**Aleksandr "Sasha" Yurievich Kaleri** (ruscha: *Александр Юрьевич Калери*; 1956-yil 13-mayda Latviyaning Yurmala shahrida tugʻilgan) — rossiyalik kosmonavt, Mir fazo stansiyasi va Xalqaro kosmik stansiyada (XKS) uzoq muddat boʻlgan faxriy. Kaleri yaqinda ISS bortida koinotda boʻlib, 25/26 ekspeditsiyasining uzoq muddatli missiyalarida bort muhandisi boʻlib xizmat qildi. U har qanday odamning kosmosdagi eng uzoq vaqtini, hozirda faol kosmonavtning kosmosdagi eng uzoq vaqtini va hozirgi Rossiya hududida tugʻilmagan har qanday odamning kosmosdagi eng uzoq vaqtini oʻtkazdi.

Hayoti
------

Kaleri Svetlana L. Nosova bilan turmush qurgan. Ularning 1996-yilda tugʻilgan Oleg Aleksandrovich Kaleri ismli oʻgʻli bor. Kalerining onasi Antonina Petrovna Kaleri Qrimning Sevastopol shahrida istiqomat qiladi va otasi Yuriy Borisovich Kaleri vafot etgan. Kaleri yugurishni, kitob oʻqishni va bogʻdorchilikni yaxshi koʻradi.

Ta'lim
------

1979-yilda Kaleri Moskva viloyati Dolgoprudniy fizika-texnika institutini samolyotlarning parvoz dinamikasi va boshqaruvi mutaxassisi sifatida tamomlagan. 1983-yilda shu institutda suyuqliklar va plazma mexanikasi mutaxassisligi boʻyicha aspiranturani tamomlagan.

Tajriba
-------

1979-yilda u Energia korporatsiyasiga ishga qabul qilindi va "Mir" kosmik stansiyasida ishladi. U loyiha va muhandislik hujjatlarini ishlab chiqishda, Mirning toʻliq miqyosli sinovlarida qatnashgan. Kaleri - mohir dasturchi.

Kosmonavt faoliyati
-------------------

 Kaleri NASA ning Lyndon B. Jonson kosmik markazida oʻquv mashgʻulotida ishtirok etmoqda.
 8-ekspeditsiya paytida *Zvezda* xizmat moduli ichidagi Kaleri.
Kaleri 1984-yil aprel oyida Energia RSC kosmonavt nomzodi sifatida tanlangan. 1985-yildan 1986-yilgacha u Gagarin nomidagi Kosmonavtlarni tayyorlash markazida asosiy tayyorgarlik va baholashni tugatdi. 1987-yilda u sinov kosmonavti sifatida parvoz qilish huquqini oldi.

Kaleri 1987-yil 1-apreldan 9-ekabrgacha Mir-3 missiyasining zaxira ekipaji bort muhandisi sifatida Mir orbital stansiyasida kosmik parvoz uchun oʻquv kursidan oʻtdi. U 1991-yil yanvardan aprelgacha Mir-9 missiyasining zaxira ekipaji bort muhandisi sifatida "Mir" bortida kosmik parvoz uchun oʻquv kursidan oʻtdi. 1991-yil 8-oktyabrdan 1992-yil 25-fevralgacha Kaleri Mir-11 missiyasi uchun asosiy ekipaj bort muhandisi sifatida oʻqidi.

Kaleri Mir kosmik stansiyasida uchta kengaytirilgan missiyada qatnashgan. 1992-yilda "Soyuz-TM-14" kosmik kemasi va "Mir" kemasida 145 kunlik parvozda ishtirok etgan. 1996-yil 17-avgustdan 1997-yil 2-martgacha Kaleri "Soyuz-TM-24" va "Mir" kosmik kemasida "Mir-22" missiyasining bort muhandisi sifatida 197 kun kosmosda boʻldi. 2000-yilda Kaleri "Soyuz-TM-30" va "Mir" kemasida "Mir-28" missiyasining bort muhandisi sifatida uchinchi kosmik parvozini amalga oshirdi.

### Ekspeditsiya 8

2003-yilda u birinchi marta NASA astronavti Maykl Foale bilan Xalqaro kosmik stansiyaga (XKS) toʻrtinchi kosmik parvozini amalga oshirdi. Kaleri 8-ekspeditsiyada parvoz muhandisi boʻlib ishlagan va 2003-yil 18-oktyabrdan 2004-yil 30-aprelgacha kosmosda 194 kun boʻlgan. Kaleri, Foale va ESA astronavti Andre Kuipers boʻlgan "Soyuz TMA-3" kosmik kemasi 2004-yil 30-aprel kuni GMT bilan soat 00:11 da Qozogʻistonga muvaffaqiyatli qoʻndi. Qoʻnish joyi Arkaliq shahridan 60 kilometr shimoli-sharqda joylashgan.

### Ekspeditsiya 25/26

Kaleri kosmonavt Oleg Skripochka va NASA astronavti Skott Kelli bilan birga 2010-yil 7-oktyabrda Boyqoʻngʻir kosmodromidan "Soyuz TMA-01M" kosmik kemasida uchirilgan ISS 25/26 ekspeditsiyasi a’zosi (bort muhandisi) edi. U "Soyuz" komandiri boʻlib xizmat qilgan. Missiya Kalerining koinotga beshinchi parvozini nishonladi. U XKSga 2010-yil 10-oktyabr UTC soat 00:01 da "Soyuz" kosmik kemasi kosmik stansiya bilan bogʻlanganidan soʻng yetib keldi. U 2011-yil martigacha XKSda qoldi. O'z missiyasi davomida Kaleri va 25/26 Ekspeditsiyasining qolgan ekipaji fundamental fizika, biometrik eksperimentlar va kosmosdagi kristallarning oʻsishini oʻrganish, shuningdek, ta'lim sohasidagi keng koʻlamli tadqiqotlarda ishtirok etdilar.

### Kosmik yurishlar

 Orlan skafandri kiygan Aleksandr Kaleri *Pirs* oʻrnatish boʻlimida.
Kaleri beshta kosmik yurishda qatnashgan va 23 EVA soatini toʻplagan.

1992-yil 8-iyulda UTC soat 12:38 da Kaleri oʻzining birinchi koinot yurishini boshladi. Kosmosga parvoz paytida u kosmonavt Aleksandr Viktorenko bilan Mirning ba'zi girodinalarini koʻzdan kechirdi. Kosmosga chiqish 2 soatu 3 daqiqa davom etdi.

1996-yil 2-dekabrda Kaleri va hamkasbi kosmonavt Valeriy Korzun 5 soat 57 daqiqalik kosmosga parvoz qilishdi. Asosiy maqsad Mir stansiyasini koʻproq elektr energiyasi bilan ta'minlash uchun kooperativ quyosh massivini ulashni yakunlash edi. Kosmosga chiqish Kalerining ikkinchi marta koinotga chiqishi edi.

1996-yil 9-dekabrda Kaleri va hamkasbi kosmonavt Valeriy Korzun 6 soat 36 daqiqalik kosmosga uchishdi. Kosmosga chiqish UTC 13:50 da boshlandi va 20:28 UTC da tugadi. Kosmosda yurish paytida ikki kosmonavt quyosh massivini ulashni yakunladi va keyinchalik Mir bilan tutashadigan Progress avtomobillarini boshqarish uchun ishlatiladigan yangi Kurs antennasini biriktirdi. Shuningdek, ular Mir ekipaji butun dunyo boʻylab havaskor operatorlar bilan gaplashish uchun foydalaniladigan qabul qiluvchi tizimni ta'mirlashdi.

2000-yil 12-mayda Kaleri va hamkasbi kosmonavt Sergey Zalyotin Mirning tashqi koʻrinishini tekshirish uchun besh soatlik fazoga chiqishdi. Ikki kosmik sayohatchi, shuningdek, mayda yoriqlarni yopish uchun foydali boʻlgan yelimni sinab koʻrishdi va Mir bortining shikastlangan qismining maxsus paneliga yangi havo oʻtkazmaydigan plomba qoʻllashdi. Ikki kosmonavt "Progress M1-2" yuk kemasining tashqi koʻrinishini ham koʻzdan kechirdi.

2004-yil 26-fevralda Kaleri va NASA astronavti Maykl Foale Pirs docking compartment havo blokidan ISS tashqarisida suzib kelishdi. Kosmosga chiqish EST 4:17 da boshlandi. Foale va Kaleri rejalashtirilgan ikkitadan tashqari barcha vazifalarini bajara oldilar, tajriba paketlarini almashtirdilar va kosmosda yurgan astronavtlar duch keladigan radiatsiya muhitini oʻlchash uchun stansiya korpusiga asbobli robot tanasini oʻrnatdilar. Kosmosga chiqish dastlab 5 soatu 30 daqiqaga rejalashtirilgan boʻlsa-da, Kalerining skafandridagi sovutish tizimidagi nosozlik tufayli vaqt qisqardi. Kaleri skafandrning vizori ichida suv tomchilarini koʻrganini aytdi. Kosmosga chiqish 3 soat 55 daqiqa davom etdi. Ekskursiya Kaleri uchun beshinchi marotaba kosmosga chiqish edi.

Mukofotlar
----------

* Rossiya Federatsiyasi Qahramoni (1992-yil 11-avgust) - "*Mir* "orbital stansiyasida uzoq muddatli kosmik parvozni muvaffaqiyatli amalga oshirgani, jasorat va qahramonlik koʻrsatgani uchun.
* "Vatanga xizmatlari uchun" ordeni ;
	+ 2-darajali (2000-yil 9-noyabr) - "*Mir*" orbital ilmiy-tadqiqot majmuasida kosmik parvoz paytida koʻrsatilgan jasorat va qahramonlik uchun.
	+ 3-darajali (1997-yil 11-aprel) - uzoq muddatli kosmik parvoz paytida koʻrsatgan jasorati va qahramonligi uchun "*Mir*" orbital ilmiy-tadqiqot kompleksiga 22-katta ekspeditsiya.
	+ 4-darajali (2011-yil 12-aprel) - Xalqaro kosmik stansiyada uzoq muddatli kosmik parvozni amalga oshirishda koʻrsatilgan jasorat va professionallik uchun
* "Doʻstlik" ordeni (2005-yil 31-oktyabr) - 195 kunlik kosmik parvozni amalga oshirishda koʻrsatilgan fidoyilik va professionallik, xalqlar oʻrtasidagi doʻstlikni mustahkamlash uchun.
* "Koinotni oʻrganishdagi xizmatlari uchun" medali
* NASA kosmik parvoz medali
* NASAning "Davlat xizmati uchun" medali
* Faxriy legion ordeni (Fransiya, 1997)
* Rossiya Federatsiyasining uchuvchi-kosmonavti (1992-yil 11-avgust) - "*Mir*" kosmik stansiyasida kosmik parvozni muvaffaqiyatli amalga oshirgani uchun va yuqori professionallik darajasida ifodalangani uchun.

Manbalar
--------

1. ↑  *NASA.* „Biographical Data" (2009-yil noyabr). 27-may 2010-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 12-may 2010-yil.
2. ↑  *ENERGIA.* „Aleksandr Yurievich KALERI" (2003-yil aprel). 2022-yil 20-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 14-iyun 2010-yil.
3. ↑  *RussianSpaceWeb.com.* „Soyuz TMA-3 Mission to the ISS". Qaraldi: 14-iyun 2010-yil.
4. ↑  William Harwood. „Three men launched into space for half-year voyage". SpaceflightNow (2010-yil 7-oktyabr). 13-oktabr 2010-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 17-oktyabr.
5. ↑  *Denise Chow.* „Soyuz Spacecraft Docks at Space Station With New Crew".  SPACE.com (9-oktabr 2010-yil). Qaraldi: 17-oktabr 2010-yil.
6. ↑  *Clara Moskowitz.* „Russian Soyuz to Launch New Space Station Crew Today".  SPACE.com (17-oktabr 2010-yil). 9-oktabr 2010-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 17-oktabr 2010-yil.
7. ↑  *Robert Christy.* „Space events - 1992".  Zarya.info. 16-may 2011-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 4-iyun 2010-yil.
8. 1 2  *NASA.* „NASA-3 John Blaha: Pulling it Together". 22-may 2010-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 4-iyun 2010-yil.
9. ↑  „Mir spacewalk tests new glue". *BBC News* (12-may 2000-yil). Qaraldi: 4-iyun 2010-yil.
10. ↑  *William Harwood.* „Suit problem forces early end to station spacewalk".  Spaceflight Now (26-fevral 2004-yil). Qaraldi: 4-iyun 2010-yil.
11. ↑  *Tariq Malik.* „Space Suit Glitch Cuts EVA Short for Station Crew".  SPACE.com (27-fevral 2004-yil). 23-may 2009-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 4-iyun 2010-yil.
12. ↑  „Alexander Yurievich Kaleri" (29-sentabr 2003-yil). Qaraldi: 4-iyun 2010-yil.