recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Neft va gaz konlari geologiyasi va razvedkasi instituti** — Toshkentdagi yirik ilmiy tadqiqotlar markazi. 1959-yil Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Geologiya va geofizika institutining neft geologiyasi va geokimyosi boʻlimi hamda Butunittifoq Neft geologiyasi va razvedkasi ilmiy tadqiqotlar institutining filiali asosida tashkil etilgan. 1969-yildan Oʻzbekiston Geologiya vazirligi (1991-yildan Geologiya va mineral resurelar davlat qoʻmitasi) tarkibida boʻlgan. 1995-yildan "Oʻzbekneftgaz" milliy xolding kompaniyasida.

Institutdagi barcha ilmiy tadqiqotlar ishlari, asosan, 23 laboratoriya va sektorni birlashtirgan 6 ta bulim: regional geol. va tektonika, neft va gaz konlari geol.si, geofizika, neft va gaz geokimyosi, neft va gazli choʻkindi jinslar formatsiyasi, neft va gaz konlarini parmalash boʻlimlarida olib boriladi. Bulardan tashqari, institut qoshida metodikatajriba partiyasi ham mavjud boʻlib, chu-qur va oʻta chuqur neft konlarini bur-gʻilash texnikasi va texnologiyasi ustida ish olib boradi. Neft-gaz uglevodorodlarining paydo boʻlishi va tarqalish qonuniyatlari ham oʻrganiladi. 1970—71 yillarda SSSRda birinchi boʻlib tabiiy sharoitlarda neft va gaz uglevodorodlarining paydo boʻlishi qonuniyatlari tajribaviy modeli ishlab chiqildi. Institut olimlari tomonidan neft va gaz konlari istiqboliga bagʻishlangan fundamental asarlar, tavsiyanomalar yaratildi. Xorijiy investorlarga Oʻzbekistondagi neft-gaz zaxiralarini ilmiy asoslab berish ishlari amalga oshirilmoqda.

Institutni tashkil qilishda va uning ilmiy yoʻnalishlarini belgilashda olimlardan O. M. Akramxoʻjayev, A. G. Boboyev, O. A. Rijkov, Sh. D. Davlatov, I.S.Starobinets, A. K. Karimov, U. J. Mamajonov, A. K. Rahimov va boshqa salmokli qissa qoʻshganlar. Institutda 120 ga yaqin ilmiy xodim faoliyat koʻrsatadi (2003). Shulardan 1 akad. 9 fan doktori, 4 professor, 22 fan nomzodi, ular orasida Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan neftchi (A. R. Xoʻjayev), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan geolog, Davlat mukofoti laureati (A. T. Ibrohimov), faxriy ixtirochi (A. V. Kirshin, Z. S. Ibrohimov), birinchi kon kashfiyotchisi (A. Sh. Ibrohimov) unvonlariga ega boʻlganlar bor. Institut xodimlaridan Oʻ. J. Mamajonov, M. K. Turobovlar burgʻilashda ishlatiladigan yangi (KO-4) eritmani kashf etishdagi xizmatlari uchun Beruniy nomidagi Respublika Davlat mukofoti laureati boʻldilar (1970).

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
**Tabinbogdooʻla** - Oltoy togʻlarining janubi-sharqidagi togʻ massivi. Rossiya Federatsiyasi, MXR va Xitoy chegarasida, Argut daryosi havzasining yuqori qismida joylashgan. Eng baland joyi 4356 m (Nayramdal togʻi). Kam parchalangan, bir necha baland va oʻtish qiyin boʻlgan dovonlar mavjud. T.B.Oʻ. Oltoydagi muzlik markazlaridan biridir (jami muzlik maydoni 160 km²). Qad. va hozirgi zamon muzliklari ishi natijasida kelib chiqqan relyef shakllari (karr, sirk, trog, morena uyumlari) va qoyalar mavjud. Togʻ massivi gersin burmalanishi davrida hakllangan. Iqlimi keskin kontinental, qishi sovuq, davomli, yozi salqin, qisqa, yogʻingarchilik kam. Togʻ etaklarida past boʻyli qayinlar oʻsadi, balandroq joylari yaylov, undan yuqorida togʻ tundralari, tosh chochmalari mavjud. Janubiy yon bagʻrining daryo (Kobdo, Manas) havzalarida tilogʻoch oʻrmonlari bor.

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  



  


|  |  |
| --- | --- |
| Geografiya | *Geografiyaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
 |
**Neft kimyosi sanoati** - ogʻir sanoatning neft va tabiiy yonuvchi gazlarni kayta ishlash mahsulotlaridan, asosan, sunʼiy materiallar hamda buyumlar ishlab chiqaradigan tarmogʻi. Neft kimyosi sanoatis. korxonalarida sunʼiy kauchuk, asosiy organik sintez mahsulotlari (etilen, propilen, polietilen, sirt-aktiv moddalar, benzol, butadiyen, yuvish vositalari, baʼzi mineral oʻgʻitlar), qorakuya, rezina buyumlar (avto-pokrishkalar, rezina-texnika buyumlari va keng xalq isteʼmoli mollari), asbest-texnika buyumlari ishlab chiqa-riladi.

Neftni qayta ishlashning kreking va piroliz kabi yangi usullari joriy etilishi Neft kimyosi sanoatis.ning vujudga kelishiga zamin yaratdi. AQShda kreking gazidan izopiril spirt (1918), alifatik kimyoviy mahsulotlar (1920), vinilxlo-rid va boshqa ishlab chiqarish oʻzlashtirildi. Oʻzbekis-tonda Toshkent rezina-texnika zavodida (1944), Angren rezina-texnika aksiya-dorlik jamiyatida (1975) sintetik va tabiiy kauchuk, texnik ugleroddan rezina mahsulotlari, avtomobil shinalari, shamollatish shlemlari, kalish va boshqa mahsulotlar, Shoʻrtan gaz-kimyo majmuasidz. tabiiy gazdan polietilen plyonkalari ishlab chiqariladi.

Neft kimyosi sanoatis.ning taraqqiyoti neftni qayta ishlash miqyosining kengayishi va takomillashishi bilan bevosita bogʻliq (qarang Gaz sanoati, Neft sanoati, Neftni ishlash sanoati).

Abdurahim Ortiqov.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Tabiiy nitratlar** - minerallar sinfi, azot kislotasining tabiiy tuzlari. Tabiiy nitratlarning asosiy minerallari; natriyli, kaliyli, ammoniyli selitralar, darapskit, nitromagnezit, nitrokaltsit, nitrobarit, gerxardtit, likazit, buttgenbaxit. Strukturasi tabiiy karbonatlarnikiga oʻxshash, lekin barqarorligi kam. Tabiiy nitratlar, odatda xiralashgan tuzeimon massalar, yupqa qoplama dogʻlar sifatida va poʻstloqchalar kurinishida uchraydi. Barcha selitralar suvda yaxshi eriydi, sovitish xususiyatiga ega. Tabiatda Tabiiy nitratlar, asosan, 2 yul bilan: biogen va quyosh radiatsiyasi yoki chaqmoq chaqish taʼsirida atmosferadagi azotning oksidlanishi natijasida hosil buladi. Tabiiy nitratlar quruqissiq ikdim sharoitida toʻplanadi, aks holda ular suvda tez erib ketadi. Konlari Hindiston, Jazoir, Italiya, AQSH, Vengriya va boshqa mamlakatlarda bor. Chilida Tabiiy nitratlar galogenid, sulfat, selenat va baʼzi iodatlar bilan assotsiatsiyada uchraydi. Bu konlarda kaliy va natriy selitrasi asosiy zaxiralarni tashkil qiladi. Ishqorli Tabiiy nitratlar azotli organik jismlar va ishqorli tuzlar (mas. togʻ jinslari darzliklari va bushliklarida kaliy va natriy selitralarining uyumlari)ning oʻzaro taʼsiri natijasida hosil boʻladi. Hozirgi davrda Tabiiy nitratlar cheklangan miqdorda qazib olinadi, chunki azot birikmalarining asosiy massasi kimyoviy yoʻl bilan olinadi. Tabiiy nitratlarning koʻp tarqalganlari — natriy va kaliy selitralari, asosan, azot kislotasi ishlab chiqarish.da ishlatiladi. Tabiiy nitratlardan azotli oʻgʻitlar tayyorlashda foydalaniladi.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Nefropatiya** (yun. nephros — buyrak, pathos — kasallik) — buyrakning turli morfologik va funksional kasalliklarini anglatuvchi umumiy tushuncha. N.ga nefritlar (glomerulonefrit, piyelonefrit, tubulointerstitsial, irsiy va boshqalar), buyrak anomaliyalari (buyrakning arteriya va venalari nuk,-sonlari, buyrak aplaziyasi, qoʻshimcha buyrak, buyrak gipoplaziyasi, festo-niyasi va boshqalar), buyrak polikistozi, pionefroz (buyrakning yiringli-destruktiv yalligʻlanishi), buyrak sili, raki, buyrak exinokokkozi, buyrak amiloidozi, buyrakning oʻtkir va surunkali yetishmovchiligi, nefrotik sindrom, nefroptoz, nefrolitiaz, nefroskleroz va boshqa kasalliklar kiradi. N. rivojlanishiga baʼzi yuqumli kasalliklar (angina, nafas sistemasining oʻtkir yalligʻlanish kasalliklari, ayrim viruslar), organizmning sovqotishi, qandli diabet, tireoidit, amiloidoz, maʼlum bir guruh dorilarning noxush taʼsiri, immun sistemadagi yetishmovchiliklar va boshqa omillar sabab boʻladi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Neft kimyosi** — kimyo fanining bir boʻlimi, neft va tabiiy gaz kom-ponentlarining tarkibi, tuzilishi, xossalari va kimyoviy oʻzgarishlarini, shuningdek, ularni qayta ishlash jarayonlarini oʻrganadi. Neft kimyosi sohasidagi ilk tadqiqotlar 19-asrning oxirgi choragida (taxminan 1880-yil) boshlangan boʻlib, bu vaqtga kelib dunyo miqyosida neft quduqdaridan yiliga 4—5 mln.t neft chiqarilgan. Neftni termik krekinglash paytida ajralib chiqadigan gazlardan sintez yoʻli bilan olingan izopropil spirt (1920, AQSH)Neft kimyosining sanoat mikyosidagi birinchi mahsuloti edi. 1950—1960-yillarda toshkoʻmirga nisbatan neft-gaz xom ashyolaridan organik sintezda koʻproq foydalanish Neft kimyosining kimyoviy-ilmiy tadqiqotlardan mustaqil yoʻnalish sifatida ajralib chiqishiga sabab boʻldi. Neft kimyosining bosh masalasi — neft va tabiiy gaz komponentlarini (asosan, uglevodorodlar, turli yonilgʻilar, surkov moylari, monomerlar, erituvchilar, sirt faol moddalar va boshqa olishda qoʻllaniladigan katta miqdordagi organik mahsulotlar) qayta ishlash jarayonlarini oʻrganish va samarali usullarini topishdan iborat. Shu maq-sadda Neft kimyosi neft uglevodlarining tarkibi, tuzilishi, xossalari, uglevodorodlar aralashmalari va neft tarkibidagi geteroatom birikmalarning oʻzgarishini tekshiradi. Neft kimyosi muammolarni yechishda organik va fizik kimyo, mat. issiklik texnikasi, kibernetika va boshqa fanlarning usullari hamda yutuklaridan kompleks foydalanadi.

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Akfadou** — Jazoirning shimolidagi Bejaia viloyatidagi bir shaharcha hisoblanadi. Shu bilan bir qatorda shahar va uning mahalliy hududi odatda **Agfadu** deb nomlanadi. Bu hudud o'zining mahalliy populyatsiyasi ega bo'lgan Barbar makakalari, *Macaca sylvanus bilan* mashhur hisoblanadi. Mintaqadagi yana bir diqqatga sazovor xususiyatlar orasida Gouraya milliy bog'i ham mavjud.

Etimologiya
-----------

Akfadou nomi "akfuḍ̣̣" va "aḍ̣̣U" so'zlarining qisqargan shakli bo'lib, bunga mutanosib ravishda "ko'p yoki ortiqcha" va "shamol" degan ma'noni anglatadi.

Ushbu nom, ayniqsa qishda, sovuq shamollar va kuchli qorlar ko'pincha kichik qishloqlarni ajratib qo'yganda, bu mintaqadagi qattiq iqlimni eslatishini ko`rishimiz umkin. 1850-yilda fransuzlar tomonidan Kabiliyani o'rganish paytida, Akfadu so'zi yuqori shamol ( fransuzcha: *cime au vent* deb tarjima qilingan. ).

Ma'lumotnomalar
---------------

* C. Maykl Xogan (2008-yil) *Barbary Macaque: Macaca sylvanus*, Globaltwitcher.com, ed. Niklas Stromberg
* YuNESKO biosfera rezervati: Guraya milliy bog'i (2006) Archived 2015yil 4-aprel

Satr qaydlar
------------

1. ↑  C. Michael Hogan, 2008
2. ↑  UNESCO, 2006
**Anvar Hojiahmedov** — (1931-yil, 19-fevral, Toshkent) adabiyotshunos, Filologiya fanlari doktori (1974), professor (1979).

Faoliyati
---------

Toshkent davlat pedagogika institutining tarix-filologiya fakultetini bitirgan (1949). Toshkent davlat universiteti (Hozirgi Oʻzbekiston MIlliy univeristeti) oʻzbek adabiyoti kafedrasida aspirant (1959), oʻzbek adabiyoti, oʻzbek mumtoz adabiyoti kafedralarida dotsent, professor, kafedra mudiri (1984—1995).

Asarlari
--------

„Adabiyotlarimiz hamkorligi tarixidan" (1966), „Aruz nazariyasi asoslari" (1982), „Oʻzbek aruzi lugʻati", „Sheʼriy sanʼatlar va mumtoz qofiya" (1998), „Maktabda aruz vaznini oʻrganish" (1978), „Aruz vaznidagi asarlarni ifodali oʻqish" (1998), „Maktabda oʻrganiladigan mumtoz sheʼriyatning vazn koʻrsatkichlari" (2001), „Bahru-bayt musobaqalari uchun matnlar" (2005) va boshqa koʻplab kitob va qoʻllanmalari chop etilgan.

Manbalar
--------


1. ↑  *XX asr Oʻzbek mumtoz adabiyotshunosligi*. Toshkent: «Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi» [2016] — 162 bet.
**Nouchka Fontijn** (niderlandcha: *Nouchka Fontijn*; 1987-yil 9-noyabr, Rotterdam, Niderlandiya) — niderlandiyalik bokschisi, 2016-yilgi Olimpiada oʻyinlarining kumush medali sovrindori, 2020-yilgi Olimpiada oʻyinlarining bronza medali sovrindori, Yevropa chempioni va Yevropa oʻyinlari oltin medali sovrindori, Jahon chempionati sovrindori.

