хвоща гигантского[en] ko‘ndalang kesimida kaspiy tasmasi bo‘lgan endoderma hujayralari (*Equisetum giganteum*)
**Kaspiya kamarlari** - endoderma hujayralarining (ba'zan ekzoderma) radial va ko'ndalang hujayra devorlari kamar ko'rinishidagi mantar va lignifikatsiyalangan joylari. Bularni ilk bora nemis botanigi Robert Kaspari (1818-1887) tomonidan hujayra devori tuzilmalari sifatida keltirilgan va aniqlangan.

Kaspiy kamarlari ildizlarga tegishlidir, u qarag'ay ignalari endodermasida va ayrim gulli o'simliklarning ildizpoyalarida uchrashi munkin.

Belbog'lar ontogenezning birinchi bosqichida hosil bo'ladi va hujayra devorining bir qismidir. Bular kengligi jihatidan farq qiladi va ayrimlari ular joylashgan devorga nisbatan ancha torroqdir.

Tashqi tarafdan, Kaspiya kamarlari ozrok ko'rinishda endoderma hujayralarini qamrab turgan xarakterli qalinlashuvlarga o'xshaydi. Suberin kamarlarda bo'lib, bu ularga suv o'tkazmaydigan xususiyatlarni beradi. Kaspiy chiziqlari hududida yopilgan endoderma hujayralari eksenel silindrni qamrab, suv o'tkazmaydigan qobiq hosil qiladi, bu apoplast bo'ylab tashiladigan eritmalarni simplastga, so'ngra eksenel silindrning o'tkazuvchan tuzilmalariga o'tishga majbur qiladi.

**Kaspari dog'lari endoderma** hujayralarining yonidagi radial devorlaridagi qalinlashuvlar deb yuritiladi va ular asosan kesilgan Kaspari kamarlari.

Kimyoviy tarkibi
----------------

Kaspari kamarlarining kimyoviy tarkibi to'g'risida aniq malumotlar mavjud emas. Ular lignin, suberin yoki bir vaqtning o'zida ikkalasidan iborat deb keltiriladi Ba'zi tadqiqotlar natijalariga ko'ra , Kaspari kamarlari radial va transversal devorlar o'rtasida fenollar va to'yinmagan lipitlarning lokalizatsiya qilingan cho'kmasi sifatida paydo bo'ladi, ya'ni lamelning o'rtasida, ular qisman oksidlangan plyonkalarni hosil qiladi. Fenollar va to'yinmagan lipitlarninglarning birlamchi hujayra devoriga qavatlashi uning submikroskopik kapillyarlarining bloklanishiga olib keladi sitoplazmasi Kaspari kamarlariga nisbatan mahkam birlashgan, shu sababli to'qimalar plazmolitik yoki odatda protoplastning qisqarishiga olib keladigan boshqa manbalar ta'sirida hujayralar hamisha ham kamarlardan uzulmaydi. Shunday qilib, Kaspari kamarlari moddalarning apoplastik tashilishini to'sib qo'yadigan to'siq hosil qiladi.

Rivojlanishi
------------

Kaspariy chiziqlar korteksning markazlashtirilgan o'sishi tugagach, tafavut qiladi. Ildizlari ikkilamchi qalinlashuvga ega bo'lgan gimnospermlar va angiospermlar, har doim Kasparian bantlari bilan endodermani rivojlantiradi. Keyin, u birlamchi korteks bilan birga joylashib yorilib ketadi va keyinchalik yiqiladi, shu sabab bu vaqtda mantar kambiyi peritsikl - felogendan tafavut qiladi, qo'ziqorinni tashqariga va ichkariga joylashtiradi - phelloderma. Qo'ziqorin gaz va suv o'tkazmaydigan bo'lgani sababli, birlamchi korteks hujayralari asta-sekin nobud bo'ladi va o'sib borayotgan periderma bosimiga bardosh bera olmaydi.

Ikkilamchi o'sishi ega bo'lmagan o'simliklarda (asosan monokotlar va kam holarda dikotlar) endoderma hujayralari hujayra devori o'zgarishi kuzatiladi. Bu jarayonda birinchi bosqichga qo'shimcha ravishda ikkita bosqich bo'ladi, faqat Caspari bantlariga ega. Ikkinchi bosqichda hujayra qobig'lari ichkaridan suberinizatsiya (suberizatsiya) sodir bo'ladi, shu sababdan kaspariy chiziqlar sitoplazmadan ayriladi (endoderma hujayralarining ikkilamchi hujayra qobiqlari hosil bo'ladi). Uchinchi bosqichda qalin tsellyuloza qatlami suberin qatlamining tepasida, ba'zan ichki tangensial devorlarda yotqiziladi. Kelajakda qalinlashgan qobiq, Kaspari kamarlari bilan asl devor kabi, lignifikatsiyaga duchor bo'lishi mumkin. Endodermaning devorlari qalinlashgandan so'ng, Kasparian chiziqlari endi farqlanmasligi mumkin.

Endoderma hujayralarining rivojlanish bosqichlari bir pallali o'simliklarda eng yaxshi kuzatiladi; ikki pallali oʻsimliklarda ikkinchi va uchinchi bosqichlar orasida aniq chegaralar bo'lmaydi, sporali oʻsimliklarda esa bu jarayon suberinizatsiya bosqichida tugaydi. Havo ildizlari, shuningdek, Kasparian bantlari bilan endoderma va uning transformatsiyasining boshqa bosqichlarini qamrab oladi.

Manbalar
--------

1. 1 2 3 4  Лотова, Нилова, Рудько 2007. sfn error: no target: CITEREFЛотова,\_Нилова,\_Рудько2007 (help)
2. 1 2  Лотова 2010. sfn error: no target: CITEREFЛотова2010 (help)

Adabiyotlar
-----------

* *Ботаника: Морфология и анатомия высших растений*.
* *Словарь фитоанатомических терминов: учебное пособие*.
* *Plant Anatomy*.

Havolalar
---------

* Пояски Каспари корня растения Архивная копия от 6 февраля 2010 на Wayback Machine