**Xentog‘ to‘garakboshi**  ( lotincha: *Phrynocephalus rossikowi*) — Oʻzbekiston va Turkmaniston xududida yashovchi toshkaltakesaklar oilasiga mansub kaltakesaklar turi sanaladi. Ular o‘simliklari siyrak cho‘l biotoplarida yashaydi. Ular asosan kunduzgi faol bo‘ladilar. Bahorda urg‘ochi 3 tadan 5 tagacha tuxum qo‘yadi. Xentog‘ to‘garakboshi umurtqasizlar : asosan chumolilar va o‘rgimchaklar bilan oziqlanadi. Xavf bo‘lsa, ular butalar yoki uyalarga yashirinadilar.

Tavsif
------

Tana uzunligi 4-6 sm.Erkaklari urg‘ochilariga qaraganda yirikroqdir. Tananing yuqori qismi qora dog‘lar bilan qizil-kulrang, pastki qismi esa oq rangda. Dumida cho‘zinchoq chiziqlari mavjud.

Soni
----

Insoniyatning dastlabki yashash joylarining rivojlanishi va pestisidlardan foydalanish natijasida bu tur qirilib ketgan. Xentog‘ to‘garakboshi Oʻzbekiston va Turkmaniston Qizil kitoblariga kiritilgan . 1970-yillarda lokal populyasiyalarda kuniga 30 tagacha hisobga olinar edi. Hozirda aksariyat yashash joylarida yo‘q bo‘lib ketgan. So‘nggi marta 1978-yili Amudaryoning o‘ng sohilida Nukus shahri va Sultonuvays qoldiq tog‘ida topilganini qayd qilish mumkin.

Kichik turlar
-------------

Ikkita kichik turga ega:

* *Phrynocephalus rossikovi rossikawi*
* *Phrynocephalus rossikovi shammakowi*

Hayot tarzi
-----------

Fevral oyidan noyabr oyigacha faol hayot kechiradi, o‘z inida jon saqlaydi va qishlaydi. Juftlashishi mart-aprel oylariga to‘g‘ri keladi. Yiliga 2-3 marta 2 tadan 5 tagacha tuxum qo‘yadi. Bolalari iyun-iyul oyida tuxumdan chiqadi. Keyingi yil bahorda jinsiy voyaga yetadi. Mayda hasharotlar (asosan chumolilar) va o‘rgimchaksimonlar bilan oziqlanadi.

Cheklovchi omillar
------------------

Cho‘l zonalarida qo‘riqlarning o‘zlashtirilishi, xususan, yerlarni sug‘orish, pestisidlarni qo‘llash.

Himoya choralari
----------------

Omon qolgan barcha mahalliy populyasiyalarni aniqlash, turlarning tarqalishi va qisqarishi sabablarini aniqlash kerak; ularni muhofaza qilish va tutqunlikda ko‘paytirishni tashkil etish.

Tarqalishi
----------

Janubiy Orolbo‘yi (Qoraqalpog‘iston, Xorazm viloyati). O‘zbekistondan tashqarida: Shimoliy Turkmanistonning chegaradosh hududlari. Markaziy Turkmanistonda – boshqa kenja turi.

Yashash joyi
------------

Balandligi dengiz sathidan 300 metrgacha bo‘lgan mayda toshli cho‘llarning o‘simligi siyrak dag‘al tuproqli, ba’zan qumli hamda qumoq tuproqli qismlari.

Manbalar
--------

1. ↑  *Банников А. Г. Даревский И. С. Рустамов А. К.* Земноводные и пресмыкающиеся СССР. Класс Пресмыкающиеся, или Рептилии. Отряд Ящерицы. Семейство Агамовые. Род Агамы. Род Круглоголовки — „читать онлайн". Qaraldi: 12-noyabr 2019-yil.
2. 1 2  „Хентаунская круглоголовка — Phrynocephalus rossikowi Nikolskij, 1899". Qaraldi: 12-noyabr 2019-yil.
3. ↑  „Банников А.Г. Даревский И.С. Рустамов А.К. Земноводные и пресмыкающиеся СССР. Класс Пресмыкающиеся, или Рептилии. Отряд Ящерицы. Семейство Агамовые. Род Агамы. Род Круглоголовки". Qaraldi: 12-noyabr 2019-yil.
4. ↑  Жизнь животных. В 7-ми т. / Гл. ред. В. Е. Соколов. Т. 5. Земноводные. Пресмыкающиеся / А. Г. Банников, И. С. Даревский, М. Н. Денисова и др.; Под ред. А. Г. Банникова. —2-е изд. перераб.—М.: Просвещение, 1985.—399с. ил. 32 л. ил.
5. ↑  ХЕНТОҒ ТЎГАРАКБОШИ (PHRYNOCEPHALUS ROSSIKOWI) Wayback Machine saytida arxivlandi (2022-08-05). *Redbook.uz*

Adabiyot
--------

* Банников А. Г. Даревский И. С. Рустамов А. К. Земноводные и пресмыкающиеся СССР / под ред. проф. А. Г. Банникова. — М.: Мысль, 1971. — 303 с.