Nolan diagrammasi 
**Nolan diagrammasi** 1969-yilda  amerikalik Ozodlik harakati faoli *David Nolan* tomonidan yaratilgan **siyosiy spektr diagrammasi** boʻlib, iqtisodiy erkinlik va shaxsiy erkinlikni ifodalovchi ikki oʻq boʻylab siyosiy qarashlarni chizadi. U siyosiy qarashlarni tahlil qilishni anʼanaviy bir oʻlchovli chap-oʻng/progressiv-konservativ boʻlinishdan tashqari kengaytiradi, libertarizmni anʼanaviy spektrdan tashqarida joylashtiradi.

Rivojlanish
-----------

Siyosiy pozitsiyalarni ikkita oʻqli diagrammada joylashtirish mumkinligi haqidagi daʼvoni: chap-oʻng (iqtisod) va qattiq tender (avtoritar-libertar)  ingliz psixologi Hans Eysenck oʻzining 1954-yilda *"Siyosat psixologiyasi"* kitobida statistik dalillar bilan ilgari surgan. Bu esa, siyosiy pozitsiyalarni toʻrtta kvadrantga boʻshashmasdan tasniflashga olib keladi, batafsilroq toʻrtburchak ichidagi aniq pozitsiyaga asoslanadi.

Shunga oʻxshash ikki oʻlchovli jadval 1970-yilda *Stuart Christie va Albert Meltzer*ning „Anarxiya toshqinlari" nashrida paydo boʻlgan, ammo bu ish bir tomondan kollektivizm — kapitalizm, boshqa tomondan individualizm— totalitarizm, anarxizm, fashizm, burchaklarida „davlat kommunizmi" va „kapitalistik individualizm" sifatida namoyon boʻlgan. Brian Doherty „Kapitalizm uchun radikallar" (321-bet) grafik gʻoyasini Maurice Bryson va William McDillning *The Rampart Journal of Individualist Thought* jurnalidagi (1968-yil yozi) „Siyosiy spektr: ikki oʻlchovli yondashuv" nomli maqolasi bilan bogʻlaydi.

*Steve Mariotti*, *Carl Oglesby*ning *"Demokratik jamiyat uchun talabalar"* (SDS) soʻl talabalar tashkilotidagi oʻsmir hamkasbi, Oglesbyning „Kelajakni shakllantiraylik" nutqi paytida ikki oʻqli Nolan jadvalining shaklini tasvirlab bergani uchun Oglesbyga kredit beradi. Oglesbyning siyosiy dunyoqarashi SDSdagi koʻplab chapchilarnikidan koʻra koʻproq eklektik edi; unga libertar iqtisodchi *Murray Rothbard* katta taʼsir koʻrsatdi va u sotsializmni *"federal byurokratiya ostida ijtimoiy muammolarni koʻmib tashlashning bir usuli" deb rad etdi* va *"kuchli maʼnoda Eski oʻng va Yangi soʻl maʼnaviy va siyosiy jihatdan muvofiqlashtirilgan"* deb taʼkidladi.

David Nolan 
**David Nolan** birinchi marta *Individual Ozodlik Jamiyati*ning (SIL) oylik jurnali *The Individualist* jurnalining 1971-yil yanvar sonida *"Siyosiy-iqtisodiy tizimlarni tasniflash va tahlil qilish"* nomli maqolasida oʻzining grafik versiyasini nashr etdi. 1971-yil dekabr oyida u Ozodlik partiyasiga aylanadigan guruhni tashkil etishga yordam berdi.

