Oltin burgutli qozoq ovchisi (Bayan-Ulgiy, Moʻgʻuliston)
Moʻgʻulistondagi qozoqlar-kelib chiqishi qozoq **boʻlgan Moʻgʻuliston** aholisidir. Ular mamlakatdagi ikkinchi yirik etnik guruh va eng katta milliy ozchilikdir. 2010-yilgi aholini roʻyxatga olish natijalariga koʻra, Moʻgʻulistondagi qozoqlar soni 101 526 kishini tashkil etdi (mamlakat aholisining 3,8 foizi). Moʻgʻul qozoqlarining koʻpchiligi Gʻarbiy Moʻgʻuliston hududida Bayan-Ulgʻiy (aholining 88,7 %) va Xovd (11,5 %) viloyatlarida, shuningdek, poytaxt Ulan-Batorda yashaydi.

Tarixi
------

Moʻgʻulistonning gʻarbiy qismida joylashgan qozoqlarning asosiy guruhi abak boʻlinmasining Kereylari edi.Ularning aksariyati bu hududga XIX asrning 60-70-yillarida Shinjondan kelgan. Koʻchirishning asosiy sabablari Xitoydagi taypin (1850-1864) va dungan (1862-1878) qoʻzgʻolonlari bilan bevosita bogʻliq edi. Qoʻzgʻolonchilarning yer muammolarini hal qilish uchun Xitoy hukumati „yangi yerlarni oʻzlashtirish" siyosatini qoʻlladi. Qozoqlarning Shinjondagi koʻchmanchi lagerlariga ham taʼsir koʻrsatdi. Bu yerda dungan va xitoy dehqonlari paydo boʻla boshladi.Yersiz qolgan qozoqlarning bir qismi Moʻgʻulistonga koʻchib ketishga majbur boʻldi. Yaʼni, mintaqadagi ichki beqarorlik qozoqlarning Moʻgʻuliston Oltoyi orqali ommaviy oʻtishiga yordam berdi. „Gʻarbiy Xitoydagi musulmonlar qoʻzgʻoloni jangari qozoq-kireylar uchun foydali boʻldi. Ular Qiran daryosidan oʻtib,Oltoy togʻlarini kesib oʻtib, Bulgʻin va Saksaygacha boʻlgan Uryanxay yerlarini egallagan", deb yozadi sayohatchi G.E.Grumm-Grjimailo. Koʻchmanchilarning boshliqlari Jilqishi Aqtayuli (1820-1890) va Kobesh Aytbayuli (Kobesh-botir) (1802-1888) edi.

Raqam va hisob-kitoblar
-----------------------

2010-yilgi aholini roʻyxatga olish natijalariga koʻra, Moʻgʻulistondagi qozoqlar soni 101 526 kishini (mamlakat aholisining 3,86 %), 2015-yilgi oraliq aholi roʻyxatiga koʻra 117,8 ming kishini tashkil etdi. (Moʻgʻuliston aholisining 3,85 %). Qozoqlar Moʻgʻulistonning 21 viloyati hududida,181 aholi punktida, asosan Gʻarbiy Moʻgʻulistonda yashaydilar.Bayan-Olgiy (aholining 88,7 %) va Xovd (11,5 %) viloyatlari eng yuqori kontsentratsiyasi bilan ajralib turadi.Ulan-Batorning Nalayx tumanidagi 4-mikrorayon aholisining 90 foizini qozoqlar ham tashkil qiladi.

Moʻgʻulistondagi qozoqlar   
Moʻgʻuliston aholini roʻyxatga olish maʼlumotlari| 1956-yil |  % | 1963-yil |  % | 1969-yil |  % | 1979-yil |  % | 1989-yil |  % | 2000 |  % | 2010 |  % | 2015 |  % |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 36 729 | 4.34 | 47 735 | 4.69 | 62 812 | 5.29 | 84 305 | 5.48 | 120 506 | 6.06 | 102 983 | 4.35 | 101 526 | 3.86 | 117 752 | 3.85 |

Moʻgʻul qozoqlarining aksariyati koʻchmanchi turmush tarzini olib boradi, asosan chorvachilik bilan shugʻullanadi.

Koʻchishi
---------

Repatriatsiya dasturi doirasida 90-yillarda Moʻgʻulistondan Qozogʻistonga 20 minggacha qozoq oilasi koʻchib kelgan. Moʻgʻul qozoqlari kirill alifbosidan foydalanganliklari sababli ular odatda rus tilini ham yaxshi bilishadi va shuning uchun ular Qozogʻistonda xitoylik yoki eronlik qozoqlarga qaraganda yaxshiroq integratsiyalashgan, ammo MDH davlatlaridan kelgan qozoq muhojirlariga qaraganda yomonroq (Oʻzbekiston,Turkmaniston). Aynan moʻgʻul qozoqlari 1991-yilda Taldiqoʻrgʻon viloyati hududiga joylashib, Qozogʻistondagi birinchi „oralmanlar" boʻlishdi.

Moʻgʻul tomoni maʼlumotlariga koʻra, 20 yil davomida (1995-yildan 2015-yilgacha) 40 ming kishi Qozogʻiston fuqaroligini olgan Moʻgʻuliston fuqarolari.

Taʼlimi
-------

Moʻgʻulistonda kechki soat toʻqqizda qozoq tilida bir soatlik radio yangiliklari bor.Baʼzi qozoq kanallari televideniyeda koʻrsatiladi. Moʻgʻulistondagi qozoq maktablari asosan Bayan-Ulgiy viloyatida mavjud boʻlib, u yerda koʻplab fanlar qozoq tilida oʻqitiladi. Moʻgʻulistonning qolgan qismida qozoq tili asosan oilalarda oʻrgatiladi.Qozoqlarning tarqoq joylashgan joylarida ularning qisman mongollashuvi kuzatiladi. Viloyatda qozoq tilida „Janga oʻmir" (Yangi hayot) gazetasi nashr etiladi.

Yana qarang
-----------

* Qozogʻiston-Moʻgʻuliston munosabatlari

Manbalar
--------

1. ↑  „История Казахстана за 8 класс (XVIII в. — 1914 г.) Авторы: З. Е. КАБУЛЬДИНОВ, А. Т. КАЙЫПБАЕВА". 8-may 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-aprel 2016-yil.
2. ↑  „ИЗ ИСТОРИИ ПЕРЕСЕЛЕНИЯ КАЗАХОВ В МОНГОЛИЮ (70 Г.XIX — 20Г.ХХВВ.)". 29-avgust 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-aprel 2016-yil.
3. ↑  *Т. Барышева.* „Казахское население за пределами края. Повторение по разделу «Завершение присоединения Казахстана к России» // ЦОР 232, 8 класс". *Портал «История Казахстана»*. 2-sentabr 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi.
4. ↑  „Результаты промежуточной переписи 2015 года". 14-noyabr 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 14-noyabr 2017-yil.
5. 1 2 3  „Вести.Ru: Вне времени. Репортаж Антона Агаркова". 11-mart 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 11-mart 2016-yil.
6. ↑  „59 тысяч монголов эмигрировали в другие страны". 20-dekabr 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6-dekabr 2016-yil.
7. ↑  „Началась работа над учебниками на казахском языке. (монг.)". 6-mart 2016-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-mart 2015-yil.

Havolalar
---------

Neonamad, Moʻgʻulistondagi qozoqlar Qozogʻiston xalqlari assambleyasi, Moʻgʻulistondagi qozoqlar haqida[*sayt ishlamaydi*] (mavjud havola)