Elektromagnit to'lqinlarning xususiyatlari to'lqin uzunligiga (chastotaga) juda bog'liq. Elektromagnit to'lqinlar shkalasi radio to'lqinlaridan tortib radioaktiv yadrolar chiqaradigan γ nurlarigacha bo'lgan turli diapazondagi to'lqinlarni o'z ichiga oladi. Chastotaning oshishi (to'lqin uzunligining pasayishi) bilan elektromagnit nurlanishning kvant xususiyatlari kuchayadi, chunki fotonning energiyasi va impulsi chastotaga mutanosibdir.
Bu fizik spektrlarning turlaridan biridir. Spektral zichlik bilan tavsiflanadi. Mumkin bo'lgan o'lchamlar: (J/m 3)/Hz, (J/m 3)/m va boshqalar, ko'pincha nisbiy o'lchovsiz birliklarda berilgan. Signaldan chiqarilgan (masalan, monoxromator yordamida) tor ekvidistant spektral intervallarda nurlanish intensivligini aniqlash orqali eksperimental ravishda qayd etiladi.
To'lqin uzunligi-chastota-foton energiyasi
Elektromagnit spektrning xarakteristikasi - nurlanish energiyasining spektral zichligi-bu ma'lum bir o'zgaruvchining kichik oralig'iga to'g'ri keladigan va ushbu intervalning kengligi bilan bog'liq bo'lgan energiya. Spektr nuqtalarining o'rnini belgilaydigan o'zgaruvchi sifatida
• to'lqin uzunligi;
• tebranish chastotasi (shuningdek, maqolaga qarang chastota shkalasi);
• energiya foton (kvant elektromagnit maydon);
• [kamroq tez-tez] to'lqin raqami va boshqalar.
Asosiy elektromagnit diapazonlar

γ-nurlanish
Gamma nurlarining energiyasi 124 000 ev dan yuqori va to'lqin uzunligi 0,01 nm = 0,1 Å dan kam.
Manbalar: Kosmos, yadro reaktsiyalari, radioaktiv parchalanish, sinxrotron nurlanishi.
Gamma nurlari uchun moddaning shaffofligi, ko'rinadigan yorug'likdan farqli o'laroq, moddaning kimyoviy shakli va agregat holatiga emas, balki asosan moddani tashkil etuvchi yadrolarning zaryadiga va gamma kvantlarining energiyasiga bog'liq. Shuning uchun birinchi yaqinlashishda gamma kvantlari uchun modda qatlamining yutilish qobiliyatini uning sirt zichligi (g/sm2 da) bilan tavsiflash mumkin. Uzoq vaqt davomida γ-nurlar uchun ko'zgular va linzalar yaratish mumkin emas deb hisoblangan, ammo ushbu sohadagi so'nggi tadqiqotlarga ko'ra, γ-nurlarning sinishi mumkin. Bu kashfiyot, ehtimol, optikaning yangi bo'limi-γ-optikani yaratishni anglatadi
Rentgen nurlari
• 0,1 nm = 1 Å (12 400 ev) dan 0,01 nm = 0,1 Å (124 000 ev) gacha qattiq rentgen nurlanishi. Manbalar: ba'zi yadro reaktsiyalari, katod nurlari naychalari.
• 10 nm (124 ev) dan 0,1 nm = 1 Å (12 400 ev) gacha yumshoq rentgen nurlanishi. Manbalar: katod nurlari naychalari, plazmadagi termal nurlanish.
Rentgen kvantlari asosan og'ir atomlarning elektron qobig'idagi elektronlar past orbitalarga o'tganda chiqariladi. Past orbitalardagi bo'sh ish o'rinlari odatda elektron zarba bilan yaratiladi. Shu tarzda yaratilgan rentgen nurlari ma'lum bir atomga xos chastotalar bilan chiziqli spektrga ega (qarang xarakterli nurlanish); bu, xususan, moddalar tarkibini tekshirishga imkon beradi (rentgen-floresan tahlili). Issiqlik, tormoz va sinxrotron rentgen nurlari uzluksiz spektrga ega.
Ultrabinafsha nurlari
Diapazon: 400 nm (3,10 ev)dan 10 nm (124 ev) gacha

### Optik nurlanish

Optik diapazondagi nurlanish atmosferadan erkin o'tadi, optik tizimlarda osongina aks ettirilishi va sinishi mumkin. Manbalar: termal nurlanish (shu jumladan Quyosh), floresans, kimyoviy reaktsiyalar, ledlar.

Monoxromatik nurlanishga mos keladigan ko'rinadigan nurlanish ranglari spektral deb ataladi. Spektr va spektral ranglarni tor yorug'lik nuri prizma yoki boshqa sinishi vositasi orqali o'tayotganda ko'rish mumkin. An'anaga ko'ra, ko'rinadigan spektr o'z navbatida rang diapazonlariga bo'linadi:

  

  

Yaqin infraqizil nurlanish 207 THz (0,857 ev) dan 405 THz (1,68 ev) gacha bo'lgan diapazonni egallaydi. Yuqori chegara inson ko'zining turli odamlarda turlicha bo'lgan qizil rangni idrok etish qobiliyati bilan belgilanadi. Odatda, yaqin infraqizil nurlanish shaffofligi ko'rinadigan yorug'lik shaffofligiga mos keladi.

### Infraqizil nurlanish

Infraqizil nurlanish ko'rinadigan yorug'lik va terahertz nurlanish o'rtasida joylashgan. Diapazon: 2000 mkm (150 gigagertsli) dan 740 nm (405 THz) gacha.

### Elektromagnit terahertz nurlanishi

Terahertz (submillimetr) nurlanishi infraqizil nurlanish va mikroto'lqinlar o'rtasida, 1 mm (300 gigagertsli) dan 0,1 mm (3 THz) gacha bo'lgan diapazonda joylashgan.

THz nurlanishi ionlashtiruvchi emas, aksariyat dielektriklardan osongina o'tadi, lekin o'tkazuvchan materiallar va ba'zi dielektriklar tomonidan kuchli so'riladi. Masalan, yog'och, plastmassa, keramika uning uchun shaffof, metall va suv esa aniq emas.


1. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil