**Ukrainadagi qozoqlar** (ukraincha: *Казахи в Україні*, qozoqcha: *Украинадағы қазақтар*)—Ukraina hududidagi etnik jamoalardan biri boʻlib, u bir necha tarixiy davrlarda rivojlangan. 2001-yildagi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, qozoq tilini oʻz ona tili sifatida koʻrsatgan qozoq etnik boʻlgan Ukraina fuqarolari soni 60 ming kishini tashkil qiladi.

Davlat statistika xizmati va norasmiy maʼlumotlarga koʻra, Ukrainadagi qozoq diasporasi soni 400-560 ming kishini tashkil qiladi. shaxs.

Tarixi
------

Zamonaviy ukrainlar va qozoqlarning ajdodlari oʻrtasidagi tarixiy aloqa bir necha asrlar oldin boshlangan.Torklar (guzlar,oʻgʻuzlar)—turkiy qabilalardan biri, hozirgi Qozogʻiston hududidan 10—13-asrlarda Qora dengiz choʻllarida kezib kelgan xalq. 985-yilda Torks knyaz Vladimir Svyatoslavichning bolgarlar va xazarlarga qarshi yurishida ishtirok etdi.Porosye va Pereyaslavshchinada joylashgan torklar qora qalpoqli turkiy qabilalarning vassal birlashmasiga kirdilar.Torklar qora qalpoqlarning bir qismi sifatida chegaralarni Polovtsilardan himoya qilishda va Kiyev knyazlarining harbiy yurishlarida qatnashdilar.1240-yilda moʻgʻullar Batuga bostirib kirganda,Porosye vayron boʻldi. Koʻpgina tatar-moʻgʻullar Volga boʻyiga koʻchib oʻtdilar, qolgan tork qabilalari esa mahalliy slavyanlar bilan assimilyatsiya qilindi. Gumilyovning soʻzlariga koʻra, paydo boʻlgan Ukraina xalqining tarkibiga bir vaqtlar dasht chegarasida yashagan Torklar kirgan.

 Kazak Mamay. 19-asr xalq rassomligi. Tasvir Oltin Oʻrdaning beklarbeki boʻlgan Oʻgʻuz qabilasidan boʻlgan qiyat Mamay bilan bogʻliq boʻlib, uning avlodlari Ukrainada kazaklarning shakllanishida ishtirok etgan.
Hozirgi ukrainlar va qozoqlarning ajdodlarining tarixiy munosabatlarini bevosita koʻrsatuvchi alohida ahamiyatga ega boʻlib, 10-18-asrlarda bevosita qoʻshnichilik, savdo, siyosiy va madaniy aloqalar natijasida paydo boʻlgan ukrain tilidagi turkizmlardir. Turkizmlarning gʻarbiy slavyan tillariga tarqalishida ukrain tili vositachi boʻlgan. 9-asrdan boshlab Kiev Rusi Xazar xoqonligi bilan doimiy aloqada boʻlgan va IX-XI asrlarda. Dondan Dunaygacha boʻlgan dashtlarni aylanib yurgan pecheneglar bilan, Torklar yoki qora qalpoqlar va ayniqsa XI-XIII asrlarda. Polovtsiylar bilan („Qipchoqlar", zamonaviy qozoq urugʻlaridan biri) va ikkinchisidan "Igor yurishi haqidagi ertak "va yilnomalarda koʻrsatilgan turkizmlar: bulat va xaralugʻ, zhenchug, tepalik, shatro, Yapon (keyinchalik opancha), klobuk (keyinchalik kovpak), tovar, mushuk, chaga, tlumach, ot (keyinchalik losha), borsuk, yaruga, evshan, buryan. 13—14-asrlardagi tatarlar istilosi bilan koʻplab turkizmlar paydo boʻlgan: kazak, toʻda, ombor, chardak, bozor, grub, boshlik, kalita, barish, bugay, jigarrang va boshqalar, lekin aksariyati kazaklar davrida, XV-XVIII asrlarda. Qrim xonligi va Turkiya hayotning turli sohalarida. Chorvachilik: choʻpon, poda, poda, lasso, torba, yovvoyi choʻchqa, ot, bulan, chali, gaida; dasht hayoti: bayroq, komish, suvoq, tuman, burgut, sarana, bakay, garba, tovuqlar; bogʻdorchilik: kashtan, garbuz, kavun, tyutyun; lashkar: kish, tabyr, osavul, bunchuk, chayqa, so(ga)ydak; kiyim: gaba, kuntush, kobenyak, sharavari, shim, ochkur, sapyon, choboti, postoli, tasma, serpanok; savdo, hunar, turmush va boshqalar: chumak, arshin, mogorich, maydan, chovun, qozon, kilim, tapchan, loksha (lokshina), kav’yor, kava, kobza, beshik, haydamaka, hartsiz, kanchuk, qaydani, chum; ayrim frazeologik birliklar ham.Choʻl Ukraina toponimiyasida turkizmlarning mavjudligi sezilarli (Kremenchug,Ingul,Izyum,Samara,Oʻrda va boshqalar).

