Bu toj  oʻzidan biroz farq qilgan Bemurd farishta baligʻidan ajratib olishga yordam beradi.


**Malika farishta baliqlari** (***Holacanthus ciliaris***), shuningdek**, koʻk farishta**, **oltin farishta** yoki **sariq farishta baligʻi** nomlari bilan ham tanilgan. Atlantika okeanining gʻarbiy qismida joylashgan dengiz farishtalarining bir turi hisoblanadi. Bu marjon riflarida yashaydigan bental (okean tubi) issiq suv turi. U koʻk va sariq rang va peshonasidagi oʻziga xos dogʻ yoki „toj" bilan tanilgan. Bu toj  oʻzidan biroz farq qilgan Bemurd farishta baligʻidan ajratib olishga yordam beradi. Ular bir-birlariga oʻxshaydi va ulardan yangi nasllar olish mumkin.

Voyaga yetgan malika farishta baliqlari selektiv oziqlantiruvchilar boʻlib, birinchi navbatda gubkalar bilan ovqatlanadilar. Ularning ijtimoiy tuzilishi bir erkak va toʻrttagacha ayolni oʻz ichiga olgan haramlardan iborat. Ular urgʻochilar alohida oziqlanadigan va erkaklar tomonidan boqiladigan hududda yashaydilar. Turlarda koʻpayish toʻlin oy yaqinida sodir boʻladi. Shaffof tuxumlar chiqquncha suvda suzadi. Turlarning balogʻatga yetmagan bolalari kattalarga qaraganda turli xil rangga ega va toza baliq vazifasini bajaradi.

Malika farishta baliqlari akvarium savdosida mashhur boʻlib, ayniqsa Braziliyadan eksport qilinadigan keng tarqalgan tur boʻlgan. 2010-yilda Malika farishta baliqlari Xalqaro tabiatni muhofaza qilish ittifoqi tomonidan eng kam tashvishli deb baholandi, chunki yovvoyi populyatsiya barqaror koʻrindi.

Taksonomiyasi
-------------

Malika farishta baliqlari birinchi marta *Chaetodon ciliaris* sifatida 1758-yilda Carl Linnaeus tomonidan oʻzining *Systema Naturae*ning 10-nashrida „Gʻarbiy Atlantika/ Karib dengizi" deb berilgan tipdagi joylashuv bilan tasvirlangan. 1802-yilda u frantsuz tabiatshunosi Bernard Germain de Lacepède tomonidan *Holacanthus* jinsiga koʻchirildi uning nomi qadimgi yunoncha „holos" (toʻliq) va „akantha" (tikan) soʻzlaridan olingan. Uning oʻziga xos nomi *ciliaris* „sochiqli" degan maʼnoni anglatadi, bu uning *squamis ciliatis* („kiprikli tarozi") ga ishora qiladi. Turlarning boshqa umumiy nomlari orasida „koʻk farishta baliqlari", „oltin farishta baliqlari" va „sariq farishta baliqlari" mavjud.

Holacanthus jinsiga mansub dengiz farishtasi, ehtimol, 10,2-7,6 million yil oldin paydo boʻlgan (mya). Eng bazal turlari Gvineya farishta baliqlari (*Holacanthus africanus*) Gʻarbiy Afrika qirgʻogʻida joylashgan boʻlib, bu nasl Atlantikani Hind okeanidan mustamlaka qilganligini koʻrsatadi. Panama Istmusining 3,5—3,1 mya yopilishi Tinch okeanining sharqiy tropik turlarining boʻlinishiga olib keldi.

Malika farishta baliqlarining eng yaqin qarindoshi va singlisi simpatik va oʻxshash Bermuda koʻk farishta baliqlari (*H. bermudensis*) boʻlib, u taxminan 1,5 mya boʻlinadi. Ular chatishib, ikkala ota-ona turiga oʻxshash xususiyatlarga ega boʻlgan Taunsend farishta baligʻi deb nomlanuvchi duragay hosil qilgani maʼlum. Townsend farishta baliqlari unumdor boʻlib, odamlar bir-biri bilan ham, ikkita ota-ona turi bilan ham koʻpayishi mumkin.

Quyidagi kladogramma molekulyar dalillarga asoslangan:

Image of a fish in a coral reef Taunsend angelfish, malika va Bermud moviy farishta baliqlarining gibrididir

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | Rock beauty  |
|   |
|   | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | Bermuda blue angelfish  |
|   |
|   | **Queen angelfish**  |
|   |

 |
|   |
|   | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | Clarion angelfish  |
|   |
|   | Clipperton angelfish  |
|   |

 |
|   |
|   | King angelfish  |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |
|   | Guinean angelfish  |
|   |

 |
|   |

Tavsifi
-------

Frontal view of a queen angelfish showing the crown Ko'rinadigan "toj" bilan
Malika farishta baliqlari keng, yassilangan, oval shaklidagi tanaga ega, tumshug'i qisqargan, xiralashgan va kichik og'zida cho'tkasimon tishlari mavjud. Orqa suzgichda 14 ta tikan va 19—21 yumshoq nurlar, anal suzgichda esa 3 ta tikan va 20—21 yumshoq nurlar mavjud. Ushbu turning maksimal umumiy uzunligi 45bsm yetadi va ogʻirligi 1,600 g (56 oz). Erkaklar urgʻochilarga qaraganda kattaroq boʻlishi mumkin.

Turlar sariq uchli koʻk-yashil tarozilar bilan qoplangan, quyruq yorqin sariq, koʻkrak va tos qanotlari bilan qoplangan. Dorsal va anal qanotlari toʻq sariq-sariq rangdagi soʻnggi nuqtalarga ega, koʻkrak qanotlari esa tagida koʻk rangli dogʻlarga ega. Peshonada koʻzga oʻxshash dogʻ yoki „toj" mavjud boʻlib, u kobalt koʻk rangli elektr koʻk tashqi halqali va elektr koʻk dogʻlar bilan qoplangan.

Bu toj turni Bermud moviy farishta baliqlaridan ajratib turadigan asosiy xususiyatdir. Voyaga etmaganlar yorqin koʻk vertikal chiziqlar va sariq pektoral maydon bilan quyuq koʻk rangga ega. Ular balogʻatga etmagan koʻk farishta baliqlariga oʻxshaydi va koʻproq kavisli vertikal chiziqlar bilan ajralib turadi. Oʻsayotgan balogʻatga etmagan bolalar oʻzlarining kattalar rangiga erishganlarida oʻtish davrini rivojlantiradilar.

 Voyaga yetmaganlar kattalar rangiga yaqinroq
Braziliyaning Sankt-Peter va Sent-Pol arxipelagi qirgʻoqlarida yana ettita rang morflari qayd etilgan. Eng koʻp qayd etilgan, asosan, oltin yoki yorqin toʻq sariq morf. Boshqa morflar sariq, qora yoki oq yoki hatto oq rangga ega yorqin koʻk boʻlishi mumkin. Yana bir rang morf 2009-yilda Dry Tortugas, Florida shtatida qayd etilgan. Bu baliq asosan oq va sariq-toʻq sariq rangli joylar bilan kobalt koʻk edi.

Muqaddas Pyotr va Sent-Polda kamida ikkita yovvoyi malika farishta baliqlarining „pughead" skeleti deformatsiyasi, ezilgan yuqori jagʻi va tashqariga chiqadigan pastki jagʻi borligi qayd etilgan. Bunday deformatsiyalar asosan tutqun baliqlarda uchraydi.

Ekologiya
---------

 Jon Pennekamp Coral Reef Davlat Parki, Key Largo, Florida
Malika farishta baliqlari Gʻarbiy Atlantika okeanining tropik va subtropik hududlarida Amerika qirgʻoqlari va orollari atrofida joylashgan. Ular Floridadan Meksika koʻrfazi va Karib dengizi boʻylab Braziliyadan pastga tushadi. Ularning diapazoni Bermud orollari va Sankt-Peter va Sent-Pol arxipelagiga qadar sharqda joylashgan. Malika farishta baliqlari tubida yoki tubida yashovchi boʻlib, qirgʻoqqa yaqin sayoz suvlarda 70 m (230 ft) ga qadar yashaydi. Ular marjon riflarida yashaydilar, yumshoq marjonlarni afzal koʻradilar va yolgʻiz yoki juft boʻlib suzadilar.

Malika farishta baliqlari gubkalar, tunikalar, meduzalar, marjonlar, plankton va suv oʻtlari bilan oziqlanadi. Voyaga etmaganlar toza baliq vazifasini bajaradi va katta baliqlardan ektoparazitlarni oʻrnatadi va olib tashlaydi. Sent-Tomas oroli va Salvador, Baiya orolida kattalar dietasining 90% gubkalardir. Sankt-Peter va Sent-Pol arxipelagida 30 dan ortiq yirtqich turlarini isteʼmol qilish mumkin, ularning 68% gubkalar, 25% suv oʻtlari va 5% bryozoanlar.

Malika farishta baliqlari tanlab oziqlantiruvchi boʻlib koʻrinadi, chunki ularning ratsionidagi yirtqichlarning nisbati ularning koʻpligi bilan bogʻliq emas. Turlar darajasida Sankt-Peter va Sankt-Pol arxipelagining farishta baliqlari kamroq tarqalgan gubkalar *Geodia neptuni*, *Erylus latens*, *Clathria calla* va *Asteropus nigerni* nishonga oladi.

Hayot davrasi
-------------

A pair off Belize, one turning away from the camera Beliz
Erkak malika farishta baliqlari ikki-toʻrt urgʻochi harami boʻlgan katta hududlarga ega. Turlarning jinsiy rivojlanishi haqida juda kam narsa maʼlum, ammo ular protogin germafroditlar deb taxmin qilinadi. Eng katta haram ayoli, agar hududiy erkak yoʻqolsa, erkakka aylanishi mumkin. Tushga yaqin urgʻochilar turli joylarda yakka-yakka emlanadilar. Erkak ularning har biriga moyil boʻlib, shoshilib, aylanib yuradi va ularning yonida ovqatlanadi. Bu turda urugʻlanish yil davomida sodir boʻladi. Baʼzida toʻlin oy atrofida kuzatiladi.

Uchrashuv erkakning urgʻochi tomonga tomonini koʻrsatishi va unga koʻkrak qanotlarini silkitishi yoki ularning ustiga „koʻtarilishi"ni oʻz ichiga oladi. Urugʻlanishning boshida urgʻochi erkagi tumshugʻini shamollatuvchi teshikka bosib, uning ostida suzadi. Keyin ular tuxum va urugʻini suvga joylashtiradilar. Ayol kuniga 25 dan 75 minggacha tuxum chiqaradi. Urugʻlantirishdan soʻng, juftlik boʻlinib, okean tubiga qaytib ketadi.

Shaffof tuxumlar pelagik boʻlib, 15—20 soat davomida suvda toʻxtatilgan holda qoladi. Yumurtadan chiqqan lichinkalarning koʻzlari, ichaklari va qanotlari boʻlmagan katta sarigʻ xaltasi boʻladi, lekin ikki kundan keyin sarigʻi soʻriladi va lichinkalar baliqqa koʻproq oʻxshash boʻladi. Bu lichinkalar planktonxoʻr va tez oʻsadi.

Uchdan toʻrt haftagacha, ular 15 to 20 mm (0.6 to 0.8 in) yoshgacha boʻlganida. ular balogʻatga etmaganlar kabi erga tushadilar. Voyaga etmagan farishta baliqlari yolgʻiz va barmoqli gubkalar va marjonlarni oʻz ichiga olgan hududlarda yashaydi va u yerda boshqa baliqlar uchun tozalash stantsiyalarini tashkil qiladi.

Odamlarning oʻzaro taʼsiri
--------------------------

 Barselonadagi akvarium, Ispaniya
Malika farishta baliqlari odatda isteʼmol qilinmaydi yoki tijorat maqsadlarida ovlanmaydi. Ular asosan akvarium savdosi uchun qoʻlga olinadi, bu yerda ular juda qadrlanadi. Voyaga yetmaganlar kabi, farishta baliqlari odatdagi akvarium ovqatlarini isteʼmol qilishga moslasha oladi va shuning uchun koʻproq ixtisoslashgan ovqatlanishni talab qiladigan kattalar sifatida qabul qilingan shaxslarga qaraganda yuqori omon qolish darajasiga ega.

Braziliyada malika farishta baliqlari kemada sotiladigan eng keng tarqalgan dengiz manzarali baliqdir. 1995-yildan 2000-yilgacha mamlakat shimoli-sharqidagi Fortaleza shahrida 43 730 ta malika farishta baliqlari sotilgan va 1995-yilda sotilgan dengiz baliqlarining 75 foizi malika va fransuz farishta baliqlari edi. 2010-yilda malika farishta baliqlari Xalqaro tabiatni muhofaza qilish ittifoqi tomonidan eng kam tashvishli deb baholandi, chunki bu tur faqat Braziliyadan sezilarli darajada ovlanadi va yovvoyi populyatsiya xavfsiz boʻlib chiqdi.

