Andoza:Vyetnam Demokratik Respublikasi info**Vyetnam Demokratik Respublikasi** (vyetnamcha: *Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa* *;* **VDR**, odatda "**Shimoliy Vyetnam**" deb ham ataladi) — Hindixitoy yarim orolining shimoli-sharqiy qismiga joylashgan davlat. May- doni 157 ming kvadrat kilometr. Aholisi 15 million 903 ming kishi bo‘lib, asosan vyetnamliklardan iboratdir. Poytaxti Xanoy shahri (aholisi 638 ming kishi).

Tarixi
------

Ikkinchi jahon urushining oxirigacha Vyetnam hududi Laos va Kambodja bilan birga Fransuz Hindixitoyi tarkibida edi.

Vyetnam xalqi o‘z milliy-ozodligi uchun uzoq vaqt kurash olib bordi. 1945-yilda xalq demokratik inqilobining g‘alabasi natijasida mustamlakachilar hokimiyati ag‘darilib, Vyetnam Demokratik Respublikasi e’lon qilindi. 1946-yil dekabrida fransuz mustamlakachilari bu respublikaga qarshi bosqinchilik urushi boshladi. 1946-yildan 1954-yilgacha cho‘zilgan bu uzoq urushda vyetnam xalqi o‘z demokratik davlat mustaqilligini saqlab qoldi. Biroq urush yillarida fransuz mustamlakachilari AQShning yordami bilan o‘zlari bosib olgan hududida qo‘g‘irchoq "Vetnam respublikasi"ni tuzdilar. Natijada Vyetnamda ikkita davlat Shimoliy Vyetnamda Demokratik Respublika, Janubiy Vyetnamda esa reaksion "Vetnam Respublikasi" paydo bo‘ldi.

Geografiyasi
------------

Vyetnam hududining katta qismini tog‘lar, 1/3 qismidan ko‘prog‘ini esa o‘rmonlar ishg‘ol qiladi. Vyetnamning iqlimi mamlakatning turli qismlarida turlichadir. Yil mavsumlari yog‘ingarchilikning tushishiga qarab aniqlanadi. Qishda shimoli-sharqdan esgan musson shamollari ko‘p yog‘ingarchilik olib keladi.

Sanoati
-------

Demokratik respublikaning vujudga kelishi mustaqil iqtisodiyotni tiklash va bu yo‘lda katta muvaffaqiyatlarga erishish imkonini yaratib berdi. Mamlakat iqtisodiyotida davlat-kooperativ, davlat-kapitalistik, xususiy-kapitalistik va mayda tovar sektorlari mavjud edi. 1959-yilda sanoat ishlab chiqarishining 81,7 foizi hamda sanoat va hunarmandchilik korxonalari ishlab chiqarishi yalpi mahsulot qiymatining 42 foizi davlat sektori hissasiga
to‘g‘ri kelgan.

Mamlakat iqtisodiyotining yetakchi tarmog‘i qishloq xo‘jaligidir. Don ekinlaridan sholi va makkajo‘xori ekiladi, texnika ekinlaridan shakarqamish, choy, kofe va kauchuk o‘stirildi. Shuningdek, paxta va yeryong‘og‘i ham ekildi.

1956-yilning oxirida butun Shimoliy Vyetnam hududida yer islohoti o‘tkazildi. Natijada 2 milliondan ortiq dehqon xo‘jaligi 895 ming gektar yerga ega bo‘ldi. Dehqon oilalarining 54 foizi (1960-yil) qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarish kooperativlariga a’zo boʻldi. Sug‘oriladigan yerlar 1,3 million gektarga yetdi. Bu esa Vyetnamda mustamlakachilik rejimi hukmron bo‘lgan davrdagiga nisbatan uch marta ko‘pdir.

Vyetnam Demokratik Respublikasi oldingi vaqtda aholi jon boshiga guruch yetishtirish va gektaridan olinayotgan sholi hosili jihatidan Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlari orasida birinchi o‘rinda turar edi. 1956-yildan boshlab respublika guruchga bo‘lgan o‘z ehtiyojini to‘la qondirgan holda, guruchni eksport qilib keldi. Respublika oldida turgan asosiy vazifalardan biri milliy sanoatni, birinchi galda og‘ir sanoatni vujudga keltirishdan iborat edi. Xalq xo‘jaligini rivojlantirishning 1958—1960-yillarga mo‘ljallangan uch yillik rejasiga muvofiq mamlakatda bir necha o‘n katta va o‘rta sanoat korxonalari qurilib ishga tushirildi. Milliy burjuaziyani davlat qurilishiga jalb qilish maqsadida VDR hukumati davlat-xususiy aralash korxonalarini tiklash siyosatini yurgizdi. Kapitalistlarning 45 foizi ana shunday tuzilmaga tortilgan.

Vyetnam Mehnatkashlar partiyasining 1960-yil sentyabrida bo‘lib o‘tgan III syezdida 1961—1965-yillarga mo‘ljallangan birinchi besh yillik plan direktivalari qabul qilindi. Shu besh yillik ichida sotsialistik o‘zgarishlarni asosan tugallab, asosiy e’tibor mamlakatda sotsialistik qurilishga qaratildi.

1965-yilga borib sanoatning va hunarmandchilik korxonalarining yalpi mahsuloti 1960-yildagiga nisbatan 148,8 foizi, qishloq xo‘jalik yalpi mahsuloti esa 1960-yildagi o‘rtacha miqdorga qaraganda 61 foiz ko‘paydi.

VDR tashqi savdosi muvaffaqiyatli ravishda o‘sib bordi, 1959-yilda eksportning hajmi 1958-yilga nisbatan 33,3 foiz, import esa 49 foiz ko‘paydi. Sotsialistik lager mamlakatlari bilan olib borilayotgan savdo mamlakatning butun tashqi savdo aylanmasining 70 foizini tashkil qildi.

Taʼlimi
-------

Aholining madaniy darajasini ko‘tarish yo‘lida katta qadam qo‘yildi. Hozirgi vaqtda mamlakatda 50 yoshgacha bo‘lgan kishilarning 90 foizi savodli. 1956-yilda VDRda maktablar isloh qilinib, bepul o‘n yillik ta’lim tuzilmasi joriy etildi. Mamlakatda 7 oliy o‘quv yurti bor bo‘lib, bularning eng yirigi Sovet Ittifoqi yordami bilan qurilgan Xanoy politexnika institutidir. Ikki mingdan ko‘proq vyetnamlik student va aspirantlar sotsialistik mamlakatlarning oliy o‘quv yurtlarida ta’lim oldi.

Davlat tuzumi
-------------

VDR sotsialistik turdagi xalq demokratik davlatdir. 1959-yil dekabrida qabul qilingan yangi konstitutsiyaga asosan Milliy majlis — davlat hokimiyatining oliy organi hisoblanadi. Milliy majlis rais, rais o‘rinbosari, davlat kotibi va a’zolardan iborat bo‘lib, doimiy Qoʻmitani saylaydi. Ijro etuvchi hokimiyat esa respublika prezidenti hamda Vazirlarlar Kengashi tomonidan amalga oshiriladi. Prezident Milliy majlis tomonidan 4 yil muddatga saylanadi. Milliy majlis prezidentning taqdimiga ko‘ra bosh vazirni tayinlaydi.

Siyosiy partiyalari
-------------------

Vyetnam Mehnatkashlar partiyasi VDRning rahbar kuchidir; Demokratik partiya 1944-yilda tuzilib, ziyolilarning bir qismini, mayda burjuaziya, korxona egalari va savdogarlarni birlashtiradi; Vyetnam Vatan fronti 1955-yilda tuzilib, Mehnatkashlar partiyasi rahbarligida ish olib boradi va mamlakatdagi hamma siyosiy va jamoat tashkilotlarini o‘zida birlashtiradi. Shimoliy Vyetnamda sotsialistik qurilishni amalga oshirish va mamlakatning ikki qismini tinch yo‘l bilan birlashtirish uchun kurashdi.

Manba
-----

Sarvar Azimov*. Jahondagi mamlakatlar. Qisqacha siyosiy va iqtisodiy maʼlumotlar (1962)* — 145- bet.