Uning *Traité de la conformation extérieure du cheval* (4. nashr, 1797 va keyingi).
**Klod Burjelat** (1712- yil mart, Lionda ; † 3 1779- yil yanvarda Parijda) fransuz gipologiya boʻyicha darsliklar muallifi va 1764-yildan to vafotigacha Fransiyada otchilik va veterinariya sohasidagi yetakchi qirol amaldori. Bir nechta veterinariya maktablarining asoschisi sifatida u Yevropada veterinariya taʼlimining kashshoflaridan biridir.

Dastlab Lionda advokat boʻlib ishlagan Burgelat 1740-yilda u yerdagi chavandozlar akademiyasiga rahbarlikni oʻz zimmasiga oldi. Uning Burjelat chavandozlar sanʼati bilan shugʻullangan birinchi nashri toʻrt yildan soʻng *Nouveau Nyukasl* nomi bilan chiqdi. U 1750-1753 yillar oraligʻida chop etilgan "*Elemens d’hippiatrique* "jurnali bilan kengroq shuhrat qozondi, undan soʻng otlarning morfologiyasi, anatomiyasi va tibbiy davolanishiga oid bir qator asarlar yozildi. *Entsiklopediyaning* asosiy muallifi Burgelat 1755 va 1757-yillar oraligʻida nashr etilgan beshdan ettigacha jildlar uchun 235 dan ortiq maqolalar qoʻshgan. Biroq, katolik cherkovi tomonidan ish taqiqlangan va uning doʻsti d’Alembert ketganidan keyin u ishlashni toʻxtatdi.

Uning qirollik tsenzura kengashi boshligʻi Malesherbes va Lion intendanti va keyinchalik moliya boʻyicha bosh nazoratchi Anri-Léonard Bertin bilan munosabatlari Burjelatga bir qator daromadli davlat idoralarini olib keldi. Liondagi faoliyati davomida u qirollik tsenzurasi va shahar kitob savdosi inspektori boʻlgan. 1764-yilda u fransuz veterinariya maktablarining bosh inspektori va qirollik chorvachilik fermalarining bosh komissari etib tayinlandi.

Burjelatning eng katta yutuqlaridan biri 1761-yilda Lionda dunyodagi birinchi veterinariya maktabini tashkil etishdir. Burgelat tomonidan asos solingan *École royale vetérinaire d’Alfort* bilan bir qatorda, u Yevropadagi boshqa turdagi institutlarga taʼsir koʻrsatdi. Uning 1777-yilda *Règlemens pour les Écoles royales vétérinaires de France* nomi ostida nashr etilgan veterinariya maktablari uchun qoidalar toʻplami Fransiyada va undan tashqarida veterinariya taʼlimini tashkil etish uchun namuna boʻldi.

Hayot va ish
------------

### Kelib chiqishi, yoshlik va taʼlim

 18-da Lionning koʻrinishi Asr.
Klod Burjelat 1712-yilda Lionda savdogar Sharl-Pyer Burjelat va uning ikkinchi rafiqasi Jeneviyaning kenja farzandi boʻlib tugʻilgan. Uning otasi hozirgi Haute-Garonne departamenti joylashgan kichik Belesta shahridan kelgan va Lionga koʻchib oʻtgandan keyin (taxminan 1682), buxgalterlikdan shahardagi etakchi mato savdogarlaridan biriga aylandi. 1706 va 1707-yillarda Burjelatning otasi Lion  *(échevin)* shahri magistraturasining aʼzosi boʻlgan va shuning uchun *écuyer* unvoniga ega edi. 1719-yilda Charlz-Pyer Burjelat vafot etganida, u birinchi turmushidan bir oʻgʻlini va Kloddan tashqari ikkinchi turmushidan uchta qizini qoldirdi. Klodning onasi toʻrt yildan soʻng vafot etdi va Klod qolgan yoshligini ona tomondan bobosi, *prokuror* Lui Terrasson bilan oʻtkazdi.

Ota-onasi erta vafot etganidan keyingi vaqt, Klod oʻgay ukasi Bartelemi va uning rafiqasi Fransuaza-Julyen bilan otasining mulki boʻyicha uzoq davom etgan sud nizosi bilan ajralib turdi. Bu nizo 1728-yilda nihoyat hal etilganda, merosning bir qismi sud xarajatlari bilan isteʼmol qilindi.

Burjelatni tayyorlashning aniq shartlari hali ham etarli darajada aniq emas. Uning tarjimai hollarining aksariyati 1805-yilda Lui Fursi Grognier tomonidan nashr etilgan hisobotga amal qiladi, unga koʻra Burjelat dastlab iezuit maktabida oʻqigan, keyin Tuluzada huquqni oʻrgangan, keyin Grenoblda advokat boʻlib ishlagan, ammo axloqiy tashvishlar tufayli bu kasbdan voz kechgan. mushketyor polkiga qoʻshildi. Burjelatning qirollik mushketyorlari bilan qilgan xizmati faqat Ron departamenti arxividagi hujjat bilan tasdiqlanadi, unda xuddi shu nomdagi askar ; uning Tuluzadagi oʻqishi va Grenobldagi advokat sifatidagi ishi haqidagi maʼlumotlar bugungi kungacha savollar tugʻdirmoqda.

Hozirgacha Tuluzada oʻqish haqida hech qanday dalil topilmagan boʻlsa ham, Burjelat yuridik taʼlimga ega boʻlgan koʻrinadi, chunki 1733-yildan boshlab uning nomi Liondagi advokatlar roʻyxatiga kiritilgan — u qisqa vaqtdan keyin yana bu faoliyatdan voz kechgan. Uning keyingi vorisi, *École royale veterinaire d’Alfort* direktori boʻlgan Philibert Chabertning hisobotiga koʻra, Burgelat oʻz qarorini u prokuror sifatida ishlagan sud ishi natijasida qabul qilgan. Burgelat oʻz xatti-harakatlari tufayli notoʻgʻri hukm qilingan va oʻz hayotini qashshoqlikda oʻtkazishga majbur boʻlgan beva ayolga qarshi sudga murojaat qildi. Bourgelat sodir boʻlgan adolatsizlikni koʻrishga chiday olmadi va shuning uchun advokatlik kasbidan voz kechdi.

### *Academie d’Equitation* va birinchi nashrlarda ishlagan

#### Lion ot sporti akademiyasining direktori etib tayinlandi

29-kuni. 1740-yil 17-iyulda Burgelat Lionning Ot sporti *akademiyasini (Academie d'équitation)* boshqarishni oʻz qoʻliga oldi, u yerda yosh zodagonlar nafaqat ot minishni, balki matematika, musiqa, yaxshi xulq-atvor va qurol bilan muomala qilish koʻnikmalarini ham oʻrgandilar. Uning nima uchun bu lavozimga tayinlangani nomaʼlum. Burgelat lavozimga kelganida endigina yigirma sakkiz yoshda edi va bunday taniqli lavozimga tayinlanish uchun hech narsa koʻrsata olmadi. Lion ot sporti akademiyasi Fransiya qirolligidagi eng yaxshilaridan biri hisoblangan va akademiya rahbari lavozimiga katta qiziqish bildirilgan boʻlsa kerak. Burgelatning tarjimai holi Mark Mammerickx, u nufuzli oila doʻstlarining, jumladan, Lion bosh prokurori va Burjelatning choʻqintirgan otasi Klod Perixonning ismi Burjelat boʻlgan Andre Perixonning qoʻllab-quvvatlashidan foyda koʻrgan deb gumon qiladi.

#### *Nyukasl*

Vazifaga kelganidan toʻrt yil oʻtgach, Burgelatning birinchi nashri *Le nouveau Newcastle*, chavandozlik sanʼati bilan shugʻullangan. Bu sarlavha bilan Bourgelat 1658-yilda birinchi marta paydo boʻlgan "*Méthode et invention nouvelle de dresser les chevaux* "boʻyicha juda muvaffaqiyatli standart asarga ishora qildi. Otlarni sindirishning yangi usuli) 1. Nyukasl gertsogi. Bourgelat *nouveau* qoʻshish orqali oʻquvchiga uning kitobi Dyuknikidan ham yaxshiroq ekanligini nazarda tutgan. Bu oʻsha paytda kamdan-kam qoʻllaniladigan amaliyot edi; Burjelatning zamondoshi Fransua-Aleksandr-Pyer de Garso ham *Nouveau parfait maréchal* (Eng. *Parfait maréchal* muvaffaqiyatlariga yangi mukammal barqaror usta (dt. Uning namunasi Jak de Solleyselning mukammal otligi). Biroq, Burgelat misolida, bu harakat dastlab muvaffaqiyatsiz boʻldi — faqat 1747-yilda ikkinchi nashrning paydo boʻlishi bilan *Nouveau Nyukasl* yanada kengroq maʼlum boʻldi.

 Elemens *d’hippiatrique* birinchi jildining old qismi va sarlavhasi, Lion 1750.
Uning navbatdagi nashri bilan *Elémens d’hippiatrique asarining* birinchi jildi (ing. otni davolash sanʼatining tarkibiy qismlari), Burgelat butun umri davomida uni band qiladigan yangi mavzuga murojaat qildi. Bu otlarning morfologiyasi va anatomiyasiga oid ilmiy risola edi. Bu Burjelatning otlarni davolash sanʼatini oʻrganishga boʻlgan qiziqishlarida keskin oʻzgarishlarni koʻrsatdi.

" *Elemens d’hippiatrique* „ da Burgelat topilmalarni inson tibbiyoti sohasidagi topilmalarni ot tibbiyotiga oʻtkazdi. U Lionlik jarroh va anatomist Jan-Batist Charmettonning ishiga aniq ishora qildi. Qoʻshimcha manba sifatida u 16-asrda italiyalik Karlo *Ruinining Anatomia del cavallo, infermita et suoi rimedii asarini* beradi. Keng tarqalgan va Fransiyada Endryu Sneyp tomonidan Fransua Garso tomonidan taqdim etilgan anatomiya boʻyicha asar tarjimasi orqali mashhur boʻlgan Century. Jumladan, Ruinining otning anatomik tadqiqotlari boʻlgan plitalari boshqa mualliflarning koʻplab asarlarida takrorlangan. Burjelat Ruinini qattiq tanqid qildi va, ehtimol, Mammerinckx gumon qilganidek, anatomiya haqidagi bilimlarining haqiqiy manbasini yashirish uchun. Bourgelat Lionda oʻtkazgan otlarning otopsilariga ishora qilib, oʻzining tadqiqot ulushini taʼkidladi. Garchi u bir qoʻli bilan skalpel tutib, ikkinchi qoʻli bilan eskiz chizayotganini taʼkidlagan boʻlsa-da, uning qalamidan "*Elemens d’hippiatrique* "dagi anatomik jadvallarning birortasi ham chiqmagan.

1751-yilda ikkinchi jildning birinchi qismi nashr etildi, unda Burjelat osteologiya (suyak nazariyasi), miologiya (mushaklar nazariyasi) va angiologiya (tomirlar nazariyasi) bilan shugʻullangan. 1753-yilda ikkinchi jildining ikkinchi qismi otning boshi va koʻkragining anatomiyasiga bagʻishlangan. Ikkinchi jildning birinchi qismida Burjelat otlarning ichki va tashqi kasalliklari, otlarning gigienasi va ot kasalliklarini davolash bilan shugʻullanmoqchi boʻlgan keyingi jildlarni eʼlon qildi. Bu jildlar hech qachon paydo boʻlmagan; Shunday boʻlsa-da, Burjelat keyingi asarlarda *Elémens d’hippiatrique* ning koʻplab yondashuvlarini oldi.

*Elémens d’hippiatrique Burjelatning* Fransiyadan tashqaridagi taʼsirining debochasi edi. Richard Berengerning ingliz tiliga tarjimasi Londonda oxirgi jild chop etilganidan bir yil oʻtgach paydo boʻldi. Xuddi shu yili Berenger „ *Nouveau Newcastle"* ning tarjimasini ham nashr etdi. Akademik dunyoda *Burjelatning* yutuqlari uning Fanlar Akademiyasi (1752) va keyinchalik *Prussiya Fanlar Akademiyasining* (1763) muxbir aʼzosi sifatida qabul qilinishi bilan tan olingan.

### *Ensiklopediyaga muallif*

 1769-yilda nashr etilgan *Entsiklopediyaning* oltinchi jildidan olingan Xoch *Gallopdagi plastinka (Manège, Galop desuni du derriere à gauche et Galop desuni du derriere à droite)* .
" *Elemens d’hippiatrique* "jurnalining nashr etilishi bilan Burgelat otchilik ilmi sohasida oʻziga xos nom qozondi. *Akademiya Royale des Sciencesga* qabul qilinishi ham unga rasmiy tan olindi. Bularning barchasi uni 1751-yilda boshlangan *Entsiklopediyaga* hissa qoʻshish uchun munosib nomzodga aylantirdi.

17-da bitta Burjelatning 1754-yil 17-iyundagi oliy tsenzura organi rahbariga va Malesherbes entsiklopediyasi loyihasi targʻibotchisiga yozgan maktubi, Burgelat oʻz nomi bilan maqolalar nashr etilishidan oldin *Entsiklopediyada* qatnashganligini isbotlaydi:

|  |  |
| --- | --- |
| *J’ay reçu déjà longtemps, Monsieur, les articles concernant le manège et l’hippiatrique qui vous ont été draw par M. Didro va que vous m’avés fait l’honneur de m’envoyer.* *J’ay examiné avec encor plus de soin que je nʼavois fait ceux qui sont renfermés dans les les 3 premiers volumes et je me trouve force de suppresser entier l’ouvrage EN… et de travailler sur un nouveau rejasi.* *Dans quelques temps je communiqueray quelques articles nouveaux va d’autres que j’auray retouché.* | Bir muddat oldin, janob, men sizga janob Didro bergan otchilik va otchilik sanʼati boʻyicha maqolalarni oldim, siz ularni menga muruvvat bilan joʻnatdingiz. Men ularni dastlabki uchta jilddan koʻra koʻproq ehtiyotkorlik bilan koʻrib chiqdim va EN butun lemma maydonini tashlab, qayta yozishga majbur boʻldim…. Men sizga yaqin kelajakda yangi va qayta koʻrib chiqilgan maqolalarning bir qismini yuboraman. |

Burjelatning birinchi vazifasi oʻzidan oldingi Mark-Antuan Eidousning maqolalarini tekshirish va kerak boʻlganda tuzatish edi. Lemmalarning butun sohalari uning tekshiruviga dosh bermaganligi, aftidan, unga butun fan sohasini ishonib topshirish qaroriga olib keldi. 1755-yilda nashr etilgan "*Entsiklopediya* "ning beshinchi jildining soʻzboshida u otchilik, ot tibbiyoti va tegishli mavzularga oid barcha yozuvlarning yangi muallifi sifatida tanishtirildi:

|  |  |
| --- | --- |
| *L’Encyclopédie vient de faire une great acquisition en la personne de M. Bourgelat […].* *Il veut bien nous thunder, à commencer à la Lettre E, tous les articles qui concernent le Manège, la Maréchalerie et les Arts relatifs.* *[…] Les conoissances profondes de M. Bourgelat, dans la matière dont il s’agit, nous répondent du soin avec lequel ces articles ont été faits; ils sont marqués d’un (e)* | Encyclopedie Monsieur Bourgelat timsolida ajoyib hissa qoʻshdi […] E harfidan boshlab u otchilik, ot tibbiyoti va tegishli sanʼatga oid barcha maqolalarni oʻz hissasini qoʻshadi. […] Janob Burjelatning ushbu sohadagi chuqur bilimi ushbu maqolalarni yozishga eʼtibor bilan qaraydi; ular (e) bilan belgilanadi. |

Bourgelat, ayniqsa, d’Alembert bilan yaqin aloqalarni saqlab qoldi. Iezuitdan keyin *C.-P.* Tolomas, boshqa narsalar qatorida, *Kollej* maqolasida fransuz maktab tizimi haqidagi bayonotlari uchun hujumga uchragan, Burgelat oʻzining doʻsti d’Alemberni ochiqchasiga himoya qilgan. Shu munosabat bilan u Malesherbesga yozadi: „Tolomas soatiga toʻrtdan besh soat davomida Lotin tilida „ *Entsiklopediyaga* va barcha ensiklopediyachilarga qarshi koʻplab haqoratlar toʻlqinini qusdi" va qoʻshimcha qildi: „Men oʻzimni [ishlarga] bagʻishlayman. *Ensiklopediya* har qachongidan ham koʻproq quvonch bilan."

Burjelatning *Entsiklopediyaga* boʻlgan ishtiyoqi uning besh, oltinchi va ettinchi jildlarga hissa qoʻshgan 235 dan ortiq maqolalarida oʻz aksini topgan. Uning hissalarini keng koʻlamli oʻrganish hali ham kutilmoqda, lekin Burgelat nafaqat gallop  *(gallop)* yoki shoeing  *(ferrure)* kabi anʼanaviy ot mavzulariga murojaat qilgani, balki epilepsiya  *(epilepsy)* kabi kalit soʻzlarga ham hissa qoʻshgani aniq. yoki isitma  *(Fièvre)* hissa qoʻshgan.

Burjelatning "*Entsiklopediya* "dagi ishtiroki yettinchi jildning tugallanishi bilan yakunlandi. 1-da birida Didroning Fridrix Melkior Grimmga 1759-yil 15-maydagi maktubida uni Parijda asarning keyingi chop etilishini torpeda qilganlikda va d’Alembert bilan birgalikda *Entsiklopediyani* Prussiyada Frederik II himoyasida nashr etishni rejalashtirganlikda gumon qilingan. Bourgelat ettinchi jild bilan hamkorlikni tugatganligi ajablanarli emas, chunki 1757-yilda u Lion viloyatidagi qirollik naslchilik fermalarining inspektori etib tayinlangan va 1759-yilda *Entsiklopediya* *Index Librorum Prohibitorumga* kiritilganidan soʻng, u qoʻrqishi kerak edi. Bu ofisni yoʻqotadi, hamkorlikni yoʻqotishda davom etadi.

### Qirollik tsenzori va Lion kitob savdosi inspektori

 Birining oxirgi sahifasi 22. Burjelatning homiysi Bertinga 1771-yil 17-iyuldagi maktubi, u bir necha marta unga davlat xizmatida foydali lavozimlarni egallagan.
Uning Malesherbes bilan yaqin munosabatlari Burgelatga tsenzura tayinlanishiga sabab boʻldi. Shunday qilib, u kitob qoʻlyozmalarini koʻrib chiqish uchun mas’ul edi va ekspertiza natijalariga koʻra qirollik nashriyot imtiyozlarini berdi yoki bekor qildi. Oʻzining homiysi Malesherbes singari, Burgelat oʻz lavozimini oʻta qattiqqoʻllik bilan bajarmadi — Malesherbes doʻstlarining asarlarini tekshirish uchun oʻz protegesiga topshirishdan xursand boʻlganining sabablaridan biri.

1760-yil boshida, 1757-yilda Burjelatni Lion rezidenti sifatida naslchilik fermasining inspektori qilgan Genri-Léonard Bertin bilan birgalikda Malesherbes uni Liondagi kitob savdosi inspektori  *(inspekteur de la librairie*) lavozimiga tayinladi. *de Lion)*. Shunday qilib, Burgelatga kitob joʻnatilishini nazorat qilish va shahar noshirlari va bosmaxonalarini nazorat qilish vazifasi yuklangan.

Burjelatning birinchi harakati xonim de Pompadurga qarshi yozilgan risolani qidirish edi. U Didro yoki d’Alember kabi mualliflarni qoʻllab-quvvatlaganmi, isbotlanmagan — aniq narsa shundaki, Burjelat oʻz vazifasiga oʻzini juda gʻayrat bilan bagʻishlagan. Oʻzining soʻzlariga koʻra, u Liondagi kitob doʻkonlarini soʻnggi burchagigacha qidirib topdi, hatto tunda ham ishladi va nihoyat yahudiy kitob sotuvchisi barcha yovuzliklarning manbai boʻlishi mumkin, deb taxmin qildi. Dalillarni qidirishda u maxfiy maʼlumotlarga tayangan va hatto Liondagi barcha yahudiy uylariga tungi reydni oʻylagan.

U yetuk faylasuf va qomusiy olimlarning asarlariga koʻproq eʼtibor qaratgan. 1763-yilda Jenevada nashriyotchi Gabriel Kramer anonim *Traité sur la tolérance asarini* Lionga taqdim qilmoqchi boʻlganida, Burjelat asar muallifi Volter ekanligini bilmagani uchun bojxonada toʻxtatib qoʻyilgan. Volterning iltimosiga binoan d’Alember aralashgach, Burjelat Volterdan kechirim soʻradi. Keyin ularning munosabatlari normallashdi va ular bir qator iliq maktublar almashishdi.

Zamonaviy sharhlovchilar Burjelat tarjimai holining bu qismini tanqid qilishda chekinmaydilar. Frank Artur Kafker oʻzining 1988-yilda nashr *etilgan "Ensiklopediyachilar shaxs sifatida* "kitobida Burjelatning ikkiyuzlamachiligi va opportunizmini tanqid qildi: „Burjelatda ikkiyuzlamachilik va opportunizmdan koʻproq narsa bor edi".

### Veterinariya maktablarining tashkil etilishi

 Maisons-Alfortdagi Klod Burjelat haykali.
Burgelatning biografi Mark Mammerickx, *Burgelatning Elémens d’hippiatrique* da veterinariya tibbiyotini oʻqitishga ixtisoslashgan maktabni tashkil etish rejasining birinchi alomatlarini koʻradi, bu sinfdagi vaziyatga asoslangan dialogik savol va javob uslubi. Burgelat 1750-yildan boshlab Lionda bunday ob’ektni yaratish boʻyicha birinchi rejalarni amalga oshirgan edi, ammo mahalliy shahar maʼmuriyatining qarshiligi tufayli ular oxir-oqibat muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Shunga qaramay, butun Fransiya uchun tartibga solinadigan veterinariya taʼlimi iqtisodiy va harbiy manfaatlarga ega edi. Etti yillik urush tugashidan toʻrt yil oldin Anri-Léonard Bertin Fransiya moliya boʻyicha bosh nazoratchi lavozimini egallagan edi. U Burjelatning gʻoyalarini ilgari surdi, chunki u katta iqtisodiy va ayni paytda — urush uchun zarur boʻlgan otlar misolida boʻlgani kabi — chorvachilik va otchilikda hayvonlar kasalliklariga qarshi kurashning siyosiy jihatlarini bogʻladi. Xususan, XVIII asrda Yevropaga qoramol oʻsimliklari olib keldi. asr katta yoʻqotishlarga uchradi.

#### Lion

Lion veterinariya meditsina maktabi (1764-yildan *École royale vétérinaire de Lyon*) 4-sonli farmoni bilan dunyodagi birinchi bunday muassasa sifatida tashkil etilgan. 1761-yil 1-avgustda tashkil etilgan va 1761-yil 1-avgustda oʻz eshiklarini ochishi kerak edi. 1762-yil yanvarda ochiq. Biroq, birinchi talaba 13-gacha oʻzini koʻrsatmadi. 1762-yil fevral. U dastlab Lion chekkasida joylashgan *Hôtellerie de l’Abondance* mehmonxonasining oddiy binolarida joylashgan edi. Talabalar qoʻshni mehmonxonaga joylashtirildi va u yerda ovqatlandi. Keyinchalik maktabning oʻzida yotoqxonalar tashkil etildi.

Bourgelat oʻz faoliyati davomida moliyalashtirish va maktab intizomi bilan shugʻullangan va chet ellik talabalarni muassasaga jalb qilish uchun harakat qilgan. U oʻz darslariga oz vaqt topdi. Daniyalik talaba Abilgaard hatto kasal hayvonlarni davolashda talabalar asosan oʻzlariga qoʻyib yuborilganini aytdi.

1765-yilda u Parijga joʻnab ketganida, Burgelat Liondagi veterinariya maktabini yopmoqchi boʻldi, ammo Bertinning qarshiligi tufayli bu muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Biroq, bu Burjelatni oʻzining eng yaxshi shogirdlari va ikkita oʻqituvchisi — Onore Fragonard va Filibert Chabertni Parijga olib borishiga toʻsqinlik qilmadi. Fransiya Respublikasining V yilida (1796) maktab Liondagi *Deux-Amants* monastiridagi hozirgi joyiga koʻchirildi.

#### Alfort

Bourgelat Parijda veterinariya maktabini ochish rejalari bilan Lionni tark etdi. 1765-yil aprel oyida u oʻzining eng yaxshi talabalari bilan Fransiya poytaxtiga keldi. Biroq poytaxtning oʻzida veterinariya institutining tashkil etilishi Parij temirchilar gildiyasining qarshiligi tufayli muvaffaqiyatsiz tugadi. Shuning uchun Burgelat nihoyat shahar darvozasi yonida joylashgan Alfort mulkini tanladi, uni baron de Bormesdan sotib oldi.

Burjelat 1779-yil yanvar oyida vafotigacha *École Royal veterinaire d’Alfort* (hozirgi *École National veterinaire d’Alfort*) direktori lavozimida ishlagan. Anatomiya darslari uchun mas’ul boʻlgan Fragonard va uning keyingi vorisi Chabert ham rasman direktorlar unvoniga ega boʻlishsa-da, Burgelat ularga katta taʼsir koʻrsatmadi. Burgelat oʻz darslarini toʻxtatmadi — shogirdi Abilgaard xabar berganidek — bu faoliyat uning hozirgi yuqori martabasiga mos kelmadi.

1773-yilda maktabda ikkita yangi funksiya yaratildi, chunki Chabert *inspektor general des études* va *Burjelatning* jiyani Prost de Grange-Blansh inspektor tashrif buyuruvchi etib tayinlandi. Garchi bu Burgelat Alfortdagi mas’uliyatini birinchi marta boshqalar bilan boʻlishishi boʻlsa-da, u hukmron hokimiyat mavqeida qoldi, u toʻrt yildan soʻng oʻzining *Règlemens pour les Écoles royales vétérinaires de France* nashri bilan mustahkamladi.

#### Fransiyadan tashqarida taʼsir

Fransiyada Burjelat tomonidan yaratilgan maktablar Yevropadagi boshqa veterinariya maktablarining rivojlanishi uchun dastlabki uchqun boʻlib, ularning asoschilari koʻpincha Lion va Alfort maktablarining bitiruvchilari hisoblanadi. Boshqa narsalar qatorida, institutlar 1766-yilda Venada, 1771-yilda Göttingenda va 1778-yilda Gannoverda tashkil etilgan. 1790-yilda Berlinda tashkil etilgan institut asoschilari Iogann Georg Naumann va Georg Fridrix Sick ikkalasi ham Alfortda tahsil olishgan. Oʻsha yili Myunxenda tashkil etilgan *Tierarzney maktabining* birinchi professori oʻqishining bir qismini Lionda oʻtkazgan Anton Uill edi.

Burgelat Fransiyada va undan tashqarida *Règlemens pour les Écoles royales vétérinaires de France* (Eng. Fransiya Qirollik veterinariya maktablari uchun qoidalar). Maktablarni moliyalashtirishdan tortib, sinfda tartibni saqlashgacha boʻlgan asar veterinariya taʼlimining turli jihatlarini tavsiflaydi. *Règlemens* faqat bitta nashrda chiqdi, ammo keyingi mualliflar uchun namuna boʻlib xizmat qildi. Bugungi kunda asar birinchi veterinariya maktablari tarixiga oid boy manba hisoblanadi.

### Royal Studs boshligʻi

 Burgelatning naslchilik ideallariga koʻra otning ideal-tipik tasviri. *Proportionlar Géométrales du Cheval*, *Elemens d’hippiatrique* birinchi jildidan plastinka.
1757-yildan Bourgelat Lion provinsiyasida *komissar-inspekteur des haras* boʻlib, qirollik otlarini boshqarish uchun mas’ul edi. Uning vazifalariga, shu jumladan, yiliga ikki marta oʻz maʼmuriy okrugidagi aygʻirlar, ot bozorlari va ot fermalarini tekshirish kiradi. Moliyaviy nuqtai nazardan, bu idora juda qimmatga tushdi, lekin unchalik ahamiyatga ega emas edi, chunki Lion Fransiyadagi eng kichik viloyatlardan biri edi. 2-chi bilan 1764-yil iyun oyida *komissar general des haras du royaume* lavozimiga tayinlanishi uning homiysi Bertin Burjelatning vakolatlarini — baʼzi istisnolardan tashqari, allaqachon tayinlangan viloyatlarni — butun qirollikka kengaytirdi. Qirollik naslchilik fermalarining boshligʻi sifatida Burjelat otchilik sohasidagi eng yuqori fransuz amaldori edi. U viloyatlar *komissar-inspektorlariga* boʻysungan, ular unga yozma ravishda muntazam hisobot berib turishlari kerak edi.

Viloyat inspektorining bu lavozimlari hurmatli fransuz zodagon oilalari vakillari tomonidan juda koʻp talab qilinadigan va kamdan-kam hollarda ishlagan. Shuning uchun Burgelat lavozimga kirishganida qarshilikka duch kelgani ajablanarli emas edi. 9-da birida 1766-yil 17-dekabrda Bertinga yozgan maktubida u hushyorlik bilan oʻz ahvolini shunday bayon qiladi:

|  |  |
| --- | --- |
| *mm* *Rougane et de Fontenay sont les deux seuls inspecteurs du royaume qui veuillent bien me faire l’honneur de me reconnoitre* | Janob Rugan va de Fontenay qirollikdagi yagona ikkita inspektordir, ular menga sodiqligimni eʼtirof etish sharafiga muyassar boʻlishadi. |

Tayinlanganidan atigi uch oy oʻtgach, Burgelat *komissar-inspektorlarni* tekshirish uchun viloyatlarga rasmiylarni yubordi. Uning Bertinga yoʻllangan roʻyxatlarida faqat sodiqligiga amin boʻlgan odamlar roʻyxati keltirilgan. Yangi inspektorlar *komissar-* inspektorlarning tanasida tikon edi, ammo bu Burjelatga yangi idorani doimiy ravishda oʻrnatishga toʻsqinlik qilmadi.

Burgelat tomonidan Royal Studs boshligʻi sifatidagi vazifalari doirasida kiritilgan yana bir yangilik Alfortda *komissar-inspektorlarni* tayyorlash uchun maktabning tashkil etilishi edi. Kurslar 1765-yilda boshlangan va u bilan birga Alfort veterinariya maktabiga koʻproq talabalarni jalb qilishning qoʻshimcha foydasini keltirdi. Shu bilan birga, Burjelat ham bu qadam bilan oʻz taʼsirini kengaytirdi, chunki u yangi *komissar-inspektorlarni* butunlay oʻz ruhida tarbiyalagan edi. Keyin u talabalarning eng itoatkorini Bertinga tavsiya qildi, u ular bilan stend boshligʻidagi boʻsh oʻrinlarni egalladi.

Burjelatning Fransiyada yilqichilikni rivojlantirishga taʼsiri tanqiddan holi emas edi. Uning naslchilik ideali ideal tana nisbatlariga ega deb hisoblagan ot ot edi. Bu idealga erishish uchun Burjelat arab otlarini koʻpaytirishni targʻib qildi. Oʻlimidan soʻng, u fransuz ot zotlarining kamayib ketishida ayblangan. Biroq, Mammerickx Bourgelatning uzr soʻrashiga ishora qiladi, uning pozitsiyalari ilgari Jak de Solleysel va 1 tomonidan qabul qilingan. Nyukasl gertsogi vakillik qilgan edi.

Ulardan olingan daromad miqdori bilan oʻlchanadigan boʻlsak, *komissar général des haras du royaume* lavozimi Burgelatning barcha idoralari ichida eng muhimi edi. U 11000 livr maosh oldi, shuningdek, qirollik aravasi, vagonchi, postilion va kotibga ega edi. Burjelatning Parijda boʻlgan davridagi daromadi yiliga 30 000 livr atrofida baholanadi. Bundan farqli oʻlaroq, Alfortdagi oʻqituvchilarning hech biri 1500 livrdan koʻproq maosh olmagan va Burjelatni baʼzi zamondoshlari ochkoʻz deb bilishganligi ajablanarli emas

Burjelatning maktublaridan u tez-tez kasal boʻlganligi aniq. Gut uning oʻng qoʻli va oyoqlarini kunlar va haftalar davomida qimirlata olmasligiga olib keldi. 1763-yil aprel va iyul oylari orasida u oʻzining barcha yozishmalarini aytib berdi va keyin faqat xatlar ostiga oʻz imzosini qoʻydi. Burjelatning ikki yil davomida oyoqlari va oʻng qoʻlini qimirlata olmaganligi haqidagi shikoyati Mammerickx tomonidan qoʻpol boʻrttirilganlik sifatida fosh qilindi. 1761 va 1762-yillardagi barcha xatlar aniq uning qoʻlidan keladi.

1778-yil dekabr oyining oxirida Burjelatning sogʻligʻi tezda yomonlashdi. U 3-da vafot etdi. 1779-yil yanvar 66 yoshida. Uning qabri qayerda ekani bugungi kunda nomaʼlum.

Mustaqil asarlar roʻyxati va ularning qayta nashrlari
-----------------------------------------------------

 Burjelat asarlari bir qator boshqa tillarga tarjima qilingan. Bu yerda: *Beginnings of Vieharzneykunstning bosh* sahifasi (asl sarlavha: Précis anatomique *du Corps du cheval*), Danzig 1772-yil
* *Le nouveau Newcastle, ou, Nouveau traité de cavalerie, geometrique, théorique et pratique*, Lozanna va Jeneva 1744 (muallif nomini koʻrsatmasdan), Parij 2 1747, Lion 3 1771, Richard Berrenger tomonidan inglizcha tarjimasi London *otliqlarining yangi tizimi175 …*, Don Fransisko Layglesia tomonidan ispan tiliga *El Nuevo Nyukasl sifatida tarjima qilingan …* Madrid 1801.
* *Elémens d’hippiatrique ou nouveaux principes sur la connoissance et sur la médicine des chevaux*, jild 1: *Tome premier, contenant la connoissance du cheval considéré extérieurement, et un traité théorique et pratique sur 12*, *Tome* 17, *ikkinchi, première partie, contenant un abbrégé hypostéologique, myologique et angéïologique*, Lion 1751, jild 2,2: *Tome second, seconde partie, contenant un précis anatomique de la tête et de la poitrine du Cheval* tarjimasi, 173-jildlar, Richard Berenger tomonidan, London 1754, London 2 1771 (ikki jild, „ Ksenofon minish sanʼati" bilan toʻldirilgan).
* *Art vétérinaire ou médecine des animaux*, Lion yilsiz va muallifning nomi (ehtimol 1761 yoki 1762), Parij 2 1767.
* *Matière Médicale raisonnée ou Précis des Médicamens considérés dans leurs effets …*, Lion 1765, Lion 2 1771 (ikkinchi nashr sifatida belgilanmagan), Parij 3 1793, Parij 4 IX (18018, XIII va italyancha tarjimasi) (18018) *Opere veterinariya del sigʻida Jacopo Odoardi.* *Bourgelat* Belluno 1776-1779, ispancha S. Malats va X. Estevez tarjimasida *Elementos de veterinaria* Madrid 1793-1800, nemis tili *tibbiy materiyaning taʼlim tushunchasi yoki ularning taʼsiriga koʻra dori tavsifi* Leyptsig 1766, Danzig 1782 yil.
* *Précis anatomique du corps du cheval*, Parij 1766-1769 (*Élémens de l’Art véterinair nomi ostida.* *Zootomie ou anatomie comparée à l’usage des Élèves des Écoles vétérinaires*), Parij 1769 (oʻzgartirilgan sarlavha ostida birinchi nashrning qayta nashri), Parij 2 1791-1793 (tuzatilgan va kengaytirilgan yangi nashr), Parij 3 VI va VII VI (VII va VII11177)), Parij 4 1807, Parij 5 1808, Parij 6 1808, *Vieharzneykunst boshlanishi sifatida nemis yoki ot Danzig 1772 parchalanishidan qisqa muddatli,* *Opere veterinarie del sigʻida Jacopo Odoardi tomonidan tarjimada italyan.* *Bourgelat* Belluno 1776-1779, *Elementos de veterinaria* Madrid 1793-1800 ning bir qismi sifatida S. Malats va X. Estevez tomonidan ispan tiliga tarjima qilingan.
* *Traité de la conformation extérieure du cheval*, Parij 1768-1769, Parij 2 1775, Parij 3 1785 (uchinchi nashr belgilanmagan), Parij 4 1797 (qayta koʻrib chiqilgan, tuzatilgan va kengaytirilgan), Parij 5 XI (1803), Parij 6 1808, Parij 8 1832, italyancha Yakopo Odoardi tarjimasida „ *Opere veterinarie del sig"ning uchinchi jildi sifatida.* *Bourgelat* Belluno 1777, nemischa Joh tarjimasida. Knobloch *janob Burjelatning Praga va Leyptsig 1789-1790 otlarini bilish va davolash boʻyicha koʻrsatmalari* sifatida, Hipolito Estevez tarjimasida ispancha *Elementos de veterinaria sifatida.* *Eksteryer del Kaballo* (5 va 6 jildlar) Madrid 1794 yil. Bundan tashqari, golland tiliga tarjimasi bor, uni Mammerickx shubhasiz isbotlay olmadi.
* *Essai sur les appareils et sur les bandages*, Parij 1770, Parij 2 1813, *Opere veterinarie del sigʻda Jacopo Odoardi tomonidan tarjima qilingan italyan.* *Bourgelat* Belluno 1777, *otlar va toʻrt oyoqli hayvonlarning tashqi kasalliklari uchun bint va eng mos jarrohlik asboblari boʻyicha tajriba sifatida nemis …* Berlin 1801 (*Allgemeine Literatur-Zeitung* 4 (1803) dagi sharhga qarang), 117-119-betlar, mavjud Tyuring universiteti va Jena davlat kutubxonasining raqamlashtirish serveri orqali onlayn).
* *Essai théorique et pratique sur la ferrure*, Parij 1771, Parij 2 XII (1804), Parij 3 1813, italyancha Jacopo Odoardi tarjimasida *Opere veterinarie del sig sifatida.* *Bourgelat … Saggio teorico va pratico sulla ferratura* Belluno 1777.
* *Règlemens pour les Écoles royales veterinaires de France*, Parij 1777 yil

Qayd etilgan asarlarga qoʻshimcha ravishda, Burgelatga tegishli boshqa yozuvlar ham mavjud boʻlib, ular bu erga kiritilmagan. Ulardan baʼzilari faqat boshqa tillarga tarjima shaklida saqlanib qolgan. Burjelatning 1971-yildagi ishini toʻliq koʻrib chiqish uchun qarang: Mammerickx, *Claude Bourgelat*, 65-105-betlar. U yerdagi yozuvlarning har biri keng sharhlangan.

Adabiyotlar
-----------

### Manbalar

Burjelat yozishmalarining toʻliq nashri hali mavjud emas; uning katta qismi Léon Moule tomonidan 1911—1919-yillarda *Bulletin de la Société centrale de médecine* vetérinaire jurnalida nashr etilgan:

* Léon Moulé, *Correspondance de Claude Bourgelat, fondateur des écoles vetérinaires*, in: Bulletin de la Société centrale de médecine vétérinaire, Parij 1911, 342-347-betlar, 388-35-betlar;-388-35-betlar. 1912-yil, 58-64-betlar, 115-120-betlar, 187-199-betlar, 216-232-betlar, 516-520-betlar; 1916 yil, 67-80-betlar, 91-104-betlar, 279-294-betlar, 315-326-betlar, 365-374-betlar; 1917-yil, 209-214-betlar, 249-253-betlar, 289-302-betlar, 329-334-betlar, 363-366-betlar; 1918-yil, 171-176-betlar, 222-224-betlar, 258-264-betlar, 299-304-betlar, 316-336-betlar, 361-400-betlar, 512-520-betlar; 1919-yil, 46-48-betlar, 101-103-betlar, 127-135-betlar, 155-167-betlar, 223-231-betlar, 265-271-betlar.

Asl nusxalar Parijdagi Milliy kutubxonada, alohida veterinariya maktablari arxivlarida, turli departamentlardagi arxivlarda (asosan Rhone) va Lion kabi shahar arxivlarida. Burgelatning oʻz shogirdlari bilan yoki d’Alember bilan yozgan yozishmalari kabi yozishmalarning boshqa qismlarining qayerda ekanligi nomaʼlum.

### Vakolatxonalar

* Hugues Plaideux: *La descendance de Claude Bourgelat*, in: Bulletin de la Société française d’histoire de la médecine va des Sciences vétérinaires 12 (2012) 161-176-betlar (onlayn).
* Hugues Plaideux: *L’inventaire après décès de Claude Bourgelat*, in: Bulletin de la Société française d’histoire de la médecine va des Sciences vétérinaires 10 (2010), 125-158-betlar (onlayn).
* *Bourgelat, Claude*, in: Frank Artur Kafker: *The Encyclopediists as individuals: Encyclopédie mualliflarining biografik lugʻati*, Oksford 1988, ISBN 0-7294-0368-8, 67-71-betlar (shuningdek, keyingi oʻqish uchun havolalar mavjud).
* Mark Mammerickx: *Klod Burjelat: veterinariya* avokati, Bruxelles 1971 yil.
* Richard Tagand: *Claude Bourgelat, écuyer lyonnais, 1712-1779*, in: *Revue de médecine vetérinaire*, 1959, 888-897-betlar.
* Alcide Railliet, Léon Moulé: *Histoire de l’Ecole d’Alfort*, Parij 1908 (onlayn Bibliothèque Interuniversitaire de Médecine, Parij).
* Louis Furcy Grognier: *C. Bourgelat, Fondateur des écoles veterinaires sur’at tarixi va raisonnéega eʼtibor bering; ou l’on trouve un aperçu statistique sur ces établissemens*, Parij [u. a.] 1805.

Veb havolalar
-------------

* ARTFL loyihasi boʻyicha toʻliq matnga havolalar bilan Burgelat tomonidan yozilgan *Entsiklopediyaga* qoʻshgan hissalar roʻyxati .
* *École Nationale Vétérinaire de Lyondagi* 15 digitalisierte Werke von Bourgelat yodgorlik (fransuz, PDF)

Taʼriflar
---------

1. ↑  Die detaillierteste Übersicht über Bourgelats Familienverhältnisse bietet Richard Tagand, *Claude Bourgelat, écuyer lyonnais, 1712-1779*, in: Revue de médecine vétérinaire 1959, S. 888-897.
2. ↑  Grognier, *Notice historique*, S. 210 schreibt: „Claude Bourgelat, après avoir fait d’excellentes études chez les jésuites, étudia le droit et fut reçu avocat de l’Université de Toulouse; il suivit le barreau du Parlement de Grenoble, s’y fit remarquer, gagna une cause injuste, rougit de son triomphe, et quitta pour toujours le métier d’avocat. Il entra dans les mousquetaires.", hier zitiert nach Mammerickx, *Claude Bourgelat*, S. 29.
3. ↑  Tagand, *Claude Bourgelat*, S. 894.
4. ↑  Vgl. hierzu Mammerinckx, *Claude Bourgelat*, S. 29f.
5. ↑  Railliet / Moulé, *Histoire de l’École d’Alfort*, S. 7.
6. ↑  Mammerickx, *Claude Bourgelat*, S. 34.
7. ↑  Mammerickx, *Claude Bourgelat*, S. 187 dazu: „Pour compléter sa formation en anatomie, Bourgelat a étudié les écrits de Ruini sur le cheval. Il a fort critiqué Ruini pour cacher sa source de documentaire."
8. ↑  "à mésure que d’une main j’ai découvert avec le scalpel ce que je cherchois, j’ai tracé de l’autre sur le papier ce que j’ai trouvé", *Elémens d’hippiatrique*, Band 2,1, S. XLIII.
9. ↑  Mammerickx, *Claude Bourgelat*, S. 35.
10. ↑  Frank A. Kafker: *Notices sur les auteurs des dix-sept volumes de "discours "de l’Encyclopédie. Recherches sur Diderot et sur l’Encyclopédie.* 1989, Volume 7, Numéro 7, S. 133
11. ↑  Moulé, *Correspondance de Claude Bourgelat*, in: Bulletin de la Société centrale de médecine vétérinaire 1917, S. 289.
12. ↑  Hier zitiert nach Mammerickx, *Claude Bourgelat*, S. 42.
13. ↑  Der Begriff „Maréchalerie" ist hier in der verengenden Bedeutung wiedergegeben, mit der Bourgelat ihn verstand. Vgl. die *Elemens d’hippiatrique*, Band 1, S. 5, sowie die Erläuterung Mammerickx, *Claude Bourgelat*, S. 38.
14. ↑  "[Tolomas] vomit pendant cinq quart d’heures en très mauvais latin un torrent d’injures contre l’Encyclopédie et tous les encyclopédistes", Moulé, *Correspondance de Claude Bourgelat*, in: Bulletin de la Société centrale de médecine vétérinaire 1917, S. 294f.
15. ↑  "je me livre a l’encyclopédie avec plus de plaisir que jamais", Moulé, *Correspondance de Claude Bourgelat*, in: Bulletin de la Société centrale de médecine vétérinaire 1917, S. 294f.
16. ↑  Kafker, *The encyclopedists as individuals*, S. 68.
17. ↑  Kafker, *The encyclopedists as individuals*, S. 68f.
18. ↑  Mammerickx, *Claude Bourgelat*, S. 46.
19. ↑  Kafker, *The encyclopedists as individuals*, S. 69.
20. ↑  Mammerickx, *Claude Bourgelat*, S. 37.
21. ↑  Saturnin Arloing, *Le berceau de l’enseignement vétérinaire*, Lyon 1889, S. 44.
22. ↑  Mammerickx, *Claude Bourgelat*, S. 52.
23. ↑  Mammerickx, *Claude Bourgelat*, S. 54.
24. ↑  Moulé, *Correspondance de Claude Bourgelat*, in: Bulletin de la Société centrale de médecine vétérinaire 1916, S. 288.
25. 1 2 3  Mammerickx, *Claude Bourgelat*, S. 59.
26. 1 2  Kafker, *The encyclopedists as individuals*, S. 70.
27. ↑  Mammerickx, *Claude Bourgelat*, S. 61.
28. ↑  Dazu Mammerickx, *Claude Bourgelat*, S. 104f.