Al Rayyan yaqinidagi qishloq xoʻjaligi maydoni (arabcha „sugʻorish manbai")
**Qatar qishloq xoʻjaligi** Yaqin vaqtgacha Qatarning yoz oylarida issiq harorat, tuzsizlangan xlorli suvi, kam yillik yogʻingarchilik va qurgʻoqchil tuproq tufayli plantatsiyalar va organik dehqonchilik uchun umuman qulay emas, deb hisoblar edi. Choʻl hududini yashil vohaga aylantirish muammosi ogʻir iqlim va ekin maydonlarining yetishmasligi tufayli tabiatan cheklangan. Shunga qaramay, 1939-yilda neft qazish ishlari boshlanmagunga qadar mintaqada mayda dehqonchilik, koʻchmanchi chorvachilik, marvaridchilik va baliqchilik asosiy tirikchilik vositasi boʻlgan

Garchi ushbu faoliyatning nisbiy ahamiyati tirikchilik vositasi sifatida pasaygan boʻlsa ham (tijorat marvaridlari butunlay yoʻqolib ketgan), hukumat oziq-ovqat bilan oʻzini-oʻzi taʼminlash uchun qishloq xoʻjaligi va baliq ovlashni ragʻbatlantirishga harakat qildi.

Tarixi
------

Xurmo yarim orolda yetishtiriladigan eng qadimgi ekinlardan biri edi. Bronza davridan boshlab, xurmo savdosi Qatar iqtisodiyotiga sezilarli taʼsir koʻrsatdi. Qurilish materiali sifatida xurmo barglari ham keng tarqalgan. Biroq, Qatarning geografiyasi va iqlimi keng miqyosdagi ekinlarni yetishtirish uchun mos boʻlmaganligi sababli, xurmolarni ayirboshlash Qatar daromadlariga marvariddan koʻra kamroq taʼsir koʻrsatdi. Qatar atrofidagi suvlar dunyodagi eng koʻp marvarid makonlarini oʻz ichiga olganligi sababli, bu Qatar aholisi uchun 20-asrgacha neft topilgunga qadar asosiy daromad manbai boʻlgan. Baʼzi hududlarda marvarid savdosi tuyachilik bilan toʻldirildi. Iqtisodiyotda baliqchilik ham muhim oʻrin tutgan.

 Qatardagi tuya fermasi.

**1908-yilda qishloq xoʻjaligi resurslarini inventarizatsiya qilish**| Shahar | Baliqchilik qayiqlari | Tuyalar | Otlar |
| --- | --- | --- | --- |
| Xor Hasan | 5 | 20 | 0 |
| Abu Dhaluf | 10 | 30 | 0 |
| Ar Ru’ays | 10 | 20 | 4 |
| Fuvayrit | 12 | 100 | 20 |
| Al Thakhira | 5 | 10 | 0 |
| Al Khor | 30 | 100 | 0 |
| Simaysma | 10 | 70 | 6 |
| Al Daayen | 10 | 60 | 10 |
| Lusay | 3 | 70 | 20 |
| Doha | 90 | 800 | 150 |
| Al Vakra | 30 | 150 | 40 |

Qatar 1950—1960-yillarda neft burgʻulashdan sezilarli pul daromadlarini olishni boshlaganidan soʻng, qishloq xoʻjaligida band boʻlgan qatarliklar soni pasayib ketdi, chunki mamlakat hozirda katta miqdordagi oziq-ovqat mahsulotlarini import qilish imkoniyatiga ega edi.

1970-yillarning boshida oziq-ovqat narxlari koʻtarila boshlaganida, Qatar oʻzini-oʻzi oziq-ovqat bilan taʼminlash muhimligini tushundi. 1974-yil boshida amirlik qishloq xoʻjaligini rivojlantirish boʻyicha Arab tashkilotidan tadqiqotchilarni uni oʻrganish uchun yuborishni va ularning natijalarini BMTning mamlakat quruqlik va dengiz resurslari toʻgʻrisidagi oldingi hisobotidagi natijalar bilan tasdiqlashni soʻradi. 1974-yil iyul oyida boshlangan deyarli yarim yillik oʻqishdan soʻng tadqiqot missiyasi oʻz hisobotini 1974-yil noyabr oyida hukumatga taqdim etdi. Oʻsha yilning sentyabr oyida Qatar mamlakat qishloq xoʻjaligini rivojlantirishga yordam berish yoʻllarini oʻrganadigan qoʻmita tuzdi. 1974-yilda Qatar vazirliklari tomonidan eʼlon qilingan hisobotda aytilishicha, qishloq xoʻjaligi Qatar yalpi ichki mahsulotiga qoʻshilgan barcha hissalarning atigi 0,65 foizini tashkil qiladi.

Dehqonchilik va chorvachilik
----------------------------

 Qatarning qurgʻoqchil yerlarida oʻtlayotgan echkilar.
 Qatar janubidagi Al Mashabiyadagi xurmo plantatsiyasi.
Qatardagi yerning atigi 2,5 % (28000 ga) haydaladigan yoki yaylov sifatida foydalanishga yaroqli. Bu avvalgi ikki oʻn yillikdagiga nisbatan katta oʻsishdir.1980-yilda atigi 2256 ga yer ekin maydonlari ekinga yaroqli edi.

Hozirgi vaqtda dehqonchilik iqtisodiyotda faqat kichik rol oʻynaydi. Xurmo palmalari eng koʻp ekiladigan doimiy ekin edi. Sabzi, kartoshka, piyoz va yem- xashak lavlagi kabi ildiz sabzavotlari ham Qatar fermer xoʻjaliklari tomonidan yetishtiriladigan eng muhim ekinlardandir.

1960—1970-yillarda qishloq xoʻjaligi oʻsdi. Masalan, fermer xoʻjaliklari soni 4 baravar koʻpayib, 411 taga yetdi Qishloq xoʻjaligi yerlari yoki mulkiga ega boʻlgan qatarliklar odatda davlat ishlarida ishlaydi va oʻz xoʻjaliklarini boshqarish uchun pokistonliklar yoki qatarlik boʻlmagan arablarni yollaydi. Hukumat bitta tajriba xoʻjaligini boshqaradi. 1990-yilda ekiladigan yerlarning qariyb 48 foizi sabzavot (23 ming tonna), 33 foizi meva va xurmo yetishtirish (8 ming tonna), 11 foizi yem- xashak (70 ming tonna), 8 foizi don (3 ming tonna) uchun foydalanilgan.. 1990-yilda mamlakatda taxminan 128 ming bosh qoʻy, 78 ming echki, 24 ming tuya, 10 ming qoramol va 1000 ot bor edi. Shuningdek, sut fermalari va parrandachilik uchun 2000 ga yaqin tovuqlar mavjud. Tuxumga boʻlgan mahalliy talabning 20 foizdan tashqari hammasi mamlakatning oʻzida qondiriladi. Qishloq xoʻjaligi va baliqchilikni ragʻbatlantirishga qaramay, iqtisodiyotning bu ikki elementi birgalikda 1989-yilda yalpi ichki mahsulotning atigi 1 foizini ishlab chiqargan

2017-yil iyul oyida Qatarning Saudiya Arabistoni bilan quruqlikdagi yagona chegarasi yopilgandan soʻng, mamlakat sut mahsulotlariga boʻlgan talabning uchdan bir qismini qondirish maqsadida 4000 sigirni havo orqali olib ketish rejasini eʼlon qildi. Sut mahsulotlari ishlab chiqarish uchun mahalliy Baladna kompaniyasi mas’ul boʻladi. Keyinchalik Baladna 2018-yilga kelib Qatarning sutga boʻlgan ehtiyojlarini toʻliq qondirishi uchun qoʻshimcha 10 000 sigir olib kelishini eʼlon qildi Munitsipalitet va atrof-muhit vazirligi maʼlumotlariga koʻra, mahalliy goʻsht, sut mahsulotlari va ekinlar ishlab chiqarish 2017-yil iyunidan, Qatarning diplomatik mojarolari boshlanganidan 2018-yil martiga qadar 400 foizga oʻsdi. Parranda goʻshtiga boʻlgan talab deyarli barchasi (98 %) qondirilmoqda.

2019-yilga kelib Qatarda sabzavot yetishtirish 2017-yil oʻrtalaridan buyon 20 foizga oshib, yiliga 66 ming tonnani tashkil etadi. 2020-yilga borib 20-40 ming tonnaga oshishi kutilmoqda. Embargoga qadar Qatar sut mahsulotlari va parrandachilik ehtiyojlarining atigi 20 % va 10 % ni ishlab chiqargan. 2019-yilga kelib, mamlakat oʻzini oʻzi taʼminlaydi.

### Tuprogʻi

Qatar tuproqlari tuproq tuzilishida turlicha boʻlib, qumli loydan tortib ogʻir ohakli loygacha boʻladi. Oʻstirishning asosiy qismi gil tuproqlarda sodir boʻladi. Biroq, bu tuproqda koʻplab muammolar mavjud, jumladan, yuqori shoʻrlanish darajasi, ozuqa moddalarining past miqdori va yomon suv infiltratsiyasi. Qatardagi tuproqlarning aksariyati ortentsdir, yaʼni ular gorizont rivojlanishidan mahrum va juda sayozdir.

Marvarid
--------

Marvarid 1939-yilda neft topilgunga qadar Qatarning asosiy daromad manbai boʻlgan Qatarning hududiy suvlarida 85 ga yaqin marvarid makonlari mavjud. Tarixiy jihatdan marvaridni yigʻish mavsumi 3 davrga boʻlingan. *Xansiya* 40 kun davom etdi va aprel oyining oʻrtalarida boshlandi. *Ghaus Al Kebir*, asosiy marvarid shoʻngʻi mavsumi maydan 10-sentyabrgacha boʻlib oʻtdi. Va nihoyat, *Rudda* sentyabr oyining oxiridan oktyabr oyining boshigacha sodir boʻldi. Sambuk, duhou turi, anʼanaviy ravishda marvarid sayohatlari uchun ishlatilgan. 18-asrdan 20-asrgacha marvaridlarning aksariyati Mumbayga eksport qilindi, u yerda ular tasniflanadi va Yevropa bozorlariga yuboriladi. Qolgan hosil esa Bagʻdoddagi bozorlarga yuboriladi.

 Fors koʻrfazida marvarid olish jarayoni.

**1908-yilda marvarid kemalari va ularning ekipajlari inventarizatsiyasi**| Shahar | Qayiqlar soni | Erkaklar soni |
| --- | --- | --- |
| Xor Hasan | 20 | 240 |
| Abu Dhaluf | 20 | 200 |
| Ar Ru’ays | 18 | 270 |
| Fuvayrit | 35 | 420 |
| Al Thakhira | 15 | 180 |
| Al Khor | 80 | 1200 |
| Simaysma | 50 | 600 |
| Al Daayen | 70 | 840 |
| Lusay | 9 | 90 |
| Doha | 350 | 6300 |
| Al Vakra | 150 | 2550 |

Qatarning shimoli-gʻarbiy sohilidagi Zubarah aholi punkti mintaqadagi eng yaxshi saqlanib qolgan va eng keng qamrovli marvarid aholi punktlaridan biridir. 18-asrda oʻzining eng yuqori choʻqqisiga koʻtarilgan bu, birinchi navbatda, marvarid toʻshaklariga yaqinligi, katta bandargohga egaligi va Fors koʻrfazi yoʻllaridagi markaziy mavqeiga ega boʻlgan emporium va marvarid shaharchasi edi. 20-asrda madaniyatli marvarid va Buyuk Depressiyadan soʻng, marvarid koʻplab qatarliklar uchun munosib variant boʻlishni toʻxtatdi.

Baliq ovlash
------------

Qatar milliy baliq ovlash kompaniyasi 1966-yilda hududiy suvlarda qisqichbaqalar uchun baliq ovlash va muzlatkichli zavodda baliqlarni qayta ishlash maqsadida tashkil etilgan. Yaponiya Dohaning tijorat baliqlari uchun yirik bozor hisoblanadi. 1989-yilda baliq va boshqa suv hayvonlarining umumiy ovlanishi 4374 tonnani tashkil etdi.

Cheklovlar
----------

 Qatar shimolidagi Ath Thaqabdagi qishloq xoʻjaligi yerlari.
Haddan tashqari yuqori harorat, suv va unumdor tuproq yetishmasligi kabi ogʻir sharoitlar qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishining koʻpayishiga toʻsqinlik qilmoqda. Taxminan 1 020 000 gektar maydonni egallagan yarim orolda asosiy tuproq turi boʻlgan ortents oʻta sayozligi tufayli ekinlarni yetishtirish uchun noqulay hisoblanadi. Baʼzi hududlarda qishloq xoʻjaligiga ruxsat beruvchi cheklangan yer osti suvlari shu qadar tez tugaydiki, shoʻr suvlar kirib, tuproqni tuzga chidamli ekinlardan tashqari hamma uchun yaroqsiz holga keltirmoqda. Qatarning shimoliy qismi mamlakatdagi chuchuk yer osti suvlarining eng muhim manbasini tashkil etadi, bu asosan mamlakatning janubiy qismidagiga qaraganda qulayroq gidrogeologik sharoitlar tufayli. 1966-yilda yer osti suvlarini qazib olish tezligi yiliga 20 million m³ ni tashkil etdi. Bu 2000-yilga kelib yiliga 120 million m³ ga oshdi. Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, 2025-yilga kelib suvli qatlamlar zaxirasi butunlay tugaydi.

