toʻliq uzatmali avtomobil
**Toʻliq uzatma** – bu avtomobilga barcha gʻildiraklarini boshqarish uchun doimiy yoki hech boʻlmaganda vaqtinchalik imkoniyatni taʼminlaydigan turli xil texnik yechimlar toʻplami. Avtomobilda toʻliq uzatmadan foydalanishning mantiqiy sababi shundaki, toʻliq uzatma avtomashina gʻildiraklarga taʼsir qiluvchi ancha past tortish kuchlari bilan tortish kuchi orqali unga mavjud boʻlgan barcha quvvatni amalga oshirishi mumkin, bu esa oʻchirishning yaxshilanishiga bevosita taʼsir qiladi. Yagona motor boʻlsa, toʻliq uzatmaning asosi shuki, unda faqat turli xil tuzilmalarning toʻliq uzatmalari orqali amalga oshiriladi, ularning har biri oʻqlar oʻrtasida quvvat taqsimlashning oʻziga xos qoidalarini nazarda tutadi. Bir nechta motorlar boʻlsa, toʻliq uzatmaning asosi alohida (bir-biriga ulanmagan) oʻq yurituvchisi yordamida amalga oshirilishi mumkin.

Mazmuni
-------

2×2, *4×4*, *6×6*, 8×8, *12×12* , 24×24, *4WD*, *AWD* (toʻliq uzatma), *uzatma* va boshqalar.

Qoʻllanish tarixi
-----------------

1980-yillarga qadar toʻliq uzatma deyarli faqat barcha yer usti transport vositalari bilan bogʻliq edi va toʻliq uzatmali avtomashinalar odatda ortib borayotgan yerni tozalash va boshqa off-road belgilariga ega edi.

Biroq anʼanaviy avtomobillarda toʻliq uzatma tizimlari paydo boʻlgandan soʻng, uzoq masofalarga harakatlanish qobiliyatini oshirishning asosiy vazifasisiz, 1960-yillarda kichik hajmdagi Jensen FF [Jensen FF; Jensen FF], 1980-yildan beri seriyali Audi va boshqa kompaniyalarning shunga oʻxshash tizimlari toʻliq uzatmada haydash samaradorligini oshirish vositasi sifatida koʻrib chiqila boshlandi. Bunday holda, har qanday haydash rejimida motor kuchidan eng samarali foydalanish taʼminlanadi, ayniqsa silliq sirtlarda, burilishlardan oʻtishda barqarorlik yaxshilanadi.

Aynan shu maqsadlar uchun toʻliq uzatma Lamborghini Murciélago va ayrim Porsche modellari kabi sport avtomobillarida qoʻllanadi, Subaru avtomobillarida, shuningdek, faol xavfsizlik darajasini oshirish uchun boshqaruvchi avtomobillarda keng qoʻllandi. 4Matic tizimlari (Mercedes Benz avtomobillarida), XWD (Saab), xDrive (BMW), AWD (Volvo), 4 Motion (Volkswagen) va Rossiya ishlanmalaridan – kichik oʻlchamli Volga GAZ-3105 va vakillik loyihasi Kortej bunga misol boʻladi.

Toʻliq uzatma turlari
---------------------

### "Klassik"

 Bu klassik tartibdagi orqa gʻildirakli avtomobilning keyingi rivojlanishi (motor uzunasiga old tomonda, yetakchi gʻildiraklari orqada). Transmissiya qutisi boʻlgan toʻliq uzatmali transport vositasining uzatish diagrammasi.
 ZIL-157 uch oʻqli toʻliq uzatmali avtomashinaning uzatilishi.
Yoʻltanlamas yuk mashinalari, ular asosida qurilgan avtobuslar (PAZ-3206, GAZ-66 shassisidagi shtab avtobuslari), Willys MA va GAZ-64 dan boshlanadigan yoʻltanlamaslar.

 Dunyodagi birinchi toʻliq uzatmali Jensen FF [Jensen FF; Jensen FF] ishlab chiqarilgan sportkar (1966)
Motor uzunasiga joylashgan, debriyaj va uzatma qutisi bilan bir blokda joylashgan. Aylanish momenti kardan vali orqali taqsimlash qutisiga uzatiladi (Willys MA, Willys MB, GAZ-64, GAZ-67, GAZ-63, GAZ-69, UAZ-450, Niva), ammo taqsimlash qutisi uzatmalar qutisi bilan bir xil blokda boʻlishi mumkin (UAZ-452, UAZ-469, UAZ-3160, UAZ Patriot). Taqsimlash qutisidan kardan vallari momentni oldingi yurituvchi oʻqqa va orqaga (yoki avtomobil uch oʻqli yoki undan koʻp boʻlsa, tirkamaga) uzatadi. Oraliq oʻq bunda oʻtkazuvchi hisoblanadi, u orqali orqa oʻqqa kardan vali oʻtadi. Ilgari ishlab chiqarilgan uch oʻqli ZIS-151, ZIL-157, KrAZ-214 da alohida kardan vali oraliq oʻqqa oʻtdi va oʻrta oʻqqa oʻrnatilgan oraliq podshipnikli ikkita kardan vali ketma-ket orqa tomonga chiqdi.

1966-yilda "klassik" sxemadan foydalanib, birinchi marta yengil avtomobil (va birinchi seriyali ishlab chiqarilgan sport avtomobili) ommaviy ravishda ishlab chiqarila boshlandi, bunda toʻliq uzatmadan nafaqat yurish sifatini yaxshilash uchun foydalanilgan, balki asfaltlangan yoʻllarda haydash koʻrsatkichlarini yaxshilash uchun bunday sifatlari qadrlangan. Zamonaviy mutaxassislar Jensen FF [Jensen FF; Jensen FF] boshqarish boʻyicha dunyodagi eng xavfsiz avtomobil sifatida tan olishlari bejiz emas.

### Old uzatma asosida

Old gʻildirakli uzatmali avtomashinalarga asoslanib, koʻplab kompaniyalar, ayniqsa, yapon kompaniyalari (Subaru 1971-yilda ilk boshlab beruvchi boʻldi) orqa oʻqli (ikkalasi almashtiriladigan va har doim yoqilgan) versiyalarni ishlab chiqaradi. Uzunasiga motorli modellar mavjud, masalan, Subaru Leone, Audi Quattro va boshqalarva koʻndalang motorli (hozirda koʻp holatlarda taqdim etiladi). Old gʻildirakli avtomobilning standart uzatma qutisi (mexanik va avtomatik) oʻzgartirildi, orqa oʻqqa quvvat olish qutisi oʻrnatildi, aylanuvchi moment kardan vali orqali orqa oʻqqa uzatiladi. Differensialni bloklash (agar mavjud boʻlsa, doimiy uzatmali modellarida) uzatma qutisi korpusida joylashgan. Oʻchiriladigan orqa oʻq boʻlgan avtomobillarda u dastak yoki tugma (elektr bilan boshqariladigan vakuumli servo uzatma) bilan ulanadi. Koʻpgina toʻliq uzatmali avtomobillar motor karteri tagligini himoya qilish vositasiga ega.

 Subaru Leone Break 4WD (1972) - toʻliq uzatma bilan jihozlangan old gʻildirakli yengil avtomobil.
Sovet davri yengil avtomobillaridan LuAZ-967 va LuAZ-969 rusumlari mavjud boʻlgan, ular Zaporojets avtomashinalarining havo kuleriga ega motor bilan jihozlangan, oʻzgartiriladigan uzatmalar qutisi orqa oʻqqa ulangan quvvat olish valiga ega edi. Biroq bunday transport vositalari dastlab yoʻltanlamaslar sifatida tasniflangan.

