Zarrachalar fizikasida **massasiz zarracha** invariant massasi nolga teng boʻlgan elementar zarradir. Maʼlum boʻlgan ikkita massasiz zarralar ikkalasi ham oʻlchovli bozonlardir: foton (elektromagnit oʻzaro taʼsir tashuvchisi) va glyuon (kuchli oʻzaro taʼsirtashuvchisi). Biroq, glyuonlar hech qachon erkin zarralar sifatida kuzatilmaydi, chunki ular adronlar ichida chegaralangan. Neytrinolar dastlab massasiz deb hisoblangan. Biroq, neytrinolar harakat mobaynida kvarklar bilan tasirlashishi mumkinligi sababli, neytrinolarning kamida ikkita turi massaga ega boʻlishi kerak. Neytrino tebranishi deb nomlanuvchi ushbu hodisaning kashfiyoti kanadalik olim Artur B. Makdonald va yapon olimi Takaaki Kajitaning 2015-yilgi fizika boʻyicha Nobel mukofotini qoʻlga kiritishiga sabab boʻldi.


| Nomlanishi | Belgilanishi | Antizarrasi | Zaryad (e) | Spin | Oʻzaro taʼsir turi | Mavjudligi |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Foton | γ | oʻzi | 0 | 1 | Elektromagnit | Tasdiqlangan |
| Glyuon | *g* | oʻzi | 0 | 1 | Kuchli o'zaro ta'sir | Tasdiqlangan |
| Graviton | G | oʻzi | 0 | 2 | Gravitatsion ta'sir | Tasdiqlanmagan |

### Foton

**Foton** (qadimgi yunoncha: *φωτός* — „yorugʻlik") elektromagnit o'zaro ta'sirda ishtirok etuvchi elementar zarracha boʻlib, elektromagnit nurlanish (xususan, yorugʻlik) kvantidir. Bu zarraning tinchlikdagi massasi no'lga teng, faqat yorugʻlik tezligida harakat qilganda massaga ega boʻla oladi. Fotonning elektr zaryadi nolga teng. Foton faqat ikki spin holatida boʻla oladi: +1 va -1 spirallik harakati yoʻnalishiga spin proeksiyasi. Bu xususiyatga klassik elektrodinamikada aylanma oʻng va chap elektromagnit toʻlqin qutblanishi mos keladi. Foton korpuskular-toʻlqin dualizmi bilan ta'riflanadi, ya'ni u bir vaqtning oʻzida ham zarracha, ham toʻlqin xossalarini namoyon etadi.

### Glyuon

**Glyuon** massasiz elementar zarracha bo'lib, u kvarklar orasidagi kuchli o'zaro ta'sir uchun almashinuv zarrasi (yoki o'lchov bozoni) vazifasini bajaradi. Ikki zaryadlangan zarrachalar orasidagi elektromagnit kuchda fotonlar almashinuviga o'xshaydi. Glyuonlar kvarklarni bir-biriga bog'lab, proton va neytron kabi adronlarni hosil qiladi.

### Gravition

Kvant gravitatsiya nazariyasida **graviton** bu - gravitatsiyaning faraziy kvanti bo'lib, gravitatsion o'zaro ta'sir almashinish zarrasidir. Umumiy nisbiylik nazariyasini qayta normallashtirish bilan bog'liq ajoyib matematik muammo tufayli gravitonlarning to'liq kvant maydoni nazariyasi mavjud emas. Kvant tortishishning izchil nazariyasi deb hisoblangan torlar nazariyasida graviton asosiy qatorning massasiz holatidir.

Yana qarang
-----------

* Relyativistik zarracha
* Gravitatsion toʻlqinlar

Adabiyotlar
-----------

1. ↑  
Valencia, G. (1992). „Anomalous Gauge-Boson Couplings At Hadron Supercolliders". *AIP Conference Proceedings*. 272-jild, № 2. 1572–1577-bet. arXiv:hep-ph/9209237. Bibcode:1992AIPC..272.1572V. doi:10.1063/1.43410.
2. ↑  
Debrescu, B. A. (2005). „Massless Gauge Bosons Other Than The Photon". *Physical Review Letters*. 94-jild, № 15. 151802-bet. arXiv:hep-ph/0411004. Bibcode:2005PhRvL..94o1802D. doi:10.1103/PhysRevLett.94.151802. PMID 15904133.
3. ↑  Day, Charles (2015-10-07). „Takaaki Kajita and Arthur McDonald share 2015 Physics Nobel". *Physics Today*. doi:10.1063/PT.5.7208. ISSN 0031-9228.