Biografiyasi
------------

1987-yilda Rotterdamda tugʻilgan. 2011-yilda u Yevropa chempionatining kumush medalini qoʻlga kiritdi. 2014-yilda u Yevropa chempioni va Jahon chempionatining bronza medali sovrindori boʻldi. 2015-yilda u Yevropa oʻyinlari chempioni boʻldi.

2018-yilda Hindistonda ayollarning boks bo‘yicha o‘rtasida bo‘lib o‘tgan Jahon chempionatida niderlandiyalik sportchi final bahsida xitoylik sportchi Li Syan bilan uchrashib, unga 1:4 hisobida imkoniyatni boy berib, ikkinchi o‘rinni egallab, kumush medalni qo‘lga kiritdi.

2019-yilda oktyabr oyida Ulan-udeda boʻlib oʻtgan Olimpiya oldidan Jahon chempionatida niderlandiyalik sportchi hakamlarning alohida qarori bilan uelslik sportchi Louren Praysni magʻlub etib, final uchrashuvini yakunladi. Raqib jamoa tomonidan norozilik bildirildi, u toʻliq qoniqdi — gʻalaba uelslik sportchiga berildi. Natijada, Nushka boks boʻyicha ayollar oʻrtasidagi oʻn birinchi Jahon chempionatida kumush medalni qoʻlga kiritdi.

2021-yilda Tokioda (Yaponiya) boʻlib oʻtgan Yozgi Olimpiada oʻyinlarida 75 kg gacha vazn toifasida niderlandiyalik sportchi yarim finalga qadar yetib bora oldi. U yarim finalda Lauren Pricega yutqazib, o‘yinlarning bronza medalini qo‘lga kiritdi.

Manbalar
--------

1. ↑  *arxiv nusxasi*, 2016-08-26da asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 2022-04-23
2. ↑
3. ↑  *arxiv nusxasi*, 2019-10-13da asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 2022-04-23
4. ↑
**Xorazm atamasining etimologiyasi.** Xorazm – tarixiy oʻlka va qadimiy davlat Amudaryo adoqlaridan janubga tomon Murgob va Tajan daryolarining yuqori oqimlarigach choʻzilgan. 

Qadimgi Xorazm hududlari shu nomdagi hozirgi viloyat maydonidan ancha keng boʻlgan va Qadimgi Xorazm va Katta Xorazm kabi nomlar bilan taʼriflangan. Xorazm haqidagi ilk maʼlumotlar Avesto, Doro I ning Bixistun bitiklari, qadigi yunon mualliflari (Getakey, gerodot, Strabon va hokazo) hamda X-XIII asrlar arab geograflari (Al-Istahriy, Ibn-Havqal, Al-Muqaddasiy, Yoqut Hamaviy) asarlarida uchraydi.

"Xorazm" atamasi Avestoda "Xvarezm", qadimiy foriychada "Uvarazmis", lotinchada "Xorasmiya" va yunonchada "Xorazmiya" deb yuritilgan. Arabcha yozma manbalarda esa bu oʻlka "Xvorazm" talaffuzida tilga olinadi. Uning asl mohiyati esa "xvo" – "goʻsht", "razm "– "oʻtin"kabi ikki soʻzdan tarkib topib "Xorazm goʻsht va oʻtinga serob oʻlka" degan maʼnoda qoʻllangan. Maʼlum vaqtdan keyin Xorazmning tarixini har tomonlama chuqur oʻrganish S.P.Tolstov tomonidan boshlangan va "Xorazm" atamasi eroncha "Hurr-xurshed" va "zm-zem" soʻzlari asosida yuzaga kelgan nomning "Quyoshli oʻlka", "Quyoshli Yer", "Quyosh(Xalq) yeri" maʼnolarini aytib oʻtadi. Bundan tashqari uning "Ming irmoqli daryo" va "Koʻllar va oʻtloqlarga boy oʻlka" kabi atamalari ham Avestoning "Yasht" qismida aytib oʻtilgan.

Amudaryoning qurib qolgan qadimgi Oqchadaryo adogʻI, Murgob va Tajan daryolari havzalarida qazib olingan miloddan avvalgi VI-V, IV-III, II-I mingyillikning birinchi yarmiga mansub moddiy madaniyat obidalarining tadqiqoti natijalari bilan qadimgi yunon mualliflarining Xorazm haqidagi yozma maʼlumotlari majmuasining qiyosiy tahlilidan maʼlum boʻlishicha, Qadimgi Xorazm hududi tabiiy jihatdan ikki mintaqadan iborat boʻlgan. Uning shimoliy Amudaryo etaklarida son-sanoqsiz sersuv oʻzanlaru shimol va shimoli-sharqqa tomon yastangan keng yaylovlardan iborat pasttekisliklar, janubiy qismida togʻ va adirliklar hamda ulardan boshlangan daryo-jilgʻalar etaklarida yuzaga kelgan hosildor yerlar joylashgan.

"Xorazm" atamasining toponimistik va lingvistik talqinidan aniqlanishicha, mazkur nomning shakllanib tarixda mashxur boʻlishi oʻlka tabiatining quyoshli va yer sathining tekisligi yoki unumdor va unumsizligi, shuningdek, mustahkam mudofaa inshootlari – qalʼalarining sifati hamda ularning xorazmliklarning ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va maʼnaviy hayotida tutgan oʻrni bilan uzviy bogʻliqdir.

Manbalar
--------

1. ↑  Abdullahad Muhammadjonov. Zahar Hakimov. «Moziydan Sado». 4.(44). 2009.
**Sentelenlar** (inglizcha: *Saint Helenians*) — Muqaddas Yelena, Ascension va Tristan da-Kunya orollarining asosiy aholisidir. Sentelenlar Muqaddas Yelena, Asension va Tristan-da-Kunya orollari hududida yashovchi xalqlar va millatlar vakillaridan tuzilgan. Sentelenlar uchta asosiy guruhga boʻlingan:

* **Oq sentelenlar** (ing. *WhiteSaint* *Helenians*) — asosan britanlar va Janubiy Afrika oroliga surgun qilingan burlar kabi Evropadan kelgan mustamlakachilarning avlodlari hisoblanadi, bu orollar aholisining taxminan 25% ni tashkil qiladi.
* **Kelib chiqishi Afrikalik boʻlgan sentelenlar**(ing. *African* *Saint* *Helenians*) — orolga asosan Gʻarbiy Afrikadan olib kelingan qullarning avlodlari boʻlib, orollar aholisining taxminan 50% ni tashkil qiladi.
* **Kelib chiqishi Xitoylik boʻlgan sentelenlar** (ing. *Chinese* *Saint* *Helenians*); xit. 中国聖拿人) — qullik bekor qilingandan keyin orolda ishlash uchun yollangan xitoylik ishchilarning avlodlari boʻlib, orollar aholisining taxminan 25 % ni tashkil qiladi.

