recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Sarah Schkeeper**— New York Sharks jamoasining amerikalik futbol gvardiyasi aʼzos. „**Viking**" laqabini olgan, chunki u oʻyinlarda vikinglardek kiyinadi. U 2009-yilda New York Sharks jamoasiga yangi oʻyinchi sifatida qoʻshildi va har bir oʻyinida qatnashdi. U jamoadoshlari tomonidan „The Crypt-Schkeeper" laqabini ham oldi. Hududdan chiqib ketganligi sababli u 2013-yilgi mavsumdan keyin New York Sharksda oʻynashni toʻxtatdi. Oʻshandan beri u Virjiniya shtatining Richmond shahrida „Richmond Black Widows" deb nomlangan jamoada oʻynaydi.

Yoshligi
--------

Uch farzandning eng kichigi Schkeeper Nyu-Jersi shtatining Livingston shahrida ikki akasi bilan onasi tomonidan tarbiyalangan. U yoshligidan bolalar bilan futbol oʻynagan boʻlsa-da, 2009-yilda New York Sharks jamoasiga qoʻshilmaguncha professional sport bilan shugʻullanmadi.

Futboldagi faoliyati
--------------------

### New York Sharks

Schkeeper New York Sharks tarixidagi eng uzoq va eng koʻp gʻalaba qozongan professional ayollar futbol jamoasida qoʻriqchi boʻlib oʻynagan. U har oʻyinida oʻng yoki chap himoyachi sifatida oʻynagan.

### AQSh terma jamoasi

2013-yilda Texasning Ostin shahrida boʻlib oʻtgan umummilliy sinov orqali u Finlandiyaning Vantaa shahrida boʻlib oʻtadigan ikkinchi IFAF ayollar oʻrtasidagi jahon chempionatida AQSh futboli milliy terma jamoasi tarkibida AQSH vakili sifatida tanlandi. Ular Shvetsiyani 84:0, Germaniyani 107:7 hisobida, Kanadani 64:0 hisobida magʻlub etib, oltin medal uchun kurash olib borishdi.

### Richmond Black Widows

2015-yilda Schkeeper Virjiniya shtatining Richmond shahrida Richmond Black Widows deb nomlangan jamoada oʻynadi. Jamoa Ayollar futboli alyansining bir qismi boʻladi. Jamoa 2016-yilgi mavsumda ish boshlagan.

Shaxsiy hayoti
--------------

Velosipedchi boʻlgan Schkeeper 2010-yil mavsumi boshlanishidan 4 oy oldin Bruklinda velosiped haydab ketayotganda ikki marta transport vositalariga (furgon va SUV yuk mashinasi) urilgan va suyaklari sinmagan (jarohatlari miya chayqalishi bilan chegaralangan). Jamoadoshlari orasida „sindirilmaydigan"ligi bilan obroʻ qozongan.

U shuningdek, *The Honey Badgers* deb nomlangan jamoada bir nechta jamoadoshlari bilan toʻliq kontaktli futbol oʻynashni yaxshi koʻradi.

U Nyu-Yorkning ikkita yangiliklar kanali uchun suratga olingan va ikkala filmda suratga tushgan.

Manbalar
--------

1. ↑  „Former Steeler Starts Over as a Women's coach". *New York Times* (2011-yil 3-aprel).
2. ↑  *Andrews.* „Women's football players' passion is priceless".  ESPN-W (2011-yil 30-iyul). 2011-yil 24-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2011-yil 30-dekabr.

Havolalar
---------

* Richmond Black Widows
**Quyi dunay tekisligi**, Ruminiya pasttekisligi — Ruminiya va Bolgariyaning shim. qismidagi tekislik. Shimolida Karpat togʻlari bilan janubda Bolgariya platosi oraligʻida. Uz. 560 km, eni 40–120 km. Yuzasi pleystotsen allyuviy va lyosslari bilan qoplangan mezozoy va kaynozoy yotqi-ziklari bilan toʻlgan tektonik bukilmada joylashgan. Yer yuzasi oʻr-qirli, daryo vodiylari, yassi jar va jarliklar bilan kesilgan. Dunay daryosi deltasi va vodiysida katta hududlar botqoqliklardan iborat. Koʻl koʻp. Ikdimi moʻʼta-dil, kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —1°, —3°, iyulniki 22—23°. Yillik yogʻin 400–600 mm. Dunay dar-yosi vodiysida oʻrmonlar saqlangan. Q.Quyi Dunay tekisligining katta qismidan qishloq xoʻjaligida foydalaniladi. Ruminiya poytaxti Buxa-rest shahri joylashgan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Gorizontallar**, izogipelar — geografik xaritada dengiz (Dunyo okeani) sathida nisbatan bir xil balandliqda boʻlgan nuqtalarni birlashtiradigan chiziqlar hisoblanadi. Geografik yer yuzasini relyefi toʻgʻrisida tasavvur beradi.

Gorizontallar deb quruqlik yuzasidagi mutlaq balandligi bir xil bo‘lgan nuqtalarni xaritalarda tutashtiruvchi chiziqlarga aytiladi. Gorizontallardan joy planlarida va xaritalarda relyefni tasvirlash uchun foydalaniladi. Xaritalarda, ayniqsa, joy planida tepalar ham, chuqurlar ham gorizontallar bilan tasvirlanadi. Yer yuzasi qaysi tomonga qiya bo‘lsa, gorizontallarga qiya tomonni ko‘rsatuvchi chiziqcha qo‘yiladi. Bu chiziqcha bergshtrix deb ataladi. Bergshtrixga qarab botiq va tepaliklar ajratib olinadi. Yonbag‘irlar juda tik bo‘lsa, planda mayda tishlarga o‘xshagan chiziqlar bilan ko‘rsatiladi. Jarlar ham shunday chiziqlar bilan tasvirlanadi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Chelak — Samarqand viloyatining Payariq tumanidagi shahar (1981-yildan). Ilgari uning oʻrnida Oytamgʻali qishlogʻi boʻlgan. Chelak shahri Chelak tumani markazi sifatida hizmat qilgan boʻlsada, hozir Chelak tumani Payariq tumani qayta qoʻshilgani bois tuman markaz boʻlmasada, bir qancha maʼmuriy idoralarni oʻzida jamlagan. Chelak shahri Payariq tuman markazidan 8 km uzoqlikda joylashgan. Eng yaqin temir yoʻl stansiyasi — Samarkand (36 km). Aholisi 16,6 ming kishi (4000).