Boshqa mafkuralarga oʻrin qoldirmaydigan „chap-oʻng" chiziqli tahlildan hafsalasi pir boʻlgan Nolan ikki oʻqli diagrammani ishlab chiqdi, u Nolan diagrammasi deb nomlanadi va keyinchalik dunyodagi eng kichik siyosiy viktorinaning markaziy qismiga aylandi. Nolanning argumenti shundan iborat ediki, turli siyosiy falsafalar oʻrtasidagi asosiy farq, insonning siyosiy nuqtai nazaridan nimaga ishonishini aniq belgilovchi element bu hukumat tomonidan qoʻllab-quvvatlanayotgan inson harakatlari ustidan nazoratning miqdoridir. Nolanning fikricha, insonning deyarli barcha siyosiy harakatlari ikkita keng toifaga boʻlinishi mumkin: iqtisodiy va shaxsiy. „Iqtisodiy" toifaga odamlar ishlab chiqaruvchilar va isteʼmolchilar sifatida nima qilishlari — ular nimani sotib olishlari, sotishlari va ishlab chiqarishlari, qaerda ishlashlari, kimni yollashlari va pullari bilan nima qilishlari kiradi. Iqtisodiy faoliyat misollariga biznesni boshlash yoki yuritish, uy sotib olish, bino qurish va ofisda ishlash kiradi. „Shaxsiy" toifasi odamlarning munosabatlarda, oʻzini namoyon qilishda va oʻz tanalari va onglari bilan nima qilishlarini oʻz ichiga oladi. Shaxsiy faoliyatga misol qilib, ular kimga turmushga chiqadilar; qaysi kitoblarni oʻqiyotganini va koʻrgan filmlarini tanlash; ular qanday oziq-ovqat, dori-darmonlar va dori-darmonlarni isteʼmol qilishni tanlashadi; dam olish faoliyati; diniy tanlovlar; ular qoʻshilgan tashkilotlar; va ular kim bilan muloqot qilishni tanlashadi.

Nolanning soʻzlariga koʻra, aksariyat hukumat faoliyati (yoki hukumat nazorati) ushbu ikki asosiy sohada sodir boʻlganligi sababli, siyosiy pozitsiyalar bu ikki sohada shaxs yoki siyosiy partiyaning hukumat nazorati qanchalik maʼqul kelishi bilan belgilanishi mumkin. Har ikki sohada ham hukumatning yoʻqligi (anarxizm) yoki hamma narsani toʻliq yoki deyarli toʻliq hukumat nazorati (totalitarizmning turli shakllari) ekstremallardir. Aksariyat siyosiy falsafalar oʻrtada joylashgan. Keng maʼnoda:

* Oʻngdagilar, shu jumladan  amerikalik  konservatorlar iqtisodiy masalalarda koʻproq erkinlikni (masalan: erkin bozor), lekin shaxsiy masalalarga koʻproq davlat aralashuvini (masalan: giyohvand moddalarga oid qonunlar) afzal koʻrishadi.David Nolan 1996-yilda o'z-o'zini boshqarish uchun advokatlar tomonidan tarqatilgan Nolan jadvalining versiyasi bilan
* Soʻldagilar, jumladan,  amerikalik  liberallar, shaxsiy masalalarda koʻproq erkinlikni (masalan: harbiy loyiha yoʻq), lekin iqtisodiyotda koʻproq hukumat faolligini yoki nazoratni (masalan: hukumat tomonidan belgilangan eng kam ish haqi) afzal koʻrishadi.
* Ozodlik harakati faollari ham shaxsiy, ham iqtisodiy erkinlikni qoʻllab-quvvatlaydi va hukumatning koʻp (yoki barchasi) ikkala sohaga aralashuviga qarshi.  Konservatorlar singari, Ozodlik harakati faollari ham erkin bozorga ishonadilar.  Liberallar singari, Ozodlik harakati faollari ham shaxsiy erkinlikka ishonadilar.
* Avtoritarlar ham shaxsiy, ham iqtisodiy sohalarda koʻplab hukumat nazoratini qoʻllab-quvvatlaydi. Grafikning turli xil versiyalari, shuningdek, Nolanning asl jadvali diagrammaning bu burchagini belgilash uchun *"totalitar", „statist", „kommunitar" yoki „populist"* kabi atamalardan foydalanadi.
* Markazchilar ham shaxsiy, ham iqtisodiy masalalarda erkinlik va hukumat ishtirokining muvozanati yoki aralashmasini yoqlaydi.

Ushbu dalilni vizual tarzda ifodalash uchun Nolan ikki oʻqli grafikni ishlab chiqdi. Bir oʻq iqtisodiy erkinlik uchun, ikkinchisi esa shaxsiy erkinlik uchun edi, ikki oʻqning har biridagi shkala noldan (jami davlat nazorati) 100 % gacha (davlat nazorati yoʻq). Iqtisodiyotda 100 % erkinlik butunlay erkin bozorni bildiradi (*laissez-faire*); Shaxsiy masalalarda 100 % erkinlik shaxsiy va shaxsiy hayotni hukumat nazorat qilmasligini anglatadi. Ikki oʻqning har birida oʻlchovdan foydalangan holda, shaxs, siyosiy tashkilot yoki siyosiy falsafa tarafdorlari boʻlgan shaxsiy erkinlik va iqtisodiy erkinlik miqdori kesishish grafigini tuzish mumkin edi. Shuning uchun, barcha siyosiy fikrlarni chapdan oʻngga bir oʻlchovli diapazonda tasniflash oʻrniga, Nolanning jadvali ikki oʻlchovli oʻlchovga imkon berdi: shaxsiy va iqtisodiy masalalarda davlat tomonidan qanchalik koʻp (yoki ozroq) nazorat qilinadi.

**Nolan**ning taʼkidlashicha, uning jadvalining taʼsiridan biri shundaki, kimdir uni koʻrib chiqsa, bu qaytarib boʻlmaydigan oʻzgarishlarga olib keladi, chunki tomoshabinlar bundan buyon kiritilgan yoʻnalishlarni bitta oʻlchamda emas, balki ikki oʻlchovda koʻrishadi.

1987-yilda oʻzini-oʻzi boshqarish uchun himoyachilar tashkiloti asoschisi **Marshall Fritz** jadvalni oʻzgartirib, oʻnta savolni qoʻshib qoʻydi — u buni *"Dunyodagi eng kichik siyosiy viktorina"* deb atadi — bu odamlarga diagrammada oʻz siyosiy eʼtiqodlarini belgilash imkonini berdi.

Oʻrinlar
--------

Anʼanaviy chap-oʻng farqi va boshqa siyosiy taksonomiyalardan farqli oʻlaroq, Nolan diagrammasi oʻzining asl koʻrinishida ikkita oʻlchovga ega, gorizontal *x oʻqi* **"iqtisodiy erkinlik"** va vertikal *y oʻqi* **"shaxsiy erkinlik"** deb belgilangan. U besh qismga boʻlingan kvadratga oʻxshaydi va quyidagi boʻlimlarning har biriga yorliq nom berilgan:

* *Pastki chapda* — Statizm. Libertarizmga qarama-qarshilik, past iqtisodiy va shaxsiy erkinlikni qoʻllab-quvvatlovchilarga mos keladi.
* *Yuqori chap* — chap qanot siyosiy falsafadir. Kam iqtisodiy erkinlik va yuqori shaxsiy erkinlikni qoʻllab-quvvatlovchilar.
* *Pastki oʻngda* — oʻng qanot siyosiy falsafadir. Yuqori iqtisodiy erkinlikni va past shaxsiy erkinlikni qoʻllab-quvvatlovchilar.
* *Yuqori oʻng* — Libertarlar. **David Nolan**ning shaxsiy falsafasi yuqori iqtisodiy va shaxsiy erkinlikni qoʻllab-quvvatlovchilarga mos keladi.
* *Markaz* — markazlashtirish. Markaz hududi iqtisodiy va shaxsiy erkinlikni baʼzi bozor tartiblariga solish va shaxsiy qurbonlik zarurati bilan muvozanatlashtiradigan aralash tizimni yoqlaydiganlar uchun siyosiy oʻrtani belgilaydi.

Ovoz berish
-----------

2011-yil avgust oyida **Libertar Reason** jurnali *Rupe* tashkiloti bilan telefon orqali 1200  amerikalik soʻrov oʻtkazdi va ularning fikrlarini Nolan jadvali toifalariga joylashtirdi. Reason-Rupe so'rovi shuni ko'rsatdiki, "amerikaliklarni "liberal" yoki "konservativ" guruhlarga osongina birlashtirib bo'lmaydi". Xususan, 28% konservativ, 24% libertar, 20% jamoaviy va 28% liberal qarashlarni bildirgan. Xatolik chegarasi ±3 edi.

### Tanqid

 David Nolan diagrammasi saylov uchun 
Boshqa siyosiy taksonomiyadan foydalanadigan Brian Patrick Mitchell ushbu kelishmovchiliklarni keltirib chiqaradi:

* Jadvalda asos boʻlgan ijtimoiy va iqtisodiy siyosatni qatʼiy ajratish, umuman olganda, inkor etib boʻlmaydi. Masalan, migratsiya siyosatida ham ijtimoiy-madaniy, ham iqtisodiy masalalar oʻynaydi.
* Oʻngni davlatning ichki sohaga aralashuvini (kichik „shaxsiy erkinlik") qabul qilishi va chapni esa rad etishi bilan aniqlash mumkin, degan qarash notoʻgʻri. Qoʻshma Shtatlarda oʻnglar odatda qurol nazoratiga qarshi chiqdi, chap esa buning uchun bahslashmoqda.

Shunga oʻxshash tanqidlar, ammo libertar nuqtai nazardan, *Jacob Huebert* [19] tomonidan bildirilgan, u fohishalik va giyohvandlik bilan shugʻullanish huquqlarini hisobga olgan holda shaxsiy va iqtisodiy erkinlikni ajratish mumkin emasligini qoʻshimcha qiladi, bu ikkalasi ham libertar sabablardir: har qanday kasbni egallash shaxsiy (axloqiy), shuningdek, iqtisodiy qarordir. Shuningdek, *Huebertning* taʼkidlashicha, urushga libertar muxolifat **Nolan diagrammasida** qayerga tegishli ekanligi aniq emas. Ushbu tanqidlarga libertar javob shundan iboratki, masalalar diagrammaga mos keladigan siyosiy fraksiyalar tomonidan maʼlum bir maʼlumot doirasida taqdim etiladi. Erkin immigratsiya odatda shaxsiy erkinlik muammosi sifatida qaraladi, shuning uchun u siyosiy chap tarafdagilar tomonidan maʼqullanadi. Giyohvand moddalarni qonuniylashtirish shaxsiy huquqlar masalasi sifatida koʻrib chiqiladi, shuning uchun u odatda chap tomonda boʻladi. Urush ham jamiyatni, ham iqtisodiyotni vayron qilish sifatida qaraladi.

Qoʻshimcha ilovalar
-------------------

Baʼzi sharhlovchilar **Nolan**ning shaxsiy va iqtisodiy erkinlikning ikkita oʻqidan foydalanishini qabul qilishdi, lekin u yo yetarlicha uzoqqa bormagan yoki Nolan jadvali boshqa mafkuralarning haqiqiyligini koʻrsatish uchun ishlatilishi mumkin, deb taʼkidlaydilar. Masalan, 1996-yilda Kaliforniya shtati Assambleyasiga nomzod boʻlgan sobiq libertar falsafa professori *Kelli L. Ross* jadvalni yanada mazmunli qilish uchun siyosiy erkinlikning uchinchi oʻqi talab qilinadi, deb taʼkidlaydi. Boshqa tomondan, Owen Prell, Birlashgan Amerikaning asoschisi, ilgari *The Centrist Project*, Nolan jadvali bir oʻqli chap-oʻng siyosiy kontinuumdagi aniq yaxshilanishdir, lekin u yaxshiroq xizmat qiladi, deb taʼkidlaydi.
Shaxslar oʻzlarining siyosiy qadriyatlarini oʻzlari aniqlashlari mumkin boʻlgan bir qancha mashhur onlayn testlar **Nolan Chart** bilan bir xil ikkita oʻqdan, jumladan *The Political Compass va iSideWith.com* saytlaridan foydalanadi.

Manbalar
--------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑
7. ↑
8. ↑  „arxiv nusxasi". 27-oktabr 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 5-iyun 2022-yil.
9. ↑  „arxiv nusxasi". 5-iyun 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 5-iyun 2022-yil.
10. ↑  „arxiv nusxasi". 9-noyabr 2020-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 5-iyun 2022-yil.
11. ↑
12. ↑
13. ↑
14. ↑
15. ↑
16. ↑
17. ↑
18. ↑

Havolalar
---------

* *Rasmiy website*
* *Ozodlik harakati Nolan diagrammasi*