Prenatal rivojlanish - (lotininchadan *natalis* "tug'ilish bilan bog'liq") embrionning xomila davrida rivojlanishi ya'ni homiladorlik. Tug'ruqdan oldin rivojlanishdan i va urug'lantirish jarayonidan boshlanib, embrional rivojlanishning germinal bosqichigacha yoki homila rivojlanishiga qadar davom etadi.

O'ninchi haftasining oxiriga kelib homiladorlik davrida embrion asosiy shaklini oldi va homila deb yuritiladi. Keyingi davr - ko'plab organlar to'liq rivojlanib boradigan xomilalik rivojlanish davri. Ushbu homila davri topikal ravishda (organlar bo'yicha) va xronologik (vaqt bo'yicha) tavsiflanadi, bunda homiladorlik holatiga ko'ra katta hodisalar qayd etiladi.

Bosqichlari
-----------

Homila tushganidan keyingi dastlabki ikki hafta germinal bosqich deb nomlanadi, sakkizinchi hafta davomida uchinchi embrion davri deb nomlanadi va to'qqizinchi haftadan to tug'ilishgacha xomilalik davri deb nomlanadi.

### Germinal sahna

Germinal bosqich spermatozoidlar va yumshoq hujayralar ikkita fallobiy naychadan birida birlashganda kontseptsiyada boshlanadi. Zigota deb ataladigan urug'langan tuxum, keyinchalik bachadonga qarab harakat qiladi, bu safar bir hafta davom etadi. Hujayra bo'linishi kontseptsiyadan keyin taxminan 24 dan 36 soatgacha boshlanadi.

Kontseptsiyadan bir necha soat o'tgach, hujayrali zigota hujayra bo'linishi va o'sishi jarayonini boshlaydigan bachadonga tushadigan bachadon naychasidan pastga tushishni boshlaydi. Mitoz jarayonida zigota birinchi navbatda ikkita hujayradan, so'ngra to'rt, sakkiz, o'n oltinchi va boshqalarga bo'linadi.

Zigotalarning ko'p sonli qismi hujayra bo'linishining dastlabki qismini bosib o'tmaydi, zigotaning yarmidan ko'pi ikki haftagacha qoladi.

Sakkiz hujayra nuqtasiga etganidan so'ng, hujayralar farqlashni boshlaydilar va oxir oqibatda hujayralar turini aniqlaydigan ba'zi xususiyatlarga ega bo'lishadi.

Hujayralar ko'payishi bilan ular ikkita o'ziga xos guruhni ajratadilar: tashqi xujayralar platsenta bo'lib, ichki hujayralar esa embrionni hosil qiladi.

Hujayra bo'linishi tez sur'atda davom etadi va hujayralar keyinchalik blastotsit deb nomlanadigan narsaga aylanadi. Blastotsit uchta qatlamdan tashkil topgan:

1. Ektoderma (teri va asab tizimiga aylanadi)
2. Endoderma (ovqat hazm qilish va nafas olish tizimiga aylanadi)
3. Mezoderma (mushak va skelet sistemasi bo'ladi).

Nihoyat, blastotsist uterusga kelib, uterus devoriga biriktiriladi, bu implantatsiya deb nomlanadi.

Implantatsiyadan so'ng hujayralar uterin qoplama ichiga kirib, kichik qon tomirlarini yorib yuboradi. Ular orasidagi hosil bo'lgan qon tomirlari va membranalari birlashtirilib, kelgusi to'qqiz oy davomida rivojlanayotgan kishilar uchun oziq-ovqat ta'minlaydi. Implantatsiya har doim ham avtomatik va ishonchli bo'lmaydi.

Tadqiqotchilarning fikriga ko'ra, tabiiy kontseptsiyalarning taxminan 60 foizi bachadonga to'g'ri joylashtirilmaydi, natijada onaning homiladorligidan xabardor bo'lishidan oldin yangi hayot tugaydi.

Implantatsiya muvaffaqiyatli bo'lganda, gormonal o'zgarishlar ayolning an'anaviy menstrual trisiklini to'xtatadi va butun jismoniy o'zgarishlarga olib keladi.

Ba'zi ayollar uchun ilgari chekish va spirtli ichimliklar yoki qahva ichish kabi lazzatlanadigan faoliyatlar kamroq mazali bo'lishi mumkin, ehtimol tabiatda uning ichida o'sib borayotgan hayotni himoya qilishning bir qismi.

### Embrionning bosqichi

Shu nuqtada hujayralarning massasi hozirgi paytda embrion deb ataladi. Homila tushganidan so'ng uchinchi haftaning boshlanishi embrion davrning boshlanishi, hujayralar massasi inson sifatida farqlanadigan vaqtni ko'rsatadi. Embrional bosqich miya rivojlanishida muhim rol o'ynaydi.

Embrion uchta qatlamga bo'linib, ularning har biri muhim tana tizimiga aylanadi. Kontseptsiyadan taxminan 22 kun o'tgach, neytral naycha shakllanadi.

Keyinchalik bu naycha markaziy asab tizimiga, shu jumladan o'murtqa nayi va miyaga tushadi.

Neytral naycha neyron plastinka deb nomlanadigan maydon bo'ylab shakllana boshlaydi. Neytral naychaning rivojlanishining dastlabki belgilari - neyronlarning har bir tomonida shakllanadigan ikkita tizma paydo bo'lishi. Keyingi bir necha kun mobaynida tog' tizmalari hosil bo'ladi va ichi bo'sh bir trubaning shakllanmaguncha ichkariga singib ketadi. Ushbu kolba to'liq shakllangach, xujayralar markazga yaqinlasha boshlaydi. Naycha yopiladi va miya vazikullari shakllanadi. Ushbu vazikullar keyinchalik miyaning ayrim qismlariga, jumladan, oldinga, midbrenka va orqa miya tuzilmalariga aylanadi.

To'rtinchi haftaning boshida tezda ko'z, burun, quloq va og'iz paydo bo'ladi. Kardiyovaskler tizim ishga tushib eng birinchi faoliyat yurak urishi boshlangan qon tomiri bo'lib boshlanadi.

Beshinchi hafta davomida qo'l va oyoqni hosil qiluvchi kurtaklar paydo bo'ladi.

Rivojlanishning sakkizinchi haftasiga kelib, embrion jinsiy organlardan tashqari barcha asosiy organlarga va qismlarga ega bo'ladi. Hatto tizza va tirsaklar ham bo'ladi. 

Embrional davr oxirida miya va markaziy asab tizimining asosiy tuzilmalari aniqlangan. Rivojlanishning ushbu bosqichida markaziy va periferik asab tizimining asosiy tuzilishi ham aniqlanadi.

Tadqiqot shuni ko'rsatdiki, neyronlarning ishlab chiqarilishi kontseptsiyadan keyin 42 kun atrofida boshlanadi va homiladorlik davrida asosan to'la bo'ladi. Neyronlar shakllanib, ular miyaning turli joylariga ko'chiriladi. Ular to'g'ri manzilga yetganlaridan so'ng, ular boshqa neyron hujayralar bilan bog'lanishni boshlaydilar va bu orqali asab tizimini tuzadilar.

### Homila bosqichi

Hujayra tabaqalanishi ko'pincha to'la bo'lganda, embrion keyingi bosqichga kiradi va homila deb nomlanadi. Prenatal rivojlanish xomilalik davri miyada muhimroq o'zgarishlarni ko'rsatadi. Ushbu rivojlanish davri to'qqizinchi haftada boshlanadi va tug'ilishgacha davom etadi.

Embrional bosqichda tashkil topgan yerta tanadagi tizimlar va tuzilmalar rivojlanishda davom etmoqda. Nerv naychasining miyaga tushishi va o'murtqa nayi va neyronlarning shakllanishi davom etadi. Bu neyronlar paydo bo'lgach, ular o'zlarining to'g'ri joylariga ko'chib ketishadi. Sinapslar yoki neyronlar orasidagi bog'liqlik ham rivojlana boshlaydi.

Bu 9-dan 12-gacha bo'lgan davr mobaynida bu yerta reflekslarda paydo bo'ladi va xomila qo'llari va oyoqlari bilan refleksiv harakatlarni boshlaydi.

Prenatal rivojlanishning bu bosqichi eng uzoq davom etadi va ajoyib o'zgarish va o'sish bilan ajralib turadi. Uuchinchi oyi davomida jinsiy organlar ajrala boshlaydi va oy oxiriga kelib tananing barcha qismlari paydo bo'ladi. Jinsiy o'sishning aksariyati homiladorlikning keyingi bosqichlarida sodir bo'lishiga qaramasdan, homila og'irlik va uzunlikda o'sishda davom etadi.

Uchinchi oyning oxiri ham homiladorlikning dastlabki uch oyligining oxirini belgiladi. Ikkinchi trimesterda yoki 4-6 oylarda yurak urishi kuchayib boradi va boshqa tana tizimlari yanada rivojlanadi. Tirnoqlar, sochlar, kirpiklar va tirnoq shakllari. xomila o'lchami sezilarli darajada oshib boradi, ya'ni olti marta kattalashib boradi.

Prenatal rivojlanishning ushbu muhim davrida miyaning ichida nima sodir bo'ladi? Ikkinchi trimestrda miya va markaziy asab tizimi ham sezgir bo'ladi. Taxminan 28 hafta mobaynida miya uxlab yotgan yangi tug'ilgan chaqaloqqa o'xshagan faoliyat bilan tezroq rivojlana boshlaydi.

Etti oydan to tug'ilishgacha bo'lgan davrda homila rivojlanish, og'irlik kiritish va homilaning tashqarisida hayotga tayyorlanishni davom ettiradi. O'pka kengayib, muskullarni nafas olish uchun tayyorlaydi.

Manbalar
--------

1. ↑  „Prenatal rivojlanish - Prenatal development". Qaraldi: 6-avgust 2022-yil.
2. ↑  „Prenatal rivojlanish bosqichlari". Qaraldi: 6-avgust 2022-yil.

Havolalar
---------