**Oʻlat**, toun — odam va hayvonlarning oʻtkir yuqumli karantin kasalligi. Odamda umumiy ahvolning ogʻirlashishi, intoksikatsiya, tana haroratining koʻtarilishi, limfa bezlari, oʻpka va boshqalar aʼzolarda yalligʻlanish, sepsis rivojlanishi bilan kechadi. Kasallik tez tarqalishi va koʻplab bemorlar nobud boʻlishi tufayli Oʻ. oʻta xavfli yuqumli kasalliklar sinfiga kiritiladi. Oʻ. qadimdan maʼlum, uning epidemiyalari tez-tez uchrab turgan va koʻplab kishilarning oʻlimiga sabab boʻlgan. Oʻ. epidemiyalari tufayli ayrim hududlar butunlay boʻshab qolgan. Undan qutulish maqsadida boshqa joyga qochib ketgan odamlar yangi maskanda Oʻ. epidemiyasi tarqalishiga sabab boʻlganlar. Qoʻzgʻatuvchisi toun mikrobi — mayda tuxumsimon, harakatsiz. Tanasi yupqa parda bilan oʻralgan, u oddiy ozuqa muhitlarida, ayniqsa qon qoʻshilgan muhitlarda yaxshi oʻsadi. Ekzo va endotoksin ajratadi, tashqi muhitga va quritishga chidamli, tuproqda 7 oy, kiyimkechakda 5— 6 oygacha tirik saqlanadi. Oʻ. mikrobi organizmga teri, shilliq qavatlar, yuqori nafas yoʻllari va h.k. aʼzolardan kirishi mumkin.

Kemiruvchilar (yumronqoziq, qum sichqonlar, dala sichqonlari va aholi yashaydigan joylardagi kalamushlar), tuyalar, shuningdek, Oʻ.ning oʻpka turi bilan ogʻrigan bemorlar kasallik qoʻzgʻatuvchilarining manbai hisoblanadi. Oʻ.mikrobi hayvondan odamga va odamdan odamga transmissiv yoʻl bilan (mas, burga chaqqanda), baʼzan kasal hayvon goʻshtini nimtalaganda, shuningdek, ovqatga yaxshi tekshirilmagan goʻsht ishlatilganda yuqadi. Oʻ.ning oʻpka turi bilan ogʻrigan bemor sogʻlom kishilar uchun ayniqsa xavfli, chunki u gaplashganida, aksirganida havoga Oʻ. tayoqchalarini tarqatadi. Inkubatsion davri bir necha soatdan 3—6 kungacha. Kasallik oʻtkir boshlanadi, bemorning eti uvishib, boshi qattiq ogʻriydi, koʻpincha koʻngli ayniydi, qayt qiladi, uyqusizlikdan qiynaladi, alahlaydi. Oʻ.ning oʻpka turida oʻpkaning yalligʻlanishi (oʻlatli zotiljam) kuzatiladi, bu yoʻtal, qon aralash balgʻam ajralishi, havo yetishmasligi bilan davom etadi. Oʻ.ning teribubon shaklida infeksiya kirgan joy boʻrtib, qon aralash suyuqlik tutgan pufakcha hosil boʻladi, u keyinchalik soʻrilib ketadi, shu sohaga yaqin limfa tugunlari shishadi (yaʼni bubon hosil boʻladi). Ichak shakli kuchli ich ketishi, baʼzan axlatda qon va shilliq boʻlishi bilan kechadi. Septik shakli terida, shilliq pardalarda va turli aʼzolarda qon quyilishi bilan ajralib turadi, bu odatda, ogʻirroq kechib koʻpincha oʻlim bilan tugaydi.

Oldini olish. Kasallik aniqlangan joyda karantin eʼlon qilinadi. Zarurat tugʻilganda u yerda yashaydigan aholi Oʻ. vaksinasi bilan emlanadi. Tabiiy oʻchoqda muntazam epizootik tekshiruvlar oʻtkazish, aholi va hayvonlarni nazorat qilish, tirik vaksina bilan emlash, dala va turar joylarda kemiruvchilar, burgalarni qirish va boshqalar tadbirlardan iborat. Bemor bilan muloqotda boʻlganlar va tibbiy xodimlar kasallik oʻchogʻi tugatilgandan soʻng 6 kun davomida tibbiy kuzatuv ostida boʻladilar. Davolashda antibiotiklar qoʻllaniladi. Hozirgi vaqtda vaksinalardan foydalanish, kemiruvchilar va burgalarga qarshi kurash olib borish natijasida bu kasallik uncha xavf tugʻdirmaydi. Oʻzbekiston Sogʻliqni saqlash vazirligiga qarashli Oʻ. (toun)ga qarshi stansiya har yili bahoryoz mavsumida kasallikning tabiiy oʻchoqlarida epizootiya oldini oladigan tadbirlar va lab. tekshiruvlari olib boradi.

Chorva mollari ning Oʻ.i qishloq xoʻjaligi hayvonlarining eng xavfli yuqumli kasalliklaridan. Har xil taksonomik guruhlarga mansub maxsus viruslar (qoramol, choʻchqa, otlar Oʻ.i, etxoʻr parrandalar — qushlar Oʻ.i viruslari), MogShmgiz turkumiga kiruvchi viruslar yoki Oʻ. bakteriyasi qoʻzgʻatadi (tuyalar Oʻ.i). Yuqori harorat, shilliq qavatlar, asosan, oshqozonichak yoʻllari yalligʻlanishi bilan tavsiflanadi. Kasallik manbai kasal hayvon. Oʻ. bilan kasallangan hayvon sogʻ hayvon bilan birga boqilganda, kamdankam zararlangan yem orqali yuqadi. Tashxis lab. tekshiruvlari asosida qoʻyiladi.

Oldini olish: kasallik tarqalgan qoʻshni mamlakat chegarasida immun zonani tashkil qilish; kasallik paydo boʻlganda karantin tadbirlari; kasal mollarni soʻyish va goʻshtini yoqib yuborish; qolganlarini emlash va sanitariyaveterinariya choratadbirlari oʻtkazishdan iborat.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

Manbalar
--------





|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |