**Vinning siljish qonuni**
--------------------------

Muvozanatli issiqlik nurlanishi energiyasining to'lqin uzunliklar boʻyicha taqsimlanishini nemis fizigi V.Vin 1893-yilda nazariy jihatdan o'rgandi. Vin ideal ko`zgusimon idish ichida nurlanishning idish hajmi kichrayotgandagi qisilish protsessini termodinamik nuqtai nazardan qarab chiqdi va harakatlanayotgan ko`zgudan qaytayotgan nurlanishning chastotasi o`zgarishini (Doppler prinsipini) e`tiborga olib, qora jismning nurlantirish qobiliyati

{\displaystyle \varepsilon \_{\nu },\_{T}=c\nu ^{3}f(\nu ,T)} (1)

ko'rishda bo'ladi, degan xulosaga keldi, bu erda {\displaystyle c} - yorug'likning atrof - muhitdagi (bo`shliqdagi) tezligi, 𝘧 funktsiyasining ko'rinishini aniqlash uchun Vin mulohazalari yetarli bo'lmay qoldi.

Vin erishgan muhim natija  nurlantirish qobiliyatining ifodasiga temperaturaning faqat 𝓥/T nisbat ko`rinishida kirishini topishi bo`ldi. Mana shu holning o`ziyoq bizni qiziqtiruvchi funksiyaning ba`zi bir xususiyatlarini oldindan bilishga imkon beradi.Qator tadqiqotchilarning puxta qilib o`tkazgan o`lchashlari tufayli  {\displaystyle \varepsilon \_{\nu },\_{T}} funksiyaning empirik grafigi aniqlandi va Vinning nazariy xulosalari tekshirib ko`rildi.

Tadqiqot metodi turli temperaturadagi absolyut qora jism chiqarayotgan nurlanishning spektr bo`yicha energiya taqsimotini o'rganishdan iborat edi. Tajribalarning sxemasi 1-rasmda berilgan.

1-rasm. Qora jism spektrida energiya taqsimotini tadqiq etishga bag`ishlangan tajribalar sxemasi.
Bunda **S** – muayyan teperaturali absolyut qora jism,{\displaystyle S\_{p}} - monoxromator, **L**-nurlanishni **R** difraksion panjarali monoxramator tirqishiga to`playdigan linza,energiyani sezgir **T** termoelement yoki bolometr qabul qiladi.
Bu tadqiqotlar oqibatida olingan egri chiziqlar 2-rasmda ko`rsatilgan.Ular {\displaystyle \varepsilon \_{\lambda },\_{T}} ni 𝛌 ning funksiyasi sifatida ifodalaydi. {\displaystyle \varepsilon \_{\lambda },\_{T}} ning har bir temperatura uchun maksimumi borligi rasmdan ko`rinib turibdi.Bu maksimumning 𝛌 shkalasidagi vaziyatini aniqlash uchun {\displaystyle \varepsilon \_{\nu }=\varepsilon \_{\lambda }\cdot \lambda ^{2}/c} munosabatdan foydalanib ,Vin qonunining ifodasida 𝓥 dan 𝛌 ga o`tamiz, u holda

{\displaystyle \varepsilon \_{\lambda },\_{T}={c^{5} \over \lambda ^{5}}f({c \over \lambda T})}.
{\displaystyle \partial \varepsilon \_{\lambda },\_{T} \over {\partial \lambda }} hosilani nolga tenglashtirib,  {\displaystyle \lambda \_{max}}  maksimumning vaziyati

**{\displaystyle T\cdot \lambda \_{max}=b}** (2)
shartni qanoatlantirishini ko`ramiz.Bundagi b miqdor temperaturaga bog`liq emas.(2) – rasmdagi eksperimental egri chiziqlar bu xulosani tasdiqlaydi va b ni aniqlashga imkon beradi. b ning hozirgi qiymati: 
  

2-rasm.Turli temperaturalar uchun qora jism spektrida energiya taqsimotining egri chiziqlari.
{\displaystyle b=0,289cm\cdot grad=2,898\cdot 10^{-3}m\cdot K}

Bu ko`rinishida Vin qonuni ***siljish qonuni***  deb ham yuritiladi.Chunki bu qonun temperatura ko`tarila borgan sari  funksiya maksimumining vaziyati qisqa to`lqinlar sohasi tomon siljishini ko`rsatadi.

Yuqorida aytilganlarga binoan, 𝛌/T koordinatalardagi, ya`ni (1) formulaga mos  kelgan spektral taqsimot egri chizig`ining maksimumi haqidagi masalani yechish mumkin. Bu funksiyaning maksimumi vaziyatini  {\displaystyle \partial \varepsilon \_{\nu },\_{T} \over {\partial \nu }}{\displaystyle =0}  shartdan aniqlab, uning

    {\displaystyle {T\_{c} \over \nu \_{max}}=T\lambda \_{max}^{\*}=a}

munosabatga mos kelishini topamiz, bundagi a miqdor temperaturaga bog`liq emas va o`lchashlarga muvofiq

     **a=0,5100 cm·grad**

{\displaystyle \varepsilon \_{\lambda ,T}} egri chiziq maksimumining topilgan vaziyati {\displaystyle \varepsilon \_{\nu ,T}} egri chiziq maksimumining vaziyatidan 1,76 marta farq qiladigan to`lqin uzunlikka mos keladi.

1. ↑  *1.G.S.Landsberg. Optika. Toshkent - "O`qituvchi" - 1981*.
2. ↑  *2.G.Axmedova, O.B.Mamatqulov, I.Xolbayev.Atom fizikasi.Toshkent:Istiqlol-2013*.