Tarixi
------

Muqaddas Yelena oroli 1502-yil 21-mayda Hindistondan qaytayotgan portugaliyalik navigator Juan da Nova tomonidan kashf etilgan. Portugallar orolni yashashga yaroqsizsiz deb topdilar. Orolning birinchi doimiy rezidenti 1515-1545-yillarda orolda yolgʻiz yashagan portugaliyalik Fernan Lopish boʻlgan. Biroq, orollarda doimiy aholi, Muqaddas Yelena oroli Buyuk Britaniya hukmronligi ostida oʻtgandan keyin paydo boʻlgan. Qishloq xoʻjaligi ishlari uchun orolga Britaniya Sharqiy Hindiston kompaniyasi tomonidan Gʻarbiy Afrikadan qullar olib kelingan. 1723-yilgi aholini roʻyxatga olishda 1110 aholi, shu jumladan 610 qora tanli qul qayd etilgan. 1792-yilda gubernator Robert Patton orolda qul savdosini taqiqlanishini eʼlon qildi. 1817-yilgi aholini roʻyxatga olishda 6150 kishi qayd etilgan, ulardan 1540 tasi qora tanli qullar va 500 ga yaqini ozod qilingan qullar edi. Qullik bekor qilingandan keyin orolda ishlash uchun Xitoydan ishchilar yollangan. Xitoylik ishchilarning katta qismi orolga 1810-1834-yillar oraligʻida kelgan. Eng koʻp xitoyliklar (618) — 1818-yilda kelishgangan. Ikkinchi ingliz-bur urushi paytida orol bur harbiy asirlari uchun surgun joyiga aylangan.

Manbalar
--------

1. ↑  „Историческая хронология Святой Елены." (deadlink). 16-iyul 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-fevral 2018-yil.
2. ↑  „Brooke: History of St. Helena" (deadlink) (24-fevral 2005-yil). 24-fevral 2005-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-fevral 2018-yil.
3. ↑  „History and Heritage - St Helena Tourism" (en). *St Helena Tourism*. Qaraldi: 24-fevral 2018-yil.
4. ↑  *John Grimshaw.* „Saint Helena 15.55 South 5.43 West: Boer Prisoners on St. Helena, 1900-1902".  Saint Helena 15.55 South 5.43 West (29-mart 2011-yil). Qaraldi: 26-fevral 2018-yil.

Havolalar
---------

* Angliya haqida hamma narsa: Sent-Yelena
**Akhalkalaki** (gruzincha: *ახალქალაქი*; armancha: *Ախալքալաք / Նոր-Քաղաք*) — Gruziyaning janubiy Samtskhe-Javakheti mintaqasidagi shahar va Akhalkalaki munitsipalitetining maʼmuriy markazi. Akhalkalaki Javakheti yassi togʻining chekkasida joylashgan. Shahar taxminan 29 km Armaniston bilan chegaraadosh. Shaharning qayd etilgan tarixi XI asrga borib taqaladi. 2014-yilgi Gruziya aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, shaharda 8295 kishi istiqomat qiladi, ularning 93,8 foizi armanlar edi.

Etimologiyasi
-------------

Birinchi marta XI asr gruzin yilnomasida qayd etilgan Akhalkalaki nomi gruzincha [ɑxɑli], „yangi" va [kʰɑlɑkʰi], „shahar" yoki „shaharcha" dan olingan boʻlib, „yangi shahar" degan maʼnoni anglatadi. XIX asrdagi etnografik maʼlumotlarda shaharning boshqa armancha nomi Nor-Kaghak ham bor, bu ham „yangi shahar" degan maʼnoni anglatadi.

 Akhalkalaki markazi
1829-yilda mintaqa Rossiya imperiyasiga qoʻshilgan paytda, aholi asosan islomlashgan gruzinlardan iborat edi. Rossiya tomonidan bosib olingandan soʻng musulmon gruzinlarning koʻpchiligi bu hududni tark etib, Usmonli turklar imperiyasiga oʻtishdi va ularning oʻrniga Erzurum va Boyaziddan kelgan nasroniy arman qochqinlari bu yerga joylashdilar. Oʻshandan beri Javakheti shahri va viloyatida asosan armanlar istiqomat qiladi.

Taniqli odamlar
---------------

* Derenik Demirchian, arman yozuvchisi
* Jivani, arman bard
* Arutyun Xachatryan, arman kinorejissyori
* Ruben Ter-Minasyan, Birinchi Armaniston Respublikasi mudofaa vaziri
* Hamo Oxanjanyan, Birinchi Armaniston Respublikasining uchinchi Bosh vaziri
* Aik Mnatsakanian, Bolgariya vakili arman kurashchisi
* Akop Akopyan, professional futbolchi
* Arman Tsarukyan, arman aralash yakkakurash ustasi

Yana qarang
-----------

* Samtsxe-Javakheti

Manbalar
--------

1. ↑  Kartlis Tskhovreba.
2. ↑  „181 Царь Картли Вахтанг VI. Комментарии".  Восточная литература.
3. 1 2  Richard G. Hovannisian*. The Republic of Armenia: The first year, 1918-1919*. University of California Press, 1971 — 70 bet. ISBN 978-0-520-01805-1.
**Jinsiy xromosomalar** — ayrim jinsli organizmlarda har xil jinslarga kiruvchi individlarning kariotiplaridagi farqlarni belgilovchi xromosomalar. **X** (iks) bilan belgilangan ikkita bir xil jinsiy xromosomalarga ega boʻlgan organizmlar gomogametali jins deb ataladi. Odam, sut emizuvchilar, bir qancha hasharotlar, maye, drozofilada urgʻochisi gomogametali, yaʼni **XX** xromosomali, erkaklari geterogametali hisoblanadi. Geterogametali jins xromosomalari **XU** (XU tipi) yoki yagona **X** xromosomaliga (XO tipi) ega boʻladi. Meyozda gomogametali jins faqat bir xil, yaʼni X xromosomali gametalarni, geterogametali jins teng miqdorda **X** va **U** xromosomali gametalarni hosil qiladi (XU tipida). XO tipida hujayralarning teng yarmi xromosomali, qolgan yarmi jinsiy xromosomaga ega boʻlmaydi. Tuxum hujayra X xromosomali urugʻ xujayra bilan urugʻlanganida zigota **XX** xromosomali boʻlib, undan urgʻochi organizm, U xromosomali urugʻ bilan urugʻlanganida esa zigota XU xromosomali boʻlib, undan erkak organizm rivojlanadi. Qandala va chigirtkalarning urgʻochisi gomogametali (**XX**), erkaklari, aksariyat hollarda, geterogametali (XO) boʻladi. Qushlar, kapalaklar, ayrim sudralib yuruvchilar, suvda va quruqlikda yashovchilarning urgʻochilari geterogametali (XU), erkaklari gomogametali (**XX**)dir. Bunday hollarda tuxum hujayralar **X** yoki **U** xromosomaga, urugʻ hujayralari esa faqat bir xildagi **X** xromosomaga ega boʻladi.

Yana qara
---------

* Jins

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Viol d’amour** (fransuzcha: *viole d’amoure* — sevgi violasi) — barokko va ilk klassitsizmning torli kamonli musiqa asbobi. U XVII asr oxiridan XIX asrning boshlariga qadar keng qoʻllanilgan, keyin oʻz oʻrnini viola va violonchelga berdi. Viola d’amorega qiziqish XX asr boshlarida qayta tiklandi.

Asbobda olti yoki yetti asosiy torlar mavjud boʻlib, ular keyingi modellarda ham asosiylaridan pastda joylashgan rezonansli (simpatik) torlar bilan toʻldiriladi. Rezonansli torlar kamondan taʼsirlanmaydi va faqat asosiy torlar va tananing tebranishlari bilan oʻzaro taʼsir tufayli tebranadi. Aynan rezonansli torlar tufayli viola d’amore oʻziga xos yumshoq tembrga ega boʻlib, zamondoshlarning fikriga koʻra, qisman inson ovozini eslatadi.