Xoʻjaliklari va aholisi Payariq kanalidan suv oladi. Shahardagi korxona va mikrofirmalar asosan, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlashga ixtisoslashgan. Chelak paxta tozalash zavodi 800 dan ortiq ishchini ish bilan taʼminlaydi.Ch.da Oʻzbekiston —Rossiya „BaltimorChelak" qushma korxonasi (tomat pastasi ishlab chiqaradi) faoliyat kursatadi. 6 savdo markazi, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, 4 umumiy taʼlim maktabi, 6 MTM, bolalar musiqa maktabi, Chelak Transport kasbhunar kolleji, 3 kutubxona, 4 madaniyat uyi, stadion, sport zali, markaziy kasalxona, 10 dorixona va boshqa tibbiy muassasalar bor. Ch. oʻzining pistasi xamda qurti bilan mashxur. Ch. shaxridan *Buyuk ipak yoli* oʻtgan hozirda u joydan bozor sifatida foydalaniladi. Xalqi samimiy ajoib muomalaga ega. Chelak. yaqinidagi Xartang qishlogʻida Buxoriy yodgorlik majmui barpo qilingan (1998). hozirda Al Buxoriy majmuasi atrofida keng uzgarishlar boʻlmoqda.

Manbalar
--------

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
|  |
| --- |
| Islom haqidagi tushunchalarningning bir qismi |
| *Usul al-Fiqh* |
| *Fiqh* |
| * Ijoza
* Ijmo
* Ijtihod
* Ixtilof
* Istihlol
* Istihson
* Istishob
* Mazhab
* Madrasa
* Manhaj
* Maslahat
* Qiyos
* Taqlid
* Taqvo
* Urf
 |
| *Ahkom* |
| * Farz
* Mustahab
* Halol
* Muboh
* Makruh
* Harom
* Mukallaf
* Botil
* Bidʼat
* Fohisha
* Fosiq
* Fitna
* Fasod
* Gʻiybat
* Gunoh
* Hayo
* Hiroba
* Islah
* Istigʻfor
* Istishhod
* Jihod
* Qasd
* Sunnat
* Tafsir
* Taghut
* Taqiyya
* Tavba
* Tazkiya
* Tavob
* Vasiyat
 |
| 
Yuridik lavozimlar va unvonlar |
| * Xalifa
* Shayx ul-islom
* Sayyid
* Sharif
* Ashraf
* Hazrat
* Ulamo
* Faqih
* Alloma
* Muftiy
* Katta muftiy
* Hujjat ul-islom
* Mujtahid
* Oyatulloh
* Seghatoleslam
* Marjaʼ
* Hofiz
* Hujja
* Hakim
* Imom
* Mulla
* Mahdiy
* Mavlaviy
* Xatib
* Xoʻja
* Mavlono
* Mavla
* Mufassir
* Murshid
* Pir
* Valiy
* Oxund
* Muhaddis
* Mujaddid
* Qozi
* Shayx
* Marabout
* Uluʼl-amr
* Ustod
* Muazzin
* Murid
* Mujohid
* Gʻozi
* Shahid
* Hajji
* Ansor
* Salaf
* Sahoba
* Tobein
* Taba tobein
* Daʼi al-Mutlaq
* al-Davla
 |
| * k
* m
* t
 |

**Gʻiybat** (arabcha: ) islomda taʼriflangan salbiy atama. Odatda Islomda katta gunoh sanalib, Qurʼonda oʻlgan birodarning goʻshtini yeyish kabi jirkanch ish bilan qiyoslanadi.

Qurʼonda
--------

Qur’onda gʻiybat haqida ikki oyat bor. Hujurot surasining 12-oyatida shunday deyiladi:

Ey iymon keltirganlar! Koʻp gumonlardan chetda boʻlinglar, chunki baʼzi gumonlar gunohdir. Josuslik qilmanglar. Baʼzilaringiz baʼzilaringizni gʻiybat qilmanglar. Sizlardan birortalaringiz oʻzining oʻlgan birodarining goʻshtini eyishni yaxshi koʻrurmi? Ha, yomon koʻrasizlar. Allohdan qoʻrqinglar! Albatta, Alloh tavbani koʻp qabul qiluvchi va rahmlidir.
Niso surasining 148-oyatida shunday deyiladi:

Alloh yomon gapni oshkor qilishni xush koʻrmas. Magar mazlumdan boʻlsa, mayli. Alloh eshituvchi va biluvchi Zotdir.

Amal qilish doirasi
-------------------

Qayd etilgan ikkinchi oyat va baʼzi ishonchli hadislarga[3] asoslanib, islom huquqshunoslari, jumladan, An-Navaviy oʻzining „Jannat bogʻlari" kitobida 6 ta holatda gʻiybatchini haq deb eʼlon qilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  Rafik Berjak (2006), „Backbiting", *The Qur'an: an encyclopedia*, Taylor & Francis, ISBN 978-0-415-32639-1
Bu atamaning boshqa maʼnolari ham mavjud. Qarang: Viktoriya (maʼnolari).

**Viktoriya** — Avstraliya Ittifoqining jan.-sharqidagi shtat. Mayd. 227,6 ming km2. Aholisi 4,5 mln. kishi (1993). Maʼmuriy markazi — Melburn sh. Jan.da bal. 1986 m gacha boʻlgan Avstraliya Alp togʻlari va sohil boʻyida kambar unumdor Gipslend tekisligi bor. Shim.-gʻarbini Murrey daryosining allyuvial tekisligi egallagan. Iqlimi dengiz boʻyida subtropik va yumshoq, Melburnda yanvarning oʻrtacha temperaturasi 20", iyulniki 9". Yillik yogin 600– 1000 mm, tog tizmalarining jan. yon bagrida 2000 mm. Togʻli qismlari asosan evkalipt oʻrmonlari bilan qoplangan. Shim.ga tomon oʻrmonlar siyraklashib, butazorlar, soʻngra quruq dasht boshlanadi. Viktoriyaning maydoni kichik boʻlsa ham (mamlakat hududining 3%), iqtisodiy jihatdan rivojlangan shtat. V.da mamlakat aholisining 1/4 qismi, ekin mayd.ning 1/5 qismi joylashgan va u sanoat mahsuloti qiymatining 1/3 ni beradi. Asosiy sanoat tarmoqlari: metallsozlik va mashinasozlik. Kimyo (mineral oʻgʻitlar), neftni qayta ishlash, samolyotsozlik, toʻqimachilik, harbiy sanoat rivojlangan; jun gazlama va poyabzal korxonalari bor. Asosiy sanoat markazi — Melburn sh. Qoʻngʻir koʻmir (Yallurnda), neft (Leyks-Entransda), oltin (Bedingo va Ballaratda) qazib chiqariladi. Q.x. yuksak darajada rivojlangan. Bugdoy, arpa, suli ekiladi; bogʻ va tokzorlar koʻp, vino tayyorlanadi. Chorvachiligi koʻp tarmokli, asosan sut, goʻsht-jun yetkazib berishga ixtisoslashgan. Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari koʻp. Asosiy portlari — Melburn va Jilong. Melburn-da untlar va institutlar bor. Viktoriya 1907-yilda tashkil etilgan.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |



  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Qissa** — badiiy adabiyotda epik janr turlaridan biri. Gʻarbiy Yevropa va Amerika adabiyotida povest maʼnosidagi qissa tushunchasi yoʻq.Nasrning romandan boshqa barcha janrlari „Novella" termini orqali ifodalanadi. Rus va oʻzbek adabiyotlarida qissaning hozirgi va qadimgi maʼnolari oʻrtasida farq bor. Masalan, qadimgi rus adabiyotida har qanday nasriy asar povest (qissa) deb atalgan. Oʻzbek adabiyoti tarixida rivoyat usulida nasr yoki nazmda yozilgan tarixiy-afsonaviy asarlar qissa deb yuritilgan. Masalan, „Qissai Sayfulmuluk", „Qisasi Rabgʻuziy" va boshqa Hozirgi maʼnodagi oʻzbek qissasi rus adabiyotidagi „povest" terminiga toʻgʻri keladi va asosan roman bilan hikoya oraligʻidagi oʻrtacha hajmli nasriy janrni ifodalaydi.

Qissa, odatda, bir va bir necha shaxslar taqdiriga oid turli voqealarni oʻziga asos qilib olishi bilan epik turning hikoya, hajmi va mazmunining nisbatan cheklanganligi bilan romandan farq qiladi. Qissalar hayot murakkabliklarini hikoyaga nisbatan kengroq, xarakter hamda voqelik koʻlamini romanga qaraganda kamroq qamrab oladi. Qissada u yoki bu shaxs hayotining maʼlum bir davri xronikal tarzda bayon qilinadi. Qissada lirizm hikoya va romandagidan kuchliroq boʻlishi mumkin.

Roman kabi Qissaning ham avtobiografik (Oybek, A.Qahhor, N.Safarov), tarixiy (Mirkarim Osim, Ya.Ilyosov va boshqalar), fantastik (T.Malik, H.Shayxov, M.Mahkamov va boshqalar) turlari bor. Hozirda qissa nasrning eng faol janrlaridan boʻlib, unda yosh yozuvchilar ham samarali ijod qilmoqdalar.

Adabiyotlar
-----------

* Abrorov A. Oʻzbek povesti, T. 1973; Timofeyev L.I. Osnovm teorii literaturi, 5-izd. M. 1976; Normatov U. Goʻzallik bilan uchrashuv, T, 1976.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Sheva** (fors. — harakat tarzi, tarz, usul) — tilning fonetik, grammatik va lugʻaviy jihatdan oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlgan eng kichik hududiy koʻrinishi — sezilarli lisoniy tafovutlari boʻlmagan bir yoki bir necha aholi maskani (odatda, qishloq)da yashovchilarning soʻzlashuv vositasi sifatida qoʻllanadi. Sheva — bu boshqa Sheva tizimlaridan fonetik, grammatik, soʻz yasalishi va lugʻaviy belgilariga koʻra farqlanuvchi lisoniy tizim sifatida mavjud boʻladi. Mas, qipchoq lahjasining mangʻit yoki saroy shevasi, qarluq lahjasiga mansub margʻilon shevasi va boshqalar oʻzbek tilining eng kichik hududiy koʻrinishlari hisoblanadi. Alohida Shevalar birikib, lahjasi tashkil etadi.

Shevalar tizimining murakkablik darajasi, asosan, ekstralingvistik omillar: Shevaning alohidalanish (ajralib qolish) darajasi, muayyan Sheva vakillarining boshqa Shevalar va tillarning vakillari bilan aloqa qilish darajasi, adabiy tilning shahriga taʼsiri va shahrik.ga bogʻliq. Alohida ajralib qolgan Shevalarda uning vakillari bilan atrofdagi aholi oʻrtasida aloqalarning yoʻqligi (geografik yoki siyosiy sabablar, atrofdagi aholining til, madaniyat, diniy eʼtiqod jihatdan ayni Sheva vakillaridan keskin farklanishi tufayli), sheva vakillarining anʼanaviy turmush tarzini saqlab qolishga astoydil intilishi oqibatida Sheva juda sekinlik bilan oʻzgaradi, katta va kichik yoshdagilarning tilidagi farq sezilarsiz darajada boʻladi. Adabiy tilning yoki boshqa shahrining kuchli taʼsiri ostida boʻlgan shahrida aholining turli guruhlari nutqiga xos boʻlgan, birbiriga qarama-qarshi qoʻyilgan va turli darajada farqlanadigan anʼanaviy (qad.) va yangi qatlamlar ajralib turadi.

Milliy til tushunchasining hajmi va qoʻllanish doirasi keng boʻlib, lahja va Shevalarni ham qamrab oladi. Shevalar adabiy til tushunchasiga kirmaydi, biroq ular tilning quyi shakli va tarmoqlari hisoblanib, adabiy tilni boyitish uchun xizmat kiladi. Adabiy til meʼyorlarining takomillashuvi, fan va madaniyat taraqqiyoti, shahar bilan qishloq oʻrtasidagi tafovutlarning kamayib borishi kabi ekstralingvistik omillar tufayli Shevalar ham asta-sekin oʻz hususiyatlarini yoʻqota boradi.

Shevalar tilshunoslikning dialektologiya boʻlimida oʻrganiladi. Oʻzbek Shevalarini oʻrganishga Gʻozi Olim Yunusov, Ye.D. Polivanov, A.K. Borovkov, V.V. Reshetov, F. Abdullayev, ShevaShoabdurahmonov, A. Ishayev, S. Otamirzayeva, O. Madrahimov va boshqalar katta hissa qoʻshdilar. Ad.: Reshetov V.V. Sh oabdurahmonov Sheva, Oʻzbek dialektologiyasi, T. 1978. Abduvahob Madvaliyev.

