**Jumaboy Axmadjonovich Xojiyev** (1969-yil 12-iyun, Namangan viloyati, SSSR — 2001-yil, noyabr, Qunduz, Afgʻoniston Islom Amirligi) — oʻzbek, islomiy radikal, salafiylik tarafdori, dala qoʻshinlari qoʻmondoni. Oʻzbekiston Islomiy Harakati radikal islomiy terrorchilik tashkilotining ilk rahbarlaridan biri.

Biografiyasi
------------

Jumabay Axmadjonovich Xojiyev 1969-yilning 12-iyunida Namangan viloyati Namangan tumani Xo‘ja qishlog‘ida tavallud topgan. Namangan shahar 28-sonli kasb-hunar bilim yurti bitiruvchisi. 1987-yilning noyabr oyida havo-desant qoʻshinlarida harbiy xizmatga chaqirilgan. 1988-yilda Afgʻoniston urushida ishtirok etgan. 1989-yilda demobilizatsiyadan soʻng Fargʻona vodiysiga qaytib keladi va u yerda mahalliy diniy faollar taʼsiriga tushadi.

1989-yilning oxirida O‘rta Osiyo mintaqasining eng hurmatli ilohiyotshunoslaridan biri Abduvali Mirzayevga shogirdlikka tushadi. Xojiyev Farg‘ona vodiysi hududida zoʻravonlik bilan qurol ishlatish orqali shariat davlatini barpo etishga qaratilgan harbiylashtirilgan, fundamentalistik „Tovba" tashkilotini yaratishda faol ishtirok etgan. 1992-yilda u oʻttiz nafar izdoshlari bilan Tojikiston gʻarbidagi Qoʻrgʻontepa viloyatiga qochib ketadi. Tojik radikallari (xususan, IRPT harbiy tuzilmasini shakllantirishda ishtirok etgan Muhammadsharif Himmatzoda) koʻmagi bilan Afgʻoniston hududiga joʻnab ketadi va u yerda tojik muxolifatining shimoliy Qunduz viloyatida joylashgan oʻquv lagerida boʻladi. Keyinchalik u Tahor viloyatining shimoli-sharqidagi Varsaj shahri hududida joylashgan „Jamoat-e islomi" tashkilotining oʻquv bazasida kasbiy tayyorgarlikdan oʻtadi.

Juma Namangoniy Tohir Yoʻldosh bilan birga Markaziy Osiyodagi radikal islom muxolifatining koʻzga koʻringan namoyandalaridan biri boʻlgan.

2000-yilning 17-noyabrida Oʻzbekiston Oliy sudi Juma Namangoniyni 1999-yilda Toshkentda terrorchilik harakatlarini uyushtirganlikda aybli deb topib, sirtdan oʻlim jazosiga hukm etadi.

### Tojikiston fuqarolar urushi

Namangoniy 1992-yilda Islom Karimov hukumati tomonidan *"Adolat"* ga qarshi tazyiqdan so‘ng, o‘ttizga yaqin o‘zbek jangarilari va *"Adolat* "va Saudiya Arabistoni moliyachilari o‘rtasida bir necha arab vositachilaridan iborat guruh bilan Tojikiston janubiga qochib ketgan. U yerda Namanganiy qatagʻondan qochgan oʻzbeklarni, bir necha oy ichida ikki yuzga yaqin qoʻmondonlikni, shuningdek, Afgʻonistondagi mujohidlar oʻrtasidagi janglardan koʻngli qolgan arablarni yollagan.

Tojik jangchilarini taʼminlagan IRP koʻmagida Namangoniy guruhi Tavildara vodiysida harbiy baza tashkil qildi va Tojikiston fuqarolar urushida Birlashgan tojik muxolifatini (UTO) qoʻllab-quvvatlab, Tavildara shahrini ikki marta vaqtincha ishgʻol qildi. Namangoniy 1997-yil iyun oyida UTO va Imomali Rahmon hukumati oʻrtasida imzolangan tinchlik bitimiga qarshi chiqdi, biroq oxir-oqibat oʻzining Tavildara vodiysidagi qoʻrgʻonida asosiy tarafdorlar guruhini qoʻllab-quvvatlab, aksariyat jangchilarini demobilizatsiya qildi. U Hoit qishlogʻida fermer xoʻjaligini sotib olib, boshqargan, shuningdek, Tojikiston poytaxti Dushanbega yuk tashiydigan yuk mashinalariga egalik qilgan; Namangoniy, shuningdek, Afg‘onistondan Tojikiston orqali Yevropa bozorlariga geroin olib o‘tganligi ham aytiladi.

Fuqarolar urushi yillarida Namangoniy Sovet armiyasi va afgʻon mujohidlarining mamlakatda joylashgan Tojikiston harbiylari va rus qoʻshinlari tomonidan qoʻllanilgan taktikasini bilgani uchun samarali qoʻmondon boʻlgan. Turli IRP rahbarlarining fikriga koʻra, Namangoniy „qattiq intizomli va odamlarni safarbar eta oladigan yaxshi notiq" boʻlgan va oʻz jangchilarining sadoqatini saqlagan; ammo, u shuningdek, „notoʻgʻri, temperamentli va avtoritar" deb taʼriflangan va koʻpincha partiya siyosiy rahbariyatining buyruqlarini eʼtiborsiz qoldirgan.

### O‘zbekiston Islomiy Harakati

1998-yilning avgustida Namangoniy va Yoʻldosh Oʻzbekistonda Karimovga qarshi jangari islomiy muxolifatni yaratish maqsadida Oʻzbekiston Islomiy Harakatiga (OʻIH) asos solgan. Yoʻldosh Tolibon va al-Qoida bilan aloqa oʻrnatish uchun Afgʻonistonga borgan, ammo Namangoniy Tojikistonda qolgan. 1999-yilning yozida OʻIH Qirgʻiziston janubiga, Oʻsh yaqiniga, keyinroq Botkenga kirib, qirgʻiz va chet elliklarni, jumladan bir general-mayor va toʻrt yapon geologini garovga oldi va qirgʻiz armiyasi bilan toʻqnashuvlarga sabab boʻldi. Qish yaqinlashgach, O‘IH Tavildara vodiysiga chekindi. Uyg‘urlar, chechenlar, o‘zbeklar, tojiklar, qirg‘izlar, qozoqlar va boshqa millatlar O‘IH rahbari Juma Namangoniy qo‘l ostida xizmat qilish uchun toʻplandi.

Bu reydlar Markaziy Osiyoga katta taʼsir koʻrsatdi va natijada Tojikistonga, xususan Karimov tomonidan OʻIHni Tavildara vodiysidagi bazasidan chiqarib yuborish uchun jiddiy xalqaro bosim paydo boʻldi. IRP 1999-yil oxirida oʻzining sobiq ittifoqchisi Namangoniyni tark etishga koʻndirdi va noyabr oyida OʻIHning uch yuzga yaqin jangarisi va ularning oila aʼzolari Rossiya qoʻshinlari tomonidan Afgʻoniston bilan chegaraga olib ketildi, u yerda Tolibon tomonidan kutib olinib, Mozori-Sharifga joylashtirildi. Muqaddas joy va Oʻzbekistonga qarshi harakat qilish erkinligi evaziga OʻIH Shimoliy Ittifoqga qarshi Tolibonni qoʻllab-quvvatladi. Namangoniy va Yoʻldosh tez-tez Qandahorga borib, Usoma bin Lodin va Mulla Umar bilan uchrashib, „strategiyani rejalashtirish va qurol-yarogʻ, oʻq-dorilar va pullar boʻyicha muzokaralar olib borishdi". Xabar qilinishicha, Namangoniy 2000-yil boshida bin Lodindan 20 million AQSh dollaridan koʻproq mablagʻ yigʻgan va xorijiy moliyachilardan yana 15 million AQSh dollari yigʻgan va bu mablagʻ bilan oʻz kuchlarini jihozlagan va oʻqitgan. OʻIH oʻzini afyun savdosi orqali ham moliyalagan — Interpol vakili Ralf Mutschkening soʻzlariga koʻra, Afgʻonistonda ishlab chiqarilgan afyun eksportining 60 foizi Markaziy Osiyo orqali tranzit orqali oʻtgan va Namangoniy guruhi bu savdoning 70 foizini nazorat qilgan boʻlishi mumkin.

2000-yilning iyul oyida Namangoniy bir necha yuz jangchi bilan Tavildara vodiysiga qaytib keldi va u yerdan yashirincha oʻz jangarilarini Oʻzbekiston va Qirgʻizistonga joylashtirdi. Oʻzbekistonda bir oy davomida janubi-sharqidagi Surxondaryo viloyatida shiddatli janglar boʻlib oʻtdi va harbiylar OʻIH jangarilarini togʻdagi qoʻrgʻonlaridan Tojikistonga chekinishga majbur qildi. Qirg‘izistonda namanganlik jangchilar o‘n nafar alpinistni, jumladan, to‘rt amerikalikni o‘g‘irlab ketgan, ular harbiylar bilan to‘qnashuvdan keyin ozod etilgan. Bu bosqinlar 25-sentyabrda Qoʻshma Shtatlarni OʻIHni Xorijiy terroristik tashkilot deb belgilashga undadi. Shuningdek, 2000-yil oxirida 1999-yildagi Toshkent portlashlariga aloqadorlikda ayblanib, *yashirincha* sudlangandan soʻng Oʻzbekiston Yoʻldosh bilan birga Namangoniyni ham oʻlimga hukm qildi. Amerika Qoʻshma Shtatlari Davlat departamenti maʼlumotlariga koʻra, sud jarayoni „ayblanuvchilarning inson huquqlarini himoya qilish boʻyicha xalqaro standartlarga"  va xususan , Fuqarolik va siyosiy huquqlar toʻgʻrisidagi xalqaro paktga mos kelmagan.

Namangoniy 2000-yil oktyabr oyida O‘IHning Mozori-Sharifdagi bazasiga chekindi. Oʻsha paytda u 2000 nafar qirgʻiz, tojik, oʻzbek, chechen va uygʻur jangchilaridan iborat qobiliyatli, koʻp millatli qoʻshinni boshqargan. Dekabr oyida Namangoniy uch yuzga yaqin jangchini Tojikistonga, yana Tavildaraga olib keldi. Biroq Karimov va xalqaro hamjamiyatning kuchli bosimidan so‘ng Tojikiston hukumati aʼzolari uni Afg‘onistonga qaytishga yana bir bor koʻndirishdi, u 2001-yilning yanvarida bu safar ham Rossiya transport vertolyotlari orqali havoda ko‘tarildi. Ketishdan oldin u ikkinchi xotini, Tojikiston fuqarolar urushi paytida halok boʻlgan tojik jangchining bevasi va ikki oʻgʻilning onasi bilan turmush qurdi.

OʻIH 2001 yilning yozida hujum amaliyotlarini qayta boshladi, mahalliy shpallar iyul oyi oxirida Qirgʻiziston-Tojikiston chegarasidagi ikkita harbiy postga va qirgʻiz televideniyesi uzatuvchisiga hujum qildi. Hujumlar shuni koʻrsatdiki, Namangoniyda „uning ishtirokisiz ham ishlay oladigan yangi, mustaqil qoʻmondonlik tuzilmasi" mavjud. 2001-yil oxiriga kelib Namangoniy 3000-5000 jangchidan iborat qoʻshinni boshqargan, ular Amerika Qoʻshma Shtatlari tomonidan Afgʻonistonga bostirib kirish paytida Tolibon bilan birga tayyorgarlik koʻrgan va ular bilan birga mahalliy va xorijiy Tolibonga qarshi kuchlarga qarshi kurashgan.

Vafoti
------

Namangoniy 2001-yilning noyabrida Afg‘onistonda  havo hujumi natijasida halok bo‘lgan. Uning oʻlimi haqidagi mish-mishlar 2001-yil noyabr oyining oʻrtalarida boshlangan, ammo vaziyat, joylashuv va vaqt toʻgʻrisida nomuvofiq edi. Shimoliy Ittifoq generali Abdul Rashid (Abdurashid) Doʻstum Namangoniy Qunduz shahri uchun janglarda halok boʻlganini daʼvo qildi. Ammo Tolibon uning Afg‘oniston poytaxti Kobulda yoki yaqinida havo hujumi oqibatida halok bo‘lganini va Logar viloyatida yashirincha dafn etilganini da‘vo qilgan. Pokistonlik jurnalist Hamid Mir Namangoniyning 2001-yil 6-noyabrda Mozori Sharifda vafot etgani va Usoma bin Lodinning 2001-yil 8-noyabrda qilgan chiqishida Muhammad Atef bilan birga ulug‘langani haqida xabar berdi. Shunga qaramay, Oʻzbekiston huquq-tartibot idoralari rahbarlari bu maʼlumotga ishonchsizlik bildirishadi va 2002-yilning iyun oyida Qirgʻiziston Xavfsizlik Kengashi kotibi Namangoniyning tirikligi va Fargʻona vodiysiga bostirib kirishga hozirlik koʻrayotganini eʼlon qildi.

Adabiyotlar
-----------

* Komarov O. Kto on, Djuma Namangani? // Nezavisimaya gazeta. — M. 2000. — 24 avgusta.

Manbalar
--------

1. ↑  „В Кундузе убит соратник бен Ладена Джума Намангани". Газета.Ru (2001-yil 19-noyabr). 2017-yil 1-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 1-oktyabr.
2. ↑  Комаров 2000. sfn error: no target: CITEREFКомаров2000 (help)
3. 1 2 3 4  Дурани А. Гибельгаус Л. „Убит или взят в плен: судьба лидера ИДУ Тахира Юлдашева пока не прояснена". Ferghana.ru (2004-yil 23-mart). 2008-yil 13-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 1-oktyabr.
4. ↑  „Руководители ИДУ: Джума Намангани (Ходжиев) и Мухаммад Тахир Фарук (Юлдашев)". 2009-yil 25-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2009-yil 20-yanvar.
5. ↑  Pannier, Bruce. „IMU Announces Longtime Leader Dead, Names Successor". *Radio Free Europe/Radio Liberty* (2010-yil 17-avgust). 2018-yil 29-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 29-iyul.
6. ↑  Rashid, Ahmed (14 January 2002). „They're Only Sleeping: Why militant Islamicists in Central Asia aren't going to go away". *The New Yorker*. 24 January 2016da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6 February 2016.
7. ↑  Rashid, Ahmed (14 January 2002). „They're Only Sleeping: Why militant Islamicists in Central Asia aren't going to go away". *The New Yorker*. 24 January 2016da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6 February 2016.
8. ↑  Pannier, Bruce. „IMU Announces Longtime Leader Dead, Names Successor". *Radio Free Europe/Radio Liberty* (2010-yil 17-avgust). 2018-yil 29-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 29-iyul.
9. ↑  Rashid, Ahmed (14 January 2002). „They're Only Sleeping: Why militant Islamicists in Central Asia aren't going to go away". *The New Yorker*. 24 January 2016da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6 February 2016.
10. ↑  „Pakistan's 'fanatical' Uzbek militants". *BBC News* (2014-yil 11-iyun). 2016-yil 3-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 12-fevral.
11. 1 2  Rashid, Ahmed (14 January 2002). „They're Only Sleeping: Why militant Islamicists in Central Asia aren't going to go away". *The New Yorker*. 24 January 2016da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6 February 2016.
12. ↑  Rashid, Ahmed (14 January 2002). „They're Only Sleeping: Why militant Islamicists in Central Asia aren't going to go away". *The New Yorker*.
13. ↑  Rashid, Ahmed (14 January 2002). „They're Only Sleeping: Why militant Islamicists in Central Asia aren't going to go away". *The New Yorker*. 24 January 2016da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6 February 2016.
14. 1 2 3 4  Rashid, Ahmed (14 January 2002). „They're Only Sleeping: Why militant Islamicists in Central Asia aren't going to go away". *The New Yorker*. 24 January 2016da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6 February 2016.
15. 1 2 3  *Office of the Coordinator of Counterterrorism.* „Eurasia Overview".  United States Department of State (2001-yil 30-aprel). Qaraldi: 2016-yil 7-fevral.
16. 1 2  *Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor.* „Uzbekistan".  United States Department of State (2001-yil 23-fevral). 2017-yil 18-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 7-fevral.
17. ↑  Rashid, Ahmed (14 January 2002). „They're Only Sleeping: Why militant Islamicists in Central Asia aren't going to go away". *The New Yorker*. 24 January 2016da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6 February 2016.
18. ↑  Rashid, Ahmed (14 January 2002). „They're Only Sleeping: Why militant Islamicists in Central Asia aren't going to go away". *The New Yorker*. 24 January 2016da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6 February 2016.
19. ↑  *Curtis.* „Involvement of Russian Organized Crime Syndicates, Criminal Elements in the Russian Military, and Regional Terrorist Groups in Narcotics Trafficking in Central Asia, the Caucasus, and Chechnya".  Federal Research Division, Library of Congress (2002-yil oktyabr). 2016-yil 10-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 7-fevral.
20. ↑  United States Department of State (2002-yil 25-sentyabr). „Redesignation of the Islamic Movement of Uzbekistan as a Foreign Terrorist Organization". Press-reliz.
21. ↑  Donovan, Jeffrey. „U.S.: Diplomat Sees Growing Terrorism Challenge In Central Asia". Radio Free Europe/Radio Liberty (2003-yil 30-oktyabr). 2016-yil 31-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 6-fevral.
22. ↑  Rashid, Ahmed (14 January 2002). „They're Only Sleeping: Why militant Islamicists in Central Asia aren't going to go away". *The New Yorker*. 24 January 2016da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6 February 2016.
23. ↑  „Bin Laden's Assistant Juma Namangani Killed In Afghanistan". *Pravda.ru* (2001-yil 19-noyabr). 2017-yil 2-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 7-fevral.
24. ↑  „Bin Laden's Associate Juma Namangani Killed, Assert Taleban". *Pravda.ru* (2001-yil 20-noyabr). 2017-yil 2-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 7-fevral.
25. ↑  *Mir.* „How Osama bin Laden Escaped death 4 times after 9/11". *Canada Free Press* (2007-yil 8-sentyabr). 2016-yil 7-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 6-fevral.
26. ↑  „Намангани готовит вторжение в Ферганскую долину". 2017-yil 15-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 14-mart.