**Fazoda elektr va magnit maydonlarning tarqalishiga elektra magnit to'lqinlar deyiladi. Elektromagnit toʻlqinlar** — vaqt boʻyicha davriy oʻzgaradigan elektromagnit maydon (oʻzaro bogʻlangan Ye elektr va N magnit maydonlar)ning fazoda chekli tezlik bilan tarqalish jarayoni. Oʻzgaruvchi induksiya oqimi uyurma elektr maydonni, u esa, oʻz navbatida, uyurma magnit maydonni uygʻotadi. Tarqalayotgan elektromagnit maydon Elektromagnit toʻlqinlar deyiladi. Elektromagnit toʻlqinlar Koʻndalang toʻlqinlar boʻlib, vakuumda s=3105^ tezlik bilan tarqaladi.

Elektro magnit to'lqinlar ochiq tebranish konturida hosil bo'ladi. Bunga ''Gers vebrqatori'' deyiladi. Zaryadli zarra tekis o'zgaruvchan, tebranma, aylana bo'ylab tekis va notekis harakatlanganda o'zidan elektro magnit to'lqin nurlaydi. 

Elektro magnit to'lqinlar davr chastota va tezlikka ega bo'ladi. Uning tezligi vakumda youg'lik tezligiga teng bo'ladi. c=300 000 000 m/s

Elektro magnit to'lqinlarning tarqalish yo'nalishi parma qoidasi bilan topiladi. Parma dastasi E dan B ga tomon buralganda parma uchining ilgarlanma harakati elektra magnit to'lqin yo'nalishini ko'rsati. 

Elekta magnit to'lqinlar muhitdan muhitga o'tganda chastota va davri o'zgarmaydi, tezligi va to'lqin uzunligi o'zgaradi.

Elektromagnit toʻlqinlar xossalariga u tarqalayotgan muhit sezilarli taʼsir koʻrsatadi. Elektromagnit toʻlqinlar boshqa ixtiyoriy toʻlqinlar kabi sinishi, toʻla ichki qaytishi, dispersiya, interferensiya, difraksiya hodisalariga uchrashi mumkin. Elektromagnit toʻlqinlarning barcha xususiyatlari, ularning uygʻonish va tarqalish qonunlari Maksvell tenglamalari yordamida toʻla tavsiflanadi.

Elektr zaryadlari va ularning harakati natijasida hosil bo'lgan elektromagnit maydonlar orasida o'zgaruvchan elektromagnit maydonlarning o'z manbalaridan — harakatlanuvchi zaryadlardan eng uzoq masofani bosib o'tishga qodir bo'lgan qismini nurlanish bilan bog'lash odatiy holdir.

Elektromagnit spektr quyidagilarga bo'linadi:

  

·        radio to'lqinlari (Ultra uzun to'lqinlardan boshlab)

·        mikroto'lqinli nurlanish

·        terahertz nurlanishi

·        infraqizil nurlanish

·        ko'rinadigan nurlanish (yorug'lik)

·        ultraviyole nurlanish

·        rentgen nurlari

·        qattiq (gamma nurlanish) (pastga qarang, rasmga ham qarang).

Elektromagnit nurlanish deyarli barcha muhitda tarqalishi mumkin. 

**Elektromagnit nurlanishning asosiy xususiyatlari** chastota, to'lqin uzunligi va qutblanish deb hisoblanadi.

To'lqin uzunligi (guruh) nurlanish tarqalish tezligi orqali chastota bilan bevosita bog'liq. Vakuumda elektromagnit nurlanishning guruh tezligi yorug'lik tezligiga teng, boshqa muhitda bu tezlik kamroq. Vakuumdagi elektromagnit nurlanishning fazaviy tezligi ham yorug'lik tezligiga teng, turli muhitlarda u yorug'lik tezligidan kichikroq yoki kattaroq.

  

  

**Radio to'lqinlari**

Λ ning katta qiymatlari tufayli radio to'lqinlarining tarqalishini muhitning atomistik tuzilishini hisobga olmasdan ko'rib chiqish mumkin. Istisno faqat spektrning infraqizil qismiga ulashgan eng qisqa radio to'lqinlardir. Radiatsion kvant xususiyatlari radio diapazoniga ham zaif ta'sir qiladi, garchi ular hali ham hisobga olinishi kerak, xususan, santimetr va millimetr diapazonlarining kvant generatorlari va kuchaytirgichlarini, shuningdek chastota va vaqtning molekulyar standartlarini tavsiflashda, uskunani bir necha Kelvin haroratgacha sovutganda.

Radio to'lqinlari tegishli chastotaning o'zgaruvchan tok o'tkazgichlari orqali o'tganda paydo bo'ladi. Aksincha, kosmosda o'tadigan elektromagnit to'lqin o'tkazgichda unga mos keladigan o'zgaruvchan tokni qo'zg'atadi. Ushbu xususiyat antennalarni loyihalashda radiotexnikada qo'llaniladi.

Ushbu diapazondagi to'lqinlarning tabiiy manbai momaqaldiroqdir. Ular Shumanning turg'un elektromagnit to'lqinlarining manbai ekanligiga ishonishadi.

#### **Mikroto'lqinli nurlanish**

Radio va mikroto'lqinlar singari, infraqizil nurlanish (IQ) metallardan aks etadi (shuningdek, ultrabinafsha diapazonidagi elektromagnit shovqinlarning aksariyati). Biroq, past chastotali radio va mikroto'lqinli nurlanishdan farqli o'laroq, infraqizil nurlanish odatda bitta kimyoviy bog'lanishning uchlarida atomlar tebranganda o'zgarib turadigan alohida molekulalarda mavjud bo'lgan dipollar bilan o'zaro ta'sir qiladi.

Shuning uchun u turli xil moddalar tomonidan so'riladi, bu esa tebranishlar issiqlik shaklida tarqalganda ularning haroratining oshishiga olib keladi. Xuddi shu jarayon teskari tartibda sodir bo'lib, infraqizil diapazonda massiv moddalarning o'z-o'zidan paydo bo'lishiga olib keladi.

Infraqizil nurlanish spektral pastki diapazonlarga bo'linadi. Turli xil bo'linish sxemalari mavjud bo'lsa-da, spektr odatda yaqin infraqizil (0,75-1,4 mkm), qisqa to'lqinli infraqizil (1,4-3 mkm), o'rta to'lqinli infraqizil (3-8 mkm), uzun to'lqinli infraqizil (8-15 mkm) va uzoq infraqizil (15-1000 mkm) ga bo'linadi.

### Ko'rinadigan nurlanish (optik)

Ko'rinadigan, infraqizil va ultrabinafsha nurlanish so'zning keng ma'nosida *spektrning optik mintaqasi* deb ataladi. Bunday hududni tanlash nafaqat spektrning tegishli qismlarining yaqinligi, balki uni o'rganish uchun ishlatiladigan va tarixiy jihatdan asosan ko'rinadigan yorug'likni o'rganishda ishlab chiqilgan asboblarning o'xshashligi bilan bog'liq (nurlanishni fokuslash uchun linzalar va nometall, prizmalar, diffraktsiya panjaralari, nurlanishning spektral tarkibini o'rganish uchun interferentsiya asboblari va boshqalar).

Spektrning optik mintaqasi to'lqinlarining chastotalari allaqachon atomlar va molekulalarning o'z chastotalari bilan, ularning uzunligi esa molekulyar o'lchamlar va molekulalararo masofalar bilan taqqoslanadi. Shu sababli, moddaning atomistik tuzilishi tufayli hodisalar ushbu sohada muhim ahamiyat kasb etadi. Xuddi shu sababga ko'ra, to'lqinlar bilan bir qatorda yorug'likning kvant xususiyatlari ham namoyon bo'ladi.

Optik nurlanishning eng mashhur manbai Quyoshdir. Uning yuzasi (fotosfera) 6000 k haroratgacha isitiladi va yorqin oq nur bilan porlaydi (quyosh nurlanishining maksimal uzluksiz spektri-550 nm — ko'zning maksimal sezgirligi joylashgan "yashil" mintaqada joylashgan). Biz bunday yulduz yaqinida tug'ilganimiz sababli, elektromagnit nurlanish spektrining bu qismi bizning sezgilarimiz tomonidan bevosita qabul qilinadi.

### Ultrabinafsha nurlanish

Ultrabinafsha diapazonda chastota oshgani sayin, fotonlar ma'lum ikki tomonlama bog'langan molekulalarni qaytarib bo'lmaydigan kimyoviy qayta tartibga solish uchun etarli energiya (taxminan uchta elektron volt yoki undan ko'p) olib yuradi. The DNK bu doimiy zararga olib keladi. DNK, shuningdek, ultrabinafsha a (UVA) tomonidan ishlab chiqarilgan reaktiv kislorod turlaridan bilvosita zarar ko'radi, uning energiyasi DNKning bevosita shikastlanishi uchun juda kichikdir. Shuning uchun barcha to'lqin uzunliklarida ultrabinafsha nurlar DNKga zarar etkazishi va saratonga olib kelishi mumkin, shuningdek (UVB uchun) terining kuyishi (quyosh yonishi), bu oddiy isitishdan (haroratning oshishi) ancha yomonroqdir. Issiqlik ta'siriga nomutanosib bo'lgan molekulyar shikastlanishga olib keladigan bu xususiyat ko'rinadigan yorug'lik diapazonida va undan yuqori chastotalarga ega bo'lgan barcha EMRLARGA xosdir. Yuqori chastotali EMP ning bu xususiyatlari molekulyar darajada materiallar va to'qimalarga doimiy zarar etkazadigan kvant ta'siridan kelib chiqadi.

Ultrabinafsha diapazonning yuqori qismida fotonlarning energiyasi fotonizatsiya deb ataladigan jarayonda atomdan ajralib chiqishiga olib keladigan elektronlarga etarli energiya o'tkazish uchun etarlicha katta bo'ladi. Buning uchun zarur bo'lgan energiya har doim taxminan 10 elektron voltdan (ev) oshadi, bu 124 nm dan kam to'lqin uzunliklariga to'g'ri keladi (ba'zi manbalar suvni ionlashtirish uchun zarur bo'lgan energiya bo'lgan 33 ev chegarasini yanada aniqroq taklif qiladi). Taxminan ionlanish diapazonidagi energiyalarga ega bo'lgan ultrabinafsha spektrning bu yuqori uchi ba'zan "ekstremal ultrabinafsha nurlanish" deb ataladi. Ionlashtiruvchi ultrabinafsha nurlanish yer atmosferasi tomonidan kuchli filtrlanadi.

### Qattiq nurlanish

Rentgen va gamma nurlanish sohasida nurlanishning kvant xususiyatlari birinchi o'ringa chiqadi.

Rentgen nurlanishi tez zaryadlangan zarralar (elektronlar, protonlar va boshqalar) tormozlanganda, shuningdek atomlarning elektron qobig'ida sodir bo'ladigan jarayonlar natijasida yuzaga keladi. Gamma nurlanishi atom yadrolari ichida sodir bo'ladigan jarayonlar, shuningdek elementar zarralarning konversiyasi natijasida paydo bo'ladi.

  

**Turli diapazonlarda elektromagnit nurlanishning xususiyatlari**

Elektromagnit to'lqinlarning tarqalishi  to'lqinlarning turini (tekis, sharsimon va boshqalar) aniqlaydigan elektr va magnit maydonlarning vaqtincha bog'liqligi, qutblanish turi va boshqa xususiyatlar nurlanish manbai va atrof-muhit xususiyatlariga bog'liq.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Turli chastotalardagi elektromagnit nurlanish ham modda bilan boshqacha ta'sir o'tkazadi. *Radioto'lqinlarning* nurlanishi va yutilish jarayonlarini odatda klassik elektrodinamika munosabatlari yordamida tasvirlash mumkin; ammo *optik* diapazondagi to'lqinlar va ayniqsa *qattiq nurlar* uchun ularning kvant tabiatini allaqachon hisobga olish kerak.

Turli chastotalardagi elektromagnit nurlanish ham modda bilan boshqacha ta'sir o'tkazadi. *Radioto'lqinlarning* nurlanishi va yutilish jarayonlarini odatda klassik elektrodinamika munosabatlari yordamida tasvirlash mumkin; ammo *optik* diapazondagi to'lqinlar va ayniqsa *qattiq nurlar* uchun ularning kvant tabiatini allaqachon hisobga olish kerak.  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |