**Xushholxon 1613-1689**
------------------------

Xushholxon Xatak- afgʻon shoiri, tarjiman, olim, arab va fors tillarida ijod qilgan yirik davlat arbobi. U adabiy-tarixiy janrda qalam tebratgan. Xushholxon yirik adabiy maktab yaratgan, afgʻon adabiyotida „ Xataklar maktabi"nomi bilan mashhur boʻlib, afgʻon adabiyoti rivojlanishiga hissa qoʻshgan. Shoir ozodlik uchun kurashuvchi afgʻon qabilalarini boshligʻi boʻlgan. Umri davomida qoʻlida qilich, qalam bilan afgʻon qabilalarini birlashtirish uchun kurash olib borgan. U sheʼriyatida afgʻon qabilalarining tarqoq, qoloqligini aks ettirgan. Xushholxon Xatak 1613-yil Peshovar shshrida joylashgan Akorada tugʻilgan. Uning otasi Shahbozxon u tugʻilgan vaqtda 22 yoshda boʻ lgan. Va Boburiylardan Shoh Jahon xizmatida boʻlgan. U isteʼdod edi. Oʻz davridagi ilmlarni chuqur oʻrganib chiqqan. Xon oilasidagi tarbiyaga koʻra, boʻlgʻusi sarkarda, shoir Xushholxon Xatak, avvalo, harbiy mashgʻulotlar: chavandozlik, kurash, oʻv qilish kabi hunarlarni oʻrgandi. Voyaga yetganda, arab-fors, hind tillardagi ilmiy adabiy kitoblarni mutolaa qildi.16 yoshda sheʼr yozdi. Ota- bobosi kabi u ham 1641-yilda boburiylar xizmatini qila boshladi. Shoh Jahon Xushholxon Xatakning shoirlik qobilyati, harbiy mahoratiga yuqori baho bergan. Uni „Jang maydonni sheri, qalam sohibi" deb atagan. Shoir 40.000baytdan iborat „ Kulliyot" yaratdi. Unda qitʼa, qasida, gʻazal, muxammas, musallas, masnaviy, tarjiband sheʼrlarini bezagan.

**Xushholxon Xatakning adabiy merosi**
--------------------------------------

Rovertining xabar berishicha, Xatakning yarim asrlik ijodiy faoliyati davomida asarlarning umumiy soni 900ga yaqin. Lekin asarning yarimi ham yetib kelmagan. "Kulliyot "da(Peshovar-1960) 857gʻazal, 52qasida,1603ruboiy,227qitʼa, 2muxammas,2tarkiband va boshqa sheʼr turlari: tarjiband, masnaviy, murabbalari mavjud. "Kulliyot "da dariy tilidagi 11gʻazal,3ruboisi bor.

**Sheʼriy mavzulari**
---------------------

1. ishqiy
2. tarixiy
3. diniy
4. falsafiy
5. axloqiy
6. vatanparvarlik
7. xajviy- yumir
8. pesaj
9. ijtimoiy- siyosiy

ishqiy sheʼrlarida tabiat manzaralari lirikasi uygʻunlashgan. Goʻzallikni shoir hayotiy, insoniy goʻzallik, borliq, ijtimoiy hayot bilan bogʻlagan. Shoirning ishqiy, goʻzal sheʼrlari insonga boʻlgan cheksiz muhabbati. Shoirning koʻp sheʼrlari odob- axloq, maʼnaviy olami yotadi. Sadiy, Jomiy anʼanalarini davom ettiradi. Insonni doimo yaxshi axloqiy fazilatlariga ega boʻlishi, maʼnaviy barkamolikka chorlaydi. Uning sheʼrlarida ichki dard — alam bor. Shoir bir umr ozodlik uchun kurashib, afgʻon qabilalarini birlikka chaqirgan. Sheʼrlarida, tematika, baxt- saodat, borliqning kelib chiqish masalalari yotadi. Ijtimoiy masalalarida u insoniylik, toʻgʻrilik, adolatni yoqlab chiqadi. Uning ijodida tasavvuf taʼsiri sezilib turadi. Lekin u tasavvuf shoiri emas. Uning „ Dastornoma" asari qofiyali „ saj"da yozilgan. Unda sheʼriy parchalar ham talaygina. Pashtu sheʼrlari orasida forscha baytlar, diniy kitoblardagi jumlalar, qur’ondagi oyatlaruchraydi. Bu asar sodda, tushunarli tilda yozilgan. Asar muqaddima, 2ta yirik bob, xotima qismlardan iborat. Muqaddimada asarning yozilish sabablari haqida krltirilgan. 1- bobda muhim xususiyatlar.
2-yirik asari" Tibnoma".Tabobatga oid bir nechta kasalliklarning xususiyatlar, tuzalish yoʻllari haqida soʻz keltirilgan. Oxirida shoir inson salomatligi, donishmandligining foydalari haqida fikr yuritgan. Sodda Tilda yozilgan sheʼriy doston.
3- yirik asari „ Boʻznoma" ilmiy asar boʻlib, u 1673-yilda yozilgan. Unda, lochinlarning turlari, oʻvga oʻrgatish, boqish yoʻllari haqida yozilgan. Asar 47 bobdan iborat. Ulardan, 11,15,25- boblari gʻazal shaklda yozilgan. Bu asar pashtu adabiyotidagi yagona asar hisoblanadi. Xushholxon Xatakning bir nechta asarlari bor. Ularning orasida" Farhodnoma", „ Hidoya", „Fazlnoma", „Sihat ul- badan" kabi mashhur asalari bor. „ Svotnoma" asari Kobulda bosib chiqariladi. Unda svot vodiysining tarixi, aholisi, urf- odatlari haqida maʼlumot beradi. Shoir fors tilidan pashtu tiliga Anvar Suhayliyning „ Ayyore donish" asarini tarjima qilgan. Bu pashtu tilidagi 1-yirik tarjima asari hisoblanadi.

**Xushholxon Xatak adabiy maktabi**
-----------------------------------

Xushholxon adabiy maktabining aʼzolari 20dan ortiq. Ularning koʻpchiligi shoirning oʻgʻillar, nabiralari, yaʼni Xataklar qabilasidan. Xushholxon adabiy maktabi toʻgʻrisida oʻzbek olimi Orif Usmonov doktirlik dissertatsiya kitobi mavjud. Xataklar adabiy maktabining eng mashhur namoyondalari: Abduqodir Xatak, Afzalxon Xatak, Ashrofxon Xijriy, Sadrxon Xatak va boshqalardan iborat.

Adabiyotlar
-----------

↑Mavlono Xasta. yodi az raftagon. Kobul- 1344.
↑Muhammad Haydar Joʻbal. Nigohi be adabiyoti muosrri Afgʻoniston. Kobul-1337 hijriy.