Yana q.
-------

* Lahja
* Tilshunoslik


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Pampa**, Pampas (kechua indeyslari tilida pampa — oʻtloq) — 1) Janubiy Amerikadagi, asosan, oʻt oʻsimliklari oʻsadigan baʼzi bir tekisliklarning nomi. Aslida Argentina hududining 29—39° j.k.lar orasi va gʻarbda Sʼyerras-de-Kordova togʻlarigacha boʻlgan joylar P. deyiladi. Yer yuzasi sharqida botqoqli pasttekislik. Gʻarbidadyunalar uchraydi; jan.sharqida togʻlar bor (eng baland joyi 1250 m). Iqlimi subtropik, gʻarbida kontinentalroq iqlim. Yanv.ning oʻrtacha temperaturasi 19—24°, iyulniki 6—10°. Iillik yogʻin 800–950 mm, gʻarbida 300–500 mm. Jan.dan kuchli shamol (pamperos) esib turadi. Oqar suv kam. Eng yirikdaryosi — Parana va uning irmoklari. Tuprogʻi sharqida qiz-gʻish-qora, gʻarbida boʻzjigarrang tuproq. Hozirgi vaqtda P.ning tabiiy oʻsimliklari deyarli butunlay yoʻq qilinib, oʻrni ekinzor (bugʻdoy, makkajoʻxori) va yaylovga aylantirilgan. P. Argenti-naning asosiy iqtisodiy rayoni. 2) Janubiy Amerika jan.ning tekislik qismlarida oʻsuvchi subtropik dasht oʻsimliklari.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Bioorganik kimyo** — organik kimyo bilan biol.ning bir qancha sohalaridan tarkib topgan fan. 20-asrning 2-yarmida vujudga kelib, molekulyar biologiya, biokimyo va biol.ning boshqa tarmoqlari bilan chambarchas bogʻlangan holda rivojlanmoqsa. Asosan, biopolimerlar (oqsillar va peptidlar, nuklein kislotalar va nukletoidlar, lipidlar, polisaharidlar va boshqalar) hamda bioregulyatorlar (fermentlar, vitaminlar, gormonlar, jumladan fitogormonlar, shuningdek sintez yoʻli bilan tayyorlangan biologik faol birikmalar, mas, dori preparatlar, oʻstiruvchi moddalar, insektofungitsidlar, gerbitsidlar va h. k.ni tadqiq qiladi, ularni kimyoviy jihatdan toza holda sintez qiladi, tuzilishini aniqlaydi, bu moddalarning tuzilishi bilan biologik xossalari oʻrtasidagi bogʻlanishni ochib beradi, biopolimerlar, shuningdek tabiiy va sintetik bioregulyatorlar biologik taʼsirining kimyoviy tomonlarini oʻrganadi.

Bioorganik kimyo da asosiy muammolarning hal qilinishi biol.ning yanada rivojlanishi uchun katta ahamiyatga ega. Eng muhim biopolimerlar bilan bioregulyatorlarning tuzilishini va xossalarini aniqlamasdan hayotjarayonlarining mohiyatini bilish, ayniqsa, koʻpayish (urchish) va irsiy belgilarning nayelga oʻtishi, hujayralarning oʻsishi, immunitet, xotira, nerv impulsi va boshqa murakkab hodisalarni boshqarish yoʻllarini topish mumkin emas. Fermentlarning tuzilishini va taʼsir mexanizmini oʻrganish asosida yuksak darajada faol katalizatorlar vujudga keltirish, muskul qisqarishini oʻrganish asosida kimyoviy energiyani bevosita mexanik energiyaga aylantirish, biologik sistemalarda axborot (informatsiya) saqlanishi va naslga utishi prinsiplari, hujayralardagi koʻp komponentoy sistemalarning oʻz-oʻzini boshqarish prinsiplaridan texnikada foydalanish muammolarini hal etish Bioorganik kimyo sohasida oʻtkaziladigan tadqiqotlarga bogʻliq.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Sichqonlar** (Mus) — sichqonsimonlar oilasiga mansub kemiruvchilar urugʻi. Gavdasining uzunligi 12 sm gacha, dumi deyarli gavdasining uzunligiga teng. Yer yuzida juda keng tarqalgan, 25 ga yaqin turi bor. Oʻzbekistonda uy sichqoni koʻp uchraydi; uz. 7—11 sm, dumi 4—10 sm. Tanasining orqa tomonida yungi kulrang, mallarang yoki qum rangida; korni ochiqroq tusda. S.ning dastlabki areali Yevrosiyoning jan. va shim. hududlari; hozirgi Yer yuzining barcha qismida uchraydi. Uy Si xonadonlar, bogʻ, poliz, dala va boshqa joylarda tarqal h gan, 30—40 sm chuqurlikda uya qazib yashaydi. Oʻsimlik va hayvon mahsulotlari, xususan, odam isteʼmol qiladigan mahsulotlar, qishloq xoʻjaligi oʻsimliklari donlari va boshqa bilan oziklanadi. Uy Si 2 oyda voyaga yetadi, boʻgʻozlik davri 18—24 kun, 1 yilda 4—7 marta 5—8 tadan bolalaydi. 1,5—3 yil yashaydi. S. odam va hayvonlarning bir qancha xavfli kasalliklari (oʻlat, tulyaremiya va boshqalar)ni tarkatadi.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Yomgʻir chuvalchanglari** yoki **yer chuvalchanglari** (ayrim viloyatlarda **loyxoʻrak** deb ataladi) — kam tukli halqalilar sinfiga mansub chuvalchanglar bir necha oilasining umumiy nomi. Tanasining uzunligi bir necha sm dan tropik turlari 2,5 m gacha. Oʻzbekistonda uchraydigan turlari 15—20 sm dan oshmaydi. Tanasidagi halqalar soni 80 dan 450 gacha. Har bir halqasida 4 juftdan yoki undan koʻproq tuk bor. Tuklar Yo.ch. oʻrmalaganida tayanch boʻladi. Maxsus sezgi organlari rivojlanmagan, biroq terisida juda koʻp sezgir hujayralari bor. Terisi orqali nafas oladi. Qon aylanish sistemasi tutash, yuragi boʻlmaydi. Qoni qizil, uning tarkibida gemoglobin bor. Nerv sistemasi bitta halqum usti nerv tugunidan va qorin nerv zanjirini hosil qiluvchi birmuncha mayda qorin nerv tugunlaridan iborat. Chiriyotgan organik qoldiklar bilan oziqlanadi. Tuprokda yashaydi, yomgʻirdan soʻng tuproq yuzasiga chiqqanligi sababli "YO.ch." nomini olgan. Germafrodit, tuxumini pillaga qoʻyadi. Yo. ch. in qazib tuproqni yumshatadi, uning chuqur qatlamlariga havo oʻtishi va suv shimilishiga imkon beradi; tuproq qatlamlarini aralashtiradi; oʻsimlik qoldiklari chirishini tezlashtiradi; tuproqni gumusga boyitib, unumdor qiladi. Yo. ch. aralashoʻrmon, oʻrmonchoʻl va qora tuprokli nam iklimli mintaqalarda ayniqsa koʻp (1 m2 tuproqda 300 dan ortiq) boʻladi. Yo. ch. Oʻrta Osiyo mintaqasida asosan ariklar yaqinida, sugʻoriladigan nam tuprokli yerlarda uchraydi. Yo. ch.ning 1500 ga yaqin, jumladan Oʻzbekistonda 20 dan ortiq turi maʼlum. Sugʻoriladigan yerlarda Nicodrilus caliginosus, Oxtolasium lacteum keng tarqalgan. Ayrim Yo. ch. biologik gumus olish maqsadida koʻpaytiriladi.
**Tilla qoʻngʻizlar** (Buprestidae) -qoʻngʻizlar oilasi. Tanasining uz. 3–100 mm. Koʻpincha yaltiroq tusda. Tilla qoʻngʻizlar yozning issiq oylarida uchadi. Oʻsimliklar tanasi, bargi va gullarida (ayrim mayda turlari) uchraydi. Oʻsimlik toʻqimalari bilan oziklanadi. Lichinkalari oq rangli, oyoqsiz; poʻstloq ostida, buta hamda daraxtlar yogʻochida va oʻtlarda rivojlanadi. 12 mingdan ortiqturi bor. Oʻzbekistonda 120 turi uchraydi. Yer yuzida (ayniqsa, tropik mamlakatlarda) keng tarqalgan. Koʻpchilik Tilla qoʻngʻizlar (katta qaragʻay Tilla qoʻngʻizlari, koʻk Tilla qoʻngʻizlar, terak Tilla qoʻngʻizlari) oʻrmon oʻsimliklarini, qora Tilla qoʻngʻizlar mevali daraxtlarni zararlaydi. Buxoro Tilla qoʻngʻizlari, toʻqay Tilla qoʻngʻizlari Oʻrta Osiyo endemigi. Toʻqay Tilla qoʻngʻizlari va Sulaymon Tilla qoʻngʻizlari Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
*Tetrax tetrax*
BIZGʻALDOQ (*Tetrax tetrax*) — turnasimonlar turkumi tuvaloqlar oilasiga mansub qush. Ogʻirligi 1 kg gacha, kattaligi tovukdek keladi. Yevropa, Osiyo va Shim. Afrika dashtlarida, baʼzan qumli choʻllarida yashaydi, uyasini ham shu yerlarga quradi. Qishlash uchun kuzda Oʻrta Osiyodan issiq mamlakatlarga uchib ketadi. Qishi uncha sovuq boʻlmaydigan jan. oʻlkalarda yashaydi. B. koʻpincha 3 — 5, baʼzan 7 — 8 va, hatto, 11 tagacha tuxum qoʻyadi. Tuxumini urgʻochisi bosadi, erkagi esa joʻjalari uchirma boʻlguncha ularni boqishda qatnashadi. Bahor, kuz va qishda oʻtlar, yezda esa hasharotlar bilan oziqlanadi. Goʻshti juda mazali. Soni kamayib ketganligidan B.ni ovlash taqiqlangan. Bir qancha mamlakatlarning Kizil kitobiga kiritilgan.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Hayvon haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Shumgʻiya**, shumgiyoh — shumgʻiyadoshlar oilasiga mansub bir yoki koʻp yillik xlorofillsiz tekinxoʻr oʻsimliklar turkumi. Moʻʼtadil va subtropik mintaqalarda 150 dan ortiq turi tarqalgan. Oʻrta Osiyoda 7 dan ortiq turi — kungaboqar Sh.si, sershox Sh. karam Sh.si, misr Sh.si va boshqalar sabzavot va poliz ekinlari, kungaboqar, kartoshka, pomidor va boshqalar ekinlar dalalarida oʻsadi. Poyasi ochqoʻngʻir, sariqpushti yoki koʻkimtir etli, boʻyi 50 sm gacha. Ildizi kalta etli toʻqima (gaustoriy) ga aylangan. Gullari roʻvaksimon toʻpgulga yigʻilgan, chetdan changlanadi, mevasi koʻp urugʻli koʻsakcha. Shamol va suv orqali tarqalib, 15 yildan keyin ham unib chiqishi mumkin. Har bir turi bir xil oʻsimlik turida tekinxoʻrlik qiladi. Poliz ekinlari, kungaboqar, pomidor, tamaki va boshqalar oʻsimliklarga katta zarar yetkazadi. Sh. oʻsimliklar ildiziga soʻrgʻichlari bilan yopishib oladi va undan suv, oziq moddadarni soʻradi. Natijada oʻsimlik kuchsizlanadi, mevasining taʼmi yomonlashadi, hosiddorlik 50—70% ga kamayadi yoki oʻsimlik nrbud boʻladi. Kurash choralari: Sh. urugʻi pishmasdan oldin oʻtab tashlanadi, gerbitsidlar sepiladi, biologik kurash usulida lichinkasi Sh. urugʻi bilan oziklanadigan fitomiza pashshasidan foydalaniladi.

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
Pusa sibirica
**Nerpalar** (Pusa) — tyulensimonlar oilasi urugʻi. Baʼzan oddiy tyulenlar oilasiga kiritiladi. Gavdasining uz. 1,5 m gacha, vazni 100 kg gacha. 3 ta turi bor. Halqali N. Atlantika va Tinch okeanining moʻʼtadil va sovuq suvlarida hamda Shimoliy Muz okeanida tarqalgan. Baliqlar va qisqichbaqasimonlar bilan oziqlanadi. Muz ustida bolalaydi. Baʼzan katta toʻda hosil qiladi. Cheklangan miqdorda ovlanadi. Kaspiy N.si, yaʼni Kaspiy tyuleni kaspiy dengizida, baykal N.si Baykal koʻlida yashaydi. Kaspiy va Baykal N.ining soni kamayib ketganligi tufayli ularni ovlash cheklangan. Finlandiyaning Sayma koʻlida uchraydigan sayma narpasi Xalqaro tabiatni muhofaza qilish ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Hayvon haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Orangutanlar** (lotincha: *Pongo*) — odamsimon maymunlar urugʻining yagona turi (oddiy orangutan). Erkagi gavdasining uzunligi 1,5 m gacha, vazni 200 kg gacha, urgʻochilari kichikroq. Orqa oyoqlari kalta, oldingi oyoklari juda uzun boʻlib, orqa oyoq kaftigacha yetadi. Muskullari kuchli rivojlangan, gavdasi siyrak yung bilan krplangan; yelkasi va boshidagi yunglari uzun; soqol va moʻylovlari bor. Boshi baland; yuzi keng; koʻzlari birbiriga yaqin joylashgan. Quloqlari, koʻzlari va burni kichik. Yuqori labi qalin, tishlari yirik. Sumatra va Kalimantan orangutanlarning botqoqlashgan tropik oʻrmonlarida yashaydi. Daraxtda hayot kechiradi, yerga deyarli tushmaydi. Kechasi daraxt shoxlarida tunash uchun uya quradi. Mevalar, qush bolalari va tuxumlari bilan oziklanadi. Urgʻochisi va erkagi alohida yashaydi. Tugʻilgan bolasining vazni 1,5 — 2 kg, onasini 3 — 4 yil emadi. Orangutanlar 30 yilgacha yashaydi. Oʻrmonlarning kesilib ketishi va bra-konyerlar ovi tufayli orangutanlar soni juda kamayib ketgan.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Hayvon haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Baxiltogʻ** — Samarqand viloyatining shimoli-gʻarbidagi togʻ. Nurota togʻ tizimida, Oqtov tizmasining gʻarbiy davomi. Uz. 50 km. Eng baland joyi 2000 m. Gʻarbga tomon pasayib boradi (1000 m). Nurota togʻ oraligʻi botigʻiga qaragan shimoliy yon bagʻri ancha tik va oʻydim-chuqur. B.ning oʻq qismi quyi paleozoyning metamorfik ohaktoshlaridan, etaklari boʻr, paleogen va koʻproq toʻrtlamchi davr yotqiziklaridan tashkil topgan. Yuqori paleozoy da yuz bergan gersin burmalanishida quruklikka aylangan va alp burmalanishi davri (paleogen oxiri)da yuvilgan. Neogen (miotsen va pliotsen)dagi alp burmalanishida yemirilgan. Shimoliy yon bagʻirlarida tuproq va oʻsimlik qoplamlari mutlaqo yoʻq. Janubiy yon bagʻirlarida karbonatli jigarrang va toʻq boʻz tuproqlar tarqalgan boʻlib, bugʻdoyiq, togʻrayhon, kiyikoʻt, togʻ piyozi, shuvoq, kovrak va boshqa oʻsadi. Soylar oraligʻidagi suvayirgʻichlarda qoʻngʻirbosh, togʻterak, karrak uchraydi. Yon bagʻirlarining kuyi qismi darasimon vodiylar boʻlib, ularda faqat bahorda vaqtincha suv oqadi. Oqhargul, bodom, zarquloq, tuyasingren kabi oʻsimliklar tarqalgan. Togʻ yon bagʻrilarining oʻydim-chuqurligi, oqar suvlarning yoʻkdigi va yaylovlarda oʻsimlik kamligi tufayli mahalliy aholi uni Baxiltogʻ deb ataydi. Chorvachilikda ahamiyati kam.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 
  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



|  |  |
| --- | --- |
| Oʻzbekiston geografiyasi | *Oʻzbekiston geografiyasiga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Buyerman togʻlari** — Qarnob choʻlidagi togʻlar. Toʻdakoʻl suv omborining sharqida joylashgan. Buyerman togʻlari Qarnob choʻlining prolyuvial tekisliklari bilan oʻralgan. Eng baland joyi 348 m, nisbiy balandligi 90–100 m, janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa yoʻnalgan. Uz. 11 km. Relyef jihatidan supasimon (platosimon) qoddiq togʻ. Yon bagʻirlari, ayniqsa janubi-sharqiy yon bagʻirlari qiya boʻlib quruq soylar bilan oʻyilgan (3–10 m). Boʻr va paleogen davrlarining ohaktosh, qumtosh, konglomeratlari bilan, eng yuqori qismi quyi toʻrtlamchi davrning shagʻaltosh, konglomerat va lyossimon jinslari bilan qoplangan.

Shimoli-gʻarbiy etaklari qumli, janubi-gʻarbiy etaklari shoʻrxoklar va shoʻr tuproqlar, qolgan etaklari shoʻrtob, boʻzqoʻngʻir tuproqlar bilan qoplangan. Yon bagʻirlarning boʻzqoʻngʻir tuproqlarida qorajusan keng tarqalgan. Oqjusan, boyalich, singren, keyreuq ham oʻsadi. Yaylov sifatida foydalaniladi.

Manbalar
--------

1. ↑  "Buyerman togʻlari" *OʻzME*. B-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



  


|  |  |
| --- | --- |
| Geografiya | *Geografiyaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Ammogʻon-1** (ruscha: *Аммоган-1*) — Oʻzbekiston Respublikasi Qashqadaryo viloyati Shahrisabz tumaniga qarashli shaharcha hisoblanadi. 2009-yil 13-martdagi Vazirlar Mahkamasining qaroriga binoan shaharcha maqomi berilgan.

Etimologiyasi
-------------

Ammogʻon shaharchasi nomi tarkibi aymoq va -on qoʻshimchalaridan tarkib topgan. Aymoq bu urugʻ boʻlib, ayni shu urugʻ nomiga -on koʻplik qoʻshimchasi qoʻshilgan. Shaharcha nomi aymoqlar degan maʼnoni anglatadi. Xalq orasida nom tovush oʻzgarishiga uchragan va aymoq soʻzining koʻplik shakli aymogʻonga keyinchalik esa Ammogʻonga oʻzgarib ketgan. Hududga bu nomning berilishida qoʻshni qishloqda istiqomat qilgan tojik tilli yoki ikki tilli aholining hissasi bor boʻlishi mumkin.

Aholisi
-------

1-yanvar 2016-yildagi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlarida qayd etilishicha, Ammogʻon shaharchasida jami 2500 nafar aholi yashaydi. 2013-yilda bu koʻrsatkich 2165 nafarni tashkil qilgan.

Joylashuvi
----------

Ammagʻon shaharchasi Shahrisabz tumaning markazida joylashgan. Shaharchaga eng yaqin aholi yashash punktlari shimolda Bashkop, gʻarbda Kamar, janubda Xitoy va sharqda Suvtushar shaharchalaridir. Shaharcha hududidan Taragʻaysoyning irmoqlari oqib oʻtadi.

Tuzilishi
---------

Ammogʻon shaharchasida 69-sonli maktab, Ammagan qabristoni joylashgan. Shaharchadagi asosiy mahalla Ammogon MFY hisoblanadi.

Hududning asosiy qismi yaylovlardan iboratligi uchun ham, bu hudud yaqinida yil davomida Koʻpkari oʻyinlari oʻtkazilib turiladi.

Iqlimi
------

Ammogʻon shaharchasining iqlimi keskin kontinental boʻlib, yillik oʻrtacha harorat 14,7° C ni tashkil etadi. Yanvar oyining oʻrtacha harorati 0,8° C ga, eng past harorati esa —26° C ga teng.

Iyulning oʻrtacha harorati 28° C, eng yuqori harorati 43° C.

### Yogʻin miqdori

Hududga yiliga oʻrtacha 545 mm miqdorida yogʻin tushadi. Vegetatsiya davri — 219 kunni tashkil etadi.

Manbalar
--------

1. ↑  POSTANOVLYeNIYe KABINYeTA MINISTROV RYeSPUBLIKI UZBYeKISTAN 13.03.2009 g. N 68 O DOPOLNITYeLNIX MYeRAX PO SOVYeRShYeNSTVOVANIYu ADMINISTRATIVNO-TYeRRITORIALNOGO USTROYSTVA NASYeLYeNNIX PUNKTOV RYeSPUBLIKI UZBYeKISTAN
2. ↑  To'ra Nafasov*. Qashqadaryo qishloqnomasi*. Toshkent: Muharrir nashriyoti, 2009-yil — 43 bet. ISBN 978-9943-354-60-9.
3. ↑  Soliyev A.S.; Tashtayeva S.K.; Egamberdiyeva M.M.*. Shaharlar geografiyasi*. Toshkent: Barkamol fayz media, 2018 — 155 bet. ISBN 978-9943-5519-4-7.

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Anomozamit** (Anomozamites) — bennettitlar oilasiga mansub qadimiy oʻsimliklar turkumi. Hozirgi vaqtda faqat barg qoldiqlari (qazilma holda) uch-raydi. Barglari yirik va patsimon, yaprogʻining oʻrta qismi segmentlarga boʻlingan. Hozirgi gacha A.ning 20 dan ortiq turi aniqlangan. Ular Pomir, Zarafshon togʻlari, Fargʻona vodiysining jan. shim. sharqiy hududlari, Hisor togʻlari, Turkmaniston, Qoratov, Mangʻishloq, Janubiy Qozogʻiston, Issiqkoʻl va boshqa joylarning yura hamda Shimoliy Germa-niya, Shpitsbergen, Grenlandiyaning boʻr qatlamlaridan topilgan.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Ansambl** (frans. ensemble — birlik, uygʻunlik, ohangdoshlik):

1) meʼmorlikda — bir kenglik mujas-samotiga ega bir-biriga mos binolar, inshootlar majmui;

2) musiqada:

* maʼlum musiqa asarlarining bir necha ijrochilar tomonidan birgalikda ijro etilishi;
* sozanda va ashulachilarning kichikroq toʻdasiga moʻljallangan musiqa asari. Opera, oratoriya va kantatalarda ham A. boʻladi. Ijrochilar soniga qarab A.lar duet (2 kishi), trio yoki ter-set (3 kishi), kvartet (4 kishi), kvintet (5 kishi), sekstet (6 kishi), septet (7 kishi), oktet (8 kishi), nonet (9 kishi) va hokazolarga boʻlinadi;

3) teatr sanʼatida — dramaturg, rejissyor, rassom, kompozitor va aktyorlar ijodining uygʻunligi. A sahna asari gʻoyasining mukammalroq ochilishiga xizmat qiladi va spektaklda uslub birligini yuzaga keltiradi. A. yaratish uchun har bir ijrochi boshqa ijrochilarning ham vazifalarini hisobga olishi, saxnada umumiy sur’at va ruhiyat muta-nosibligini oʻrnatishga harakat qilishi kerak. A ijoddosh aktyorlarning bir uyushmada uzoq vaqt ishlashi va bir ijo-diy maqsad bilan yashashi tufayli tarkib topadi;

4) amaliy sanʼatda — tusi bir xil, bichimi bir-biriga monand boʻlgan kiyim-kechaklar majmui.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Provans karami** — yangi rezavorlar va namlangan, tuzlangan yoki quritilgan mevalar bilan butun boshli tuzlangan karamning sabzavotli salati, sovet oshxonasining taomidir. Sovet oshxonasida mayonez bilan bogʻliq boʻlgan salatlardan farqli oʻlaroq, Provans karam salatiga oʻsimlik yogʻi solinadi. Sovet oshxonasida Provans karam maydalangan, toʻgʻralgan va butun boshli karam bilan birga tuzlangan karamning toʻrtta asosiy turidan biri sifatida qaraladi. SSSRda Provans karami meva-sabzavot sanoati tomonidan aholi talabiga koʻra doʻkonlar buyurtmasi asosida yetishtirilgan.

Provans karamini tayyorlash uchun butun boshli achitilgan oq karam katta kvadrat shaklida kesiladi, yangi klyukva yoki brusnika, tuzlangan olxoʻri, gilos yoki uzum va yangi yoki tuzlangan olma poʻsti bilan qoʻshiladi. Salat quruq xantal va sirka qoʻshilgan oʻsimlik moyi, shakar qoʻshib, sovuq joyda yoki muz ustida 24-48 soat davomida marinadlanadi. Provans karamini uzoq muddat saqlab boʻlmaydi. V.V.Poxlyobkinning soʻzlariga koʻra, Provans karami aslida Gʻarbiy Evropa turi boʻlib, quruq sharob, olma, olxoʻri va kizil bilan tuzlangan qaynoq suvda chayilgan karam, besh kundan keyin foydalanishga tayyor boʻlgan.

1927-yildagi „Murtad" („Otstupnik") romanida V. G. Lidin quyidagicha tasvirlaydi katta amfora — piyolalarda gazak qoʻyilgan ziyofatni tasvirlaydi — klyukva solingan yogʻli sariq Provans karami, vilkalar ustiga tikilgan va stol boʻylab ogʻizga olib borilgan. L. E. Ulitskayaning „Sumkachi Genele" („Genele-sumochnitsa") hikoyasi bosh qahramoni qarindoshlar uchun „havaskor sovgʻasi" Provans karamini pishirishning mayiz va limon qobigʻini oʻz ichiga olgan oʻn yetti komponentdan iborat „aqlga sigʻmaydigan retsept" boʻlgan.

Manbalar
--------

1. ↑  Епишкин Н. И. „Провансаль",*. Исторический словарь галлицизмов русского языка*. М.: ЭТС, 2010.
2. ↑  Улицкая Л. Е. „Генеле-сумочница",*. Сонечка. Повести. Рассказы*. М.: Эксмо, 2006 — 222 bet. ISBN 5-699-10275-2.

Adabiyotlar
-----------

* Ануфриев В. М. Никашин Ф. П. Скрипкин Г. М. „Капуста провансаль",*. Основы кулинарии*. М.: Государственное издательство торговой литературы, 1941 — 274 bet.
* Выщепан А. Г. Мельман М. Е. Назаров Б. А. „Капуста провансаль",*. Товароведение овощей, плодов и вина*, Издание второе, переработанное, Государственное издательство торговой литературы, 1963 — 182 bet.
* „Квашеные овощи",*Книга о вкусной и здоровой пище*. М.: Пищепромиздат, 1954 — 208 bet.
* Усов В. В. „Капуста провансаль",*. Основы кулинарного мастерства: искусство приготовления закусок и основных блюд*, Кулинарное искусство. От профессионалов. М.: Эксмо, 2017 — 105—106 bet. ISBN 978-5-699-80934-9.

Havolalar
---------

* GOST R 55463-2013. Provans tuzlangan karam. Umumiy spetsifikatsiyalar
**Sintetik radioizotop** - bu tabiatda uchramaydigan radionuklid : uni ishlab chiqaradigan tabiiy jarayon yoki mexanizm mavjud emas yoki u juda beqaror bo'lib, u juda qisqa vaqt ichida parchalanadi. Masalan, texnetiy -95 va prometiy -146. Ularning ko'pchiligi ishlatilgan yadro yoqilg'isi yig'inlarida topiladi va ulardan olinadi. Ba'zilari zarrachalar tezlatgichlarda ishlab chiqarilishi kerak.

Ishlab chiqarish
----------------

Ba'zi sintetik radioizotoplar turli xil bo'linish mahsulotlarini o'z ichiga olgan ishlatilgan yadro reaktorining yoqilg'i tayoqlaridan olinadi. Masalan, 1994 yilgacha yadroviy reaktorlarda 49 000 terabekkerel (78 metrik tonna ) texnetiy ishlab chiqarilganligi taxmin qilinmoqda, bu hozirgacha yerdagi texnetiyning asosiy manbai hisoblanadi. 

Ba'zi sintetik izotoplar bo'linish yo'li bilan katta miqdorda ishlab chiqariladi, lekin hali qayta tiklanmaydi. Boshqa izotoplar yadroviy reaktorda asosiy izotoplarning neytron nurlanishi (masalan, Tc-97 Ru-96 neytron nurlanishi orqali amalga oshirilishi mumkin) yoki asosiy izotoplarni zarracha tezlatgichidan yuqori energiyali zarrachalar bilan bombardimon qilish orqali ishlab chiqariladi.

Ko'pgina izotoplar siklotronlarda ishlab chiqariladi, masalan, pozitron emissiya tomografiyasi uchun keng qo'llaniladigan ftor-18 va kislorod-15. 

### Yadro tibbiyoti

Yadro tibbiyoti diagnostika yoki davolash uchun radioizotoplardan foydalanishni o'z ichiga oladi.

#### Diagnostika

Radioaktiv izlovchi birikmalar, radiofarmatsevtikalar turli organlar va tana tizimlarining faoliyatini kuzatish uchun ishlatiladi. Ushbu birikmalar o'rganilayotgan faoliyatga jalb qilingan yoki konsentratsiyalangan kimyoviy izlagichdan foydalanadi. Ushbu kimyoviy izotop qisqa muddatli radioaktiv izotopni o'z ichiga oladi, odatda u tana bo'ylab sayohat qilish uchun etarlicha energiyaga ega bo'lgan va konsentratsiyalarni xaritalash uchun gamma-kamera tomonidan tashqarida olinadigan gamma nurlarini chiqaradi. Gamma-kameralar va boshqa shunga o'xshash detektorlar yuqori samaradorlikka ega va kuzatuvchi birikmalar odatda qiziqish sohalarida konsentratsiya qilishda juda samarali, shuning uchun zarur bo'lgan radioaktiv moddalarning umumiy miqdori juda kichik.

Tc-99m metastabil yadro izomeri tibbiy diagnostika uchun keng qo'llaniladigan gamma-nurlari emitteridir, chunki u qisqa yarimparchalanish davri 6 soatni tashkil qiladi, ammo uni kasalxonada texnetiy-99m generatori yordamida osongina qilish mumkin. 2010 yilda molibden-99 asosiy izotopiga haftalik global talab 440 TBq (12 000 Ci) ni tashkil etdi, bu asosan uran-235 ning bo'linishi bilan ta'minlangan.

1. ↑  Yoshihara, K „Technetium in the environment",*. Technetium and Rhenium Their Chemistry and Its Applications*, Topics in Current Chemistry Yoshihara:. Springer, 1996. DOI:10.1007/3-540-59469-8\_2. ISBN 978-3-540-59469-7.
2. ↑  *Cyclotron Produced Radionuclides: Physical Characteristics and Production Methods*. Vienna: IAEA, 2009. ISBN 978-92-0-106908-5.
**Antik adabiyot** (lot. antiquus — qadimgi) — Yunonistonda yuzaga kelgan yozma adabiyot (mil. av. 9—8-asrlar). Bu adabiyotning ilk namunasi „Iliada" va „Odisseya" dostonlari boʻlib, bular „Go-mer dostonlari" deb ham ataladi. Gomer-dan tashqari Esxil, Sofokl, Yevripid va boshqa ham Antik adabiyotning yirik namoyandalaridir. Yunoniston va Qad. Rim adabiyotini Antik adabiyot deb qabul qilish bir yoqlama fikr. Chunki yozma adabiyotning eng qadim namunalari Sharqda, Shumer va Akkadda, Hindiston, Misr, Bobilda yaratilgan. Shumerli-klarning Gilgamesh haqidagi dostoni yunon adabiyotidan 2000-yillar ilgari sopolga yozib qoldirilgan.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 
  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Zul-Suvayqatayn** (arabcha: 2 2ta ozg'in oyoqli erkak, amh. ) Islom payg'ambari Muhammadning hadislarida zikr qilingan shaxsdir, unga ko'ra, Habashistonlik (Efiopiyalik) bir guruh erkaklar oxirzamonda Ka'bani doimiy ravishda vayron qilish va uning xazinasini olib ketish uchun tashrif buyurishadi. Uning g'ishtlari birma-bir olinadi va bunga hech kim va hech noma qarshilik qilmaydi. Bu vaqtda Xudoga bo'lgan ishonch yo'qoladi, shuning uchun halokat holatlari sezilmaydi. Abdulloh ibn Amr ibn al-Os va Ibn Kasir buni Iso (Iso Masih) ikkinchi marta kelgandan keyin sodir bo'ladi, deb aytganlar. 

Bu voqea sunniylarning oltita an'anaviy hadis to'plamida, jumladan eng *qadimgi* va eng hurmatga sazovor bo'lganlar, ya'ni *Sahih al-Buxoriy* va *Sahihi Muslimda* ham qayd etilgan. Bu holat, ehtimol, Fil yili bilan bog'liq bo'lib, aksumlik general Abraha Makkaga hujum qilgan holati tilga olinadi. 

Beshinchi salib yurishidan keyin (1217–1221), Paderborn yepiskopi Oliverning *Damiatina tarixi* Nubiya qirolini Islomning tugashini ko'rsatuvchi alomat sifatida tasvirlaganida, bu an'ana Yevropaga ham ko'chgan.

Yana qarang
-----------

* Zulqarnayn

Manbalar
--------

1. 1 2 3  Al Bukhari, Abu Abdullah*. Encyclopedia of Sahih Al-Bukhari*. Arabic Virtual Translation Centre, 2022. 30-oktyabr 2022-yilda qaraldi.
2. ↑  Madelung, Wilferd*. Religious and Ethnic Movements in Medieval Islam* (en). New York: Routledge [1992], 2016 — 177–178 bet. ISBN 9780860783107. OCLC 1229166290.
3. ↑  Danilenko, Nadja (2019-07-03). "Der apokalyptische Abessinier und die Kreuzzüge: Wandel eines frühislamischen Motivs in der Literatur und Kartografie des Mittelalters, by Mordechay Lewy (Review)" (en). *Imago Mundi* **71** (2): 210. doi:10.1080/03085694.2019.1607069. ISSN 0308-5694. .

Adabiyotlar
-----------

* „Dihancurkannya Ka'bah oleh Dzu as-Suwayqatayn" (id). *Al Sofwah*.



* Alu Syaikh, 'Abdullah*. Tafsir Ibnu Kasir Jilid 1*. Niaga Swadaya. ISBN 9789793536064.
* Sulaiman al Asyga, Umar*. Ensiklopedia Kiamat*. Serambi Ilmu Semesta, January 2011. ISBN 9789791600095.