Ukrainaning yaqin tarixiy oʻtmishi epizodlari qozoqlarning Ukraina qoʻzgʻolonchi harakatiga maʼlum munosabatini koʻrsatadi.Xususan, bir qozoq 1943-yil 21-22-noyabr kunlari Ukraina qoʻzgʻolonchilar armiyasi (UPA) nazorati ostidagi Rivne viloyati oʻrmonlarida boʻlib oʻtgan Sharqiy Yevropa va Osiyo quldor xalqlarining konferensiyasida ishtirok etdi. Boshqa hujjatlar ham saqlanib qolgan. Ukraina SSR Ichki ishlar xalq komissari Ryasniy oʻz maʼruzasida Beriyaga 1944-yil 27-noyabrda Ternopil viloyati, Zalishchitskiy tumani, Zaloztsi qishlogʻi yaqinida Ukraina isyonchilari bilan boʻlgan jangda 240 kishi halok boʻlganligini maʼlum qildi. koʻp qozoqlar.

Ukrainada ular nafaqat milliy daho Taras Shevchenkoning qozoq tuprogʻida oʻn yillik surgun qilinishini doimo taʼkidlaydilar.Qozoq va ukrain xalqlarining tarixiy doʻstligining eng muhim omili Qozogʻistonda koʻp ukrain diasporasining mavjudligidir.

Qozogʻistondagi birinchi ukrainaliklar 1768-yilda bostirilgan Gaydamaklar qoʻzgʻolonining surgun qilingan ishtirokchilari boʻlib, "Koliyivshchina "nomi bilan tanilgan.18-asrning ikkinchi yarmidan boshlab, Taurid, Yekaterinoslav va Poltava viloyatlaridan kelgan muhojirlar allaqachon Qozogʻiston hududiga ommaviy ravishda koʻchib oʻtishgan.Stolypin islohotidan keyin yana ham faol ukrainaliklar Qozogʻistonga boradilar.1926-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra,Choʻl mintaqasida allaqachon 1,358,000 ukrainaliklar yashagan. Gap „Kulrang takoz" deb ataladigan-gʻarbdagi Orenburgdan sharqdagi Oltoy togʻlarining etaklarigacha boʻlgan uzunligi deyarli ikki ming kilometr boʻlgan chiziq haqida ketmoqda. Bu hududda ukrainlar umumiy aholining 40 foizini, qozoqlar 27 foizini va ruslar 22 foizini tashkil qilgan.1939-yilda Gʻarbiy Ukraina SSSRga qoʻshilgandan soʻng: Galisiya, Volin va Shimoliy Bukovinadan 100 310 kishi deportatsiya qilindi, ularning aksariyati Qozogʻistonga, asosan Qaragʻanda viloyati va respublikaning shimoliy viloyatlariga joylashtirildi. Gʻarbiy Ukrainaning tinch aholisini deportatsiya qilish boʻyicha eng yirik operatsiya „Gʻarbiy operatsiya" (1947) boʻlib, natijada oʻn minglab ukrainalik oilalar Qozogʻistonda tugadi.Ukrainaliklarning Qozogʻistonga soʻnggi keng koʻlamli migratsiyasi bokira va lalmi yerlarning oʻzlashtirilishi va mintaqaning sanoat rivojlanishi bilan bogʻliq boʻlib, oʻn minglab Ukraina bokira erlari va mutaxassislari Qozogʻistonning markaziy, shimoliy va sharqiy hududlariga koʻchirilgan.

Zamonaviylik
------------

Ukrainadagi qozoq diasporasi rahbarlarining fikricha, diaspora vakillari ishtirok etishi kerak boʻlgan eng ustuvor dasturlardan biri bu Ikkinchi jahon urushida Ukraina hududida halok boʻlgan qozoq askarlari dafn etilgan joylarni qidirish va aniqlashdir.Qozogʻiston va Ukraina uchun alohida ahamiyatga ega boʻlgan yana bir omil — „Yangi ipak yoʻli" makroloyihasi Qozogʻiston-Ukraina munosabatlarida oʻzaro manfaatli aloqalar maydonini ancha kengaytiradi.

Zamonaviy Qozogʻiston-Ukraina oʻzaro hamkorligi nafaqat iqtisodiy va madaniy-tarixiy sohalarda, balki taʼlim sohasida ham namoyon boʻlmoqda va faol rivojlanmoqda. Qozogʻistonda har yili maktab bitiruvchilari oliy taʼlim muassasasini tanlashga duch kelishadi va chet elda oʻqishni istaganlar uchun Ukraina Yevropa universitetlariga ajoyib alternativ hisoblanadi. Xususan, Qozogʻiston va Ukrainaning qoʻshma ishtirokida Qozogʻistonning eng yirik „Xabar" telekanalida intellektual telekoʻrsatuvlar oʻtkazilmoqda. Olmaota va Ostonadagi oʻrta maktab oʻquvchilari telekoʻrsatuvda gʻoliblik uchun kurashdilar, otishma Kiyevda boʻlib oʻtdi.Gʻolib Ukrainaning yetakchi universitetlaridan birida bepul oʻqish imkoniyatini qoʻlga kiritadi.Telekoʻrsatuv ishtirokchilarining fikriga koʻra,Ukrainada oʻqish nufuzli, diplomlar butun dunyoda tan olingan, yashash Yevropaga qaraganda arzonroq, etnik va diniy nizolar yoʻq, ukrainaliklar juda mehmondoʻst va doʻstona odamlardir.

Ukraina-Qozogʻiston madaniy hayotidagi muhim voqealardan biri Kiyev markazida Jambil Jabaev haykali oʻrnatilishi edi.

 Kievdagi Jambil Jabaev haykali (Ukraina)
Atoqli qozoq shoiri bolaligida chalishni oʻrgangan qoʻlida dombra bilan tasvirlangan.Oqin ijodida qozoq va ukrain xalqlarining doʻstligi mavzusi alohida oʻrin tutgan.Jambil Jabaev ukrain shoiri Taras Shevchenko ijodini juda yaxshi koʻrar va yuqori baholagan. Qozoq oqini oʻz hayotini Kobzar taqdiri bilan bogʻlagan, uning oʻgʻli Algaday Djambulov (1900-22.02.1943) Ukrainada Dnepropetrovsk viloyati,Sinelnikovo shahrini ozod qilishda halok boʻlgan. Jambil Jabaev oʻz qoʻllari bilan oʻstirgan bogʻga dafn etilgan, oʻlimidan oldin shoir qarindoshlaridan bir hovuch Ukraina erini olib kelishni va qabriga sepishni soʻradi.

Yodgorlikdan uncha uzoq boʻlmagan joyda qozoq oqini nomidagi koʻcha joylashgan: Kievning Shevchenkovskiy tumanidagi Kuzminskaya koʻchasi Jambil Jabaev koʻchasi deb oʻzgartirildi. Bronza yodgorlik yonidagi granit plitada 1939-yilda Shevchenko yubileyiga Jambil tomonidan yozilgan „Taras" asaridan ukrain tiliga tarjima qilingan soʻzlar oʻyilgan:

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Слушал я звонкий напев соловьиный,
Слушал я песни твои, Украина.
В степи летели они по утрам,
Плыли, как лебеди, по водам Днепра.
Песни твои, мой любимый Тарас.
Вместе с народом я слушал не раз:
Горы склонялись и степи внимали
Голосу гнева, страданий, печали | "|

 | 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| «Слухав я заспів дзвінкий, солов’їний,
Слухав я пісні твої, Україно,
По степу летіли вони на світанку,
Пісні твої, мій любий Тарас.
Разом з народом я слухав не раз,
Гори схилялись, й степи завмирали,
Голос гніву, страждань і туги | "|

 |

2013-yil 30-iyul kuni Kiev shahrida Ukrainaning „Bilim" jamiyati ilmiy-taʼlim markazi negizida Qozogʻiston Respublikasi elchixonasi koʻmagida Ukraina-Qozog'iston munosabatlari davlatlararo instituti[uk] boʻlib oʻtdi. yaratilgan. Institutni oʻz ichiga olgan „Bilim" jamiyati 70 yillik tadqiqot tajribasiga ega va butun Ukraina boʻylab 10 000 aʼzoga ega. Ular orasida nafaqat olimlar, balki yozuvchilar, jurnalistlar, hatto tadbirkorlar ham bor.Ukraina-Qozogʻiston munosabatlari davlatlararo instituti davlat va nodavlat tashkilotlari uchun ilmiy nashrlar, tahliliy materiallar tayyorlaydi.Hozirgacha institut olimlari Qozogʻiston va Ukraina oʻrtasidagi uzviy bogʻliqlik haqida 15 ga yaqin kitob yozdilar. Nashr etilgan kitoblar ikki davlat kutubxonalari va oliy oʻquv yurtlariga topshirildi.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  | "Oʻzaro hurmat va ishonch asosida" tarixiy-publisistik toʻplami |  „Oʻzaro hurmat va ishonch asosida" tarixiy-publisistik toʻplami taqdimoti |  Mukofot N.I.Stepanenko Qozogʻiston va Ukraina oʻrtasidagi ikki tomonlama hamkorlik va doʻstlikni rivojlantirishdagi alohida xizmatlari uchun |

2015-yil 4-sentabr kuni Ukraina Milliy Fanlar akademiyasi tomonidan tayyorlangan "O'zaro hurmat va ishonchga asoslangan[uk] "tarixiy-publisistik toʻplami taqdimoti Qozogʻiston va Ukraina madaniy hayotidagi muhim voqealardan biri boʻldi. Ukraina-Qozogʻiston munosabatlari Davlatlararo instituti direktori Nikolay Ivanovich Stepanenko tomonidan. Kitob ukrain tilida nashr etilgan.

Qozoq diasporasi saʼy-harakatlari bilan qozoq va ukrain xalqlari oʻrtasidagi anʼanaviy tarixiy doʻstlikni mustahkamlashga qaratilgan koʻplab tadbirlar oʻtkazilmoqda.Xususan,2017-yil dekabr oyi oxirida,Yangi yil bayrami chogʻida qozogʻistonliklarning sevimli qoʻshiqlaridan biri Shamshi Kaldayakovning „Aristing jagasinda" qoʻshigʻi Kiyevdagi qozoq diasporasi tomonidan Ukrainaning bosh archasi yonida ijro etildi.Bayram qatnashchilari oʻzlarini qimiz va boursaklar bilan siylashdi, har ikki xalqni Yangi yil bilan tabriklashdi.

Manbalar
--------

1. ↑  „Всеукраїнський перепис населення 2001 | Russkaya versiya | Rezultati | Natsionalniy sostav naseleniya, grajdanstvo | Raspredelenie naseleniya po natsionalnosti i rodnomu yaziku | Rezultat vibora:".  2001.ukrcensus.gov.ua. 13-dekabr 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-yanvar 2018-yil.
2. 1 2 3 4 5 6  „Казахская диаспора Украины. Марик Джангутинов".  Радио Азаттык. 26-noyabr 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-yanvar 2018-yil.
3. ↑  Мавродина Р. М.*. Киевская Русь и кочевники (печенеги, торки, половцы): Историографический очерк*. Л.: Наука, Ленингр. отд-ние, 1983.
4. 1 2  Гумилёв Л. Н.*. От Руси до России*. М.: Айрис-пресс, 2011 — 250 bet. ISBN 978-5-8112-4173-6.
5. ↑  Yensiklopedіya ukraїnoznavstva. U 10-x t. / Gol. red. Volodimir Kubіyovich. — Parij; Nyu-York: Molode Jittya, 1954—1989.
6. ↑  Гаркавець О. М.*. Тюркізм. Українська мова: Енциклопедія*. Київ: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 9667492079.
7. ↑  *Бажан О. Г.* „Операция «Запад»: из истории депортации населения Западной Украины в Казахстан // 65 лет с начала депортации жителей Украины в Казахстан." 19—26 (2012). 3-fevral 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 22-sentabr 2020-yil.
8. ↑  *Р.А.Шаймуханова.* „Депортация народов в Карагандинскую область в 30–40-е годы XX века" (ru)..  Вести КарГУ (2006). 2-fevral 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-yanvar 2017-yil.
9. ↑  „Кто хочет учиться в Украине? Борьба за грант на обучение в одном из престижных украинских вузов на ТК Хабар" (ru). Qaraldi: 9-yanvar 2018-yil.
10. 1 2 3  „Памятник Жамбылу Жабаеву". *проект ВКиеве* (8-sentabr 2015-yil). 12-iyun 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-iyun 2021-yil.
11. ↑  *Вадим Рыжков.* „Сыну легендарного Джамбула поставили памятник". *Газета "Дена", №90, (2005)* (23 мая, 2005). 12-iyun 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-iyun 2021-yil.
12. ↑  „Памятник Жамбылу Жабаеву в Киеве". Qaraldi: 12-iyun 2021-yil.
13. ↑  „В Киеве появилась улица Жамбыла Жабаева". *lenta.ru*. 2-may 2009-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-iyun 2021-yil.
14. ↑  „Тарас - Жамбыл Жабаев - Өлеңдер - Bilim - All". *bilim-all.kz*. 12-iyun 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-iyun 2021-yil.
15. ↑  „Межгосударственному институту украинско-казахстанских отношений присвоили имя Н.Назарбаева" (ru). Qaraldi: 9-yanvar 2018-yil.
16. ↑  *Радислав Логутов.* „​О МЕЖГОСУДАРСТВЕННОМ ИНСТИТУТЕ УКРАИНСКО-КАЗАХСТАНСКИХ ОТНОШЕНИЙ".  uamodna.com. 7-aprel 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 14-iyun 2018-yil.
17. ↑  „Казахстан-Украина - мост дружбы и доверия" (uk).  Центр досліджень соціальних комунікацій. 29-may 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 10-yanvar 2018-yil.
18. ↑  „Казахская диаспора в Украине встречает Новый год - Телеканал Хабар. Официальный сайт" (ru-ru).  khabar.kz. 15-yanvar 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-fevral 2018-yil.

Adabiyotlar
-----------

* Мавродина Р. М.*. Киевская Русь и кочевники (печенеги, торки, половцы): Историографический очерк*. Л.: Наука, Ленингр. отд-ние, 1983.  (obl.)
* Sergey Laщenko. UKRAINTsI — KAZAXI: to, chto obʼedinyaet // Gazeta „Pochta Dnya" № 229(2012)