yoʻnalish boʻlib, 700 000 ga yaqin tashrifchi 800 million Kanada dollaridan ortiq mablagʻ sarflagan.

Migratsiya
----------

 Trafalgar maydonida Kanada kunini nishonlash, London
Yangi Fransiyaning zabt etilishidan boshlab 1966-yilgacha Britaniya Kanadaning eng yirik immigrant manbalaridan biri, odatda eng kattasi boʻlib qoldi. 1967-yildan beri Kanada qonunlari inglizlar va boshqa yevropaliklarga berilgan imtiyozlarni olib tashlash uchun oʻzgartirilgandan soʻng, Britaniyaning Kanadaga koʻchishi davom etdi, ammo pastroq darajada edi. Buyuk Britaniyani tashkil etuvchi davlatlar (Angliya, Uels, Shotlandiya va Shimoliy Irlandiya) birlashganda, Britaniya ajdodlari hali ham Kanadaning eng katta etnik guruhini tashkil qiladi. 2005-yilda Kanadada Buyuk Britaniyada tugʻilgan 579 620 kishi yashagan, bu Kanada aholisining 1,9 foizini tashkil qiladi.

Tarixan, kanadaliklar Britaniyaga sayohat qilishgan. Britaniya kanadaliklarni oʻziga tortadigan metropol rolini oʻynagan, ammo Kanada iqtisodiyoti va institutlari rivojlangani sababli bu funksiya sezilarli darajada kamaydi. Milliy statistika idorasining hisob-kitoblariga koʻra, 2009-yilda Britaniyada 82 ming Kanadada tugʻilgan odam yashagan. 2012-yilda bu Kanada diasporasidagi Amerika Qoʻshma Shtatlaridagi kanadaliklar va Gonkongdagi kanadaliklardan keyin uchinchi eng katta jamoa edi.

Soʻnggi yillarda Buyuk Britaniya, Kanada, Avstraliya va Yangi Zelandiya oʻrtasida erkin harakatlanish gʻoyasini qoʻllab-quvvatlash kuchayib bormoqda, fuqarolar toʻrtta davlatning istalganida yashash va ishlashlari mumkin, masalan, Avstraliya oʻrtasidagi Trans-Tasman sayohati kelishuvi va Yangi Zelandiyaning CANZUK tashkiloti ushbu hamjamiyat konseptsiyasining yirik targʻibotchisi hisoblanadi.

Diplomatiya
-----------

 

 Kanada va Buyuk Britaniya davlat boshligʻi Charlz III.
London va Ottava oʻrtasidagi zamonaviy siyosiy munosabatlar hukumat rahbarlari, vazirlar va yuqori martabali amaldorlar darajasidagi mustahkam ikki tomonlama muloqot bilan asoslanadi. Hamdoʻstlik davlatlari sifatida ikki davlat monarxi qirol Charlz III. Ikkala mamlakat ham Millatlar Hamdoʻstligining faol aʼzolaridir. 2011-yilda Buyuk Britaniya Bosh vaziri Devid Kemeron Kanada parlamentida qoʻshma nutq soʻzladi va 2013-yilda Kanada Bosh vaziri Stiven Xarper Britaniya parlamentining ikkala palatasida nutq soʻzladi.

Kanada Londonda diplomatik vakolatxonaga ega. (Qoʻshimcha ravishda, Kvebek hukumati 59 Pall Mall manzilida ham vakolatxonaga ega) Birlashgan Qirollik, oʻz navbatida, Toronto, Monreal, Kalgari va Vankuverdagi Bosh konsulliklari bilan birga Ottavada elchixonani yuritadi. Soʻnggi yillarda Kanada Hamdoʻstlik bilan yanada yaqin hamkorlik qilishga intildi, 2012-yilda Buyuk Britaniya bilan qoʻshma diplomatik missiyalar eʼlon qilindi va sxemani Kanada bilan davlat boshligʻi umumiy boʻlgan Avstraliya va Yangi Zelandiyani ham qamrab olish rejalashtirildi. 2012-yil sentabr oyida Kanada va Buyuk Britaniya oʻrtasida diplomatik hamkorlik boʻyicha oʻzaro anglashuv memorandumi imzolandi, bu esa elchixonalarni birgalikda joylashtirish, konsullik xizmatlarini birgalikda koʻrsatish va inqirozga qarshi umumiy choralar koʻrishga yordam beradi. Loyiha baʼzi kanadalik siyosatchilar tomonidan tanqid qilindi.