### Orqada joylashgan motor bilan

 Uzunasiga motorli orqa gʻildirakli uzatmaga asoslangan toʻliq uzatmali transport vositasining uzatish sxemasi.
 Subaru Sambar 4WD, Yaponiya. Orqa bamperni burish orqali motorga yetish mumkin.
2010-yillarga qadar, boshqa yapon kompaniyalaridan, masalan, Subaru Sambar/Domingo furgonlari va mikroavtobuslari, yengil yuk mashinalari (taxminan 500 kg yuk boʻlgan) orqa motorli toʻliq uzatmali transport vositalarining kam sonli modellarida, masalan, Honda avtomobillarida mavjud boʻlgan. Orqa oʻqqa asosiy uzatma, uzatmalar qutisi oxirgi uzatmasi bilan birlashtirilgan. Old oʻqqa uzatma oʻchiriladigan yoki doimiy yoniq boʻlgan. Motorga kirish buklanadigan orqa bamper orqali yoki mikroavtobusdagi yigʻiladigan pol orqali amalga oshiriladi. Gʻildirak osmasi mustaqil hisoblanadi.

 VW T3 Syncro Doppelcabine Lastwagen, Germaniya-Avstriya
Avstriyada Steyr, VAG tomonidan buyurtma qilingan, 1985-192-yillarda ishlab chiqarilgan. Volkswagen Transporter T3 orqa motorli mikroavtobusning Syncro toʻliq uzatmali versiyasi. 1980-yillarning oxiridan boshlab Transporter Syncro mikroavtobus va pikap kuzovlari, shuningdek, Caravelle va Carat premium versiyalarida ham taklif qilindi.

Baʼzi gʻildirakli zirhli transport vositalari ham orqa motorga ega (masalan, BRDM-2, BTR-60), lekin ularning dizayni "klassik" toʻliq uzatmali yuk mashinalarining birlashmasidan (uzatmalar qutisi bilan motor, taqsimlash qutisi) foydalanadi.

Toʻliq uzatma tuzilishi
-----------------------

 Avtomobil burilayotganda gʻildiraklarning holatini koʻrsatadigan diagramma. Old oʻqning boshqariladigan gʻildiraklari orqaga qaraganda kattaroq radiusli aylana boʻylab aylanadi.
Toʻliq uzatma sxemasi old va orqa yoʻnaltiruvchi oʻq motordan quvvat taqsimotiga qanday kiritilganligini bildiradi. Muayyan transport vositasi uchun u yoki bu sxemani tanlash koʻplab omillar bilan belgilanadi: shassi dizayni va burilish usuli, moʻljallangan ishlash maydoni, tuzilishi shakllari va narx. Toʻliq uzatmadan foydalanish har doim konstruktorga ishlab chiqilgan transport vositasida turli burchak tezliklari bilan harakatlanuvchi oʻqlarning aylanish imkoniyatini qanday va nima bilan taʼminlash vazifasini qoʻyadi. Old va orqa gʻildiraklar oʻqlari oʻz navbatida turli radiuslar boʻylab aylanadi. Toʻliq boshqariladigan shassisi boʻlgan transport vositalarida ham, old va orqa oʻqlarning gʻildiraklari odatda burilish uchun turli burchaklarga ogʻadi va transport vositalarining katta qismi boshqariladigan (odatda old) va boshqarilmaydigan oʻqlarga ega, bu esa rulda harakatlanayotganda teng boʻlmagan aylanish tezligini nazarda tutadi. Har bir TU sxemasi burilishlarda oʻqlarning turli tezlikda aylanishini taʼminlash muammosini hal qilishning oʻziga xos usuliga ega, bu maʼlum bir dizayn yechimlari toʻplamini va ishlatilgan mexanik aylanish uzatmalarini nazarda tutadi. Baʼzi hollarda ushbu muammoni hal qilish umuman eʼtibordan chetda qolmoqda va bu ham TU sxemalaridan biridir.

Toʻliq uzatmaning toʻrt xil sxemasi mavjud: **yoqiladigan toʻliq uzatma (part-time), doimiy toʻliq uzatma (full time), talabga koʻra toʻliq uzatma (on-demand full time) va bir nechta rejimli toʻliq uzatma (selectable).** Xuddi shunday avtomobil modelida turli xil modifikatsiyalar turli xil sxemalardan foydalanishi mumkin (odatiy misol – Jeep Wrangler).

### Ulanadigan toʻliq uzatma

 Dunyodagi eng ixcham monoblok kuzovli LADA 4x4 VAZ-2121 Rossiya.
Eng oddiy va ayni paytda eng ishonchli toʻliq gʻildirakli haydovchi sxemasi: normal ish paytida moment faqat bitta oʻqqa uzatiladi va zarur boʻlganda ikkinchi oʻq ulanadi – taqsimlash qutisi yordamida ulanadi. Ulanganda, oʻqlar bir-biriga qattiq bogʻlangan va bir xil tezlikda aylanadi, bu esa baʼzi cheklovlarni keltirib chiqaradi: toʻliq uzatmadan faqat gʻildirakning siljishiga (loy, qum, qor, muz va boshqalar) imkon beruvchi sirtlarda foydalanish mumkin. Qaysi gʻildiraklar sirpanadi – old yoki orqa – bu hozirgi vaqtda oʻq yuklamasiga bogʻliq.

Transmissiyada oʻqlarining qattiq ulanishi bilan quvvat aylanishi sodir boʻlishi mumkin. Burilish paytida aylanish quvvati (CR) sezilarli boʻlishi mumkin. AQ avtomobilning harakatiga qarshilik kuchlarini yengish uchun ishlatilmaydi, u qoʻshimcha ravishda uzatish mexanizmlari va shinalarni yuklaydi, bu ularning yeyilishini oshiradi. Bundan tashqari, transmissiya mexanizmlari orqali uzatiladigan umumiy quvvatning koʻpayishi tufayli gʻildiraklarning sirpanishi, yonilgʻi sarfi va motor qismlarining yeyilishi tufayli transmissiyadagi quvvat yoʻqotishlari ortadi. Shuning uchun AQ zararli boʻlib, u koʻpincha parazit quvvat deb ataladi. Transmissiya mexanizmlarining, shinalarning va yonilgʻi sarfining qoʻshimcha yeyilishini kamaytirish uchun AQ va aylanish momentini qayta taqsimlash, blokirovka qilingan uzatmaga ega uzatish qutisi bilan faqat avtomobilning flotatsiyasi va barqarorligini oshirish uchun old uzatma oʻqni kiritishi kerak. Yaxshi yoʻllarda harakatlanayotganda, quvvat aylanishini yoki aylanish momentini qayta taqsimlashni bartaraf etish uchun oldingi yetaklovchi oʻqini majburiy oʻchirish kerak boʻladi.

### Koʻp rejimli toʻliq uzatma

 Doimiy toʻliq uzatmaga ega Audi Allroad modeli.
Doimiy toʻliq uzatma barcha gʻildiraklarning motorga doimiy ulanishini nazarda tutadi, buning uchun u oʻqlarga differensial orqali ulanadi. Baʼzi avtomobil modellarida markaziy differensialni majburiy qulflash mavjud, masalan, VAZ-2121Baʼzi zamonaviy avtomashinalarda markaziy differentsialning elektron boshqaruvi mavjud boʻlib, bu sizga oʻqlar orasidagi uzatiladigan moment nisbatini dinamik ravishda oʻzgartirish imkonini beradi. Bu asosan yoʻllarda ishonchli haydash, masalan, dinamik stabilizatsiya tizimlarida ishlatiladi. Biroq baʼzi hollarda, bu avtomobilning gaz tepkisiga boʻlgan reaksiyalarida noaniqlikni keltirib chiqarishi mumkin.

Ayrim yoʻltanlamaslarda doimiy toʻliq uzatmani ham, plaginli toʻliq uzatmani ham qoʻllab-quvvatlaydigan uzatish qutisi mavjud, yaʼni ular differentsial, differentsialni bloklashga ega va bitta oʻqni butunlay oʻchirib qoʻyish qobiliyatiga ega. Bunday sxema koʻp maqsadli yoʻltanlamas uchun eng maqbul deb hisoblanadi.

### Talab boʻyicha toʻliq uzatma

 Subaru Impreza
Bu sxema avtomobil sotuvchilari tomonidan doimiy toʻliq uzatma shakli sifatida tasniflanadi. "Haqiqiy" doimiy toʻliq gʻildirakli uzatmaning afzalliklari yoʻq. Bu sxemada bitta oʻq qattiq boʻlangan, ikkinchisi (old yoki orqa, koʻpincha orqa) birinchisi turli debriyajlar (qovushqoq mufta (Golf-3), Haldex (Golf-4) orqali sirpanib ketganda ulanadi...), moy vannasida ishlaydigan koʻp plastinkali debriyaj (Nissan avtomobillari, ATTESA tizimi). Debriyaj elektron yoki mexanik va gidravlik tarzda boshqariladi, uzatma muftadan tashqari. Baʼzi hollarda, bu tortishish qoʻshilishi (gazni ochish) uchun noaniq reaksiyalarga olib keladi va avtomobilni yoʻlda boshqarishni murakkablashtiradi. Qovushqoq mufta nisbatan ishonchsiz va ogʻir off-road sharoitida tezda oʻchirib qoʻyilishi mumkin.

 Mitsubishi Pajero
Mitsubishi Pajero (Super Select 4WD uzatmalar qutisi) va Jeep Grand Cherokee (Selec-Trac transmissiyasi), Nissan Pathfinder (All-mode 4WD) o'zlarining selektiv uzatmalari bilan, ularni doimiy to'liq g'ildirakli haydovchi tizim deb atash mumkin (agar mavjud bo'lsa, avtomatik ravishda ulanadi). Nissan Pathfinder) oldingi o'qni majburiy o'chirish imkoniyati bilan.

Yana qarang
-----------

* Gʻildirak formulasi
* Taqsimot qutisi

Manbalar
--------

1. ↑  „Полноприводный автомобиль".  За рулём, №12, 1967 (1967-yil 1-dekabr). 2020-yil 3-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 3-yanvar.
2. ↑  {{{заглавие}}}(ingl.).
3. ↑  „Автомобильный словарь джипера (полный справочник) » Внедорожники России и мира".  4x4ru.com. 2015-yil 24-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2015-yil 23-noyabr.
4. ↑  *Константин Болотов.* „Британская марка Jensen отметит возрождение двумя моделями". *drive.ru* (2015-yil 26-fevral). 2019-yil 6-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 6-oktyabr.
5. ↑  *Richard Calver.* „Jensen FF 1966-71". *Jensen History - Now it's Yours!*. 2014-yil 18-dekabrda asl nusxadan arxivlangan.
6. ↑  Robson, Graham*. A-Z of Cars of the 1970s*. Devon, UK: Bay View Books, 1990. ISBN 1-870979-11-7.
7. ↑  Лычавко А. Э.*. Автомобили-легенды*, Минск, 2007 — 54—55 bet. ISBN 978-985-13-8842-0.
8. ↑  *Auto Editors of* Consumer Guide*.* „1966–1971 Jensen FF" (en).  Andoza:Нп4 (2007-yil 25-iyul). 2011-yil 12-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 5-oktyabr.

Havolalar
---------

* 4WD Skoda Аrxiv nusxasi
* 4WD avtomobil tasniflagichi Аrxiv nusxasi