Manbalar
--------

1. ↑  McCoy, Lisa*. Qatar (Major Muslim Nations)*. Mason Crest, 2014 — 69–71 bet.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16  Toth, Anthony (1994). "Persian Gulf states: country studies". in Metz, Helen Chapin. *Persian Gulf states: country studies* (3rd nashri). Washington, D.C.: Federal Research Division, Library of Congress. 177-178 b. ISBN 0-8444-0793-3. OCLC 29548413.. Jamoat mulki Bu maqola jamoat mulki boʻlgan maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi*.*
3. 1 2 3  „Geography and population".  Food and Agriculture Organization. Qaraldi: 13-iyul 2015-yil.
4. ↑  Althani, Mohamed*. Jassim the Leader: Founder of Qatar*. Profile Books, 2013 — 15 bet. ISBN 978-1781250709.
5. ↑  *John Lockerbie.* „Old buildings". *catnaps.org*. 2-noyabr 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-dekabr 2015-yil.
6. ↑  „'Gazetteer of the Persian Gulf. Vol. II. Geographical and Statistical. J G Lorimer. 1908' [1532 (1647/2084)"].  Qatar Digital Library. Qaraldi: 26-iyul 2015-yil.
7. ↑  „'Gazetteer of the Persian Gulf. Vol. II. Geographical and Statistical. J G Lorimer. 1908' [1533 (1648/2084)"].  Qatar Digital Library. Qaraldi: 26-iyul 2015-yil.
8. 1 2 3  M. F. Hassan (October 1978). „Agricultural Development in a Petroleum-Based Economy: Qatar". *Economic Development and Cultural Change*. 27-jild, № 1. 145–167-bet. JSTOR 1153317.
9. ↑  *Zahraa Alkhalisi and Tuqa Khalid.* „Qatar airlifts in cows after Arab embargo cuts milk supplies".  CNN Money (12-iyul 2017-yil). Qaraldi: 27-avgust 2017-yil.
10. ↑  *Irfan Bukhari.* „Baladna Farm plans to meet Qatar's dairy needs by April 2018".  The Peninsula (7-avgust 2017-yil). Qaraldi: 15-sentabr 2017-yil.
11. ↑  „Self-sufficiency in some agricultural sectors by 2022".  The Peninsula (21-mart 2018-yil). Qaraldi: 20-iyul 2018-yil.
12. ↑  „With cows, chickens and greenhouses, Qatar takes on regional boycott". *Reuters*. Qaraldi: 5-iyun 2019-yil.
13. 1 2  Al-Kubaisi, Mohammed Ali M.*. Industrial development in Qatar: a geographical assessment*. Durham E-Theses, Durham University, 1984 — 15 bet.
14. 1 2  „Pearl Diving in Qatar".  USA Today. 19-avgust 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-may 2015-yil.
15. ↑  Al-Kubaisi, Mohammed Ali M.*. Industrial development in Qatar: a geographical assessment*. Durham E-Theses, Durham University, 1984 — 17 bet.
16. 1 2  Casey, Paula*. The heritage of Qatar*, print, Immel Publishing, 1991 — 50 bet. ISBN 978-0907151500.
17. ↑  Casey & Vine, p. 52
18. ↑  „Al Zubarah Archaeological Site".  UNESCO. Qaraldi: 14-fevral 2015-yil.
19. ↑  Bowen R. Le B. 1951: The Pearl Fisheries of the Persian Gulf. In The Middle East Journal 5/2: 161-180.
20. ↑  „The Pearl Emporium of Al Zubarah".  Saudi Aramco World (dekabr 2013). 15-fevral 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 1-mart 2015-yil.
21. 1 2  Llamas, M. Ramon*. Intensive Use of Groundwater: Challenges and Opportunities*. CRC Press, 2002 — 369 bet. ISBN 978-9058093905.