**Halollik (insof)** — insonning asosiy fazilatlaridan biri boʻlib, rostgoʻylik, printsiplarga sodiqlik, qabul qilingan majburiyatlarga sodiqlik, ishning toʻgʻri ekanligiga sub’yektiv ishonch, inson boshqaradigan motivlarga nisbatan boshqalarga va oʻziga nisbatan samimiylikni oʻz ichiga olgan axloqiy sifatdir.

Halollik axloqning eng muhim talablaridan biridir. Halollik vijdon bilan bogʻliq boʻlib, ijtimoiy meʼyorlarga rioya qilishga asoslanadi va odamlarning bir-biriga boʻlgan ishonchining asosidir. Halollik talabi birgalikdagi faoliyatda harakatlarni oʻzaro muvofiqlashtirish zaruratidan va birga yashaydigan odamlarning ehtiyojlaridan kelib chiqadi .

Amalda, halollik tushunchasi koʻpincha shartnomalar tuzish, ayirboshlash munosabatlari va mulk bilan bogʻliq holda koʻrib chiqiladi. Etikaga utilitar yondashuv halollikni amalda foydali sifat deb hisoblaydi; shunday qilib, Benjamin Franklin „halollik foydalidir, chunki u hurmat keltiradi" degan ; Maks Veber oʻzining „Protestant axloqi va kapitalizm ruhi" asarida taʼkidlaganidek, bu yondashuv bilan, halollik koʻrinishi istalgan effektga erishsa, u haqiqiy halollikni almashtirishi mumkin.

Odamlar, qoida tariqasida, turli vaziyatlarda bir kishi uchun halollik oʻlchovi oʻxshash boʻlishiga ishonishga moyildirlar („halol odam har doim halol" iborasiga muvofiq); eksperimental psixologiya shuni koʻrsatadiki, turli vaziyatlarda halollik oʻrtasidagi bunday munosabatlar tizimli ravishda ortiqcha baholanadi va aslida notoʻgʻri fikrdir.

„Ichki halollik" tushunchasi ikki xil oʻqishga ega — oʻz-oʻziga hisobot berishning halolligi yoki yolgʻonni fosh qilishning iloji boʻlmagan va insofsizlik uchun jazo yoʻq sharoitlarda namoyon boʻladigan harakatning halolligi. Ichki halollik ikkinchi maʼnoda jamiyatdagi qonunlar va qoidalarga rioya qilish darajasi bilan bogʻliq.

Boshqa fazilatlar bilan aloqasi
-------------------------------

Halollikning teskarisi — aldash, yolgʻon, xiyonat, ikkiyuzlamachilik, oʻgʻirlik. Rostgoʻylik, odoblilik, adolatlilik, halollik bilan taqqoslanadigan fazilatlardir. Faylasuf André Comte-Sponville halollikni „birinchi shaxsda adolat" deb taʼriflaydi.

Vaziyatdan qatʼiy nazar mutlaq halollikni soxta deb hisoblash mumkin. Halollikdan voz kechishni insonning halolligiga zid boʻlmagan axloqiy xatti-harakatlar deb hisoblash mumkin. Baʼzi hollarda halollik suhbatdoshga zarar etkazishi mumkin deb taxmin qilinadi.

Dinda
-----

### Xristianlikda

Xristianlikda rostgoʻylik, ochiqlik, amaliy ishlarda va soʻzda yolgʻondan qochish deb talqin qilinadi; nasroniy halolligining motivi Xudoga mutlaqo toʻgʻri, sodiq, „ahdga rioya qilish" va haqiqatning inson qalbida yashashini talab qilish bilan bogʻliq. Insofsizlik barcha masihiylarning birligini buzishi mumkin. Xushxabarda Masih tinmay ikkiyuzlamachilikni qoralaydi va mukammal halollikni talab qiladi, qasamlarni bekor qiladi va talab qiladi: „No da budet slovo vashe: da, da; net, net; a chto sverx etogo, to ot lukavogo."

Oʻyin nazariyasi va iqtisodda
-----------------------------

Oʻyin nazariyasi, iqtisod va eksperimental iqtisodiyotda halollik oʻzaro taʼsir modellarini yaratishda muhim element va bevosita oʻrganish mavzusidir. Halollikning mavjudligi koʻpincha ikkilik xususiyat (mavjud/mavjud emas) sifatida emas, balki miqdoriy xususiyat sifatida qaraladi. Oʻzaro munosabatlar ishtirokchisi tomonidan koʻrsatilgan halollik miqdori qaror qabul qilingan vaziyatga, mavjud muhitga, oldingi harakatlarga va oʻzaro taʼsir ishtirokchilarining obroʻsiga bogʻliq boʻlishi mumkin. Ratsional iqtisodiy xulq-atvor nazariyasi (*homo ekonomikus*) inson maksimal foyda olishga intiladi va agar yolgʻonning foydasi yolgʻon gapirish narxidan oshsa, yolgʻon gapirishni afzal koʻradi, deb taxmin qiladi. Biroq, koʻplab tajribalar shuni koʻrsatdiki, inson xatti-harakati bu naqshga mos kelmaydi. Ushbu nomuvofiqlikning mumkin boʻlgan tushuntirishlari orasida yolgʻon model narxidagi obroʻga zarar etkazmaslik va odamlarning ijtimoiy meʼyorga moslashish istagi kiradi. Faylasuf Jon Rouls halollikni axloqiy kategoriya sifatida tahlil qilish uchun o‘yin nazariyasidan foydalanish imkoniyatini tanqid qildi.

Evolyutsion biologiya va etologiyada
------------------------------------

Etologiyada „halol signal", yaʼni signal haqiqatga mos keladigan vaziyatda butun guruhga xos boʻlgan signal tushunchasi mavjud. Xavfli lahzada „halol" signal bergan hayvon qolganlarini saqlab qolish orqali o‘z xavfini oshiradi, demak, bunday „halol signal" altruistik xatti-harakatni anglatadi. Evolyutsion biologiyada „halol signal" tushunchasi hayvonlarning jismoniy kuchini, yoshini, mavqeini yoki ijtimoiy darajasini koʻrsatishi mumkin boʻlgan va printsipial ravishda „soxta" boʻlishi mumkin boʻlgan aniq belgilargacha kengaymoqda. Bunday hayvon signallari „aldash" bilan bogʻliq boʻlgan foydalarga qaramay, sherik yoki raqibni yetarli darajada xabardor qilishga moyilligi uchun turli tushuntirishlar mavjud. Reklama signallari sifatida ishlatiladigan belgilar oʻz egasi uchun shunday yuqori „qiymat" ga ega boʻlishi mumkinki, faqat kuchli va sogʻlom hayvon bunday xususiyatni koʻrsatishi mumkin. Hayvonning xususiyati va holati oʻrtasida bevosita fiziologik bogʻliqlik boʻlishi mumkin. Baʼzi signallar uchun „notoʻgʻri" signal bergan shaxs turning boshqa aʼzolari tomonidan tajovuzga uchraganida, muloqotning halolligi „ijtimoiy nazorat" boʻlishi mumkin. Muayyan turdagi mavjud boʻlgan oʻziga xos sharoitlarda halollik yoki yolgʻon evolyutsion barqaror strategiya boʻlishi mumkinligini koʻrsatadigan koʻplab nazariyalar mavjud. „halol" muloqot masalasi hayvonlarning xulq-atvori haqidagi zamonaviy fanning asosiy masalalaridan biridir.

Intellektual halollik
---------------------

Intellektual halollikni, birinchi navbatda, oʻz-oʻziga yolgʻon gapirmaslik istagi, oʻz fikrlari, ichki harakatlari, eʼtiqodlari bilan bogʻliq halollik deb taʼriflash mumkin. Intellektual halollik oʻz vakolatlari chegaralarini bilish zaruratini oʻz ichiga oladi. Aniq intellektual halollikni koʻrib chiqqan birinchi faylasuflardan biri Fridrix Nitsshe edi, uning uchun „ongning vijdonliligi" kognitiv faoliyat etikasining bir qismi edi .

Milliy farqlar
--------------

2013 va 2016-yillar oraligʻida halollik boʻyicha tajriba sinovi oʻtkazildi. Tadqiqotchilar „yoʻqolgan" hamyonlarni savdo markazlarining qoʻriqlash va mehmonxona maʼmurlariga kichik miqdordagi pul va boʻsh hamyonlar bilan topshirishdi. Hamyonlarda „egalari" koordinatalari koʻrsatilgan tashrif qogʻozlari bor edi. 40 ta davlatning 355 shahrida jami 17 000 ta hamyon qolgan. Mamlakatlar boʻyicha daromadlar ulushida sezilarli tafovut aniqlandi. Har bir mamlakatda daromadning foizi hamyonda pul mavjudligiga bogʻliq edi. Boʻsh hamyonlar kamroq qaytib keldi. Ekstremal qiymatlar Daniya (82%) va Peruda (13%) naqd pul bilan olingan; boʻsh hamyonlar uchun: Shveytsariya (73%) va Xitoy (7%). Pul miqdorining oshishi barcha mamlakatlarda qaytarishning oshishiga olib keldi.

Shuningdek, jismoniy shaxslarning mobil yoki statsionar telefonining shaxsiy hisobiga maʼlum miqdorda pul qo‘shish orqali ularning halolligini tekshirish keng tarqalgan. Shundan so‘ng ular abonentga qo‘ng‘iroq qilib, hisobni to‘ldirishda telefon raqamining bir raqamida xatoga yo‘l qo‘yganliklarini aytishadi va undan o‘z hisob raqamlariga xuddi shu miqdorni kiritishni so‘rashadi. Shunday qilib, shaxslarning halolligi sinovdan oʻtkaziladi.

Yana qarang
-----------

* Yolgʻon

### Manbalar

1. ↑   „Честность",*Словарь по этике*, 6-е изд. М: Политиздат, 1989 — 396—397 bet. ISBN 5-250-01027-X.
2. 1 2 3  Ильин 2016. sfn error: no target: CITEREFИльин2016 (help)
3. 1 2  Андре Конт-Спонвиль „Честность",*. Философский словарь*. Палимпсест, 2012. ISBN 978-5-480-00288-1.
4. ↑  Знаков В. В.*. Психология понимания. Проблемы и перспективы*. М.: Институт психологии РАН, 2005 — 148 bet. ISBN 5–9270–0078–9.
5. ↑  Аткинсон Р. Л. Аткинсон Р. С. „Предубеждения",*. Введение в психологию*, Психологическая энциклопедия, СПб. 2003 — 259 bet.
6. ↑  Плоткина Т. В. „Методика исследования самоотношения",*. Психология личности*. СПб.: Питер, 2008 — 272 bet.
7. ↑  *А. Марков*. „В странах, где принято соблюдать законы и правила, у людей выше уровень внутренней честности". *Элементы.ру* (14-mart 2016-yil). Qaraldi: 20-oktabr 2019-yil.
8. ↑   „Честность",*Теологический энциклопедический словарь*. ISBN 5-87727-030-3.
9. ↑  „Нерациональная честность: взгляд экономиста". *ЭКОНС* (3-oktabr 2019-yil). Qaraldi: 20-oktabr 2019-yil.
10. ↑  Badeva Ye. Golos emotsiy
11. ↑  Intellektualnaya chestnost // Rassel B. „Slovar razuma, materii i morali"
12. ↑  *Soutik Biswas.* „Why people are more honest than we think".  BBC (19-iyul 2019-yil). Qaraldi: 29-dekabr 2021-yil.