**"Tabiiy falsafaning matematik asoslari"** — Nyutonning fundamental asari boʻlib, unda u universal tortishish qonunini va klassik mexanikaning asosiga aylangan va uning nomi bilan atalgan uchta harakat qonunini ishlab chiqqan.

Yozish tarixi
-------------

Evklid elementlari bilan bir qatorda fan tarixidagi eng mashhur asarning yaratilish tarixi 1682-yilda,Galley kometasining oʻtishi samoviy mexanikaga qiziqishning ortishi bilan boshlanadi. Keyin Edmond Halley Nyutonni oʻzining „umumiy harakat nazariyasini" nashr etishga koʻndirishga harakat qildi. Nyuton rad etdi. Umuman olganda, u ilmiy maqolalarni nashr etishdek mashaqqatli ish uchun tadqiqotidan chetga chiqishni istamasdi.

1684-yil avgustda Xelli Kembrijga keldi va Nyutonga u, Ren va Guk sayyoralar orbitalarining elliptikligini tortishish qonuni formulasidan qanday qilib olish mumkinligini muhokama qilishganini, ammo bu yechimga qanday yondashishni bilmasligini aytdi. Nyuton unda allaqachon bunday dalil borligini aytdi va tez orada uni Halleyga yubordi. Natija va usulning ahamiyatini darhol baholadi, noyabr oyida u yana Nyutonga tashrif buyurdi va bu safar uni oʻz kashfiyotlarini nashr etishga koʻndirishga muvaffaq boʻldi.

*Opus magnum* ustidagi ishlar 1684-1686-yillarda boʻlib oʻtdi. Olimning qarindoshi va uning yordamchisi Xamfri Nyutonning shu yillardagi xotiralariga koʻra,Nyuton dastlab alkimyoviy tajribalar oraligʻida „Prinsiplar" ni yozgan, unga koʻproq eʼtibor bergan, lekin asta-sekin oʻzini tutib, ishtiyoq bilan berilgan. Oʻzi hayotining asosiy kitobi ustida ishlash uchun.

Nashr Qirollik jamiyati hisobidan amalga oshirilishi kerak edi, ammo 1686-yil boshida jamiyat Uillobining baliqlar tarixi boʻyicha toʻrt jildlik risolasini nashr etdi, bu esa talabni topa olmadi va shu bilan uning byudjetini tugatdi. Keyin Halley nashriyot xarajatlarini oʻz zimmasiga olishini eʼlon qildi. Jamiyat ushbu saxovatli taklifni minnatdorchilik bilan qabul qildi va Halleyga baliq tarixiga oid 50 nusxadagi risolani qisman tovon sifatida taqdim etdi.

Nyutonning ishi-ehtimol Dekartning "Falsafa asoslari „(*Principia Philosophiae*) bilan oʻxshashlik boʻyicha-"Tabiiy falsafaning matematik asoslari", yaʼni zamonaviy tilda „Fizikaning matematik asoslari"

1686-yil 28-aprelda Principia Mathematica ning birinchi jildi Qirollik jamiyatiga taqdim etildi. Har uch jild ham muallif tahriridan so‘ng 5-da chop etildi.1687-yil iyul. Tiraj (taxminan 300 nusxa) 4 yil ichida sotildi-oʻsha davrning ilmiy kitoblari uchun juda tez. Ushbu nodir nashrning ikki nusxasi Rossiyada saqlanadi ulardan biri qirollik jamiyati tomonidan urush yillarida (1943) Nyutonning 300 yilligini nishonlash uchun SSSR Fanlar akademiyasiga taqdim etilgan. Kitob Nyutonning hayoti davomida uchta nashrdan oʻtdi; har bir qayta nashri bilan Nyuton matnga sezilarli qo‘shimchalar, yaxshilanishlar va aniqliklar kiritdi.

Ishning xulosasi
----------------

Nyuton ishining ham fizik, ham matematik darajasi o‘zidan oldingilarning ishlari bilan solishtirib bo‘lmaydi. Unda (falsafiy chekinishlar bundan mustasno) aristotel yoki dekart metafizikasi noaniq mulohazalar va noaniq shakllantirilgan, ko‘pincha tabiiy hodisalarning uzoqqa cho‘zilgan „asosiy sabablari"ga ega emas. Nyuton, masalan, tortishish qonuni tabiatda ishlaydi, deb eʼlon qilmaydi, u sayyoralar harakatining kuzatilgan rasmiga asoslanib, bu haqiqatni *qatʼiy isbotlaydi*:Keplerning birinchi ikkita qonunidan u sayyoralarning harakati,deb xulosa qiladi. Markaziy kuch tomonidan boshqariladi va uchinchi qonundan tortishish orqaga masofa kvadratiga proportsionaldir.

Nyuton usuli-bu hodisaning modelini yaratish, „gipotezalarni ixtiro qilmasdan" va keyin etarli maʼlumotlar boʻlsa, uning sabablarini izlash.Galiley tomonidan boshlangan bu yondashuv eski fizikaning tugashini anglatardi. Nyuton ataylab matematik apparat va kitobning umumiy tuzilishini oʻsha paytdagi ilmiy qatʼiylik standartiga-Evklid elementlariga imkon qadar yaqinroq qurdi.

### Birinchi kitob

Birinchi bobda (ishning boblari *boʻlimlar* deb ataladi) Nyuton asosiy tushunchalarni aniqlaydi-massa,kuch,inersiya („materiyaning tugʻma kuchi"), impuls va boshqalar. Fazo va vaqtning mutlaqligi postulatsiya qilinadi, uning oʻlchovi kuzatuvchining pozitsiyasi va tezligiga bogʻliq emas. Ushbu aniq tushunchalar asosida Nyuton mexanikasining uchta qonuni shakllantirilgan. Birinchi marta harakatning umumiy tenglamalari berilgan va agar Aristotel fizikasi jismning tezligi harakatlantiruvchi kuchga bogʻliqligini taʼkidlagan boʻlsa, Nyuton sezilarli tuzatish kiritadi: tezlik emas, balki tezlanish.

### Uchinchi kitob

Nyuton oʻz uslubiga koʻra, tortishish qonunini sayyoralar,Oy va boshqa sunʼiy yoʻldoshlardagi eksperimental maʼlumotlardan chiqaradi. Ogʻirlik kuchi (ogʻirlik) massaga mutanosib ekanligini tekshirish uchun Nyuton mayatniklar bilan juda aniq tajribalar oʻtkazdi.

Bundan tashqari, bu qonun sayyoralarning harakatini tasvirlash uchun qoʻllaniladi.Oy va kometalarning harakati nazariyasi va suv toshqini paydo boʻlishining jismoniy sabablari ham batafsil bayon etilgan. Sayyora massasini aniqlash usuli berilgan va Oyning massasi toʻlqinlar balandligidan topilgan. Oyning harakatidagi tengkunlik va tartibsizliklar (mos kelishmovchiliklar) muqaddimasi antik davrda maʼlum boʻlgan va keyinroq oʻrnatilgan (Tycho Brahe,Flamsteed) tushuntirilgan(buzilishlar nazariyasidan foydalangan holda).

Tanqid
------

Nazariy fizikaga asos solgan"Boshlanishlar"ning nashr etilishi ilm-fan olamida katta rezonans keltirib chiqardi. Gʻayratli javoblar bilan bir qatorda, keskin eʼtirozlar ham boʻldi, jumladan taniqli olimlar-masalan,Kartezianlar. Mexanikaning dastlabki ikkita qonuni alohida eʼtirozlarga sabab boʻlmadi, baʼzi hayratlanish uchinchi qonun bilan bogʻliq edi(*harakat reaktsiyaga tengdir*), chunki bundan kelib chiqadiki, olma Yerni xuddi shunday kuch bilan tortadi. olmani tortadi. Nyuton hatto oʻzining yordamchisi va hammuallifi, matematik Rojer Koutsni bu qonunning toʻgʻriligiga ishontirishi kerak edi. Tanqidchilarning asosiy eʼtirozlariga tortishish tushunchasi sabab boʻldi-tushunarsiz tabiatning xususiyatlari, noaniq manbaga ega boʻlib, u moddiy tashuvchisiz, butunlay boʻsh boʻshliq orqali harakat qiladi.Leybnits,Gyuygens,Yakob Bernulli,Kassini gravitatsiyani rad etib, avvalgidek sayyoralar harakatini Dekart girdoblari yoki boshqacha tarzda tushuntirishga harakat qildilar.

Fan tarixidagi oʻrni
--------------------

Nyutonning kitobi yangi fizika boʻyicha birinchi asar va shu bilan birga matematik tadqiqotning eski usullaridan foydalangan soʻnggi muhim ishlaridan biri edi. Nyutonning barcha izdoshlari allaqachon hisoblashning kuchli usullaridan foydalanishgan.XVIII-asr davomida analitik samoviy mexanika jadal rivojlandi va vaqt oʻtishi bilan aytilgan barcha nomuvofiqliklar sayyoralarning oʻzaro taʼsiri bilan toʻliq tushuntirildi.

Shu paytdan boshlab XX-asr boshlarigacha Nyutonning barcha qonunlari oʻzgarmas deb hisoblangan. Fiziklar asta-sekin uzoq masofali oʻzaro taʼsirga oʻrganib qolishdi va hatto analogiya boʻyicha uni elektromagnit maydonga bogʻlashga harakat qilishdi(Maksvell tenglamalari paydo boʻlishidan oldin)

Adabiyot
--------

* **Antropova V. I.O geometricheskom metode „Matematicheskix nachal naturalnoy filosofii" I.Nyutona // Istoriko-matematicheskie issledovaniya.—M.:Nauka,1966—№ 17. — S. 205—228.**

Berdiboyev Xusniddin