XX asrda ushbu asbobning qayta tiklanishiga fransuz musiqachisi Anri Casadesus faol yordam berdi. XVIIIIasr oxirida shakllangan viola d’amore asosiy torlarining standart sozlashi: *A, d, a, d 1, fis 1, a 1, d²* (katta oktava, re, la kichik oktava uchun). re, f-sharp, la birinchi oktava, re ikkinchi oktava).

Manbalar
--------

1. ↑  БРЭ 2006. sfn error: no target: CITEREFБРЭ2006 (help)

Adabiyotlar
-----------

* „Виоль д’амур",*Большая российская энциклопедия. Том 5*, М. 2006 — 364—365 bet.
* „Виоль д’амур",*Музыкальная энциклопедия. Том 1*. М.: Советская энциклопедия, 1973.
* Рогаль-Левицкий Д.Р. „Виоль д’амур",*. Современный оркестр. Том 1*. М.: МузГИз, 1953 — 115—126 bet.
* Модр А. „Виола д’амур",*. Музыкальные инструменты*. М.: МузГИз, 1959 — 44—45 bet.

Havolalar
---------

* Ирина Иванова. История виоль д’амур. Происхождение и развитие инструмента. YouTubeda
**Kitob kenglik stansiyasi**- Oʻzbekiston Respublikasi, Qashqadaryo viloyati, Kitob tumani hududida joylashgan. Stansiya dunyodagi 5 ta kenglik stansiyasidan biri hisoblanadi. Yer qutblarining joylashuvi o‘zgarishini kuzatib boradi.

Tarixi
------

O‘rta Osiyoda Yer harakatini tekshirishning yangi davri Ulug‘bek nomidagi Kitob Xalqaro kenglik rasadxonasining barpo etilishi va faoliyati bilan boshlangan.

1928-yilning sentyabrida Germaniyadan Bamberg zenit - teleskopi va Short soati sotib olindi. 1930-yil 14-noyabrda birinchi kuzatish boshlandi va hozirgi kunga kadar uzluksiz davom etib kelmoqda. Ikkinchi jahon urushi davrida ham stansiya oʻz faoliyatini amalga oshirdi. Oʻsha yillarda bu yerda "O‘zbekiston" deb nom berilgan kichik sayyora kashf etilgan edi.

2009-yilda Maydanak observatoriyasining teleskopida kitoblik Bahodir Hafizov hamkasbi Aleksey Sergeyev bilan birga yangi kichik sayyorani kashf etishdi. Prezidenting takliflari bilan sayyoraga respublikamizning kadim va navqiron shahri "Samarqand" nomi berildi.

Manbalar
--------

1. ↑  „Sights of Kitab". Qaraldi: 25-aprel 2023-yil.
2. ↑  „Kitob kenglik stansiyasi". Qaraldi: 25-aprel 2023-yil.
1871-yilda *Aida* muvaffaqiyatidan keyin bastakor yangi hech narsa yozishni istamadi va u nafaqaga chiqdi. Keyingi o'n yil ichida uning milanlik nashriyotchisi, Giulio Rikordi Verdining 1857 yilgi *Simon Bokkanegra* asarini qayta ko'rib chiqishni rag'batlantirish uchun Boitoni librettist sifatida tanishtirish va keyin Verdini Boitoning *Otello* uchun tugallangan librettosini 1881-yil iyul-avgustda ko'rishga ko'ndirish va ko'ndirishning mashaqqatli jarayonini boshlashi kerak edi.  Biroq librettoning birinchi qoralamalarini yozish jarayoni va ularni qayta koʻrib chiqish yillari, Verdi hech narsa va'da qilmay, choʻzilib ketdi. Faqat 1884-yilga kelib, librettoning birinchi qoralamalaridan besh yil o'tgach, bu kompozitsiya boshlandi va ishning aksariyati 1885-yil oxirida tugaydi. Nihoyat Milanda premerasi bo'lganida 188- yil 5-fevralida bu ajoyib muvaffaqiyat bo'ldi va *Otelloning* keyingi sahnalari tez orada butun Yevropa va Amerikaning yetakchi teatrlarida paydo bo'ldi.

Kompozitsiya tarixi
-------------------

### Verdi nafaqaga chiqish niyatida

 Juzeppe Verdi c. 1870
1871-yil dekabr oyida o'zining *"Aida"* operasining premyerasi tugagandan so'ng, Verdi opera bastakori sifatida muvaffaqiyatli faoliyatini yakunlash vaqti keldi, deb qaror qildi, xuddi Rossini *Uilyam Tell* operasi tugaganidan keyin qilgani kabi, o'sha paytda Italiyadagi eng mashhur va ehtimol eng boy bastakor. Biroq, Verdining oltmishinchi yillari unchalik yaxshi emas edi: musiqashunos Julian Budden ta'kidlaganidek, "U o'sha yillarga g'amgin va tushkun kayfiyatda kirganga o'xshardi o'sha paytdagi maktublari o'sha paytdagi shikoyatlarga to'la edi. Italiya teatri, Italiya siyosati va umuman italyan musiqasi- barchasi nemisizm oqimi ostida cho'kayotganini ko'rgan. 

k edi.

1. ↑  Walker 1982. sfn error: no target: CITEREFWalker1982 (help)
2. ↑  Budden 1992. sfn error: no target: CITEREFBudden1992 (help)
**Otayor Nahanov**— 1947-yil 19-yanvarda Samarqand viloyatining Narpay tumanida tugʻilgan.Uning birinchi sheʼriy toʻplami „Ishqim bayoni" 1975-yilda chop etilgan. Shundan soʻng, shoirning „Lolarang ertak", „Oʻsha koʻzlar", „Oq fasl" kabi sheʼriy toʻplamlari, Mirtemir ijodi va faoliyatiga bagʻishlangan „Quyoshni koʻrgani keldim" essesi oʻquvchilarga taqdim etildi.
Otayor publitsist sifatida ham yaxshigina nom qozondi. Uning „Odamlar orasida yashayman" badiiy-publitsistik asari, bolalar uchun yaratgan qator multiplikatsion filmlari, oʻzbek tiliga mahorat bilan tarjima qilingan asar — Eston yozuvchisi Anton Xansen Tammsaarening „Doʻzaxdan chiqqan yangi shayton" romani, bolalar uchun Karilo Fin xalqlari eposi „Kalivala" kitobxonlarga manzur boʻlgan nashrlardan.
Xalq ogʻzaki ijodining jozibasi, xalq dostonlarining sehrli olami Otayor shuurini bir dam boʻlsa-da, tark etmadi. Uning tarjimai holida shunday oʻchmas satrlar bor: „Otayor Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasining Folklor kengashi raisi oʻrinbosari sifatida faoliyat yuritgan kezlari Oʻzbekistonning deyarli barcha viloyatlarida boʻldi. Islom shoir, Bola baxshi, Yodgor baxshi, Umarqul Poʻlkan, Chori baxshi Xoʻjamberdi oʻgʻli, Qodir baxshi Rahim oʻgʻli kabi taniqli baxshilarning faoliyati toʻgʻrisida tadqiqot maqolalar yozdi."
Shuningdek, „Islom shoir zamondoshlari xotirasida" toʻplamini oʻquvchilarga havola etdi. Otayor 2001-yil 7-yanvarda Toshkent shahrida vafot etdi.

Manbalar
--------

1. ↑
Shoh Ferdinand, bosh vazir Aleksandr Malinov, hukumat aʼzolari va mustaqillik eʼlon qilingan generallar
Bolgariya mustaqillik kuni (bolgarcha: *Ден на Независимостта на България*) Bolgariya milliy bayrami. 22-sentyabr kuni suveren Bolgariya qirolligi eʼlon qilingan kun sifatida nishonlanadi. Mamlakatda paydo boʻgan eng yosh bayramlardan biri.

Mustaqillik deklaratsiyasi
--------------------------

Mustaqillikning eʼlon qilinishi 1908-yil 22-sentyabrda Bolgariya knyazi Ferdinand I Veliko Tırnovo shahridagi Qirq jafokash cherkovida „Bolgariya mustaqilligi toʻgʻrisidagi manifest"ni oʻqib berishi bilan sodir boʻldi. Mustaqillik eʼlon qilinishidan oldin Bolgariya knyazligi rasman Usmonli xalifaligining vassali boʻlgan va barcha tashqi siyosat ishlarida turk sultonining roziligini soʻragan. Shundan soʻng, mustaqil Bolgariya Bolgariya Qirolligi deb nomlandi.

Eng yangi tarix
---------------

Mamlakatning kommunistik boshqaruv davrida bu bayram nishonlanmagan. Mamlakatning eng yangi tarixida ushbu Mustaqillik kuni 1998-yildan beri qayta nishonlanib kelinmoqda. Bayramning asosiy tantanalari poytaxt Sofiya shahrida emas, balki „Mustaqillik manifesti" oʻqilgan Veliko Tirnovo shahrida oʻtkaziladi. Bayram tadbirlari Bolgariya Mustaqillik monumentida Manifestni tantanali oʻqish bilan boshlanadi va 22-sentyabr kuni kechqurun Sareves nomli shahar tepaligida ochiq osmon ostida sahnalashtirilgan tomosha boʻlib oʻtadi.

Adabiyotlar
-----------

* *The Principles of International Law*, 4th, Boston, New York, Chicago.
* 

 „The Bulgarian Declaration of Independence, 1908.",*. Handbook for the Diplomatic History of Europe, Asia, and Africa 1870-1914*. Washington, DC National Board for Historical Service, Government Printing Office, 1918.

Havolalar
---------

* „Ден на независимостта на България" (Bulgarian). Регионална библиотека "Любен Каравелов", Русе. Qaraldi: 22-sentabr 2008-yil.
* *Дюлгерова, Нина* „Съединението и независимостта на България в руските външнополитически приоритети" (Bulgarian). 5-fevral 2009-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 22-sentabr 2008-yil.
**Prezidentlik respublikasi** — prezidentning davlat organlari tizimidagi muhim roli bilan ajralib turadi, uning qoʻlida davlat rahbari va hukumat boshligʻining vakolatlari mujassamlashgan. Shuningdek, u dualistik respublika deb ataladi ,shu bilan ikki hokimiyatning aniq ajratilishi faktini taʼkidlaydi: kuchli ijro etuvchi hokimiyatni prezident qoʻlida va qonun chiqaruvchi hokimiyatni parlament qoʻlida toʻplash.

Prezident respublikasining oʻziga xos xususiyatlari
---------------------------------------------------

* prezidentni saylashning parlamentdan tashqari usuli (aholi tomonidan — Kolumbiya, Turkiya yoki saylov kolleji — AQSh tomonidan);
* hukumatni shakllantirishning parlamentdan tashqari usuli, yaʼni uni prezident tashkil etadi. Prezident ham amalda, ham qonuniy ravishda hukumat boshligʻidir (bosh vazir lavozimi yoʻq, masalan, AQShda yoki Turkiyada 2018 yildan beri) yoki u hukumat boshligʻini tayinlaydi (Kamerun, Kot-d’Ivuar). Hukumat parlament oldida emas, faqat prezident oldida javobgardir, chunki faqat prezident uni ishdan boʻshatishi mumkin,
* umuman olganda, boshqaruvning ushbu shakli bilan prezident parlament respublikasiga qaraganda ancha katta vakolatlarga ega (u ijro etuvchi hokimiyat boshligʻidir, qonunlarni imzolash orqali tasdiqlaydi, hukumatni tarqatib yuborish huquqiga ega), ammo parlamentli respublikada prezident koʻpincha parlamentni tarqatib yuborish huquqidan mahrum boʻladi va parlament ham hukumatga ishonchsizlik bildirish huquqidan mahrum, lekin prezidentni lavozimidan chetlatishi mumkin (impichment protsedurasi).

Prezident respublikalariga AQSh, Lotin Amerikasi va Afrikaning aksariyat respublikalari kiradi.

Klassik prezident respublikasi — Amerika Qoʻshma Shtatlari. AQSh Konstitutsiyasi hokimiyatlarning boʻlinishi printsipiga asoslanadi. Ushbu konstitutsiyaga koʻra, qonun chiqaruvchi hokimiyat Kongressga, ijro hokimiyati prezidentga, sud hokimiyati Oliy sudga tegishlidir. Saylov kollegiyasi tomonidan saylanadigan prezident oʻz partiyasiga tegishli boʻlgan shaxslardan hukumat tuzadi.

Prezident respublikalari Lotin Amerikasi mamlakatlarida keng tarqalgan. Ushbu boshqaruv shakli Osiyo va Afrikaning ayrim mamlakatlarida ham uchraydi. Toʻgʻri, baʼzan bu mamlakatlarda davlat rahbarining kuchi konstitutsiyaviy doiradan tashqariga chiqadi va xususan, Lotin Amerikasidagi prezident respublikalari tadqiqotchilar tomonidan bir necha bor *super-prezident* sifatida tavsiflangan.

Yana Qarang
-----------

* Davlatlar boshqaruv shakllari ro'yxati
**Kitob bosish** — boʻyoqni bosma formadan qogʻozga oʻtkazib, kitob, jurnal, gazeta va boshqa bosma mahsulotlari tayyorlanadigan ishlab chiqarish jarayonlari. "Kitob bosish" iborasi bosma kitob tayyorlash tarixi qaqida fikr yuritilganda ishlatiladi, zamonaviy Kitob bosishda esa poligrafiya termini ancha keng tarqalgan. Kitob bosishning oʻtmishdoshi ksilografik bosma boʻlib, unda bosiladigan butun bir bet yozuv taxtaga oʻyib qoʻyilardi. 11-asrdan boshlab Xitoyda kitobni qoʻlda koʻchirishdan bosish usuliga oʻtilgan. Biroq, bu usul keng rivojlanmadi. Faqat taxminan 400 yil oʻtgandan soʻng Yevropada harf terish shrifti ixtiro qilindi. Oʻsha davrda bir vaqtning oʻzida bir necha mamlakatlar — Germaniya, Niderlandiya, Italiya, Fransiyada bir-biridan mustasno bir necha ustalar bitta muammo — bosma mashina yaratish ustida ish olib borishgan. Hozirgi vaqtda tarixchilar bu muammoni birinchi marta germaniyalik Iogann Gutenberg (1399— 1468) hal qilganligini aytishadi. Metall shriftlarni matritsalarga quyish qurilmasi ixtiro qilingandan soʻng Yevropaning koʻpgina shaharlarida kitob bosib chiqarila boshlandi. 1464-yilda Rimda birinchi Kitob bosish stanogi oʻrnatildi. 1470-yillarga kelib Fransiya, Niderlandiya, Shveysariya, Ispaniya va Angliyada kitoblar bosib chiqarila boshlandi, Venetsiya, Nyurnberg Kitob bosish ishlari boʻyicha yirik markazga aylandi. 1500-yillarga kelib Yevropaning 250 shahrida bosmaxona boʻlgan. Bosmaxona ishlarining rivojlanishi tufayli kitob umumiy siyosiy hayotda va madaniyatning rivojlanishida muhim rol oʻynadi. 1600-yillarda birinchi gazeta, 1650-yillarda birinchi varaqa bosilib chikdi. Kitob bosishning keyingi rivojlanishiga litogʻrafiya (toshbosma) (1798) va tekis bosma mashinasi (1811) ning ixtiro qilinishi sabab boʻldi. 19-asr oʻrtalari — 20-asr boshlarida Kitob bosish korxonalarida linotip, keyinroq rotatsion, ofset bosma mashinalar ishlatila boshlandi.

Oʻzbekistonda bosma usul i bilan Kitob bosish 19-asr 2-yarmidan keng tarqaldi. Turkiston harbiy okrugi shtabida (1868), Xivada (1874) bosmaxonalar tashkil etilgandan soʻng Turkistonda birinchi bosma kitoblar chop etila boshlandi. 1870-yilda "Turkestanskiye vedomosti" va "Turkiston viloyatining gazetasi", 19-asr soʻnggi yillarida "Srednyaya Aziya", "Sredneaziatskiy vestnik" jur.lari, 1906-yilda "Taraqqiy" gazeta, 1913-yillarda "Oyina" jur. 1914-yillarda "Sadoi Turkiston", "Sadoi Fargona" gazetalari chop etildi. Boʻlardan tashqari, "Na-jot", "Turk eli", "Turon", "Ulug Turkiston", "Hurriyat" gazetalari, "Yurt", "Chayon" jur.lari chika boshlagan. Bosmaxonalarda gazeta va jurnallardan tashqari koʻpgina kitoblar rus va oʻzbek tillarida bosilib chiqa boshladi (yana qarang Bosmaxona, Poligrafiya sanoati).

Manbalar
--------

1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

 

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Shlagbaum** (nem. — zarba va — yogʻoch, xoda) — avtomobil yoʻllari temir yoʻl izlarini kesib oʻtadigan joylarda poyezd oʻtayotgan paytda yon tomondagi transport qatnovini toʻxtatib turishga xizmat qiladigan toʻsiq. Transport yoʻli izidan kamida 10 m narida oʻrnatiladi. Dastaki yoki mexanik usulda koʻtariladigan, suriladigan, yogʻoch yoki metalddan tayyorlangan xillari bor. Poyezdlar koʻp qatnaydigan joylarda avtomat Sh. oʻrnatiladi. Avtomat Sh. poyezd yaqinlasha boshlaganda avtomatik tarzda tushib, yon tomondagi yoʻlni toʻsadi. Sh.lar qorongʻida aniq koʻrinib turadigan yoritqich signallarga ega boʻladi. Nazorat qilib turiladigan avtomobil yoʻllarida ham Sh. oʻrnatiladi.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Muhammadjon Rustamov** (*Domulla Hindustoniy* nomi bilan mashhur (1892-1989) Fargʻona vodiysi va Tojikistondagi eng yirik hanafiy dinshunosi.

Tarjimayi holi
--------------

Hindustoniy Chorbog‘ qishlog‘ida (Qo‘qondan uncha uzoq bo‘lmagan) mintaqada taniqli din arbobi oilasida tug‘ilgan. U Qoʻqon va Buxoroda oʻqigan, uzoq muddatli Kashmir madrasalaridan birida (shuning uchun uning nisbasi Hindustoniy) taʼlim olgan, u yerda urdu va hind tillarini puxta egallagan. 1928-yilda Hindustoniy Hajga boradi va bir yildan soʻng uyiga qaytib keladi. 1932-yili „sinfiy dushman" sifatida bir yilga ozodlikdan mahrum qiladilar. Muhammadjon domla 1933-yili qamoqdan qaytgach, fitnalardan yiroq bo‘lish uchun tez-tez yashash joyini o‘zgartirib turishga majbur bo‘lgan. Domla Toshkent viloyatining Ohangaron tumaniga qarashli Ablig‘ qishlog‘iga, Toshkent shahar tasarrufidagi „Oq yo‘l" kolxoziga ko‘chadi. Domla ilm-u salohiyati ortidan yana tuzoqqa tushadi. Unga bu safar „xorijiy davlatlarda o‘qigan" degan ayb qo‘yiladi va uch yilga ozodlikdan mahrum qilinadi. Bu safar u Rossiyaning Sverdlovsk viloyatidagi mahbuslar lagerida qarag‘ay kesishga mahkum qilinadi. 1933-yildan 1953-yilgacha uch marta hibsga olingan; jami sakkiz yarim yilni Rossiyaning turli mintaqalarida surgunda oʻtkazgan. 1943-yilda Domulla Hindustoniy armiya safiga chaqirilib, Minsk yaqinida yaralanib (1944- yil oxiri) armiyadan bo‘shatilgan. 

Domla Hindustoniy 1949-yilda „mavjud siyosiy tuzumga qarshi" degan ayb bilan yigirma besh yilga ozodlikdan mahrum etilgan. Bu safar uni Qozog‘istondagi mehnat lagerlaridan biriga jo‘natishdi. Biroq bu safar u Moskvaga tinimsiz arizalar yozdi. Natijada domlaning barcha ilmiy, ijodiy faoliyati taftish etilib, to‘rt yilu uch oy deganda ozodlikka chiqarilgan.

Hind tilidan dars berishdan tashqari, u adabiy ijod bilan ham shugʻullangan — diniy asarlar va tasavvufiy sheʼrlarga risola hamda sharhlar yozgan. Hindustoniyning eng yirik asari 1984-yilda tugallangan olti jildlik Qur’on tafsiridir (oʻzbek tilida). Muallifning so‘zlariga ko‘ra, kitob yosh dinshunos talabalar va Muqaddas Kitobni tushunishda qiynalayotgan oddiy musulmonlar uchun mo‘ljallangan. Hindustoniyning boshqa diniy yozuvlari, mashhur risola va adabiy asarlarning izohli tarjimalari (oʻzbek va tojik tillariga) saqlanib qolgan. Uning ko‘rsatmalari, talabalar bilan suhbatlari, bahs-munozaralari aks etgan audio va video yozuvlar mavjud.

1950-yillarning oʻrtalaridan boshlab va deyarli umrining oxirigacha Mavlano Charxiy (Dushanbeda) masjidida imomlik qiladi. 1989-yil 97 yoshida olamdan o'tgan. O'z istagiga ko'ra, Mavlono Yaʼqubi Charxiy mozoriga dafn etilgan.

Manbalar
--------

1. ↑  Rudov G. A. Islam v Tsentralnoy Azii: masshtabi i perspektivi vliyaniya // Nauchno-analiticheskiy jurnal Obozrevatel — Observer. — 2014. — № 6 (293). — S. 63
2. ↑  „Domla Hindistoniy (1892-1989)". *ziyouzcom*. Qaraldi: 9-iyun 2023-yil.
**Bolgariya telegraf agentligi** (BTA) - 1898-yilda tashkil etilgan. Sofiyada joylashgan. 1973-yildan Bolgariya Vazirlar Kengashi huzuridagi qoʻmita maqomini olgan. Bolgariyaning yirik shaharlarida, shuningdek xorijiy mamlakatlar poytaxtlari (mas, NyuYork, London, Parij, Moskva, Berlin, Ankara, Qohira, Dehli, Pekin va boshqalar) da muxbirxonalari bor. Mamlakat gaz. va radiosini ichki va tashki hayot masalalariga doyr xabarlar bilan taʼminlaydi. Chet ellarga bolgar xalqi iqtisodiy, siyosiy va madaniy hayoti haqida maʼlumotlarni tarqatadi.

Adabiyotlar
-----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |

 
  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Xun** (fors. — qon) — qonli oʻch, qarindoshurugʻning hayoti, nomusori, shaʼni va mulkini himoya qilishdagi qad. odatlardan biri. Ibtidoiy jamoa davrida paydo boʻlgan. Baʼzi urugʻlarda fatsat qotilni oʻldirish bilan X. olinsa, ayrim hollarda uning urugʻiga tegishli biror yaqin qarindoshini mahv qilish bilan kifoyalangan. Davlat barpo boʻlgan yangi jamoada bu odatga bir oz chek qoʻyilgan. Qasoskorlar bilan javobgarlar doirasi birmuncha qisqartirilgan, keltirilgan zarar miqsori, qasos olingan obʼyektning jinsi, yoshi, jamiyatda tutgan oʻrni eʼtiborga olingan. Keyinchalik X. olish yetkazilgan zararni moddiy toʻlov bilan qoplash tizimi bilan ham almasha boshlagan.

Etnografik tadqiqotlarga koʻra, 19-asrning oxiri — 20-asrning boshlarida hozirgi Oʻzbekiston hududida urugʻchilik qoldigʻi boʻlmish qon uchun tovon — X. olish odati saqlanib kelgan. Qotil "xundor" deb atalgan. Marhumning qarindoshlari "xun soʻrovchilar", "oʻch oluvchilar" hisoblangan. Qotillik sodir boʻlgach, jabrlanuvchi tomon mahalliy hukumat — qozilarga murojaat qilgan. Qozi tomonlarning oʻzaro munosabatlarini shariat asosida aniqlagan. Qasddan oʻddirilgan yaqin qarindosh uchun X. olishga shariat ijozat bergan ("qonga qon — jonga jon"). X. faqat haqiqiy qotildan olingan. Shuningdek, shariat qotillik va mayib qilganlik uchun X. oʻrniga keltirilgan zararni qoplash maqsadida uni moddiy mablagʻ bilan almashtirishga imkon bergan. Masalan, oʻldirilgan odamning qoni uchun tovon puli toʻlangan.

Tovon hajmi marhumning mehnat qobiliyati, jamoadagi oʻrniga bogʻliq boʻlgan. Mas, katta yoshli erkakning X.i ayol X.idan va ayol X.i qiznikidan qimmatroq boʻlgan. Mabodo marhumning oilasi boquvchisiz qolsa, qotil butun umri davomida yordam berishi shart boʻlgan. Ayrim xalqlarda katta tovonlar toʻlash uchun qarindoshurugʻlardan mablagʻ toʻplangan. Tovon toʻlab boʻlingach, tomonlar yarashishgan va ular oʻrtasida oʻzaro munosabatlar davom ettirilgan. Jahondagi koʻp mamlakatlarda hozirgi X. olish taqiqlangan.

Adabiyotlar
-----------

* Boʻriyev O.vab. Oʻzbek oilasi tarixidan, T. 1995.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Shizogoniya** (yun. ajrataman, parchalayman, tugʻilish, avlod) — bir hujayrali hayvonlar (sporalar, foraminiferalar) da va baʼzi suvoʻtlar uchun xos jinssiz, birdaniga koʻp marta boʻlinib koʻpayish usuli. shahrida ona hujayra (shizont) yadrosi dastlab juda tez, ketmaket bir necha boʻlaklarga boʻlinadi, soʻngra har bir yadro boʻlagi sitoplazma bilan oʻraladi. Shu tarzda bitta ona hujayradan juda koʻp qizlik hujayralar (merozoidlar) hosil boʻladi. Hujayralar bir necha marta jinssiz usulda koʻpayganidan keyin ularning ayrimlari jinsiy usul bilan koʻpayishga oʻtadi. Bunda dastlab gametotsitlar, keyin gametalar hosil boʻladi. Bezgak parazitlari, koksidiyalar, toksoplazmalar, sarkodalilardyan foraminiferalar dastlab Sh. soʻngra gametalar hosil qilib jinsiy (gametogoniya) usulda koʻpayadi.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu maqolada boshqa til boʻlimlariga ishorat yoʻq. Siz ularni topib va ushbu maqolaga qoʻshib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.* |


  

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| Stub ikona | *Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.** k
* m
* t
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
**Mavlaviy Jununiy** (forscha: مولوی جنونی; 1800—1877) — tojik orifi, murshidi komil, shoir va mutafakkir.

Mavlaviy Jununiy hijriy-qamariy 1216, milodiy 1800 yilda Afg‘oniston mamlakatining Qandahor viloyatida ziyoli xonadonda dunyoga kelgan. U zotning shajaradagi nisbasi hazrati Payg‘ambarimiz alayhissalom xonadonlariga borib taqaladi. 

Shoirning asl ismi Sayyid Nasimxon Qalandarshoh ibn Shoh Sohib bo‘lib, Mavlaviy-Jununiy degan unvon u zotning ruhoniyat olamidagi martabasiga ishoradir va she’riyatdagi taxallusidir. Ba’zi asarlarida Nodiriy taxallusini ham qo‘llagan. Shoir bolalik chog‘larini otasi huzurida islomiy-ma’rifiy ilmlar tahsili bilan o‘tkazadi. Keyin Buxoroi sharifda ko‘p yillar ta’lim oladi. Shu davrda ma’naviy kamolotga erishib, Mavlaviy unvoniga sazovor bo‘ladi. 

So‘ng otasi bilan eski Termiz, bugungi Surxondaryo viloyatining Chag‘aniyon, hozirgi Denov shahriga ko‘chib kelib, shu yerda muqim yashab qolishadi. Otasi Denovda vafot etadi. Shoir asosan fors tilida ijod qilgan bo‘lib, turkiy-o‘zbek tilidagi yagona "Zavq ul-muhib" dostonini bugungi O‘zbekistonning janubida – Denov shahrida ta’lif qilgan. Shundan keyin shayx va shoir Hisor vodiysidagi Rohatiy qishlog‘iga ko‘chib o‘tadi va umrining oxirigacha o‘sha yerda yashab qoladi. 

Hijriy-qamariy 1295, milodiy 1877 yilda 77 yoshda dunyodan o‘tadi. U zotning fayzli maqbarasi dil ahlining qutlug‘ ziyoratgohiga aylangan.

Mavlaviy-Jununiy zullisonayn, ya’ni ikki tilli shoir bo‘lib, fors-tojik va turkiy-o‘zbek tillarida ravon ijod qilgan. Asarlarining sanog‘i o‘n bittaga yetadi. Ammo bugungi kungacha shoirning aniq yettita asari saqlanib qolgan.

Manbalar
--------

1. ↑  „Мавлавий-Жунуний (1800-1877)" (uz). *www.ziyouz.uz* (9-yanvar 2012-yil). Qaraldi: 8-dekabr 2022-yil.

* Biografiya portali