Malika farishta baliqlari 2011-yilda Sharqiy Adriatik dengizida, Xorvatiya yaqinida va 2020-yilda Oʻrta er dengizida, Malta yaqinida ushlangan. Bu tabiiy mustamlakachiliklar emas, balki akvarium sanoatining kiritilishi boʻlishi mumkin.

2015-yilda Qizil dengizda Isroilning Eylatdagi Coral plyajida akvariumga kiritilgan farishta baliqlari topilgan. Uning buyragi ilgari Qizil dengiz baliqlarida qayd etilmagan kasallik qoʻzgʻatuvchi *Photobacterium damselae piscicida* bakteriyasi bilan kasallangan va bu mahalliy baliqlarni yuqtirishi mumkinligi haqida xavotir uygʻotgan.

Manbalar
--------

1. ↑  Pyle, R.; Myers, R. F.; Rocha, L. A.; Craig, M. T. (2010). "*Holacanthus ciliaris*". *IUCN Red List of Threatened Species* **2010**: e.T165883A6156566. doi:10.2305/IUCN.UK.2010-4.RLTS.T165883A6156566.en.. Qaraldi: 19 November 2021. Malika farishta baliqlari]]
2. ↑  *Froese, Rainer.* „Holacanthus ciliaris (Linnaeus, 1758)". *Fishbase* (dekabr 2019). Qaraldi: 21-fevral 2021-yil.
3. ↑  Andoza:Cof genus
4. ↑  „Holacanthus Lacepède, 1802". *World Register of Marine Species*. Qaraldi: 24-noyabr 2021-yil.
5. ↑  *Scharpf, Christopher; Lazara, Kenneth J.* „Order Acanthuriformes (Part 1): Families Lobotidae, Pomacanthidae, Drepaneidae and Chaetodontidae". *The ETYFish Project Fish Name Etymology Database* (21-iyul 2020-yil). Qaraldi: 22-fevral 2021-yil.
6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  „Holacanthus ciliaris". *Discover Fish*.  Florida Museum (10-may 2017-yil). Qaraldi: 22-fevral 2021-yil.
7. 1 2 3  Alva-Campbell, Y.; Floeter, S. R.; Robertson, D. R.; Bellwood, D. R.; Bernardi, G. (2010). "Molecular phylogenetics and evolution of Holacanthus angelfishes (Pomacanthidae)". *Molecular Phylogenetics and Evolution* **56** (1): 456–461. doi:10.1016/j.ympev.2010.02.014. PMID 20171293.
8. 1 2 3  Tariel, J.; Longo, G. C.; Bernardi, G. (2016). "Tempo and mode of speciation in *Holacanthus* angelfishes based on RADseq markers". *Molecular Phylogenetics and Evolution* **98**: 84–88. doi:10.1016/j.ympev.2016.01.010. PMID 26876637. .
9. ↑  Reyes-Bonilla, H.; Alvarez-Filip, F.; Sánchez-Alcántara, I. (2010). "New records of the Townsend angelfish (*Holacanthus bermudensis* X *H. ciliaris* hybrid) and range extension of the Blue angelfish (H. bermudensis) in the Caribbean Sea". *Caribbean Journal of Science* **46** (2–3): 339–345. doi:10.18475/cjos.v46i2.a24.
10. ↑  Feddern, H. (1968). "Hybridization between the western Atlantic angelfishes, *Holacanthus isabelita* and *H. ciliaris*". *Bulletin of Marine Science* **18** (2): 351–382. .
11. 1 2 3  Deloach, Ned*. Reef Fish Behavior: Florida, Caribbean, Bahamas*, 2nd, New World Publications, 2019 — 175–176, 180–181 bet. ISBN 978-1878348685.
12. ↑  Shen, K-N; Chang, C-W; Chen, C-H; Hsiao, C-D (2015). "Complete mitogenomes of King angelfish (*Holacanthus passer*) and Queen angelfish (*Holacanthus ciliaris*) (Teleostei: Pomacanthidae)". *Mitochondrial DNA Part A* **27** (4): 2815–2816. doi:10.3109/19401736.2015.1053081. PMID 26119118.
13. ↑  „Species: Holacanthus ciliaris, Blue angelfish". *Shorefishes of the Greater Caribbean online information*.  Smithsonian Tropical Research Institute. Qaraldi: 22-fevral 2021-yil.
14. 1 2 3 4  Snyder, David B.*. Marine Fishes of Florida*. Johns Hopkins University Press, 2016 — 221–224 bet. ISBN 978-1421418728.
