**Fuqarolik va siyosiy huquqlar** xalqaro tan olingan inson huquqlarining ikkita umumiy turidan biri. Ular davlatni himoya qiladi (masalan, adolatli sudlov huquqi, aybsizlik prezumptsiyasi, soʻz erkinligi) va davlatdan maʼlum huquqiy hamda siyosiy variantlarni (masalan, ovoz berish huquqi, hakamlar hay’ati tomonidan adolatli sudlov huquqi) taqdim etishni talab qiladi. Ushbu huquqlar Fuqarolik va siyosiy huquqlar toʻgʻrisidagi xalqaro paktda va Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasining 1-21-moddalarida belgilangan.

* **Fuqarolik huquqlari** — bu odamlarning davlatda mavjud boʻlish imkoniyati, ularning jismoniy va biologik mavjudligini, moddiy va maʼnaviy ehtiyojlarini qondirishni tavsiflaydi.

Fuqarolik huquqlari turli jamiyatlarda va turli davrlarda har xil boʻlishi mumkin:

* Qonunni toʻgʻri qoʻllash huquqi (odil sudlov huquqi),
* Siyosiy va ijtimoiy kamsitishlardan (jinsi, dini, irqi va boshqalar asosida) himoyalanish huquqi,
* Siyosiy erkinliklar: fikr erkinligi, diniy eʼtiqod erkinligi, soʻz erkinligi, matbuot erkinligi, shuningdek, jamoat tashkilotlarida ishtirok etish huquqi, saylovlarda ovoz berish yoki saylanish huquqi (saylov huquqi) va boshqalar.

Fuqarolik huquqlari gʻoyasi inson huquqlarining anʼanaviy tan olinishidan (masalan, qonun oldida tenglik, soʻz va vijdon erkinligi) siyosiy (masalan, saylovlarda ovoz berish huquqi) va ijtimoiydir (sogʻliqni saqlash, pensiyalar va boshqalar).

Jinsi, irqi, ijtimoiy mavqeyi yoki diniga qarab fuqarolik huquqlariga nisbatan har qanday cheklashlar fuqarolik maqomini buzish sifatida baholanadi. Bu esa demokratiya normalariga tamoman ziddir.

Fuqarolik huquqlari masalasi bilan bogʻliq nizolarni hal qilish faqat sudning vakolatiga kiradi va konstitutsiyaviy qonuniylik tamoyillari asosida amalga oshiriladi.

Bu huquqlar tabiiy, shaxsiydir. Tabiiy, fuqarolik va shaxsiy huquqlar — bu huquqlarning bir guruhi boʻlib, ular yashash huquqi, erkinlik huquqi, shaxsiy daxlsizlik va boshqalarni oʻz ichiga oladi. \\*Fuqarolik huquqlari tabiiy va shaxsiymi yoki ular turli huquqlar guruhlarimi?* *Bu masalada boʻyicha ushbu paragrafga eʼtibor qaratishning iloji yoʻq. Chunki birinchi jumla bizni bu xuddi shu narsa ekanligiga ishonishga undaydi. Ikkinchisi ularni chegaralaydi.* *Iltimos, tuzatish kiriting.*

Tarixi
------

"Fuqarolik huquqlari" atamasi lotincha ***jus civis*** (fuqaroning huquqlari) ning tarjimasidir. Rim fuqarolari erkin (*libertas*) yoki qul (*servitus*) boʻlishi mumkin edi, shu bilan birga ularning barchasi qonuniy huquqlarga ham ega edi. 313-yilda Milan farmonidan keyin bu huquqlar diniy eʼtiqod erkinligini ham oʻz ichiga olgan. Ammo, 380-yilda Saloniki farmoniga koʻra, Rim imperiyasining barcha sub’ektlari katolik nasroniylikni qabul qilishini majburiy qilib qoʻydi. Rim huquqiy taʼlimoti oʻrta asrlarda yoʻqolib ketgan, ammo umuminsoniy huquqlarga daʼvolar hali ham nasroniy taʼlimoti asosida amalga oshirilishi mumkin edi. Ketta qoʻzgʻoloni (1549) rahbarlarining fikriga koʻra, „*barcha oʻzaro bogʻlangan odamlar ozod boʻlishlari mumkin, chunki Xudo oʻzining qimmatbaho qonlari bilan hammani ozod qildi*".

Yana qarang
-----------

* Siyosiy erkinlik

Eslatmalar
----------

1. ↑  Mears, T. Lambert, *Analysis of M. Ortolanʼs Institutes of Justinian, Including the History and*, p. 75.
2. ↑  *The National Archives.* „Human Rights: 1500-1760 - Background". *www.nationalarchives.gov.uk*. 2-may 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 1-noyabr 2020-yil.

Havolalar
---------

* Slovar terminov po teme grajdanskoe obщestvo[*sayt ishlamaydi*] (nedostupnaya ssilka)