**Oysha Sulton** (1605-yil Istanbulda — 1657-yil oʻsha yerda) — Ahmad I va Koʻsem Sultonning toʻngʻich qizi. Koʻp siyosiy nikohlar bilan tanilgan.

Kelib chiqishi va dastlabki yillari
-----------------------------------

Oysha Sulton taxminan 1605-yil Istanbulda Usmonli sultoni Ahmed I va uning suyukli rafiqasi Koʻsem Sulton oilasida tugʻilgan. Oyshaning toʻrtta toʻla singlisi va yetti toʻliq ukasi bor edi. Oysha, singlisi Fatma singari, koʻplab siyosiy nikohlar bilan tanilgan, oxirgisi Oysha 50 yoshga toʻlganida tuzilgan. Birinchi nikoh Oysha olti yoshda boʻlgan va maʼlum sabablarga koʻra tugamagan. Qizning turmush oʻrtogʻi Gyumulgineli Nasuh Posho boʻlib, u vazir Kuyudju Murat Poshoning murosasiz dushmani edi. Nikohdan biroz avval Oyshaning onasi Koʻsem Sulton Sadr vazir bilan janjallashdi va Nasuxa poshoni oʻz tomoniga tortish uchun Koʻsem avvalo unga Ahmed I ning yana bir qizini, shuningdek, Koʻsemni turmush oʻrtogʻi sifatida taklif qiladi, lekin u turmush qurganidan bir oy oʻtib, 1612-yilning martida vafot etadi. Keyin 1612-yil noyabrda Nasuxning katta vazirlik lavozimini egallagan xotini Oysha boʻldi — oʻsha yilning iyun oyida Kuyudju Murat Posho vafot etganidan keyin. Oysha onasi bilan yashashni davom ettirdi, garchi u uchun Nasuxa poshoning saroyida xonalar tashkil etilgan boʻlsada. 1614-yilda Shayxulislom Xoʻjazoda Mehmed afandi Nasuxa poshoni poraxoʻrlikda aybladi. Sulton vazirni qatl qilishni buyurdi, lekin u xotini bilan oʻz saroyida oʻzini toʻsib qoʻydi va askarlar bir necha soat davomida ichkariga kirishga majbur boʻlishdi. Nihoyat, Nasuh toʻqqiz yoshida beva qolgan Oyshaning koʻz oʻngida qatl qilinadi. Nasuh qatl etilganidan bir yil oʻtgach, Oyshaning unashtiruvi Buda Karakash Mehmed posho bilan boʻlib oʻtadi. Beylerbeyning mavqei Budada poshoning boʻlishini talab qildi, ammo yosh Oysha hali ham Istanbulda ota-onasi bilan yashash uchun qoldi va nikoh hech qachon tuzilmadi. 1617-yilda Oyshaning otasi vafot etadi, Ahmedning ukasi Mustafa I taxtga oʻtirdi va qiz onasi va opa-singillari bilan Eski Saroyga boradi. Oradan uch oy oʻtgach, Mustafa I taxtdan agʻdarildi, Usmon II yangi sulton boʻladi. 1622-yilda Usmon II oʻldirilganidan keyin Mustafa I yana taxtga oʻtirdi, ammo uning hukmronligi bir yildan sal koʻproq davom etdi.

Murod IV davrida
----------------

1623-yilda Oyshaning voyaga yetmagan akasi Murod IV taxtga oʻtirdi va ularning onasi uning qoʻl ostida amaldor va regent darajasiga koʻtarildi. Oʻgʻlining farovon hukmronligini taʼminlash uchun Koʻsem qizlarini oʻzi uchun foydali boʻlgan davlat arboblariga turmushga berdi. 1626-yilda Kösem ikki marta beva qolgan Sadr vazir Hafiza Ahmed poshoga eʼtibor qaratadi. Koʻsem ikkinchi qizi Fatmani unga turmushga berishni rejalashtirgan, biroq Ahmed posho Oyshaga turmushga chiqishni maʼqul koʻrgan. Nikoh 1627-yil 13-martda boʻlib oʻtadi. Oysha bilan turmush qurganidan koʻp oʻtmay, Hofiz vazirlikdan chetlashtiriladi. 1626-1631-yillar orasida er-xotin asosan Istanbulda yashagan. Bu yerda taxminan 1626-yilda Oysha va Ahmed poshoning oʻgʻli Mustafa tugʻilib, 1628-yilda vafot etgan. 1631-yilda Oyshaning singlisi Gevherxonning eri Sadr Topal Rajep Posho qatl etildi. Hofiz Ahmad posho yana davlatning eng oliy lavozimini egalladi. Keyingi yilning boshida Istanbulda Sulton Murod IV ni taxtdan agʻdarmoqchi boʻlgan yanicharlar qoʻzgʻoloni koʻtarildi. Qoʻzgʻolonni bostirish uchun yuborilgan Ahmed posho 1632-yil 10-fevralda oʻldirilgan. Mamlakatdagi siyosiy vaziyat shunday ediki, Oyshaning onasi qiziga har yili motam tutishga ruxsat bermadi. 1632-yil iyun oyida Oysha Diyarbakir beylerbeyi Koʻsem Murtaza Poshoning sodiq tarafdoriga uylandi. Qizi bilan murosa qilib, Koʻsem Oyshaga katta sep, bir nechta saroylar va katta miqdordagi shaxsiy sovgʻalarni beradi. Boʻlajak turmush oʻrtogʻidan qiz ulkan marvarid oladi. Toʻydan keyin Oysha eri bilan Diyarbakirga joʻnab ketadi. Oysha eridan nafratlanib, 1635-yilda undan Istanbulga qochib ketadi. Venetsiya elchilarining soʻzlariga koʻra, u tez-tez opa-singillardan biriga poshoning nomaqbul xatti-harakatlari haqida shikoyat qilgan. Murtaza Posho 1636-yil aprelda forslar bilan urushda oʻldirilgan. Oysha 1639-yilgacha, Vali Xalep va Shama Jeleb Ahmed poshoga uylanganiga qadar beva qolgan. Keyingi yili Sulton Murod IV vafot etadi va taxtga aka-uka Oyshalarning eng kichigi Ibrohim I oʻtirdi.

Ibrohim I hukmronligi davrida
-----------------------------

Taxtga koʻtarilgunga qadar Ibrohimning na farzandlari, na kanizaklari bor edi, shuning uchun Oysha onasi bilan birga goʻzal qizlarni tanlash va oʻqitish bilan shugʻullanadi. 1642-yilda Jelep posho ikkinchi marta Shom hokimi boʻldi. Oysha eri bilan Istanbulni tark etadi, lekin Jelep Ahmad hibsga olinib, barcha mol-mulkidan mahrum qilingan va poraxoʻrlik uchun qatl etilganidan soʻng tez orada qaytib keladi. Oysha bir yildan keyin vazirlardan biriga turmushga chiqishni rejalashtirgan, biroq nikoh kelishuviga erishilmay vafot etgan. 1645-yil mart oyida Oysha vazir Voynuk Ahmed posho xotini boʻladi.
1647-yil dekabrda Oyshaning ukasi Sulton Ibrohim I oʻzining kanizaki Humashah Sultonga uylandi. Bu nikohga nafaqat Oysha, balki uning ikki singlisi Fatma va Xonzoda hamda jiyani Ismixon ham qarshi boʻlgan. Jahldorligi bilan ajralib turadigan Ibrohim ularning shaxsiy mol-mulkini musodara qiladi va yangi turmush qurgan xotiniga sovgʻa qiladi. Bundan tashqari, u sulolaning barcha aʼzolariga toʻlanadigan maoshni qisqartirdi. Shuning uchun Ibrohimning kanizaklari kuniga 1000-1300 akche, uning opa-singillari va jiyanlari esa atigi 400 akche olishardi. Keyingi yili Oyshaning ukasi taxtdan agʻdarilib oʻldirildi va uning eri kapitan posho lavozimini egalladi. Ahmet Posho 1649-yil 28-iyulda Kandiyani qamal qilish paytida oʻldirilgan.

Yakuniy yillar va oʻlim
-----------------------

Ibrohim I vafotidan keyin taxtga uning olti yoshli oʻgʻli Mehmed IV oʻtirdi. Oyshaning onasi yangi Validai Turxon Sultonni haram va rejant boshqaruvidan olib tashladi va ular oʻrtasida hokimiyat uchun urush boshlandi, unda Oysha Koʻsemni qoʻllab-quvvatladi. 1651-yil 2-sentabrga oʻtar kechasi Koʻsem Sulton oʻz xonasida yangi Validai Turxon Sulton tarafdorlari tomonidan boʻgʻilib oʻldirilgan, ammo qotillik Mehmed IV ning onasining bevosita buyrugʻi bilan rejalashtirilganmi va sodir etilganmi yoki yoʻqmi, nomaʼlum. Onasining oʻlimidan soʻng, Oysha aslida suddan chetlatildi, ammo keyingi turmush qurishdan biroz oldin Oysha Sultonning onasi bilan yarashdi va sudga qaytdi. 1654-yilda Ibshir Mustafa poshoga uylandi. Nikoh baxtli emas edi, shuning uchun Oysha koʻp vaqtini birinchi erining saroyida oʻtkazdi, u yerda u tez-tez Sulton va uning onasi uchun ziyofat uyushtirdi. 1655-yil 11-mayda Mustafa posho qatl qilindi , Oysha boshqa turmushga chiqmadi. Oysha 1656-yilda vafot etdi va Sultonahmet masjididagi otasining turbasiga dafn qilindi.

Manbalar
--------

1. ↑  Öztuna; Yılmaz*. Kanuni Sultan Süleyman* (turkcha). Ötüken Neşriyat A.Ş. 2016 — 208 bet. 15-iyul 2022-yilda qaraldi.
2. ↑  Börekçi; Günhan*. Encyclopedia of the Ottoman Empire* (inglizcha). N. Y.: Facts On File, Inc, 2009 — 680 bet. ISBN 978-0-8160-6259-1 0-8160-6259-5. 16-iyul 2022-yilda qaraldi.
3. 1 2  Peirce; Leslie P.*. The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire* (inglizcha). Oxford: Oxford University Press, 1993 — 374 bet. ISBN 0195086775, 9780195086775. 16-iyul 2022-yilda qaraldi.