15. 1 2 3 4 5  Moyer, J. T.; Thresher, R. E.; Colin, P. L. (1983). "Courtship, spawning and inferred social organization of American angelfishes (Genera *Pornacanthus*, *Holacanthus* and *Centropyge*; Pomacanthidae)". *Environmental Biology of Fishes* **9** (1): 25–39. doi:10.1007/BF00001056.
16. ↑  Luiz, O. J. Jr (2003). "Colour Morphs in a Queen Angelfish *Holacanthus ciliaris* (Perciformes: Pomacanthidae) population of St. Paul's Rocks, NE Brazil". *Tropical Fish Hobbyist* **51** (5): 81–90. .
17. ↑  Feeley, M.; Luiz, O. J. Jr; Zurcher, N. (2009). "Colour morph of a probable queen angelfish *Holacanthus ciliaris* from Dry Tortugas, Florida". *Journal of Fish Biology* **74** (10): 2415–2421. doi:10.1111/j.1095-8649.2009.02259.x. PMID 20735563.
18. ↑  Francini-Filho, R. B.; Amado-Filho, G. M. (2012). "First record of pughead skeletal deformity in the queen angelfish *Holacanthus ciliaris* (St. Peter and St. Paul Archipelago, Mid Atlantic Ridge, Brazil)". *Coral Reefs* **32** (211): 211. doi:10.1007/s00338-012-0975-z.
19. ↑  Reis, F.; Moraes, F.; Batista, D.; Villaça, R.; Aguiar, A.; Muricy, G. (2013). "Diet of the queen angelfish *Holacanthus ciliaris* (Pomacanthidae) in São Pedro e São Paulo Archipelago, Brazil". *Journal of the Marine Biological Association of the United Kingdom* **93** (2): 453–460. doi:10.1017/S0025315412001099.
20. ↑  Nottingham, Mara C.; Feitosa Silva, José Roberto; de Araújo, Maria Elisabeth (2003). "Morphology and Histology of the Testicles of Queen Angelfish *Holacanthus ciliaris* (Linnaeus, 1758) (Teleostei: Perciformes: Pomacanthidae)". *Arquivos de Ciências do Mar* **36** (1–2): 89–94. doi:10.32360/acmar.v36i1-2.6602 (inactive 1 August 2023) .
21. ↑  Larkin, S. L. „Wholesale and Retail Break-Even Prices for MAC-Certified Queen Angelfish (*Holacanthus ciliaris*)",*. Marine Ornamental Species: Collection, Culture & Conservation* Cato, J. C.:. Wiley-Blackwell, 2008 — 126 bet. ISBN 978-0813829876.
22. ↑  Spotte, S.*. Marine Aquarium Keeping*. Wiley, 1993 — 87 bet. ISBN 9780471594895.
23. ↑  Monteiro-Neto, C.; Cunha, F. E. A.; Nottingham, M. C.; Araújo, M. E.; Rosa, I. L.; Barros, G. M. L. (2003). "Analysis of the marine ornamental fish trade at Ceará State, northeast Brazil". *Biodiversity and Conservation* **12** (6): 1287–1295. doi:10.1023/A:1023096023733.
24. ↑  Deidun, A.; Galdies, J.; Zava, B. (2020). "A bonanza of angelfish (Perciformes: Pomacanthidae) in the Mediterranean: the second documented record of *Holacanthus ciliaris* (Linnaeus, 1758)". *BioInvasions Records* **9** (4): 827–833. doi:10.3391/bir.2020.9.4.16.
25. ↑  Stern, N.; Rachmilovitz, E. N.; Sharon, G.; Diamant, A. (2016). "The dire implications of releasing marine ornamental fishes into the wild: first reported case from the Red Sea". *Marine Biodiversity* **48** (3): 1615–1620. doi:10.1007/s12526-016-0600-4.

| Taxon identifiers |
| --- |
| *Holacanthus ciliaris* | 
* Wikidata: Q453994
* Wikispecies: Holacanthus ciliaris
* ADW: Holacanthus\_ciliaris
* BOLD: 60132
* CoL: 3M72R
* EoL: 46581129
* FishBase: 3609
* GBIF: 5211452
* iNaturalist: 47235
* IRMNG: 10149047
* ITIS: 169623
* IUCN: 165883
* NCBI: 75024
* WoRMS: 276012

 |
| *Chaetodon ciliaris* | 
* Wikidata: Q106413841
* CoL: TBVH
* GBIF: 2396377
* IRMNG: 11041102
* ITIS: 169559
* WoRMS: 302646

 |