Fikr soʻrovlari
---------------

2019—2020-yillardagi YouGov soʻrovida britaniyaliklar oʻzlarining „sevimli mamlakati" deb soʻralgan respondentlarning 80 foizi Kanada haqida ijobiy fikrda ekanliklarini aytishgan. 2014-yilda BBC Jahon xizmati soʻrovi shuni koʻrsatdiki, britaniyaliklarning 85 foizi Kanadaning dunyodagi taʼsiriga ijobiy nuqtai nazarga ega; Kanadaliklarning 80 foizi Buyuk Britaniyaning dunyodagi taʼsiri haqida ijobiy fikrda.

2019-yilda oʻtkazilgan Nanos Research ijtimoiy soʻrovida kanadaliklarning 80 foizdan ortigʻi Buyuk Britaniyani Kanada uchun ijobiy sherik sifatida koʻrishgan; soʻrovda soʻralgan boshqa mamlakatlardan Britanniya yuqori oʻrinni egallagan. Nanos Research 2021-yilda xuddi shu savol bilan yana bir soʻrov oʻtkazdi va shunga oʻxshash natijalarga erishdi; Kanadaliklarning 80 foizdan ortigʻi Buyuk Britaniyaga ijobiy yoki biroz ijobiy nuqtai nazarga ega.

Mamlakatni taqqoslash
---------------------

|  | **Kanada** | **Birlashgan Qirollik** |
| --- | --- | --- |
| **Bayroq** | Kanada | Birlashgan Qirollik |
| **Gerb** |  |  |
| **Madhiya** | O Canada | God Save the King |
| **Hudud** | 9,984,670 km2 (3,855,100 mi²) | 242,495 km2 (93,628 mi²) |
| **Aholi zichligi** | 3,92/km 2 (10,2/kv mi) | 255,6/km 2 (662,0/kv mi) |
| **Poytaxt** | Ottava | London |
| **Eng katta shahar** | Toronto — 2,731,571 (5,928,040 Metro Toronto) | London — 8 673 713 (13 879 757 Metro London) |
| **Hukumat** | Federal parlamentli konstitutsiyaviy monarxiya | Unitar parlamentli konstitutsiyaviy monarxiya |
| **Inauguratsiya hukumat rahbari** | Jon A. Makdonald | Robert Uolpol |
| **Davlat rahbari** | Charles III;
Kanada general-gubernatori Meri Saymon | Charles III |
| **Hozirgi hukumat rahbari** | Jastin Tryudo | Liz Truss |
| **Rasmiy til** | Ingliz tili; fransuz | Ingliz |
| **Asosiy dinlar** | 67,2 % xristianlik
23,9 % Dinsiz
3,2 % islom
1,5 % hinduizm
1,4 % sikxizm
1,1 % buddizm
1,0 % yahudiylik
0,6 % Boshqalar | 59,5 % xristianlik
25,7 % Dinsiz
4,4 % islom
1,3 % hinduizm
0,7 % sikxizm
0,4 % yahudiylik
0,4 % buddizm
0,4 % Boshqalar
7,2 % Javob yoʻq |
| **Etnik guruhlar** | 72,9 % oq
17,7 % osiyoliklar
4,9 % aborigenlar
4,1 % Karib dengizi va Lotin Amerikasi
3,1 % afrikaliklar
0,2 % Okeaniyalik (2016-yil aholini roʻyxatga olish) | 87 % oq (81,9 % oq Britaniya)
7 % Osiyo
3 % negr
2 % aralash irq
1 % boshqalar (2011-yil aholini roʻyxatga olish) |

Manbalar
--------

1. ↑  Phillip Alfred Buckner, \*Canada and the British Empire* (Oxford University Press, 2008).
2. ↑  Peter Pope, *The many landfalls of John Cabot* (University of Toronto Press, 2016).
3. ↑  Nate Probasco, „Cartography as a tool of colonization: Sir Humphrey Gilbertʼs 1583 Voyage to North America." *Renaissance Quarterly* 67.2 (2014): 425-472 .
4. ↑   J. K. Hiller, „Utrecht revisited: The origins of fishing rights in Newfoundland waters." *Newfoundland Studies* 7.1 (1991): 23-40. online
5. ↑  Margaret Conrad, *At the Oceanʼs Edge: A History of Nova Scotia to Confederation* (U of Toronto Press, 2020) pp. 137, 300-313..
6. ↑  Robert J. D. Page, „Canada and the imperial idea in the Boer War years." *Journal of Canadian Studies* 5.1 (1970): 33-49.
7. ↑  *Mackenzie, Hector M.* „Billion Dollar Gift".  The Canadian Encyclopedia. 23-oktyabr 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-avgust 2012-yil.
8. ↑  *Hector M. Mackenzie.* „Mutual Aid".  The Canadian Encyclopedia. 17-oktyabr 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-avgust 2012-yil.
9. ↑  Canadian Encyclopedia online Wayback Machine saytida arxivlandi (2013-10-23). (retrieved 20 December 2012)
10. 1 2  Mackenzie, Hector (2–may 2012–yil). „Transatlantic Generosity: Canada's 'Billion Dollar Gift' to the United Kingdom in the Second World War". *The International History Review*. 34-jild, № 2. 294–297-bet. doi:10.1080/07075332.2011.626578.`{{cite magazine}}`: CS1 maint: date format ()
11. ↑  Bryce, Robert Broughton*. Canada and the Cost of World War II: The International Operations of Canada's Department of Finance 1939-1947* Bellamy:. McGill Queen's University Press, 2005 — 84 bet.
12. 1 2  Milner, Marc. North Atlantic Run: *The Royal Canadian Navy And the Battle for the Convoys*. (Naval Institute Press, 1985)
13. 1 2  Zimmerman, David. *The Great Naval Battle of Ottawa* (U of Toronto Press, 1989.
14. ↑  Roberts, Leslie. *C.D.: The Life and Times of Clarence Decatur Howe*. (Clarke, Irwin, 1957). p 119-120
15. ↑  Robert Borden*. Robert Laird Borden: His Memoirs*. McGill-Queen's Press, 1969 — 216 bet. ISBN 978-0-7735-6055-0.
16. ↑  „British take their leave from Goose Bay". *CBC News*.  Canadian Broadcasting Corporation (31-mart 2005-yil). Qaraldi: 1-fevral 2021-yil.
17. 1 2  „Commercial and Economic Relations". *Canadian High Commission*. 28-aprel 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 16-mart 2015-yil.
18. ↑  *Flavelle, Dana*. „Toronto-London stock exchange merger terminated". *Toronto Star* (29-iyun 2011-yil).
19. ↑  *Mattha Busby*. „UK and Canada to trade on EU terms after Brexit transition". *The Guardian* (21-noyabr 2020-yil).
20. ↑   Canadian High Commission in London
21. ↑  „Place of birth for the immigrant population by period of immigration, 2006 counts and percentage distribution, for Canada, provinces and territories - 20% sample data". *www12.statcan.gc.ca*.
22. ↑  „Population by immigrant status and period of immigration, 2006 counts, for Canada, provinces and territories - 20% sample data". *www12.statcan.gc.ca*.
23. ↑  „Estimated population resident in the United Kingdom, by foreign country of birth (Table 1.3)".  Office for National Statistics (2009-yil sentabr). 14-noyabr 2010-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 8-iyul 2010-yil.
24. ↑  „Polling Reveals Canada's Strong Affiliation With Australia & UK" (17-noyabr 2020-yil).
25. ↑  „Australians and New Zealanders should be free to live and work in UK, report says". *theguardian.com* (3-noyabr 2014-yil). Qaraldi: 16-mart 2015-yil.
26. ↑  „CANZUK". *Wikipedia*. Qaraldi: 16-dekabr 2020-yil.
27. ↑  „Charles Becomes King as the Face of a Nation Changes". *Bloomberg.com*. Qaraldi: 8-sentabr 2022-yil.
28. ↑  „PM gives speech at Canadian Parliament". *Gov.uk*. Qaraldi: 16-mart 2015-yil.
29. ↑  „Canadian PM Stephen Harper visits UK Parliament". *parliament.uk*. Qaraldi: 16-mart 2015-yil.
30. ↑  „The London Diplomatic List" (13-dekabr 2013-yil).
31. ↑  „UK to share embassy premises with 'first cousins' Canada". *theguardian.com* (24-sentyabr 2012-yil). Qaraldi: 16-mart 2015-yil.
32. ↑  „New Zealand is Britons' favourite country | YouGov". *yougov.co.uk*.
33. ↑  „Negative views of Russia on the Rise: Global Poll". *BBC World Service*.  British Broadcasting Corporation (3-iyun 2014-yil). Qaraldi: 8-aprel 2021-yil.
34. ↑  „Europe tops America in terms of comfort with relationship – UK and Germany have best impressions - US and China have worst impressions among Canadians". *nanos.co*.  Nanos & Atlantik Brücke (2019-yil aprel). Qaraldi: 8-aprel 2021-yil.
35. ↑  „Positive impressions of US on the rise with Biden election - Views on China slide.". *nanos.co*.  Nanos & Atlantik Brücke (2019-yil aprel). Qaraldi: 8-aprel 2021-yil.
36. 1 2  „Constitutional law - Classifying states as federal or unitary" (inglizcha). *Encyclopedia Britannica*. Qaraldi: 17-iyun 2020-yil.

Adabiyotlar
-----------

* Bannister, Jerri. „Kanada aksil-inqilob sifatida: Kanada tarixidagi sodiq tartib doirasi, 1750-1840". *Liberalizm va gegemoniyada* (U of Toronto Press, 2018) 98-146-betlar.
* Bastien, Frederik. *London jangi: Tryudo, Tetcher va Kanada Konstitutsiyasi uchun kurash* (Dundurn, 2014).
* Braunli, Jarvis. „Otalarimiz inglizlar uchun kurashgan": irqiy nutqlar va yuqori Kanadadagi mahalliy ittifoqchilar." *Histoire sociale/Ijtimoiy tarix* 50.102 (2017): 259-284; Birinchi Millatlar haqida onlayn .
* Bakner, Filip Alfred. *Mas’uliyatli hukumatga oʻtish: Britaniyaning Shimoliy Amerikadagi Britaniya siyosati, 1815-1850* (1985).
* Karter, Sara. *Imperator uchastkalari: Ayollar, erlar va Britaniya mustamlakachiligining Kanada preriyalaridagi ishi* (U of Manitoba Press, 2016).
* Chempion, Kristian Pol. *Britaniya Kanadasining gʻalati halokati: Liberallar va Kanada millatchiligi, 1964-68* (McGill-Queenʼs Press-MQUP, 2010).
* Devar, Xelen. „Kanada yoki Gvadelupa?: Fransiya va Britaniya imperiyasining idroki, 1760-1763." *Kanada tarixiy sharhi* 91.4 (2010): 637-660. Urushda gʻalaba qozongan Britaniya Kanadani saqlab qoldi va Gvadelupa orolini Fransiyaga qaytardi
* Dilli, Endryu. *Moliya, siyosat va imperializm: Avstraliya, Kanada va London shahri, c. 1896-1914* (Springer, 2011).
* Fedorovich, Kent. „Urushni Trafalgar maydonidan boshqarasizmi? Vinsent Massey va Kanada Oliy komissiyasi, 1939-42. *Imperial va Hamdoʻstlik tarixi jurnali* 40.1 (2012): 87-117.
* Fedorovich, Kent. „Ser Jerald Kempbell va Ottava urushidagi Britaniya oliy komissiyasi, 1938-1940". *Tarixdagi urush* 18.3 (2011): 357-385.

* Godefroy, Endryu B. „Qirolicha, qirol va imperiya uchun: Britaniya armiyasiga yollangan kanadaliklar, 1858-1944". *Armiya tarixiy tadqiqotlar jamiyati jurnali* 87.350 (2009): 135-149. onlayn
* Gough, Barri Morton. „Toj, kompaniya va nizom: Vankuver oroli koloniyasini tashkil etish, Viktoriya imperiyasini yaratish boʻlimi." *Miloddan avvalgi tadqiqotlar: British Columbian Quarterly* 176 (2012): 9-54. onlayn
* Hebert, Joel. „Muqaddas ishonch": tubjoy Kanadadagi Britaniya dekolonizatsiyasini qayta koʻrib chiqish." *Britaniya tadqiqotlari jurnali* 58.3 (2019): 565-597.
* Kaufman, Will va Heidi Slettedahl Macpherson, muharrirlar. *Britaniya va Amerika: madaniyat, siyosat va tarix* (2005-yil 3 jild), 1157 bet; ensiklopedik yoritish.

* Krikorian, Jaklin D. va boshqalar. muharrirlar. *Globallashuvchi Konfederatsiya: 1867-yilda Kanada va dunyo* (Toronto universiteti, 201) onlayn
* Lion, Piter, tahrir. *Britaniya va Kanada: Oʻzgaruvchan munosabatlarni oʻrganish* (1976) onlayn
* Makkaloch, Toni. „Diplomatiyada sokin inqilob: 1960-yildan beri Kvebek-Buyuk Britaniya munosabatlari." *Kanada tadqiqotlarining Amerika sharhi* 46.2 (2016): 176-195 onlayn .
* Martin, Ged. „Durham afsonasiga hujum: oʻn etti yil oʻtdi." *Kanada tadqiqotlari jurnali* 25.1 (1990): 39-59.
* Martin, Ged. *Britaniya va Kanada Konfederatsiyasining kelib chiqishi, 1837-67* (2001).
* Merser, Keyt. „Shimoliy taʼsir: Britaniya Shimoliy Amerikasida dengiz taʼsiriga qarshilik, 1775-1815". *Kanada tarixiy sharhi* 91.2 (2010): 199-232.
* Messamor, Barbara Jeyn. *Kanadaning general-gubernatorlari, 1847-1878: Biografiya va konstitutsiyaviy evolyutsiya* (U of Toronto Press, 2006). onlayn[*sayt ishlamaydi*]
* Parker, Roy. *Olib tashlangan: kambagʻal bolalarni Kanadaga joʻnatish, 1867-1917* (2008) onlayn

* Smit, Endryu. „Vatanparvarlik, shaxsiy manfaat va" Imperiya effekti „: Britaniyalik va Britaniyaning Kanadaga sarmoya kiritish toʻgʻrisidagi qarorlari, 1867-1914." *Imperial va Hamdoʻstlik tarixi jurnali* 41.1 (2013): 59-80.

### Kanada — Buyuk Britaniya — AQSh

* Brebner, Jon Bartlett. *Shimoliy Atlantika uchburchagi — Kanada, Qoʻshma Shtatlar va Buyuk Britaniyaning* oʻzaro taʼsiri (1945), klassik bayonot. onlayn koʻrib chiqish
	+ Brebner, J. Bartlet. „Oʻzgaruvchan Shimoliy Atlantika uchburchagi." *Xalqaro jurnal* 3#4 (1948), 309-319-betlar. onlayn
* Ingliz tili, Jon Alan. "5. Teng tomonli uchburchak emas: Kanadaning Qoʻshma Shtatlar va Britaniya bilan strategik munosabatlari, 1939-1945. „ *Oʻzgaruvchan dunyoda Shimoliy Atlantika uchburchagi"* (U of Toronto Press, 2019) 147-183-betlar.
* Finlay, Jon L. ed. *Shimoliy Atlantika uchburchagidagi Kanada: ikki asrlik ijtimoiy oʻzgarishlar* (Oxford UP, 1975) onlayn .

* Haglund, David G. „Shimoliy Atlantika uchburchagi qayta koʻrib chiqildi: (geo) siyosiy metafora va Kanada tashqi siyosatining mantigʻi". *Kanada tadqiqotlarining Amerika sharhi* 29.2 (1999): 211-235.
* Jasanoff, Maya. *Ozodlikning surgunlari: Amerikaning yoʻqolishi va Britaniya imperiyasining qayta tiklanishi* (2011), 1780-yillarda.

* Makkaloch, Toni. „Shimoliy Atlantika uchburchagi: Kanada afsonasimi?." *Xalqaro jurnal* 66.1 (2011): 197-207.

* Makkenzi, Gektor. „Shimoliy Atlantika uchburchagini aniqlash: Ikkinchi Jahon urushi va uning oqibatlari." *Davra suhbati* 95.383 (2006): 101-112.
* McKercher, Brayan JC va Lourens Aronsen, muharrirlar. *Oʻzgaruvchan dunyoda Shimoliy Atlantika uchburchagi: Angliya-Amerika-Kanada munosabatlari, 1902-1956* (Toronto Press universiteti, 1996).

Havolalar
---------

* Kanada va Buyuk Britaniya munosabatlari — canadainternational.gc.ca
* Kanada va Buyuk Britaniya — gov.uk
* Britaniya Oliy komissiyasi — Ottavadagi Britaniya Oliy komissiyasi
* Kanada Oliy Komissiyasi — Londondagi Kanada Oliy Komissiyasi